Berriozar

**Berriozar** ye un conceyu de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na Merindad de Pamplona, na Cuenca de Pamplona y a 6 km de la capital de la comunidá, Pamplona, formando parte de la so área metropolitana. La so población ye de .

Berriozar, constitúyese como tal conceyu independiente al segregase del conceyu del so nome por Decretu Foral 87/1991, de 14 de marzu, publicáu nel BON 34/1991.

El so escudu tien no fondero les cadenes del escudu de Navarra y la corona real abierta como símbolu del Antiguu Reinu de Navarra, tien la oveya nel llau esquierdu como alusión a la Cendea de Ansoain a la que perteneció hasta la so disolución en 1991 y ocho fuegos nel llau derechu a manera de representación a les ocho families o ocho fuegos, unos cuarenta persones, que vivíen en Berriozar cuando apaez per primer vegada nel llibru de Monedaje en 1350. El fondu de la bandera ye azul marín.

## Xeografía física

### Situación
La llocalidá de Berriozar ta asitiáu na parte central de la Comunidá Foral de Navarra dientro de Cuenca de Pamplona, a los pies del monte Ezkaba o San Cristóbal a una altitú de 428 msnm. El so términu municipal tien una superficie de 2,7 km² y llenda al norte col conceyu d'Ezkabarte, al este col de Berrioplano/Berriobeiti (noroeste col conceyu d'Aizoain/Aitzoain) y este col d'Artica/Artika) y al sur col de Pamplona/Iruña.

### Barrios
Dientro del conceyu estremen los siguientes barrios: El Cascu Antiguu, asitiáu a les faldes del monte Ezkaba o San Cristóbal onde en 2011 moraben 98 habitantes, y na parte llana asítiense'l denomináu Cascu Nuevu onde s'estremen xunto al centru urbanu de la llocalidá les urbanizaciones Zorziko, Lantzeluze, Etxaburua y Artiberri, ta última de recién construcción y con pertenencia difusa a Berriozar pa la inmensa mayoría d'habitantes d'este.

## Historia
La primer noticia de la hestoria de Berriozar apaez nel Llibru de Rediezmo de 1268; cita espresamente a Berriozar con 8 fueos o cases, esto ye, unes 40 persones. Sicasí, ye posible qu'antes del sieglu XIII esistieren nel actual términu de Berriozar delles corralizas y delles cases de llabranza que s'utilizaríen en periodos de tranquilidá y abandonaríense en dómines de guerra, una y bones la población abellugar na cortil cercada de la capital. Nun documentu de 1205 cítase'l topónimu ***Berrio***, ensin distinción inda de ***Berrio de la Plana*** (Berrioplano/Berriobeiti), ***Berrio de Los sos*** (Berriosuso/Berriogoiti) o ***Berrio Zaharr***, SanchoIII El Mayor donó unes viñes a doña Narbona el llugar de Berrio pero como se cita enantes ensin distinción de cual de los trés, toos ellos formaron xunto con 8 llugares más parte de la Cendea de Ansoáin que se caltuvo hasta 1991. en 1350 vuelve citase de nuevu a Berriozar con 8 fueu. Llama l'atención que'l cronista local Carmelo Urra atopara nel añu 2008 nel llibru Redondo de la Catedral de Pamplona el nome de Berriozar *,* esto data del añu 1007, taríamos falando de más de mil años d'historia de Berriozar. Les males colleches fixeron qu'en 1389 los llabradores nun pudieren pagar los impuestos al rei Carlos II el malu pasando los sos bienes a la propiedá de Beltrán de Ezpeleta (Barón de Ezpeleta y Vizconde de Valderro). L'últimu barón de Ezpeleta foi Don Beltrán. Los títulos de barón de Ezpeleta y Vizconde de Valderro pasaron coles sos posesiones a la casa d'Ablitas, qu'exerció la xurisdicción sobre Berriozar per mediu d'un alcalde mayor nomáu por ellos, y reelixíu cada trés años. Esti derechu xurisdiccional sobre Berriozar permaneció hasta 1815, añu en que'l rei Fernandu VII incorporó toles xurisdicciones a la so corona.

Mientres el sieglu XIX los pueblos de la Contorna de Pamplona sufrieron les consecuencies de delles guerres: la Guerra de la Independencia (1808–1814), la del Trieniu Constitucional (1820–1823), la Primer Guerra Carlista (1833–1840) y la Tercer Guerra Carlista (1872–1876). Tuvieron qu'abastecer a los bandos contendientes y sufrieron les sos represalies. Per otru llau, epidemies de viruela, roxura y otres enfermedaes contaxoses fixeron menguar la población, lo que traxo de resultes un estancamientu demográficu.

En contraste col sieglu anterior, el sieglu XX supunxo pa Berriozar un cambéu total. Mientres los años 60 y 70 del sieglu XX Berriozar foi población receptora d'emigración, como'l restu de la Contorna. En 1930 Berriozar tenía 177 habitantes, 305 nel añu 1950, 3.166 en 1970: y 5.019 habitantes en 1981: L'aumentu de la población supunxo tamién una puxanza urbanística, cola creación de nuevos barrios na parte llana a lo que nun primer momentu llamóse Polígonu y al Zortziko por una antigua venta que s'atopaba ellí y el pueblu pasa de ser un pueblu agrícola, rural bien típicu de la Cuenca de Pamplona a convertise nuna zona residencial mesma del Área metropolitana de Pamplona. La inmigración qu'azotó Berriozar na década de los 60-70-80 foi na so mayoría xente del sur, andaluces y estremeños, pero tamién gallegos, ensin escaecer la xeografía foral, xente del norte y la ribera Castejon, Corella, Miranda de Arga, Murchante instalar en Berriozar.

Hasta 1991, Berriozar formó xunto con Ansoáin, Aizoáin, Añézcar, Artica, Ballariáin, Berrioplano, Berriosuso, Elcarte, Larragueta, Lloza y Oteiza qu'integró la Cendea de Ansoáin, mientres sieglos, siendo mientres tiempu la sede de la so conceyu, hasta que se desafió de la mesma en 1991 configurándose como conceyu independiente. Los otros diez conceyos pasaben se constituian nun conceyu independiente que pasaba a llamase Cendea de Berrioplano. Nesi momentu Ansoáin cuntaba con 5.071 habitantes ente que Berriozar tenía 5.028 y los demás pueblos sumaben ente toos 841 persones.

El 9 d'agostu de 2000 foi asesináu na llocalidá, pela banda terrorista ETA, el subteniente del exércitu Francisco Casanova Vicente.

### Nomes de les cases
En Cascu Antiguu, inda podemos atopar delles cases col so nome asitiáu nes proximidaes de la puerta toles cases tán n'eusquera. La más antigua de la que se tenga constancia ye ******' anguaño derivada a ***Mattinena***, que vendría dicinos que ye la casa de Martín. En segundu llugar tenemos ********',** casa d'Isabel pero agora conocer como ***''''.'' Cítase la ****** pero desconozse cual ye. Tamién, ***“Alkatezarrena”*** (la casa del alcalde vieyu) l'actual Palaciu de Ezpeleta, ***“Ezconberriarena”*** (la casa del recién casáu) agora ye Eskunberri, ***“Musigorriena”*** (la casa del llabiu coloráu) que sería un llamatu pero llegó a los nuesos díes como ******, ***“Pedroconecoa”*** (la casa que depende de la casa de Pedroco), cítase tamién la ***Casa Mezquiricena*** ye la ***Mutiloa.***

=== Toponimia ===
Al igual que nel nome de les cases, nos topónimos berriozartarras ta presente la llingua vasca. Ta ***Eunceluce***, (Lantzeluze-Antzeluze) significa prau llargu. '''Euntze''' ye una variante de la pallabra '''Untzu''', prau, ta tamién ***Untzu Txiki***, prau pequeñu. ******, ye'l prau de la siega, yá qu'en Berriozar a la gadaña llámase-y , hai un vieyu refrán que s'oyía pela redolada y a manera de burlla '''' n'alusión a lo anterior, que dellos preseos de llabranza teníen el so propiu nome nesos pueblos y que nun yera nin n'eusquera nin castellán. Otru topónimu ye ***Recarte***, llugar ente regueros, ''Auzalorra'', terrén comunal, ****, significa comunal, vecinal daqué públicu y utilízase en plural, **, praos comunales. ***Recalde*** ye la zona cerca de la regata. Apaez ****''' itur ye fonte. ***Eunsasi***, ye la zona de viñeos. El términu d'enriba del Cascu Antiguu ye ***Etxaburua***, la cabeza de la casa y ****** la zona de baxo del mesmu y ye daqué según debaxo de la casa. ***Intxaurdi***, significa nogalera.

== Demografía ==
Berriozar ocupa'l 11º puestu como [[conceyu]] de mayor población de [[Navarra]], con una población de  habitantes en . de los que 4.585 son homes y 4.346 son muyeres. La so densidá de población ye de &nbsp;hab/km².

;Pirámide de Población

Esta estructura de la población ye típica del [[transición demográfica|réxime demográficu modernu]], con una evolución escontra l'avieyamientu de la población y l'amenorgamientu de la [[Tasa bruta de natalidá|natalidá añal]].

;Evolución de la población


== Política y alministración ==


=== Alministración municipal ===
L'alministración política realízase al traviés d'un [[conceyu]] de xestión democrática que los sos componentes escoyer cada cuatro años por [[sufraxu universal]] dende la segregación del hasta entós Conceyu de Berriozar de la [[Cendea de Ansoáin]] en [[1991]]. El censu eleutoral ta compuestu polos residentes [[mayoría d'edá mayores de 18 años]] empadronaos nel conceyu, yá sían de nacionalidá española o de cualquier país miembru de la Xunión Europea. Según lo dispuesto na [[Lexislación eleutoral española|Llei Orgánica del Réxime Eleutoral Xeneral]], qu'establez el númberu de conceyales elegibles en función de la población del conceyu, la corporación municipal ta formada por 13 [[conceyal|conceyales]]. La sede del [[Conceyu de Berriozar]] ta na cai Kaleberri, 7.

;Resultaos eleiciones municipales 2011
Nes [[Eleiciones municipales d'España de 2011|eleiciones municipales de 2011]], [[Nafarroa Bai]] (Na-Bai) ye la llista más votada, consiguiendo'l 29,33% de los votos, y sumando un conceyal al que consiguió en 2007 (qu'hubo un triple empate ente [[Nafarroa Bai|Na-Bai]], [[Aición Nacionalista Vasca|ANV]] y [[Unión del Pueblu Navarro|UPN]]), [[Bildu]] asítiase como segunda fuercia política col 18,63% y 3 conceyales. [[Unión del Pueblu Navarro]] (UPN) consigue'l 16,02% y pierde un conceyal quedándose con 2 y pasa a cuarta fuercia política por detrás del [[Partíu Socialista de Navarra]] (PSN-PSOE) que llogra'l 16,30% y caltién los sos 2 conceyales.
[[Izquierda-Ezkerra]] apruz col 8,88% y un conceyal, llogrando la mesma representación que llogró en 2007 [[Izquierda Xunida de Navarra]] (IUN-NEB), y el [[Partíu Popular]] (PP) col 6,90% tamién llogra un conceyal. [[Converxencia de Demócrates de Navarra]] (CDN) queda fuera del consistoriu.



;Alcaldes
Dende les primeres eleiciones democáticas de 1979 fueron presidentes del entós [[Conceyu de Navarra|Conceyu]] de Berriozar José Luis Campu de la candidatura [[Aición Municipal Obrera|AMU]] y [[José María Abarrena Inza|José María Abarrena]] y Cercu Vascu, dambos pol [[Partíu Socialista de Navarra|PSN-PSOE]].
Darréu detállense los alcaldes de Berriozar desque en 1991 constituyérase dichu conceyu.



== Economía ==
El so mediu tradicional y de vida foi dende antaño l'agricultura destacando tamién el llendo, la cantera y la madera del monte. Tres el periodu de industrialización que sufrió Navarra dende la década de los 60, la industria y la construcción empezaron a ser los principales trabayos de los emigrantes que llegaben a la nueva urbanización del . Ye un área de la periferia esterna de [[Pamplona]] y beneficióse de la puesta en marcha del centru comercial ''Iruña'' nel que s'atopa l'Hipermercáu [[Eroski]]. Prevese la próxima ampliación del primer centru comercial. Coles mesmes, dientro tamién de les grandes superficies comerciales destaca la presencia d'un comerciu de la multinacional francesa ''[[Decathlon (empresa)|Decathlon]]'', dedicada a la venta de material deportivo.

== Comunicaciones ==

=== Tresporte urbanu ===
El [[Tresporte Urbanu Comarcal de Pamplona]] tien 3 llinies diurnes y una nocherniega, que comuniquen a Berriozar col restu de la [[Cuenca de Pamplona]]. Les llinies diurnes 16 y 22 y la nocherniega N4, comuniquen col centru de Berriozar (Cascu Nuevu) y la llinia diurna 17 cola nueva zona, Artiberri. Los servicios son los siguientes:



== Monumentos ==

=== Civiles ===

==== Llavaderu ====
Asitiáu nel Cascu Antiguu foi construyíu en [[1745]] por Lorenzo Erviti. D'él flúin tres chorros d'agua llimpio y cristalina. El más grande, nel centru conózse-y popularmente como la ''Zorroka''. Yera'l puntu d'alcuentru de les muyeres, que mientres llavaben la ropa intercambiaben chismes y comentarios de la vida y les noticies que llegaben. Les muyeres practicaben la xabonada, llavar la ropa de color, y la tendalada, procesu pa llimpiar y desagafar la ropa blanco. Según el censu del añu 1880, en Berriozar había 13 llavanderes d'oficiu. Esprendióse-y el teyáu por causa de una nevada y tuvo que ser reparáu.

==== Palaciu Ezpeleta ====
Ye un edificiu asitiáu nel Cascu Antiguu construyíu nel [[sieglu XV]] polos barones de Ezpeleta, [[vizcondes]] de Valderro. Juan de Ezpeleta participó nes lluches que se desenvolvieron nos primeros años del sieglu XVI en navarra. Lluchó nel bandu de los [[Guerra Civil de Navarra|agramonteses]], ye dicir nos contrarios a la incorporación a a [[Castiella]]. El Rei de Navarra Juan de Labrit estableció ellí'l so cuartel xeneral n'avientu de 1512. [[Fernandu II d'Aragón|Fernando'l Católicu]] -y confisco el palaciu y se nél agospióse D. Miguel de Donamaria. Darréu los Ezpeleta recuperaron el palaciu cola amnistía dada por Carlos V en 1524. Pero'l palaciu foi abandonáu a finales de 1623 y tuvo cuatro años zarráu. Hasta que s'instalaron nel diverses families que fueron les encargaes de cobrar los tributos y caltener los derechos y prerrogativas del señor. Por heriedu pasó a manes de los condes de Ablitas, condes de Ayanaz y marqués de Vesolla. Anguaño ye conocíu como ***Casa Kataxar*** (''Alkate Zahar'') ye un edificiu d'usu particular y d'usu priváu ..

=== Relixosos ===

==== Ilesia de San Esteban del Cascu Antiguu ====
Ye un edificiu senciellu de planta rectangular, la cabecera ye recta col coru a los pies y una gran torre prismática, al templu añadióse-y una capillita nel llau del [[Evanxeliu]] y la [[sacristía]] tres la cabecera. la so construcción data de trés feches, finales del s.XII, el s.XVI del que daten cubiertes capiyes y sacristía y el s.XVIII, nel que s'añadir el pórticu. [[El retablu]] mayor ye la obra escultórica más importante dientro del tempo, nel añu 1643 Martín Echeverría empecipia les obres de la so construcción que s'enllargaríen cuatro años. L'arquiteutura amuésase avanzada con influyencies barroques, ye una obra de transición ente'l romanismo y el barrocu.

==== La Cruz Procesional ====
Ye una pieza de plata dorao, gótica, de la primer metá del S XV fecha en Pamplona. Atopar nel Muséu Diocesanu de Pamplona pol so gran valor.

==== Virxe de La nuesa Señora del Sagrariu ====
Ye una talla [[románica]] del [[sieglu XII]], mide 90 cm y el neñu atópase sentáu nel cuellu de la Virxe que'l so cara ye allargáu y severu y da aires de maxestá. Tuvo allugada na antigua ermita de Donamaria, pela rodiada del pueblu que foi destruyida nuna quema polos franceses 1813 na [[Guerra de la Independencia Española|Guerra de la Independencia]] na retirada de les tropes francés y salvao de les llapaes pol dueñu de Casa Mattinena (casa de Matxin). Anguaño la imaxe ta na Parroquia de San Esteban del Cascu Nuevu y preside l'altar xunto a [[Xosé de Nazaré|San Xosé]] y [[San Fco de Javier|San Francisco de Javier]].

== Cultura ==

=== Música ===
Berriozar cuenta con una Escuela de Música de grau elemental.

* [[Banda de Música de Berriozar]]
* El grupu de rock: Marea

Nació en 1985, a mano del direutor y músicu José Germán Villafranca.
Les sos numberoses actuaciones llevó'l nome de la llocalidá, Berriozar, pola [[Cuenca de Pamplona|contorna de Pamplona]], y esteriores. Ta hermanada cola [[Banda de Música Municipal]] de [[Zizur Mayor]], dende 2005.

=== Personaxes Históricos ===
Berriozar cuenta con un personaxe propiu de los antroxos qu'añu tres d'añu se -y representa nos antroxos de Berriozar. El nome de dichu personaxe ye Txolin. Txolin foi alcalde d'Ártica alredor de los sieglos XVIII y XIX. Ye un personaxe históricu porque-yos fixo frente a los franceses na so estancia en Iruña mientres la [[Guerra de la Independencia Española|Guerra de la Independencia]]. Anguaño ye popularmente conocíu por ser el personaxe principal d'antroxu de Berriozar

=== Fiestes y costumes ===

==== Los Mayordomos ====
Ye una tradición con fuerte enraigono en tola Cuenca, la de los mayordomos, les persones encargaes d'entamar les fiestes cola ayuda del pueblu. La tradición diz qu'en Berriozar, coincidiendo col día de San Pedro los mozos d'edá casadera axuntar so'l nozal de ****** y escoyíen a dos mozos, pa entrera a ser mozu había que tener más de 16 años y pagar una cuota de dos reales. En referencia a los mayordomos, el primeru devia de ser de Berriozar ye dicir que naciera ende, pero'l segundu, l'ayudante del mayordomu nun tenía esa obligación, tamién yeren dos muyeres les mayordomes. Los mayordomos sacaben a carranquina a la Virxe d'Agostu y les mayordomes trenzaban les cintes de les txapelas y faíen los escapularios en banda blanca pa los mayordomos. Yá en Fiestes los mayordomos contrataben la música, solíen venir dos gaiteros de Estella y un tamboriteru de Obanos hasta antes de 1936 camudar polos músicos de Mendigorría, Mañeru y Barasoain ente ellos [[Manuel Turrilas]]. Diben a misa y tres ella baillaben una xota y una porrusalda, darréu partíen un lunch a los asistentes que consistía de piperropiles, chocolate y bolao, productos de la zona, del pueblu, yá a la tarde abríen el baille con un valse, chotis...

Esta tradición nun llegó bien modificada a los nuesos díes, anque se perdió antes de la guerra años 30 más o menos, el grupu de dantzas Txori Zuri encargar de recuperarlra nos 70. Nos nuesos díes, siguen asistiendo a la misa y baillando la xota y porrusalda, sirven el lunch y abren el baille de la tarde con un valse, esti actu fai'l xueves de fiestes y el 26 d'avientu Día de San Esteban, patrón de Berriozar a esceición de que esti día nun hai baille a la tarde, pártense torrijas y moscatel o anís a los ellí presentes.

==== Fiestes d'agostu ====
Les fiestes empiecen l'últimu miércoles d'agostu y duren hasta'l domingu d'esa selmana, el xueves ye'l día del Cascu Antiguu y la mayoría de los actos execútense ende. Son n'honor a San Esteban, el patrón. Los actos carauterísticos de les fiestes son, el Txupinazo a les 18:00 dende'l Kiosko de la plaza Eguzki. La final del campeonatu de Botxas el xueves nel atriu de la ilesia y tres el baille de los Mayordomos. Comíes populares, suelta de vaquillas na cai San Agustín, exhibición de Deporte Rural, bailladeres cola banda de música Doinua, salíes de la Comparsa de Xigantes y la concentración del domingu, calderetes nel paséu Basoa, conciertos de Rock, Folk, Ska y les verbenes na plaza Eguzki.

==== Comparsa de Xigantes y cabezudos ====
La primer constancia de la que se tien de xigantes en Berriozar ye de los años 70 aproximao. Había trés xigantes, dos reis blancos y unu negru y baillaben al son d'una txaranga. Nel añu 1984 el Conceyu de Berriozar decide mercar unos xigantes, poner en contautu con Aragonesa de Fiestes, una empresa encargada de realizar figures d'esti tipu en cartón piedra. Adquiriendo asina un Pamplonica una Poxpoliña y una pareya de Kaxeros col enfotu de que nellos se vean reflexaes les distintes maneres de vistir nos díes festivos del pueblu xunto colos xigantes tamién adquieren cinco cabezudos y un zaldiko. Nel añu 1998 y ante el deterioru que sufren les figures encarguen a Jesús María una pareya de Mayordomos pol enraigono que tien Berrriozar al respective de esi costume. Un añu más tarde van llegar Pastor y Vendimiadora dos oficios tradicionales de Berriozar, pregueros había hasta práuticamente finales del s. XX pero l'oficiu de vendimiadora perdióse yá a primeros del mesmu, anque d'esi oficiu quédennos entá testigos como los topónimos ***Eunsasi y Ardantzeta**' que faen referencia a zona de viñeos. En 2002 Ángel Azkona realiza dos copies en fibra de vidriu y resina de poliester de los kilikis Payasu y Napoleón. Nes fiestes de 2003 cumplíase'l XX aniversariu de la comparsa y coincidiendo con esti eventu fixo un espectáculu na plaza San Esteban xunto col grupu de dantzas Txori Zuri de xubilación pa los xigantes vieyos, que solo salíen l'últimu día de fiestes.

#### Grupos de música na llocalidá
Marea ye un grupu de rock, natural de la llocalidá, formáu en 1997 por Kutxi Romero y con ésitu a nivel mundial. Na so discografía, hasta l'añu 2011, atópense seis discos como La patera, Besos de perro o Na mio fame mando yo.

Otru grupu que destaca ye'l grupu de Rock, Bocanada, que'l so cantante, Martín Romero, ye l'hermanu de Kutxi Romero, cantante de Marea. 

Al igual que'l grupu de ska, Vendetta, qu'empezó con integrantes de la escuela de música de Berriozar. Ye bien famosu ente'l públicu xuvenil en bastantes llugares de Navarra, como de País Vascu y otres comunidaes autónomes, anque últimamente fueron ganando fama hasta consiguir un tour per dellos países d'Europa y tol mundu.

## Ver tamién
* Llista de conceyos de Navarra
* Área metropolitana de Pamplona
* Cuenca de Pamplona

## Referencies

## Enllaces esternos