Español cubanu

El **español cubanu** ye la variedá del idioma español emplegáu en Cuba. Ye un subdialeutu del español caribeñu con pequeñes diferencies rexonales, principalmente d'entonación y léxicu, ente l'occidente y l'oriente de la isla.

## Historia
Como nel restu de les Antilles, la influencia llingüística de los indíxenes americanos caltién entá una cierta presencia nel español de Cuba. Sirvan d'ejemplo pallabres emplegaes sobremanera nel rexistru coloquial o na designación de realidaes específiques cubanes como *[[ajiaco]], [[anón]], [[arique]], [[Aura_común|aura]], [[bajareque]], [[batey]], [[bejuco]], [[bija]], [[bohío]], [[caimán]], [[caney]], [[casabe]], [[cimarrón]], [[comején]], [[Strombus gigas|cobo]], [[conuco]], [[cobaya|curiel]], [[cutarra]], [[fotuto]], , [[guajiro]], [[guanábana]], [[guanajo]], [[guararey]], [[guasasa]], [[guayaba]], [[guayo]], [[güije]]/[[jigüe]], [[güira]], [[hamaca]], [[jaba]], [[Ficus|jagüey]], [[xíbaru]], [[jicotea]], [[jimagua]], [[jutía]], [[majá]], [[mamey]], [[mangle]], [[manigua]], [[manjuarí]], [[totí]], [[yagua]], [[yarey]], [[yuca]]*), amás d'aportaciones léxiques comunes al español xeneral o inclusive a otres llingües como *[[ají]], [[Parrillada|barbacoa]] (ingl. "barbecue"), [[batos]] (ingl. "bat"), [[cacique]], [[canoa]], [[caoba]], [[cayo]] (ingl. "cay"), [[furacán]] (ingl. hurricane), [[maíz]], [[Trichechus|manatí]] (ingl. manatee), [[maraques]], [[papaya]], [[sabana]], [[tabacu]], [[tiburón]]*.

L'estermín o los matrimonios mistos conducieron a la práctica estinción de la población indíxena precolombina (taínos), de la que sicasí queden buelgues, tantu na cultura psíquico y material como na llingua. A la desapaición de los primitivos habitantes de la isla xunió la llegada de miles d'esclavos provenientes d'África. A mediaos del sieglu XIX el númberu d'africanos en Cuba yera peraltu, namái comparable al porcentaxe esistente en Santu Domingu (onde la población blanca yera una minoría). Créese que l'intercambiu de *  y  (
meyor () > , / > ), la xeminación de  más consonante ( > ,  > //) o la entonación del cubanu podríen ser d'orixe africanu, anque nenguna d'estes hipótesis foi lo suficientemente comprobada (l'intercambiu de /l/ y /r/ atopar en Murcia y en zones aisllaes d'Andalucía y l'entonación cubana ye asemeyada a la de zones de les Canaries y Andalucía).

Del idioma español faláu y escritu en Cuba salen los cubanismos. Nel español de Cuba influyeron munches llingües al traviés de la historia. Ente les influencies llingüístiques más marcaes na variante del español de Cuba tán l'inglés, el francés, en menor midida'l portugués o tamién el rusu.

## Morfosintaxis
L'español cubanu comparte la mayoría de les carauterístiques del español caribeñu, ente les que podemos destacar:
* Predominiu del tutéu o tratu de *tu*, magar na zona oriental esistía (agora cuasi desapaecíu) dalgún restu de *vos* (*vos hablái*) que recuerda'l voseo de Zulia (Venezuela). El pronome de respetu *usté* ye usáu según la norma panhispánica, denota respetu y distancia ente los interlocutores, pero igual qu'asocede n'España repara una perda de terrén de *usté* en beneficiu de *tu* que ye sentíu como más igualitariu y ensin la carga xerárquica que tien *usté*.
* El pronome de segunda persona *vós *nun esiste na fala cubana actual, anque'l so usu nun yera desconocíu nel sieglu XIX por cuenta de les grandes emigraciones dende España. 
* Como na República Dominicana y Puertu Ricu, ye común l'insertamientu redundante de los pronomes suxetu na oración: *Susana diz que mañana *'ella** nun va venir. ''Esti insertamientu del suxetu salva'l posible sincretismu xeneráu orixinalmente pola cayida de la -''s'' final y qu'iguala les formes verbales de la segunda y tercer persona nos rexistros familiares: ''tu trabaya''(s) = ''él trabaya''.
* Seique rellacionáu colo anterior, nes entrugues los suxetos asítiense delantre del verbu: ''¿Cómo **tu** tas?'', ''¿Ónde **ella** va?'' , en llugar de dase la inversión verbu-suxetu del español xeneral: ''¿Cómo tas (**tu**)?'', ''¿Ónde va **ella**?. ''Esta inversión carauterística del orde de suxetu y verbu yera conocida nel español canariu y entá queden restos en La Gomera y Les Palmes, d'onde pudo ser llevada a les Antilles.
* L'usu de los pretéritos [[pretéritu indefiníu|indefiníu]] (él foi) y [[pretéritu compuestu|compuestu]] (él foi) resolver según la norma predominante n'América llatina y en zones occidentales d'España (Canaries, Galicia, Lleón, Asturies), esto ye, el pretéritu indefiníu úsase siempres qu'una aición tien llugar nun momentu anterior por recién qu'ésta sía: ''¿Qué pasó? Oyí un rayu.'' (España: **'). El pretéritu perfectu compuestu acutar a una aición que la so vixencia estender al momentu presente: *trabayé equí tol día* (el día entá nun concluyó).
*:

## Fonética
* L'español cubanu tien seséu y nun estrema'l fonema castellanu interdental de "caza" del sibilante de "casa". La pronunciación de "cocer" y "abrazar" con interdental nun foi desconocida ente dellos falantes cubanos hasta principios del sieglu XX, bien porque nacieren n'España o porque yeren cubanu-españoles de primer xeneración o bien por nacer en zones de fuerte presencia española. Anguaño esta pronunciación ta obsoleta magar ye conocida polos falantes de más edá d'ascendencia española.
* Perdida de la /d/ intervocálica que dempués d'acentu, en pallabres llanes, nes terminaciones -ada, -ado, -eda, -edo, -día, -ido, -uda, -udo: pasáu > pasa(d)o, vistíu > vistí(d)o; puede > pue(d)y; deu > de(d)o, comida > comí(d)a; peluda > pelú(d)a; melenudu > melenú(d)o, perdi(d)o, gana(d)o, mone(d)a, como asocede en bona parte de la fala coloquial española de les tierres baxes y en Canaries. Tamién asocede a principiu de pallabra: ónde > (d)ónde. En posición final la "d" siempres se suprime o se camuda al soníu de /t/: verdá > * , ; calidá > ,. 
* La /s/ postvocálica o final esmorecer na fala cotidiana de los cubanos, especialmente nes provincies orientales: los tomates > , basta > , aspirina > , llombu > * ; dacuando esto xenera una pequeña aspiración o allargamientu vocálicu (region occidental): monte > , . Fora de la fala formal la cayida de la -s ye cuasi tan frecuente como en Santu Domingu o Andalucía.
* Cuba ye güei dafechu yeísta, esto significa que la *ll* articúlase como *y* y que los cubanos nun estremen "valla" (cartelu) de "vaya" (de dir) nin "cayó" (de cayer) y "calló" (de callar). Magar que el yeísmu ye antiguu na zona caribeña (nun esiste nengún restu de *ll* nin testimonios de caltenimientu recién), la *ll* foi usada de normal pol ensame d'españoles emigraos mientres el sieglu XIX magar nun esiste nengún testimoniu d'esta articulación na actualidá (nel sieglu XIX el yeísmu yera entá minoritariu n'España y la so estensión taba llindada a zones urbanes d'Andalucía).
* Na rexón occidental del país, especialmente en L'Habana y Matanzas, ye carauterística l'asimilación de la /r/ a la consonante que sigue: cab-bón por carbón, ad-dentía, por ardentía, ag-golla por argolla, etc. Esta pronunciación geminada de los grupos consonánticos esiste coles mesmes en parte de la República Dominicana y Caribe colombianu, y el so orixe foi acomuñáu al sustratu africanu presente na ribera caribeña. 
* Otra traza peculiar del cubanu faláu na zona oriental de la isla y que s'atopa nel restu del español antillanu ye l'intercambiu de /l/ y /r/ implosivas. Según esta regla, "alma" pronúnciase "arma", y de la mesma "arma" oise como "alma". Esti intercambiu ye más frecuente a la fin de pallabra:  por amor, "calol" por "calor", "mujel" por "muyer", "trabajal" por "trabayar", etc. Anque tamién esisten casos nos que la /r/ atopar na metá de la pallabra: "peldón" por "perdón".

Dacuando, más qu'un intercambiu d'estes consonantes, lo que se repara ye una pronunciación indistinta o mista de /l/ y /r/ nun soníu qu'empieza como una /r/ débil siguida de /l/.
* Tamién ye carauterística de les Antilles l'articulación ensordada de la /rr/ múltiple en "aguarón" o "barra". Esta pronunciación, que nun ye xeneral y apaez más en zones orientales de la isla, ensorda la /rr/ que suel adoptar una pronunciación doble o bifonemática, empezando por una aspiración faríngea [h] siguida d'una vibración [rr], daqué según "pejrro" por "perru", "jrrío" por "ríu", con una "j" bien nidiu. En dalgunos pocos falantes esta articulación aspirada de /rr/ alterna con otra de tipu velar, como la "j" fuerte del español d'España o daqué según la /R/ francesa, anque estes rr velares nun tienen la estensión qu'algamen nel español popular de Puertu Ricu.
* Como nel restu de Hispanoamérica y Canaries, la combinación consonántica "tl" pronúnciase xunida: a"tle"ta, A"tl"ántico, ente que na mayor parte d'España dizse at-leta, At-lántico...

## Ver tamién
* Español caribeñu

## Referencies

### Bibliografía
* Guitart, Jorge M. (1997), "Variability, multilectalism, and the organization of phonology in Caribbean Spanish dialects", in Martínez-Gil, Fernando; Morales-Front, Alfonso, *Issues in the Phonology and Morphology of the Major Iberian Languages*, Georgetown University Press, páxs. 515–53