Idioma guaraní

El **guaraní** ye una llingua del tueru tupí-guaraní, falada por unes seis millones de persones. Nel Paraguái ye llingua oficial xunto col castellán, según la Constitución Nacional de 1992. Tamién fálase nel noreste d'Arxentina, nes provincies de Misiones, Formosa, parte de provincia del Chaco y Corrientes, u ye llingua oficial de la provincia. Amás ye faláu nel sur de Brasil y el Chaco bolivianu.

Ye llingua nativa de los guaraníes, ún de los pueblos autóctonos de la rexón, pero'l so usu estiéndese tamién ente los pueblos non guaraníes.

Na América precolonial fo emplegáu por pueblos que moraben al este de la Cordelera de los Andes, dende la mar Caribe fasta'l Río de la Plata.

## Variantes
Ye posible diferenciar tres variedaes de guaraní: el misioneru o xesuita, el guaraní ‎faláu polos guaraníes y el guaraní paraguayu o modernu.‎

El guaraní misioneru falose nel área y tiempu d'influyencia de les misiones xesuites, ‎ente 1632 y 1767. Esta variedá desapaeció en 1870, pero dexó importantes documentos ‎escritos.‎

El guaraní tribal contién los dialeutos falaos por cinco o seis etnies asentaes dientro'l ‎territoriu paraguayu y llimitaes xeográficamente: Tapieté, Paí Tavyterã, Katueté o ‎Chiripá, Mbyá, Xetá, Kaiwá y Aché Guayakí.‎

El guaraní paraguayu modernu ye faláu por cuasi la totalidá de la población (90%). ‎Varia'l so grau de pureza y riqueza de léxicu dependiendo del allugamientu urbanu o ‎rural de los falantes.‎

Nos centros urbanos y principalmente na capital fálase'l *jopará*, una llingua criolla ‎qu'adopta pallabres en castellán a la estructura gramatical y prosódica del guaraní.

## Oficialidá

### En Paraguái
La Constitución Nacional paraguaya de 1967 reconoz la esistencia del guaraní, pero l'idioma oficial ye'l castellán. Mentanto, entama la estensión oficial de la llingua. Años dempués, dalgunos institutos y colexos entamen el so enseñu como materia complemantaria col sofitu del Ministeriu d'Educación, y los políticos de turnu utilizaben nes sos campañes proselitistes.

En 1989 Paraguái llíbrase d'una llarga dictadura, y la siguiente Constitución Nacional de 1992, nel so artículu 140, yá reconoz al guaraní como llingua oficial del país xunto col castellán. Asina impónse como llingua obligatoria na educación escolar media y darréu nel nivel mediu, con una educación billingüe. El guaraní fo correutamente reconocíu.

### Na Provincia de Corrientes
L'antecedente más importante d'esta iniciativa ye la Llei Provincial 5.598, del 28 de setiembre de 2004, qu'establez los siguientes puntos:

### Nel Mercosur
‎
En xineru de 2007, el guaraní fo declaráu idioma del Mercosur, xunto col portugués y el castellán, pero nun fo declaráu idioma oficial.

El Parllamentu paraguayu ta presentando los proyeutos d'oficialidá del guaraní nel Mercosur al traviés del Atenéu de Llingua y Cultura Guaraní.

## Fonoloxía
La llingua guaraní tien 33 fonemes: 12 vocales y 21 consonantes.

### Vocales
De les 12 vocales (pu'ae), 5 son orales (pu'ae jurugua), 5 nasales (pu'ae tĩgua), 1 gutural (pu'ae ahy'ogua) y una guturonasal (pu'ae ahy'otĩgua).

### Consonantes
El cuadru siguiente amuesa los fonemes según el mou d'articulación y el puntu d'articulación de los fonemes y la grafía pa caún d'ellos.

## Observaciones

### Pallabres nasales
La llingua guaraní estrema ente fonemes nasales y orales. La nasalidá de cualquier fonema estiéndese a tola pallabra, por mor d'eufonía. Entós, son orales les pallabres nes que nengunu de los sos fonemes tien calter nasal.

:(Nasales) *ak*'ã*** ("cabeza") — ''por'''ã*** ("guapu") — *ku*'ñ**ata**ĩ*** ("señorita") — ''te'''mb'''ireko'' ("muyer casada")
:(Orales) ''rajy'' ("fía") — ''túva'' ("pá") — ''sy'' ("madre") — ''arapoty'' ("primavera")

=== Puso ===
El puso o oclusiva glotal apaez sólo en posición intervocálica y torga momentáneamente la emisión del soníu. Anque paez sólo una ausencia de soníu, ye un fonema en drechu propiu, pues entra n'oposición fonolóxica col soníu continuu.

El so nome vien del guaraní: ''pu'' ("soníu") + ''so'' ("soltar"). Al xebrar en sílabes, acompaña a la vocal que-y sigue.

=== Acentuación ===
En guaraní nenguna pallabra termina en consonante. Cuasi toles pallabres lleven acentu (''muanduhe'') na última vocal. L'acentu gráficu úsase sólo cuando la vocal acentuada nun ye la final.

Por exemplu: 

*''Tape'' (camín) lléese [tapé]
*''Tata'' (fueu) lléese [tatá]

Pola so parte, ''áva'' (pelo) y ''tái'' (picante) lleven la marca gráfica de la so acentuación.

== Grafía ==
Los guaraníes nun usaben un alfabetu propiu, sinón l'alfabetu llatín con diacríticos pa ‎marcar les vocales nasales y un signu pa la oclusiva glotal y otros fonemes. Amás ‎dalgunos fonemes son representaos por dígrafos –mb, nd, ng, nt-. La ortografía moderna ‎ye altamente fonémica, pues representa fielmente la fonoloxía de la llingua.‎

Dempués de la conquista y l'alfabetización xesuita na rexón de les misiones ‎guaranítiques, nes comunidaes utilizose l'alfabetu llatín pa la trescripción. El xesuita ‎Antonio Ruiz de Montoya recoyó y documentó l'estáu de la llingua nos sos famosos ‎trabayos ''Tesoro de la Lengua Guaraní'' (diccionariu guaraní-castellán), ''Arte y ‎Vocabulario de la Lengua Guaraní'' (compendiu gramatical y diccionariu castellán-‎guaraní) y ''Catecismo de la Lengua Guaraní'' (gramática del guaraní).‎

La grafía y ortografía estandarizose y fo fixada oficialmente en 1950 pol Congresu de la ‎Llingua Guaraní de Montevideo, y ye la grafía utilizada anguaño pal enseñu de la ‎llingua nel Paraguái y nos llugares u'l guaraní ye llingua oficial. Esta ortografía sustituyó les regles del Congresu de Grafía ‎convocáu en 1867 pol mariscal Francisco Solano López ya intentó marcar les ‎diferencies fonolóxiques ente'l castellán y el guaraní n'adoptando un alfabetu asemeyáu al ‎alfabetu fonéticu internacional. ‎

Los topónimos d'orixe guaraní n'Arxentina y [[Uruguái]] utilicen la grafía del castellán, y ‎nel Brasil úsase la del [[portugués]], perdiendo asina la distinción ente fonemes nasales y orales.

== Gramática ==
La llingua guaraní ye una llingua fuertemente [[llingua aglutinante|aglutinante]], de tipu polisintéticu, ye dicir ‎ca pallabra ta compuesta de dellos morfemes encadenaos qu'aporten unidaes de ‎significáu. A diferencia del asturianu, los rasgos semánticos y sintácticos del guaraní ‎nun s'espresen por alteraciones na raíz verbal –como'l tiempu verbal, la persona, el ‎xéneru o'l mou-, sinón n'añadiendo unidaes específiques.‎

Ensin embargu, el guaraní presenta armonización ente morfemes. Por exemplu: el ‎sufixu ''–kuéra'' tresfórmese en ''–nguéra'' cuando ta amestáu a una pallabra nasal. Asina:‎

*'''Tapiti''' (conexu) / '''Tapiti''kuéra*** (conexos)‎

***Mitã** (neñu) / **Mitã''nguéra*** (neños), y non *'mitã*kuéra***.‎

Les marques de tiempu y mou represéntense por clíticos que puen disllocase de la ‎posición axacente a la raíz verbal por razones d'elegancia prosódica o claridá ‎conceptual. Nel primer casu –metátesis-, l'afixu s'antepón p'anticipar el mou de la fras ‎siguiente, mentanto nel segundu –hipértesis-, un afixu de tiempu o mou camuda'l so ‎llugar pa evitar una repetición o precisar a qué parte del fonema compuestu s'aplica.‎

Ensin embargu, la sintaxis del guaraní ye simple. La llingua carez de distinción ente'l ‎númberu (singular o plural) y el casu gramatical, y nun emplega artículu.‎‎‎

=== Aglutinación ===
L'aglutinación ye'l fechu pol cual les pallabres fórmense n'amestando afixos a una raíz pa camudar o enriquecer el so significáu. Los afixos son unidaes semántiques o funcionales.

Na llingua guaraní, l'aglutinación pue dase de dos maneres:

*Por Composición
*Por polisíntesis

==== Composición ====
Ye cuando axúntense dos o más pallabres pa formar una sola. Pue ser:
*Sustantivu + sustantivu: **pirapire** (''pira'', pexe + ''pire'', piel) = dineru
*Sustantivu + numeral: **jasykõi** (''jasy'', luna, mes + ''mo-kõi'', dos) = febreru
*Sustantivu + alverbiu: **ta'ãngambyry** (''ta'ãnga'', imaxe + ''mo-mbyry'', lloñe) = televisión
*Sustantivu + verbu: **apykahai*' (*apyka*, siella + *hai'', escribir) = pupitre

#### Polisíntesis
Ye'l fechu pol cual a una pallabra qu'actúa como raíz axúntense varios prefixos y sufixos pa camudar el so significáu orixinal.

Na llingua guaraní hai munches partícules qu'indiquen tiempu, forma, mou, grau, intensidá, etc. Asina podemos ver nel exemplu:

Noporombogueroguataseietereirasapakurihikóni

*N : partícula de forma
*O : partícula de númberu y persona
*Poro : partícula de voz
*Mbo : partícula de voz
*Guero : partícula de voz
*Guata : verbu principal, CAMINAR
*Se : partícula de mou
*I : partícula de forma
*Etereirasa : partícula de grau 
*Pa : partícula de forma
*Kuri : Partícula de tiempu
*Hikóni : partícula de tiempu

La fras traduzse asina:

"¿En realidá nun-y taba en queriendo facer caminar?"

## Referencies

## Enllaces esternos