Eleutoráu del Palatináu

El **Condáu Palatín del Rin** o **Palatináu** (n'alemán: *Pfalz*) ye la denominación histórica del territoriu del Conde Palatín (*Pfalzgraf*), un títulu que pertenecía a un príncipe secular del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu (*[[Reichfürst]]*), dende'l sieglu XIII venceyáu a la Casa de Wittelsbach, y al que se confirió la condición de príncipe eleutor (*Kurfürst*). L**'Eleutoráu del Palatináu** o **Palatináu Eleutoral** (*Kurpfalz*) ye la denominación del territoriu d'esi príncipe, que foi de fechu un Estáu independiente hasta 1803. La capital foi primeru Heidelberg y depués, a partir de 1720, Mannheim. Como entidá territorial yera un agregamientu de dominios espacialmente discontinuos.

El Palatináu ta estremáu en dos grandes zones marcadamente estremaes y en discontinuidá territorial: So Palatináu o Palatináu Inferior (*Niederpfalz*, tamién llamáu Palatináu Renano —*Rheinpfalz*—) y el Altu Palatináu o Palatináu Cimeru (*Oberpfalz*).

El Baxu Palatináu o Palatináu Renano (que nun tien de confundir se cola más estensa rexón de Renania, na que s'integra) inclúi dambes riberes del ríu Rin nel so cursu mediu, ente los sos tributarios Meno (*Main*) y Neckar. Los sos paisaxes naturales y el so clima relativamente nidiu, que-y dexa ser una rexón vinícola; comparaos colos de la rexón italiana de la Toscana, faen que se-y denomine turísticamente como "la Toscana alemana".

L'Altu Palatináu ta al este de Baviera, fronterizu cola República Checa, y ye una rexón más montascosa y relativamente menos poblada.

Na organización territorial d'Alemaña actual, el Baxu Palatináu forma parte del estáu federáu (*[[Estáu Federáu (Alemaña)|Bundesland]]*) de Renania-Palatináu (*Rheinland-Pfalz*), que la so capital ye Mainz (*Mainz*), ente que l'Altu Palatináu ye una de les siete rexones alministratives (*[[Regierungsbezirk]]*) en que ta estremáu'l "Estáu Llibre de Baviera" (*Freistaat Bayern*), otru de los *länder* o estaos federaos alemanes, con capital en Ratisbona (*Regensburg*).

El xentiliciu del Palatináu ye "palatín" (*pfälzisch*), denominación que tamién se da a la variedá dialeutal del idioma alemán d'esta rexón.

## Historia

Nel sieglu X esistía un Condáu Palatín de Lotaringia, que nel sieglu XI pasó a formar parte de los territorios gobernaos polos ezónidas (*[[Ezzonen]]*), que la so zona central incluyía Colonia y Bonn, llegando dende'l ríu Mosela hasta'l ríu Nahe, y pel sur hasta Alzey. A la muerte del postreru Ezzónida (Hermann II de Lotaringia, 1085), les tierres sobre les que'l conde palatín exercía la so autoridá amenorgar a les más cercanes al Rin, colo que la so denominación pasó a identificase con esti ríu. El primer **conde palatín del Rin** foi Conrado I en 1156, hermanu de Federico Barbarroja (Casa de Hohenstaufen).

El condáu pasó en 1159 a la Casa de Welf (*Güelfos*, y nel sieglu XIII a la Casa de Wittelsbach (que yeren tamién duques y condes palatinos de Baviera); en dambos casos por matrimoniu d'herederes femenines. La división del heriedu de Lluis II, duque de Baviera en 1294 conformó un territoriu compuestu peles tierres del antiguu palatinado del Rin xunto al antiguu *[[Nordgau]]* de Baviera (el territoriu al norte del Danubiu), con centru na ciudá d'Amberg, colo qu'esti territoriu antes bávaru pasar a denominar *[[Oberpfalz]]* ("Altu Palatináu") pa estremalo del *[[Niederpfalz]]* ("So Palatináu" o Palatináu renano); anque estes denominaciones nun se fixeron comunes hasta'l sieglu XVI.

El Tratáu de Pavía de 1329 volvió afectar a la rexón, otorgándola a los fíos del emperador Lluis IV (tamién de la casa Wittelsbach: Rodolfo II "el ciegu" y Roberto I "el colloráu"), que compartieron títulu y territoriu hasta la muerte de Rodolfo en 1353, momentu a partir del cual Roberto exerció como únicu conde palatín. La Bulda d'Oru de 1356 determinó la so condición eleutoral. El conde pasó a denominase **Eleutor del Palatináu** o **Eleutor Palatín** (*Kurfürst von der Pfalz* n'alemán, *Palatinus eleutor* en llatín) y a ostentar l'hereditariu oficiu de corte imperial de "mayordomu de palaciu mayordomu" o "senescal del arcu" (*Erztruchseß* n'alemán y *Archidapifer* en llatín) y la condición de vicariu imperial (*[[Reichsverweser]]*) de Franconia, Suabia, el Rin y Alemaña meridional.

La práutica d'estremar territorios colos heriedos produció la esistencia de delles cañes Wittelsbach, con sedes en Simmern, Kaiserslautern y Zweibrücken (So Palatináu), Neoburgu y Sulzbach (Altu Palatináu). El títulu d'Eleutor Palatín recayía en quien heredara Heidelberg.

Cola Reforma protestante, los eleutores palatinos (Lluis V, Federico II y Otón Enrique) asitiar contra l'emperador Carlos V y el bandu católicu (Guerra d'Esmalcalda), sofitando'l luteranismu nos años 1530 y 1540 y el calvinismu nos años 1550. Cola estinción de la caña principal de la familia en 1559, l'Eleutoráu pasó a Federico III "el Piadosu" (de la caña Palatináu-Simmern), un calvinista radical que convirtió'l Palatináu n'unu de los principales centros calvinistes d'Europa, y sofitu esencial pa los hugonotes franceses (guerres de relixón de Francia) y los rebeldes de los Países Baxos (Guerra de los Ochenta Años).

La Campaña del Palatináu foi unu de los episodios principales de la Guerra de los Trenta Años (1620-1622). El conde Federico V aceptara'l títulu de Rei de Bohemia que-y ufiertaron los rebeldes bohemios. Tal sofitu costó-y la invasión y la so deposición de la so dignidá eleutoral, que-y foi asignada xunto col territoriu del Altu Palatináu a los duques de Baviera, situación que se consolidó na Paz de Westfalia (1648). Anque'l fíu de Federico, Carlos Luis, foi restauráu como conde palatín, el so territoriu acutar al Baxu Palatináu, y la so condición eleutoral pasó a ser inferior en precedencia a la de los demás eleutores.

En 1685 escastóse la llinia Simmern, y el condáu palatín pasó a Felipe Guillermo de Neoburgu, duque de Jülich y Berg (de la caña Palatináu-Neoburgu). El siguiente conde, Juan Guillermo (1690-1716), treslladó la capital a Düsseldorf, tres los que volvió a Heidelberg (1718) y terminóse afitando en Mannheim (1720).

En 1742 el condáu foi heredáu por Carlos Teodoro (de la caña Palatináu-Sulzbach), qu'en 1777 tamién heredó'l ducáu y eleutoráu de Baviera. Dambos electoraos fueron unificaos, al considerase un solu votu. El siguiente conde palatín, Maximiliano José, duque de Zweibrücken, unificó tolos territorios gobernaos polos Wittelsbach en 1799, nel contestu de les guerres revolucionaries franceses, que supunxeren que los territorios al oeste del Rin fueren anexonaos pola República francesa. Pela so parte, los asitiaos al este del Rin fueron anexonaos pol Margrave de Baden en 1803. La disolución del Sacru Imperiu en 1806 (mientres les guerres napoleóniques) supunxo la definitiva desapaición de los títulos del condáu palatín y la dignidá eleutoral.

En 1763, por invitación de Catalina II de Rusia "la Grande", empezara un movimientu migratoriu de cierta importancia (caltener mientres unos cien años), protagonizáu por llabradores del Palatináu y otres rexones alemanes: los denominaos alemanes del Volga.

## Ver tamién
*Condes palatinos del Rin

## Referencies