Jacaranda mimosifolia

***Jacaranda mimosifolia***, comúnmente llamáu **jacarandá**, **jacaranda** o **tarco**, ye un árbol subtropical de la familia Bignoniaceae natural de Suramérica y llargamente cultiváu poles sos vistoses y duraderes flores azules. 

La Xunión Internacional pal Caltenimientu de la Natura evalúa al jacarandá como vulnerable.

## Descripción

Les **[[Raigañu (botánica)|raigaños]]**, de desenvolvimientu oblicuu, iguales y fasciculaes nun son invasores, polo que cuando se presenta un periodu d'escasez d'agua l'árbol vese bien afeutáu.

La **copa** del jacarandá nun tien una forma uniforme: delles vegaes en forma d'una sombriella, delles vegaes de forma piramidal, pero nunca trupa. Polo xeneral, forma una copa ovoide ya irregular. La estructura ye de ramificación principal estendida. La copa algama un diámetru de 4 a 6&nbsp;m, proyeutando una solombra de mediana intensidá.

El **tueru** principal tien una forma daqué torcida y tien un altor de 6 a 9&nbsp;m y un diámetru de 40 a 70&nbsp;cm. El ritidoma ye de color pardu buxu y de testura llisa na mocedá, y aspra, fisurada y escura cola edá, forma escames rectangulares que pueden esprendese. El jacarandá algama 8 a 12&nbsp;m d'altor. Ye un árbol semideciduo de crecedera media y una llonxevidá de más de 100&nbsp;años.

Les **[[fueya|fueyes]]** son grandes, de 30 a 50&nbsp;cm de llargor; son compuestes, opuestes, bipinnaes, con fueyuques de 25 a 30&nbsp;con pares de folíolos pequeños de forma oval-oblonga, apiculaos, de color verde claru y testura de la so superficie llisa pubescente. La cara cimera de la fueya ye de color verde escuru, la cara inferior pálida. La dómina de foliación asocede a principios de branu.

Les **[[flor|flores]]**, de 4 a 5&nbsp;cm, tán arrexuntaes en panículas terminales erectas, de 20 a 30&nbsp;cm y son de color azul violeta. Tien la corola con tubu bien retorcigañáu y los 5 pétalu soldaos. Los lóbulos de dicha corola son daqué desiguales y entamaos en 2 llabios, unu de 2 lóbulos enriba y l'inferior de 3. Tola corola ye veluda, esterior y -sobremanera- interiormente. El androcéu, como ye habitual nes bignoniacees, tien el más llargu de los 5 estames maneru y 2 de los fértiles son más llargos que los dos restantes. El pistilu ye llargu, pubescente y ye de color ablancazáu.
El floriamientu producir mientres la primavera, primero que la foliación, y dacuando tien un segundu floriamientu, más escasa, nel branu.

El **[[frutu]]** maderizu, dehiscente, planu, en forma de castañuela -y qu'en guaraní llámase *(ka-í jepopeté)* que significa daqué según "aplausu de monu"- ye una cápsula loculicida d'unos 6&nbsp;cm de diámetru, orbicular y estruyida, de color verde que se torna pardu escuru cuando madura, con granes alaes. Los frutos apaecen a finales de seronda y permanecen tol añu.

## Distribución
El jacarandá ta distribuyíu en Brasil, Bolivia, Paraguái y tamién nel Nordeste arxentín.

En Paraguái: práuticamente en tol país, atopándose en tola zona oriental, ente que na zona occidental o Chaco, onde forma -juntamente colos Urundey, Paratodo y especies de Quebracho- isletas d'árboles grandes y va escayendo la so presencia según faise más seca o greba la zona. Crez nunes poques rexones estremeres del Chaco Boreal, tales como los cañones de Cerro Lleón y baxaes cerca de Filadelfia.

Introducióse n'árees ayenes al so hábitat natural onde crez perbién: na provincia de Buenos Aires (Arxentina), Nueva Zelanda, Florida, California, el sur de Texas, en Lafayette, sur de Louisiana, nel altiplanu de Méxicu, n'España, tantu na Península como nes Islles Canaries, el sur de Portugal, sur d'Italia, Ḥawai, sureste y suroeste d'Australia y Sudáfrica.

## Hábitat y cultivo
*Redolada natural: montes caducifolios tropicales.
*Clima: bien sensible a temperatures inferiores a –1&nbsp;°C siguíes(más de 4&nbsp;h). Los exemplares nuevos muerren si la temperatura ye inferior a 0&nbsp;°C. Aguanta un secañu débil. Prefier plenu sol pero afacer a semisombra. Se desrama con vientos y nubes de mediana intensidá.
*Suelu: húmedu, la seca llinda la so crecedera. El pH óptimo ye'l neutru (de 6,0 a 7,5) tolerando cierta alcalinidad de 8,5. Nun tolera'l salín nel suelu. Crez bien en suelos de testura arenu-arcillo-humíferos; pero, polo xeneral, afacer a cualquier condición de suelu.
*Resistencia ambiental: aguanta bien la contaminación urbana, pero non la industrial. En llugares bien contaminaos la xamasca se desgreña, pasando a un procesu d'aveyuscamientu.
*Pol so aspeutu los jacarandás son interesantes en xardinería, pa decorar, pola guapura de les sos flores, en parques y xardinos urbanos onde la contaminación ye menor. Puede ser utilizáu en cais y aveníes de baxu tránsitu vehicular, pero nestes condiciones el so tamañu vese llindáu. Especie utilizada como árbol d'alliniación, de forma aisllada o formando grupos. La so madera arumoso ye apreciada n'ebanistería y en carpintería pa realizar laminaos.
*Tolera'l desrame y tien un bon comportamientu ante la fradadura. Rique fradadures de llimpieza y ortopédiques. Ye un árbol non demasiáu esixente y de crecedera relativamente rápido. Les xelaes perxudicar, sobremanera a los exemplares nuevos, que lleguen a morrer. Floria abondosamente n'esposición soleyera.
*La reproducción ye por granes a fines d'iviernu o principios de primavera. Almite con dificultá'l tresplante en primavera o seronda.
*Enfermedaes y plagues: n'ocasiones ye atacáu por fungu como *[[Capnodium citri]]* (fumagina) y *[[Xanthomonas glandis]]*; tamién por pulgones. Anque ye abondo resistente a enfermedaes de fungos ya inseutos.

## Propiedaes
El fervinchu y tintura de flores, fueyes y corteza usar por vía oral pal tratamientu de disentería amebiana y otres afecciones gastrointestinales agudes.

Atribúyese-y propiedá antiséptica, antiamebiana, antitumoral y espasmolítica.

## Usos
La **[[madera]]** ye escelente pa trabayos de carpintería n'interiores. De color claru, vetes curties y bien marcaes, dibuxu paecíu al fresnu européu, ye llixera (aprox. 450&nbsp;kg/m³) y bien trabajable.

## Toxicidá Tola planta ye venenosa en casu de ingestión, y puede desencadenar iritación de la piel y alergía al remanala

## Taxonomía
*Jacaranda mimosifolia* describióse por David Don y espublizóse en *[[Botanical Register]]*, 8: t. 631, 1822.http://botanicus.org/page/131560

;Etimoloxía:
El vocablu ***Jacaranda*** provién del so nome nativu guaraní y significa "fragante";

***mimosifolia*** ye un epítetu llatín que significa "de fueyes asemeyaes a les d'una mimosa". Tamién lo conoz equivocadamente col nome de **palisandro**, pos el verdaderu "palisandro" ye en realidá'l palisandro africanu *([[Dalbergia cearensis]])*.
;Sinonimia:
**Jacaranda ovalifolia* R.Br.
**Jacaranda acuatifolia* Humb. & Bonpl.
**Jacaranda chelonia* Griseb.
## Nome común
*Español: jacarandá, tarco, palisandro (anque nun tien de confundir se col palisandro africanu).
**Otros nomes comunes en Paraguái:
:** Avañe’ẽ (idioma guaraní): *jacarandá*, *karoba*, *ka’i jepopeté*.
:** Ayoreo: *gejnuá* o *ejnua*.
:** Dialeutu menonita: *kekeraundaboom*.
:** Enlhet: *acpehec*.
:** Nivaclé: *sivavayuc*.
:** Maskoy: *akpahek*.

## Ver tamién
* Terminoloxía descriptiva de les plantes
* Cronoloxía de la botánica
* Historia de la botánica
## Referencies

## Bibliografía
*Tostaren, V.: Una guía pa plantes maderices del Chaco* (120&nbsp;páxs.). Loma Plata (Paraguái): INTTAS (Iniciativa pa la Investigación y Tresferencia de Teunoloxía Agraria Sostenible), 2004.
*Peña-Chocarro, M., J. d'Exea, M. Vera, H. Maturo y S. Knapp: *Guía d'árboles y arbustos del Chaco húmedu* (291&nbsp;páxs.). Asunción (Paraguái): The Natural History Museum (Guayrá, Paraguái), Fundación Moisés Bertoni y Fundación Hábitat y Desenvolvimientu (J. d'Exea y M. Peña-Chocarro, eds.), 2006.
*Ulmke, C., y L. August: *Una guía pa les plantes natives del Chaco paraguayu'' (243&nbsp;páxs.). Loma Plata (Paraguái): INTTAS (Iniciativa pa la Investigación y Tresferencia de Teunoloxía Agraria Sostenible), 2004.

## Enllaces esternos

* Agr.UNA.py  (Universidá Nacional d'Asunción: catálogu d'especies forestales de Paraguái).