Sublime

Lo **sublime** ye una categoría estética, derivada principalmente de la célebre obra *Περὶ ὕψους* ("Sobre lo sublime") del críticu o retóricu griegu Longino (o Pseudo-Longino), y que consiste fundamentalmente nuna "grandor" o, por dicir, guapura estrema, capaz de llevar al espectador a un éxtasis más allá de la so racionalidá, o inclusive de provocar dolor por ser imposible d'asimilar. El conceutu de lo "sublime" foi redescubierto mientres el Renacimientu, y goció de gran popularidá mientres el Barrocu, mientres el sieglu XVIII alemán y inglés y sobremanera mientres el primer Romanticismu.

## Definición
Según el conceutu orixinal de Longino, lo sublime, que se resume na composición digno y elevao, fundir en cinco causes o fontes, tanto innates como de téunica perteneciente sobremanera a les figures de dicción y metafóriques del llinguaxe. Lo sublime ye una elevación y excelencia nel llinguaxe de que se sirvieron prosistes y poetes qu'algamaron la inmortalidá (1.4). Trátase d'una "grandor" d'estilu que la so doctrina básica perviviría mientres tola Edá Media identificándose nel Virgilio cimeru de la *Eneida*. Diz Longino que lo sublime, usáu nel momentu oportunu, pulveriza como'l rayu toles coses y amuesa nun riguilete y na so totalidá los poderes del orador (1.4); que ye grande realmente namái "aquello qu'apurre material pa nueves reflexones" y fai difícil, entá ye más imposible, toa oposición y "la so alcordanza ye duraderu ya indeleble" (7.5). "Nada hai tan sublime como una pasión noble, nel momentu oportunu, qu'alienda entusiasmu de resultes d'una llocura y una inspiración especiales y que convierte a les pallabres en daqué divín" (8.4). Siguiendo la tradicional oposición retórica virtú/vicio, esplica Longino cómo "lo sublime mora na elevación, l'amplificación na bayura" (15.12, ed. esp. García López).

En sentíu téunicu, "sublime" ye una calificación que la Retórica antigua estableció nel marcu del so "Teoría de los Estilos" como designación del más eleváu o grande d'estos. El conceutu longiniano de "grandor", de raigañu neoplatónicu, tien el so gran precedente de sentíu más estéticu que retóricu nel diálogu *[[Fedro]]* de Platón, onde se conceptúa la "elevación", relativa a la "zuna" y al conxuntu de la gama platónica de la inspiración. Esta tradición conduz, en términos retóricos pero coles mesmes de proyeición estética, a San Agustín, onde se cristianiza. Lo sublime, yá acomuñáu tamién por Longino al "silenciu" en sentíu elocutivo, adquier por aciu esti últimu términu un desenvolvimientu específicamente contemplativu y trescendental nel réxime de la mística europea y, especialmente, española (Juan de la Cruz, Teresa de Xesús, Francisco de Osuna...). Ésta ye la base del modernu desenvolvimientu kantianu, fundáu na "infinitud" y la "suspensión".

## Sieglos XVI-XVII: el redescubrimientu de lo sublime
El tratáu de Longino sobre lo sublime y el conceutu mesmu permanecieron escasamente identificaos mientres la Edá Media. La so gran notoriedá ya influencia algamar nel sieglu XVI, dempués de que Francesco Robortello publicara una edición de la obra clásica en Basilea en 1554, y Niccolò da Falgano otra en 1560. A partir d'estes ediciones orixinales, les traducciones en llingües vernácules abondaron.

Mientres el sieglu XVII, los conceutos de Longino sobre la guapura gociaron de gran estima, y fueron aplicaos al arte barroco. La obra foi oxetu de decenes d'ediciones mientres esi sieglu. La más influyente d'elles debió a Nicolas Boileau-Despréaux (*Tratáu de lo sublime o de les maravíes na oratoria*, 1674), qu'asitió nuevamente al tratáu y al conceutu nel centru del alderique críticu de la dómina. La espublizada versión de Boileau nun ye téunicamente relevante nin d'especial comprensión del conceutu, magar contribúi a espublizar un conceutu retóricu que “alza, rapta, tresporta” y diríxese al sentimientu más qu'a la razón. Mientres esti periodu inda había quien consideraba *De lo sublime* una obra demasiáu primitiva como pa ser aceptable pol civilizáu home modernu.

## El sieglu XVIII: Reinu Xuníu
La recuperación moderna del conceutu de lo sublime producióse notablemente nel Reinu Xuníu, nel sieglu XVIII, dientro de la filosofía empirista. Yá Anthony Ashley Cooper, 3er conde de Shaftesbury, y John Dennis, tres un viaxe pelos Alpes, espresaron la so almiración poles formes estelantes ya irregulares de la naturaleza esterior, apreciaciones estétiques que Joseph Addison sintetizó na so revista *[[The Spectator (1711)|The Spectator]]* (1711) nuna serie d'artículos titulaos *Pleasures of the Imagination*.

En *Los placeres de la imaxinación*, Addison introdució'l gustu por coses qu'aguiyen la imaxinación, estremando tres cualidad estétiques principales: grandor (sublimidá), singularidá (novedá) y guapura. Tamién creó una nueva categoría, lo “pintorescu”, aquel estímulu visual qu'apurre una sensación tal de perfeición que pensamos que tendría de ser inmortalizado nun cuadru. Addison rellacionó la guapura cola pasión, desligándola de la razón: la guapura afectar de forma inmediata ya instantánea, como un golpe, actuando de forma más rápida que la razón, polo que ye más poderosa. Al retomar el conceutu de lo sublime esbozáu por Longino, alzar de categoría retórica a xeneral, treslladándolo del llinguaxe a la imaxe.

Esta obra de Addison, na que'l conceutu de grandor xunir al de sublimidá, xunto cola obra d'Edward Young *Night Thoughts* (1745), suelen considerase como los puntos de partida d'Edmund Burke a la d'escribir la so *A Philosophical Inquiry into the Origin of Our Idees of the Sublime and Beautiful* ("Una investigación filosófica sobre l'orixe de les nueses idees de lo sublime y lo bello") (1756). La importancia de la obra de Burke anicia en que foi'l primer filósofu n'acotar que lo sublime y lo bello son categoríes que s'esclúin mutuamente, de la mesma en que lo faen la lluz y la escuridá. La guapura puede ser acentuada pola lluz, pero tantu una lluz demasiao intensa como la total ausencia de lluz son sublimes, nel sentíu de que pueden nublar la visión del oxetu. La imaxinación vese asina abasnada a un estáu d'horror escontra lo "escuru, inciertu y confusu". Esti horror, sicasí, tamién implica un placer estéticu, llográu de la conciencia de qu'esa perceición ye una ficción.

Burke describió lo sublime como una medrana controlada qu'atrai a l'alma, presente en cualidaes como la inmensidá, l'infinitu, el vacíu, la soledá, el silenciu, etc. Calificó la guapura como “amor ensin deséu”, y lo sublime como “plasmu ensin peligru”. Asina, creó una estética fisiolóxica, yá que pa Burke la guapura provoca amor y lo sublime medrana, que pueden sentise como reales. Introdució igualmente la categoría de lo “patético”, emoción igualable al prestar como sentimientu, que provién d'esperiencies como la escuridá, l'infinitu, la nube, el terror, etc. Estos sentimientos producen una purgación”, recoyendo de nuevu la teoría de la “catarsis” d'Aristóteles.

## El sieglu XVIII n'Alemaña: Kant

Immanuel Kant publicó en 1764 el curtiu *Beobachtungen über das Gefühl des Schönen und Erhabenen* ("Observaciones sobre'l sentimientu de lo bello y lo sublime"), namái verdaderamente desenvueltu más tarde nel so *[[Crítica del Xuiciu]]* (1790). Kant investigó'l conceutu de lo sublime, definiéndolo como “lo que ye absolutamente grande” o namái comparable a sigo mesmu, lo cual vendría devasar al contemplador causándo-y una sensación de displacer, y puede dase namái na naturaleza, ante la contemplación acongoxadora de daqué que la so atueldu devasa les nueses capacidaes. El sublime kantianu ye nel suxetu, magar hai de caltener concordanza cola naturaleza.

Asina, lo bello ye una sele contemplación, un actu reposáu, ente que la esperiencia de lo sublime ximielga y mueve l'espíritu, causa medrana, pos les sos esperiencies nacen d'aquello que ye tarrecible, y conviértese en sublime a partir de la inadecuación de les nueses idees cola nuesa esperiencia. De tal manera, pa sentir lo sublime, a diferencia de para sentir lo bello, ye menester la esistencia d'una cierta cultura: l'home axatáu, diz Kant, ve atemorizante lo que pal cultu ye sublime. El poderíu d'esta esperiencia estética invoca la nuesa fuercia, y la naturaleza ye sublime porque alza la imaxinación a la presentación de los casos en que l'ánimu puede faer pa sí mesmu sensible la mesma sublimidá de la so destinación, entá por sobre la naturaleza. De tal manera, Kant interpretó la naturaleza como fuercia, y nella ta lo sublime:

Pa Kant lo sublime ye la ilimitación de magnitú o de fuercia: según la guapura ye forma, lo finito y llindáu, lo sublime ye lo informe, infinitud. La guapura porta gustu, lo sublime atraición. La sublimidá ye, en ciertu mou, el puntu onde la guapura pierde les formes, un superlativu de la guapura. Lo sublime ye “aquello absolutamente grande”, aquello non imaxinable. Ye lo que gusta darréu pero pola resistencia qu'opón al interés de los sentíos: una música bien alta, un sabor bien fuerte, un golor bien intenso. Kant estremó un sublime “matemáticu” (del intelectu) y otru “dinámicu” (de los sentíos) o del poder; el matemáticu oponer a la comprensión, ente que'l dinámicu puede amenaciar la nuesa integridá física (por casu, una nube de mar).

## La dómina romántica y Schopenhauer

De fechu y en sentíu estrictu, la formación de la teoría de lo sublime ye esencialmente anterior al Romanticismu. El conceutu incorporar a la cultura artística prerromántica y romántica dende los sos oríxenes, tantu en Reinu Xuníu como n'Alemaña. La concepción panteísta de dalgunos de los primeros románticos, o la visión arrebatao y violento de la naturaleza propia del *[[Sturm und Drang]]*, correspuéndense perbién colos últimos estadios de lo sublime tal que los definió Schopenhauer.

Johann Christoph Friedrich Schiller, tres Kant el más importante pensador d'esta categoría, compunxo, ente otros elementos importantes relativos al conceutu, dos ensayos fundamentales (*De lo sublime*, 1793, y *Sobre lo sublime*, 1801). Cabría dicir qu'estrema tres fases: “sublime contemplativu”, el suxetu enfrentar al oxetu, que ye cimeru a la so capacidá; “sublime patéticu”, apeligra la integridá física; y “superación de lo sublime”, en que l'home vence moralmente, porque ye cimeru intelectualmente. Schiller, que se sobrepon a Kant por aciu la reconfiguración de la rellación bellu/sublime y conduz esti postreru a teoría de la traxedia llargamente desenvuelta, caltiénse básicamente kantianu cuando piensa que'l sentimientu de lo sublime ye un sentimientu mistu "compuestu por un sentimientu de murnia, que na so más altu grau espresar a manera de respigu, y por un sentimientu d'allegría, que puede llegar hasta l'entusiasmu y, magar nun quepe sía entendíu precisamente como gozu, les almes refinaes preferir con muncho a cualesquier prestar"

Schiller conduz la teoría de lo sublime, como polo xeneral tol nucleu del so pensamientu, a una teoría de la llibertá. Según Schiller, y esto ye bien importante pa la concepción de lo sublime, l'arte ufierta toles ventayes de la naturaleza y nengunu de los sos inconvenientes. Polo xeneral, ye de notar que'l pensamientu poskantiano, sobremanera a partir de Herder, centró'l problema sobre la dificultá de la radical distinción bellu/sublime.

El pensamientu románticu alemán puramente dichu, empieza sobre lo sublime, tres Herder, con Schleiermacher, Schelling y Jean Paul Richter, quien bien avanzadamente conduz el "humorismo" a "sublime destruyíu". Pela so parte, Hegel, qu'acepta la base kantiana, sicasí historiza y tresllada lo sublime al mundu orixinariu del arte simbólico anterior a la cultura clásica griega. Esto hai d'entendese sobremanera en razón de que hegelianamente l'arte, como la relixón, queda confináu al pasáu y constitúi una realidá conclusa, ye dicir ensin futuru, a diferencia de lo propuesto por Kant, referible tanto al pasáu como al futuru.

El antihegeliano Arthur Schopenhauer fixo una llista de les etapes entemedies dende lo bello hasta lo más sublime nel so *[[El mundu como voluntá y representación]]* (capítulu 39). Pa esti filósofu, el sentimientu de lo bello naz a cencielles de la observación d'un oxetu benignu. El sentimientu de lo sublime, sicasí, ye la resultancia de la observación d'un oxetu malinu de gran magnitú, que podría destruyir al observador. Les fases ente unu y otru sentimientu seríen por tantu les siguientes:

* Sentimientu de lo bello - La lluz reflexada nuna flor (prestar pola perceición d'un oxetu que nun puede estropiar al observador).
* Sentimientu bien débil de lo sublime - La lluz reflexada nunes roques (prestar pola observación d'oxetos que nun suponen una amenaza, pero carentes de vida).
* Sentimientu débil de lo sublime - Un desiertu infinitu ensin movimientu (prestar pola visión d'oxetos que nun pueden allugar nengún tipu de vida).
* Sentimientu de lo sublime - Naturaleza aturbolinada (prestar pola perceición d'oxetos qu'amenacien con estropiar o destruyir al observador).
* Sentimientu completu de lo sublime - Naturaleza aturbolinada y apolmonante (prestar pola observación d'oxetos bien violentos y destructivos).
* Sentimientu más completu de lo sublime - La inmensidá de la estensión o duración del universu (prestar pola conocencia del observador de la so propia consolancia y de la so unidá cola naturaleza).

Si'l prerromanticismu fuera tempranu en dellos países, sobremanera n'Inglaterra, el Romanticismu, fora d'Alemaña foi en distintu grau un fenómenu d'espansión más tardía. En Francia, el mayor valedor del conceutu de lo sublime foi Victor Hugo, tantu nos sos poesíes como nel prefaciu a la so obra de teatru *[[Cromwell]]*, onde definió lo sublime como una combinación de lo bello y lo grotesco, opuesta a la idea clásica de perfeición. Amás, tanto *[[El gorrumbu de Notre Dame]]* (en *[[Nuesa Señora de París]]*), como munchos de los elementos de *[[Los Miserables]]* pueden ser consideraos puramente dientro de la categoría de lo sublime. N'Italia, pa la teoría de lo sublime son de considerar sobremanera les obres de Martignoni y Tommaseo. N'España, el gran filólogu románticu Manuel Milá y Fontanals ye quien formula (*Principios d'Estética* y *Estética y teoría lliteraria*) el meyor tratamientu teóricu d'esta categoría.

## Delles revisiones postrománticas del conceutu
Les últimes décades del sieglu XIX vieron la nacencia de la *Kunstwissenschaft* o "ciencia del arte", un movimientu qu'intentaba discernir les lleis de l'apreciación estética y algamar un acercamientu científicu a la esperiencia estética. Pero los pensadores poshegelianos, y especialmente Vischer, habíen yá conducíu escontra una complexa inversión de la categoría de lo sublime. A empiezos del sieglu XX, el neokantiano alemán Max Dessoir, que fundó la revista *Zeitschrift für Ästhetik und allgemeine Kunstwissenschaft*, publicó'l so *Ästhetik und allgemeine Kunstwissenschaft*, na qu'estremaba cinco formes estétiques básiques: lo bello, lo sublime, lo tráxico, lo feo y lo risible. La esperiencia de lo sublime implicaba pa Dessoir un olvidu del propiu yo, nel que'l mieu ye sustituyíu por una sensación de bienestar y seguridá al enfrentase a un ser cimeru. Esta sensación ye similar a la esperiencia tráxica: la "conciencia tráxica" ye la capacidá de llograr un estáu aponderáu de la conciencia, llográu a partir de l'aceptación del sufrimientu inevitable destináu a tolos seres humanos, y de les oposiciones irresolubles de la vida.

Lo sublime tamién s'atopaba na base del modernismu, por cuanto intentaba reemplazar a lo puramente bello por aciu la lliberación del observador de les llimitaciones de la so condición humana. Foi relevantemente tratáu por un bon númberu de pensadores, ente los cualos cabría recordar a George Santayana y Nicolai Hartmann. Per otra parte, ye precisu constatar cómo'l sieglu XX definió una persistente ya intensu enclín a la aminoración y perda de transcendentalidad de la categoría, convertida agora en categorización por antonomasia d'una vida y un arte que la so común intranscendencia yá había quedáu sellada na dómina de la Vaguardia histórica. Asina se creó un "sublime de bolsu" (inda trescendental, nel margo de la poesía) y, finalmente, por casu, un "sublime del día" o hasta de la política.
Na obra del teóricu posmoderno Jean-François Lyotard, lo sublime apunta a una aporía de la razón: indica la llende de les nueses capacidaes conceptuales y revela la multiplicidá ya inestabilidá del mundu postmoderno. Fredric Jameson da a la categoría "sublime" un sentíu distintu de Kant, más próximu a la concepción de Burke, de plasmu y horror, pa describir la esperiencia estética del hiperrealismu, al que considera l'arte del capitalismu tardíu. Atopa nel hiperrealismu'l síntoma d'un mundu apoderáu pola imaxe, en que ye posible nun estremar la verdá de la falsedá, en que la vida diaria de la ciudá ye alienante, en que la vista allantar con imáxenes convertíes en mercancía: la probeza urbana ye amosada con brilloses superficies, y hasta los automóviles destruyíos rellumen con una especie de rellumada alucinatorio. (Tamién lo denomina “sublime Camp”).
Ye ciertu que tamién esistió dalguna teoría recién asimiladora elevada de sublime y "universalidá", pero salvu contadísimas esceiciones, la fuercia de la trivialización o aminoración categorial foi l'enclín dominante que perpetuó'l sieglu XX y algamó al XXI, en correspondencia cola evolución de les artes.

## Lo sublime nel arte

Lo sublime tuvo gran relevancia nel romanticismu: los románticos teníen la idea d'un arte que surde bonalmente del individuu, destacando la figura del xeniu” –l'arte ye la espresión de les emociones del artista–. Apondérase la naturaleza, l'individualismu, el sentimientu, la pasión, una nueva visión sentimental del arte y la guapura que trai'l gustu por formes íntimes y suxetives d'espresión, como lo sublime. Tamién dieron un nuevu enfoque a lo escuro, lo tenebroso, lo irracional, que pa los románticos yera tan válidu como lo racional y lluminoso. Partiendo de la crítica de Rousseau a la civilización, el conceutu de guapura alloñar de cánones clásicos, reivindicando la guapura ambigua, qu'acepta aspeutos como lo grotesco y lo macabro, que nun suponen la negación de la guapura, sinón la so otra cara. Valoróse la cultura clásica, pero con una nueva sensibilidá, valorando lo antiguo, lo primixenio, como espresión de la infancia de la humanidá. Coles mesmes, revalorizóse la Edá Media, como dómina de grandes xestes individuales, en paralelu a un renacer de los sentimientos nacionalista. El nuevu gustu románticu tuvo especial predilección pola ruina, por llugares qu'espresen imperfección, desgarramiento, pero al empar remembren un espaciu espiritual, de recogimiento interior.

N'arte, lo sublime corrió en paralelu col conceutu de lo pintorescu, la otra categoría estética introducida por Addison: ye un tipu de representación artística basada nunes determinaes cualidaes como seríen la singularidá, irregularidá, estravagancia, orixinalidá o la forma graciosa o caprichosa de determinaos oxetos, paisaxes o coses susceptibles de ser representaes pictóricamente. Asina, sobremanera nel xéneru del paisaxe, nel arte romántico se aúnan sublime y pintorescu pa producir una serie de representaciones que xeneren nueves idees o sensaciones, que ximielguen la mente, que provoquen emociones, sentimientos. Pa los románticos, la naturaleza yera fonte de evocación y estímulu intelectual, ellaborando una concepción idealizada de la naturaleza, que perciben de forma mística, enllena de lleendes y alcordances, como se denota na so predilección poles ruines. El paisaxe romántico cobró predilección pola naturaleza grandiosa: grandes cielos y mares, grandes cumes montascosos, desiertos, glaciares, volcanes, según poles ruines, los ambientes nocherniegos o tormentosos, les cascaes, les pontes sobre ríos, etc. Sicasí, non yá el mundu de los sentíos apurre una visión sublime, tamién esiste una sublimidá moral, presente n'aiciones heroiques, nos grandes actos civiles, políticos o relixosos, como podrá vese nes representaciones de la Revolución francesa. Igualmente, esiste la sublimidá pasional, la de la soledá, la señardá, la murria, la ensoñación, el mundu interior de cada individuu.

Los románticos atoparon cierta sublimidá –con efeutos retroactivos– na arquiteutura gótica o na “terribilità” de Michelangelo, que para ellos yera'l xeniu sublime por excelencia. Sicasí, l'arte sublime débese circunscribir al realizáu nos sieglos XVIII y XIX, sobremanera n'Alemaña y Reinu Xuníu. Dos de los más grandes representantes de lo sublime, entendíu como grandor y como sentimientu desbordante, como un sublime moral más que físicu, fueron William Blake y Johann Heinrich Füssli. Blake, poeta y pintor, ilustraba les sos propies composiciones poétiques con imáxenes de desbordante fantasía, personales ya inclasificables, amosando una imaxe paroxística de lo sublime pol calter épicu, místicu y apasionáu de los personaxes y les composiciones, de movimientu dinámicu y exacerbado, d'influencia miguelangelesca, como nel so poema simbólicu *Xerusalén* (1804-1818) –Blake ellaboraba al empar imaxe y testu, como nes miniatures medievales–. Füssli, pintor suizu afincáu en Gran Bretaña, realizó una obra de temática basada no macabro y lo erótico, lo satírico y lo burlesco, con una interesada dualidá, per una parte les temes eróticu y violentu, por otra una virtú y cencellez influyida por Rousseau, pero con una personal visión tráxica de la humanidá. El so estilu yera imaxinativu, monumental, esquemáticu, con ciertu aire manierista influyíu por Miguel Ángel, Pontormo, Rosso Fiorentino, Parmigianino y Domenico Beccafumi. El sentíu de lo sublime en Füssli se circunscribe al ámbitu emocional, psíquicu, más que al físicu: ye la sublimidá del xestu heroicu, como en *Xuramentu nel Rütli* (1779); del xestu afaráu, como en *L'artista desesperáu ante'l grandor de les ruines antigües* (1778-80); o del xestu terrorífico, como en *[[La velea]]* (1781).

Quiciabes el más prototípicu artista de lo sublime foi l'alemán Caspar David Friedrich, que tenía una visión panteísta y poética de la naturaleza, una naturaleza incorrupta ya idealizada onde la figura humana tan solo representa'l papel d'un espectador de la grandiosidá y infinitud de la naturaleza –reparar que xeneralmente les figures de Friedrich apaecen de llombu, como dando pasu a la contemplación de la gran vastedad del espaciu que nos ufierta–. Ente les sos obres destaquen: *Dolmen na nieve* (1807), *La cruz nel monte* (1808), *El monxu xunto al mar* (1808-1810), *[[Abadía na carbayera]]* (1809), *[[Arcu iris nun paisaxe de montes]]* (1809-1810), *[[Cantiles blancos en Rügen]]* (1818), *[[El caminante sobre'l mar de nubes]]* (1818), *Dos homes contemplando la lluna* (1819), *Océanu glacial (Naufraxu de la Esperanza”)* (1823-1824), *El gran vedáu* (1832), etc.

Otru nome de relevancia ye'l de Joseph Mallord William Turner, paisaxista que sintetizó una visión idílica de la naturaleza influyida por Poussin y Lorrain, con una predilección polos fenómenos atmosféricos violentos: nubes, marexaes, borrina, agua, nieve, o bien fueu y espectáculos de destrucción. Son paisaxes dramáticos, perturbadores, que provoquen sobrecogimiento, dan sensación d'enerxía desamarrada, de tirante dinamismu. Hai de solliñar los fondos esperimentos realizaos por Turner sobre cromatismu y lluminosidá, qu'dieron a les sos obres un aspeutu de gran realismu visual. Ente les sos obres destaquen: *El pasu de San Gotardo* (1804), *Naufraxu* (1805), *[[Aníbal cruciando los Alpes]]* (1812), *La quema de les Cases de los Lores y de los Comunes* (1835), *Negreros tirando pela borda a muertos y morrebundos* (1840), *Tapecer sobre un llagu* (1840), *[[Agua, vapor y velocidá. El gran ferrocarril del Oeste|Agua, vapor y velocidá]]* (1844), etc.

Tamién cabría citar como paisaxistes enmarcaos na representación de lo sublime a John Martin, Thomas Cole y John Robert Cozens nel Reinu Xuníu; Ernst Ferdinand Oehme y Carl Blechen n'Alemaña; Caspar Wolf en Suiza; Joseph Anton Koch n'Austria; Johan Christian Dahl en Noruega; Hubert Robert y Claude-Joseph Vernet en Francia; y Jenaro Pérez Villaamil n'España.

## Ver tamién
* Historia de la estética
* Longino
* Guapura
* Pintorescu
* Pintura de paisaxe
* Pintura romántica

## Referencies

## Bibliografía
* LONGINO (Dionisio Longino): *Del Sublime*, ed. de C. M. Mazzucchi, Milán, Vita e Pensiero, Università Cattolica, 1992; *Libellus de Sublimitate*, ed. de D. A. Russell, Oxford O.P., 1968. La primer edición española ye la de Manuel Pérez Valderrábano, *Tratáu de Rhetorica el Sublime*, en Madrid, 1770; dempués tamién traducíu por J. Alsina Clota (Barcelona, Bosch, 1977, 1ª ed.), J. García López (Madrid, Gredos, 1979), M. Pérez López (Madrid, Dykinson, 2011).

* 
* 
* Aullón de Haro, Pedro (2006). *La sublimidá y lo sublime*, Verbum, Madrid, 2ª ed. 2007.
* 
* 
* 
* 
* Fuhrmann, Manfred (1992). *La teoría poética de l'Antigüedá*, Dykinson, Madrid, 2011.
* 

## Enllaces esternos