Rosa (planta)

El xéneru ***Rosa*** ta formáu por un conocíu grupu d'arbustos espinosos y floríos representantes principales de la familia de les rosácees. Denominar **rosa** a la flor de los miembros d'esti xéneru y **rosal** a la planta.

El númberu d'especies ronda los 100, la mayoría orixinaries d'Asia y un amenorgáu númberu natives d'Europa, Norteamérica y África noroccidental.
Tanto les especies como les variedaes de cultivu y los híbridos cultívense como ornamentales pola guapura y arume del so flor; pero tamién pa la estracción d'aceite esencial, utilizáu en perfumería y cosmética, usos melecinales (fitoterapia) y gastronómicos.

Esiste una enorme variedá de cultivares (más de 30 000) a partir de diverses hibridaciones, y cada añu apaecen otros nuevos. Les especies proxenitores mayormente implicaes en cultivar son: *[[Rosa moschata]]*, *[[Rosa gallica]]*, *[[Rosa damascena]]*, *[[Rosa wichuraiana]]*, *[[Rosa californica]]* y *[[Rosa rugosa]]*. Los cultivadores de roses del sieglu XX centrar nel tamañu y el color, pa producir flores grandes y curioses, anque con pocu o nengún arume. Munches roses monteses y pasaes de moda», otra manera, tienen un arume duce y fuerte.

Les roses tán ente les flores más comunes vendíes polos floristes. La rosal ye una de les plantes más populares de los xardín, inclusive esisten xardinos específicos llamaos rosaledes, onde s'esponen namái los miembros del xéneru, que la so variedá ye tan estensa qu'abarca dende rosal miniatura de 10 o 15 cm d'altor, hasta grandes arbustos, esguiladores qu'algamen dellos metros d'altor o rastreros utilizaos como cubre suelos.

El so principal productor y esportador ye l'Ecuador. La situación xeográfica del país dexa cuntar con microclimes y una lluminosidá qu'apurre carauterístiques úniques a les flores como son: tarmos llargos, gruesos y totalmente verticales, botones grandes y colores vivos. Son comercializaes en mas de 110 países siendo los sos principales mercaos: Estaos Xuníos, Holanda (importa flores pa depués re-esportales a otros países de la Unión Europea), Italia, Alemaña, Rusia, Canadá, Arxentina, España, Francia, Suiza y Ucrania. Tamién Chile, China y Brasil. La superficie total de plantíos ye de 3300 ha, con una disponibilidá de 85 000 tonelaes per añu. El 99% de la producción espórtase.

## Etimoloxía
N'asturianu (y tamién n'otres llingües romances), el términu rosa» provién direutamente y ensin cambeos del llatín *rosa*, col significáu que conocemos: «la rosa» o «la flor de la rosal»; aportáu del vocablu previu *rodia* [ródja] —por cambéu similar como en: Clau*S*us por Clau*DI*us—. Ésti últimu arcaísmu llatín ye, de la mesma, emprestáu —al traviés del oscu— del griegu antiguu *ρόδον* [RhÓDON] «la rosa», «la flor de la rosal» o meyor *RhODÉA*, «el tarmu de la rosa», «el sostén de la flor».

A partir del griegu antiguu alúdese'l posible significáu de *rhódon* como «arrecendor goliosu», «lo que ye fragante», o «lo qu'esprende golor»; aniciáu como términu compuestu: por don* o sinón tamién de *wrodion* [bródion] nel antiguu dialeutu [[Idioma griegu|eólicu]], raigaños correspondientes col [[Idioma persa|persa antiguu]] *Sienda* o *V'ReDa* (y los sos dialeutos: [[avésticu]] *WaRDa*, sogdiano *WaRD* y partu *WâR*), como una voz irania trespasada dende'l sur d'Armenia a Frixa y de ende a Grecia. Y primeramente d'un orixe tan antiguu como del [[araméu]] *wurrdā* y hasta del [[Asiria|asiriu]] *wurtinnu*.

Tocantes a la base, el nucleu deriva d'una [[Llingües indoeuropees|raigañu indoeuropéu]] *vardh-* [wardh], *vradh-* [wradh], «crecer», «irguir(se)»; onde en [[sánscritu]] *wardh-as*, significa «germinante», y wardhati, «alzar(se)», «espolletar».

Per otra parte, pue ser un deriváu d'un raigañu grecollatina *VRAD*-, «plegase», «faese flexible». Y perhí tamién el griegu *rodanós*, *rádinos*, y l'eólicu *bradinós*, «blandiu» o «flexible». Color claru.

*Rosa* tamién ye un términu coincidente con dellos [[Llingües xermániques|nomes xermánicos]] que tienen el raigañu *hrod*, col significáu de «gloria».

== Descripción ==

Los rosales son arbustos o trepadores (dacuando colgantes) xeneralmente [[escayu (botánica)|espinosos]], qu'algamen ente 2 a 5 metros d'altu, n'ocasiones lleguen a los 20 m engatando sobre otres plantes.
Tienen [[tarmu|tarmos]] semileñosos, casi siempres erectos (dacuando rastreros), dalgunos de testura rugosa y escamosa, con notables formaciones epidérmiques de variaes formes, persistentes y bien desenvueltes ([[escayu (botánica)|aguiyones]]).<br />
Les [[fueya|fueyes]] pueden ser [[Perennifoliu|perennes]] o [[caducifoliu|caduques]], [[peciolu|peciolaes]] y [[Foliolu|imparipinnadas]] con ente 5 a 9 folíolos de cantu serrucháu y [[HojaEstípules|estípules]] basales. Ye frecuente la presencia de glándules amiestes sobre los márxenes, odoríferas o non.<br />
Les [[flor|flores]], que surden n'inflorescencies racimosas, formando corimbos, son xeneralmente arumoses, completes y hermafrodites; regulares, con simetría radial (actinomorfas). El [[periantu]] ta bien desenvueltu. El [[hipanto]] o receptáculu floral prominente en forma d'urna (tálamu cóncavu y fondu). El [[mota]] ye dialisépalu, de 5 pieces de color verde. Los sépalos los pueden ser simples, o dacuando de forma complexa con lobulaciones llaterales estilizadas.
[[Corola]] dialipétala, simétrica, formada de 5 pétalos regulares (o múltiplos de 5), dacuando escotaos, y de variaos colores llamativos, tamién blancos. La corola suel ser "doble" o "plena" por tresformamientu de los estames en pétalos, mayormente en cultivar.
El [[androcéu]] ta compuestu por numberosos [[estames]] dispuestos n'espiral (dellos verticilos), xeneralmente en númberu múltiplu de los pétalos (5x).
El [[xinecéu]] apocárpico (compuestu por dellos pistilos separaos). Nectariu presente, qu'atrai inseutos pa favorecer la [[polinización]], predominantemente entomófila. Perigina (ovariu mediu), numberosos carpelos uniovulados (un primordio seminal por cada carpelu), asina cada carpelu produz un [[aqueniu]]. <br />
El [[frutu]] de la flor ye una infrutescencia conocida como [[cinorrodón]] o artuganciu, un frutu compuestu por múltiples frutos secos pequeños (poliaquenio) separaos y zarraos nun receptáculu carnosu (hipantio) y de color vistosu cuando ta maduru.

==Fitoquímica==
L'aceite esencial de *Rosa damascena* componer de [[Terpenu|terpenos]] y derivaos d'[[ácidu grasu|ácidos grasos]], tales como [[citronelol]] (30.31%), [[geraniol]] (16.96%), [[alcohol fenetílico]] (12.60%), [[nerol]] (8.46%), [[hexacosano]] (3.70%), [[nonadecano]] (2.7%), [[linalol]] (2.15%), [[Ionona|β-Ionona]] (1.00%), [[eicosano]] (1.65%), [[docosano]], (1.27%), [[farnesol]] (1.36%), acetato de nerilo (1.41%), propionato de citronelilo (1.38%), [[geranial]] (1.35%), [[Pinano|α-pineno]] (0.60%), [[mirceno]] (0.46%), óxidu *cis* rosa (0.55%), [[decanal]] (0.51%), terpinen-4-ol (0.55%), β-cariofileno(0.81%), [[isoborneol]]
(0.57%), y [[heptadecano]] (0.92%) 

El frutu de la Rosa*, el artuganciu, tien un altu conteníu en Vitamina C: ente 1700-2000 mg por cada 100 g de productu secu, lo que lo convierte nuna de les fontes vexetales más riques d'esta vitamina. Tamién contién vitamines A, D y E, y flavonoides antioxidantes. El so altu conteníu en taníns fai que causen estriñimientu.

## Clasificación

Dende'l puntu de vista de la práutica de la xardinería, y esquemáticamente, les rosales clasifiquense'n 4 grupos:
# **Rosales monteses**: son los qu'ensin ser cultivaos crecen na naturaleza.
# **Rosales antigües**: son los tipos de rosales qu'esistíen enantes de 1867, añu en qu'apaeció'l primera *Híbridu de Te*, un híbridu artificial.
# Rosales modernes: son les rosales posteriores a 1867 hasta l'actualidá; dacuando esti grupu estremar en xeneraciones.
# **Otros tipos**: esti grupu inclúi tipos especiales de rosales.

#### Rosales monteses
Dalgunes de les especies monteses más representatives del xéneru Rosa*:
* *Rosa arvensis*
* *Rosa banksiae*
* *Rosa bracteata*
* *Rosa californica*
* *Rosa canina ó dumetorum*
* *Rosa chinensis*
* *Rosa corymbifera*
* *Rosa escribanus*
* *Rosa foetida*
* *Rosa gallica*
* *Rosa gigantea* (= *R. x odorata gigantea*)
* *Rosa glauca* (= *R. rubrifolia*)
* *Rosa laevigata* (= *R. sinica*)
* *Rosa micrantha*
* *Rosa moschata*
* *Rosa moyesii*
* *Rosa multiflora*
* *Rosa pimpinellifolia
* *[[Rosa pouzinii]]*
* *[[Rosa roxburghii]]*
* *[[Rosa rubiginosa]]* (*R. eglanteria*)
* *[[Rosa rugosa]]*
* *[[Rosa sempervirens]]*
* *[[Rosa sericea]]*
* *[[Rosa stellata]]*
* *[[Rosa virginiana]]* (= *R. llucida*)
* *[[Rosa wichuraiana]]*

#### Rosales antigües
* Albes
* Borbonianas
* Centifolias
* Damascenes
* Centifolias
* Floribundas
* Gállicas
* Híbridos reflorecientes
* Moschatas
* Multifloras
* Musgosas
* Noisettianas
* Polyanthas
* Portland
* Roses de China
* Roses de té

#### Rosales modernes
* Arbustivos
* Híbridos de té
* Floribunda
* Grandiflora
* Polyantha
* Esguiladores
* Sarmentosos
* Miniatura
* Tapizantes

#### Otros tipos de rosales
* Rosal de pies alto o de vara 
* Rosal lloramicadora ó caido
* Rosal paisaxe o paisaxísticu 
* Roses de David Austin
* Roses pa flor cortada (ramos)
* Roses Victor Carlos

## Conseyos de xardinería
Les rosales florien de cutio mientres tol añu dende primavera hasta principios d'iviernu (o más en climes templaos). Por que esto asoceda hai que cortar les roses amostalgues. Una téunica popular consiste en siguir el tarmu de la rosa ensuga hasta atopar la primer ramina con cinco fueyes y cortar darréu percima d'ella. Depués, entráu l'iviernu, faise la fradadura radical, dexando namás que cuatro o cinco rames d'un palmo dende'l tueru principal. Tamién puede faese media fradadura metanes la temporada pa caltener la rosal nun tamañu medianu. Esta nun ye necesaria pa la salú de la planta nin por que florie más.

Les cortes tienen de faese con tisoria bien afilada por que resulten llimpios, esto ye, ensin *picotazos*. Tienen De ser sesgados, evitando los tayos rectos y nun se van deber dexar fibres nellos. Tien de cortase mediu centímetru de la yema esterior en forma sesgada escontra adientro por que cuando llueva o se riegue la planta l'agua cuerra y nun se concentre na yema perxudicando la crecedera floral. A la rosal de pies va debése-y dar forma de copa de vinu pa dexar un bon accesu a la lluz a tola planta. Les roses deben podarse cuando terminen de brotar les fueyes.

### Enfermedaes (hongos el 98%, bacteries, virus)
Oidio, mildiu, ruque, mancha negra, botritis, negruca, chancro, infecc. por fungu del suelu, antracnosis, tumoraciones del pescuezu, virus del mosaicu.

### Problemes y plagues
La mayoría suelen ser comunes a otres plantes de xardín y tán en rellación a la zona xeográfica.
* Falta de fierro, pulgón de la rosal (*[[Macrosiphum rosae]]*), que producen un abondosu melado que ye aprovecháu poles formigues, ácaru de dos puntos (o araña colorada), mosca blanca, viérbenes blancos (nel suelu), cochinilla, abeya cortadora de fueyes, *[[Tortrix]]* de la rosal, mosca de la rosal (*[[Arge rosae]]*), *[[cetonia]]*, mosquitu verde (*[[Empoasca lybica]]), [[Dermaptera|tijeretas]], [[trips]], [[cascoxu|cascoxos]] y [[babosa|baboses]], minador de fueyes, [[saltamonte]]s, [[nematodos]].
* Suel emplegase [[clorpirifós]] como insecticida.

=== Trestornos (fisiopatías) ===
# Xelaes
# Xarazo
# Viento
# Ola de calor
# Falta de lluz
# Encharcamiento
# Falta d'agua Malo plantíu 
# "Enfermedá del suelu" onde vivió una rosal munchos años
# Agua de riego de mala calidá 
# Estropio mecánicu de los raigaños por faer cabianes o llabrar
# Contaminación del suelu (deterxentes, gasoil, plaguicidas, etc.)
# Falta de dalgún nutriente ([[nitróxenu]], [[potasiu]], [[fierro]], etc.)
# Escesu de [[nitróxenu]]
# Fradadura mal realizada 
# Tratamientos fitosanitarios equivocaos
# Apelotonamiento de los brotos (nun se abrir)
# Daños fechos cola rozadora de filo na base del tarmu

== Les roses na cultura ==



=== Historia ===

:«El so cultivu ye perantiguu [...] Los primeros híbridos realizar ente especies europees, a les que se-yos fueron incorporando pasu ente pasu los xenomes de les especies asiátiques. La primer imaxe d'una especie de Rosa atopar na Isla de Cnossos, Grecia, y correspuende al sieglu XVI a.c. La Isla de Rhodas, tamién en Grecia, recibió esi nome pol cultivu de les roses; esisten monedes d'esa isla, de fai 4000 A.C, con imáxenes d'elles. Les roses cultivábense tamién nos famosos xardinos de Babilonia (2845 a. C.). Fueron bien populares tamién ente griegos y romanos. Na "Iliada", Afrodita embalsama con aceite de roses el cuerpu muertu d'Héctor. En Sybaris (pobláu polos sibarites, que gustaben de pasala bien) los habitantes pudientes enllenaben los sos colchones con pétalos de roses, d'ellí la espresión actual de ser criáu nun llechu de roses".» 

Evidentemente, yá dende l'antigüedá, el cultivu de rosales taba bien espublizáu, yá sía como plantes ornamentales como tamién pa provechu de les sos propiedaes melecinal y arumosu (perfumería y cosmética).

Los primeros datos del so usu ornamental remontar a Creta (sieglu XVII a. C.). La rosa yera considerada como símbolu de guapura por babilonios, sirios, exipcios, romanos y griegos. N'Exiptu y Grecia tuvo una especial relevancia, y muncho más en Roma. Los romanos cultivaron la rosa intensamente, siendo utilizaos los sos pétalos pa ornamientu, según la planta nos xardinos nuna zona denominada Rosetum. Tres la Edá Media, onde'l so cultivu acutar a Monesterios, vuelve surdir la pasión pol cultivu de la Rosal. Un exemplu d'esta pasión foi la emperatriz Xosefina qu'a partir de 1802 nel so Palaciu de la Malmaison llegó a tener una coleición de 650 rosales. Les coleiciones de roses multiplicáronse dende entós.

A fines de 1700, foi introducida n'Europa, *R. semperflorens*, conocida como *Rosa de Bengala*, con flores pequeñes arrexuntaes. Pal empiezu de 1800, foi introducida n'Europa, *R. indica var. fragans*, conocida col nome de Rosa de Té, orixinaria de la China (conocida tamién como *R. chinensis*).

La era moderna de les roses empecipiar a partir de 1867 cola creación del primer exemplar híbridu de té pol productor francés Guillot, quien la llamó: «La France». L'inventu surdió por casualidá, cuando Guillot taba intentando ameyorar una rosa naranxa. La resultancia foi una flor bien goliosa y con un llargu floriamientu, distinta en tamañu y carauterístiques a les roses qu'había hasta entós. La rosa de té orixinal, anterior a la creación de los híbridos qu'asocedieron a la invención de Guillot de Francia, yera más pequeña, casi ensin golor y producíase nuna escasa paleta cromática: blancu, rosa y colloráu.

Mientres el sieglu XIX empiecen a llegar variedaes del estremu oriente, onde'l so cultivu foi tamién bien relevante polos antiguos xardineros chinos (esisten datos del cultivu de rosales [[3000 e.C.|3000 a. C.]]).

=== Cultura ===
La rosa foi celebradísima en tou tiempu polos poetes y emprestáu materia a les mitoloxíes y lleendes dende [[Salomón]] que vía una rosa na esposa del *Cantar de cantar*, [[Safu]] y [[Anacreonte]] hasta la delicada comparanza de [[Malherbe]]:

::*Foi una rosa y como les roses vivió l'espaciu d'una mañana.*

Na *Novela de la rosa*, ésta ye'l premiu del amor y del valor. En *El pollín d'oru* d'[[Apuleyo]], el burricu vuélvese home al comer roses y los poetes representaron a la tema a l'[[Aurora (mitoloxía)|Aurora]] como una moza qu'espardi roses. Na mitoloxía indiana, la rosa representa yá'l Sol, yá l'Aurora, yá'l Crespúsculo vespertín.

Una de les [[Cárites|tres gracies]] en Grecia llevaba una rosa na mano y dicíase que la rosa brotara del pie de [[Venus (mitoloxía)|Venus]] al salir delles gotes de sangre d'una picadura que se causara con un escayu. La fábula dicía tamién que la rosa yera de primeres blanca y habíase vueltu encarnada al tiñise col sangre d'[[Adonis]] (alusión al pasu de la lluz blancu *alba* a la lluz rosada *aurora*). D'igual manera qu'a Venus y Flora, que les sos estatues afatar con guirlandes de roses, pertenecía esta flor a Baco y n'unu de los sos ditirambos convida [[Píndaro]] a coronase de roses n'honor a [[Dionisos]]. Munchos pueblos eslavos denominen a la fiesta de la primavera *rusdija* o *fiesta de les roses*.

En delles lleendes italianes, la rosa ye símbolu de virxinidá. Contrariamente, les cortesanes de Roma celebraben la so fiesta'l día 23 d'Abril consagráu a [[Venus (mitoloxía)Epítetos|Venus Ericina]] y amosábense afataes de roses y [[mirtos]], siendo particular que n'igual día que nel nuesu calendariu ye'l de San Jorge subsista en [[Barcelona]]'l costume de regalar roses. Nes grandes llacuaes romanes, los convidaos diben coronaos de roses, creyéndose que calteníen de la embriaguez. N'otros países, la rosa ye un símbolu funerariu y de ende, según dalgunos, que se llanten cipreses y rosales nos campusantos.

=== Simboloxíes varies ===

Les roses son símbolos antiguos del amor y de la guapura. La rosa yera sagrada pa un númberu considerable de [[diosa|dioses]] ([[deidaes]] femenines) de l'antigüedá, y utilízase de cutiu como símbolu de la [[Virxe María]]. Les roses son tan importantes que d'elles deriven términos como *'color rosa** o **colloráu*' nuna considerable variedá d'idiomes.

Les roses vienen nuna variedá de colores, cada unu con un diversu significáu simbólicu:

* *Azul*: representa milagros y nueves posibilidaes
* *Colloráu*: amor, pasión
* *Rosáu*: tolerancia, secretu 
* *Rosáu Escuru*: gratitud
* *Rosáu Llixeru*: almiración, condolencia
* *Blancu*: inocencia, pureza, pristinidad, alma. (vease tamién: [[Rosa Blanca]])
* *Mariellu*: amor morriéndose, celos, arguyu, vergüenza, infidelidá, (anque tamién puede significar amistá)
* *Naranxa*: pasión aponderada 
* *Borgoña*: guapura 
* *Gris*: Enfermedá, vieyera 
* *Negru'': sexu o muerte

La rosa tamién ye'l símbolu de dos dinastíes reales ingleses: la Casa de Lancaster (rosa colorada) y la Casa de York (rosa blanca) que se vieron enfrentaes na conocida como Guerra de les Dos Roses.

Tamién ye l'emblema de la Seleición de rugbi d'Inglaterra, que ye conocida como «el XV de la rosa».

La rosa colorada (xeneralmente garrada col puñu esquierdu) ye'l símbolu del Socialismu democráticu, n'alcordanza de Rosa de Luxemburgu, pensadora y mártir del pensamientu socialista. Ye emplegada pola mayoría de coleutivos d'esta ideoloxía, como'l Partíu Socialista Obreru Español.

 
## Notes

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 

## Enllaces esternos

* Especies de Rosoideae .
* Histories de les Roses y les sos especies .
* Mosquitu verde (Empoasca lybica)