Rexón de Llión

**Llión** o **Lleón** ye una rexón histórica d'España allugada nel noroeste de la península Ibérica. Definida dende la división territorial de Javier de Burgos en 1833 la so referencia histórica ye tradicionalmente'l Reinu de Lleón.

El so cuerpu territorial abarca la mayor parte de les provincies de Lleón, Salamanca y Zamora, anque por razones históriques o culturales suelen incluyise dalgunes árees de la provincia de Valladolid o la Tierra de Miranda. En dalgunos periodos de los sieglos XIX y XX, llegaron a incorporase tamién les provincies castellanes de Palencia y Valladolid. 

Nel contestu de la Transición Española Carlos Cabañas acuña'l términu ***País Llionés*** pa denomar a esti territoriu. Esta voz tendrá más tarde un usu estendíu n'aquellos movimientos sociales cercanos al lleonesismu.

## Toponimia
**Lleón** tien orixe na pallabra llatina *legio*, que fai referencia a la llexón VII Gemina, que fundó un campamentu no que güei ye la ciudá de Lleón. Na documentación medieval puen alcontrase les formes *Leio* o *Leionem*, qu'evolucionaríen haza'l nome actual de *Lleón* o *Lleón*.

## Historia

El territoriu que güei ocupa Lleón foi conquistáu pol Imperiu Romanu ente los años 61 y 19 e.C., formando parte de les provincies de Lusitania y Tarraconense; nel sieglu V la Tarraconense foi invadida por suevos y godos incluyéndose más llueu nel Reinu de Toledo. Nel añu 712 los musulmanes derroten a los godos y ocupen el so reinu, anque alcuentren resistencia nel norte peninsular per parte de los pueblos ástures. Éstos últimos fundaríen el Reinu d'Asturies, qu'avanzaría contra'l valle del Dueru hasta que nel añu 910 el rei García I tresllada finalmente la capital d'Uviéu a la ciudá de Lleón, fundando asina'l Reinu de Lleón. Ordoñu II confirma la capitalidá llionesa y fomenta rellaciones cordiales col Reinu de Pamplona. Pel reináu d'Alfonsu V promúlgase'l Fueru de Lleón, el primer fueru conceyeru del que tolos demás puen considerase derivaos o variantes. Mentanto, el rei navarru Sanchu III el Mayor busca espandise a costa del territoriu oriental del Reinu de Lleón, convirtiéndose en Conde de Castiella y con pretensiones sobre la Tierra de Campos.

Tres varios sieglos d'independenca, Fernandu III une en 1230 la Corona de Lleón cola Corona de Castiella. Esta unión dinástica nun supunxo la desapaición de los reinos, ya que caún d'ellos caltuvo les sos propies instituciones polítiques, territoriales, económiques y sociales al marxe de tar gobernaes por un mesmu rei. Concretamente, el Reinu de Lleón siguió celebrando les sos propies Cortes especíques hasta 1349, tamién siguió existiendo l'Adelantamientu Mayor del Reinu de Lleón (que sustituyía a les Merindaes Mayores del sieglu XII, independientes tamién en cada reinu) que caltenía la figura del Defensor del Reinu de Lleón, continuó acuñando moneda propia hasta'l sieglu XIV (como'l maravedín Llionés -o *longo*), y nel planu universitariu llegóse a un acuerdu d'alternancia pa que'l rector de la Universidá de Salamanca fora un añu d'orixe Llionés y al otru castellanu.

Na Edá Moderna los más de los mapes oficiales constaten esa división territorial ente Lleón y Castiella. Una división estrapolada a la colonización d'América como lo amuesa la creación del Nuevu Reinu de Lleón (sustratu del actual Estáu de Nuevo León, en Méxicu) dientro del Virreinatu de Nueva España per parte de Felipe II.

Nel sieglu XIX l'artículu 10 de la primer Constitución española surdida de les Cortes de Cádiz promulgaba:

Pente medies d'un decretu en payares de 1833, el so secretariu d'estáu de Fomentu, Javier de Burgos, creó un Estáu centralizáu dividíu en 49 provincies. Les provincies recibieron el nome de les sos capitales (sacante cuatro d'elles, que conservaron les sos vieyes denomaciones: Navarra, con capital en Pamplona, Araba con Vitoria, Gipuzkoa con Donostia y Bizkaia con Bilbao). El proyeutu ye práuticamente'l mesmu que'l de 1822, pero ensin les provincies de Calatayud, Bierzu y Xàtiva; amás, otres provincies camuden de nome al cambiar de capital.

Les provincies ascribíense de xeitu nominal a rexones históriques, que carecíen de competencies y de muérganos comunes pa les provincies qu'axuntaben, teniendo un simple calter clasificatoriu, ensin pretensiones d'operatividá alministrativa. A la rexón de Lleón ascribíense les provincies de Lleón, Salamanca y Zamora. Esta reforma llevada a cabu en 1833 caltúvose práuticamente ensin cambeos hasta l'actualidá.

Sicasí, les provincies de Valladolid y Palencia apaecerán en dalgunos mapes posteriores al decretu formando parte de la rexón denomada Reinu de Lleón, como s'atopaba nel *Mapa general de España, dividido en sus provincies actuales* de Tomás López, 1802, quien incluyía amás el Principáu d'Asturies na rexón llionesa. Asina na *Geografía general de España: comparada con la primitiva, antigua y moderna* de Juan Bautista Carrasco (1861) el vieyu *Reinu de Lleón*, con tola tierra «conquistada polos reis d'Uviéu», comprendía les «Nueves provincies creaes en 1833» de Lléon, Palencia, Salamanca, Valladolid y Zamora, en tanto'l *Reinu de Castiella*, «comarca que güei se distingue por Castiella la Vieya, llibre de los Árabes nel sieglu IX», incluyía les nueves provincies d'Ávila, Burgos, Logroño, Santander, Segovia y Soria.

Na división territorial provisional de 1873, na Primer República Española, inoróse la rexón llionesa. Esti fechu motivó'l requerimientu d'un estáu federal Llionés per parte de la Comisión Provincial de Lleón (equivalente a la Diputación):

La rexón llionesa figura nel actículu 10 del Tribunal de Garantíes Constitucionales, un muérganu constitucional español de la Segunda República Española (1931-1939) antecedente del actual Tribunal Constitucional. Según la correspondiente llei orgánica (14 de xunu de 1933), ente los vocales electivos que componíen el tribunal, existíen 14 representantes rexonales. Cada rexón autónoma tenía derechu a nomar un vocal que la representase, que debía ser escoyíu pola so asamblea llexislativa. Pa que'l restu del país tuviere representación nel Tribunal de Garantíes Constitucionales (entóncenes Cataluña yera la única rexón autónoma) disponíase lo siguiente:

La dictadura franquista caltuvo ensin alteraciones la división provincial de Javier de Burgos, coles sos diputaciones provinciales y los gobernadores civiles al frente de cauna d'elles, como delegáu permanente del gobiernu y primer autoridá de la provincia según el Reglamentu d'Organización, Funcionamientu y Réxime Xurídicu de les Corporaciones llocales, aprobáu por Decretu de 17 de mayu de 1952, y el posterior de 10 d'ochobre de 1958 pel que se regulaben les sos atribuciones. Les rexones, como nel decretu de 1833, carecíen de personalidá xurídica y de funciones polítiques o alministratives, polo qu'en dalgunos mapes y llibros de testu podíen alcontrase ascrites por razones históriques a la rexón llionesa les provincies de Palencia y Valladolid. Asina, na popular Enciclopedia Álvarez, obra del pedagogu zamoranu Antonio Álvarez, d'usu común nes escueles ente 1954 y 1965, dicíase qu'España atopábase dividida en 15 rexones que «por ser mui antigües llámense históriques», subdividíes al empar en cincuenta provincies y ente elles la de Lleón, formada por cinco provincies: Lleón, Zamora, Salamanca, Valladolid y Palencia. Peles mesmes feches, l**Atlas Universal y de España'' de la editorial Edelvives presentaba por embargu la rexón de Lleón reducida a les trés provincies de la división territorial de Javier de Burgos.

L'aprobación por referendu de la [[Constitución española de 1978]] plantega'l marcu pa la descentralización territorial del Estáu al traviés de comunidaes autónomes.

Nel procesu preautonómicu, surdieron bien de grupos [[Lleonesismu|lleonesistes]] que reivindicaron la creación d'una comunidá autónoma que comprendiere Lleón, Zamora y Salamanca: en [[Provincia de Zamora|Zamora]] [[Ciudadanos Zamoranos]] (CC.ZZ.), en [[Provincia de Salamanca|Salamanca]] el [[Grupu Rexonalista Salmantín]] (GRES), y en [[Provincia de Lleón|Lleón]] el [[Conceyu Abiertu Lleonés|Conceyu Abiertu Llionés]] (CALL), Xóvenes Nacionalistes Lleoneses (XNLL), l'[[Asamblea Independiente Lleonesa|Asamblea Independiente llionesa]] (AILL), el [[Grupu Autonómicu Lleonés|Grupu Autonómicu Llionés]] (GALL) o l'[[Asamblea Rexonalista Lleonesa|Asamblea Rexonalista llionesa]].

Amás, per esos años y el restu de la década de 1980, empiecen a organizase los primeros partíos políticos propiamente lleonesistes, como'l [[Bloque Autonomista del País Lleonés|Bloque Autonomista del País Llionés]], el [[Partíu Nacionalista Lleonés|Partíu Nacionalista Llionés]] (P.N.L.L), el [[Partíu Rexonalista del País Lleonés|Partíu Rexonalista del País Llionés]] (PREPAL), cola so organización moza [[Xuventúes Lleonesistes]] (XX.LLLL.), el Bloque Agrariu (BA), o la [[Unión Lleonesista]] (UNLE).

Apruébase'l [[réxime pre-autonómicu de Castiella y Lleón]] formáu al entamu poles provincies que s'ascribieron a Lleón na reforma de 1833 (Salamanca, Zamora y Lleón) y les ascrites a [[Castiella La Vieya]] (Santander, Logroño, Palencia, Valladolid, Segovia, Soria, Ávila y Burgos). Posteriormente, Santander y Logroño devincularíense, formando comunidaes autónomes de Cantabria y La Rioxa. N'acuerdu adoptáu'l 31 de xunetu de 1981, la Diputación Provincial de Segovia decide exercitar la iniciativa pa que Segovia pudiere constituyise en comunidá autónoma uniprovincial, pero nos conceyos de la provincia la situación taba igualada ente los partidarios de la autonomía uniprovincial o col restu de Castiella. Finalmente, la provincia de Segovia incorporóse a la nueva comunidá autónoma al traviés de la [[Llei Orgánica 5/1983]] por «motivos d'interés nacional». A esto súmase-y la resolución del Tribunal Constitucional en la Sentencia 89/1984 de 28 de setiembre, onde s'anulaba la revocación de la Diputación de Lleón (13 de xineru de 1983) del so acuerdu primixeniu sobre'l muérganu preautonómicu de Castiella y Lleón.

Coincidiendo con aquella sentencia, produxéronse en Lleón diferentes manifestaciones, que según dalgunes fontes axuntaron a un númberu cercanu a los 90.000 asistentes.

El reinu o rexón histórica de Lleón apaez referenciada de contino nel preámbulu del [[Estatutu d'Autonomía]] de [[Castiella y Lleón]], una vuelta creada:

Magar, tres esta unión, los grupos lleonesistes que reivindiquen la so postura autonómica nun desapaecen, sinón que coexisten colos partíos estatales. Tienen presencia nes trés provincies lleoneses.

== Xeografía física ==





Lleón tien una superfície aproximada de 38.491,95 km². Llenda al norte col [[Principáu d'Asturies]], al oeste con [[Galicia]] y [[Portugal]], al sur con [[Estremadura]] y al este con [[Castiella]]. La so situación xeográfica favoreció históricamente les comunicaciones humanes y económiques col sur de la [[Península Ibérica|Península]] al traviés de la [[Vía de la Plata]] y col este de la Meseta.

Cerca del 49,4% del territoriu Llionés dedícase a superficie forestal; el 24,7% a cultivu y paciones y el 2,27% a árees urbanes o d'usu artificial del suelu.

=== Topografía ===
Existen dos elementos xeográficos con relevancia dientro de Lleón:

***Árees montesines**

- [[Cordelera Cantábrica]]: Una muria vertical resultáu de la oroxenia hercínico-alpina de la que destaca'l conxuntu de los [[Picos d'Europa]] y les cangues de la so rede fluvial (con foces fondes, como [[Los Beyos]] y la [[Garganta del Cares]]) y onde atopamos cumes que perpasen de los 2.500 metros d'altor, como [[La Torre Cerréu]] (2.648 m) o Torre Llambrión (2.642 m). Les formes verticales, los circos glaciares, los complexos cársticos, les gargantes, los neveros, les llombes y les cuenyes son los elementos más significativos.

- [[Macizu galaico-lleonés|Macizu galaico-Llionés]]: Na zona occidental alcontramos un abombamientu del macizu paleozoicu que fendió n'unidaes distintes: la [[sierra de Xistréu]], col [[picu Catoute]] (2.117 m), los [[Montes de Lleón]], col [[Teleno]] (2.188 m), [[La Cabreira]], col [[Vizcudiello]] (2.121 m) y los montes occidentales como los [[Ancares]], col [[Cuiña]] (1.992 m), y [[O Courel]], col [[Montouto]] (1.541 m). Nel centru de toes elles formóse'l fuexu d'[[El Bierzu]], carauterizáu por un paisaxe de campes y vegues. Los cumes son aplanaos, interrumpíos por alliniamientos de crestes de cuarcites (picos, altos, peñes), y les formes glaciares manifiéstense con exemplos de valles n'U o con llagos como los de [[Llagu de Trueitiellas|Trueitiellas]] y [[Llagu de Lla Baña|Lla Baña]].
Na zona noroccidental los alliniamientos empobínentes d'oeste a este, dexando corredores fluviales que, nel casu de los ríos [[ríu Ḷḷuna|Ḷḷuna]] y [[ríu Oumaña|Oumaña]], abrieron les depresiones que conformen les comarques de [[Babia]] y [[Oumaña]]. Nel sector central, distintos cursos d'agua abieron valles tresversales de disposición norte-sur, llegando a formar en dalgunes ocasiones gargantes como les [[Foces de Veigacerveira]] o les [[Foces de Valdeteya]]. El modeláu glaciar y el modeláu kársticu dexaron el so niciu con formaciones como la [[Cueva de Valporquero]].

- [[Sistema Central|Sistema central]]: Faciendo de frontera sur del país, trátase d'un acortamientu de la [[Placa Ibérica]] pol choque de les plaques [[Placa Euroasiática|Euroasiática]] y [[Placa Africana|Africana]]. El sistema llevantóse na [[oroxenia alpina]], nel [[Cenozoicu]], anque los materiales sobre los que s'asienta (el plataforma granítica meseteña) seyan anteriores. Les sierres más importantes son les de [[Sierra de Francia|Francia]], [[Sierra de Las Quilamas|Las Quilamas]] y [[Sierra de Gata|Gata]]. Los picos mas altos son [[La Ḥastiala]] (1.735 m), la [[Peña Francia]] (1727 m) o la [[Mesa del Francés]] (1.638 m).

***La Meseta**

Esta gran llanera ocupa la parte central del país, con una altitú media d'ente 700 y 1.000 metros. Ye un relieve cuasi horizontal de [[páramu|páramos]] y ondulaciones seles interrumpíes dacuando por terraces y interfluvios. A estos relieves planos y elevaos conózselos llocalmente como ''chanes'' o páramos de rañes. En delles zones, sobre los materiales sedimentarios la erosión creó valles amplios con interfluvios que malapenes destaquen. Nes llaneres ondulaes, al entrar en contautu colos páramos de les cuenques hidrográfiques, dexen de ser espacios abiertos al tar chiscaes por cerros testigu, tesos o talayes.

=== Hidrografía ===
**Ríos**

Los ríos más importantes son aquellos ascritos a la [[Cuenca hidrográfica del Dueru|cuenca hidrográfica del Dueru]]. Dende'l so nacimientu nos [[Picos d'Udrión]], en [[Soria]], hasta la so muerte na ciudá portuguesa de [[Porto]], el Dueru percuerre 897 km. Del norte descienden los ríos [[Ríu Valderaduéi|Valderaduéi]] y l'[[Ríu Esla|Esla]], a esti últimu vierten el so caudal afluentes como'l [[Ríu Porma|Porma]], el [[Ríu Bernesga|Bernesga]], el [[Ríu Cea|Cea]] o l'[[Ríu Órbigu|Órbigu]]. Los afluentes más importantes del Dueru pela oriella izquierda son el [[Ríu Tormes|Tormes]], el [[Ríu Güebra|Güebra]], l'[[Ríu Águeda|Águeda]], o'l [[Ríu Yeltes|Yeltes]], toos procedentes del Sistema Central.

Menos importancia supón la [[cuenca hidrográfica del Texu]], del que destaca especialmente'l ríu [[Ríu Alagón|Alagón]].

**Llagos**

La rexón llionesa acueye gran cantidá de llagos y llagunes, anque los más importantes alcuéntrense nel norte de la rexón, como ye'l casu del [[llagu Ausente]], l'[[Llagu Isoba|Isoba]], el [[llagu de Lla Baña]], el [[llagu de Trueitiellas]], el [[Pozu Cheirosu]], la [[llaguna de Villadangos]], la [[llaguna de Cal]] o la de [[Llaguna de Chozas d'Arriba|Chozas d'Arriba]]. L'únicu llagu de relevancia fuera de la [[provincia de Lleón]] ye'l de [[Llagu de Senabria|Senabria]], d'orixe glaciar, ún de los más importantes de la [[Península Ibérica]].

**Embalses**

Creaos pol home pa la obtención d'enerxía llétrica, los más importantes son los asitiaos na cuenca del Dueru, los de [[Embalse de Barrios de Ḷḷuna|Barrios de Ḷḷuna]], [[Embalse de Casares|Casares]], [[Embalse de Porma|Porma]] o [[Embalse de Riaño|Riaño]], usaos davezu pa la práutica de deportes náuticos. Nel centru, destaca la que foi una de les primeres centrales hidroeléctriques d'España, la d'[[El Porvenir en San Román de los Infantes]]. Tamién destaquen los de [[Embalse de San Sebastián|San Sebastián]], [[Embalse de Pías|Pías]] y nel sur del país son de relevancia la presa d'[[Embalse d'Aldeadávila|Aldeadávila de la Ribera]], [[Embalse del Águeda|Águeda]], [[Embalse d'Irueña|Irueña]], [[Embalse de Navamuño|Navamuño]], [[Embalse de Santa Teresa|Santa Teresa]], [[Embalse de Saucelle|Saucelle]] o [[Embalse de Yecla de Yeltes|Yecla de Yeltes]].

=== Clima ===
El clima predominante na rexón llionesa ye'l [[Clima mediterraneu continentalizáu|mediterraneu continentalizáu]], anque con traces en delles zones. Trátase d'un clima secu y con temperatures baxes n'[[iviernu]], cálides en [[branu]] y seles nes estaciones intermedies.

Son frecuentes les [[xelada|xelaes]] que persisten nes zones montesines. El noroeste y les sierres del Sistema Central tien una clara influyencia [[Clima atlánticu|atlántica]], pero ye evidente la presencia del clima [[Clima alpín|alpín]] nes cotes más elevaes.
En xeneral ye mui carauterística la enorme amplitú térmica (dende los -10 a los 35°C).

Les precipitaciones repártense de forma irregular a lo llargo del añu y dependiendo de la zona. Asina nel norte y noroeste algámense los 1.500 mm añales mentes que nel centru y sur lléguense a los 500 mm. Diches precipitaciones concéntrense sobre manera pela [[seronda]] y la primavera con un mínimu en branu, acentuáu especialmente na llanera, y en forma de [[ñeve]] pel iviernu.

==Política y gobiernu==
===Organización territorial===

La Rexón de Lleón, intégrase na [[comunidá autónoma]] de [[Castiella y Lleón]] a partir de les provincies de [[Provincia de Lleón|Lleón]], [[Provincia de Salamanca|Salamanca]] y [[Provincia de Zamora|Zamora]]. La so unidá territorial básica -dempués del [[conceyu]]- ye la comarca. Lleón compónse de más de 65 comarques tradicionales de les que solo una, [[El Bierzu]], tien reconocimientu oficial. El [[Conseyu Comarcal d'El Bierzu]] creóse en [[1991]] y abarca dellos conceyos históricamente ascritos a otres comarques.



=== Instituciones ===

Pente medies de les lleis autonómiques 13/1987 y 14/1987, aprobaes al tiempu, decidióse establecer respeutivamente que la [[Xunta de Castiella y Lleón]] -el gobiernu de la Comunidá-, el so [[Presidente de Castiella y Lleón|Presidente]], y les [[Cortes de Castiella y Lleón|Cortes]] -el muérganu llexislativu- tuvieren la so sede na ciudá de [[Valladolid]].

**Instituciones autonómiques allugaes en Castiella la Vieya:**
*[[Xunta de Castiella y Lleón]], ye l'executivu autonómicu, formáu pol [[Presidente de la Xunta de Castiella y Lleón|Presidente de la Xunta]], los vicepresidentes y los conseyeros.
*[[Cortes de Castiella y Lleón]], con sede en Valladolid.
*[[Tribunal Superior de Xusticia de Castiella y Lleón]], con sede en Burgos.
*[[Conseyu de Cuentes de Castiella y Lleón]], con sede en [[Palencia]].
*[[Conseyu Económicu y Social de Castiella y Lleón]], con sede en Valladolid.

**Instituciones autonómiques allugaes na Rexón de Lleón:'''
*Conseyu Consultivu de Castiella y Lleón, con sede en Zamora.
*Procurador del Común, con sede en Lleón.

### Cortes de Castiella y Lleón

Na primer llexislatura'l PSOE foi'l partíu con más representación nes Cortes, siendo'l primer presidente de la comunidá'l socialista Demetrio Madrid. De magar la década de los 90 la política autonómica viose enmarcada nuna serie de mayoríes absolutes del PP, que güei sigue gobernando cómodamente. Otros partíos de calter estatal con presencia na comunidá, seya yá a nivel llocal o autonómicu, son IX (previamente como PCE) y UPyD, con una presencia importante nes provincies d'Ávila y Burgos. Previamente'l CDS d'Adolfo Suárez llogró tamién tar na vida política autonómica ocupando'l centru reformista del fexe políticu.

El lleonesismu al traviés de la UPL, el castellanismu al traviés de Partíu Castellanu-Tierra Comunera, previamente Tierra Comunera o partíos llocalistes como Solución Independiente, Agrupación d'Eleutores Independientes Zamoranos o Iniciativa pol Desarollu de Soria tvieron tamién la so presencia, anque a menor nivel.

Anguaño la comunidá ta gobernada por Alfonso Fernández Mañueco, del Partíu Popular. El Partíu Socialista de Castiella y Lleón-PSOE alcuéntrase na oposición. El líder de la oposición ye Luis Tudanca.

Sacante na primer llexislatura, que cuntó con presidente socialista, la presidencia tuvo ocupada siempre por miembros del Partíu Popular o del so antecesor, Alianza Popular:



## Economía
### Indicadores económicos

## Ver tamién
*Lleonesismu
*Reinu de Lleón
*Castiella y Lleón

## Notes

## Referencies