Cichorium intybus

L' ye una planta yerbácea perenne de la familia de les asterácees; procede orixinariamente del Vieyu Mundu, onde se reproduz de manera montesa nos praos y campos en barbechu, según a la vera de los caminos (Linneo, na so descripción orixinal de 1753, señala testualmente: *Habitat n'Europa ad marxines agrorum viarumque* ("Habita n'Europa nos cantos de los cultivos y de los caminos")). Naturalizóse en delles rexones d'América, África, Asia y Oceanía. N'Europa cultívase especialmente nel norte de Francia, Bélxica, Alemaña y España.
Plantes cosmopolites, d'escelente dispersión, prefier suelos bien drenaos, non necesariamente fértiles y ambientes soleyeros.

## Descripción
Ye una yerba robusta perenne, más o menos pubescente, que puede algamar 1 metru d'altor. De fondu raigañu únicu, cónica, gruesa y pivotante. Amuesa numberoses ramificaciones; les fueyes basales son espatulaes, semicarnosas, selemente dentaes, y les allugaes na parte cimera del tarmu atópense amenorgaes a bráctees. La floración, ente xunetu y setiembre, da llugar a inflorescencies liguladas de color azul-lila más o menos intensu ya inclusive rosa o blancu, sosteníes por un pedúnculu llargu, ríxidu y estriáu llonxitudinalmente; la flor tien la particularidá de nun abrir más qu'a plenu sol, y siguir la trayeutoria d'ésti al igual que los xirasoles. Son hermafrodites, de reproducción autógama la mayoría de les vegaes. El frutu ye un aqueniu poligonal, con una corona (miriguanu) bien corta de diminutes escames.

## Historia
L'usu melecinal de l'achicoria ye vieyu, como lo demuestra la so presencia na *[[Capitulare de villis vel curtis imperii]]*, una orde emitida por Carlomagno que reclama a los sos campos por que cultiven una serie de yerbes y condimentos incluyendo "intubas" identificada anguaño como *Cichorium intybus*. Dada la carauterística que tien la so flor de siguir al sol, tamién recibía'l nome de "solsequium".

## Usos

### Gastronomía
Dende'l sieglu XVII el fervinchu del so raigañu turráu utilízase como sucedaneu del café o como adulterante d'ésti últimu, un usu particularmente frecuente nes ocasiones en que les restricciones al tresporte torgaron la importación de productos tropicales y que llevó a la espansión del so cultivu mientres les Guerres Napoleóniques.

Como vexetal d'ensalada'l so usu remóntase namái al sieglu XIX, pos el marcáu sabor amargoso de la intibina que contién fai que les fueyes madures nun seyan polo xeneral aptes pal consumu. Créese que les observaciones realizaes nel xardín botánicu de Bruxeles a mediaos d'esi sieglu llevaron a los xardineros a notar que los biltos tienros d'iviernu, sobremanera si protexer del sol fuerte, resulten más nidios de sabor. Les variedaes modernes fueron en gran midida escoyíes pa prevenir concentraciones bien altes de intibina, seya comoquier, polo que se consume hasta más entráu l'añu.

Una variedá nativa del norte d'Italia, conocida como *[[Cichorium intybus var. foliosum|radicchio]]* amuesa fueyes bien distintes, formando un cogollu trupu de color violáceo, provocáu pola antocianina, el mesmu compuestu que da'l so color a les flores, que se peracaben tamién como vexetal d'ensalada o cocíes a planchar.

Les fueyes d'esta planta son unu de los ingredientes del preboggion, amiestu de yerbes típica de la cocina de Liguria.

### Medicina
Dende la Edá Media *C. intybus* emplegar con propósitos medicina-yos; col nome de *solsequim* apaez yá nes lleis agraries dictaes por Carlomagno. Paracelso encamentar n'emplastos pa les irritaciones de la piel, y en fervinchu pa tratar enfermedaes del sistema dixestivu y del fégadu, y como estimulante de la fiel. Esta planta tamién puede utilizase para llaváu d'eczemes, anque en persones gustantes puede provocar reaiciones alérxiques.

#### Propiedaes
* aguiya'l funcionamientu fayadizu del fégadu;
* aguiya la secreción de fiel,
* desintoxicante y depurativa (colagogos y coleréticos);
* repulguante;
* sedante;
* diurética.
* espulsión de viérbenes intestinales.

#### Manera d'empléu
* En zusmios de la planta completa pa la so aición depurativa, desintoxicante y diurética.
* En cocimientu pa los problemes dixestivos, de 5 a 10 g (2 cuyaraes) nun llitru d'agua ferviendo; dexar ferver por 5 a 8 minutos. Reposar 5 a 10 min, colar y tomar como "agua de tiempu". Pa problemes dixestivos y nerviosos.
* En forma de cataplasma: sola o combinada con otres plantes, pa firíes, verrugues o tumores esternes.
* N'ensalaes: consumila constantemente ensin parar, al natural; ye ideal pa caltener sanu'l fégadu y el sistema nerviosu equilibráu, anque tamién produz flatulencies y espulsión de gases.

Otros usos melecinales, ver: Plantes melecinales.

## Fueyes d'achicoria

### Variedá montesa
Les fueyes de l'achicoria montés son amargoses. El so amargor, por raru que paeza, ye apreciáu culinariamente en delles rexones italianes como Liguria y Puglia y tamién en Cataluña, Grecia y Turquía. Les escarolas puramente diches son un cultivu de temporada fría, son muncho más resistentes al fríu que la llechuga. Precisen una bona fertilidá nel terrenal pero nun son esixentes tocantes a les condiciones del suelu y van bien en terrén magrizu. La llantadera facer en pebidal, pel branu, y la collecha llevar a cabu mientres l'iviernu y la primavera. Arreyar mientres unos díes enantes de collechales por que les fueyes interiores seyan blanques
 Asina na cocina de Liguria l'achicoria montés ye ingrediente del 'pregobion', un amiestu de yerbes, a manera d'ensalada, típica d'esta rexón. Tambiés usar na cocina hortolana griega y na de Puglia (Italia) combinar con un puré de fabones tradicional conocíu como "Fave y Cicorie Selvatiche".

N'Albania estes fueyes sustitúin a les espinaques. Prepárense escaldiándoles llixeramente y aliñaes con aceite d'oliva. Amás úsense como rellenu del bureca ("Börek").Amenórgase'l sabor amargoso en cociéndoles y esmucir l'agua. Darréu puédense saltear acompañaos d'ayu, anchoes y otros ingredientes. L'amiestu resultante ye bien apreciada como guarnición pa los platos de pasta y de carne.

### Variedá cultivada
L'achicoria cultivada consúmese utilizando les sos fueyes como ensalada. El cultivu estremar en tres tipos de los cualos hai munches variedaes:

* El llamáu '''Radicchio''' o 'achicoria italiano' tien les fueyes variegaes de colloráu o de colloráu y verde. Munchos se circunscriben, con namái esti nome, namái a la variedá que tien nerviaciones blanques y fueyes coloraes. Tamién se conoz col nome de 'endibia colorada' o 'achicoria colorao'. Tien un sabor amargoso y picante al empar que se modera cuando se garre o turra a la parrilla. El so usu ta xeneralizáu en toa Italia, preparáu con llixeres variantes según les rexones y los gustos. El más famosu de toos ye'l de "Treviso" (conocíu como "Radichio Rosso di Treviso"), de Verona. Otru famosu ye'l de Chioggia ("Radichio Rosso de Chioggia"). Dambos tán clasificaos como productos tradicionales con denominación d'orixe xeográfica protexida (IGP), de la Xunión Europea.

Con pequeñes variantes, tamién son comunes en Grecia. 

* El llamáu **El pan d'azucre** tien l'aspeutu d'una llechuga romana, tamién llamada 'cos' o 'escarola' coles fueyes bien apertaes.

* **La endibia Belga** que n'alemán se denomina, "witlof", (fueya blanca) llevó este mesmu nome a los Estaos Xuníos y a Australia, onde ráramente úsase'l de 'endibies'. N'España reciben esti últimu nome, al igual que n'Italia ('indivia'), ente que nel Reinu Xuníu llámense 'achicoria' y en Francia usen el de 'chicoria endibia' sacante na Rexón valona qu'usa'l de "chicon".

Les endibies tienen un pequeñu bultu o 'cabeza' de color crema y fueyes amargoses. Cultivar d'una manera bien distinta de l'achicoria 'escarola'. En primer llugar faise'l plantel y caltiénense en tou momentu so tierra o n'interior, lloñe del contautu llumínicu solar. Ésto evita que les fueyes tórnense blanques y que s'abrir, procesu llamáu téunicamente 'etiolación'. Salen al mercáu envolubraes en papel azul pa protexeles de la lluz y caltener el so delicáu sabor. Cuanto más blanques son, menos amargoses resulten al cielu la boca. Darréu llévense al campu onde se dexa crecer. Namái tien de sobresalir del suelu un pequeñu biltu de fueyes. Ye importante, enantes de cocinalo, cortar la parte radicular de la base pa evitar un escesivu amargor.
Les nidies y cremoses fueyes blanques pueden sirvise de munches maneres: pochaes, fervíes, salteaes, n'ensalada... como platu propiu o bien pueden añader a otros mueyos como cremes de lleche o bien comer cruda talo como. Bélxica esporta la so endibia ('chicon/witloof') a cerca de 40 países.
La téunica de cultivu de la endibia llamada 'blanquiáu' que consiste n'evitar que la fotosíntesis y en consecuencia la producción de clorofila, foi afayada por casualidá en 1.850 na llocalidá belga de Schaerbeek.

Na actualidá'l mayor productor d'endibies ye Francia.

L'Achicoria Catalano (conocida tamién, n'Italia, como 'puntarella') forma una subfamilia completa ( inclúi delles variedaes de la endibia belga y dalgunes del 'Radicchio') usáu por toa Italia.

Anque l'achicoria de fueya llámese "Endibia", la verdadera 'endibia' ye una especie distinta del mesmu xéneru. Nun tien de confundir se cola "Endibia belga".

## L'achicoria llamada de raigañu
La 'achicoria de raigañu' (*Cichorium intybus* var. *sativum*) foi cultivada n'Europa como sucedaneu del café. Recuéyese'l raigañu y tres la so llimpieza turrar, pica y muel. Tamién puede usase añadida al café. El productu rinde más y gana en suavidá. Esti usu ye típicu de tola área Mediterránea, onde'l raigañu ye nativa. Tamién s'añader al café peneráu que se consume na India y en munchos países del sureste asiáticu, Sudáfrica, el sur de los Estaos Xuníos (Nueva Orleans, Lousiana). Mientres les dómines de crisis económiques el mercáu d'esti amiestu faise más intensivu. Asina asocedió mientres la 'Gran depresión' de 1.930 y mientres la los conflictos bélicos d'ámbitu mundial en toa Europa. L'achicoria xunto al azucre de remolacha y el centenu usar con mapa n'Alemaña pa ellaborar la bébora llamada *Mischkaffee* o café d'amiestu. Foi una salida que favoreció'l gobiernu alemán a lo que se llamó 'Crisis del café na Alemanis Oriental' que s'estendió ente los años 1976-79.
Dellos destiladores de cerveza 'fuerte' usen achicoria turrada pa dotala d'un sabor propio. Y esti sabor, al que los consumidores tán avezaos, recuerda vagamente al café. Otros industriales continentales añaden achicoria a la cerveza fuerte y roxa típica de los Países Baxos. Les llamaes de fermentadura 'alta'. Ye una manera d'amontar el sabor del lúpulu. La resultancia na llamada "witlofbier" que ye'l nome de la planta n'holandés.
Hacia l'añu 1.970 afayóse que'l raigañu d'achicoria contenía un 20% d'inulina, un polisacáridu similar al almidón. La inulina alcuéntrase sobremanera nes plantes de la familia de les Asteracees a manera d'almacén de carbohidratos. Esto asocede na 'alcachofa de Xerusalén', na 'dalia', nel 'yacón', etc. Úsase como edulcorante na industria alimentaria. El so potencial como duce ye  de la sacarosa.

Dacuando añader inulina a los yogures como mediu prebiótico, y ta amontando la so popularidá como fonte de fibra dietética y como alimentu funcional.

L'estractu de raigañu d'achicoria ye un suplementu dietéticu y aditivu alimenticiu. Ellabórase entemeciendo molienda de raigaños secos con agua. Depués de removíu'l productu estrayi la porción insoluble por aciu filtración y centrifugación. Otros métodos pueden añader pa estrayer los rastros pigmentaos d'azucre. Pueden comercializase darréu como fibra soluble. El raigañu molíu fresca, yá preparada, contién, por pesu en secu un 68% de inulina, 14% de sacarosa, 5% de celulosa, 6% de proteína, 4% de cenices residuales y 3% d'otros componentes. L'estractu secu de raigañu d'achicoria contién, por unidá de pesu, contién el 98% de inulina y el 2% d'otros componentes.

Ente que el raigañu secu normal contién contién d'un 13 a un 23% de inulina por pesu.
.

## Taxones infraespecíficos
Tolos descritos son consideraos meros sinónimos.

## Taxonomía
*Cichorium intybus* describióse por Linneo y espublizóse en *[[Species Plantarum]]*, vol. 2, p. 813 en 1753.
;*[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]:
* *Cichorium balearicum* Porta
* *Cichorium byzantinum* [[Clementi]]
* *Cichorium caeruleum* [[Gilib.]] *nom. invalid.*
* *Cichorium cosnia* [[C.B.Clarke]]
* *Cichorium cicorea* [[Dumort.]]
* *Cichorium commune* [[Pall.]]
* *Cichorium divaricatum* [[Heldr.]] ex [[Nyman]] *non* [[Schousb.]]
* *Cichorium glabratum* [[C.Presl]]
* *Cichorium glaucum* [[Hoffmanns.]] & [[Heinrich Friedrich Link|Link]]
* *Cichorium hirsutum* [[Gren.]]
* *Cichorium illyricum* [[Borb.]]
* *Cichorium intybus* f. *alba* [[Farw.]]
* *Cichorium intybus* subsp. *balearicum* (Porta) Gand.
* *Cichorium intybus* var. *callosum* ([[Pomel]]) Maire
* *Cichorium intybus* f. *crispum* [[Makino]]
* *Cichorium intybus* subsp. *foliosum* ([[Hegi]]) [[Janch.]]
* *Cichorium intybus* var. *foliosum* Hegi
* *Cichorium intybus* var. *glabratum* (C.Presl) [[Batt.]]
* *Cichorium intybus* subsp. *glabratum* (C.Presl) [[Arcang.]]
* *Cichorium intybus* var. *glabrum* (C.Presl) [[Gren.]] & [[Godr.]]
* *Cichorium intybus* subsp. *glaucum* (Hoffmanns. & Link) [[Tzvelev]]
* *Cichorium intybus* var. *longipes* [[Faure]] & Maire
* *Cichorium intybus* var. *radicosum* [[Alef.]]
* *Cichorium intybus* f. *rubicunda* Farw.
* *Cichorium intybus* f. *sativum* ([[DC.]]) [[Bisch.]]
* *Cichorium intybus* subsp. *sylvestre*
* *Cichorium intybus* var. *eglandulosum* [[Freyn]] & [[Sint.]]
* *Cichorium intybus* var. *indivisum* [[Vis.]]
* *Cichorium officinale* [[Gueldenst.]]
* *Cichorium perenne* [[Jonathan S. Stokes|Stokes]]
* *Cichorium rigidum* [[Salisb.]] *nom. illeg.*
* *Cichorium sylvestre* (Tourn.) [[Lam.]] *nom.illeg.*
* *Cichorium sylvestre* [[Garsault]] *nom. invalid.*
* *Endivia hortensis* [[John Hill (botánicu)|Hill]]

== Nome común ==


== Ver tamién ==
* [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]]
* [[Cronoloxía de la botánica]]
* [[Historia de la botánica]]
* [[asteraceae#Descripción|Carauterístiques de les asteracees]]

== Referencies ==


== Bibliografía ==
* Recetario Patagónico de Flores y Plantes Melecinales Natives y Exótiques, Lic. Biológia Marcelo R. Lauría Sorge.
* Enciclopedia de plantes melecinales, vol II. 9ª ed.
* Barceló MC, Benedí C (coord.), Blanché C, Hernández H, Gómez A, Martín J, Molero J, Ribera MA, Rovira MA, Rull J, Seoane JA, Simon J, Suárez M, Vallès J. Botànica Farmacèutica. Ensenyament de Farmàcia (pràctiques). Text-guia. Col.lecció Testos docents núm. 279. Barcelona: Edicions Universitat de Barcelona; 2008.
* Bolòs O, Vigo J, Masalles RM, Ninot JM. Flora manual dels Països Catalans. 3 ed. Barcelona: Pòrtic; 2005.

== Enllaces esternos ==


*  *Cichorium intybus'' en Cichorieae Portal.