Ríu Mariellu

El **ríu Mariellu** o **Huang He**, d'antiguo, *Hwang-ho*, () ye un llargu ríu d'Asia Oriental qu'escurre íntegramente por China, con 5.464 km, el sestu más llargu de la Tierra y el segundu del país, namái superáu pol Yangtsé. Orixinariu de los montes de Bayan Har, nel oeste de China, flúi al traviés de siete provincies —Qinghai, Gansu, Shanxi, Shaanxi, Henan y Shandong —y dos rexones autónomes —Ningxia y Mongolia Interior— y desagua nel mar de Bohai. La cuenca del ríu Mariellu tien una estensión, d'este a oeste, de 1.900 km, y, de norte a sur, de 1.100 km, drenando 742.443 km² (la 33ª del mundu, similar a países como Turquía, Chile o Zambia).

Históricamente, ye'l ríu más importante de China y na so cuenca afayáronse numberosos xacimientos arqueolóxicos que demuestren la presencia humana ininterrumpida dende la prehistoria. En redol a él, na llanura del Norte de China, surdió la civilización de los han, el principal grupu étnicu del país, que'l so territoriu dir espandiendo dempués escontra'l sur. El ríu Mariellu ye consideráu por ello «el trubiecu de la civilización china», yá que la so cuenca —en concretu, el valle del ríu Wei que corta al traviés de la llongura bucle de Ordos— foi'l trubiecu de les antigües civilizaciones chines y la rexón más próspera de la temprana historia de China. Sicasí, les frecuentes y devastadores hinchentes y los cambeos d'aldu producíos pola elevación continua del llechu del ríu, dacuando percima del nivel de los campos circundantes, tamién lu sirvieron pa ser llamáu la Murnia de China» y «Azote de los fíos d'Han».

El so nome deber a la gran cantidá de materiales en suspensión qu'abasnen les sos aturbolinaes agües, folles y loess —partícules d'arena bien fines, con predominiu de cuarzu—, que-y dan el so carauterísticu color, amás de les partícules en suspensión que provienen del ensame de cultivos de maíz alredor del calce a lo llargo de cientos de kilómetros nel so cursu mediu.

## Etimoloxía
La temprana lliteratura china referir al ríu Mariellu a cencielles como 河 (en chinu antiguu: **C.gˤaj*), un personaxe que llegó a significar a cencielles «ríu» nel usu modernu. La primer apaición del nome 黄河 (en chinu antiguu: **N-kʷˤaŋ C.gˤaj*; chinu mediu: *Hwang Hai*) atopar nel Llibru d'Han escritu mientres la dinastía Han Occidental (206 e.C. - 9&nbsp;d.&nbsp;C.). L'epítetu mariellu» describe'l color perenne de l'agua turbio nel cursu inferior del ríu, que ye debíu al loess qu'acarreta agües embaxo. Otra hestoria, cuenta que, el dragón K'au-fu intentó travesar el cielu montáu n'unu de los diez soles, al mediudía'l dragón esbarrumbar nel primeru ríu que vio. Y bebióse hasta la última gota, nun quedó más qu'un llargu llechu de folla mariello.

Unu de los nomes más antiguos en mongol yera'l de *ríu Negru*, yá que cuerre claru enantes de la so entrada na pandu d'Aponderes, pero'l nome actual del ríu ente los habitantes de Mongolía Interior ye *Ȟarreyen Gol* (Хатан гол}}, "ríu Reina"). Na mesma Mongolia, llámase-y a cencielles *Šar Mörön* (Шар мөрөн, "ríu Mariellu").

En Qinghai, el nome tibetanu del ríu ye «ríu del Pavu Real» (; ).

## Historia

### Los hinchentes

Antes de la construcción de les preses modernes, el ríu Mariellu yera bien propensu a los hinchentes. Nos 2.540 años enantes de 1946, rexistráronse 1.593 hinchentes, amás de 26 cambeos notables de cursu y nueve cambios drásticos. Dalgunes d'estos hinchentes fueron los peores desastres naturales de los qu'hai constancia. Antes de la moderna xestión de desastres, cuando se producíen los hinchentes una parte de la población morría de primeres por afogamientu, pero munchos más se víen afeutaos pola fame y l'espardimientu d'enfermedaes que siguíen dempués.

La causa de los hinchentes ye la gran cantidá de loess que tresporta'l ríu dende la pandu d'Aponderes, un loess que depués se deposita na parte inferior del so cursu. La sedimentación provoca que se creen, por lenta acumuladura, preses naturales y, sobremanera, diques naturales, colo que les veres del ríu van creciendo sobre la llanura d'hinchente quedando munches vegaes el nivel cimeru de les agües percima del nivel permediu de dicha llanura. Los diques naturales sufren alteraciones continues ya impredicibles pola mesma dinámica fluvial de los ríos d'escasa rimada, agraváu nesti casu pola finura y cantidá de los sedimentos acarrados pel ríu Mariellu. Finalmente, la enorme cantidá d'agua tien qu'atopar una manera nueva d'algamar el mar y énchese al traviés de la llanura del Norte de China, dacuando atopando un cursu nuevu. La respuesta tradicional china de dir construyendo diques a lo llargo de les veres cada vegada más altos, tamién contribuyó dacuando a la gravedá de los hinchentes: cuando les agües rompíen los diques el mayor altor de los mesmos torgaba que l'agua pudiera volver nuevamente al calce, como fadría dempués d'un hinchente normal, una y bones el llechu termina per tar inclusive más altu que'l campu que lo arredolaba. Ye l'exemplu descritu nos casos de los ríos de tipu Yazoo.

Otra fonte histórica d'hinchentes devastadores foi'l colapsu repentín de preses de xelu que s'alcontraben nel so cursu altu, en Mongolia Interior, cola lliberación sópita de grandes cantidaes d'agua embalsada. Nel sieglu pasáu hai constancia de 11 hinchentes importantes d'éstes, que provocaron terribles perdes de vides y bienes. Anguaño, pa evitales, utilícense esplosivos que se refundien dende un avión pa romper los diques de xelu primero que se vuelvan peligrosos. 

### Tiempos antiguos

Dellos mapes históricos del periodu de les Primaveres y Serondes y de la Dinastía Qin reflexen que'l ríu Mariellu neses dómines escurría considerablemente al norte del so cursu actual. Esos mapes amuesen que dempués de que'l el ríu superara la ciudá de Luoyang, fluyía a a lo llargo de la frontera ente les actuales provincies de Shanxi y Henan, y depués siguía a lo llargo de la frontera ente les de Hebei y Shandong, pa desaguar finalmente na badea de Bohai, cerca de l'actual Tianjin. Otra desaguada del ríu siguía esencialmente'l cursu actual.

El ríu dexó estos cursos nel añu 602 e.C. y camudó dafechu al sur de la península de Shandong. El sabotaxe de diques, canales y banzaos, y los hinchentes apostaos provocaes polos estaos rivales, convertir nuna táctica militar habitual mientres el periodu de los Reinos Combatientes.Hai acreditaes un gran hinchente nel añu 11 e.C. —a la que se-y atribúi la cayida de la dinastía Xin, de curtia duración— y otra nel añu 70&nbsp;d.&nbsp;C., cuando'l ríu volvió al norte de Shandong, n'esencia, al cursu actual.

### Edá Media
En 923, Tuan Ning, un xeneral Liang desesperáu, volvió romper los diques, anubriendo unos 2.600 km² de tierres nun intentu fallíu de protexer la capital Liang de la dinastía Tang tardía. Una propuesta similar del inxenieru Song Li Chun p'anubrir les partes baxes del ríu y asina protexer les llanures centrales de los Khitai foi revocada en 1020: el Tratáu de Shanyuan ente los dos estaos prohibiera espresamente a los Song establecer nuevos fosos o camudar el cursu del ríu.

Les rotures produciéronse con too y con eso: una en 1034, en Henglong, estremó'l cursu en trés y anubrió repetidamente les rexones del norte de Dezhou y de Bozhou (Song). Los Song trabayaron en devanéu —con más de 35.000 emplegaos, 100.000 reclutes, y 220.000 tonelaes de madera y bambú nun solu añu— mientres cinco años intentando restablecer el cursu anterior enantes d'abandonar el proyeutu en 1041. L'entós más llentu ríu causó una fienda en Shanghu que causó que la salida principal fora escontra'l norte escontra Tianjin en 1048 y qu'en 1194 bloquiara la desaguada del ríu Huai. L'acumuladura de depósitos de llimu foi tal qu'inclusive dempués de que'l ríu Mariellu camudara más palantre el so cursu, l'Huai yá nun foi capaz de fluyir a lo llargo del so únicu calce históricu. Sicasí, les sos agües formaron les piscines del llagu Hongze y depués escurrieron escontra'l sur, escontra'l ríu Yangtze.

Una hinchente en 1344 devolvió'l ríu Mariellu al sur de Shandong. El cursu volvió camudar en 1391, cuando'l ríu anubrió dende Kaifeng hasta Fengyang, n'Anhui. Foi finalmente estabilizáu pol eunucu Li Xing mientres les obres públiques que siguieron a la hinchente de 1494.

La hinchente de 1642 foi provocada pol home, nun intentu del gobernador Ming de Kaifeng de destruyir a los llabradores rebalbos, lideraos por Li Zicheng, que sitiaben la ciudá dende diba seis meses. Dirixó a los sos homes pa romper los diques y afogar a los rebeldes, pero nel so llugar destruyó la so propia ciudá: l'hinchente, y la fame y la peste que siguieron, envalórase que mató a unes 300.000 persones d'una ciudá que cuntaba entós con 378.000 habitantes. La entós próspera ciudá foi casi abandonada hasta la so reconstrucción sol emperador Kangxi de la dinastía Qing.

### Tiempos recién

En 1851, 1853, o 1855, el ríu volvió de nuevu escontra'l norte metanes los hinchentes que provocó la Rebelión Nien.

L'hinchente de 1887 envaloróse que mató ente 900.000 y 2.000.000 persones, y ta consideráu'l segundu peor desastre natural na hestoria (salvu fames y epidemies).

El ríu Mariellu adoptó esencialmente'l so cursu actual mientres la hinchente de 1897.

La hinchente de 1931 envalórase que mató ente 1.000.000 y 4.000.000 de persones, y ye'l peor desastre natural rexistráu salvu fames y epidemies).

El 9 de xunu de 1938, mientres la Segunda Guerra Sino-Xaponesa, les tropes nacionalistes de Chiang Kai-Shek rompieron una vegada más los diques que reteníen el ríu cerca de l'aldega d'Huayuankou, n'Henan, causando lo que se llamó «un desastre natural inducíu bélicamente». L'oxetivu de la operación yera detener a les tropes xaponeses qu'avanzaben, siguiendo una estratexa de «utilizar l'agua como un sustitutu de los soldaos» (*yishui daibing*). Quedó anubierta una superficie d'unos 54.000 km², causando la muerte d'unes 500.000 a 900.000 vides chines, xunto con un númberu desconocíu de soldaos xaponeses. L'hinchente torgó que l'exércitu xaponés tomara la ciudá de Zhengzhou, pero nun-yos torgó algamar el so oxetivu de prindar la ciudá de Wuhan, la entós capital provisional de China.

## Xeografía

Acordies cola Sociedá d'Investigación y Esploración de China, la nacencia del ríu Mariellu ta nos montes de Bayan Har, cerca del cantu oriental de la prefeutura autónoma tibetana de Yushu (34°29'31.1"N, 96°20' 24,6"Y). Les principales fontes drenan nel llagu Gyaring y nel llagu Ngoring, nel estremu occidental de la Prefeutura autónoma tibetana de Golog nos montes de Bayan Har, na provincia de Qinghai, nel estremu oeste de China. Na cuenca del Zoige, a lo llargo de la llende cola provincia de Gansu, el ríu Mariellu describe un bucle escontra'l noroeste y depués al nordeste enantes de xirar escontra'l sur, creando'l conocíu como *[[bucle de Ordos]]*, y depués flúi en direición xeneralmente esti al traviés del norte de China hasta algamar el golfu de Bohai, drenando una cuenca de 752.443 km² qu'alimenta 140 millones de persones con agua potable y riego.

El ríu Mariellu traviesa siete provincies y dos rexones autónomes actuales, a saber (d'oeste a este): Qinghai, Gansu, Ningxia, Inner Mongolia, Shaanxi, Shanxi, Henan y Shandong. Les principales ciudaes a lo llargo del cursu actual del ríu Mariellu son, tamién d'oeste a este: Lanzhou, Yinchuan, Wuhai, Baotou, Luoyang, Zhengzhou, Kaifeng y Jinan. La desaguada actual del ríu Mariellu alcuéntrase en Dongying, Shandong.

El ríu considérase estremáu davezu en tres seiciones, aproximao coincidentes col nordeste de la pandu tibetanu, el bucle de Ordos y la llanura del Norte de China. Sicasí, los espertos tienen distintes opiniones sobre cómo estremar eses seiciones. Nesti artículu adopta la división utilizada pola Comisión de Caltenimientu del Ríu Mariellu.Yellow River Conservancy Commission.

### Cursu cimeru