Schinus molle

***Schinus molle*** ye una especie arbórea de fueyes perennes perteneciente a la familia Anacardiaceae, orixinaria del sur de Brasil, Uruguái y la mesopotamia arxentina. Puede llegar a midir alredor de 15&nbsp;metros d'altor. Nes zones onde ye orixinaria recibe, ente otros, los nomes de **gualeguay** o **anacahuita**, y nel Ríu de la Plata, denominar **aguaribay** o **aguaraibá**.

Una especie similar distribuyir dende Perú hasta'l noroeste de l'Arxentina y Chile, pasando por Bolivia, tando amontesada en Méxicu, ye'l *[[Schinus areira]]*, que foi considerada por enforma tiempu namái como una variedá d'esta especie, llamándose polo tanto: *Schinus molle* var. *areira*; güei trátase como especie plena.

## Descripción
Son árboles de tamañu pequeñu a medianu, qu'algamen un tamañu d'hasta 15 m metros d'altu y 30 cm de diámetru, cañes colgantes, corteza esterior café o gris, bien aspra, esfoliante en plaques llargues, tricomes erectos o curvaos, hasta 0.1 mm de llargu, ablancazaos; plantes dioicas. Fueyes alternes, siempres verdes o decidues, imparipinnaes o paripinnaes, 9–28 cm de llargu, 11–39-folioladas; foliolos opuestos a alternos, estrechamente llanceolaos, 1.3–5.1 cm de llargu y 0.2–0.5 cm d'anchu, ápiz agudu, obtusu o arrondáu, acumen mucronáu a uncináu, base arrondada, obtusa o cuneada, oblicua, márxenes enteros a serraos, especialmente escontra'l ápiz, xeneralmente glabros, cartáceos. Inflorescencia terminal y axilar, pleiotirsos o fascículos, bráctees frondosas, de 10–25 cm de llargu, glabra a escasamente pubescente, pedúnculu 0–3 cm de llargu, pedicelos 1.3–2 mm de llargu, articulaos. Frutu globosu, de 5–7 mm de diámetru, exocarpo delgáu, deciduo, rosáu a colloráu-rosáu cuando maduru, glabro, mesocarpo carnosu y resinosu, endocarpu oseu; granes estruyíes, cotiledones planos.

## Distribución
*S. molle* ye orixinariu del estáu de Rio Grande do Sul nel sur de Brasil, del Uruguái, Bolivia, Perú, y de la mesopotamia arxentina. 

Ye una especie tolerante a la seca y a les altes temperatures, llonxeva, resistente y perenne, anque nun aguanta bien les xelaes. Por estes razones cultivar en tol mundu. N'Europa llantar en parques, paseos y aveníes. N'España ye frecuente'l so cultivu nes provincies más templaes, especialmente nel Llevante y Andalucía. Aportó a un seriu problema en munchos llugares del mundu pol so calter invasor, naturalizándose nos nuevos hábitats.

N'África del sur, por casu, *S. molle* invadió sabanes y pacionales y espandióse a lo llargo de cunetes y canales de riego n'ambientes semidesérticos. Tamién se considera invasiva en gran parte d'Australia, dende pacionales a montes abiertos y árees costeres. Tamién en finques abandonaes y xunto a les víes del tren. N'América del Norte, tanto *S. molle* como'l so pariente cercanu *[[Schinus terebinthifolius]]* son particularmente dañibles en Florida y Ḥawai, y pueden atopase tamién nel sur d'Arizona, sur de California, Texas, Luisiana, y Puertu Ricu.

## Sistemática
Mientres enforma tiempu, a una especie similar que se distribúi dende Perú hasta'l noroeste de l'Arxentina y Chile, tando amontesada en Méxicu, considerar namái como una variedá de *Schinus molle*, llamándose polo tanto: *Schinus molle* var. *areira*; güei tratar como especie plena: *[[Schinus areira]]*.

## Observaciones
*Schinus* ye'l nome llatín, d'orixe griegu, pa designar al llentiscu; foi aplicáu a una especie similar: el pimenteru falsu (*[[Schinus areira]]*), porque produz una resina goliosa bien similar a la del llentiscu, polo qu'esa especie tamién foi llamada *llentiscu de Perú*. 

El términu *molle* recuerda a un antiguu nome xenéricu pa esta planta, utilizáu por Tournefort, y deriva del nome quechua *mulli*, non del llatín *molle* ("fluexu").

## Usos

### Uso medecinal
Trátase d'una planta llargamente utilizada pola medicina tradicional. A la so corteza y resina atribuyéronse-y propiedaes tóniques, antiespasmódicas y repulguantes y la resina ye usada pa solliviar les caries. Los frutos frescos en fervinchu tomar contra la retención d'orina. Les fueyes fervíes y los baños cola agua de les fueyes en decocción, sirven como analxésicu, cicatrizante y anti inflamatorio d'usu esternu, y les fueyes seques espuestes al sol úsense como cataplasma pa solliviar el reumatismu y la ciática.

En medicina folclórica les fueyes y les flores utilícense como cataplasmes calientes contra'l reumatismu y otros dolores musculares. Les fueyes en fervinchu xunto con fueyes d'ocalitu, y n'inhalaciones, son usaes pal aliviu d'afecciones bronquiales. La so resina atopa asemeyaes aplicaciones que l'almáciga.

### Otros usos
La grana emplégase como «pimienta rosada». Al estregase na piel xenera una sustancia qu'alloña a los mosquitos. De les fueyes y la corteza estrayi un aceite esencial (bálsamu) el cual ye utilizáu en dentífricos, arumes y xabones como materia 

## Taxonomía
*Schinus molle* describióse por Carlos Linneo y espublizóse en *[[Species Plantarum]]* 1: 388–389. 1753. 
;Etimoloxía:
***Schinus***, ye'l nome griegu del llentiscu: arbolín perenne d'esta mesma familia; 

***molle***: epítetu que recuerda a un antiguu nome xenéricu pa esta planta, utilizáu por Tournefort, y deriva del nome quechua *mulli*, non del llatín *molle* ("fluexu").
;Variedaes:

* ''Schinus molle'' var. ''rusbyi''
;Sinonimia:
* *Schinus angustifolia* Sessé & Moc. 
* *Schinus bituminosus* Salisb. 
* *Schinus huigan* Molina 
* *Schinus molle var. argentifolius* Marchand 
* *Schinus molle var. huigan* (Molina) Marchand 
* *Schinus molle var. huyngan* (Molina) March. 
* *Schinus occidentalis* Sessé & Moc.

## Nomes comunes

## Bibliografía

* Demaio, Pablo; Karlin, Ulf Fola; Medina, Mariano. 2002. *Árboles Nativos del Centru d'Arxentina*. 1ª Ed. 210 pp. ISBN 950-9725-51-X
* Girault, Louis 1987. "Mulli, Molle, Árbol de la vida"; *Kallawaya, mestrones itinerantes de los Andes*: 409. UNICEF - OPS - OMS. La Paz: Quipus, p.p. 288-292.
* Golstein D. & R. C. Colemann 2004. *Schinus molle* L. (Anacardiaceae) chicha production in Central Andes.* Economic Botany* 58(4): 523-529

## Bibliografía uso forestales non maderables
* Acero D, Luis Enrique. 2000. Árboles, xentes y costumes. Universidá Distrital Francisco José de Caldas. Colombia
* Acero D, Luis Enrique. 2007. Plantes útiles de la cuenca del Orinoco. Colombia
* Herrera, L. & L. Urrego. 1996. Atles de polen de plantes útiles y cultivaes de l'Amazonia colombiana. Estudios na Amazonia Colombiana Tomu XI. TROPEMBOS Colombia. 
* Gupta, M. 270 Plantes Melecinales Iberoamericanes. Programa Iberoamericanu de Ciencia y Teunoloxía pal Desenvolvimientu, (CYTED) - Convenio Andrés Bello (SECAB). Santafé de Bogotá, D.C., Colombia. 1995.
* La Rotta, Constanza. Estudiu etnobotánico de les especies utilizaes pola comunidá Miraña. WWF, Fen – Colombia.1984.
* Mahecha G., Ovalle A., Camelo D., Rozo A., Barrero D. (2004) Vexetación del territoriu CAR. 450 especies de les sos llanures y montes. Bogotá, Colombia 871pp 
* Pérez Arbeláez, E. 1996. Plantes Útiles de Colombia. Edición de centenariu. Colombia.
* López-C. R., Navarro-L. J. A., Montero-G. M. I., Amaya-V. K., Rodríguez-C. M. Manual d'identificación d'especies non maderables del correximientu de Tarapacá, Colombia. 2006.
* Vargas, William G. Guía ilustrada de les plantes de los montes del Quindío y Andar Centrales. Coleición: Ciencies Agropecuaries. Manizales: Universidá de Caldas, marzu de 2002. 813p. Colombia.
* Lojan Idrobo, Leoncio. El verdor de los Andes. Proyeutu Desenvolvimientu Forestal Participativu de los Andes. Ecuador. 1992.

## Enllaces esternos

* La páxina Árboles de la UNAM