Trompeta

La **trompeta** ye un instrumentu musical de vientu, perteneciente a la familia de los instrumentos de vientu-metal o *metales*, fabricáu en aleación de metal. El soníu produzse gracies a la vibración de los llabios del intérprete na parte denomada boquilla a partir de la columna del aire (fluxu del aire). La trompeta, comúnmente, ta afinada en *[[Nota (soníu)|si]]*  (bemol), esto ye, un tonu per debaxo de l'afinación real (tamién hai trompetes afinaes en *fa*, en *do*, en *la* y en *mi*  (bemol)).

El músicu que toca la trompeta recibe'l nome de **trompetista**.

## Mecanismu

La trompeta ta construyida con un tubu, de latón xeneralmente, dobláu en espiral d'aproximao 180 cm de llargu, con diverses válvules o pistones, que termina nuna boca acampanada que recibe'l nome de campana o pabellón. Los dos primeros tercios del tubu son práuticamente cilíndricos, lo que-y apurre un soníu fuerte y brillante, al contrariu de lo qu'asocede cola corneta y el fliscorno, que tienen un tubu cónicu y producen un tonu más nidiu. L'otru terciu restante ye un tubu cónicu, sacante nos postreros 30 cm, nos que'l tubu enanchar pa formar la boca en forma de campana. El calibre ye una serie complexa de vueltes, más pequeñes nel receptor col piquín y más grande xustu enantes del empiezu de la campana. El diseñu cuidadosu d'estes vueltes ye críticu pa la entonación de la trompeta.

Como con tolos instrumentos de metal, el soníu ye producíu pel aire que se sopla al traviés de los llabios zarraos, llogrando un runfíu» na boquilla y empezando una permanente fola de vibración na columna d'aire nel interior de la trompeta. El trompetista puede escoyer la execución d'una gama de matices harmónicos o camudando l'apertura y tensión del llabiu exercida sobre la boquilla (conocida como la embocadura). 

En principiu, la so capacidá pa producir soníos llindar a una serie d'harmónicos sobre la nota fundamental. Sicasí, cola posterior adautación del mecanismu del pistón, la trompeta convertir nun instrumentu cromáticu. Ta provista de tres pistones y polo xeneral ta afinada en si música|bemol}}, *do* o *la*. Cuando'l so afinación ye en *do* nun hai necesidá de tresportar. Na trompeta en Si música|bemol}} y la trompeta en *la*, la transposición ye básicamente la mesma que s'utiliza pal clarinete.

La trompeta tien tres pistones que dirixen el soníu per distintos partes de la tubería que forma'l instrumentu y de esta manera allonga o encurtia'l percorríu del soníu y, por tanto, consigue'l so afinación cromática. Cada unu d'estos pistones aumenta'l llargor de los tubos cuando son pulsiaos, lo qu'amenorga la tonalidá de la nota. El primer pistón, que ta conectáu a un tubu de llargu medianu, amenorga la nota de la trompeta en dos semitonos; el segundu pistón, conectáu a un tubu de curtiu llargor, baxa la nota un semitonu; y el tercer pistón, conectáu a un tubu llargu, baxa notar tres semitonos. N'ocasiones esiste un cuartu pistón, como ye'l casu de la trompeta piccolo, qu'amenorga en 5 semitonos la nota de la trompeta. Por aciu la combinación d'estos trés (o cuatro) pistones consíguese casi tola afinación cromática yá que se llogren hasta ocho longitud distintes nel tubu resonador. El soníu proyeutar escontra l'esterior pola campana.

D'esta forma, la trompeta en si música|bemol}} al apertar el primer pistón (dos semitonos menos), fai que *do* baxe a si música|bemol}}, *mi* a *re*, y *sol* a *fa*. Na tonalidá real baxa *si*  a *la* , *re* a *do*, y *fa* a *mi* . Al apertar el segundu pistón (un semitonu menos), *do* baxa a *si*, *la mio* baxa a re música|sosteníu (sosteníu),}} y *sol* a *fa* En tonalidá real baxa *si*  a *la*, *re* a do música|sosteníu ,}}y de *fa* a *mi*. Al apertar el tercer pistón (tres semitonos menos), *do* baxa *la*, *la mio* baxa a do música|sosteníu ,}}y *sol* baxa a *mi*. En tonalidá real baxa *si*  a *sol*, *re* a *si*, y *fa* a *re*. Al apertar dos pistones al empar, sumir les sos cayíes de tonalidá, siendo tres tonos lo máximo que puede baxase: apertando los trés pistones al empar: 2 semitonos + 1 semitonu + 3 semitonos = 6 semitonos o 3 tonos.

La serie harmónica de la trompeta asemeyar a la escala de música, pero hai delles notes de la serie que son comprometíes por tar llixeramente fuera del rangu y conocer como *tonos de llobu (o wolftone)*. Delles trompetes tienen un mecanismu esnidiosu pa compensales.

L'afinación suelse ver afeutada pola temperatura ambiental, por tanto ye necesariu calecer el instrumentu enantes de tocar soplando al traviés d'él. P'afinar correutamente la trompeta ye necesariu afaer la bomba de afinación* hasta consiguir la afinación deseyada. La bomba de afinación ye'l coldu metálicu que remata la seición central de la trompeta y que queda al mesmu altor que la campana. Nesta mesma allugamientu atopa la llave de desaguadoriu, utilizada pa espulsar l'agua que s'atropa nel interior de la trompeta como resultáu de la [[condensación (física)|condensación]] del aire nes sos tuberíes.

La boquilla tien un cantu circular llamáu aniellu qu'apurre un ambiente cómodo pa la vibración de los llabios. Darréu detrás del aniellu ta la copa, qu'enría l'aire por una apertura enforma menor, el granillo, que mengua un pocu por que coincida col diámetru de la tubería principal de la trompeta. Les dimensiones d'estes partes de la boquilla afecten al [[Timbre musical|timbre]] o la calidá del soníu y a la facilidá y comodidá de la execución. Polo xeneral, cuanto mayor y más fonda ye la copa, más escuru ye'l soníu del timbre.


La trompeta puede fabricase en distintos estilos, con modelos pa los primerizos, los trompetistas entemedios o pa músicos profesionales. Nel pasáu, fabricáronse trompetes con un númberu de materiales improbables, incluyendo la [[madera]], la [[magre]] y la [[cerámica]]. Tamién fueron fabricaes dafechu de latón, [[bronce]], [[plata]] y [[níquel]]. La trompeta moderna ta fabricada comúnmente de latón y dacuando ye [[galvanizáu]] con plata, níquel, [[oru]] o [[cobre]]. Mide aproximao 50 cm.

La [[sordina]] ye un mecanismu que sirve pa camudar la calidá y atenuar el soníu producíu pola trompeta. Tien forma de [[pera]] y encaxa perfectamente na campana del instrumentu, anque esisten otros tipos de sordinas que nun s'acoplen na campana (como la sordina *desatrancador*). Suelen fabricase de fibra o metal.

Les sordinas apexen los movimientos de les ondes sonores nos metales, amplifiquen ciertos harmónicos y amenorguen otros. Los trompetistas esperimentaron con diverses formes de sordinas, dende inxertar una mano nel pabellón (téunica ortodoxa en dellos metales clásicos) o inclusive cubrir la campana con un [[Bombín (sombreru)|bombín]].

== Tesitura ==

La [[tesitura]] básica de la trompeta tien una [[estensión (música)|estensión]] de dos [[octava|octaves]] y media, dende *fa* <>2</sub> per debaxo del do central del pianu !--<Do3 -->, inclusive en delles ocasiones dende notes más graves, hasta *do*<sub>6</sub>. Anque na actualidá'l rexistru aumenta hasta un *fa* - *sol* percima d'esta nota aumentando'l rexistru a trés octaves. Percima d'esta nota, la trompeta tiende a emitir un soníu aburuyáu, que ye bien malo d'apoderar. Poro, esiste l'encamientu a los [[compositor]]es que al momentu d'escribir pa estos instrumentos, nun pasen les llendes enriba mentaes. Esti encamientu ye frecuentemente inorada. Munchos trompetistas dedicar a devasar esti réxime (los llamaos «agudistas»), y superen en demasía estes llendes, inclusive pudiendo aumentar esti rexistru en más d'una octava, y xueguen colos tonos agudos o supra-altos, aproximao, hasta'l tercer *do* percima del central; ente ellos puédese mentar a Arturo Sandoval, instrumentista que llega hasta sol tercer octava.

== Detalles especiales ==
La trompeta permediu, ensin pistones apertaos (esto ye: *al aire*) produz polo xeneral notar *do*, *mi* y *sol* en toles sos octaves. Sicasí, esisten 4 esceiciones: na octava per debaxo de la central, *sol* nun se produz *al aire*, sinón apertando'l primeru y el tercer pistón. Na octava central, el *mi* nun se produz *al aire*, sinón apertando'l primera y segundu pistón. Na segunda octava, esiste un si música|bemol}} *al aire*. Na tercera octava, esiste *re* *al aire*. Estes irregularidaes deber a los [[harmónicos]] naturales.

Nel siguiente cuadru amuésense les distintes notes que se llogren apertando los distintos pistones:





== Historia ==

=== Orixe ===
La historia de la trompeta remontar a los oríxenes de la historia de la humanidá. Casi tan antigües como la [[flauta]], que se reputa como'l instrumentu más antiguu y xeneralizáu, tuvieron de ser la trompeta y la [[Corneta (música)|corneta]], derivaes del cuernu de [[güe]] qu'entá puede sirvir como [[Trompa (instrumentu)|trompa]] de caza. Poro, les primeres trompetes fueron fabricaes con cuernos d'animales cocíos, cañes de [[bambú]], tubos vexetales acovanaos o conches de [[moluscu|moluscos]] y yeren emplegaes polos homes primitivos pa diverses cuestiones como yeren los entierros, rituales pa estornar a los malos espíritus, pa la caza o tresmitir señales.

=== N'antigües civilizaciones ===

Col descubrimientu de los metales empieza una nueva etapa pal desenvolvimientu de los instrumentos de vientu yá que el [[bronce]] ye un material fayadizo pa la so construcción ameyorando la so sonoridá y brillantez. Les primitives trompetes escarecíen col piquín y usábense a manera d'[[altavoz]], glayando nel so interior pa deformar aumentando o aburuyando la voz del ejecutante.

Nos pueblos de l'antigüedá la trompeta apaez ente los sos instrumentos musicales. Los [[Antiguu Exiptu|exipcios]] atribuyíen la so invención al dios [[Osiris]] y fuera heredada de los pueblos de [[Mesopotamia]], disponíen de distintes trompetes qu'utilicen en paraes militares y rituales relixosos. Estos instrumentos recibíen el nome de *Sneb* y teníen forma cónica y rectos. Atopáronse dos trompetes na tumba del [[faraón]] exipciu [[Tutankamon]], que reinó de 1353 a 1358 e.C. y nes pintures perantigues que les representaben. Diches trompetes miden respeutivamente 50,5 cm y 58 cm de llargu, presentando un anchu pabellón, pero ensin una embocadura puramente dicha. La primera d'elles ye de bronce y la segunda de plata, lo cual constituyó ensin dulda una esceición. Diches trompetes taben fabricaes en bronce col métodu de [[Moldio a la cera perdida|cera perdida]]. Nel [[Muséu Británicu]], nel [[Muséu del Louvre]] de [[París]] y nel [[Muséu Arqueolóxicu Nacional de Nápoles|Arqueolóxicu]] de [[Nápoles]] tópense trompetes de [[bronce]] exipcies y [[Antigua Roma|romanes]] y nel [[Muséu Numantinu|Numantinu]] de [[Soria]] caltiénense dalgunes de [[folla]] cocíu y de factura [[Ibero|ibérica]], unes rectes y otres curves. Tamién se caltienen trompetes del [[Imperiu persa]] nel muséu de [[Persépolis]] ([[Irán]]).


Ente los pueblos [[hebreos]] la trompeta recibía'l nome de *hazozra* o *chatzótzráh* y tenía un calter casi divín yá que atribuyíen la so construcción a [[Moisés]], siendo tocada namái polos sacerdotes p'anunciar les asamblees y acompañar les consagraciones y los sacrificios. Tamién tuvo usu militar y sirvía pa llevantar los campamentos [[nómada|nómaes]] o pa dar la señal d'alarma. La trompeta hebrea yera curtia, d'unos 45cm de llargu, con un tubu cónicu de plata batida que producía un soníu homoxéneu ya ininterrumpíu, o bien en duos de dos trompetes, esto ye, articulando distinto delles notes distintes. Tamién esistía otru tipu de trompeta, el *shofár* que taba fabricada a partir del cuernu d'un animal [[kosher]] ([[ovis aries|carneru]], [[Capra aegagrus hircus|cabra]], [[antílope]] y [[Gazella|gacela]]) y yera utilizáu en delles [[Xudaísmu|fiestes xudíes]], según en dellos servicios d'otres relixones cristianu y xudeocristianu.


Otros pueblos que conocíen y desenvolvieron distintes trompetes fueron el [[Pueblos xermánicos|xermanu]] y el [[celta]]. La forma primitiva de «esi» (S) cónica de los cuernos xermánicos y [[Escandinavia|escandinavos]] denominaos *lur*, *lures*, *lure* o *luur* (1500-400 e.C.) yera debida a que taba construyida col [[canil]] d'un [[mamut]]. Caltiénense exemplares en perfectu estáu topaos n'escavaciones arqueolóxiques realizaes fundamentalmente en [[Dinamarca]]. La *lure* midía ente 1,50 y 2,50 m de media, yera llixeramente cónica y presentaba la forma de S. El tubu componer de dos partes curves de distintu llargor, la segunda de les cualos taba asitiada nun planu distintu a la primera. Polo xeneral los exemplares que s'afayaron apaecen xuníos de dos en dos, d'idénticu tamañu y simétricos, lo cual fai suponer que se tocaben por pareyes afinaes al unísonu, o bien simultáneamente, o n'alternanza. Colgar na bandolera y los dos músicos, unu xunto a otru, teníen de suxetar cada instrumentu en vertical percima de la so cabeza. Realizáronse intentos colos exemplares meyor calteníos nos consiguiéronse los dolce primeros harmónicos y una escala cromática d'una séptima a partir del soníu fundamental, pero ye pocu probable que los antiguos aprovecharon esta estensión sonora. El *carnyx*, *karnix* o *karnyx* celta yera un instrumentu de tubu rectu que se doblar n'ángulu rectu ,en forma de gabitu, paecíu a la trompeta y destináu a usos militares, construyíu dafechu en bronce y cola campana en forma de [[dragón]]. Esti tipu de trompeta foi reproducíu nel añu [[113]] nel [[arcu del trunfo|arcu]] d'[[Adriano]], en [[Roma]].

En redol al [[sieglu IV e.C.]], los [[Historia de Grecia|griegos]] yá incluyíen certámenes de trompeteros nel programa de los [[Xuegos olímpicos na antigüedá|Xuegos Olímpicos]]. La trompeta recibía'l nome de *salpinx* y la so invención taba atribuyida a la diosa [[Atenea]]. Taba fabricada en fierro o bronce, dacuando de plata y yera un tubu estrechu y con embocadura de cuernu o de güesu. Enantes del pabellón, que yera [[esfera|esféricu]] y de dimensiones modestes, solíen asitiase argolles decoratives o corredices. Heredar de los [[etruscos]], que de la mesma la heredaron de los exipcios. Tamién usaben el *keras* que yera un cuernu cocíu d'animal y usábase con fines militares.

Mientres l'[[Imperiu romanu]] l'usu de les trompetes heredaes de griegos y etruscos adquier una gran importancia social. Taben fabricaes en plata y bronce y recibíen distintos nomes: *buccina*, *cornus*, *salpinx*, *aduba*, *clario*, *tubesta*, *lituus* o *argia* ente otros, según diverses formes rectes o curves. La más conocida de toes elles yera la *tubesta* o [[tuba]] que media 117 cm y yera de de forma cónica, con 1 cm de diámetru na embocadura. El tubu cónicu yera de bronce, con una embocadura móvil y un pabellón llixeramente enancháu; la *tuba* yera utilizada na infantería, pero tamién tuvo gran importancia nos combates de [[gladiador]]es xunto cola trompa* y l'órganu hidráulicu*, utilizándose dacuando en determinaos sacrificios relixosos. El *lituus*, otra manera, foi un instrumentu d'usu puramente militar que s'emplegó na caballería: yera una llarga trompeta cilíndrica, de dimensiones variables (de 75 cm aproximao a 1,40 m de llargu) que tenía l'estremu opuestu al de la embocadura dobláu en forma de J, abiertu sobre un pabellón dacuando recortáu. Como nel casu de la tuba, el tubu del *lituus* yera de bronce. El timbre d'estos instrumentos tenía de resultar ensin dulda pocu prestosu: los autores romanos califiquen el timbre de la tuba de «roncu» y «apavoriante». El del lituus yera más agudu y ensin dulda abondo más estridente. Los cuerpos de trompeteros romanos favorecieron el desenvolvimientu de les trompetes utilizándoles pa llamamientos, [[fanfarria|fanfarries]] militares y civiles. Nes escultures romanes puede reparase que les trompetes apaecíen en toles procesiones.

Tanto la [[Biblia]] como [[Homero]] en [[La Ilíada]] acoten la importancia de la trompeta nes ceremonies relixoses primitives y el del so usu nes batalles, inclusive s'apunta en La Biblia que'l soníu brillosu de les trompetes foi'l causante de la cayida de la ciudá de [[Xericó (Cisxordania)|Xericó]].














La [[Historia de China|cultura china]] contribuyó en gran midida nel desenvolvimientu de la trompeta, apurriendo una interesada trompeta compuesta por distintos tubos cónicos qu'encaxaben unos n'otros [[telescopiu|telescópicamente]]. Otra aportación so foi la trompeta [[Héliz (xeometría)|helicoidal]]* tocada polos marineros y sacerdotes budistes. Tamién esistía una trompeta llamada *La pa* o *Laba* y otra llamada *[[suona]]* que ye un tipu de trompeta asemeyada al oboe de tonos altos y fuertes que puede tener siete o ocho furacos. El *suona* foi bien popular na primera Dinastía Jin (265-420) nes zones de la rexón de Xinjiang y ta formáu por un tubu cónicu de madera furáu d'ocho orificios (siete nes parte delantera y unu na trasera), un tubu de cobre y un xiblatu de caña (lo que-y fai similar al oboe) nel estremu superior de la madera y un altavoz de cobre nel estremu inferior. Una versión de la suona ye la corneta china, un instrumentu que ye entá bien utilizáu como elementu melódicu indispensable na «conga santiaguera», tipu de música popular imprescindible en fiestes populares na rexón oriental de Cuba, que la so capital ye Santiago de Cuba, d'ende'l so nome.

Nos reinos de Xava y Bali esistía mientres el sieglu X unos pequeños conxuntos musicales en que la so formación atopar una trompeta de forma curva. Nel Tíbet, dende'l sieglu VII la influencia india tien de resultes la introducción de instrumentos como'l *dung-dkar*, ref fabricáu con una caracola y n'ocasiones con embocadura de metal y con un allongamientu fechu con una placa metálica, llamada ala (*gshog-ma*), bien similar al *sankh* de la India, ref y el *wadun*, fabricáu con un cuernu. El *mag-dun* ye una gran trompeta de soníos graves y roncos que puede midir hasta 5 metros y ye un instrumentu carauterístico y orixinario del Tíbet.

N'Australia, les tribus aboríxenes sirvir d'un instrumentu que consiste nun tubu de madera llargo y acovanáu qu'usaben nos sos ritos y que recibe'l nome de *[[didgeridoo]]* o *diyiridú*.

Ye importante mentar que toes estes trompetes nun teníen pistones y namái remanaben ente 2 y 5 notes.

### [[Edá Media]]

La trompeta siguió siendo utilizada en batalles y ceremonies muncho depués de la disolución d'estos pueblos. Na Edá Media, con instrumentos fechos d'aleaciones de metales, diba notándose una distinción ente dos rames de instrumentos de vientu metálicos: los que darréu evolucionaríen a trompetes y deriváu, conocida como ***claro***, y los que se derivaríen nos trombones y familiares, denomada *[[buccina]]*.

Nun principiu el *claru* yera un tubu recto y llargo, pero pa faelo más bono de tresportar, amenorgóse'l llargor del instrumentu doblando'l tubu n'espiral, recibiendo'l nome de *[[clarín (instrumentu musical)|clarión]]*.

L'Islam apurre dellos instrumentos, les trompetes sarracenes son usaes polos musulmanes dende dómina bien antigua. Reciben el nome de *al-nafir* o cuernu sarracenu que n'España recibiría'l nome d'añafil. El añafil yera un aerófono rectu, que'l so soníu surdía de la vibración de los llabios del intérprete nuna boquilla en forma de pequeñu embudu. Esti tipu de instrumentu encuádrase xeneralmente dientro del grupu de les denominaes «trompes naturales», yá que nun presenta furos, llaves nin nengún otru elementu constructivu qu'alterie la afinación o'l timbre. Yera usáu principalmente pa usos militares.

Mientres esta dómina la trompeta adquier popularidá por cuenta de la so gran sonoridá. Ye'l instrumentu preferíu de la nobleza. Los trompeteros y timbaleros toquen en fiestes solemnes, gociando d'una posición social más elevada que'l restu de los músicos. La trompeta constituyir nun elementu imprescindible pa tresmitir órdenes nel campu de batalla, nel castiellu y llueu empezaría a realizar funciones d'entretenimientu pa la nobleza. Esto va dar llugar a la nacencia de trompetes trovador de guerra y trompetes trovador de corte o cámara.

Como datu interesáu cabo destacar que mientres la Edá Media a los músicos considerábase-yos «non honorables». La Ilesia negába-yos los sacramentos y namái cuando entraben al serviciu d'un noble o al serviciu d'una ciudá adqueríen la condición d'honorables.

Les trompetes antigües yeren de bronce fundíu o planches de fierro finu, yeren rectes y les sos embocadures fueron una prominencia nel estremu del tubu fecha pa sofitar los llabios. A finales del sieglu XIV la trompeta dexa de ser recta, tomando nun primer momentu la forma d'esi (S) pa faela más afechiscu y darréu foi tomando la forma actual con tubu cilíndricu nos dos terceres partes del so llargor pa enanchase nel postreru terciu y formar el pabellón. Paralelamente a esta evolución apaez la trompeta de vares o correderes que ye l'antecesora del trombón. Ésta consistía nel allongamientu de la embocadura nel primer tubu del instrumentu d'esta forma la embocadura quedaba fixa y el restu del instrumentu alloñábase o volvía a sigo. Denominar *trompeta de corredera*, *doble trompeta* o *[[sacabuche]]*, ente otros nomes.

La gran importancia de la trompeta nes conxuntes presees medievales alvertir nel fechu de que, de los cuarenta y dos instrumentistes adscritos a la corte d'Enrique VIII d'Inglaterra, catorce yeren trompetistas.

### El [[Barrocu]]: estiéndese'l so usu

La llamada trompeta «natural» o «barroca» foi'l instrumentu pal qu'escribieron Claudio Monteverdi, Jean-Baptiste Lully, Henry Purcell, Johann Sebastian Bach y Georg Friedrich Händel: tratar d'una trompeta balerada en metal y de forma moderna (seición cilíndrica hasta'l pabellón que s'enancha progresivamente), pero que nun podía emitir por cuenta de la presión del aire namás que los harmónicos naturales del soníu fundamental que venía determináu pol llargor del tubu (teóricamente, esti llargor tendría de ser 2,34 m). La trompeta natural taba afinada en *do*, más corrientemente en *re* (n'ocasiones en *fa* na Alemaña del sieglu XVIII). La so sonoridá claro y caltriante, perbrillante, perfectamente afecha a les interpretaciones al campu, fizo que se pasaren per alto les sos llimitaciones polo qu'hai munchos pasaxes que, entá tocaos en modelos de válvules, siguen paeciendo d'una dificultá increíble. Les trompetes naturales que se tocaben en xunto en fanfarries yeren idéntiques, esto ye, toes elles taben na mesma tonalidá: el músicu que tocaba la parte cimera utilizaba una embocadura más pequeña pa facilitar la producción de notes sobreagudes. L'actual trompeta de caballería ye una trompeta natural.

Emplegar mientres los sieglos XVII y XVIII, tantu n'Italia como n'Alemaña, la pallabra *clarino* pa designar a una trompeta natural de pequeñes dimensiones afecha al rexistru agudu y dempués, adulces, acabó per aplicar se a cualesquier parte escrita nesti rexistru pa trompeta d'orquesta. Inclusive n'obres de Bach y Händel, les partes correspondientes al *clarino* interpretar con una pequeña trompeta afinada en Re, anque'l instrumentu figura per primer vegada d'una manera esplícita na partitura del Orfeo de Monteverdi.

A empiezos del sieglu XVII, el papel de la trompeta nos conxuntos orquestales nun yera bien importante, anque esisten esceiciones. L'Orfeo de Monteverdi (1607) ye la primer obra na que s'integra a la trompeta dientro de les formaciones orquesta-yos y dientro d'esta obra puede atopase una *tocata* pa cinco trompetes de distintes afinaciones. Escontra finales del sieglu XVII, la trompeta empieza a tomar un papel más protagonista y a ser un instrumentu bien utilizáu nes agrupaciones orquestales. Apaeció entós la Manera per imparar a sonara di trompa*, de Fantino (Métodu p'aprender a tocar la trompeta), publicáu en [[Frankfurt del Main]] en [[1638]], que ye un testimoniu del ampliu usu que la daba al instrumentu.

Nel mesmu periodu, Purcell emplegó frecuentemente la trompeta. Na so ópera *Dioclesian*, una trompeta y una voz de [[contraltu]] canten a dúu. Les sos composiciones solíen dir destinaes como yera costume de la dómina a John Shore, trompetista de la corte y miembru d'una familia de trompetistas que foi famosa mientres tou un sieglu. Nesta mesma dómina la gran mayoría de los compositores [[Alemaña|alemanes]] incluyíen la trompeta nos conxuntos orquestales.

Händel, poco tiempu dempués, escribió partes bien agudes y floríes pa esti instrumentu, como'l so «Let the bright seraphim» (en *Sansón*) y «The trumpet shall sound» (en *El Mesíes*). Händel indicaba na partitura *«Clarino I, Clarino II y Prinzipale»*, lo que demuestra que naquella dómina entá se caltenía la mesma distribución pa los instrumentistes que s'emplegaba nes composiciones orquestales de la dómina de Monteverdi. Bach tamién compunxo pa la trompeta partes bien ellaboraes, y polo xeneral, nun rexistru más agudu. La interpretación de dichos pasaxes más ellaboraos y tan agudos yera posible por cuenta de que los instrumentistes especializábense dependiendo de les carauterístiques de los pasaxes, unos en pasaxes agudos y otros nos graves de les partes pa trompeta. Asina, l'instrumentista encargáu de tocar el *clarino* namái interpretaba los pasaxes más agudos polo que dichos pasaxes terminaben siendo más fáciles na so execución.

Händel y Bach entós, compunxeron música na que se-y daba'l papel protagonista a la trompeta y dempués d'ellos, empezó un periodu de decadencia de la trompeta, na que foi degradada a un papel secundariu. La trompeta convertir nun instrumentu harmónicu de notes baxes y espaciadas, y de xemes en cuando, nuna parte más de la percusión, al ser siempres puesta en *fortissimo* nes partes finales de los movimientos de, por casu, [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]]. Con [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], la trompeta recupera cierta fuercia xunto colos timbales, pero non la esperada.

=== Siglo [[Sieglu XVIII|XVIII]] y [[Sieglu XIX|XIX]]: la trompeta de pistones ===

El procesu que dexa dotar al instrumentu d'un cromatismu capaz d'esaniciar los inconvenientes presentaos poles trompetes naturales empieza a finales del Barrocu. Son numberosos los intentos realizaos al respective: *tonillos* o *pieces de recambiu*, *trompeta de tapadoria*, *trompeta de correderes* o de *vares* y d'últimes l'aplicación gradual de los pistones.

Les pieces de recambiu* dexaron mientres dalgún tiempu llograr distintes tonalidaes al aplicales a la trompeta pero a lo llargo del sieglu XVIII siguió investigándose p'alzar los acordes de los cobres per mediu de *llaves* y *furacos*. Foi Anton Weidinger investigador y virtuosu de la trompeta de llaves, qu'aplica al instrumentu les llaves* basándose nos mesmos principios nos que se basa la [[flauta trevesera|flauta]] o'l [[fagó]]. Esta trompeta constaba de 3 o 4 llaves asitiaes a la banda y gracies a esto podíen faer toles notes de la [[escala diatónica]] y [[escala cromática|cromática]]. [[Joseph Haydn|Haydn]] y [[Johann Nepomuk Hummel|Hummel]] escribieron pa Weidinger los sos famosos conciertos. A pesar del ésitu la trompeta de llaves nun s'impunxo foi usada mientres dellos años per bandes militares d'[[Austria]] y d'[[Italia]], a finales de los [[años 1920]] sumió.

Tres los primeros intentos consistentes en pone-y llaves a la trompeta pasar a pone-y una vara (esta forma tuvo ciertu ésitu n'[[Inglaterra]] en gran parte por cuenta d'eminentes trompetistas defensores del so usu como T. Harper y J. Horton, ente otros). La inclusión de los pistones tien llugar de manera paulatina, siendo'l [[inventor]] [[Irlanda|irlandés]] [[Charles Clagget]] quien constrúi en [[1790]] una trompeta doble afinada en re y mi con una única embocadura y como innovación un pistón. Más tarde, escontra [[1815]], [[Friedrich Blühmel|Blühmel]] y [[Heinrich Stölzel|Stölzel]] inventaríen el sistema de pistones que darréu sería ameyoráu por [[Adolphe Sax]] y Périnet (en [[1839]]) hasta llegar a una forma bien paecida a l'actual de J.P. Oates, pasando poles meyora qu'introdució [[Merry Franquin]], profesor del Conservatoriu de París, que dexaron a los ejecutantes modificar a voluntá l'altor de los soníos del instrumentu. Dauverne en [[Francia]] construyó la primer trompeta de dos pistones y la inclusión del tercer pistón producir en [[1830]] de mano de Müller de [[Mainz]] y Satter de [[Leipzig]].

El primer compositor n'usar la trompeta de pistones na orquesta foi [[Jacques Fromental Lévy Halévy|Halévy]], na so ópera *La xudía* de [[1835]]. Na so partitura escribe pa dos trompetes d'esti xéneru y dos trompetes naturales con tubos de recambiu.

La trompeta de pistones llegó xusto a tiempu por que [[Richard Wagner]] empezara la so música con gran aplicación de los soníos metálicos de los instrumentos como'l trombón y la trompeta, dándo-y un mayor papel protagonista. Na segunda metá del sieglu XVIII les orquestes constituyíense corrientemente con dos trompetes (sacante para l'acompañamientu de les obres corales, casu nel cual escuchábense trés y hasta cuatro d'estos instrumentos). Como norma xeneral Wagner emplegó trés, con cuenta de poder asignar a la trompeta acordes enteros. Na so ópera [[Tannhäuser (ópera)|Tannhäuser]], un motivu especial llevar a emplegar hasta doce trompetes. Dende Wagner los compositores d'obres pa orquesta usaron la trompeta ensin nenguna clase de restricciones, siendo trés el númberu emplegáu de normal.

Hasta finales del [[sieglu XIX]] la trompeta de pistones nun atopa'l so puestu definitivu na orquesta: [[Hector Berlioz]] siguía utilizando la trompeta natural y hasta [[1920]] va usase una trompeta de válvules afinada en Fa que yá nun ye utilizada.

=== [[Sieglu XX]] ===

La trompeta nel [[sieglu XX]] ye un instrumentu destacáu en munchos y distintos estilos musicales. Puede atopase en cualquier sala de conciertos sinfónicos o de cámara como solista o xunto a otros instrumentos o en cualquier club de [[jazz]].

Les partes nes obres que correspuenden al *clarino* barrocu tocar con pequeñes trompetes de pistones denominaes *trompeta píccolo*, afinaes en si música|bemol}}-*la* y con cuatro pistones. Sicasí, dende los [[años 1960|años 60]] vuelve utilizase nuevamente una trompeta natural en *re* a la que tamién se bautizó col nome de «clarino», bien apreciada n'interpretaciones de música barroca.

A finales del sieglu XX, l'ésitu ostentar la trompeta afinada en si música|bemol}} anque'l timbre peculiar de la trompeta moderna en *re* fuera emplegada por compositores como [[Olivier Messiaen]] o [[Arthur Honegger]] (compositor que lu dedicó a esti últimu instrumentu la so *Segunda sinfonía* pa orquesta de cuerdes y trompeta en *re* *ad libitum*). [[Ígor Stravinski]] tamién realizó composiciones pa trompeta.

Güei, la trompeta usar en casi toles formes de música, incluyida la [[música clásica|clásica]], [[jazz]], [[música rock|rock]], [[blues]], [[pop]], [[ska]], [[funk]], [[mambo]], [[guaracha]], [[Merengue (xéneru musical)|merengue]], [[cumbia]], [[Salsa (xéneru musical)|salsa]] y [[polca]].

==== La trompeta nel [[jazz]] ====
Na dómina posterior a la [[Guerra de Secesión]] podíen adquirise [[Corneta (música)|cornetes]] por un baxu preciu y les trompetes emplegar nos funerales, nes bandes caleyeres, nes de baille y nes de jazz. A partir del añu [[1927]], casi tolos cornetistas, salvo unes poques esceiciones, pasar a la trompeta, yá que preferíen el so soníu más melódicu y la mayor claridá de les sos notes agudes y por ser más senciella la so execución. La trompeta siguió siendo mientres un tiempu'l instrumentu principal nos pequeños grupos de jazz, ya inclusive nes bandes de [[Swing (jazz)|swing]]. Tamién ye un instrumentu destacáu nel estilu *Dixieland*.

La trompeta que se suel emplegar nel jazz tien un tonu fundamental en si música|bemol}}. Nel jazz primitivu emplegábase la corneta, que nel [[sieglu XIX]] desempeñaba'l papel que más palantre s'asignaría a la trompeta. El fliscorno tien un soníu más nidiu y los trompetistas adoptar como segundu instrumentu nes bandes de jazz, anque dalgunos hanse especializáu nél, como [[Art Farmer]]. L'aportación a la lliteratura pa trompeta de músicos de jazz como [[Louis Armstrong]], [[Joe King Oliver]], [[Dizzy Gillespie]] o [[Miles Davis]] foi decisiva.

==== La trompeta en conxuntos de [[mariachi]] ====

La trompeta ye un instrumentu fundamental nos conxuntos de [[mariachi]]. A principios del sieglu XX, nun yera común la esistencia de conxuntos de mariachi con instrumentos de vientu. La flauta, el clarinete, el saxofón sopranu, el trombón, el cornetu y la trompeta nun se víen con frecuencia nos grupos tradicionalmente integraos por [[instrumentu de cuerda|instrumentos de cuerda]], como'l [[violín]], la [[guitarra]] o'l [[guitarrón]].

Na [[años 1930|década de 1930]] dellos mariachi de [[Méxicu, D.F.]] como [[Jesús Salazar]], quien trabayaba col Mariachi Tapatío* de José Marmolejo, incorporaron la trompeta, que nos años 40 siguió cobrando fuercia hasta aportar a imprescindible pa los conxuntos de mariachi. Pedro Infante grabó en 1949 los primeros cantares con un mariachi con dos trompetes, collechando un notable ésitu dicha innovación.

L'usu de la trompeta nel mariachi algamó completa aceptación en 1952, cuando'l conxuntu *Mariachi Méxicu*, de Pepe Villa, grabó una serie de discos de gran ésitu qu'efectuó'l cambéu decisivu na instrumentación de los grupos de mariachi, que pa los años 1960 na so mayoría incluyíen yá dos trompetes. Anque esistíen esceiciones como'l Mariachi Vargas* que siguía usando una sola trompeta casi hasta mediaos de la década de los 60. Alredor de [[1964]] unu de los primeros duos de trompetes que tuvo'l Mariachi Vargas* foi'l de los hermanos Pedro y Crescencio Hernández.

La trompeta ye especialmente valorada nel son jalisciense.

## Tipos de trompeta

### Trompeta en ''do'' o en si música|bemol}}
Les trompetes corrientes tán afinaes en *do* o en si música|bemol}} y el so tubu apenes supera un metro de llargu. Tien tres pistones y la so estensión cromática, debida al mecanismu de los pistones, ye de dos octaves y una sesta mayor. La trompeta en si música|bemol}} suena un tonu más grave que la trompeta en *do*. Esti tipu de trompetes son de normal usaes nes bandes de música, nes orquestes de jazz y nes orquestes sinfóniques (sacante en Francia y España onde s'impunxo la trompeta en *do*, anque la trompeta en si continua siendo la más utilizada nestos ámbitos).

### Trompeta de vares

La trompeta de vares pue ser llamada «trompeta slide» o tamién «trombón sopranu». Varar ye proporcional al tamañu del instrumentu y tien les siete posiciones d'un trombón convencional. Esti instrumentu ta llográu por que neños de bien temprana edá, puedan estudiar el mecanismu de varar, de cara a tocar el trombón de vares nun futuru.

La trompeta de vares tien un rexistru esautamente igual a la trompeta tradicional de pistones, pero la so execución ye muncho más lenta comparada cola de los pistones. De normal la tonalidá de la trompeta de vares o trombón sopranu ye *si* .

### Trompeta piccolo

La trompeta piccolo, tamién denomada trompeta barroca porque foi creada a finales del sieglu XIX pa interpretar obres barroques (como les de Bach o Händel, por casu), ye más pequeña que'l restu de trompetes y suena una octava más aguda que les demás y algámase con mayor facilidá'l rexistru sobreagudu. De normal ta afinada en *la* o en si música|bemol}}. Tien cuatro pistones, anque esisten modelos con tres pistones. El cuartu pistón desempeña la función de trespositor y amenorga en 5 semitonos la nota de la trompeta.

### Trompeta baxa

*do* o en si música|bemol}}. Suena una octava más grave que la trompeta normal y el so tubu ye más llargu. Anque foi utilizada por Wagner el so usu nun ta bien estendíu y emplégase n'ocasiones escepcionales.

### Trompeta pocket

La trompeta pocket (trompeta de bolsu) ye una versión en miniatura de la trompeta tradicional. Tien más curves qu'una trompeta normal, poro, el percorríu que fai'l soníu ye igual de llargu, pero la trompeta en sí ocupa menos espaciu. Esta gran cantidá de curves fai que nes octaves altes, el soníu de la trompeta se vaya volviendo más secu que'l d'una trompeta normal; rique mayor presión al soplar, escarez de slide.

### Trompeta de llaves

La trompeta de llaves ye un tipu de trompeta qu'en llugar d'usar pistones usa llaves. Esti tipu de trompeta ye utilizáu en bien poques ocasiones nes actuaciones modernes pero foi relativamente común el so usu hasta la introducción de la trompeta de pistones a mediaos del sieglu XIX. Esti instrumentu yera capaz d'emitir namái la serie de los harmónicos naturales según el so afinación alteriando la presión de los llabios y del aliendu per mediu de la presión del músculu diafragmático. Por exemplu, una trompeta afinada en *do* daría la so serie d'harmónicos (*do*, *sol*, *do*, *mi*, *sol*, *si*, *do*...), lo que dexaba buecos nel so tesitura baxa anque básicamente defendiérase nos rexistros altos. La trompeta de llaves inventada por Anton Weidinger basar nun sistema similar a la flauta o'l fagó y usóse en bandes militares mientres el sieglu XIX, decayendo el so usu a principios del sieglu XX.

## Caltenimientu
La trompeta ye un instrumentu bien sensible pola tantu ye bien importante balerar siempres la trompeta cola llave de desaguadoriu* y ensugala per dientro y per fora. Pa esti fin hai trapos y banielles especiales que puede adquirir en comercios especializaos.

=== Boquilla ===

La [[boquilla (vientu-metal)|boquilla]] y el [[tudel]] pueden estropiase fácilmente por un montaxe impropiu polo qu'hai que realizar con cuidu dicha aición. La forma correuta ye inxertar selemente la boquilla nel receptor y dar un leve xiru p'aseguralo. Nunca hai que forzar la boquilla dientro del tudel, yá que puede llegar a apexar. En casu de qu'esto asocediera, nun ye recomendable en nengún casu usar [[ferramienta|ferramientes]] d'agarre ([[tenaza|tenaces]], [[alicate]]s,... ) pa quitar la boquilla apexada sinón que tien de llevase'l instrumentu a un establecimientu especializáu nel arreglu de instrumentos.

Los tipos col piquín más usaos cuando se empezar son los 7C;más palantre utilícense los tipos de boquillas como la 1-1/2C, 1-1/4C, siendo los más comunes estos. La boquilla 3C ayuda p'algamar les notes agudes.

=== Pistones ===

Cada unu de los 3 pistones va encaxáu nunos cilindros buecos que reciben el nome de *camises*. Los pistones y camises son partes bien importantes de la trompeta, por tanto, ye necesariu poner enforma curiáu en nun doblar nin rayalos. Un correutu caltenimientu de los pistones esixe'l lubricado enantes y dempués de cada usu de la trompeta. Pa ello, ye necesariu sacar el pistón en llinia recta, ensin xirar, y aplica-y 2 ó 3 gotes d'[[Llubricante|aceite llubricante]] específicu pa trompetes. De nenguna manera tien d'usase [[grasa]] para lubricar los pistones. Dempués vuélvese a asitiar el pistón con cuidáu sofitándolo na camisa apropiada, alliniando la guía del pistón cola ranura de la guía de la camisa. Encamiéntase pulsiar el pistón delles vegaes por que se cubrir tola superficie col aceite llubricante.

Ye recomendable una llimpieza periódica de los pistones. Pa ello, ye necesariu sacar el pistón en llinia recta, ensin xirar, y dexalo sobre una superficie llimpia y que nun raye'l pistón. Con un cepiyu de pistones llimpia l'interior de la camisa. En casu de nun disponer de dichu cepiyu, encamiéntase l'usu d'un pañu dobláu o una baniella envuelta en [[tela]] d'[[algodón]]. Llímpiense los pistones de cualquier tipu de suciedá acumulada na so superficie o furos y vuélvense a introducir nes sos correspondientes camises, aplicándo-yos 2 ó 3 gotes d'aceite llubricante.

=== Bombes ===
Al contrariu que nel casu de los pistones, encamiéntase usar grasa pa lubricar les bombes. La grasa de bombes caltién les bombes hermétiques y dotar d'un movimientu nidiu, por tanto ye un factor esencial nel cuidu de la trompeta. Pa realizar el caltenimientu de les bombes ye necesariu quitar la bomba primiendo'l pistón correspondiente. De siguío, inxertar una esquina d'un pañu d'algodón llimpio al traviés del furacu de la bomba y llímpiase cualquier tipu de suciedá dientro y fora d'ella, según na superficie de les bombes interiores. Aplícase una pequeña cantidá de grasa de bombes ya introduzse delles vegaes consecutives la bomba por que la grasa quede estendida uniformemente.

== Obres destacaes ==



=== Obres pa trompeta solista ===
* *Fantasía pa trompeta* ([[1969]]), de [[Malcolm Arnold]].
* *Concert for Trumpet and Orchestra* ([[1950]]), d'[[Alexander Arutunian]].
* *Legende*, de [[George Enescu]].
* *Kryl* de [[Robert Erickson]].
* [[Eric Ewazen]]:
** *Conciertu pa trompeta*.
** *Sonata pa trompeta*.
* [[Alexander Goedicke]]:
** *Conciertu pa trompeta*.
** *Conciertu Etude*.
* *Conciertu pa trompeta*, d'[[Edward Gregson]].
* *Exposed Throat*, de H.K. Gruber.
* *Conciertu pa trompeta y orquesta en ''mi'' mayor*, de [[Joseph Haydn]].
* *Conciertu pa trompeta y orquesta de cuerdes en Re Mayor*, de [[Georg Philipp Telemann]].
* *Sonata pa trompeta y pianu*, de [[Paul Hindemith]].
* *Sonatina pa trompeta y pianu (1950)*, de [[Bertold Hummel]].
* *Conciertu pa trompeta y orquesta en mi mayor*, de [[Johann Nepomuk Hummel]]. Davezu ye tresportáu a *mi* mayor.
* *Sonata pa trompeta y pianu*, de [[Kent Wheeler Kennan]].
* *Sonatina pa trompeta (en do o si) y pianu*, de [[Bohuslav Martinů]].
* *Conciertu pa trompeta y orquesta*, de [[William Perry]].
* *Sonata pa trompeta y pianu*, [[Halsey Stevens]].
* [[Henri Tomasi]]:
** *Conciertu pa trompeta*.
** *Trípticu*.
* *Conciertu pa trompeta y orquesta* ([[1996]]), de [[John Williams (compositor)|John Williams]].
* Andante and Allegretto pa trompeta y pianu de G. Balay.
* «Rustiques». Conciertu pa trompeta y pianu de Eugène Bozza.
* «Sonata VII» de Arcangelo Corelli pa trompeta y pianu.
* Sonata pa trompeta y pianu de J. Hubeau.

==== Pa trompeta natural o trompeta piccolo ====
* [[Michael Haydn]]:
** *Conciertu pa trompeta en Re mayor*.
** *Conciertu pa trompeta en Do mayor*.
* *Conciertu Non. 1, Non. 2 y Non. 3*, de [[Johann Melchior Molter]].
* *Conciertu pa trompeta en Re mayor*, de [[Leopold Mozart]].
* *Conciertu pa trompeta, cuerda y continuu en Re mayor*, de [[Georg Philipp Telemann]].
* *Sonata en Re mayor*, de [[Giuseppe Torelli]].
* *Sonata pa trompeta y cuerdes en Re mayor*, de [[Henry Purcell]].

=== Otres ===
* Johann Sebastian Bach:
** *II Conciertu de Branderburgu BWV 1047* ([[1721]]).
** *Cantata BWV 51* ([[1731]]) de Johann Sebastian Bach.
* Georg Friedrich Händel:
** *El Mesíes* ([[1741]]).
** *Sansón* ([[1743]]).
* *Obertura Leonora nᵘ 3 (Op. 72a)* ([[1806]]) de Ludwig van Beethoven.
* [[Hector Berlioz]]:
** *Les francs-juges* ([[1826]]).
** *Waverly, obertura.
* *[[Guillermo Tell (ópera)|Guillermo Tell]]* (1829), de Gioachino Rossini.
* *[[Les Huguenots]]* (1836), de Giacomo Meyerbeer.
* Richard Wagner:
** *[[Rienzi]]* (1842).
** *[[Los maestros cantores de Núremberg]]* (1867).
** Tetraloxía de *[[L'aniellu del nibelungo]]* (1848-1874).
** *Preludiu de [[Parsifal]]* (1882).
* *La Marcha Trunfal* o *Marcha de les trompetes* de la ópera *[[Aida]]* (1871) de Giuseppe Verdi.
* *[[Sinfonía nᵘ 5 (Mahler)|Sinfonía número 5]]* (1902) de Gustav Mahler.

## Trompetistas famosos
* 
* Dizzy Gillespie
* Arturo Sandoval
* Maurice André
* Louis Armstrong

## Ver tamién
* Instrumentu de vientu
* Fliscorno
* Corneta
* Métodu Arban
* Flumpet
* Corneta de posta

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* 
* La trompeta por José María Ortí