open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tablilla de Kish

La **tablilla de Kish** ye una tablilla de piedra caliar topada en Tell al-Uhaymir, aldega allugada na gobernación de Babilonia (Iraq), nel allugamientu de l'antigua ciudá sumeria de Kish. Foi datada nel 3500&nbsp;e.&nbsp;C. (a mediaos del periodu Uruk).

La tablilla de Kish atópase cubierta d'escritura cuneiforme, y ye considerada la muestra más antigua d'esta escritura.
La escritura ye puramente pictográfica, y representa a una etapa de transición ente la protoescritura y la emerxencia d'un silabariu.

Según dellos investigadores,
la inscripción trataría d'actividaes económiques; pero ye difícilmente descifrable, yá que los signos nun son identificables.

## Ver tamién

*Periodu Uruk
*Historia de la escritura
*Paleta de Narmer
*Vasu sagráu de Warka

## Referencies

## Bibliografía
*A. C. Moorhouse, *The Triumph of the Alphabet: A History of Writing*
*Langdon, *Pictographic Inscriptions from Jemdet Nasr* 
*Peter N. Stearns, *The Encyclopedia of World History* (2001), ISBN 978-0-395-65237-4.
Escritura pictográfica

La **escritura pictográfico** o a cencielles **pictografía** ye una forma de comunicación escrita que se remonta al neolíticu, onde l'home usaba les pictografíes pa representar oxetos por aciu dibuxos nuna llámina de piedra.

La escritura en piedres ye la primer manifestación de la espresión gráfica y caracterízase porque cada signu del códigu gráficu ye la traducción d'una frase o d'un enunciáu completu. Esti tipu d'escritura componer de pictogrames, esto ye, signos icónicos figurativos y realistes que representen de forma dibuxada más o menos esquemática oxetos.

Na pictografía les escenes teníen un fin causativu, dibuxábense homes cazando búfalos por que los búfalos pudieren ser cazaos, amás los símbolos usaos yeren icónicos (paecer a lo que representaben, un toru yera un toru y non otra cosa). Col tiempu la pictografía dio pasu a la ideografía.

La ventaya d'esti tipu de comunicación ye que les persones pueden entendese ensin la necesidá de compartir una mesma llingua, una y bones los pictogrames nun se refieren a la forma llingüística nin fonética d'una llingua. Sicasí'l mayor inconveniente de la escritura pictográfico ye que nun sirve pa representar nociones astractes.

Unu de los primeros usos que se-y dio a la escritura pictográfico per parte de los sumerios foi'l de xestionar mercaderías, tratar d'indicar cuantos gochos, pollinos o sacos de ceberes recibía'l templu sumeriu d'un determináu suxetu. Darréu los sumerios empezaron a escribir sobre plaques de folla que presentaben traces en forma de cuña, lo que dio pasu a la escritura cuneiforme.

A partir de la escritura pictográfico abriéronse dos campos:

* En Mesopotamia idealizáronse los dibuxos de los pictogrames, sustituyéndolos por dellos trazos que recordaben a la forma del dibuxu inicial. Más tarde los trazos se estilizaron y la semeyanza colos pictogrames primitivos perdióse.

* Los exipcios a partir de la escritura pictográfico crearon el sistema xeroglíficu.

Los pictogrames siguen utilizándose anguaño como señales o instrucciones. Por causa de la so naturaleza gráfica y l'estilu bastante realista utilícense llargamente pa indicar llavabos públicos o llugares como aeropuertos o estaciones. Sicasí, inclusive estos símbolos son altamente específicos pa cada cultura. Por casu en delles cultures los homes lleven vistimientes similares a un vistíu, asina que nin siquier el signu de llaváu ye universal. La escritura pictográfico como téunica poética modernista atribuyir a Ezra Pound, anque los surrealistes franceses precisen que los oríxenes remontar a los amerindios del noroeste del Pacíficu quien introducieron esti tipu d'escritura al traviés de los tótems.
* La norma internacional ISO 7001: *Símbolos d'Información Públicos* define un conxuntu estándar de pictogrames. Otros conxuntos comunes de pictogrames son los que s'atopen nes etiquetas de la ropa o les etiquetes de los productos químicos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Papiru Ebers

El **Papiru Ebers** ye unu de los más antiguos trataos médicos conocíos. Foi redactáu nel antiguu Exiptu, cerca del añu 1500 antes de la nuesa era; ta fecháu nel añu 8º del reináu d'Amenhotep I, de la dinastía XVIII. 

Descubiertu ente los restos d'una momia na tumba de Assasif, en Luxor, por Edwin Smith en 1862, foi mercáu de siguío pol exiptólogu alemán Georg Ebers, al que debe'l so nome y la so traducción. Caltiénse anguaño na biblioteca universitaria de Leipzig. 

Ye tamién unu de los más llargos documentos escritos atopaos del antiguu Exiptu: mide más de venti metros de llargor y unos trenta centímetros d'altu, y contién 877 apartaos que describen numberoses enfermedaes en dellos campos de la medicina como la oftalmoloxía, la xinecoloxía, la gastroenteroloxía..., y les correspondientes prescripciones, según un primer esbozu de depresión clínica respectu al campu de la psicoloxía.

La farmacopea exipcia de la dómina recurría a más de 700 sustancies, estrayíes na so mayor parte del reinu vexetal: azafrán, mirra, áloes, fueyes de ricino, Lotu azul, estractu de lliriu, zusmiu d'amapola, resina, inciensu, cáñamu, etc.

El papiru tamién inclúi dellos remedios llograos d'inseutos y arañes.

## Conocencies médiques
El Papiru Ebers ta escritu en hieráticu. Consta de 110 páxines conteniendo dalgunes de les 700 fórmules maxistrales y remedios.

El papiru contién un "tratáu del corazón", destacando que'l corazón ye'l centru del sistema sanguineu, con vasos xuníos a cada parte del cuerpu. Los exipcios describieron el corazón como'l puntu de xunta de numberosos vasos, que, creyer nesi entós; tresportaben los distintos fluyíos como'l sangre, llárimes, orina y l'espelma. Tamién tien un capítulu pa los desórdenes mentales, nel que se recueye trestornos tales como la depresión y la llocura.

Contién amás dellos capítulos con métodos de contracepción, métodos pal diagnósticu d'embaranzu según otros trestornos xinecolóxicos, dermatolóxicos (manches, eczemas, acné...), enfermedaes gastrointestinales, parasitarias, urolóxiques, amás de la observación médica realizada sobre ambos aparatos sexuales; tamién se detallen delles enfermedaes oftalmolóxicu y cutaneu, odontolóxiques, tratamientos quirúrxicos de los abscesos y tumores, trestornos óseos y pa les quemadures. 

Amás de les recetes máxiques de los sacerdotes de la diosa Sekhmet, como'l testu sobre la lleche d'una madre recién dada a lluz pa curar les quemadures, un tanto estrañu, recuéyense dellos "conxuros", xunto con una curtia farmacopea; pal tratamientu de les enfermedaes antes descrites.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Ficha del Papiru Ebers en ''La Tierra de los Faraones''
Acá

**Acá** yera una rexón del norte de Caldea, esto ye, la Baxa Mesopotamia, ente Asiria al noroeste y Sumeria al sur, mientres el periodu de la historia antigua anterior a Babilonia, onde s'anició la llingua acadia. *Tierra* (n'acadiu, *mat*) ye un términu qu'equival a dicir *país*: asina, la *tierra d'Israel*, la *tierra de Hatti*, la *tierra d'Exiptu*, pa referise a los países d'Israel, Hatti o Exiptu, por casu. Tamién se llamó Akkad a una ciudá (ver, Agadé), bien importante na rexón mientres esi periodu, y de la que toa esta área o rexón, la *tierra d'Acadia*, el *país de los acadios*, derivó'l so nome. La *Acadia Mesopotámica* nun tien de confundise coles antigües colonies franceses de la mariña este del Canadá que llámense tamién Acadia.

Babilonia, como rexón, anicióse partiendo de los territorios combinaos d'Acadia y Sumeria. La llingua acadia evolucionó pa formar la llingua babilónica, ente que la llingua sumeria sumió. Los acadios, anque utilizaron la escritura cuneiforme, al igual que los sumerios, traduxéronla a la so llingua.

Nun se conocen documentos escritos na llingua acadia anteriores a la dómina de Sargón I el Grande o Sargón d'Acá. Sargón ye tradicionalmente descritu como *el primer gobernante d'un imperiu unificáu d'Acadia y Sumeria*. Antes d'él, Sumeria empezó a espandise sol gobiernu d'un rei llamáu Lugalzagesi d'Umma (la Erech de la Biblia). Sicasí, Sargón llevó'l procesu más allá de tolos intentos de los reis sumerios que-y antecedieron y conquistó munches de les rexones de la contorna pa crear un imperiu que llegó hasta'l mar Mediterraneu y Anatolia.

Na lliteratura asiriu-babilónica tardía, el nome Acadia apaez como parte del títulu real en conexón con Sumeria, esto ye, non semíticu: *Lugal Kengi (ki) Uru (ki)*, qu'equival a la espresión acadia *sar mat Sumeri o Akkadi*, esto ye, "Rei de Sumeria y Acadia", que paez significar a cencielles "Rei de Babilonia", esto ye, Rei de la Baxa Mesopotamia, la tierra de Senaar de los antiguos, la Sumeria orixinaria o bien, *Rei de Caldea* (la *mat-Kaldu* de los antiguos).

Los acadios yeren nómades semites, pueblos orixinarios de la península arábiga, qu'empezaron a movese escontra'l Creciente Fértil coincidiendo cola prosperidá de les primeres ciudaes-estáu mesopotámiques.

## Ver tamién
* Imperiu acadiu

## Referencies

## Enllaces esternos
* Acá en artehistoria.com
* Akkad History : de *La Historia del antiguu Oriente Mediu* (n'inglés)
* Ethnologue entry (n'inglés)
* 
* Sumeriología n'español
Llingües chukoto-kamchatka

Les **llingües chukotko-kamchatka** o **luorawetlanas** son una familia de llingües falada en Siberia. Dacuando estes llingües son arrexuntaes xunto a otres llingües ensin rellacionar nel grupu de llingües paleosiberianas.

## Clasificación
La familia consiste en 5 llingües:
* Chukoto, tamién conocida como chukchi o chukot
* Coriaco o koryak
* Alutor qu'hasta apocayá foi consideráu como un dialeutu del coriaco, pero qu'anguaño se reconoz como una llingua independiente.
* Kerek qu'hasta apocayá foi consideráu como un dialeutu del chucoto, pero qu'anguaño se reconoz como una llingua independiente. En 1997 solo quedaben dos falantes d'avanzada edá, polo que ye posible que -y llingua tea escastada, col grupu étnicu asimiláu polos chucoto.
* Itelmeno, tamién llamáu kamchadal, que tenía en 1991 unos 100 falantes, casi toos ellos d'edá avanzada.

Sobre la base de la comparanza léxica'l proyeutu ASJP apurre tentativamente el siguiente árbol clasdístico:

## Descripción llingüística
### Fonoloxía
Acordies con Fortescue, el proto-chukotko-kamchatka tien el siguiente inventariu consonánticu (tolos signos usaos proceden del AFI):

 ye puramente oclusiva palatal sorda (non l'africada *č*). Nótese queel proto–chukotko-kamchatka tien solo oclusives sordes. Anque sí tien fricatives sonores , que non tienenn contrapartida sorda (como seríen ).

 ye una fricativa labiodental (como la *v* del inglés o'l francés).  ye una fricativa velar sonora (similar a la *g* del alemán en *sagen* en dellos dialeutos, la gamma del griegu modernu, la qāf del persa, etc.). */ʁ/ ye una fricativa uvular, como la *r* del francés (ver R gutural).

Tola serie  ye alveolar, non dental.

L'inventariu vocálicu vien dau por:
:

### Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües chukotko-kamchatkas son:
:
Los numberales ente paréntesis del itelmen son a cencielles préstamos léxicos tomaos del rusu.

## Referencies

### Bibliografía
Llingües tunguses

Les **llingües tunguses** (o **llingua manchú-tunguses**) son un grupo de llingües falaes nel este de Siberia y Manchuria. Dalgunos llingüistes considerar parte de la familia de llingües altaiques, xunto coles llingües túrquiques y les mongoles, pero la teoría nun ye universalmente aceptada.

## Clasificación interna
Les **llingües tunguses** estremar en dos grupos:
* Septentrional
** Idioma evenki (nome obsoleto: tungús), faláu polos evenks en Siberia Central, Mongolia y China
** Idioma lamut (tamién llamáu even) de Siberia Oriental.

* Meridional
** Idioma manchú faláu en Manchuria (nordeste de China), que ye la única llingua tungús con forma lliteraria dende'l sieglu XVII y historia escrita. El manchú inclúi'l dialeutu sibe o xibe faláu anguaño pol grupu étnicu de los xibe na Rexón Autónoma Uigur de Xinjiang.
** Los dialeutos del ríu Amur, qu'inclúin el nanai o goldi, l'oroch, etc.

## Carauterístiques comunes
Les llingües tunguses fonéticamente como les demás llingües altaiques presenten vocales arrondaes que participen en procesos fonolóxicos de sinarmonía vocálica. Dende'l puntu de vista gramatical son llingües aglutinantes de nucleu final.
### Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües tunguses:
:

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües xapóniques

Les **llingües xapóniques** son una familia de llingües supuestamente descendiente d'una llingua común llamada protojapónico.

## Llingües de la familia
Les llingües xapóniques son:

* Xaponés (日本語)
** Xaponés oriental (anguaño representáu parcialmente pol fala de Aogashima (Tokiu), Hachijojima (Tokiu), Minamidaito (Okinawa), Kitadaito (Okinawa) y unes poques islles pequeñes más).
** Xaponés occidental (representáu por tolos dialeutos xaponeses de les islles principales).
*** Xaponés occidental del este, inclúi a la mayoría de los dialeutos al este de la rexón de Kansai.
*** Xaponés occidental del oeste, inclúi a la mayoría de los dialeutos al oeste de la rexón de Kanto.

* Llingües ryukyuenses (琉球語)
** Amami-Okinawanese
*** Amami (奄美語)
**** Oshima septentrional
**** Oshima meridional
**** Toku-Non-Shima
**** Kikai
***Kunigami (国頭語）
**** Yoron
**** Oki-Non-Erabu　
**** Kunigami (tamién llamáu okinawense septentrional)
***** Ie
***** Dialeutos del sur (tamién okinawense central o okinawense estándar)
***** Principal
***** Shimajiri (l'afiliación d'estos dialeutos nun ye segura, pero se incuye equí porque la rexón Shimajiri considérase parte de la rexón correspondiente)
*** Okinawense (沖縄語)
** Sakishima
*** Miyako (宮古語)
**** Miyako
**** Irabu
*** Yaeyama (八重山語)
**** Ishigaki
**** Iriomote
**** Taketomi
*** Yonaguni (与那国語)

## Rellaciones con otres families
Nun esiste una prueba concreta universalmente aceptada de la rellación ente les **llingües xapóniques** y otres llingües, pero esisten una serie d'hipótesis sofitaes por diverses evidencies:

* La hipótesis más estendida rellaciona les **llingües xapóniques** cola antigua y sumida llingua de Goguryeo. Otros van más allá incluyendo'l japónico y el goguryeo dientro d'una hipotética y mayor familia de llingües llamada fuyu qu'incluyiría les llingües escastaes acomuñaes colos antiguos Fuyu y Baekje.
* Otra hipótesis rellaciona'l japónico col coreanu, basándose nuna gramática práuticamente idéntica, a pesar de semeyances léxiques escases. La mayoría de los siguidores de la teoría "fuyu" nun inclúin el coreanu como parte de la familia.
* Tamién ta la revesosa hipótesis altaica qu'afirma que les **llingües xapóniques**, les llingües fuyu, goguryeo y el coreanu o cualquier combinación d'elles formen parte de la familia de llingües altaica. Estudios lexicoestadísticos amosaron que la llingua viva moderna que tienen el léxicu más próximu a cualesquier **llingua japónica** ye'l uigur, una llingua túrquica, perteneciente como'l restu d'esa familia a la macrofamilia altaica.
* Finalmente tán les hipótesis que proponen venceyos coles llingües austronésicas ya inclusive los que consideren que'l japónico ye una caña de la macrofamilia áustrica, pero la evidencia en favor d'estos tipos de propuestes ye igualmente débil.

En vista de la falta de pruebes contundentes, dalgunos ven nestes semeyances un simple *[[sprachbund]]* y que les paecencies son a cencielles resultáu de la vecindá de los pueblos n'Asia Central a lo llargo de milenios.

### Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües xapóniques son:
:

## Referencies

### Bibliografía
Macrofamilia áustrica

La **macrofamilia áustrica** o **austru-tai** consiste nuna agrupación de delles families de llingües del sureste asiáticu. Esta hipótesis de que n'última instancia toes eses llingües tán emparentaes ente sigo ye revesosa. Non tolos autores defenden los mesmos parentescos, les propuestes van dende la postulación d'un parentescu ente l'austronesiu y l'austroasiático, hasta hipótesis más amplies (entá cola esclusión del austroasiático) como la propuesta de Benedict.

## Llingües del grupu
Los diversos autores que sofiten la hipótesis áustrica difieren en dellos detalles. El nucleu de dicha hipótesis constituyir la subhipótesis de que les llingües austronesies y les llingües austroasiátiques tán rellacionaes. Diffloth (1994) y Reid (1994,1999) amuesen delles poques evidencies de raigaños compartíos ente estos dos families de llingües, compatibles cola hipótesis áustrica.

## Clasificación interna
Acordies cola propuesta de Benedict (1991):

Otros autores inclusive llegaron a hipotetizar una macrofamilia sinón-áustrica qu'incluya tantu les llingües áustriques anteriores como les llingües sino-tibetanes. Por casu Starosta (2005) propón les siguientes rellaciones:

## Comparanza léxica
Los numberales reconstruyíos pa distintes protollingües incluyíes en distintes versiones de la hipótesis austroasiática son:
:
Esisten delles coincidencies ente'l sino-tibetanu y el hmong-mienh (que podría debese a préstamos) y delles similariades ente l'austronesiu y el kadai.

## Referencies

### Bibliografía
* Lawerence a. Reid (1999): "New linguistic evidence for the Austric hipothesis", en *Selected Papers from Eighth International Conference on Austronesian Linguistics*, ed. Y. Zeitoun y P. Jen-kuei Li, páxs. 5-30.
* Starosta, Stanley (2005): "Proto-East-Asian and the origin and dispersal of languages of East and Southeast Asia and the Pacific", páxs. 182-197 en L. Sagart, R. Blench y A. Sánchez-Mazas, eds., *The Peopling of East Asia: Putting Together Archaeology, Lingtuistics and Genetics*. Londres, Routledge Curzon.
Idioma nihali

El **nihali** o **nahali** (dacuando equivocadamente consideráu como kalto) ye una llingua aisllada falada nel centru d'India (estaos de Madhya Pradesh y Maharastra) por unes 2000 persones (en 1991) d'un grupu étnicu formáu por unes 5000 persones. L'área tribal de los nihali atopar al sur del ríu Tapti, alredor de l'aldega de Tembi nel distritu de Nimar de les Provincies centrales mientres el Raj británicu, anguaño ye parte de Madhya Pradesh.
La llingua tien un gran númberu de pallabres emprestaes de les llingües vecines, con un 60-70% de términos aparentemente procedentes del korku y otru 25% de vocabulariu y muncha de la so morfoloxía, tomáu de les llingües dravídiques y el marathi, anque gran parte del so vocabulariu básicu nun puede rellacionase col d'otres llingües, como por casu los numberales y les pallabres pa 'sangre' y 'güevu'.

Franciscus Kuiper (1962) foi'l primeru en suxerir qu'esta llingua podría ser una llingua aisllada, con un nucleu léxicu ayenu al korku y les llingües dravídiques, procedente de poblaciones d'India ensin rellacionar coles llingües munda o les llingües dravídiques. Sicasí Kuiper nun esclúi qu'esti nucleu básicu pudiera tar emparentáu coles llingües munda, como'l korku.

## Historia
Los nihali vivieron mientres sieglu nuna rellación simbiótica, pero socialmente inferior xunto a los korku. Los falantes de nihali son billingües en korku y nihali, y frecuentemente usaben el nihali pa evitar ser entendíos por otres persones. Kuiper suxirió tamién que les diferencies podríen habese orginado como un xíriga, o como criptolecto (llingua secreta). Norman Zide describió la situación d'esta manera:

Anguaño, los nihali lleven una manera de vida similar al de los kalto, esto, combináu col fechu de que los kalto fueron llamaos dacuando nihali, llevó al tracamundiu de que les dos llingües son la mesma, tracamundiu que foi repitida diverses vegaes nes descripciones llingüísticu y etnolóxicu.

## Referencies
Llingües hmong-mien

Les **llingües hmong-mien** son una familia de llingües del sur de China y el sureste asiáticu. D'antiguo llamada **familia miao-yao**, dexóse d'usar esti nome por resultar ofensivu pa delles de les xentes hmong. Les 32 llingües de la familia falar nes rexones montascoses del sur de China, incluyendo les provincies de Guizhou, Hunan, Yunnan, Sichuan, Guangxi y Hubei, amás d'en Tailandia, Laos, Vietnam y Birmania. Como resultáu de les guerres n'indochina, munchos de los falantes de **llingües hmong-mien** abandonaron el sureste d'Asia emigrando escontra Australia, América del Norte y Europa.

Clasificaciones antigües arrexuntaben les **llingües hmong-mien** dientro de la familia de llingües sino-tibetanes, pero anguaño la mayoría de los llingüistes considerar una familia propia. La familia, al igual que la tai-kadai, puede tener los sos oríxenes nel sur de China. Especulóse cola pertenencia de la familia a la "superfamilia" aústrica.

## Llingües de la familia
Anguaño clasifícase a les llingües hmong-mienh en 32 macrollingues.
* Llingües hmong (26) 
** Llingües bunu (5) 
*** Younuo bunu 
*** Wunai bunu
*** Bu-nao bunu
*** Baheng bunu
*** Jiongnai bunu
** Llingües chuanqiandianesas (16)
*** Hmong njua
*** Mashan hmong septentrional
*** Huishui hmong central
*** Dian hmong del nordeste
*** Huishui hmong oriental
*** Guiyang hmong del suroeste
*** Huishui hmong del suroeste
*** Chonganjiang hmong
*** Luopohe hmong 
*** Mashan hmong central
*** Huishui hmong septentrional
*** Mashan hmong septentrional
*** Mashan hmong occidental
*** Guiyang Hmong meridional 
*** Guiyang Hmong septentrional
*** Hmong daw 
** Llingües qiandong (3) 
*** Qiandong hmong septentrional
*** Qiandong hmong oriental
*** Qiandong hmong meridional
** Llingües xiangxi (2)
*** Xiangxi hmong occidental
*** Xiangxi hmong oriental
* Llingües miénicas (5)
** Llingües biao-jiao (1) 
*** Biao-jiao mien
** Llingües mian-jin (3) 
*** Biao mien
*** Iu mien
*** Kim mun
** Llingües zaomin (1)
*** Ba pai
* Llingües ho nte (1)
** She

## Vocabulariu comparáu
Les llingües hmong-mien polo xeneral contienen una cantidá apreciable de cognaos. Y resulta fácil atopar correspondencies regulares ente esos cognaos pa reconstruyir les protoformas de gran parte del léxicu. Por casu, la siguiente tabla resume los numberales atestiguaos y reconstruibles aproximao pa cada caña (proto-mong, proto-mieng, proto-she y proto-hmong-mienh-she), xunto colos numberales reconstruyíos pa otres families:

Les formes reconstruyíes guarden cierta semeyanza col proto-sinotibetano, cosa que xunto con otres correspondencies llevó a dellos autores a proponer que les llingües hmong-mienh formen parte de la familia sinotibetana, o seique xunto con esa otra familia forma parte d'un grupu más ampliu llamáu sinón-áustricu o a cencielles áustricu.

## Referencies
Chinu jin

**Jìn** (simplificáu: 晋语; tradicional: 晉語; pinyin: jìnyǔ ), o **jin-yu**, ye una subdivisión del chinu faláu. Los llingüistes nun se ponen d'alcuerdu pa determinar el so estatus; dalgunos prefieren clasificalo sol chinu mandarín, ente qu'otros asitiar como una caña estreme ya independiente.

Jin falar en cuasi tola provincia de Shanxi, sacante na zona baxa del valle del ríu Fen; bona parte del centru de la Mongolia Interior; según nes provincies de Hebei, Henan y Shaanxi. Dalgunes de les ciudaes que s'atopen dientro d'estes provincies inclúin a Taiyuan, Zhangjiakou, Hohhot, Jiaozuo y Yulin. En total, jin ye faláu por unos 45 millones de persones.

Igual qu'asocede con toles variedaes de chinu, hai una gran disputa ente quien consideren jin como una llingua o un dialeutu.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes variedaes de chinu jin son:
:

## Referencies

### Bibliografía
* Hou Jingyi 侯精一 y Shen Ming 沈明 (2002). Jin-yu (晋语). En Hou Jingyi 侯精一 (Ed.) *Xiandai Hanyu Fangyan Gailun* 现代汉语方言概论. Shanghai: Shanghai Education Press. ISBN 7-5320-8084-6.
Zhou Youguang

**Zhou Youguang** (en chinu: 周有光; tr. pinyin: **Zhōo Yǒuguāng**, tr. Wade-Giles **Chou Yu-kuang**;)  yera'l nome artísticu de Zhou Yaoping, llingüista chinu reconocíu como'l padre del *[[Pinyin|hànyǔ pīnyīn]]*», la romanización oficial del mandarín na República Popular China.

## Educación y primeros años

Zhou nació en Changzhou, provincia de Jiangsu. Matricular na Universidá de San Juan, Shanghai, en 1923, onde s'especializó en economía y realizó cursos complementarios de llingüística. Dir mientres el Movimientu del 30 de mayu de 1925 y treslladóse a la Universidá de Guanghua, d'onde se graduó en 1927. Zhou pasó tiempu como estudiante d'intercambiu en Xapón, y pasó la so carrera trabayando como banqueru y economista nel estranxeru (principalmente na ciudá de Nueva York). Tornó a Shanghai en 1949, a los 43 años, cuando s'estableció la República Popular.

## Pinyin

En 1955, el gobiernu asitió Zhou a la cabeza d'un comité pa reformar la llingua china col fin d'aumentar l'alfabetización. Ente que otros comités supervisaben les xeres de promulgación de chinu mandarín como llingua nacional y la creación de los caráuteres chinos simplificaos, el comité de Zhou foi l'encargáu de desenvolver una romanización pa representar la pronunciación de los caráuteres chinos. Zhou dixo que la xera tomólu cerca de trés años y que yera un trabayu a tiempu completu. El *pīnyīn* foi tomáu como la romanización oficial en 1958, anque entós yera, como agora, solo una guía de pronunciación, y non un sistema d'escritura sustituto.

## Actividaes posteriores

Mientres la Revolución Cultural Zhou foi unviáu a vivir nel campu pa ser "reeducado", al igual que munchos intelectuales de la dómina. Pasó dos años nun campu de trabayu. Dempués de 1980, Zhou, con 76 años, trabayó con Liu Zunqi y Chien Wei-zang na traducción de la *Encyclopædia Britannica* al chinu, lo que-y valió'l llamatu de «Enciclopedia Zhou». Zhou siguió escribiendo y publicando dende la creación del *pīnyīn*: por casu, el so llibru *Zhongguo Yuwen de Shidai Yanjin* (中國 語文 的 時代 演進), traducíu al inglés por Zhang Liqing, foi publicáu en 2003 como *The Historical Evolution of Chinese Languages and Scripts* (La evolución histórica de les llingües y escritos chinos). En total, escribió diez libros dende l'añu 2000, dalgunos de los cualos fueron prohibíos en China. Na so vieyera convertir nun defensor de la reforma política y foi críticu col Partíu Comunista polos ataques a la cultura tradicional china cuando llegó al poder.

## Vida personal

Zhou casóse con Zhang Yunhe el 30 d'abril de 1933. Zhang Yunhe morrió'l 14 d'agostu de 2002 a los 93 años. Tuvieron casaos 69 años y 106 díes y tuvieron dos fíos: una neña que morrió a los 6 años, y un neñu, Zhou Xiaoping, que morrió a la edá de 80 años el 26 de xineru de 2015 y a quien sobrevivió'l so propiu padre, Zhou Youguang, con 111 años. A principios de 2013, Zhou y el so fíu fueron entrevistaos y documentaos en videu por Adeline Yen Mah na so residencia en Beixín.

Zhou Youguang finó'l 14 de xineru de 2017, a otru día de cumplir 111 años d'edá.

## Referencies

## Enllaces esternos
Chinu hui

El **idioma huī** tamién conocíu como **Huizhou** (en chinu 徽话 ó 徽州话 pinyin Huīzhōo huà, lliteralmente la fala de Huizhou) ye una llingua sinítica falada por unos 4,2 millones de persones. La so condición aldericar ente los llingüistes, dalgunos clasificar dientro del chinu wu, como'l chinu gan, y otros que lo estremen como una caña primaria del chinu. Los sos mayores falantes son los de la etnia hui del cual el procedi'l so nome.

El Hui falar nun área pequeña en comparanza con otres variedaes del chinu: pela redolada de la rexón histórica de Huizhou, cerca d'una decena de montes al sureste d'Anhui, amás, un pocu más nes vecines Zhejiang y Jiangxi. A pesar de la so pequeña distribución xeográfica, el hui amuesa un altu grau de variación interna. Ye por esta razón que'l billingüismu y el plurillingüismu son comunes ente los falantes de hui. Al igual que toles otres variedaes del chinu, entá esiste muncho discutiniu alrodiu de si'l hui ye un idioma o un dialeutu.

## Dialeutos
El hui puede estremase en cinco dialeutos:

* Jixi-Shexian, faláu nos condaos de Jixi, She y Jingde, el distritu de Huizhou y Ningguo na provincia d'Anhui, amás del condáu de Chun'an na provincia de Zhejiang.
* Xiuning-Yixian, faláu nos distritos Tunxi y Huangshan y los condaos Yi, Qimen y Wuyuan na provincia Jiangxi.
* Qimen-Dexing, faláu nos condaos Qimen y Dongzhi na provincia Anhui.
* Yanzhou, faláu nos condaos de Chu'nan y Jiande na provincia Zhejiang.
* Jingde-Zhanda, faláu nos condaos de Qimen, Jingde, Shitai y Yi, y en Ningguo, na provincia de Anhui.

Los dialeutos de hui pueden variar d'una aldega a otra. La xente d'aldegues distintes (inclusive nun mesmu condáu o pueblu) polo xeneral non pueden entendese.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes variedaes de chinu hui son:
:

## Referencies

### Enllaces esternos
*http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=czh (n'inglés)
Chinu xiang

**Idioma xiāng** (en chinu 湘语, pinyin *Xiāngyǔ*), tamién conocíu como idioma de Hunan (en chinu 湖南话 pinyin Húnán huà), lliteralmente idioma del llagu sur, referíu al llagu Dongting. Ye un idioma chinu faláu principalmente na provincia de Hunan, y tamién na provincia Guangxi. Los especialistes estremar n'antiguu xiang y nuevu xiang. El vieyu xiang ye de gran interés pa la dialeutoloxía china yá que, xunto colos dialeutos del chinu wu, que siguen amosando la distinción de tres víes de consonante obstruyente del chinu mediu, la preservación de les consonante fricativa, consonante africada, consonante oclusiva.

Sicasí, el xiang foi fuertemente influyíu pol chinu gan y chinu mandarín, qu'arrodia trés de los cuatro llaos del territoriu de fala xiang. El nuevu xiang perdió les obstruyentes sonores, lo que ye hasta ciertu puntu comprensible pa los falantes del mandarín suroeste.

## Distribución

El xiang ye faláu por más de 36 millones de persones en China, principalmente nes partes central y suroeste de la provincia de Hunan, en 20 condaos de la provincia de Sichuan, los cuatro condaos de Quanzhou (全州,Quán zhōo 灌阳,Guàn yáng 资源,Zīyuán 兴安,Xìngān) nel norte de la provincia de Guangxi, y les partes de la provincia de Guangdong.

## Dialeutos
Como se mentó enantes, los llingüistes estremen dos subdivisiones de xiang, l'antiguu y el nuevu. El vieyu xiang, la variedá menos influyida pol mandarín, falar al sur y nuevu xiang escontra'l norte de Hunan.

Según Bao & Chen (2005), tres grupos dialeutales principales identificáronse, ente otros dialeutos ensin clasificar:
* el subgrupu (长益片 Zhǎng yì piàn) incluyendo 32 ciudaes y condaos
* 长沙市ciudá Zhǎngshā, 长沙zhǎngshā, 湘潭市ciudá Xiāngtán, 湘潭Xiāngtán, 株州市ciudá Zhūzhōo, 宁乡Níngxiāng, 望城Wàngchéng, 湘阴Xiāngyīn, 益阳市ciudá Yìyáng, 沅江Yuánjiāng, 桃江Táojiāng, 南县Nánxiàn, ente otres.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes variedaes de chinu xiang son:
:

## Referencies

### Enllaces esternos

* Xiang (Omniglot)
Chinu ping

En chinu 平话 **Pínghuà** (delles vegaes como 广西平话 Guǎngxī Pínghuà; lliteralmente significa "la fala d'igualdá de Guangxi"), ye una variedá del idioma chinu, falada principalmente en partes de Guangxi y Hunan. Dellos falantes del ping son parte de la etnia zhuang y otros de la etnia han.El ping estremar en dos: el sub-dialeutu del norte de Pinghua (que s'alluga alredor de Guilin) y el sub-dialeutu del sur (alredor de Nanning). Pinghua tien delles carauterístiques notables, como los cuatro tonos del mandarín, sílabes zarraes, y delles pallabres de los zhuang tales como la partícula final "wei" nes oraciones imperatives.

## Historia
Estudios d'idiomes en Guangxi mientres la década de 1950 repararon una fala del chinu distintu en Guangdong, que foi designada primeramente como una subdivisión del cantonés. Pinghua foi designáu como un dialeutu cantonés pola Academia China de Ciencies Sociales na década de 1980y dende entós foi tratáu como un dialeutu estreme nos llibros de testu. Sicasí, Pinghua nun ye un idioma estreme por etnoloxía.Dende la so designación como un dialeutu distintu producióse una mayor investigación del Pinghua. 

Na década de 1980 alzóse'l númberu de falantes a más de 2 millones.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes variedaes de chinu ping son:
:
Los numberales en ping de Nanning guarden munches similaridades col cantonés estándar.

## Referencies
Llingües lolo-búrmiques

Les **llingües lolo-búrmicas** o **lolo-birmanes** constitúin un grupu filoxenéticu bien definíu dientro de les llingües sino-tibetanes.

## Clasificación llingüística
El lolo-búrmico ye un grupu bien establecíu yá que sobre la base d'innovaciones compartíes pol grupu lolo y el grupu búrmico puede reconstruyise de manera precisa'l proto-lolo-búrmico. Una innovación fonolóxica notable compartida por toles llingües del grupu ye'l desenvolvimientu del tonu 3. Toles llingües lolo-búrmicas nucleares amuesen reflexes escamplaes d'esti tonu, polo que puede reconstruyise con seguridá pa la protollingua. Especulóse que'l lolo-búrmico podría formar parte d'un grupu más ampliu, non carauterizáu pola presencia de los reflexos tonales, pero eses propuestes son más insegures.

Les llingües lolo-búrmicas tuvieron siempres sometíes la influencia d'otres llingües vecines. Por casu nel proto-lolo-búrmico apréciase la influencia de les llingües mon-khmer, una y bones el léxicu reconstruyíu pa dicha llingua amuesa claramente préstamos del mon-khmer (como por casu la pallabra pa 'comer').

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes variedaes lolo-búrmicas son:
:

## Referencies

### Bibliografía
*
Llingües kachin-lui

Les **llingües kachin-lui**, **kachínicas** o **Jingpho-Sak** constitúin un grupu de les llingües tibeto-birmanes de la cuenca del Brahmaputra, formada poles variedaes de jingpho (kachin) y les llingües sak (sak, kadu, andro y sengmai).

## Clasificación interna
Les llingües kachin-lui estremar en dos rames:
* **Llingües kachin** o **jingpho**:
** **[[idioma jingpho|Jingpho]]**, falada por unes 900&nbsp;000 persones en Birmania nel estáu de Kachin, con una población total de 940 persones cuntando'l restu de países onde se fala.
** **Shingpho**, faláu por unes 2500 persones nel estáu indiu d'Assam.
* **Llingües luicas** o **sak**:
** **Sak** o **chak**, faláu por unes 5500 persones en Bangladex (2002).
** **Kadu**, faláu por unes 42&nbsp;000 persones en Birmania.
** **Andro**, **
**Segmai**, **
**Taman**, llingua estinguida falada en Tamanthi y pela redolada del Homalin, nel distritu Khamti.

*[[Ethnologue]]* clasifica a les variedaes de sak como una única llingua y amás clasifica la llingua amenacia taman na caña jighpho, anque la mayoría d'autores clasificar como una llingua sak.)

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües kachin-lui son:
:

## Referencies

### Bibliografía
* George van Driem (2001) *Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region.* Brill.
Llingua tonal

Una **llingua tonal** ye aquella llingua na que la contorna de la frecuencia fundamental col que se pronuncia cada sílaba sirve pa crear oldees fonolóxicos y pares mínimos.

## Distribución

El tonu ye una carauterística fonolóxica que s'atopa en tolos continentes, anque l'exemplu típicu son les llingües chines d'Asia. Un estudiu sobre un ampliu corpus de llingües estima que cerca del 40&nbsp;% de les llingües humanes son llingües tonales. A pesar del so ampliu espardimientu nel mundu, les llingües tonales concéntrense básicamente en cinco rexones:

# Estremu Oriente (familia sinón-tibetana, vietnamita)
# África occidental subsaḥariana y llingües bantús.
# Nueva Guinea.
# Mesoamérica (llingües otomangueanas, ...) y llingües na-dené en Norteamérica #
Munches llingües y families de llingües de la selva amazónica.

Ente les llingües europees, el suecu tien dos tonos (grave o baxu y agudu o alto) que ye contrastivo nes pallabres d'un lexema, a diferencia de les compuestes.

## Exemplos
El chinu mandarín ye un idioma tonal. Esisten cuatro tonos principales:
*El primer tonu, que se pronuncia de forma sostenida, ensin variación.
*El segundu tonu, qu'empieza baxu y acaba alto, tal como faemos en castellán cuando formulamos una entruga.
*El tercer tonu, qu'empieza mediu, depués baxa enforma y acaba alto.
*El cuartu tonu, qu'empieza agudu y acaba baxu *Finalmente,
el tonu neutru, que se caracteriza por ser curtiu, usáu básicamente en partícules auxiliares.

Hai que faer notar que'l tercer tonu, quiciabes el más malo de pronunciar, tien la cualidá de convertise nun segundu tonu cuando va precedíu d'otru tercer tonu, y que xeneralmente cuando se pronuncia acompañáu d'otres sílabes (na mayoría de los casos) nun se pronuncia'l final eleváu, sinón que queda como nun tonu baxu.

La importancia de la correuta pronunciación de los tonos ye grande, yá que puede dar pie a tracamundios y tracamundios desagradables. Por casu, la siguiente sílaba:
**mā*, en primer tonu, significa 'madre' en chinu, ente otres coses.
**má*, en segundu tonu, puede significar 'sésamu'.
**mǎ*, en tercer tonu, puede significar 'caballu'.
**mà*, en cuartu tonu, 'regañar'.
**ma*, ensin tonu, ye una partícula interrogativa. Dacuando indícase ensin marca o por aciu un puntu (·) -indicando que nun tien una contorna específica- y la realización concreta depende del tonu de les sílabes axacentes. Los gramáticos del mandarín referir a esti tonu como'l tonu llixeru (輕聲).

Gracies al tonu pueden construyise oraciones inusuales pero comprensibles como la siguiente:
:妈妈骂麻马吗? (en calteres tradicionales 媽媽罵麻馬嗎?)
:*māma mà má mǎ ma*?
:'¿Ta la madre regañando al caballu de sésamu?'

Sicasí, coles sílabes anteriores hai unos cuantos calteres distintos con significaos tamién distintos, que viéndolos escritos nun dan llugar a duldes, y nel llinguaxe faláu, anque suenen igual ente sigo, pueden estremase pol contestu.

## Referencies

## Ver tamién
*Entonación
*Sandhi
*Sandhi tonal
*Tonu (llingüística)
*El poeta come-lleones nel xoril de piedra (poema chinu)
Llingües fur

Les **llingües fur** o **for** son un pequeñu subgrupu dientro de les llingües nilo-saḥarianes:
* Fur nel Sudán occidental con 745.000 falantes.
* Amdang o mimi nel Chad oriental con 5.000 falantes.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües fur son:
:
Los términos ente paréntesis son préstamos léxicos del árabe.

## Referencies
Idioma fur

L**'idioma fur** (en fur, *bèle fòòr* o *fòòraŋ bèle*, n'árabe فوراوي, *fūrāwī*; dacuando llamáu *konjara* polos llingüistes, del nome d'una antigua cla dirixente) ye un idioma perteneciente a les llingües fur (caña de les llingües nilo-saḥarianes) de Darfur, nel oeste de Sudán. Tien alredor de 750.000 falantes (500.000, en 1983) pertenecientes al pueblu fur.

## Descripción llingüística
### Fonoloxía
Bender (1997) recueye'l siguiente inventariu consonánticu pal fur:
:

## Referencia
Llingües kadu

Les **llingües kadu** o **kadugli-krongo** ye una pequeña familia de llingües tradicionalmente incluyíes ente les llingües kordofanas, pero dende'l trabayu de Thilo Schadeberg (1981) llargamente asitiaes ente les llingües nilo-saḥarianes. Sicasí, a pesar de l'aceptación de Schadeberg esiste poca evidencia y otros autores traten a la familia kadu como una familia independiente. 

## Clasificación
El númberu de llingües kadu nun se conoz con precisión por cuenta de la incertidume sobre si dos variedaes tienen de considerase o non llingües distintes, Stevenson (1956-57) estrema nueve llingües distintes:
# Yegang (keiga tummero, timero, autoglotónimu: sani ma-yɛgaŋ)
# Mudu (tulishi, aut.: t̪o-muɗo)
# Kufo (kanga, aut.: kuufɔ)
# Miri (aut.: t̪i-miri/t̪umma maa-miri)
# Talla (kadugli, aut.: t̪in-d̪alla)
# Tolibi (katcha, aut.: t̪ʊn-d̪unnu)
# Sangali (tumma, krongo abdulla, aut.: t̪umma ka-saŋaali)
# Krongo (aut.: niinʊ mɔ-ɗi)
# Talasa (tumtum, aut.: t̪alasa)

### Clasificación interna
Les llingües kadu estrémense usualmente en tres rames:
***Occidental**: keiga, kanga(?) y tulishi(?). 
***Central**: kadugli (qu'inclúi les variedaes: Miri, Katcha, Tumma), kanga(?) y tulishi(?). 
***Oriental**: krongo y tumtum. 
Esisten discrepancies menores obre dalgunes el tulishi y el kanga que dalgunos asignen al grupu occidental y otros al central.

### Rellaciones con otres llingües
Greenberg (1963) clasificó indebidamente estes llingües orixinalmente dientro d'una caña hipotética de la familia Níxer-Congu que denominó grupu kordofán. La meyor documentación d'estes llingües dexó correxir esa clasificación, comprobándonse que les llamaes llingües kordofanas pueden estremase en cinco grupos distintes unu de los cualos son les llingües kadu posiblemente rellacionaes coles llingües nilo-saḥarianes. Los otros cuatro paez que pueden arrexuntase en dos grandes cañes indendientes coordinaes a les llingües Níxer-Congu. Les llingües kadu comparten bien poques traces col restu de llingües de Kordofán del sur.

## Descripción llingüística
### Comparanza léxica
La siguiente tabla compara los numberales del 1 al 10 en distintes llingües kadu:
:
:Nesta tabla'l tonu alto indícase por aciu sorrayáu.
:(a)Términu que tamién significa 'mano'.

Los pronomes personales comparar na siguiente tabla:
:

## Referencies

### Bibliografía
* Thilo C. Schadeberg (1981): "The classification of the Kadugli language group". *Nilo-Saharan*, ed. by T. C. Schadeberg and M. Lionel Bender, pp.&nbsp;291–305. Dordrecht: Foris Publications.
* Thilo C. Schadeberg (1989): Kordofanian, *The Niger-Congo Languages* (en openaccess.leidenuniv.nl).
* Gerrit J. Dimmendaal (2011): Nuba Mountains Languages Conference Leiden University (2-4 September 2011)

## Enllaces esternos
* Kadu languages page in the MultiTree Project at the LINGUIST List.
Amdang

**Amdang** (nel so propiu idioma, llamáu: *sìmí amdangtí*) ye una llingua bien rellacionada col idioma fur. En 1983 había unos 5.000 falantes de amdang en Chad. Principalmente fálase nel norte de Biltine, y esporádicamente n'otros llugares de Wadai. Esisten tamién pequeñes colonies de falantes en Darfur, cerca de Woda'a y Fafa, y en Kordofán nel distritu d'Abu Daza y en Magrur, al norte de Bara. La mayor parte del grupu étnicu fala anguaño'l árabe. Tamién se conoz al amdang como **Mimi**, **Acorica**, o **Biltine**. (El términu "Mimi" tamién s'aplica a otres llingües de la zona).

El amdang ye una de les dos llingües fur, que xuntes constitúin una caña de la familia nilosahariana.

El *[[Ethnologue]]* considera que'l "Mimi" podría ser distintu del "Amdang"; sicasí, la fonte que citen pa sofitar la esistencia d'un mimi separáu del amdang (Doornbos & Bender 1983) considerar idéntiques, siendo "Amdang" tan solo el nome que recibe'l "Mimi" na zona de Biltine.

## Bibliografía
*Paul Doornbos & M. Lionel Bender. 1983. "Languages of Wadai-Darfur", in ed. M. Lionel Bender, *[[llingües nilo-saharianes|Nilo-Saharan Language]] Studies*, African Studies Center, Michigan State University
*Joseph Greenberg. 1972. "On the identity of Jungraithmayr's Mimi", *Africana Marburgensia* 5.2: 45-49. Mouton, The Hague.
*H. Jungraithmayr. 1971. "How many Mimi Languages are there?", *Africana Marburgensia* 4.2: 62-69.
* A. N. Tucker and M. A. Bryan. 1956. *The Non-Bantu Languages of North-Eastern Africa*. International African Institute, Oxford University Press.
* H. MacMichael. 1967 (1922). *A History of the Arabs in the Sudan*. Barnes and Noble, New York.
* H. Carbou. 1912. *La Région du Tchad et du Ouadai*. Leroux, Paris.
* M. Gaudefroy-Demombynes. 1907. *Documents sur les Langues de l'Oubangui-Chari*, Actes du XIVe Congres des Orientalistes (Alger 1905). Paris.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües berta

Les **llingües berta**, tradicionalmente consideraes dialeutos d'una sola llingua, son el berta (o gebeto), el fadasha y el unda. Constitúin xuntes una de les cañes primaries de les llingües nilo-saḥarianes.

## Comparanza léxica
:
## Referencies

*Roger Blench
Llingües nilótiques orientales

Les **llingües nilótiques orientales** son un grupu de llingües nilótiques, falaes por dellos pueblos nilóticos ente los que tán los maasái.

## Clasificación
Les llingües nilótiques occidentales estrémense convencionalmente en tres grupos:
* **Grupu bari**ː bari, kakwa, mandari
* **Grupu lotuko-maa**: lotuho, maasái-samburu.
* **Grupu tesu-turkana**: karamojong, tesu, toposa, turkana
Antes de la clasificación de Joseph Greenberg de les llingües africanes, estes llingües clasificábense dientro de la familia nilo-camítica, güei considerada obsoleta como clasificación. Ello ye que esisten interesantes diferencies ente estes llingües y les que orixinalmente denomináronse "nilótiques" (agora nilóticu occidental. Polo que respecta a les formes pronominales la diferencia ente la caña occidental y les otres cañes meridional y oriental (consideraes primeramente nilo-camítiques): les cañes meridional y oriental tienen formes especiales na inflexón de persona que nun apaecen na caña occidental. Otru puntu en que difieren ye l'orde básicu (VSO predominante nel grupu oriental y meridional; y SVO nel grupu occidental).

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües nilótiques orientales son:
:
Los términos ente paréntesis son préstamos del kalenjin. Los términos del bari a partir de 5 amuesen influencia del nilóticu occidental.

## Referencies

### Bibliografía
Nilóticu

Los **nilóticos** son un grupu d'etnies estendíes pol valle cimeru del Nilu (Sudán del Sur), Uganda, Kenia, y norte de Tanzania.

En Sudán del Sur atópense los dinka (los más numberosos), siguíos polos nuer y los shilluk. Los nilóticos d'Uganda inclúin a miembros del grupu luo (acholi, alur y jopadhola), los ateker (iteso y karamojong), y los lango y kumam.

En Kenia, los nilóticos clasifíquense de cutiu en tres subgrupos:
* nilóticos de les llanures, que falen llingües maa: masái, samburu y turkana.
* nilóticos del llagu: joluo (luo de kenia), que son parte del grupu luo.
* nilóticos de les tierres altes o kalenjin, qu'inclúin dellos grupos menores: elgeyo, keiyo, kipsigis, marakwet, nandi, pokot, sabaot, terik, y tugen.

## Llingües nilótiques

Dende esti puntu de vista les llingües nilótiques son consideraes una subfamilia de les llingües nilo-saḥarianes, a les sos vegada dividada en trés sub-grupos:
* nilótiques orientales (dende Sudán del Sur hasta'l norte de Tanzania). Según Vossen, clasificaos en:
** bari
** tesu-lotuho-maa:
*** tesu-turkana (o ateker): tesu, turkana, karimojong
*** lotuko-maa:
**** grupu lotuko: lotuko, lango, lopit, lokoya, dongotono
**** ongamo-maa
***** ongamo
***** maa: masái, camus, samburu
* nilótiques meridionales (oeste de Kenia y norte de Tanzania).
** Grupu kalenjin
** Grupu omotik-datooga
* nilótiques occidentales (unes 22 llingües falaes en Sudán del Sur (dinka), esti d'Uganda y sur de Kenia hasta'l norte de Tanzania).
** dinka-nuer (nuer, atwot/ree), dinka).
** luo
*** grupu norte (shilluk, anuak, luwo (jur), thuri, bor belanda, burun, mabaan, jumjum, päri).
*** grupu sur (adhola, kumam, labwor, lwo, acholi, lango, alur, dholuo).

## [[Antropoloxía física]]

Dende esti puntu de vista los nilóticos son un conxuntu d'individuos que les sos carauterístiques son:

* Estatura elevada (de 1,78 a 1,82 m. Dalgunos bien altos, como los 2,31&nbsp;m de Manute Bol) con estremidaes llargues (sobremanera les inferiores).
* Piel bien escuro.
* Cabeza allargada.
* Cara tamién allargada y non bien saliente.

## Bibliografía
* Vossen, Rainer: *The Eastern Nilutes: Linguistic and Historical Reconstructions*. Berlin: Dietrich Reimer Verlag 1982. ISBN 3-496-00698-6.
* Rottland, Franz: *Die Südnilotischen Sprachen: Beschreibung, Vergleichung und Rekonstruktion* (Kölner Beiträge zur Afrikanistik, vol.&nbsp;7). Berlín: Dietrich Reimer, 1982.
* Rottland, Franz: «Kuliak and Southern Nilutic», en Rainer VOSSEN y Marianne BECHHAUS-GERST (eds.): *Nilutic Studies (part two)*. Berlín: Dietrich Reimer, 1982.
* Valls, Arturo: *Introducción a l'antropoloxía*. Barcelona: Labor, 1985.

## Referencies

## Enllaces esternos