Badarán

**Badarán** ye un conceyu de la comunidá autónoma de La Rioxa. Ta asitiáu a 37 km de Logroño, nel valle del ríu Cárdenas, a una altitú de 623 m sobre'l nivel del mar. Trátase d'un pueblu agrícola, nel que la mayoría de los sos habitantes dedícase a la vide, siguíu pol trigu y la cebada, ensin dexar de llau la güerta rioxana. 

Hai delles bodegues, perseverando toes elles nes sos tradiciones. Toes elles ufierten venta al públicu con diversos vinos, dende los cosecheros, pasando polos Criances, Reserves, hasta vinos d'autor, amás de los blancos y claretes, conocíos na rexón.

Badarán ta asitiáu a 6 km de los Monesterios de San Millán de la Cogolla, trubiecu del castellán (Patrimoniu de la Humanidá). Atopar nun encruz de caminos nel corazón de la Rioja alta, en plena ruta del vinu y ruta de los monesterios. El conceyu ta arrodiáu de chopos y viñeos, col ríu Cárdenas como afluente del Najerilla. Cerca del pueblu atopa la Talaya, un montículo asitiáu na Carretera de Cordovin, dende onde s'acolumbra'l pueblu dende los altores, amás de tener una vista de 360° de tol valle y de dellos pueblos de La Rioxa Alta.

En dalgún de los sos caminos atópense vieyos guardaviñas que daten del sieglu XIX, y que yeren utilizaos como abellugu de los llabradores y de los animales que desenvolvíen el so trabayu en redol a la vide.

## Historia del conceyu

Nel términu municipal de Badarán atopáronse restos prehistóricos que demuestren la esistencia de población mientres el Paleolíticu. Darréu, en tiempu de los romanos, tamién s'atoparon asentamientos. 

La llocalidá naz nel camín que xunía'l Monesteriu de San Millán de la Cogolla, con Nájera. El nome del nucleu tien orixe vascu, tando compuestu de dos pallabres bien identificables según los analistes del eusquera *bad* ('unu o primero') y *llabren* ('valle'), quedando definíu como 'primero nel valle', afaciéndose al allugamientu del pueblu per onde circula'l Ríu Cárdenas. El primer documentu escritu nel qu'apaez ye una escritura de donación del llugar al Monesteriu de San Millán nel sieglu X.

Había tres aldees cercanes a Badarán llamaes Villagonzalo, Terrero y Villorquite. El 15 de mayu de 1326 los cuatro llugares xuniéronse y formaron l'actual conceyu de Badarán. El Privilexu de la unión foi solicitáu pol Abá de San Millán, Diego López, al rei Alfonsu XI de Castiella, que lo dio en Burgos.

### Prehistoria y asentamientu romanu
La presencia humana en Badarán asítiase na Prehistoria. Los xacimientos que lu atestigüen son frutu de prospecciones sistemátiques, que non d'escavaciones, alcontraes nos términos de Entrematas, Arenas, L'Arenuca y Pedernales. Estos afayos amuesen l'analayar de *homos* cazadores con campamentos y árees de suministru siempres en movimientu, y formen parte d'un área mayor qu'abarca, amás de Badarán, un únicu conxuntu con Villar de Torre, Cañas y Cirueña. La datación ye del Paleolíticu Inferior: ta confirmada la presencia humana fai 250.000 años anque diverses evidencies dexen apuntar cronoloxíes más antigües hasta asitiales contemporánees a les d'Atapuerca, hasta los 800.000 años d'antigüedá. N'unu o otru casu, les feches configuren los xacimientos más antiguos atopaos de La Rioxa. La bayura lítica ye apreciable, siendo los meyores conxuntos los de los periodos Achelense y Musteriense. Una bona muestra de nucleos, raspadores, raederas, bifaces, puntes de fleches, etc. pueden contemplase na esposición permanente del Conceyu de Badarán.

Dalgunos de los talleres de xiles del entono de Badarán perduraron mientres el Mesolíticu (fai 10.000 años), el Neolíticu (5.000 años) y mientres la Edá de los Metales, por casu n'Arenas, mientres apaecíen otros (Cascayos, Los Cabos) llegando a los 700 e.C. Esta área convertir mientres esti tiempu en canteres de suministru y nun hubo asentamientos humanos. Tolos xacimientos fueron abandonaos mientres la Edá de los Metales.

La presencia humana nel Valle de San Millán onde circula'l ríu Cárdenas dende la Edá de los Metales paez continua. Pruebes de la presencia de xentes celtíberes son el ara votiva dedicada al dios Dercetio (montes Distercios, San Llorienzo) afayada ente Berceo y San Millán, les peses pa telar del xacimientu de Humede, típiques del pueblu Berón y l'epígrafe de l'ara dedicada a les Matres Apillarae que puede visitase en Badarán. Tamién s'atoparon pieces de monedes fruto del contautu de los naturales colos pueblos colonizadores.

La presencia romana ye clara ya importante na zona rioxana onde s'asitia Badarán, siendo Tricio el puntu de referencia. Agora bien, la importancia de la tierra de Badarán nel tiempu que Roma apoderó l'actual La Rioxa foi secundaria. Esto nun quitar por qu'en el términu municipal de Badarán alcontrárense numberosos restos de texas y lladriyos romanos, sillares y otros elementos arquiteutónicos, fragmentos de terra sigillata, moldes pa decorar cerámica, etc. qu'indiquen una siguida presencia romana a lo llargo de los sieglos, dende'l I d.C. hasta más allá del IV, bien ye ciertu que siempres venceyada a la cercana Tritium. D'esti tiempu lo más destacao ye'l xacimientu de Sobrevilla onde s'alcontraba una Villae y non d'entidá menor, termes incluyíes, dedicada a l'agricultura y más a l'alfarería a tenor de les escories y moldes qu'apaecieron. Nesta área tamién pueden atopase monedes de bronce de los sieglos III y IV d. C. según cerámica con representación de dioses exipcios.
L'actividá alfarera de calter romanu de la zona de Badarán, de too la redolada del valle del ríu Najerilla, enllargóse lo suficiente como por que se atopara una cerámica estampillada con una figura masculina con una orla alredor de la cabeza y la mano derecha cruciada sobre'l pechu que foi, con reserves, interpretada como la representación d'un santu, xuniendo asina, el mundu romanu col cristianu.

## Etimoloxía
Nuna bulda de 1199 pola que se concedíen privilexos al monesteriu de San Millán de la Cogolla yá apaecía nomada como *Badaran*. La terminación *-ran* fai pensar nun orixe xermánicu, sicasí pa González Bachiller el topónimu ye una forma tautolóxica vascu-románica: "valle d'Arán". Puesto que Galmés esplica Badalona a partir del protoindoeuropéu *bad*, "foso, fuexu", que n'ibéricu da étimos como *ibatis*, "ríu, agua", tien de tratase d'un foso que s'atopa nun valle.

## Demografía
En 2010 la población xubía a 626 habitantes, 330 homes y 296 muyeres.

## Alministración

## Personaxes pernomaos
* **Olegario Fernández-Baños**. (Badarán 1886 - Madrid 1946). Consideráu'l padre del Índiz de Precios al Consumu.
* **Inocente Lozano Larrea**. (Badarán 1970 - Agoncillo 2001). Sacerdote fináu en golor de santidá.
* **Rosa María Herreros Torrecilla**. Profesora y presidenta del Atenéu Rioxanu.

## Ver tamién
* Conceyos de La Rioxa
* Llocalidaes d'entidá menor de La Rioxa
* La Rioxa (España)

## Referencies

## Enllaces esternos