Palanca de mandu

Una **palanca de mandu** o ***joystick*** (del inglés *joy*, allegría, y *stick*, palu) ye un periféricu d'entrada que consiste nuna palanca que xira sobre una base ya informa el so ángulu o direición al dispositivu que ta controlando. Ye'l dispositivu de control principal na cabina de vuelu de munchos aviones civil y militar, yá sía como una palanca de control central o una palanca de control llateral. Delles palanques tienen interruptores suplementarios pa controlar diversos aspeutos del vuelu de l'aeronave.

Les palanques de mandu tamién s'usen pa controlar videoxuegos y xeneralmente tienen unu o más botones que'l so tao tamién puede lleer l'ordenador. Una variación popular de la palanca de mandu que s'usa nes consoles de videoxuegos modernes ye la palanca analóxica. Les palanques de mandu tamién s'utilicen pa controlar máquines como grúes, camiones, vehículos subacuáticos non tripulaos, sielles de ruedes, cámares de vixilancia y cortacéspedes de xiru cero. Les palanques de mando miniatura remanaos pol deu adoptáronse como dispositivos d'entrada pa equipos electrónicos más pequeños, como teléfonos móviles.

## Aviación

Les palanques de mandu fueron diseñaes como controles pa los alerones y el timón de fondura, y sábese que s'usaron como tales nel avión Blériot VIII de Louis Bleriot en 1908, en combinación con una barra de timón remanada por pedal pa la superficie de control de chisgada na cola.

L'orixe del términu "*joystick*" nun ye del tou claru. Dizse que foi usáu pol pilotu francés Robert Esnault-Pelterie a principios del sieglu XX. Otres fontes dan el creitu a dalgunos de los sos compañeros pilotos: Robert Loraine, James Henry Joyce y A. Y. George. Loraine ye citáu pol *[[Oxford English Dictionary]]* por usar el términu "*joystick*" nel so diariu en 1909 cuando foi a Pau p'aprender a volar na escuela de Bleriot. George foi un aviador pioneru que, xunto al so colega Jobling, construyó y voló un biplanu escontra Newcastle, Inglaterra en 1910. Supuestamente inventó'l "Palu de George" (*George Stick*), que se fixo más popularmente conocíu como'l *joystick*. La columna de control de l'aeronave diseñada por George y Jobling ta na coleición del Discovery Museum en Newcastle upon Tyne, Inglaterra. Los *joysticks* taben presentes nos primeros aeroplanos, anque los sos oríxenes mecánicos son inciertos. L'acuñamientu del términu "*joystick*" en realidá puede atribuyise a Loraine, yá que ye l'usu conocíu más antiguu del términu, anque verdaderamente nun inventó'l dispositivu.

## Palanques de mandu electróniques
### Historia
La palanca de mandu llétrica de dos exes foi inventáu por CB Mirick nel Llaboratoriu d'Investigación Naval de los Estaos Xuníos (NRL, poles sos sigles n'inglés) y patentáu en 1926 (Patente d'Estaos Xuníos Nᵘ 1.597.416). Nesa dómina, el NRL taba desenvolviendo viviegamente un avión de control remotu y el *joystick* posiblemente usóse pa sofitar esti esfuerciu. Na patente dada, Mirick escribe: «El mio sistema de control ye particularmente aplicable pa maniobrar aviones ensin pilotu».

Los alemanes desenvolvieron una palanca de mandu llétrica de dos exes alredor del añu 1944. El dispositivu usóse como parte del sistema de tresmisión de control de radiu llamáu *Funkgerät FuG 203 Kehl* utilizáu en ciertos aviones bombarderos alemanes. Tamién foi utilizáu pa emponer tanto al misil antibuque Henschel Hs 293 como a la bomba empuesta Fritz-X, contra oxetivos marítimos y otros. Equí, la palanca del tresmisor Kehl foi utilizáu por un operador pa dirixir el misil escontra'l so oxetivu. Esta palanca tenía interruptores d'encendíu-apagáu en llugar de sensores analóxicos. Tanto'l Hs 293 como'l Fritz-X usaron receptores de radio FuG 230 *Straßburg* pa unviar les señales de control de Kehl a les superficies de control de l'artillería. Usóse una palanca de mandu similar pal control de la bomba empuesta americana Azon, puramente pa dirixir la bomba lateralmente na exa vertical.

Esti inventu alemán foi aprovecháu pol equipu de científicos del *Heeresversuchsanstalt* en Peenemünde. Equí, una parte del equipu del programa alemán de cohetes taba desenvolviendo'l misil Wasserfall, una variante del cohete V2, el primer misil tierra-aire. L'equipu de desenvolvimientu del Wasserfall modificó'l sistema de control pa convertir la señal llétrica a señales de radio que se tresmitíen al misil, esaniciando la necesidá del cable.

Na década de 1960, l'usu de les palanques de mandu xeneralizar nos sistemes d'aeronaves radiocontroladas como'l Kwik Fly producíu por Phill Kraft (1964). L'agora sumida firma Kraft Systems eventualmente convertir nun importante provisor OEM de *joysticks* pa la industria informático y otros usuarios. El primer usu de les palanques de mandu fora de la industria aeronáutico controlada per radio pudo tar nel control de sielles de ruedes motorizadas, como'l Permobil (1963). Mientres esti periodu de tiempu, la NASA utilizó palanques de mandu como dispositivos de control como parte de les misiones Apollo.

En munchos aviones modernos la palanca de mandu recibió una nueva vida útil pal control de vuelu en forma de "palanca llateral" (*side-stick*), un controlador similar a un *joystick* de videoxuegos pero que s'usa pa controlar el vuelu, reemplazando'l yoke tradicional. La palanca llateral aforra pesu, ameyora'l movimientu y la visibilidá na cabina, y puede ser más segura nun accidente que'l tradicional "Yoke de control".

### Xuegos electrónicos

Ralph H. Baer, inventor de los videoxuegos de televisión y Bill Harrison, dieron a conocer los usos de les palanques de mandu en videoxuegos. Nestos primeros videoxuegos, pudieron controlase la posición horizontal y vertical d'un puntu amosáu nuna pantalla. La palanca de mandu pa xuegos electrónicos más antigua con un botón de disparu foi llanzáu por Sega como parte del so videoxuegu d'arcade *Missile* de 1969, un videoxuegu de simulación de disparos que lo usó como parte d'un esquema de control dual tempranu, onde s'usen dos botones direccionales pa mover un tanque motorizado y una palanca de mandu bidireccional pa disparar y dirixir el misil escontra los aviones que s'averen y que s'amuesen na pantalla; cuando se cute un avión, anímase una esplosión na pantalla xunto con un soníu d'esplosión. En 1970, el videoxuegu foi llanzáu n'América del Norte como S.A.M.I. por Midway Games.

En 1973, Taito diseñó una palanca de cuatro direiciones como parte del videoxuegu *Astro Race*, un videoxuegu de carreres arcade, ente qu'en 1975 *Western Gun*, un videoxuegu del tipu *[[Shoot 'em up|run and gun]]* multidireccional, introdució un control con dos palanques d'ocho direiciones; una palanca sirvía pa movimientu y la otra pa camudar la direición de disparu. N'América del Norte, el videoxuegu foi llanzáu por Midway sol títulu *[[Gun Fight]]*. En 1976, Taito llanzó *Interceptor*, un simulador de vuelu de combate en primer persona qu'arreyaba'l pilotaje d'un avión de caza por aciu l'usu d'un d'una palanca de mandu d'ocho direiciones p'apuntar y disparar contra un avión enemigu.

El controlador Atari CX40 de 1977, conocíu como'l controlador "clásicu" de Atari y desenvueltu pal Atari 2600, yera una palanca de mandu dixital, con un solu botón de disparu. El puertu del controlador de Atari foi mientres munchos años la especificación estándar de los *joystick* dixitales *de facto*. Les palanques de mandu usábense comúnmente como controladores en consoles de la primer y segunda xeneración, pa dar pasu al mandu tradicional cola Nintendo Entertainment System y la Sega Master System a mediaos de la década de 1980.

En 1985, *[[Space Harrier]]* un videoxuegu arcade del tipu *[[Shoot 'em up#Rail shooter|rail shooter]]* en tercer persona desenvueltu por Sega, introdució una verdadera palanca de mandu analóxica, utilizada pal movimientu. La palanca podía rexistrar el movimientu en cualquier direición, según tamién midir el grau d'emburrie, lo que llograba mover al personaxe del xugador a distintes velocidaes dependiendo de qué tan lloñe s'emburriaba la palanca en cierta direición.

Una variación distinta d'una palanca de mandu analóxica ye una pistola posicional, que funciona de manera distinta a una pistola de lluz. En llugar d'utilizar sensores de lluz, una pistola posicional ye esencialmente una palanca de mandu analóxica montada nun llugar fixu que rexistra la posición de la pistola pa determinar escontra ónde apunta'l xugador na pantalla. Úsense de cutiu nos videoxuegos arcade de disparos con pistoles. Dellos exemplos d'estos videoxuegos inclúin a *Sía Devil* de Sega en 1972; *Attack* de Taito en 1976; *Cross Fire* en 1977; y *Battle Shark* de Nintendo en 1978.

Mientres la década de 1990, dellos *joystick* como CH Products Flightstick, Gravis Phoenix, Microsoft SideWinder, Logitech WingMan y Thrustmaster FCS teníen muncha demanda ente los xugadores de PC. Consideróse-yos como un requisitu previu pa los Simulador de vuelu simuladores de vuelu como'l *F-16 Fighting Falcon* y *[[LHX Attack Chopper]]*. Les palanques de mandu fixéronse especialmente populares col ésitu principal de los videoxuegos de simulación espacial como *[[Star Wars: X-Wing]]* y *[[Wing Commander]]*, según el videoxuegu de disparos 3D *[[Descent (videoxuegu)|Descent]]*. El *joystick* MongoosT-50 de VirPil Controls foi diseñáu p'asonsañar l'estilu d'un avión rusu (incluyendo'l Sukhoi Su-35 y el Sukhoi Su-57), a diferencia de la mayoría de les palanques usaes n'otros simuladores de vuelu.

Sicasí, dende l'empiezu del sieglu XXI, esti tipu de videoxuegos perdieron popularidá y agora considérense un xéneru "muertu", y con eso, les palanques de mandu de videoxuegos amenorgar a productos de nichu. Na entrevista de NowGamer con Jim Boone, productor de Volition Inc., afirmó que les probes ventes de *[[FreeSpace 2]]* podríen habese por cuenta de que les palanques de mandu vendiéronse mal porque taben "pasaes de moda" y porque los videoxuegos de disparos en primer persona más modernos, como *[[Quake]]*, fueron «enforma sobre'l ratón y [el] tecláu». Depués añadió: «Antes d'eso, cuando creamos *Descent*, por casu, yera bien común que les persones tuvieren palanques de mandu. Vendimos munches copies de *Descent*. Foi nesi momentu [cuando] el "FPS" más modernu con mouse y tecláu foi llanzáu, a diferencia d'otros videoxuegos que solo usaben tecláu como [''Wolfenstein [3D]''](https://ast.wikipedia.org/wiki/Wolfenstein_3D) o daqué asina».

Dende fines de la década de 1990, les palanques analóxiques (o *thumbsticks*, por cuenta de que son controlaos polos pulgares) convirtiéronse nun estándar en controladores pa consoles de videoxuegos, popularizaos pol control de Nintendo 64 diseñáu por Nintendo, y tien la capacidá d'indicar el desplazamientu de la palanca dende la so posición neutral. Esto significa que'l software nun tien que faer un siguimientu de la posición o envalorar la velocidá a la que se mueven los controles. Estos dispositivos xeneralmente usen potenciómetros pa determinar la posición de la palanca, anque dellos modelos más nuevos usen un sensor d'efeutu Hall pa una mayor confiabilidad y tamañu amenorgáu.

### Arcade stick
Un arcade stick ye un controlador de gran tamañu pa usar con consoles doméstiques o ordenadores. Utilicen la configuración de palanca y botones de delles cabines arcade, como los que tienen arreglos de botones específicos. Por casu, el diseñu de seis botones de los videoxuegos arcade *[[Street Fighter II]]* o Mortal Kombat nun puede emulase cómodamente nun control de consola, polo que se fabriquen arcade stick llicenciaos pa estos xuegos pal so usu en consoles doméstiques y PC.

### Hat switch

Un *hat switch* ye un control en delles palanques de mandu. Tamién lo conoz como interruptor POV (*point of view*). Dexa camudar la vista nel mundu virtual, navegar polos menús, etc. Por casu, munchos simuladores de vuelu usar pa camudar les vistes del xugador, ente qu'otros videoxuegos dacuando usar como un sustitutu de la cruceta.

El términu "*hat switch*" ye un acurtiamientu del términu "*[[Culí|Coolie]] hat switch*", que lleva'l nome del sombreru d'aspeutu similar.

Nun avión real, el *hat switch* puede controlar coses como'l alerón o'l cantu del timón.

## Asistencia a persones con discapacidá
Les palanques de mandu especializaes, clasificaes como un dispositivu apuntador dientro de la teunoloxía d'asistencia, utilizar pa reemplazar el ratón del ordenador pa persones con discapacidaes físiques bastante severes. En llugar de controlar videoxuegos, estes palanques controlen el punteru. De cutiu son útiles pa les persones con afecciones atetoides, como la paralís cerebral, yá que-yos resulta más bono d'entender qu'un ratón estándar. Les palanques de mandu en miniatura tán disponibles pa persones con afecciones qu'arreyen debilidá muscular, como la distrofia muscular o dalguna enfermedá de la motoneurona. Tamién s'usen nes sielles de ruedes llétriques yá que son simples y efectives pa usar como métodu de control.

## Ver tamién
*Xíriga informática
*AFCS
*Simulador de vuelu
*Controlador de videoxuegu
*Mandu (videoxuegos)
*Kempston Micro Electronics
*TAC-2

## Referencies

## Enllaces esternos