Llingües balcorrumanes

Les **llingües balcorrumanes** o **rumanes** son una agrupación filoxenética de les llingües romances. El rumanu estándar (dacorrumano) ye la llingua con más falantes del grupu, qu'inclúi amás otres variedaes minoritaries derivaes del protorrumano y que diverxeron mientres la Edá Media del dacorrumano.

## Clasificación
Les llingües balcorrumanes deriven del protorrumano que'l so nucleu de desenvolvimientu principal tuvo na Dacia. Sicasí dende la Edá Media numberoses comunidaes llingüístiques romances balcorrumanes tuvieron tremaes pelos Balcanes. Estes variedaes evolucionaron de manera independiente del dacorrumano de la Dacia y son l'orixe de les llingües balcorrumanes falaes fora de Rumanía y Moldavia. Los grandes bloques dialeutales de variedaes llingüístiques balcorrumanes son:
* **[[Idioma rumanu|Rumanu]]-[[idioma moldavu|Moldavu]]-[[Idioma valaco|Valaco]]** (Rumanía, Moldavia y Serbia) 
* **[[Idioma istrorrumano|Istrorrumano]]** (Croacia) 
* **[[Idioma macedorrumano|Macedorrumano]]** (Grecia, Bulgaria, Macedonia del Norte, Albania, Serbia) 
* **[[Idioma meglenorrumano|Meglenorrumano]]** (Grecia)

## Carauterístiques comunes
Toles llingües balcorrumanes comparte una evolución de les vocales tóniques del llatín ensin compartir poles llingües romances orientales:
:

Como s'aprecia la evolución de les vocales anteriores y centrales a partir del llatín clásicu foi paralela nel romance oriental y occidental (tantu en protorromance oriental y occidental esisten trés vocales anteriores ). Sicasí, les vocales posteriores evolucionaron de manera distinta: en protorromance occidental esisten trés vocales posteriores  ente qu'en protorromance oriental namái dos .

### Protorrumano
El protorrumano (tamién llamáu *româna comună* "rumanu común" o *străromâna* "rumanu antiguu") ye una llingua romance qu'evolución del llatín tardíu y diversificóse nos Balcanes, diversificándose a partir del sieglu X dando llugar al dacorrumano, meglenorrumano, macedorrumano y istrorrumano.

Nel sieglu IX el protorrumano yá tenía una estructura claramente estremada del restu de llingües romániques. Munches de les sos carauterístiques diferenciadores atopar n'otres llingües romances orientales. Nesa dómina yá s'atestigua la presencia de centenares de préstamos léxicos procedentes de les llingües eslaves (de la mesma manera que les llingües romances occidentales adoptaren ensame de préstamos xermánicos). Tamién presentaba dellos pocos préstamos llatinizaos del griegu, anque nun se rexistraba influencia del húngaru. Acordies coles diferencies reparaes reconstruyóse'l siguiente árbol filoxenéticu que reflexa'l grau/orde de separación:

La estensión orixinal y el llugar de formación del protorrumano ye un problema, abiertu la mayoría d'historiadores asitiar al norte de la llinia Jireček. La ocupación romana dio llugar a un sincretismu daciu-romanu, similar al desenvueltu na Galia, que'l so resultancia final foi la romanización de los dacios y los tracios que taben na llende de la esfera d'influencia romana. Esta romanización llevó a la desapaición del idioma daciu n'amplies rexones, anque s'abarrunta que l'albanés ye un descendiente direutu del daciu, una y bones munches pallabres prerromanes del rumanu, que'l so sustratu foi'l daciu, paecen emparentaes coles correspondientes pallabres del albanés.

El llatín de la provincies orientales empezó a amosar carauterístiques dialeutales propies a partir del sieglu II d. c. La conformanza del protorrumano asitiar ente los sieglos II y VI o VII d.C. Diversos historiadores consideren el sieglu V como la fecha más tardía na que pudieron apaecer diferencies ente'l protorromance occidental y oriental. ente que'l romance vernacular, llamáu *română comună*, formaríase ente los sieglos V y VIII

### Comparanza léxica
Los numberales en distintes variedaes balcanorrumanas son:
:
Los numberales pa '1' y '2' estremen ente formes de masuculino y femenín, na mayoría de variedaes. Los términos pa '8' y '9' en istrorrumano son préstamos eslavos.

## Historia

### Primeros testimonios escritos

Esiste un gran alderique en redol a una pequeña oración mentada pol historiógrafu Teofilacto Simocates (c. 630 d.C.) que diz:
:τóρνα, τóρνα
:*Torna, torna*
:'Vuelve, vuelve'
El contestu en que se cita dicha frase ye una espedición bizantina mientres les campañes balcániques de Mauricio nel 587, llevada a cabu pol xeneral Comenciolo, en Haemus contra los ávaros. L'ésitu de la campaña tuvo amenazada por un incidente mientres la marcha nocherniega:

Unos dos sieglos dempués de Teofilacto, el mesmu episodiu ye narráu por otru cronista bizantín, Teófnes el confesro, nel so *Chronographia* (c. 810–814), pero esta vegada'l cronista menta les pallabres:
:τόρνα, τόρνα, φράτρε
:'torna, torna, fratre*
:'¡Vuelve, vuelve, hermanu!'

El primeru n'identificar qu'estes pequeñes oraciones yeren formes de rumanu primitivu foi [[Johann Thunmann]] en 1774. De magar, esistió un bancia ente los estudiosos sobre si eses oraciones podíen ser consideraes formes de rumanu tempranu o a cencielles una orde de mandu bizantina avezáu El principal alderique referir a como tienen d'interpretase les espresiones ἐπιχώριoς γλoσσα *epichorios glossa* 'llingua autóctona' en Teofilacto, y πάτριoς φωνή *patrios fonē'' 'soníu patriu' en Theófanes, y a qué tipu de llingua o discursu referir con elles.

## Referencies

## Enllaces esternos