Somport

**Somport** ye un puertu de monte de los Pirineos con un altor de 1.640 metros.

Pela redolada cunta coles llocalidaes de Candanchú, Astún y Le Somport.

## Toponimia
El nome del puertu provién orinariamente del llatín *summus portus*, que puede traducise como "el puertu más altu".

Tamién recibe en dalgunes causes **puertu de Aspe** o **puertu de Canfranc**.

## Xeografía
El puertu de Somport ye l'únicu pasu de monte de los Pirineos Centrales que suel ser accesible tol añu salvu condiciones de nieve escepcional. Ye frontera ente'l valle del Aragón, n'España, y el valle de Aspe, en Francia. Tamién, según delles fontes ye consideráu la llende ente'l *Pirinéu Occidental* y el *Pirinéu Central*.

## Historia

### Historia militar
Hai constancia del usu permanente d'esti pasu de monte dende la dómina romana, cuando foi construyida una calzada conocida como *Vía Tolosana.* Darréu hai evidencia de qu'esta foi la vía utilizada polos pueblos bárbaros de los vándalos, alanos y suevos, según por visigodos más tarde pa entrar na península Ibérica, mientres la cayida del Imperiu Romanu d'Occidente a empiezos del sieglu V. 

De la mesma foi utilizáu mientres el sieglu VIII poles huestes musulmanes nel so intentu de conquistar el reinu Franco.

El pasu foi fortificáu mientres el sieglu XVI polos Habsburgu protexéndose d'una posible invasión francesa, que sicasí nun asocedería hasta la Guerra de la Independencia, cuando'l xeneral Louis Gabriel Suchet devasa'l puertu en 1808, siguíu pol coronel Leonard Morin quien reflexa nes sos Memories del 5º Reximientu (1812-13) la peligrosidá del puertu y la dura resistencia de la población de Canfranc. L'exércitu napoleónicu va usar esti puertu de nuevu pa tornar a Francia en siendo ganaos pol xeneral Francisco Espoz y Mina en 1814.

Asina, ensame de fortaleces protexen el puertu tantu pel llau español como pol francés. El Fuerte del Portalet (en francés, *Fort du Portalet*), nel valle de Aspe, ordenáu construyir por Luis Felipe I ente 1842 y 1870 sustitúi a una estructura anterior asitiada más al norte pa protexer el llau francés de la frontera. Nél tuvieron presos Leon Blum, Édouard Daladier, Paul Reynaud, Georges Mandel y Maurice Gamelin so la Francia de Vichy. Tres la guerra, Philippe Pétain tuvi nél tamién presu ente'l 15 d'agostu y el 16 de payares de 1945. Pel llau español, de primeres los castiellos de Candanchú y de Canfranc constituyeron mientres la Edá Media la llinia defensiva principal na ruta que xunía Francia con Aragón. Darréu a finales del sieglu XVI, Felipe II ordena la construcción d'un nuevu sistema defensivu pa protexese de posibles invasiones franceses que foi encamentáu al inxenieru Tiburzio Spannocchi quien entamó una rede defensiva tomando como puntu principal la nueva Ciudadela de Jaca, y una serie de torres defensives en Ansó, Fechu, Santa Elena de Biescas y Baños de Benasque a lo llargo de la llende ente Francia y Aragón, siendo la Torre de la Espelunca la que protexía l'accesu al puertu de Somport. Nel sieglu XIX, la construcción de la carretera ente Zaragoza y Francia punxo de manifiestu'l deterioráu sistema defensivu del sieglu XVI y constrúyense nueves torres de fusilería nos Arañones y nel estrechamientu del valle ente los Arañones y el pueblu de Canfranc, esta postrera la única caltenida. Igualmente, pa completar el sistema defensivu de la frontera l'inxenieru militar Juan Martínez Zermeño constrúi'l Fuerte de Coll de Lladrones sobre una edificación anterior, y el Fuerte de Rapitán al pie de Jaca na entrada al valle del Aragón.

La delimitación de la frontera ente España y Francia vien reguláu pola Paz de los Pirineos (1659), y el Tratáu de Bayona (1856), que de la mesma ye una reedición de los términos del Tratáu del puertu de Astún (sieglu XII).

### Historia del pelegrinaxe
El puertu de Somport foi ensin dulda la ruta más popular pa los pelegrinos de Santiago de Compostela hasta que'l en sieglu XII consígense pacificar les zones controlaes por bandíos vascos y navarros que fixeron el menos abrupto pasu de Roncesvalles una vía más segura, y unos 100 km más curtiu. El puertu presenta pocos puntos d'interés pal pelegrín más allá del monumentu a los pelegrinos, la moderna ermita del Pilar construyida en 1995, y de les ruines del castiellu de Candanchú y del hospital de San Cristina de Somport, y de xacíu los fantásticos paisaxes d'altu monte. Santiago de Compostela queda aproximao a 870 km del puertu. Asina mesmu la *Via Tolosana* o Camín de Arles procedente de Francia pasa a denominase Camín Aragonés al travesar el puertu.

### Historia contemporánea
En 1928 la conexón ferroviaria ente Canfranc (España) y Pau (Francia) foi inaugurada gracies a la construcción d'un túnel sol puertu. Sicasí esta foi clausurada'l 27 de marzu de 1970 debíu al accidente que sufrió un tren de mercancíes nel llau francés. El 7 de febreru de 2003 un túnel carreteru de 8,6 km de llargu y a una cota averada de 1200 m foi inauguráu, evitando l'ascensu a la parte más complicada del puertu.

## Deporte
Aparte del senderimo y de l'actividá venceyada al pelegrinaxe del Camín de Santiago, el puertu ye un importante centru pa deportes d'iviernu nos Pirineos.

Una pista d'esquí de fondu de 34 km a entrambos llaos de la frontera hispanu-gala percuerre la redoma del puertu. Una parte del itinerariu pertenez al dominiu esquiaderu de Candanchú n'España, y la otra a la estación d'esquí de fondu de Somport, en Francia.

D'igual manera hai que destacar la presencia na aguada española de dos importante estaciones d'esquí que comparten dominiu esquiaderu: Candanchú y Astún.

## Ver tamién
* A-23
* N-330 
* RN134
* Túnel de Bielsa-Aragnouet
* Llista túneles d'España
* Puertos de monte más altos del mundu

## Referencies

## Enllaces esternos