Pueblu protoindoeuropéu

El términu **protoindoeuropeos** referir a los individuos pertenecientes a una etnia o grupu d'etnies de la Edá del Cobre y la primera Edá del Bronce, que falaben variantes del idioma protoindoeuropéu y compartíen una cultura material y patrones culturales similares.

La *cultura indoeuropea* algamó ciertes ventayes sobre otros pueblos, como la ganadería equina, el carru o l'agricultura del trigu, y espandióse hasta tomar l'espaciu ente'l círculu polar árticu, el sur de Portugal y la India. Estos pueblos espresar nuna llingua con carauterístiques similares a les que se falen güei na mayor parte d'Europa, Irán ya India, incluyendo llingües muertes como'l llatín o l'hitita.

La falta d'escritura mientres el periodu protoindoeuropéu quitó a los historiadores de datos fehacientes, pero dalgunos arqueólogos, como Marija Gimbutas, aventuren la *[[hipótesis de los kurganes]]*, según la cual el tueru común a les cultures indoeuropees sería un conxuntu de xentes seminómades qu'atopó los sos fundamentos materiales nel caballu, la rueda, el desenvolvimientu del metal, l'agricultura y la ganadería.
Ente les carauterístiques culturales comunes a los protoindoeuropeos tópase una relixón común politeísta con dellos dioses celestiales. Posiblemente tuvieren delles ventayes teunolóxiques que-yos dexaron espandir se a cuenta de otros pueblos, anque dellos autores argumenten sobre una base arqueolóxica que la espansión foi pacífica.

La cultura comparada dexa conxeturar que teníen tradición poética, qu'usaron pa cantar les fazañes de los sos dioses y héroes que paez ser perantigua. La cultura indoeuropea paez constituyir el raigañu de la civilización europea antigua, lo mesmo que de la civilización indoirania antigua.

## Historia del conceutu
El términu llingües indoeuropees engloba a un grupu de llingües emparentaes filoxenéticamente que deriven de la protollingua común, llamada protoindoeuropéu falada escontra'l IV mileniu e.C.. El parentescu y la idea de que diches llingües veníen de una fonte común foi reconocíu yá por William Jones nel sieglu XVIII. Mientres el sieglu XIX diversos filólogos empecipiaron l'estudiu comparáu de les llingües indoeuropees, desenvolviendo'l métodu comparativu que dexó reconstruyir ciertos aspeutos de la llingua orixinal.

En conexón col trabayu puramente llingüísticu, mientres el mesmu sieglu XIX empezar a especular sobre'l pueblu o pueblos orixinarios que falaron el protoindoeuropéu. Nesa dómina concebíase que dichu pueblu podía ser un supuestu grupu étnicu racialmente homoxéneu y con tradiciones uniformes, al que se llamó "raza aria". Anque esa propuesta nun se basaba nun trabayu puramente científicu nin paez correutamente asitiada, rápido dio llugar a interpretaciones racistes de la "mentalidá aria", que supuestamente oldearía cola mentalidá de los semites, que de la mesma falaríen otru grupu de llingües. 

A principios del sieglu XX, el filólogu germanista Gustaf Kossinna, tratando de xunir les teoríes llingüístiques coles raciales que caracterizaben a los indoeuropeos como dolicocéfalos rubios, afirmó que'l so orixe yera'l Norte d'Alemaña. Poco dempués, el prehistoriador australianu Vere Gordon Childe publicó un llibru tituláu *[[Los Arios]]*, nome col que denominó al supuestu pueblu indoeuropéu primixeniu. 
El términu *ariu* provién del sánscritu *arya* 'noble', y los reis perses como Darío'l Grande -que yeren *indoeuropeos*-llamar a sí mesmos arios. En 1926, cuando apaeció'l tomu de Childe, que yera marxista, taba xestándose el movimientu nacional-socialista. P'ablayamientu del so autor, l'abusu y usu políticu d'esa hipótesis intelectual condució al racismu qu'encontó parte de la ideoloxía del nazismu alemán.

Anguaño la hipótesis de que los pueblos protoindoeuropeos desenvolver en territoriu alemán foi dafechu abandonada, y considérase simplayu que la so sociedá fuera similar a les descripciones de Childe de la "sociedá aria". La xenética igualmente contribuyó a desacreditar estes idees iniciales. Les semeyances ente distintos pueblos indoeuropeos a nivel cultural, relixosu y llingüísticu nun impliquen la esistencia d'una raza homoxénea, poro, el conceutu indoeuropéu pertenecería a la llingüística y non a la xenética de poblaciones.
 
Felicidad corriente antropolóxica aportuna en que, anque puede considerase la posibilidá de qu'esistieren migraciones de **pueblos indoeuropeos** qu'espublizaren traces culturales, ente otros la llingua, nun periodu de la Edá Antigua, y nun espaciu que diría de la mariña atlántica d'Europa al norte de la India ya Irán, sería impropiu falar d'una única etnia indoeuropea orixinaria na actualidá. 

Ello nun resulta inconveniente por qu'otros arqueólogos, como la reputada Marija Gimbutas, asitien los oríxenes indoeuropeos nos asentamientos de fai casi siete milenios nes estepes de les riberes ente'l cursu mediu ya inferior del ríu Volga.

## Evidencies de la cultura indoeuropea

### Evidencies llingüístiques
La principal evidencia de la esistencia d'una llingua protoindoeuropea falada por un grupu étnicu concretu procede del vocabulariu compartíu poles llingües indoeuropees referente a la cultura material (teunoloxía, plantes y animales domésticos, instituciones culturales). La paleontoloxía llingüística ye la disciplina que trata de reconstruyir aspeutos parciales de la cultura de ciertos pueblos prehistóricos sobre la base de la comparanza del vocabulariu heredáu de la protollingua común.

Con tou, la rellación idiomática considérase acotada. Dende principios del sieglu XIX, numberosos llingüistes aportaron a la tesis d'un tueru común partíu en diverses families. Trabayando cada unu pola so cuenta, dos investigadores, el danés Rasmus Christian Rask y l'alemán Franz Bopp, llegaron a la mesma conclusión, que **hubo una sola llingua matriz nel área d'espansión de los indoeuropeos**.

Rask demostró la rellación del islandés y les llingües xermániques col griegu y el llatín. Bopp demostró'l parentescu ente delles llingües Asia del Sur orientales, como'l sánscritu de la India, coles occidentales griegu y llatín.

Bopp comparaba la gramática, ente que los esfuercios de Rask centrar na fonética. Ente dambos fundaron la Llingüística comparada y, tres ellos, a mediaos del sieglu XIX pudo asegurase científicamente que toles llingües europees modernes, salvu cinco —vascu, finés, estoniu, húngaru y lapón, distintes pol so léxicu y pola so estructura como llingües— vienen de un idioma primixeniu común, fonte coles mesmes de numberoses llingües orientales. Esti idioma foi llamáu «indogermano» pol so primeres analistes, que yeren alemanes, y dempués, respondiendo al so ámbitu d'espardimientu, **indoeuropéu**.

Basándose na paleontoloxía llingüística, intentóse pescudar cuál podría ser la cultura orixinaria de los indoeuropeos. De primeres asitióse na India, pero depués demostróse que'l sánscritu yera una llingua más recién, y l'orixe foise moviendo pasu ente pasu escontra'l mar Bálticu y el ríu Danubiu. Más tarde trabayóse a partir del llinguaxe y les pallabres con raigaños indoeuropeos, deduciendo que'l paisaxe pol que se movía aquel pueblu primixeniu taba integráu por una flora y fauna apoderada por fayes y abedurios, según venaos, caballos, llobos, osos, xabalinos y gansos, con frecuentes agües y nubes, lo que refugaba la posibilidá de zones climátiques descomanadamente caloroses y seques p'aquella cultura.

### Evidencies arqueolóxiques
L'arqueoloxía y l'estudiu de les relixones arcaiques revelen coincidencies ente sociedaes bien alloñaes que podríen ser consecuencia d'una conquista del territoriu polos pueblos indoeuropeos, cola consiguiente imposición de la so cultura. Sicasí, la gran diversidá cultural que s'aprecia ente los pueblos indoeuropeos apunta la posibilidá de que la so llingua y patrimoniu establecer por andada, ensin desbancar les cultures orixinales, anque les diferencies tamién pudieron surdir de l'adaptación a los socesivos territorios mientres la espansión, resultando en variantes d'una mesma cultura indoeuropea.

Esisten delles propuestes d'identificación d'antigües cultures atestiguaes arqueológicamente colos posibles falantes indoeuropeos. Sobre la zona, la dómina y el pueblu onde surdió l'idioma matriz, esistieron diverses teoríes, basándose na arqueoloxía.

Una hipótesis que goció de muncha popularidá ye la hipótesis de los kurganes de Marija Gimbutas qu'identifica l'orixe na cultura de los kurganes, asitiada na estepa rusa y sur d'Ucraína. La base de dicha identificación basar en que la cultura material atribuyible a los pueblos indoeuropeos a partir de les especulaciones de la paleontoloxía llingüística ye similar a la cultura material de los kurganes. Otres propuestes d'identificación son les de Colin Renfrew y diversos autores como T. V. Gamkrelidze y V. V. Ivanov, que proponen identificaciones distintes, dende la península anatolia. Sía que non, dalgunos de les traces culturales que se-yos atribúin son la doma del caballu y l'usu de carros, xunto cola ganadería y l'agricultura.

### Evidencies xenétiques
El xenetista italianu L. L. Cavalli-Sforza llevó a cabu un analís de componentes principales de la frecuencia de ciertos marcadores xenéticos del ADN de los europeos, determinando que práuticamente tola variación atopada podía ser esplicada a partir de cinco componentes principales.

El factor o componente principal más importante paez rellacionáu arqueológicamente coles feches de la espansión de l'agricultura neolítica n'Europa hai ente 10 mil y 6 mil años. Esti componente nun amuesa correllación colo que probablemente pudo ser la espansión de les llingües indoeuropees nel continente. Apuntóse que'l tercer componente principal podría tar correllacionáu cola espansión de les llingües indoeuropees nel continente. El segundu componente amuesa un gradiente norte sur y rellacionóse con espansión de pueblos urálicos, anque ye difícil aseguralo.

## Cultura material de los protoindoeuropeos
El léxicu reconstruyíu del protoindoeuropéu tien términos pa la mayoría d'oxetos conocíos polos pueblos d'Europa central na Edá del Cobre que vivíen lloñe de la mariña. A partir d'un analís precisu de la distribución de ciertos animales y plantes, y un llistáu d'oxetos presentes nel so cultural material, intentóse allugar sobre'l mapa l'orixe de los protoindoeuropeos. Sicasí, anguaño esisten distintes propuestes incompatibles ente sigo y de la mesma compatibles cola evidencia llingüística disponible, lo que suxer que la paleontoloxía llingüística por sigo mesma nun puede resolver afechiscamente la cuestión del orixe de los indoeuropeos.

### Teunoloxía
La evidencia de les llingües indoeuropees suxeren que los falantes de protoindoeuropéu conocíen siquier un metal (**h*2*éyos*) y conocíen el cultivu de ceberes. Nun esisten demasiaos términos comunes pa conceutos marineros o de navegación, lo cual suxer que se trató d'una cultura que vivía nel interior del continente. Sí se conocen los términos pa rueda (**k<sup>w</sup>eklos*) y pa carros tiraos por animales (**weg<sup>h</sup>-*). Amás de tener léxicu rellacionáu con xeres agrícoles, esiste un gran númberu d'evidencies de sobre les téuniques testiles, siendo dos texíos bien reflexaos nel léxicu la llana (**wlh*2*nā*) y el llinu (**linom*) y la confección de vistíos (**wes-*, **drap-*).

### Doma d'animales
El protoindoeuropéu cunta con términos pa denotar al ganáu bovino: **g<sup>w</sup>ow-* 'vaca, güe' y **tauros* 'toru' y al ganáu ovín: **h*2*owi-*. Tamién conocíen los caballos (**ek<sup>w</sup>vos* 'caballu') y los gochos (pa los qu'esisten la denominaciones **porkos* y **suw-*). Amás conocíen animales selvaxes como l'osu (**h*2*rtkos* > **h*2*rtkos* 'osu') y el llobu (**wlk<sup>w</sup>vos* 'llobu').

Los animales domésticos europeos baxen de:
* el ganáu vacuno de los uros o auroch. Les vaques europees son polo xeneral más robustes y producen más lleche que les asiátiques y les africanes.
* el ganáu porcino de xabalinos (Sus scrofa). Los gochos europeos son na so mayoría allargaos en comparanza con otres races de cuerpu más curtiu. La mayoría son blanques o rosadas, con delles esceiciones como'l gochu ibéricu.
* el ganáu ovín del muflón (ovis musimon). Les oveyes europees nun presenten acumuladura de grasa nel rabu, dan bastante llana y menos lleche qu'otres races d'Asia.

### Léxicu domésticu
El léxicu domésticu inclúi'l raigañu **dem-* / **dom-* 'conxuntu de familiares, casa', del que deriva l'hitita "pam" 'casa', llatín *domus* y el griegu *deamos* 'pueblu' ya inclusive *déspota* de **dems-potis* 'señor de la casa'. Señalóse que la organización política podría basase en cles, que compartiríen un conxuntu de cases *woikos* (llatín *vīcus*, griegu *oikos*).

## Instituciones culturales protoindoeuropeas

### Relixón

El léxicu reconstruyíu suxer qu'unu de los dioses o fuercies naturales divinizadas más importantes na cultura de los antiguos indoeuropeos yera un "Dios padre" del cielu **dyeus patēr*(2*ter*) Esta espresión sobrevive tanto al traviés del griegu *Zdeus* (3*rēg-*) interpretáu como 'rei', anque'l raigañu orixinalmente podría significar a cencielles 'gobernante' o bien 'poder, fuercia', yá qu'en sánscritu védicu apaez esa acepción.

Ente los conceutos astractos ta'l de **h*2*yw-* 'prosperidá, orde, llei' qu'apaez en llatín como *iūs* 'llei [humana]', en avésticu como *yaoš* 'salú, prosperidá' y en sánscritu *āyu* (nom.)/*yós* (xen.).

## Llingües indoeuropees

La idea d'un tueru común a les families de llingües indoeuropees foi antemanada nel sieglu XVIII y probada n'a mayor parte de los sos detalles nel sieglu XIX, bien especialmente polos trabayos de Rasmus Christan Rask y Franz Bopp, que rellacionaron nun tueru común les llingües xermániques coles mediterránees clásiques al traviés de la gramática, según coles llingües indo-iranies por estudios sobre la fonética, especialmente nel nome de los sos respeutivos dioses. Dicha tesis vien amás respondida por polos estudios del espertu en relixones comparaes Georges Dumézil, especialmente tres el descubrimientu del Xuramentu de Mattiwaza, tratáu de paz ente'l reinu Mitanio y l'imperiu Hitita, nel que se ponen por testigos tanto a los dioses hitites, sirios y babilonios, como a los dioses indoiranios (Mitra, Indra, etc.).

Per otra parte, según los eruditos más escépticos a la hipótesis indoeuropea, les principales divisiones dientro de la familia de llingües indoeuropees remontar a variedaes dialeutales mutuamente intelixibles o cuasi-intelixibles qu'esistíen nel últimu periodu indoeuropéu. Esto refléxase nel fechu de que, delles de les cañes o subfamilies indoeuropees comparten isogloses comunes incompatibles con un modelu d'árbol xenealóxicu. Asina'l protobalto, el protocéltico, el protoeslavu y el protoxermánicu comparten ciertes traces, que los estremen d'otres cañes de la familia, entá cuando probablemente nunca esistiera un tueru común y anterior a los idiomes bálticos, eslavos y xermánicos.

Les innovaciones comunes a cañes distintes del indoeuropéu, suxeren que la situación precedente a la diversificación de les llingües indoeuropees, yera la d'un conxuntu de dialeutos nos que dacuando una innovación o cambéu fonéticu trespasaba les fronteres dialeutales y producíase tamién nos dialeutos axacentes.

Si tomar en considerancia la esistencia d'innovaciones qu'afectaron a dos rames: proto-A y proto-B, ensin qu'ello presuponga qu'esistió un proto-AB dexa esplicar les semeyances ente llingües itáliques ensin presuponer la esistencia d'un *protoitálicu*, o les semeyances ente llingües eslaves y báltiques ensin presuponer la esistencia d'un *protobaltoeslavu*.

## Tesis de los Kurganes

Anque nun pudo ser verificada pola historiografía, tratar d'una de les teoríes más completes y documentaes sobre l'orixe y espansión de los indoeuropeos, lo mesmo que de les sos traces culturales y el mundu que vivíen.
 
Dempués de trabayar como arqueóloga nes estepes ucraínes, Marija Gimbutas desenvolvió una teoría completa sobre l'orixe, desenvolvimientu y evolución de los pueblos indoeuropeos, que'l so orixe creyó atópase na zona qu'escavó, datada escontra'l 5º o 6º mileniu antes de la nuesa era.

Llamar "Cultura de los Kurganes", pol nome que se-y da a los túmulos o sepultures antigües na rexón.
Los pueblos de los kurganes desenvolveríen la movilidá necesaria pa ocupar vastes zones a partir de la so maestría na equitación y la so conocencia y usu de los carros, vehículos que de cutiu suelen apaecer enteros o desmontaos so los túmulos.

El procesu d'espansión d'esi pueblu nómada o seminómada desenvolveríase a lo llargo de milenios, unes vegaes a partir de migraciones en masa y otres vegaes al traviés d'estaciones o ocupaciones entemedies.

D'alcuerdu a Gimbutas, dende'l so llar orixinal -les estepes al sur del ríu Volga- los indoeuropeos trespasaríen los montes d'El Cáucasu escontra'l Sureste, pasando socesivamente a Irán, Mesopotamia y la India, onde llegaron nel sieglu XX e.C.; nesi viaxe escontra l'este forxáronse l'idioma sánscritu, el curdu, y la llingua de los perses. Otra caña algamó la península d'Anatolia, onde florió la cultura hitita, que la so llingua descifrar por analoxía coles europees.

La ocupación d'Europa polos indoeuropeos debió de faese en delles folaes a partir del sieglu XXXIV e.C., según Gimbutas. Una d'elles ocuparía la rexón de los montes Balcanes y Grecia escontra 2700 e.C., ente qu'otra caña xubía al Norte, escontra Escandinavia y el mar Bálticu.

De la mesma, los pueblos indoeuropeos que s'asitiaron n'Europa Central constituyiríen el grupu que depués s'estremaría en celtes, itálicos, armenios,...

Dalgunos d'estos pueblos, xuníos por llazos llingüísticos y seique culturales, espolletaron y siguen vivos en nós, en nuesa llingua, lleis y filosofía, como los llatinos o los helenos. Otros, como los hitites, floriaron mientres dellos sieglos y depués sumieron.

### Europa antes de los indoeuropeos, según la tesis de los Kurganes
L'aspeutu más interesante de la tesis de Gimbutas ye la so idea de los pueblos qu'había n'Europa antes de les invasiones indoeuropees, ente'l sestu y el cuartu mileniu antes de Cristu. 

Según ella, ocupaba'l subcontinente un conxuntu de sociedaes agrícoles -los indoeuropeos yeren mayoritariamente ganaderos-, relativamente pacífiques y igualitaries, nes que les muyeres teníen un papel predominante -frente al patriarcáu y la sociedá aristocrática propia de los indoeuropeos-. 

Nun seríen bien hábiles na guerra, y escoyíen llanura fértiles p'asitiase, y non llugares elevaos de mal accesu, como sicasí sí faíen los indoeuropeos. 

Tendríen un fondu sentíu relixosu, rindíen cultu a la Diosa Madre -frente al Dios Padre indoeuropéu y semíticu- y, al paecer, inventaron dalguna forma d'escritura en dómines tan remotes como'l quintu mileniu e.C. 

Pero nun conocíen el bronce col que los indoeuropeos forxaben los sos armes, y vencieron a la so emburrie, non ensin antes entemecese con ellos nuna proporción indeterminada.

## Ver tamién
* Relixón indoeuropea
* Sociedá protoindoeuropea

## Referencies

### Bibliografía
* Renfrew, A.C. (1987): *Archaeology and Language: The Puzzle of Indo-European Origins*, London: Pimlico. ISBN 0-7126-6612-5
* Thomas V. Gamkrelidze y Vjačeslav V. Ivanov (1995): *Indo-European and the Indo-Europeans. A Reconstruction and Historical Analysis of a Proto-Language and a Proto-Culture*, Berlín - Nueva York.
* J. P. Mallory y D. Q. Adams (2006): *The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World*, ISBN 978-0-19-929668-2.
### Enllaces esternos
* Indo-European Origins in Southeast Europe