Aragonés medieval

El **aragonés medieval** ye la llingua romance que se falaba nel Reinu d'Aragón na Edá Media. Tamién ye conocíu como **aragonés antiguu**, **romance aragonés medieval** o **dialeutu aragonés medieval**. Ye'l precursor del actual aragonés.

Tamién se llama "aragonés medieval" a la forma d'escribir esta llingua, que nun representaba tolos calteres del fala popular. Sicasí, pa esti conceutu esiste un términu más específicu, el de ***scripta medieval aragonesa***, que yera la forma del romance aragonés medieval que s'utilizaba nos documentos y testos oficiales de la Edá Media.

La llingua romance aragonesa medieval llegó hasta los nuesos díes gracies a documentos oficiales y obres lliteraries, principalmente de los sieglos XII, XIII, XIV y XV.

## Semeyances llingüístiques
L'aragonés medieval compartía bastantes traces colos romances medievales navarru y rioxanu. Ye por ello que n'ocasiones seya englobado por dellos filólogos, xunto con esos dos romances medievales allegaos, dientro de la denominación global de navarroaragonés.

L'aragonés medieval yera muncho más próximu al catalán qu'anguaño: 
De fechu los sos documentos rexistren munches coincidencies ya influyencies.

## Historia
Pertenecientes a tiempos de Xaime I d'Aragón el Conquistador yá atopamos testos estensos n'aragonés como'l "Vidal Mayor" o documentos del Monesteriu de Veruela, como la carta puebla de Pozuelo d'Aragón (1245).

La oficialidá del romance aragonés producióse cuando Pedru III d'Aragón el Grande rompió col monopoliu de la escritura que tenía la ilesia, en llatín, creando un monopoliu real na escritura en romance. Quedó afitada asina una forma oficial d'escribir en romance aragonés nel Reinu d'Aragón. Esta forma d'escribir oficial foi asonsañada a les traces nos testos escritos de la mayor parte del reinu. Asina, pasar a nun representar apenes dialeutalismos y localismos nos testos escritos. Sicasí, en zones como les comunidaes de la Estremadura aragonesa siguió escribiéndose representando les traces dialeutales y locales del romance aragonés de la zona.

## Fuentes
* Elementos romances en testos llatinos, nel llamáu llatín notarial aragonés.
* Testos romances: dende fines del sieglu XII y principios del sieglu XIII.
* Toponimia aragonesa.

En dellos aspeutos les primeres fontes son meyores que les segundes. Munchos calteres xenuinos nun son representativos nes segundes fontes porque se consideraben vulgares y ye una dómina na que'l castellán desenvuélvese y ye un modelu pa los escribanos aragoneses.

Ente los testos medievales escritos en romance aragonés tenemos el *[[Liber Regum]]* del sieglu XII, el *[[Fueru de Teruel|Fueru romance de Teruel]]* del sieglu XIII, el *[[Vidal Mayor]]*, etc. Dalgunos llibros como *[[Razón feita d'amor]]* tamién son consideraos por dalgunos como una muestra del aragonés medieval.

Nes Comunidaes d'aldegues de les ciudaes de la Estremadura aragonesa de Calatayud, Daroca, Teruel y Albarracín, les fontes revelen que l'aragonés medieval de les comunidaes aragoneses presentaba yá delles coincidencies col romance castellanu y escarecía de dellos elementos presentes nel aragonés medieval del valle del Ebro y l'Altu Aragón. Esti aragonés ta representáu por testos d'importancia histórica como'l *[[Fueru de Teruel|Fueru romance de Teruel]]* y sufrió un procesu de castellanización, a lo menos na llingua escrita, primero que l'aragonés del valle del Ebro.

A finales del sieglu XV, coincidiendo col reináu de Fernandu II d'Aragón el Católicu, l'aragonés escritu del valle del Ebro y l'Altu Aragón evoluciona escontra formes más coincidentes col castellán y sume na llingua escrita la fonética típica aragonesa primitiva (-it-, -ll-, etc.). Los testos amuesen una fonética bien similar a la castellana, sacante nel caltenimientu de la f- inicial. D'equí d'equí p'arriba los testos oficiales son yá n'español. Namái atopamos dellos testos que caltienen les traces aragoneses primitivos, como'l aragonés aljamiado y dellos testos del valle de Tena del sieglu XVI. A nivel popular, el léxicu aragonés primitivu fosiliza nos aspeutos rellacionaos cola agricultura, la ganadería y l'artesanía local. Gran parte de los neoloxismos son yá coincidentes colos utilizaos nel reinu de Castiella. Piérdense munchos cultismos medievales.

## Grafía
### Consonantes
*El fonema palatal líquidu /l/ representábase:
***l*: na mayoría de los casos.
***ll*: en pallabres qu'en llatín teníen *l·l* geminada, dacuando términos xurídicos cultos: *apellación*, *cancellado*, y casos d'ultracorrección per tracamundiu colos anteriores (*ellectos*, *carcellería*, *carcell*).
***ll*: en pronomes: *ell*, *aquell*.
***ll*: en dellos topónimos con sufixu *-uelo*, *-uela*: *Oriuella*, *Escoriuella* y probablemente *Ruviellos*.

*El fonema palatal llateral *ll* yera representáu como:
***li*: *mu*'li**er'', ''el mio**li**an''.
**''ly''.
****l** simple: ''Foz la Vie**l**a'', [[1279]]-[[1280]].
**''yll'': ''Val de Cone**yll**vos'', [[sieglu XIII]].
**''ll''.
**''lg'': ''Caste**lg**on'', [[1141]].

*El fonema palatal nasal ''ny'' (''ñ'' n'español) yera representáu como:
**''nin'': ''Bolta**nin**a'', ''Fa**nin**anares'', ''Iru**nin**a''.
**''in'': ''Fa**in**anas'', ''Caba**in**nas'', ''Pe**in**nalen''.
**''ny'': ''Bolta**ny**a'', ''Caba**ny**as''.
**''gn'': ''Savi**gn**aneco'', ''esta**gn**o''
**''nn'': ''Iru**nn**a'', ''Capa**nn*'as*.
 
*El fonema alveolar africáu sordu representábase como *c*, *ç* o *z*.

*El fonema prepalatal africáu sordu yera representáu como *i*, *y*, *g* cuando derivaba de les sílabes llatines IA, IO, IX, GUE, GI, y por *i*, *y*, *ch*, *x* n'otros casos:
***Iosa*, *iuso*, *iermano*, *[[Alfajería|Alfaiaria]]*, *[[Borja|Boria]]*.
***Sancho*, *Sanxo*.

*El fonema /V/ yera representáu como *o* y como *v* y llueu se confundió con *B*. Yera fricativu y non billabial como en castellán medieval meridional y valencianu.

*El fonema /B/ yera representáu como *b*

*El fonema /K/ yera representáu como:
***c*: delantre de *o*, *a* y *o*: *casera*, *cubu*.
***ch*: delantre de vocal velar.
***ch*: en posición interior: *Rochafort*, *Gaschoniella*.
***ch*: en posición final: *Canyamach*, *Ornach*, *Avraych*.
***q*: en casos como *quenca*, *baquna*.
***qu*: puede tar delantre de toles vocales: *cuenqua*, *chiqua*.
***k*: *kuarros*.

## Fonética
Dellos calteres xenerales de la fonética aragonesa medieval son los siguientes:

### Sordes intervocáliques

Suelen caltenese nos testos llatinos de la dómina de Ramiro I d'Aragón. Nos de la dómina d'Alfonsu I d'Aragón non, y apaecen hipercorrecciones. Nos testos romances nun s'atopen de cutiu munchos casos de caltenimientu.

### Grupos iniciales -PL-, -FL-, -CL-

Suelen caltenese. En Navarra fueron los últimos calteres primitivos que se caltienen nos testos.

### -KT- > -it-
Los testos romances usen -ch- más de cutiu cuanto más tardanos son. Reparar que los testos destinaos a más xente y mayor grau de cultura tienen ch, y los de círculos más pequeños amuesen -it- hasta finales del sieglu XV. La -ch- reflexa castellanización, pero tamién podría tener rellación col fluxu cotidiano de gascones y occitanos escontra'l Valle del Ebro.

Nel sieglu XIV, Johan Ferrandez de Heredia y los sos escribanos solíen escribir -ch- (*dichos, fechos*) en cuenta de -it- (*ditos, feitos*), como nos testos notariales del Alto Aragón y La Almunia de Doña Godina. Ye posible que los escribanos del taller de Heredia tomaren pa estes traducciones la fonética del aragonés de les comunidaes aragoneses o del suroeste que debía de falar el gran maestre hospitalariu.

Según Bernard Pottier, el grupu -it- acastellanar ente 1468–1480 en testos cultos o oficiales, porque nestos testos qu'estudia atopa les pallabres con fonética aragonesa primitiva *feito*, *dito*, *leitera*, *peitos*, *dreito*, *ueito*, *bueito* hasta 1478, y les formes con -ch- son posteriores a 1469.

### -LY-, -C'L-, -G'L- > -ll-
Suelen apaecer, pero nel sieglu XV yá non tantu. Según Bernard Pottier, el periodu de cambéu de -ll- escontra la -j- castellana, entós fricativa palatal sonora, ye de 1485–1490, pero formes como *tinalla* apaecen inda en 1497. 

Nel aragonés medieval de les comunidaes aragoneses la sustitución gráfica de la *-ll-* por una *i*, *j* o *x* (representando una *ch*) dase primero que nel Valle del Ebro o'l Sistema Ibéricu oriental. Podemos lleer los topónimos: *Torrijas*, *Peraleios*, *Val de Coneios*, *La Foz de la Vieia*. Yá a finales del sieglu XV atopamos una *x* (*Foz de la Viexa*, *Torrixos*), que debe de representar una *[[ch]]* (Acordies con Rafael Lapesa, la *x* castellana sustitúi al fonema /g/ castellán equivalente a la *ch* en casos como estos nel sieglu XVI y faise J nel sieglu XVIII).

### Africaes alveolares
L'africada alveolar sonora, representada en delles llingües romances medievales como *z* neutralizóse ensordando. Dende'l S XI atestíguase la tracamundiu de les africaes alveolares sonora (*z*) y sorda (representada por *ç*) nel alfabetu llatín. En testos aljamiados como'l *[[Poema de Yuçuf]]* tamién vemos tracamundios ente les lletres *[[zāi]]* y *[[çin]]* na versión tardana B. Na aljamía hebrea n'aragonés les *z* y *ç* de los testos n'alfabetu llatín escribir con *[[samekh]]* y *[[xin]]*, colos mesmos tracamundios.

### Africaes prepalatales
La evolución de les consonantes nes sílabes llatines IA, IO, IX, GUE, GI, produció un fonema prepalatal africáu que yá yera sordu nel sieglu XII, neutralizándose col fonema prepalatal africáu sordu güei representáu por *ch*. La interpretación tradicional, qu'interpreta la evolución fonética del aragonés como tributaria de la castellana, nun lo considera asina, y autores como Rafael Lapesa consideraron que pudo ser sonoru hasta dempués de la Edá Media basándose na manera d'escribilo más de cutiu coincidente con esi fonema en castellán, catalán, occitanu y francés. Manuel Alvar yá cita casos de tar escritu *ch* (*Belchit*, *Marchant*) nos elementos romances del llatín notarial aragonés. Dellos microtopónimos de Tudela que güei s'escriben cola *j* castellana escribir con *ch* nel sieglu XIII. Nel sieglu XV, en Zaragoza, escribíase *[[Puerta Cinecha]]* alternando con *Puerta Cineja*, y en Bielsa, *[[Pontache]]* alternando con *Pontaje*. Per otra parte, en llugares del suroeste d'Aragón y Navarra, onde l'aragonés evolucionó escontra formes más cercanes al castellán con anterioridá, hai aragonesismos con *ch* (*chito*, *chelar*), y tenemos el casu d'aragonesismos bien estendíos n'español como *[[chepa]]* que compite con *giba*.

## Morfología
### Artículo
Nos testos llatinos los artículos romances qu'atopamos son:
**Lo*, *los*, *la*, *les*, son los casos qu'atopamos más de cutiu.
**O*, *vos*, *a*, *as*, nunos pocos casos que provienen del Altu Aragón.
**Ero*, *yera*, *ro*, etc... nunos pocos casos que provienen del Altu Aragón.

Nos testos romances hai casos de *lo*, *o*, *vos*, *a*, *as*, en topónimos, etc... pero polo xeneral predomina'l mesmu artículu qu'en castellán, y les mesmes formes contractas del sistema:
**el*, *la*, *los*, *les*.
**del*, *de la*, *de los*, *de les*.

Destaca facer, presente tamién en catalán y en castellán medieval, del usu de la combinación "artículu + posesivu + sustantivu" (*na mía fin, cola nuesa senyal, a la suya cambra*).

### Pronomes
L'oxetu indireutu de tercer persona marcar con *li* (traza esti compartíu col catalán) como en *sía li apparellado; non li lieuen l espada*). Tamién apaecen pronomes suxetu precedíos de la preposición *a* pa indicar el complementu direutu: *que sían a tu plazientes; a tu hai plazido* (traza que nuevamente tamién s'atopa en catalán). Tamién estrema ente'l relativu *qui* (persones) y *que* (coses): *el dito noble qui leuará l espada; el más honrrado de los vispes qui ellí van ser; otra duenya qui lieue* (esto tamién sigue asocediendo en catalán).

### Númberu
Los plurales suelen presentase cola forma coincidente col castellán medieval nos testos romances, pero hai munches esceiciones, como podemos ver na *Crónica de [[San Juan de la Peña]]*: 
* *ibers*, *corts*, etc...
Dacuando, estes esceiciones son topónimos:
**Abolpillars* (1155), *Golpellars* (1175), nel términu de Zaragoza, sieglos dempués *Golpellares*.

### Numberales cardinales
Vemos numberales cardinales qu'inda esisten nes variedaes orientales y centru-orientales del idioma aragonés actual. Estos numberales cardinales atópase en tol aragonés medieval del Alto Aragón y el valle del Ebro y en romance navarru medieval:
**Ueito*, coles variants *ueyt*, *ueyto*, *hueyt*, *hueyto*.
**Setze*, por un error d'escritura de la *t* (o d'interpretación de la grafía medieval) sale en dalguna gramática descriptiva del sieglu XX como *seize*.

### Demostrativos
Atópense formes con *-i* final en llugar de *-y*:
**Esti*, *aquesti*, sobremanera nos testos del aragonés medieval de les comunidaes aragoneses. Estes formes tamién s'atopen en testos navarros y rioxanos del sieglu XI.

Pa indicar oxetos alloñaos:
**Eixe*, *eixa*, *eixo*
**Exe*, *exa*, *exo*
*Tamién *aquexo* (nel *[[Fueru romance de Teruel]]* xunto a *exo*)

### Posesivos
**Lur*, *lurs* ye'l posesivu de tercer persona de más d'un posesor.

Vien del llatín *ILLORUM*, en xenitivu plural y equival al rumanu *lor*, italianu *loru*, francés *leur*, occitanu *lor* y catalán *llur*.

### Verbos
* Los verbos suelen tar escritos con formes coincidentes a les del castellán medieval, pero metanes les formes mayoritaries atopamos otres formes aragoneses propies.
* La terminación verbal *-etz* suel presentase como en castellán medieval *-ades* o *-ais*, poques vegaes como *-eds*, *-ez*.
* Los pasaos imperfectos d'indicativu escríbense como en castellán medieval -ia-, -aba, con delles esceiciones: *fevan*, *feua*, *exivan*, *requerivan*, escritu tou con *o*, etc...nos testos notariales del Altu Aragón, y tamién na "Crónica de San Juan de la Peña".

* El pasáu perfectu simple suel tar escritu como en castellán medieval, pero vemos dacuando formes en *-oron* y formes propies en *-é*: *exié* 'salió' (catalán *eixí*), *die* 'dió', *umplié* 'enllenó' (catalán *omplí*).
* El pretéritu perfectu de verbos intransitivos, como n'otres llingües romances, formar col verbu 'ser' y non col verbu 'haber': *sía hauido* 'hubiera' o *sían leuados* ('[los] llevaron').

### Alverbios
Hai munchos alverbios remataos en *-ment*. Esta forma inda se da en delles pallabres del aragonés actual: *tásament*, *malament*, etc…, anque son consideraos cultismos na llingua aragonesa actual. En parte del aragonés medieval de les comunidaes aragoneses apaecen cola forma *-mentre* (coincidente col romance navarru) con r epéntica que fai que nun se pierda la –y final.

**Aprés* AD PRESSUM: dempués. Esta forma inda se caltién nel aragonés actual del Valle de Tella y tien un significáu paecíu a "dimpués" pero non coincidente del tou.
**Avant* AB ANTE: antes. Bien avezáu n'aragonés medieval y navarru medieval. N'aragonés actual güei ye debán y adebán.
**Encara*: inda. Rexistrar nel aragonés medieval de Teruel (y tamién en Navarra) inda hasta finales del sieglu XV. Esta forma dar anguaño nel aragonés, nes variedaes orientales.
**Plus*: rexistrar nel aragonés medieval. Esta forma tamién se rexistra na Rioja yá nes *[[Gloses emilianenses]]*, escrites en romance rioxanu.
**Los sos*, *suso* SURSUM: n'alto.
**Iuso*, *juso*, *aiuso* DEORSUM: embaxo. Na llingua ribagorzana actual, caltener cola forma *dichós*.
**Tantost*: aína.

### Preposiciones
**A, Ad* (cuando la pallabra siguiente empieza por vocal). *Ad aquel*.
**Cabu*  *ta*.
**Por, pora, pa*: N'aragonés actual dase la forma evolucionada *pa*.
**Por a* < Pro ad.
**Pa* < par < Per.
**Ensin, sines de, sinse* < SINE
**Ensomo de*: enriba de.
**Desus de, desusu de*: debaxo de.
**Tro a, tro en, entro a* < INTRO: hasta.

### Conxunciones
**Car* < *QUARE*: pos, porque. Utilizar n'aragonés medieval y navarru medieval, igual que n'occitanu, catalán, y francés.
**Doncas*: pos, por tanto. Como n'occitanu *doncas/donc*, en francés *donc* y en catalán *doncs*.
**JatSía*.

## Referencies

## Bibliografía
*Manuel Alvar. "*Estudios sobre'l dialeutu aragonés [sic]*". Institución Fernando'l Católicu. (1987).
*Anchel Conte et al. *L'aragonés: Identidá y problemática d'una llingua*. Llibrería Xeneral (1982).
*Rafael Lapesa. *Historia de la llingua española*. Editorial Gredos. (1981).
*Javier Terrado Pablo. *La Llingua de Teruel a fines de la Edá Media*. Institutu d'Estudios Turolenses, 1991.
*Francho Nagore Laín. *Aspeutos llingüísticos de la redaición romance de los fueros de Teruel y Albarracín en comparanza con otros testos medievales aragoneses*. *Tiempu de Derechu foral nel sur aragonés: Los fueros de Teruel y Albarracín I Estudios*. La Xusticia d'Aragón.
*Francho Nagore Laín. "*Belles areas lesicals orichinals n'Aragón*". Rolde, 100, xineru-setiembre 2002, pp.&nbsp;165–176.