Llingües macroarahuacanes

Les **llingües macro-arahuacanas** o **macro-arawak** ye una macrofamilia de llingües que englobaría a les llingües arahuaques puramente diches (tamién llamaes maipurenas), les guahibanas y les arauanes ya inclusive dellos autores añaden otres llingües a esta macrofamilia.

## Distribución
Antes de la conquista española les llingües arahuaques yeren falaes en rexones discontinues ente sigo, dende'l Caribe hasta'l Gran Chaco y les fontes del ríu Xingú y dende la desaguada del Amazones hasta les fasteres de los Andes.

Entiende alredor de 80 llingües y dialeutos, que fueron falaos, nel pasáu, en Florida y les Antilles y, anguaño en Venezuela, Colombia, Brasil y les Guayanes hasta les estribaciones de los Andes peruanos. La mayoría de les sos falantes forma parte de pequeños grupos tribales.

L'orixe de la familia probablemente sía l'oriente de l'Amazonia, ente la desaguada del ríu Negro y la islla de Marajó, dende onde s'esvalixaría siguiendo dellos afluentes del ríu Amazones como los ríos Trombetas, Negru, Madeira, Purús, Juruá ya inclusive el Xingú, como tamién bordiando la mariña Atlánticu escontra'l Caribe. El grau de diverxencia interna ente'l conxuntu de llingües del tueru maipure-arawak sería de 45 sieglos de separación, según los cálculos léxicu-estadísticos de Morris Swadesh.

## Clasificación
Usualmente les llingües d'esta macrofamilia arrexuntar en tres families bien establecíes:
# **[[llingües arawak|Maipureana]]**: conformada por 65 llingües que pa dellos llingüistes son les que realmente conformen la familia arawak, 34 de les cualos entá son falaes. Subdividir nos grupos:
## Norte ###
Caribeñu, nel que s'atopa'l wayuunaiki, l'idioma arawakano con mayor númberu de falantes nel presente (unes 400 mil persones), amás les llingües añu, lokono y taino.
### Oriental o palikur
### Wapishana
### Ríu Negro: kurripako, banivá, warekena, baré, xiriana, yucuna, tariano, piapoco.
### Caquetío: achagua
## Suroccidental
### Occidental: chamicuro, amuesha o yanesha
### Preandino: asháninca (campa), caquinte, machiguenga, nanti, nomatsinenga
### Purus: piro, apuriña, iñapari (†), machinere, yine
## Sur
### Bolivianu: mueyo, baure, paunaka
### Chaqueño: chané, terena
## Mato Grosense
### Xinguano: waurá, mehinaku, yawalapiti, agavotoqueng (agatavotaguerra)
### Paresí
# **[[llingües arauanes|Arauana]]**: consiste de 6 llingües (arawá, deni, sorowahá, jamamadi, kulina y paumarí) una de les cuales una ta muerta (arawá). Falar en Brasil y Perú.
## Paumarí (c. 200 falantes)
## Madí (c. 420 falantes)
## Sorowahá (c. 100 falantes) (tamién conocíu como Suruahá o Zuruahá)
## Dení-Kulina
### Dení (c. 1000)
### Kulina (c. 2500) (tamién conocíu como Culina-Madijá, Culina)
## Arauá (tamién conocíu como Arawá, Arua) (†, escastáu en 1877, pola mor del sarampión)
# **[[llingües guahibanas|Guahibana]]**: consiste en 5 llingües estremaes en 3 grupos:
## Grupu Norte:
### Hitnü (Macaguane, jitnu); ríu Ele y cañu Guiloto, Arauca, Colombia.
### Hítanü (Iguanito); ríu Iguanito, Tame, Arauca, Colombia ##
Grupu Central
### Sikuani (Hiwi, jiwi, jivi, guajivo); nos departamentos de Meta, Vichada, Arauca, Guainía y Guaviare, en Colombia y en Apure y el estáu Amazones, en Venezuela.
### Cuiba (Wamonae, cuiva, kuiba, dexa)
## Grupu Suroeste: Guayabero

Tamién dellos llingüistes inclúin dientro de les llingua arawakanas otres subfamilies:
# **[[idioma puquina|Idioma pukina]]**: que se falaba en Bolivia y Perú. Acordies con Alfredo Torero nun se demostró la so pertenencia a la familia arawak. Tampoco s'atopó rellación dalguna ente les llingües uru y chipaya nin col puquina nin coles llingües arawak.
# **[[llingües harákmbet]]**: que se falen inda nel sureste de Perú.
# **[[llingües uru-chipaya]]**, falaes por inda n'enclaves aisllaos de Bolivia.

Kingsley Noble (1965) amosó delles coincidencies ente'l uru-chipaya, el puquina y l'arawá. L'arawá y l'arawak comparte anglunas carauterístiques nos sos sistemes de xéneru gramatical, pero léxicamente nun amuesen práuticamente nenguna paecencia, lo cual dexa duldar de les propuestes de parentescu basaes en traces tipolóxiques. Matteson comaró el madi (arawña) y les llingües harákmbut, anque Tovar refuga les conclusiones d'esti autor. David L. Payne (1991) nun considera que l'arawá o'l harákmbut tean emparentaos coles llingües arawak y tampoco los considera emparentaos Dixon (1999).

## Comparanza léxica
La siguiente ye una llista comparativa de los pronomes:

Esta llista de pronomes amuesa poca similaridad potencial ente les trés families que supuestamente constitúin la macrofamilia macro-arawakana.

## Referencies

### Bibliografía
* Fabre, Alain (2005) Arawak *Diccionariu etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indíxenes suramericanos*.
* Alexandra Y. Aikhenvald & R. M. Dixon: *The Amazonian Languages*, ed. Dixon & Aikhenvald, Cambridge Univesity Press, 1999. ISBN 0-521-57021-2.
* 
* 

### Enllaces esteriores
* Ethnologue