Ma y pá

En llingüística, **ma y pá** (***mama'''/'''papa***) referir a la secuencia de soníos /ma/, /mama/ y similares conocíos por corresponder se a les pallabres pa madre y padre na mayoría d'idiomes del mundu.

L'estudiu d'esti fenómenu llingüísticu empecipiar en 1952, cuando Morris Michael Lewis señala que ye común qu'en madre s'use frecuentemente'l soníu 'm', ente qu'en padre ye común 'b', 't' y 'd'. En 1959, l'antropólogu George Peter Murdock alvierte que solo hai dos pallabres que son iguales o bien paecíes en casi toles llingües del mundu: 'ma' y 'pá'; polo que realiza una investigación, arrexunta 1.072 términos y dexa a la comunidá llingüística la determinación de les conclusiones pertinentes. Murdock atopó na so escoyeta que pa 'ma', nel 85% de los casos predominen les nasales y que solo nel 1,1% hai consonantes arrexuntaes porque na mayoría apaez la combinación consonante-vocal (como na fala del ñácaru), de tal manera que na equivalencia pa 'madre' predominen les consonantes nasales y la vocal /a/ como en /mama/, /añada/ y derivaos; sicasí en 'padre' son frecuentes les consonantes oclusives como se ve en /papa/, /baba/, /tata/, /dada/ y similares.

## Teoría poligenética

Munchos sostienen que los términos de parentesco mamá y pá, correspuenden a un casu especial de falsos cognaos. Les semeyances inter-llingüístiques d'estos términos créese que provienen de la mesma naturaleza de l'alquisición del llinguaxe. D'ente los balbuceos d'un ñácaru aprendiendo a falar, éstes suelen ser les primeres pallabres identificaes, y los padres tienden a acomuñar estos soníos de los sos fíos con ellos mesmos. D'esta miente, nun habría necesidá d'atribuyir a un ancestru común les semeyances ente'l *ba* !kung, *abba* araméu, *bàba* mandarín, *baba* persa, y *papa* francés (toos "padre"); o'l *amá* navajo, *māma* mandarín, *mama* suaḥili, *mama* quechua, y *mama* inglés (toos "madre").

Yá en 1922, Otto Jespersen sostuvo que ye natural qu'una madre siéntase llamada al escuchar los soníos "ma-ma" como parte de los primeres balbuceos del so ñácaru. De resultes del trabayu de Murdock, el llingüista Roman Jakobson (1962) conclúi qu'estes pallabres surdiríen de la fala de los ñácaros o atatexo infantil n'interacción cola fala de los sos padres, onde los adultos afaen el so llinguaxe al de los neños; lo que Jakobson llapada "formes de guardería" (*nursery forms*): d'una forma infantil como 'ma' deriven pallabres como madre o maternal. Detrás d'esto hai motivos fonolóxicos, pos estos términos construyir a partir de los fonemes más senciellos de producir, mesmos de la fala temprana del neñu, como son les billabiales **m** (nasal billabial), **p** (oclusiva billabial sorda) y **b** (oclusiva billabial sonora), amás de la vocal abierta **a** (vocal abierta anterior non arrondada), soníos nos cualos preséntase la mayor relaxación de llabios y llingua, y son los que meyor s'afaen a la impericia del falante novel. 

Con frecuencia'l ñácaru apriende primero a dicir "ma", según Jakobson hai una rellación col murmuriu maternu *mmm...* y la necesidá d'alimentase por aciu la lactancia.

## Teoría monogenética

Per otru llau, dalgunos sostienen qu'estes pallabres seríen cognaos que probaríen l'orixe común de les llingües a partir d'un idioma protosapiens. Atopóse por casu, que de 1.000 idiomes estudiaos, el 71% de los casos, "papa" significa padre o un pariente masculín del llau del padre. Estes pallabres tienen gran cualidá de permanecer inalterables, por casu, dende l'antiguu chinu, les formes *ma* y *ba* caltiénense exactes en tolos sos dialeutos actuales y a lo llargo de 3.000 años. 

Según los investigadores Pierre Bancel y Alain de L'Etang (2013), *mama/papa* tendríen un orixe nun idioma ancestral protosapiens, con una antigüedá ente 50.000 y 100.000 años, y del cual provendría toles llingües del munduː Esto ye por cuenta de que consideren que la evidencia histórica amuesa una correllación coles families llingüístiques con una influencia mínima de préstamos. Ye asina que podemos atopar que ***mama*** ye frecuente en families tan distantes como la indoeuropea, la sinón-tibetana o la nixero-congolesa, presentándose variantes: por casu, na familia drávida, onde la pallabra frecuente pa madre ye *ama*, na urálica *ema*, túrquica *ana*, tungús *eni*, austronesia *ina*, austroasiática *me*, esquimo-aleuta *ana* y na-dené *amá*. 

La monogénesis llingüística sofítase tamién na monogénesis biolóxica del ser humanu, por cuenta de la profusa evidencia que sostién que l'orixe de los humanos modernos dar nel África subsaḥariana. Con éses puede reparase que pa **pá** o padre, ye bien común l'usu de la pallabra ***baba*** nes families nixero-congolesa, nilo-saḥariana y joisán. Per otru llau la pallabra frecuente pa otres families como l'afroasiática ye *aba*, pa la indoeuropea *papa*, drávida *apa*, túrquica *arreya*, mongólica *etseg*, norcaucásica *dada*, tai-kadai *pho*, na-dené *atá* y na macrofamilia amerindia *tata*. N'ocasiones produz un fenómenu inversu, como na familia austronesia, onde padre frecuentemente ye *ama*, anque nesti casu tamién ye común la forma oclusiva *bapa*.

De siguío, 'ma' y 'pá' en distintes llingües:

## Llingües europees
### [[Llingües indoeuropees]]
Nes llingües indoeuropees la pallabra pa 'pá' más frecuente ye *papa*, pero tamién ye común *tata* en llingües y dialeutos romances, celtes, bálticos, eslavos y xermánicos. Ye posible que se trate d'antiguos sinónimos y qu'en proto-indoeuropéu correspuenda a *appās y *tātā.

Nel idioma protoindoeuropéu *mater (o *méhter) significaba "madre" y *pater significaba "padre", *appa- yera "pá", una pallabra infantil pa "padre". 

N'inglés, *dái/daddy* vien del inglés mediu *dadd/dadde*, que de la mesma tien un orixe inciertu, pos se cree que podría venir del atatexo infantil da-da, anque paez más probable que provenga del sustratu celta, pos n'irlandés antiguu yera *data*, o seique del inglés antiguu *ætta/*atta.

En rusu tenemos *ʌtjets* (padre), *papa* (pá), *djadja* (tíu), *deda* (güelu) y *baba* (güela), anque los dos últimos pueden representar balbuceos infantiles (*baba* ye tamién "muyer" en xíriga, y una pallabra folclórica pa una muyer casada con un fíu nacíu). En griegu, *babes* ye consideráu un préstamu del turcu dende tiempos de la dominación otomana osmanlí.

### [[Llingües uráliques]]

** Aislláu:** 

## Llingües caucásiques
**[[Llingües kartvelianes]]** o caucásiques meridionales: 

En xeorxanu, დედა (*deda*) ye ma o madre, estos idiomes carauterizar por tener estes pallabres "al aviesu" comparáu coles demás llingües, pos "padre" ye მამა (*mama*), ente que პაპა (*papa*) significa "güelu".

**[[Llingües caucásiques septentrionales|Llingües norcaucásicas]]** o caucásiques septentrionales: 

## Llingües d'África
**[[Llingües afroasiátiques]]** 

** [[Llingües nixeru-congoleses]]** 

** [[Llingües nilo-saḥarianes]]** 

** [[Llingües joisanas|Macrofamilia joisán]]** 
* sandawe: ma ye *ʔíyóó* y pá *tàtá*. La pallabra *màmá* significa güela.
* nama: ma ye *ǁgûs* y pá *ǁgûb*.
* san: en llingües de los san o bosquimano, madre tien unes 37 equivalencies tales como *aija, asoko, ma, mama, tai, xa, ||ke,* etc. Análogamente pa padre tán *awa, ba, baba, bobu, bokangu, tata, ||kuba* y munchos otros.

** [[Llingües austronesies|Austronesiu]]** 

## Llingües del Asia Occidental y Asia Central
**[[Llingües afroasiátiques]]:** 

Na reconstrucción del protosemíticu, 'padre' sería *ʔab. Nos tiempos de les ciudaes semites d'Agadé y Ebla (2300 e.C.), taben *ʔumm* y *ʔab*.

**[[Llingües indoeuropees]]:**

**[[Llingües túrquiques]]:** 

La pallabra túrquica pa pá más común ye ***arreya***, que atopóse inclusive nes inscripciones d'Orkhon del sieglu VIII. El sinónimu ***aba*** foi rexistráu lliteralmente nos idiomes chagatai, turcu, azerbaixanu, turcomanu, salar, tártaru, kirguís, jakasio y altái. El turcu *baba* podría tener la influencia del persa.

** Aislláu:** 

## Llingües d'Asia del Sur

### [[Llingües indoiranias]]
En hindi ma ye *maan* *mā*o am'mām̐, madre *mātā* y pá o padre *pita*. Por cuenta de préstamos del inglés, tamién son comunes *mamma* y *pappa*. En cingalés, la pallabra orixinal pa madre yera *mawa* (*meniyande*) y *piya* (*piyanande*) pa padre. L'usu de *amma* pa madre y *thaththaa* pa padre deber a influencia d'otres llingües. En delles zones de Sri Lankasobremanera na Provincia Central, úsase la pallabra *appachchi* pa padre.

En llingües indoiranias, 'pá' ye frecuentemente *baba*. Asina figura nes inscripciones prácrites del sieglu III e.C., con una probable correspondencia col sánscritu.

** Aislláu:** 

### [[Llingües drávides]]
Llingües como'l tamil, canarés, malayalam, y Tulu, toes tienen les pallabres *amma* y *appa*. 

* Anque *amma* y *appa* usar en tulu, nun son realmente pallabres tulu, sinón que s'usen por influencia del canarés. Les pallabres reales pa "madre" y "padre" son *appe* (pronunciáu ) y *amme* (pronunciáu ). 
* En télugu, *amma* y *nanna* usar pa "madre" y "padre" respeutivamente. Úsase tamién *aam aam* pa "comida" y *appa* pa snacks en llinguaxe infantil. 
* En malabar *am'ma* ye ma o madre y *acchan* pa pá o padre. Los términos *mama* y *papa* úsense respeutivamente pa "lleche materno" y "comida infantil". 
* En tamil, *thaai* y *thanthai* son pallabres orixinales pa "madre" y "padre", *amma* y *appa* apaecieron darréu por influencia esterna. Otres pallabres pa 'pá' son *ayya, appan, appaci, appu, attan, ammān* y la formal *takkappan*.
* En canarés úsense *thaai* pa "madre" y *thande* pa "padre". Pero al dirixise a ellos, los nativos utilicen *amma*, *avva* o inclusive *abbe* pa ma y *appa* o *anna* pa pá.

## Llingües del Asia Oriental y Siberia

### [[Llingües paleosiberianas]]

### [[Llingües altaiques]]

**[[Llingües túrquiques|Túrquiques]]:**
 

**[[Llingües mongóliques|Mongóliques]]:**
 

**[[Llingües tunguses|Tunguses]]:**
 

### Coreanu, japónico y ainu

})
| 아빠 (*appa*)
|-
| xaponés
| 母 (*haha*), *mama*, *hahaue*, *kaachan*, *okaasan*, *ofukuro*, *otsukaasan*
| 父 o ちち (*clica*), *papa*, *poppu*, *toto*, *tousan*, *touchan*, *otousan*
|-
| okinawense
| ふぁふぁ (*fafa*), あんまー (*anmā*)
| うしぬちー (*ushinuchī*)
|-
| ainu
| ハポ (*hapo*) 
| アチャ (*acha, aca*)
|}

En coreanu, les pallabres formales son 어머니 (*eomeoni*) y 아버지 (*abeoji*). La pallabra pa "padre" en xaponés modernu, clica, vien del antiguu titi. En xaponés, la ma inicial d'un ñácaru interprétase como "comida". Per otru llau, madre ye 母 (*haha*), ente que ma ママ (*mama*) ye un términu emprestáu porque l'orixinal ye 御っ母さん (*otsukaasan*). Análogamente, padre ye 父 (*clica*), pá パパ (*papa*) ye'l préstamu y オ父サン (*otousan*) el términu orixinal. En proto-xaponés antiguu, la pallabra pa "madre" sería *papa (d'onde derivaría *haha*), anque tamién figura en xaponés antiguu *omo* y propúnxose adicionalmente qu'esistiría un proto-nipocoreano, onde 'ma' sería *əmə.

### [[Llingües sino-tibetanes]]
En chinu mandarín, úsase 妈妈 (*māma*) y 爸爸 (*bàba*) pa "ma" y "pá", 母亲 (*mǔqīn*) y 父亲 (*fùqīn*) — "madre" y "padre" respeutivamente. Dacuando, en llinguaxe informal, úsase *mā* y *bà* pa embrivir (nota: el soníu *f* pronunciábase bilabialmente (como *p* o *b*) en formes antigües de chinu, d'ende que se rellacione *fu* a la pallabra más común pa "padre"). En birmanu, los términos formales madre y padre son မိခင် (el mio khin) y ဖခင် (pha khin).

En chinu arcaicu (periodu ente los sieglos XII a III e.C. ), usóse *mama* y *baba*. N'antiguu tibetanu 'pá' yera *pha*, como figura nos añales tibetanos del sieglu XI.

## Families del Sureste d'Asia

**[[Llingües hmong-mien|Miao-yao]]** o hmong-mien

;Tai-kadai
En tailandés, *mæ̀* o *me3y* (ma) pronunciar con una *y* llarga con tonu descendente altu-baxu y "pá" ye *pho3o* (con  aspirada).

;Austroasiática
El camboyanu usa distintes pallabres pa indicar distintos niveles de respetu, ente elles l'íntimu *mak*/*meak* y *pa*, el d'usu xeneral *mai*/*me* y *puk*, y el formal *madaay* y *ovpuk*.

;Austronesia
En tagalu (Filipines), ma ye *nánay* o *ináy*, madre *iná*, pá *tátay* y padre *amá*. Debíu al contautu col español y l'inglés, *ma*, *pá*, *ma(m(i))*, y *dái*  o *dádi* tamién s'utilicen. En tagalo madre/padre *-na-*/*-ta-* ye análogu a los más comunes *ma*/*pa* en nasalidá/oralidad de les consonantes y puntu d'articulación.

## Llingües d'Oceanía
**[[Llingües austronesies|Austronesies]]:**

**[[Llingües papúes|Papúes]]:**

**[[Llingües aboríxenes d'Australia|Australianes]]:**

## Llingües d'América

### [[Llingües esquimo-aleutianes]]

### [[Llingües na-dené]]

N'haida, el términu que designa a pá o padre tamién s'aplica al tíu paternu y al tíu políticu. Si un home referir al so padre o tíu ye *<small><o>*'G**</o></small>ungáa'', ente que pa los d'una muyer va dicise ''<o>x</o>áat'aa'' o ''hadáa''.

=== [[Llingües amerindies]] ===
La propuesta de que les llingües amerindies formen un grupu válidu ye controversial. Sicasí propúnxose que nun hipotéticu proto-amerindiu 'ma' sería *añada.

Bien pocos idiomes escarecen de consonantes billabiales (principalmente constátase na families de llingües [[llingües iroqueses|iroqueses]] como'l [[idioma mohawk|mohawk]]), el [[arapajó]] ye l'únicu idioma qu'escarez de la vocal abierta /a/ y el [[Idioma quileute|quileute]] ye l'únicu qu'escarez de consonantes nasales.

**Norteamérica:**


**Mesoamérica:**


**Suramérica:'''

## Reconstrucciones
Propúnxose delles formes pa les protollingües: "pá" en proto-afroasiáticu sería *ʔab, en proto-indoeuropéu *appās, *attās o *tātā, proto-norcaucásico *aba, proto-bantú *baba (anque *tààtá para "el mio padre"), proto-tibeto-birmanu *p'a, proto-siux *(t)atí, proto-atabascanu *-taʔ y proto-eskimo *arreya o *arreya-arreya; ente que "güelu" en proto-áustricu sería *(ta)ta. Pal proto-uraloyucaguir propúnxose pa "pá" *yčee y pal proto-altaico *ĕ́t`è, d'onde derivaría'l proto-túrquico *arreya y el proto-mongólicu *yčige. Per otru llau, Dolgopolsky propunxo pal proto-nostrático *ʔaba o *apa y Greenberg *apa pal proto-euroasiático.

## Referencies