Stevia rebaudiana

***Stevia rebaudiana bertoni*** ye una especie del xéneru *[[Stevia (xéneru)|Stevia]]* de la familia de les Asterácees nativa de la rexón tropical de Suramérica; alcuéntrase entá n'estáu montés nel Paraguái, especialmente nel Departamentu d'Amambay, y na provincia arxentina de Misiones, pero dende va delles décades cultivar poles sos propiedaes edulcorantes y el so ínfimu conteníu calóricu.

## Etimoloxía
El nome en idioma guaraní trescribir al castellán como "**ca-á je-é**" o "**caá jeé**", ente que nel idioma guaraní escríbese *ka'a he'ẽ*, pallabra compuesta poles pallabres *ka'a* (yerba) y *he'ẽ* (duce).

## Descripción
Los arbustos d'esta especie son perennes y algamen los 0,9 m d'altor. Les sos fueyes, llanceolaes o elíptiques y dentaes, son alternes, simples, de color verde escuru brillante y superficie rugosa, dacuando daqué vellosas, d'hasta 5 cm de llongura por 2 cm d'anchu. Los sos tarmos, pubescentes y rectos, namái se ramifiquen dempués del primer ciclu vexetativu, con enclín a inclinase. Los raigaños son mayormente superficiales, anque una seición engrosada fundir a mayor fondura; fibroses, filiformes y perennes, son la única parte de la planta na que nun se presenten los esteviósidos.

Son plantes dioiques qu'a empiezos de primavera presenten flores pequeñes, tubulares y de color blancu, ensin arume perceptible, en panículas corimboides formaes por pequeñu capítulos axilares; tarden más d'un mes en producir toles flores. N'estáu montés son polinizaes por abeyes, de normal del xéneru *[[Megachile]]*. Los frutos son aquenios dotaos d'un miriguanu velloso que facilita'l so tresporte pol vientu.

La diferencia de rendimientu en esteviósidos y rebaudiósidos ye bien pronunciada ente los distintos cultivos, algamando inclusive proporciones de 5:1. Güei día la de meyor calidá y mayor rentabilidá ye la "estevia paraguaya", con hasta 4 a 5 colleches añales.

## Historia
Mientres sieglos, los nativos guaraníes usaron el *ka'a he'ẽ* como edulcorante natural. La stevia debe'l so nome al botánicu y médicu español Pedro Jaime Esteve (1500–1556) > qu'investigó per primer vegada la stevia que s'utiliza como edulcorante natural, ente otres plantes que llegaron d'América a Valencia, procedente del nordeste del territoriu que güei ye Paraguái. El naturalista suizu Moisés Santiago Bertoni foi'l primeru en describir la especie científicamente nel Alto Paraná. Darréu, el químicu paraguayu Ovidio Rebaudi publicó en 1900 el primer analís químicu que se fixera d'ella. Nesi analís, Rebaudi afayó un glucósido edulcorante capaz d'adulzar 200 vegaes más que l'azucre refinao, pero ensin los efeutos tan contraproducentes qu'ésti produz nel organismu humanu. La especie foi bautizada oficialmente por Bertoni nel so honor como *Eupatorium rebaudiana*, o *Stevia rebaudiana*.

Usada dende la dómina precolombina polos guaraníes de la rexón, que la denominen *ka'a he'ẽ* o "yerba duce", como edulcorante pal mate y otres infusión, la especie nun llamó l'atención de los colonizadores; nun foi sinón dempués de que los nativos guaraníes presentar al científicu suizu Moisés Santiago Bertoni, en 1887, qu'empezó a ser envalorada pola ciencia occidental.

A partir d'esi momentu, Moisés Bertoni empezó una fonda investigación científica de la planta. Yá nel añu 1900 solicita la collaboración del so amigu de nacionalidá paraguaya, el químicu Ovidio Rebaudi. Tres los primeros estudios sobre los sos principios y carauterístiques químiques, el científicu consiguió aisllar los dos principios activos, conocíos como'l "esteviósido" y el "rebaudiósido". Sicasí, les dificultaes pa faer granar les granes fixeron qu'un intentu d'esportales a Gran Bretaña, pa cultivales comercialmente mientres la Segunda Guerra Mundial, resultara infructuosu.

Fueron la fía y el xenru de Bertoni, Vera y el so maríu Juan B. Aranda, quien empezaron con ésitu la doma del cultivu alredor de 1964; el botánicu xaponés Tetsuya Sumida introducir cuatro años más tarde en Xapón, que ye güei unu de los mercaos principales del productu. En Paraguái el cultivu a gran escala empezó nos años 1970, y dende entós introducióse n'Arxentina, Francia, España, Colombia, Bolivia, Perú, Corea, Chile, Brasil, Méxicu, Estaos Xuníos, Canadá y sobremanera en China, güei el principal productor.

## Cultivu

N'estáu montés crez en terrenes arenosos, pocu fértiles y de bon drenaxe; ye llixeramente acidófila. Rique díes llargos, y enforma sol. Pa efeutos agrícoles prefier emplegase fraes, suelu de testura llixera y irrigar con frecuencia mientres el periodu secu. La collecha realízase xustu enantes del floriamientu, pa caltener la máxima concentración posible de edulcorante nes fueyes.
Resáltase que nel 2014 el cultivo de la stevia en Paraguái algamó una superficie semada de 2.300 hectárees que producieron 3.680 tonelaes según estimaciones de la Direición Nacional de Censos y Estadístiques del Ministeriu d'Agricultura y Ganadería (citada por Acosta, 2015,p.3)

## Consumu
Los compuestos edulcorantes de la planta tán conteníos en mayor porcentaxe nes fueyes; en 1931 los químicos d'orixe francés Marc Bridel y R. Lavieille llograron aisllar los glucósidos que provoquen el so sabor, a los que llamaron "esteviósidos" y "rebaudiósidos". Ye ente 250–300 vegaes más duces que la sacarosa, los glucósidos d'esta especie nun afecten la concentración de glucosa en sangre, polo que resulten inocuos pa los diabéticos y preseos en dietes hipocalóricas. Los glucósidos más concentraos son el esteviósido (5–10%), el rebaudiósido A (2–4%), el rebaudiósido C (1–2%) y el dulcósido A (0,5–1,0%).

Tanto les fueyes seques como'l so estractu y los esteviósidos aisllaos emplegar en Xapón anguaño como sustitutu del ciclamato y la sacarina, y ocupen un 40% del mercáu de edulcorantes. En distintes presentaciones emplégase tamién n'otros llugares d'Asia, na zona del Ríu de la Plata, en Suramérica, y n'Israel.

N'Estaos Xuníos un revesosu fallu de la FDA en 1991 prohibió'l so consumu,  El fallu revertir en 1995 y dende entós comercialízase como suplementu alimenticiu. 

N'avientu de 2008, la FDA d'EE. XX. autorizó'l so usu como edulcorante natural n'alimentos y bébores.

N'Europa l'usu de plantes d'esta especie en productos alimenticios tuvo prohibíu preventivamente, por atopase toxicológicamente inaceptable. Sicasí l'Asociación Europea de la Stevia (EUSTAS)http://www.eustas.org, llucha pola so reconocencia llegal n'Europa. El 4 de xunetu de 2011 el Comité Permanente de la Cadena Alimentaria y de Sanidá Animal de la Comisión Europea emitió'l so votu favorable p'autorizar l'usu de la estevia como aromatizante, Dende'l 2 d'avientu de 2011 los glucósidos de esteviol d'alta pureza estrayíos de la stevia tán autorizaos pol Reglamentu 1131/2011 de la XE como aditivu alimenticiu edulcorante col númberu Y-960. El so ingesta diaria almitible (IDA) ye de 4 mg/kg de masa corporal.

El so consumu nos países onde ta autorizáu tien munches aguaes:

* Como edulcorante, en forma de glucósido de esteviol, en presentaciones de polvu, líquidu y en pequeños estruyíos, o como aditivu alimenticiu.
* Na veterinaria usen les fueyes p'alimentar animales de granxa y de competición con cuenta d'ameyorar el so desenvolvimientu y cría, según a les mascotes

En Xapón, los sos estractos concentraos aplicar na cría d'animales de viveru (peces), en cultivos agrícoles (frutes más duces y grandes), siendo una caña de la horticultura bien prestigiada y con altos precios.

Los residuos de la planta lleldaos son aplicaos en terrenes maneros pola sobresplotación con agroquímicos, o contaminaos con dioxines, siendo estos recuperaos en pocos años.

### Seguridá
Pruebes animales y la estensa esperiencia xaponesa cola especie suxeren que'l so usu ye seguru. Basaos principalmente na aparente creencia incorreuta de que foi usada tradicionalmente pa prevenir l'embaranzu, dellos investigadores espresaron esmolición de que puede tener efeutos antifertilidad afrodisiaca n'homes o muyeres. Sicasí, la evidencia de la mayoría de los estudios suxer que nun tien d'esistir preocupación si tomar en dosis normales. Per otru llau, demostróse por aciu investigaciones posteriores que los resultaos d'estes investigaciones nun yeren correutos. Sicasí, la so seguridá pa neños pequeños, muyeres embarazaes o lactando, o naquellos con enfermedá hepática o renal severa nun foi establecida.

En 2006, los datos d'investigación arrexuntaos na evaluación de seguridá publicáu pola Organización Mundial de la Salú nun atoparon efeutos adversos de los glucósidos de esteviol. Nun hai prueba concluyente de riesgos potenciales de la stevia na salú humana.

## Taxonomía
*Stevia rebaudiana* describióse por (Bertoni) Bertoni y espublizóse en *[[Journal of Botany, British and Foreign]]* 66: 141. 1928.
;Etimoloxía:
***Stevia***: nome xenéricu que foi dau n'honor del botánicu y médicu español Pedro Jaime Esteve qu'afayó la planta.

***rebaudiana***: epítetu 
;Sinonimia:
* *Eupatorium rebaudianum* Bertoni 
* *Stevia rebaudiana* (Bertoni) Hemsl.

## Nomes vernáculos

## Referencies

## Bibliografía
# Forzza, R. C. & et al. 2010. 2010 Llista de espécies Flora do Brasil .
# Pruski, J. F. & G. Sancho. 2004. . 33–39. In N. Smith & et al. (eds.) Fl. Pl. Neotrop. Princeton University Press, Princeton.
# Zuloaga, F. O., O. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena & E. Marchesi. (eds.) 2008. Catálogo de las plantas vasculares del Cono Sur (Arxentina, Sur de Brasil, Chile, Paraguái y Uruguái). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(1): i–xcvi, 1–983; 107(2): i–xx, 985–2286; 107(3): i–xxi, 2287–3348. ISBN 978-1-930723-70-2.

## Enllaces esternos

* http://repositoriotec.tec.ac.cr/handle/2238/3332