África

**África** ye un continente, el segundu mayor y más pobláu, tres d'Asia en dambos casos, del planeta. Ocupa, con una estensión d'alredor de 30,3 millones de km² (incluyíes les islles axacentes), el 6% de la superficie total del planeta, y un 20% de la so área terrestre. Vivíen nelli, en 2021, 1.400 millones de persones, un 18% de la población mundial. La so población ye la más xoven d'ente la de tolos continentes, con una mediana d'edá, en 2012, de 19,7 años, cuando la mundial yera de 30,4 años. Pese a la so bayura de recursos naturales, el continente ye'l más probe per cápita y el segundu, tres d'Oceanía, con menor riqueza total. Ente les causes d'esta situación los investigadores tienen citao, ente más otres, la xeografía, el clima, el tribalismu, el colonialismu, la Guerra Fría, el neocolonialismu, la falta de democracia y la corrupción. 

El continente ta arrodiáu pol mar Mediterraneu al norte, l'ismu de Suez y el mar Roxu al noreste, l'océanu Índicu al sureste y l'océanu Atlánticu al oeste. El continente inclúi la islla de Madagascar y dellos otros archipiélagos de menor estensión, y organízase políticamente en 54 estaos soberanos, ocho territorios y dos estaos independientes de facto pero con reconocencia internacional nula o llimitada. El país más grande ye Arxelia, y el más pobláu Nixeria. La institución supranacional de cooperación del continente ye la Xunión Africana, que tien la so sede n'Adis Abeba.

África ye trevesada pol ecuador, y tamién pol meridianu cero, y estiéndese por delles zones climátiques estremaes. La fastera central estiéndese ente los trópicos, pero los sos estremos septentrional y meridional, respeutivamente, tienen clima templáu. Esta diversidá climática favorez que tenga una gran biodiversidá, pero la so fauna ta sometida a un gran númberu d'amenaces, derivaes de la desertificación, la deforestación, la escasez d'agua y la contaminación, una serie de problemes que han empeorar por culpa'l calentamientu global. El Grupu Intergubernamental d'Espertos sobre'l Cambéu Climáticu de les Naciones Xuníes considera qu'África ye'l continente más vulnerable al cambéu climáticu.

África, especialmente l'África oriental, ye considerada'l llugar d'orixe de la Humanidá. La presencia de los primeros homínidos remóntase nel tiempu unos siete millones d'años, nuna llinia temporal qu'entama col *[[Sahelanthropus tchadensis]]* y sigue colos *[[Australophitecus africanus]]* y *[[Australophitecus Afarensis|afarensis]]*, l**[[Homo erectus]] y l'[[Homo habilis]]'' hasta llegar al'' [[Homo ergaster]]''. Los restos más antiguos del ser humanu modernu, l'[[Homo sapiens|''Homo sapiens'']], atopáronse n'[[Etiopía]], [[África del Sur]] y [[Marruecos]], y tienen una antigüedá respeutiva de 233.000, 259.000 y 300.000 años. Los antropólogos consideren, amás, que'l fechu de ser el continente que más tiempu lleva habitáu fae que seya'l xenéticamente más diversu**.**

Delles de les primeres civilizaciones humanes, como l'[[Exiptu Antiguu]] y [[Cartago]], desarrolláronse n'[[África del Norte]]. El continente, tres d'una llarga y complexa historia, na que se socedieron civilizaciones, migraciones ya intercambios comerciales, ye'l llar de gran variedá d'etnies, cultures ya llingües. Los caberos 400 años la influyencia europea tien sío perimportante na historia del continente. Los contactos comerciales entamaron nel [[sieglu XVI]], y de resultes del comerciu d'[[Esclavitú|esclavos]], hebo una importante diáspora de población d'orixe africanu a [[América]]. Desde finales del [[sieglu XIX]] les naciones europees colonizaron cuasi tol continente, habiendo un momentu nel qu'Etiopía y [[Liberia]] yeren los únicos estaos independientes d'elli. El procesu descolonizador entamáu tres del final de la [[Segunda Guerra Mundial]] dio la so forma actual a la mayoría de los actuales estaos del continente.

== Etimoloxía ==
''Afri'' yera una pallabra [[Idioma llatín|llatina]] usada pa referise a los habitantes de la fastera del norte d'África conocida polos romanos naquella dómina, la asitiada al oeste del [[ríu Nilu]], y en sentíu ampliu facía referencia a toles tierres allugaes al sur del [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]]. El nome parez que facía referencia orixinariamente a una tribu libia, l'antecesora de los actuales [[bereberes]]. Pensábase que'l términu facía referencia a la pallabra [[Llingua fenicia|fenicia]] ''afar'', que significaba "polvu", pero una hipótesis ellaborada en [[1981]] afirma que'l so orixe ta na pallabra bereber ''ifri'' (en plural ''ifran''), que significa "cueva", usada pa denomar a xente que vivía en cueves. La mesma pallabra puede atopase nel nome de los Banu Ifran d'Arxelia y [[Tripolitania]], una tribu bereber orixinaria de Yafran (o Ifrane), y tamién na ciudá marroquina d'[[Ifrán]].

Nel [[Imperiu romanu]] [[Cartago]] convirtióse, tres de la derrota de los cartaxineses tres la [[Tercer Guerra Púnica]] en [[146 e.C.]], na capital de la provincia nomada entonces ''[[África (provincia romana)|Africa Proconsularis]]'', que comprendía la fastera costera de l'actual Libia. El sufixu llatín ''-ica'' usábase a veces pa referise al territoriu ocupáu por un pueblu (p.ex., ''Asturica'', la tierra de los [[astures]]). Nel [[Imperiu Bizantín|Imperiu bizantín]] el territoriu yera nomáu ''[[Exarcáu d'África|Exarchatus Africae]]'', y cuando los musulmanes conquistáronlu caltuvieron, nel nome que-y dieron, una forma d'esi nome romanu: ''Ifriqiya''.

Los romanos nomaben África a les tierres asitiaes al oeste d'Exiptu, y "Asia" a [[Anatolia]] y les tierres asitiaes más al este. [[Toloméu]] (85-165) definió claramente la separación ente los dos continentes, indicando qu'[[Alexandría]] marcaba'l meridianu cero y que la frontera ente Asia y África marcábenla l'ismu de Suez y el mar Roxu. Cuando, nos sieglos vinientes, los europeos foron esplorando'l continente por completu, el nome foi aplicáu al conxuntu.

Hebo otres hipótesis etimolóxiques sobre l'orixe del nome "África":

* L'historiador xudíu del [[sieglu I]] [[Flaviu Xosefu]] (''Ant. 1.15'') afirmó que'l territoriu foi nomáu asina por Efraím, ñetu d'[[Abrahán]] según el llibru del [[Xénesis]] (Gen. 25:4), una y bones los sos descendientes invadieran Libia.
* [[Isidoru de Sevilla]], autor del [[sieglu VII]], suxer, nes sos [[Etimoloxíes (Isidoru de Sevilla)|Etimoloxíes]] (XIV.5.2), que "África vien de la pallabra llatina ''aprica'', que significa «soleyeru»".
* Massey, en [[1881]], defendió qu'África deriva de la pallabra exipcia ''af-rui-ka'', que quier dicir "volvese hacia l'apertura del Ka". El Ka ye'l doble enerxéticu de cada persona, y la "apertura del Ka" fae referencia a una tumba o al llugar de nacencia. África sería, pa los exipcios, el so llugar de nacencia.
* Michèle Fruyt propunxo, en [[1976]], que taba rellacionáu cola pallabra llatina ''africus'', "vientu del sur", que sería d'orixe [[Umbría|umbru]] y significaría orixinalmente "vientu de lluvia".
* Robert R. Stieglitz, de la Universidá de Rutgers, afirmó en [[1984]] que: "El nome África, deriváu del llatín ''aphir-ic-a'', ye análogu a la pallabra hebrea ''ophir'' («ricu»).
* [[Ibn Khallikan]] y otros historiadores, nel [[sieglu XIII]], afirmaron que'l nome fae referencia a un rei del reinu d'Himyar nomáu Afrikin ibn Kais ibn Saifi y conocíu como "Afrikus, fíu d'Abraham", que foi quien conquistó les tierres bizantines del norte d'África que seríen dempués Ifriqiya.

== Historia ==

=== Prehistoria ===

África ye considerada, pola mayoría de los [[Paleoantropoloxía|paleoantropólogos]], como'l continente de población más antigua de la Tierra, aquelli nel que orixináronse les especies humanes. Dende mediaos del [[sieglu XX]] los antropólogos descubrieron munchos fósiles, y evidencia d'ocupación humana, d'hasta 7 millones d'años d'antigüedá. Los restos fósiles de delles especies de primates qu'evolucionaron pa dar llugar al home modernu nel continente remóntense, acordies cola datación radiométrica realizada, a: 3,9–3 millones de años los d**Australopithecus afarensis*; a 2,3–1,4 millones d'años los de [[Paranthropus boisei|*Paranthropus boisei*]]; y a 1,9–0,6 millones d'años los d'[[Homo ergaster|*Homo ergaster*]].

Tres de la evolución, desarrollada n'África, del *Homo sapiens* ente'l 350.000 y el 260.000 [[Enantes del Presente|BP]], el continente tuvo pobláu principalmente por grupos de cazadores-recolectores. Estos primeros humanos modernos colaron d'África, poblando'l restu del mundu, demientres una migración qu'entamó alredor del 50.000 BP. Nella los humanos abandonaron el continente al traviés o del estrechu de [[Bab el-Mandeb|Bab-el-Mandeb]] (sobre'l mar Roxu), o del de [[Estrechu de Xibraltar|Xibraltar]] o del [[ismu de Suez]]. Datáronse tamién, nesa dómina, otres migraciones dientro'l continente, habiendo evidencias d'asentamientos humanos tempranos n'África del Sur y del Suroeste, África del Norte y [[Desiertu d'El Sáḥara|El Sáḥara]].

=== L'aparición de la civilización ===
El tamañu d'El Sáḥara tien sío, históricamente, pervariable, con grandes variaciones nel so tamañu, llegando inclusive a desapaecer, en rellación coles condiciones climáticas globales. Al final del periodu de les glaciaciones, alredor del 10.500 e.C., El Sáḥara yera un gran valle fértil, pobláu por xentes que llegaron del África subsaḥariana. Estes poblaciones, de les qu'hai evidencia de la so presencia en grupos grandes en [[Tassili n'Ajjer]] ([[Arxelia]]) hace unos 10.000 años, dexaron muestres de [[Arte rupestre d'El Sáḥara|pintures rupestres]] que representen paisaxes con abondante vexetación. Por embargu, el calecimientu del clima, y la seca que traxo apareyada, ficieron que pal 5000 e.C. la rexón fora siendo cada vegada más seca y hostil al poblamientu humanu. Alredor de 3.500 e.C., per aciu d'una inclinación de la órbita terrestre, El Sáḥara esperimentó un procesu de desertificación aceleráu. La población coló de la zona, emigrando hacia'l valle del [[Ríu Nilu|Nilu]] inferior (al norte de la Segunda Catarata), aú formaron asentamientos permanentes o semipermanentes. Hebo posteriormente una gran recesión climática, qu'amenorgó la cantidá de lluvia nel [[África Central|África central]] y [[África Oriental|oriental]]. De magar, el clima secu ye'l dominante nel África oriental y, de forma creciente demientres los 200 caberos años, n'[[Etiopía]].

Parez que la domesticación del ganáu asocedió primero que'l desarrollu de l'agricultura, y coesistió coles cultures de cazadores-recolectores. Tiense especulao que la domesticación del ganáu asocedió nel [[África del Norte|norte d'África]], na rexón saḥariana y del Nilu, alredor de 6.000 e.C.; domesticáronse, ente más otres especies, el burru y una pequeña cabra de cuernu roscáu de la que se conserven restos abondantes dende Arxelia hasta [[Nubia]]. La cerámica, pela so banda, aparez de forma independiente na rexón de [[Malí]], na sabana del África occidental.

No que cinca a l'agricultura, parez que, nes estepes y sabanes d'El Sáḥara ya'l Sahel, na fastera norte del África occidental, pueblos antecedentes de les actuales cultures Mandé y Nilusahariana entamaron a pañar [[miyu]] xabaz ente'l 8.000 y el 6.000 e.C.. Más sero, collecháronse tamién calabaces, [[Citrullus lanatus|melonares d'agua]], [[Ricinus communis|ricín]] y [[algodón]]. El [[Sorghum|sorgu]] domesticose por primer vegada nel [[Sudán (rexón)|Sudán]] oriental alredor del 4000 e.C., no que ye una de les más antigües evidencias de agricultura na historia de la Humanidá. Esti cultivu foi espardiéndose de magar per toa África, anantes de difundise a la [[India]] alredor del 2.000 e.C..

Nesta fastera del África occidental foron surdiendo asentamientos construyíos en piedra, como'l d'[[Oualata]], nos que hai restos de cerámica y de sorgu. Hai, tamién, evidencia de pesca, nos numberosos ríos y llagos formaos de resultes del aumentu de les lluvies, con arpones fechos con güesos d'animal. Esti aumentu de las lluvias fizo, tamién, aumentar la estensión de la viesca húmeda y la sabana arbolada dende [[Senegal]] a [[Camerún]]. Ente 9.000 y 5.000 e.C.los pueblos de [[llingües nixerocongoleses]] domesticaron la [[Elaeis guineensis|palmera aceitera]] y otres del xéneru Raphia, amás de dellos tipos de fabes (carilla, vigna), [[Abelmoschus esculentus|ocra]] y nueces de cola. Pa poder llimpiar la viesca y pañar estes plantes, que crecíen nella, los pueblos citaos inventaron hachos de piedra pulimentada.

Alredor del 4000 e.C. el clima [[Desiertu d'El Sáḥara|saḥarianu]] foi volviéndose más secu a un ritmu cada vegada más rápidu. Esti cambeu climáticu provocó una mengua importante del nivel de ríos y llagos, y causó una [[desertificación]] progresiva. Esta fizo menguar la cantidá de tierra útil pal cultivu y, de resultes, les comunidaes d'agricultores que lu habitaben foron emigrando al África occidental, de clima más tropical. Ellí, demientres el I mileniu e.C., espardiéronse les comunidaes agrícoles, y produciose l'adopción del cultivu del arroz alredor del ríu Níxer. Nesi mesmu mileniu practicábase yá nel África del norte la [[siderurxa]], y foi espardiéndose por delles fasteres del África subsaḥariana, nun se sabe si por difusión dende'l norte o por desarrollu autóctonu. Pal 500 e.C., en munches zones del África oriental y occidental, trabayábase'l [[fierro]], mentantu que notres nun habría facese hasta los primeros sieglos de la era cristiana. Tienen recuperáose, n'escavaciones n'Exiptu, África del norte, Nubia y Etiopía, oxetos de cobre dataos alredor del 500 e.C., lo que suxer que yá nesi momentu estableciéranse redes de comerciu [[Desiertu d'El Sáḥara|transaḥarianu]].

=== Les primeres civilizaciones ===

El rexistru históricu del continente remóntase al 3300 e.C., cola aparición de la escritura na civilización faraónica nel [[Exiptu Antiguu|Antiguu Exiptu]]. L'estáu exipciu, una de les primeres y más duraderes civilizaciones, caltúvose, con un grau d'influyencia variable sobre les tierres de la so rodiada, hasta'l [[343 e.C.]]. La so influyencia ye evidente entá nes actuales [[Libia]] y [[Nubia]], y según l'historiador Martin Bernal, tan al norte como la islla de [[Creta]]. De forma independiente, un centru civillizador con llazos comerciales con [[Fenicia]] foi establecíu polos fenicios de [[Tiru]] na costa noroccidental del continente, en [[Cartago]].

La esploración europea d'África entamó colos viaxes a la zona de los antiguos griegos y romanos. Nel añu [[332 e.C.]] [[Alexandru Magnu]] foi recibíu como un llibertador n'Exiptu, daquella ocupáu por [[Imperiu aqueménida|Persia]]. Fundó ellí la ciudá d'[[Alexandría]], qu'habría convertise na próspera capital de la [[Dinastía Ptolemaica|dinastía ptolemaica]] tres de la so muerte. Tola fastera costera mediterránea del continente foi conquistada polos [[Imperiu romanu|romanos]], que integráronla económica y culturalmente nel so mundu. El primer emperador romanu nacíu n'África foi [[Septimiu Severu]], nacíu en [[Leptis Magna]] (na actual Libia) de madre italiana y padre [[púnicu]].

El cristianismu espardióse per eses rexones ocupaes polos romanes n'época temprana, dende [[Xudea]], y al traviés d'Exiptu, más alla de les llendes del mundu romanu, hasta Nubia. Pal [[340]] como muy tarde convirtiérase na relixón oficial del [[reinu d'Aksum]] gracies al llabor de misioneros greco-sirios qu'aportaron a estes tierres cruciando'l [[mar Roxu]].

A entamos del [[sieglu VII]] el recientemente formáu [[califatu]] islámicu árabe espardióse per Exiptu, y llueu pel norte d'África. En perpocu tiempu les élites llocales [[bereberes]] foron integraes nes tribus árabes musulmanes. Cuando la [[Dinastía Omeya|dinastía omeya]] foi apartada del poder na so capital, [[Damascu]], nel [[sieglu VIII]], el centru islámicu del Mediterraneu pasó de Siria a [[Kairuán]] ([[Tunicia]]). Daquella l'África islámica yera un fervideru de místicos, xuristes y filósofos, y les migraciones y les rellaciones comerciales teníen entamáu a esparder l'Islam pol África subsaḥariana.

Nel África occidental, [[Dhar Tichitt]] y [[Oualata]] (na actual [[Mauritania]]) son de los centros urbanos más antiguos que conocemos, y la so esistencia remóntase hasta'l 2000 e.C. Hai, amás, alredor de 500 asentamientos con construcciones de piedra no que fora la sabana saḥariana. Los sos habitantes, que según l'historiador Augustin Holl yeren de los pueblos [[soninké]] y [[mandé]], pescaben y cultivaben miyu. Alredor del [[300 e.C.]], por culpa la creciente sequedá del clima, los asentamientos foron siendo abandonaos, y munchos de los sos pobladores mudáronse al suroeste, alredor de [[Koumbi Saleh]]. La evidencia arquitectónica y la comparación de los estilos cerámicos suxeren que los pobladores de Dhar Tichitt seríen antecesores de los que formaron l'[[imperiu de Ghana]]. [[Djenné-Djenno]] (nel actual [[Malí|Mali]]) foi ocupáu alredor del 300 e.C., y la so población medró hasta tener un tamañu importante pa la época. Con viviendes feches de barru secáu al sol, la ciudá yera, pal [[250 e.C.]], un gran centru comercial; la bayura de restos humanos nos sos cementerios permítenos deducir que la so población yera grande.

Más al sur, nel centru de l'actual [[Nixeria]], desarrollóse, alredor del 1500 e.C., la [[Cultura Nok|cultura nok]] na meseta de Jos. Esta cultura, altamente centralizada, caracterízase poles representaciones en [[terracota]] de figures humanes, cabeces humanes, elefantes y otros animales. Pal [[500 e.C.]] y quiciás enantes yá dominaben la fusión del fierro, pero esto nun impidió que, pal añu 200, el so rastru esvaneciérase. Les semeyances estilísticas de les terracotes de Nok coles figures de bronce del reinu [[yoruba]] d'[[Ife]] y les del reinu [[Edo (etnia)|bini]] de [[Benín]] permite suxerir que dambos son continuación de la tradición figurativa nok.

=== Sieglos IX-XVIII ===

Nel África precolonial hubo, quiciás, hasta 10.000 estaos ya entidaes polítiques estremaes, con formes d'organización pervariaes. Esti númberu inclúi, por exemplu: pequeños grupos familiares de cazadores-recolectores como los [[san]], d'África meridional; grupos mayores, y más estructuraos, como los clanes familiares de les poblaciones de [[Llingües bantús|llingua bantú]] del centru, el sur ya l'este del continente; clanes perorganizaos y perestructuraos como los del [[cuernu d'África]]; los [[reinos del Sahel]], que dominaben grandes fasteres del territoriu; ciudaes-estáu autónomes y reinos como'l de los [[Pueblu akan|akan]]; les estructures polítiques de los [[Reinu de Benín|edo]], yoruba ya [[Pueblu igbo|igbo]] nel África occidental; y les ciudaes comerciales costeres de los [[suaḥili]] nel África suroriental.

Nel [[sieglu IX]] un garapiellu d'estaos dinásticos, incluyíos los primeros estaos ḥausa, estendíense a lo llargo de la sabana subsaḥariana dende la so fastera occidental al [[Sudán (rexón)|Sudán]] central. Los estaos más poderosos yeren Ghana, [[Rexón de Gao|Gao]] y el [[imperiu Kanem-Bornu]]. El reinu de Ghana perdió puxu nel [[sieglu XI]], y foi sustituyíu pol [[imperiu de Malí]], que controlaba la mayoría del Sudán occidental nel [[sieglu XIII]]. L'imperiu Kanem volvióse islámicu nel sieglu XI.

Nes viesques de la costa del África occidental espolletaron dellos reinos independientes que recibieron perpoca influyencia del norte musulmán del continente. El [[reinu de Nri]], ún de los primeros, establecióse ellí alredor del siegu IX, y sigue esistiendo anguaño. Esti pueblu ye famoso poles ellaboraes escultures de bronce, dataes hasta'l sieglu IX, alcontraes na ciudá d'[[Igbo-Ukwu]].

El reinu d'[[Ife]], históricamente ún de los primeros reinos y ciudaes-estáu yoruba, estableció un gobiernu alredor d'un oba (*gobernante* o *rei*, en llingua yoruba) con funciones sacerdotales. Ife yera un centru cultural y relixosu perimportante nel África occidental, y rescampla artísticamente pola so singular tradición naturalista d'escultura en bronce. El modelu ifeñu de gobiernu foi adaptáu pol [[imperiu oyo]]. Los sos obas o reis, nomaos los alaafins, controlaron per un tiempu un bon númberu d'otres ciudaes-estáu y reinos, yoruba y, como'l reinu [[Pueblu fon|fon]] de Dahomey, non yoruba.

Los [[almorávides]] foron una dinastía bereber del Sáḥara qu'estendió'l so dominiu sobre una fastera amplia del África noroccidental y la [[Península Ibérica]] demientres el sieglu XI. Los [[Banu Hilal]] y [[Banu Maqil]] yeren tribus árabes [[Beduinu|beduines]] de la [[Arabia|Península Arábiga]] qu'emigraron hacia l'oeste, travesando Exiptu, ente los sieglos XI y XIII. De resultes de la so migración hebo una fusión de los árabes y los bereberes; estos caberos foron arabizaos, mentantu que la cultura árabe incorporó elementos propios de la cultura bereber nel marcu común de la cultura islámica.

Tres del colapsu del imperiu de Malí un cabezaleru llocal, [[Sonni Ali]] ([[1464]]–[[1492]]), fundó l'[[Imperiu songhai|imperiu Songhai]] na rexón del Níxer mediu y el Sudán occidental, y tomó'l control del comerciu transaḥarianu. Sitió [[Tombuctú]] en [[1468]] y [[Djenné]] en [[1473]], y construyó'l so réxime colos beneficios del comerciu y la cooperación colos mercaderes musulmanes. El so sucesor, [[Askia Mohammad I]] ([[1493]]–[[1528]]), fizo del Islam la relixón oficial, llevantó mezquites y traxo a Gao a importantes eruditos; ente ellos rescampla la figura de al-Maghili, fundador d'una importante tradición d'estudios del África sudánica musulmana. Pal sieglu XI dellos estaos ḥausa (como [[Kano]], [[Estáu de Jigawa|Jigawa]], [[Katsina (Nixeria)|Katsina]] y [[Gobir]]) evolucionaron y tomaron la forma de ciudaes amurallaes nes que se comerciaba, se fabricaben bienes y se daba serviciu a les caravenes de mercaderes. Hasta'l [[sieglu XV]] estos pequeños estaos consiguieron caltenese independientes nes márxenes de los principales imperios de la dómina, pagando tributos al reinu de Songhai, al oeste, y al de Kanem-Bornu, al este.

=== L'apoxéu del comerciu d'esclavos ===

La [[esclavitú]] tien una llarga historia nel continente. Ente los sieglos XV y XIX el comerciu d'esclavos al traviés del Atlánticu calcúlase que llevó ente 7 y 12 millones de persones a América. A ellos hai qu'añader al más de millón d'europeos capturaos por [[Piratería berberisca|pirates berberiscos]] y vendíos como esclavos nel norte d'África ente los sieglos XVI y XIX.

La decayencia d'esti tráficu, na década de 1820, provocó profundos cambeos económicos nel África occidental. La mengua progresiva del comerciu, favorecida pol descensu de la demanda d'esclavos n'América, l'aprobación progresiva de lleis [[Abolicionismu|antiesclavistes]] n'Europa y América y la creciente presencia de l'[[Royal Navy|Armada británica]] na costa pa lluchar escontra'l tráficu de persones de magar la so prohibición nel [[Imperiu británicu]] en [[1807]], forció a los estaos africanos a camudar la so economía. Calcúlase que, ente [[1808]] y [[1860]], l'escuadrón del África occidental (*West Africa Squadron* o *Preventive Squadron*) de la [[Royal Navy]] apresó unos 1.600 barcos negreros, lliberando a los 150.000 africanos que llevaben a bordu.

Gran Bretaña tamién actuó escontra los líderes africanos que refugaron los trataos británicos que prohibían la trata de persones, actuando por exemplu escontra'l «rei usurpador de Lagos», que foi depuestu en 1851. Esos trataos foron roblaos por más de 50 dirixentes africanos. Los grandes reinos del África occidental (l'[[imperiu asante]], el [[reinu de Dahomey]] y l'[[imperiu oyo]]) usaron estratexes estremaes p'adaptase a la nueva situación. Los reinos asante y de Dahomey concentráronse nel desarrollu del comercio de productos llegales como l'[[aceite de palma]], el [[cacáu]], la [[madera]] y l'[[oru]], poniendo les bases de les qu'entá son les principales esportaciones d'esa fastera del continente anguaño. L'imperiu oyo, que nun foi quién a adautase, desfízose como resultáu del españíu de guerres civiles dientro d'elli.

=== Colonialismu ===

La Repartu d'África, tamién conocida como Partición d'África, Conquista d'África o la Violación d'África, foi'l procesu d'invasión, anexión, división y [[Colonización d'África|colonización]] de la mayor parte del continente por siete países ´dÉuropa occidental demientres un cortu periodu de tiempu ([[1881]]-[[1914]]) conocíu como [[Nuevu Imperialismu]]. El territoriu africanu controláu por países europeos en [[1870]] yera del 10%, y pasó a ser cuasi del 90% en 1914, quedando [[Liberia]] y [[Etiopía]] como únicos países independientes del continente.

La [[Conferencia de Berlín]] de [[1884]], que reguló la colonización europea ya'l comerciu n'África, considérase que ye l'aniciu d'esti procesu. La gran rivalidá esistente ente los diferentes imperios del continente européu nel tercer cuartu del sieglu XIX llevó a organizar esta conferencia, na qu'acordose repartir el continente pa evitar guerres ente los estaos. Estos caberos años del sieglu pasose del «[[Imperiu informal|imperialismu informal]]», pol que les metrópolis coloniales exercíen principalmente una influyencia militar y un dominiu económicu sobre los estaos africanos de la so esfera de dominiu, al control y xestión directa de los territorios.


=== Les lluches pola independencia ===
El dominio imperial européu continuó hasta'l final de la [[Segunda Guerra Mundial]], cuando, pasín ente pasu, la práctica totalidá de los territorios coloniales foron consiguiendo la independencia formal. Los movimientos independentistes garraron puxu xustu dempués de la guerra, cuando los principales países europeos taben debilitaos enforma pol prollongáu esfuerciu bélicu. En [[1951]] [[Libia]], que yera una colonia italiana, algamó la so independencia; y en [[1956]] [[Tunicia]] y [[Marruecos]] dixebráronse de Francia. Al añu siguiente, en marzu de [[1957]], sería una colonia inglesa, [[Ghana]], la primera subsahariana en consiguir la independencia. El procesu descolonizador quedó práuticamente completu na década siguiente, la de 1960.

Sicasí, la presencia portuguesa nel África subsahariana, qu'incluyía [[Angola]], [[Cabu Verde]], [[Mozambique]], [[Guinea-Bisáu]] y [[Santu Tomé y Príncipe]], que remontábase al [[sieglu XVI]], continuó hasta [[1975]], tres del derrocamientu del réxime del [[Estado Novo (Portugal)|Estado Novo]] por un golpe militar. Rhodesia, pela so parte, declaró unilateralmente la so independencia del Reinu Xuníu en [[1965]] embaxu'l gobiernu de la minoría blanca dirixida por [[Ian Smith]], pero nun sería reconocida internacionalmente como un estáu independiente hasta [[1980]], cuando los nacionalistes negros consiguieron, tres d'una llarga guerra civil, facese con el poder del estáu que de magar llámase [[Zimbabue]]. No que cinca a [[Sudáfrica]], magar que foi ún de los primeros países africanos n'algamar la independencia, el so gobiernu siguió tando controláu pola minoría blanca del país, a través d'un réxime de segregación racial conocíu como [[Apartheid|*apartheid*]] hasta [[1994]].

=== L'África poscolonial ===
Anguaño hai n'África 54 estaos soberanos; la mayoría de les sos llendes respuenden a delimitaciones feches polos imperios coloniales. La esistencia de los estaos africanos, de magar la so independencia, foi frecuentemente complicada por problemes d'inestabilidá, [[Corrupción política|corrupción]], violencia y [[autoritarismu]]. La mayoría de los estaos africanos son repúbliques con dalgún tipu de [[sistema presidencialista]], y namái unos pocos d'ellos tienen sío capaces de caltener gobiernos democráticos de forma continua; acordies colos criterios afitaos por Lührmann en 2018 namái [[Botsuana]] y [[Mauriciu]] tienen sío países democráticos de forma continua de magar la so independencia. La mayoría de los otros países tienen sufrío dellos [[Golpe d'Estáu|golpes d'estáu]], o tienen vivío periodos de duración variable de dictadura militar. Nostante, ente [[1990]] y [[2018]] el continente en conxuntu amosó una tendencia hacia la gobernanza democrática.

Una gran mayoría de los africanos viven, dende la independencia de los sos países, na [[probeza estrema]]. Tolos países sofrieron les consecuencies de la falta, demientres la dómina colonial, d'una política de desarrollu industrial y d'infraestructures, y a ello hai que xunir una inestabilidá política acusada. La escasez de recursos financieros y la dificultá de consiguilos nos mercaos globales acabaron teniendo como consecuencia qu'inclusive países relativamente estables, como [[Kenia]], tuvieren perpocu desarrollu económicu. Namái un garapiellu de países africanos consiguieron bonos niveles de crecimientu económicu anantes de 1990. Ente ellos [[Libia]] ya [[Guinea Ecuatorial]], gracies en dambos casos a les sos grandes reserves de petroleu. 

La inestabilidá que puede vese a lo llargo'l continente dempués de la descolonización ye'l resultáu, fundamentalmente, de la marxinación de grupos étnicos y de la corrupción. Munchos líderes, col envís de consiguir réditos políticos d'ello, promovieron aposta conflictos étnicos. Munchos d'ellos tienen el so orixe na época colonial, y son resultáu del agrupamientu de múltiples grupos étnicos non rellacionaos nuna única colonia o de la dixebra del teritoriu ocupáu por un grupu étnicu en diferentes colonies. Otres vegaes foi'l comportamientu de los colonizadores el qu'agudizó conflictos que yá esistíen primero: el exemplu cimeru, quiciás, ye'l tratu preferencial dau a los [[hutu]] sobre los [[tutsi]] en [[Ruanda]] polos gobiernos colonial alemán y belga. Los españíos, crecientemente frecuentes y graves, de violencia faen que'l gobiernu de los militares fora bien acoyíu en munchos países como una forma de caltener l'orde públicu, y asina nes décades de 1970 y 1980 foron munchos los países africanos gobernaos por una dictadura militar.

Tamién foron frecuentes, nel África poscolonial, tanto les guerres ente países por problemes coles fronteres como les rebeliones de grupos que teníen como oxetivu la independencia. La más mortífera de toes foi la [[guerra civil de Nixeria]], na que l'enfrentamientu del exércitu coles tropes d'etnia [[Pueblu igbo|igbo]] que proclamaron l'estáu de [[Biafra]] y consiguieron mantenelu durante dos años y mediu nel suroeste del país acabó provocando una fame que mató ente ún y dos millones de persones. En [[Sudán]] les dos guerres civiles, la [[Primer Guerra Civil Sudanesa|primera]] de [[1955]] a [[1972]] y la [[Segunda Guerra Civil Sudanesa|segunda]] de [[1983]] a [[2005]], causaron en conxuntu trés millones de muertes. Quién pertenecía a cada bandu, nos dos países, taba determináu principalmente por afinidaes étniques y relixoses.

La [[Guerra Fría]] ente [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] y la [[Xunión Soviética]] tamién foi un factor d'inestabilidá. Dambos países ofrecieron incentivos mui importantes a los líderes políticos y militares africanos que s'alliniaben con ellos. Asina, demientres la [[guerra civil d'Angola]], cada superpotencia armaba y sofitaba políticamente a ún de los dos bandos: soviéticos y cubanos al [[Movimientu Popular de Lliberación d'Angola|MPLA]] y estauxunidenses a [[Unión Nacional pa la Independencia Total d'Angola|UNITA]]. Nesi contestu xeopolíticu munchos países del continente volviéronse perdependientes de l'ayuda estranxera, y la perda d'esi sofitu esterior tres del colapsu de la Xunión Soviética provocó graves problemes económicos y políticos nellos.

Hebo una gran fame n'Etiopía ente 1983 y [[1985]], que mató a 1,2 millones de persones, y que foi causada, según la mayoría de los historiadores, pola reubicación forciosa d'agricultores y la confiscación de les colleches pol gobiernu comunista de la xunta militar Derg, que foron siguíes por una [[Guerra civil etíope|guerra civil]]. En [[1994]] un [[Xenocidiu de Ruanda|xenocidiu en Ruanda]] provocó hasta 800.000 muertos, y tamién una grave crisis de refuxaos que favoreció l'ascensu de milicies guerrilleres en dellos de los países vecinos. Esto dio como resultáu les guerres del Congu (la [[Primer guerra del Congu|primera]] en 1996-97, y la [[Segunda Guerra del Congu|segunda]] en 1998-2003), les más mortíferes del África contemporánea (y de la historia de la humanidá) con cuasi 5,5 millones de muertos.

<gallery mode="packed" heights="250" widths="120" perrow="3">
Ficheru:African nations order of independence 1950-1993.gif|Mapa animáu que representa los países africanos por orde según la fecha de la so independencia (1950-2011).
Ficheru:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|alt=Guerres y conflictos n'África, 1980–96      Más de 100.000 muertos y firíos     Guerres o conflictos menores     Otros conflictos|Guerres y conflictos n'África, 1980–96. La colloración más oscura indica mayor númberu de víctimes.
Ficheru:Political Map of Africa.svg|Mapa políticu d'África en 2021.
</gallery>Siguen activos nel continente dellos conflictos ente gobiernos y grupos rebeldes. Dende [[2003]] hai un [[Conflictu de Darfur|conflictu continuu en Darfur]] ([[Sudán]]), con picos de violencia ente 2003-05, en 2007 y en 2013-15 que causaron en conxuntu 300.000 muertos. La [[Insurxencia islamista en Nixeria|revuelta del grupu islamista Boko Haram]], principalmente dientro de Nixeria pero con combates importantes tamién en [[Níxer]], [[Chad]] y [[Camerún]]), causó dende 2009 más de 350.000 muertos. Y, magar que la mayoría de los conflictos del continente sacante este volviéronse conflictos crónicos de baxa intensidá, en 2020 entamó la [[guerra de Tigray]], qu'enfrentó demientres dos años na rexón etíope homónima a los gobiernos etíope y eritreu col [[Frente de Lliberación Popular de Tigray]]. La guerra, que finó con un tratáu de paz en payares de 2022, causó alredor de 500.000 muertos, principalmente por fame.

Sicasí, como yá dixéramos, la violencia menguó enforma nel [[sieglu XXI]]. Acabaron les guerres civiles d'Angola, [[Sierra Lleona]], [[Arxelia]] ([[2002]]), Liberia (2003), y Sudán y [[Burundi]] (2005). La [[Segunda Guerra del Congu|Segunda guerra del Cong]]u, na que participaron nueve países y dellos grupos guerrilleros y que ye conocida na rexón, pola so violencia, como Guerra Mundial Africana, acabó en 2003. Esti descensu xeneral de los niveles de violencia coincidió col abandonu, por parte de munchos países, de les economíes centralizaes d'estilu comunista y cola apertura de la so economía al comerciu, lo que favoreció l'establecimientu, nes décades que siguieron al colapsu de la Xunión Soviética, de rellaciones comerciales permanentes y pacífiques ente países vecinos.

La mayor estabilidá y les reformes económiques puestes en marcha atraxeron nos caberos años un nivel importante d'inversión estranxera, especialmente china, a estos países, y esto fizo medrar los niveles de crecimientu económicu. Asina, ente 2000 y 2014 el crecimientu anual del [[Productu Interior Brutu|PIB]] nel África subsahariana foi, de media, un 5,2%, y nel norte del continente les cifres son asemeyaes. Bona parte d'esti crecimientu puede atribuise al espardimientu de la difusión de les tecnoloxíes de la información, y específicamente de los teléfonos móviles. Estes décades de crecimientu intensu ralentizáronse de magar 2014 na mayoría de los países, por culpa principalmente de la cayida de los precios de les materies primes, la falta continuada de desarrollu industrial y la influyencia de les epidemies d'[[Epidemia d'Ébola de 2014-16|Ébola]] y [[Pandemia de COVID-19|Covid-19]] na economía.

== Xeoloxía, xeografía, ecoloxía y mediu ambiente ==

África, con una estensión de 30.170.427 [[quilómetru cuadráu|km²]], ye la mayor de les trés grandes proyecciones hacia'l sur que salen de la mayor masa de tierra seca del planeta, la plataforma euroasiática. Separtada d'Europa pol mar Mediterraneu, xúntase con Asia nel so estremu nororiental al traviés del [[Canal de Suez|ismu de Suez]], de 163 km d'anchor. (Xeopolíticamente la [[península del Sinaí]], asitiada al este de la canal de Suez, aveza a considerase parte d'África).

Les sos costes tienen una estensión de 26.000 km. Ye una costa de perfiles bastante regulares: tanto que, por comparanza, Europa, con una estensión cuasi trés veces menor, tien una llinia de costa de 32.000 km. La distancia ente'l puntu más septentrional del continente, el cabu [[Ras ben Sakka]] en [[Tunicia]] ([[llatitú]] 37°21' N), y el más meridional, el [[cabu de les Aguyes]] en [[Sudáfrica]] (llatitú 34°51'15" S), ye d'unos 8.000 km. Y de la [[Cabu Verde (península)|península de Cabu Verde]], que ye'l so estremu occidental (llonxitú 17°33'22" W) al cabu [[Ras Hafun]] (llonxitú 51°27'52" E), asitiáu cerca'l [[cabu Guardafui]], que ye la punta del cuernu d'África, hai unos 7.400 km.

El país más estensu d'África ye [[Arxelia]], y el más pequeñu ye [[Seixeles]], un archipiélagu asitiáu nel [[océanu Índicu]]. El país más pequeñu del África continental ye [[Gambia]].

=== Placa africana ===

La [[placa africana]] ye una placa tectónica principal qu'abarca la mayoría del territoriu d'África, sacante la so parte más oriental, y la corteza oceánica axacente al oeste y al sur. Llenda al oeste cola [[placa norteamericana]] y la [[placa sudamericana]], de les que ta separtada pela [[dorsal mesoatlántica]]; al este, cola [[placa arábiga]] y la [[placa somalí]]; al norte cola [[placa euroasiática]], la [[placa del mar Exéu]] y la [[placa d'Anatolia]]; y cola [[placa antártica]] al sur.

Ente los 60 millones y los 10 millones [[Enantes del Presente|BP]] la placa somalí entamó un procesu de separtación (*rifting*) de la placa africana a lo llargo'l [[rift del África oriental]]. De magar, el continente africanu ta formáu por corteza perteneciente a les plaques africana y somalí. Delles fontes, pa recalcar la diferencia ente la placa y el continente como conxuntu, nomen a la placa africana placa nubia.

=== Clima ===
El clima del continente ye pervariáu, con climes que van del [[Clima tropical|tropical]] al [[Clima subárticu|subárticu]] de los sos picos más altos. La so metá septentrional ye principalmente desértica, o árida polo menos, mentantu que les sos fasteres central ya meridional abarquen llanaes con vexetación de [[sabana]] y selves húmedes. La zona de transición ente los desiertos y la [[selva]] ta dominada por patrones de vexetación como la [[estepa]] y el [[sahel]]. África ye, en conxuntu, el continente más caldiu del planeta, y el 60% de la so superficie ta cubierta por tierres seques y desiertos. El récord de temperatura más alta inxamás rexistrada, los 58º de [[Libia]] en [[1922]], foi desacreditáu y anuláu en [[2013]].

=== Ecoloxía y biodiversidá ===

África tien más de 3.000 árees protexíes, ente elles 198 marines, 50 [[Reserva de la biosfera|reserves de la biosfera]] y 80 humedales protexíos. Sicasí, la destrucción del hábitat, la medría de la población y la caza furtiva tán reduciendo la diversidá biolóxica del continente y la cantidá de tierra agrícola disponible. Amás, la intrusión humana en zones vírxenes, les consecuencies pa elles de los conflictos bélicos y la introducción d'especies foriates amenacen la [[biodiversidá]] n'África, un problema agudizáu, inclusive nos territorios protexíos, por problemes administrativos, la falta de financiación y el control por personal poco preparáu.

La deforestación avanza n'África, según datos del [[Programa de Naciones Xuníes pal Mediu Ambiente]], al doble de velocidá que nel restu del mundu. Y acordies col Centru d'Estudios Africanos de la Universidá de Pennsylvania, el 31% de los pastos del continente y el 19% de les sos zones arbolaes tán degradaes, y el continente pierde cuatro millones d'hectárees por añu. Según delles fontes, el 90% de les viesques vírxenes del África occidental desapaecieron, como tamién lo fizo'l 90% de les viesques de Madagascar de magar la llegada de los humanos a la islla, namái fae 2000 años. Alredor del 65% del suelu agrícola del continente, amás, sufre de degradación del suelu.

=== Agua ===
La distribución, repartu y usu económicu de los recursos hídricos ye una cuestión perimportante n'África. El continente tien namái un 9% del agua dulce del mundu, pero un 16% de la so población. Ente los sos principales ríos y llagos rescamplen los ríos [[ríu Congo|Congo]], [[ríu Nilu|Nilu]], [[ríu Zambeze|Zambeze]] y [[ríu Níxer|Níxer]] y el [[llagu Victoria]], el segundu mayor del mundu. Pese a toos ellos el continente ye'l segundu más secu del mundu, y esto provoca que millones d'africanos sufran restricciones d'agua a lo llargo l'añu.



Estes restricciones atribúinse a problemes como la distribución inxusta, la medría de la población y la xestión ineficaz de los recursos esistentes. Hai delles partes del continente con bayura de recursos y población escasa; asina, el 30% del agua dulce del continente ta na conca del ríu Congo, nel que vive namái'l 10% de la población africana. Hai, d'otra banda, rexones con variaciones mui importantes nos patrones de lluvia y altes tases d'evaporamientu, lo que tien como resultáu unes precipitaciones menguaes. Hai, en xeneral, una gran variabilidá intra ya interanual de toles cuestiones rellacionaes col clima y los recursos hídricos, de forma que mentantu que dalgunes rexones tienen agua suficiente otres afronten numberosos problemes rellacionaes col agua, que perxudiquen el so crecimientu económicu y amenacen la vida de la so población. L'agricultura n'África básase principalmente en cultivos de regadíu, pero menos del 10% de la superficie cultivable del continente tien sistemes d'irrigación, polo que'l restu ye perdependiente del patrón de lluvies, y como esti vese enforma afectáu pol cambiu climáticu la seguridá de los cultivos, y polo tanto de l'alimentación de la población, vese afectada.

L'agua ye, tamién, el combustible de la enerxía hidroeléctrica, que ye la principal fuente d'electricidá del continente. Rescampla, como exemplu, el pantanu de Kainji, que produz electricidá pa toles ciudaes principales de Nixeria y Níxer. Les inversiones nesta fonte d'enerxía tienen medrao enforma nos caberos años, y esto espéyase nel aumentu de la cantidá d'electricidá xenerada.

Les soluciones a los retos venceyaos al agua, la seguridá enerxética y alimentaria, son abegoses por culpa de la escasez d'infraestructures y una deficiente xestión del recursu, que faen que seya imposible cubrir la demanda d'una población en rápidu aumentu y que migra a les ciudaes a un ritmu mayor que'l de dengún otru continente. La xestión del agua nel continente complícase entá más porque la mayoría de les fontes d'agua dulce (ríos, llagos y acuíferos) asítiense o atraviesen varios países. Esto puede facilitar el desarrollu de la so esplotación si los países cooperaran ente ellos. Asina, un análisis multisectorial de la conca del ríu Zambeze amuesa que la cooperación ente los países ribereños podría facer aumentar un 23% la producción d'enerxía ensin necesidá de facer inversiones adicionales. Esisten, ye ciertu, dellos marcos llegales ya institucionales pa favorecer esta cooperación, como l'Autoridá del Ríu Zambeze, l'Autoridá del Ríu Volta o la Comisión de la Conca del Nilu, pero ye preciso qu'haya mayor voluntá política, capacidá financieru y marcos llegales ya institucionales que faciliten la cooperación, optimizando los beneficios pa tolos implicaos, ente los países ribereños de les distintes fontes d'agua dulce.

=== Calentamientu global ===
El calentamientu global ye una amenaza cada vegada más seria pal continente, ún de los más vulnerables a los efectos del cambeu climáticu. Delles fontes, inclusive, considérenlu'l más vulnerable de toos. Esta vulnerabilidá derívase d'una serie de factores qu'inclúin una débil capacidá adaptativa, una alta dependencia de los bienes producíos pol ecosistema pa la vida diaria de la población y el retrasu de los sistemes de producción agrícola en bona parte del continente. De resultes, los riesgos del calentamientu pa la producción agrícola, la seguridá alimentaria, los recursos hídricos y los ecosistemes han tener, mui probablemente, consecuencies cada vegada más graves pa les vides de la xente y los planes pa llograr un desarrollu sostenible del continente: una proyección del [[Grupu Intergubernamental d'Espertos sobre'l Cambeu Climáticu|IPCC]] de 2007 prevé que la producción agrícola y la seguridá alimentaria de munchos países africanos verase gravemente alteriada pol cambeu climáticu. El control d'estos riesgos obliga a adoptar una serie d'estratexes de mitigación y adaptación nel manexu de los bienes y servicios venceyaos coloos ecosistemes, y tamién de los sistemes de producción agrícola del continente.

Nes prósimes décades el calecimientu deriváu del cambéu climáticu ha afectar a la mayoría de la superficie de la Tierra, y anguaño África caliéntase más rápidu de media que'l restu del mundu. De resultes, grandes fasteres del continente podríen convertise n'inhabitables. Los efectos del calentamientu sobre la cantidá de lluvia nel área tropical han ser variables en función del llugar y nun ye fácil predecir l'impactu concretu nún llugar concretu, pero espérense cambeos. No que cinca a la temperatura, la media del continente tien medrao 1ºC ente'l final del sieglu XIX y l'entamu del XXI, pero hai aumentos llocales muncho mayores: al final de la temporada seca, nel Sahel, la temperatura mínima aumentó 3ºC nesi mesmu periodu. Y no que cinca a les lluvies, les tendencies indiquen que les variaciones espaciales y temporales predecíes polos espertos tán cumpléndose.

== Economía ==

África sigue siendo, pesie a la bayura de recursos naturales qu'hai nel so territoriu, el continente más probe y menos desarrolláu (sacante [[L'Antártida]]). Les causes d'esti retrasu son variaes, ya inclúin, ente más otres, la presencia de gobiernos corruptos que tienen cometío munches veces graves violaciones de los derechos humanos, la falta d'una planificación económica adecuada, los altos niveles d'[[Alfabetización|analfabetismu]], la baxa autoestima, la falta d'accesu a los capitales foriatos, el legáu del [[colonialismu]], el [[Esclavitú|comerciu d'esclavos]], la [[Guerra Fría]] y los abondantes y frecuentes conflictos militares (de baxa intensidá, [[Guerra de guerrilles|guerrilleros]], unos, pero productores inclusu de [[Xenocidiu|xenocidios]] otros). El so productu interior brutu nominal total conxuntu ye menor que'l d'[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]], [[República Popular China|China]], [[Xapón]], [[Alemaña]], el [[Reinu Xuníu]], [[India]] o [[Francia]]. Amás, acordies col Informe de Desarrollu Humanu de Naciones Xuníes de [[2003]], les 24 naciones menos desarrollaes del mundu (nes posiciones de la 151 a la 175) son toes africanes.

La probeza, l'analfabetismu, la [[malnutrición]], la falta o precariedá de redes de suministru d'agua y saneamientu y la falta una rede d'asistencia sanitaria de calidá afecten a una bona parte de la población del continente. Tres de la revisión fecha nel [[2008]], tres un cambéu del nivel d'ingresos diarios necesarios pa considerar qu'una persona vive perbaxu la llinia de la probitú, de les estadístiques del [[Bancu Mundial]], los datos indiquen que'l 81% de la población del África subsahariana vivía con menos de 2,50 dólares estauxunidenses ([[Paridá de poder adquisitivu|PPA]]) al día en 2005.

Esta rexón ye la que menos ésitu tién na reducción de la probeza, y los datos estimen que la persona probe del África subsahariana sobrevive, de media, con 70 centavos de dólar al día, y yera más probe en 2003 qu'en 1973. Parte d'esti retrocesu atribúise, en dellos estudios, al fracasu de los programes de lliberalización económica desarrollaos polos gobiernos de la zona, a menudu por imposición de les instituciones internacionales (Bancu Mundial, [[Organización Mundial del Comerciu|OMC]]), mentantu qu'otros culpen más a les males polítiques gubernamentales que a estos factores esternos.

No que cinca a los recursos naturales, estímase que nel so subsuelu alcuéntrense'l 98% de les reserves mundiales de [[Cromu (elementu)|cromu]], el 90% de les de [[cobaltu]] y [[platín]], el 70% de les de [[tantalita]], el 64% de les de [[manganesu]], el 50% de les d'[[oru]] y un 33% de les d'[[uraniu]]. La [[República Democrática d'El Congu]] tien el 70% de les reserves mundiales de [[coltán]], un mineral usáu na producción de los condensadores de tantaliu que lleven los dispositivos electrónicos como los teléfonos intelixentes, y tamién el 30% de les de [[Diamante|diamantes]]. Guinea, pela so banda, ye'l mayor esportador mundial de [[bauxita]].

El crecimientu económicu del continente básase, en xeneral, nel desarrollu de los servicios y non nos de l'agricultura o la industria; poro, nun se creen munchos empleos y nun mengüen los niveles de probeza. Dafechamente, la crisis alimentaria de 2008, secundaria a la crisis financiera mundial d'esi añu, emburrió a 100 millones de persones a la inseguridá alimentaria, definida como la incapacidá de contar con un suministru suficiente y estable d'alimentos.

Nos caberos años la República Popular China tien incrementao enforma los sos llazos comerciales colos países del continente, lo que trae apareyada una mayor influencia política en perxuiciu d'Estaos Xuníos y Francia, que fueran los principales socios comerciales nes caberes décades. China ye, anguaño, el segundu mayor sociu comercial d'Africa: el 22% del comerciu africanu en 2021 faíase con China, por un 23% de la Xunión Europea. Y tamién el que más invierte nelli: el 16% de toda la inversión estranxera directa ente 2014 y 2018 foi china, con un porcentaxe que ye'l doble del d'Estaos Xuníos o Francia.

== Política ==

=== Xunión Africana ===

La [[Xunión Africana]] ye una xunión continental formada por 55 estaos miembros. La Xunión formose'l [[26 de xunu]] de [[2001]], y tien la so sede na ciudá etíope d'[[Adís Abeba]]. La xunión foi establecida oficialmente, como organización socesora de la [[Organización pa la Unidá Africana]], el [[9 de xunetu]] de [[2002]]. En xunetu de 2004 moviose la sede del [[Parllamentu Panafricanu]] a la ciudá de [[Midrand]], en [[Sudáfrica]], 

La Xunión Africana (nun confundir cola [[Comisión de la Xunión Africana]]) tien como testu fundacional l'[[Acta de Constitución de la Xunión Africana]], un documentu robláu en [[Lomé]] ([[Togo]]) el [[11 de xunetu]] de 2000 qu'entró en vigor el [[26 de mayu]] de 2001, cuando dos tercios de los potenciales firmantes punxeran la so firma nelli. Un país tien que roblalu de forma obligatoria pa poder ser miembru de la Xunión, y los 55 que la formen tiénenlo fecho, siendo los caberos [[Sudán del Sur]] y [[Marruecos]]. 

La Xunión tien un gobiernu parllamentariu, conocíu como [[Gobiernu de la Xunión Africana]], colos sos correspondientes órganos llexislativos, executivos y xudiciales. Ta dirixida pol [[Presidente de la Xunión Africana|Presidente de la Xunión]], con rangu de xefe d'estáu, que ye tamién el presidente del Parllamentu Panafricanu. Ye esti órganu'l qu'escueye al presidente, lo que-y garantiza l'apoyu parllamentariu mayoritariu demientres el so desempeñu del cargu. Los poderes del presidente derívense del Acta de Constitución y del [[Protocolu del Parllamentu Panafricanu]], y tamién conserva l'autoridá presidencial que s'establez nos trataos internacionales (intraafricanos y extraafricanos). El gobiernu de la Xunión ta formáu por cientos d'instituciones y de delegaos a nivel rexonal, estatal y municipal que van sacando alantre los asuntos diarios de la organización.

=== Conflictos fronterizos ===
Les naciones africanes tienen fecho grandes esfuercios, a lo llargo'l tiempu, por respetar la inviolabilidá de les fronteres reconocíes internacionalmente. Por exemplu, neto la [[Organización pa la Unidá Africana|Organización pa la Unidá Africana,]] establecida en [[1963]], que la so sucesora, la Xunión Africana, afitaron el respetu a la integridá territorial de cada estáu como ún de los principios de la so Carta fundacional. Dafechamente, y en comparanza cola formación de países n'Europa, tien habío munchos menos conflictos internacionales rellacionaos colos cambeos de frontera, y esto permitió la supervivencia de dellos países que, si tuviera sío d'otra forma, hubieren sido derrotaos y anexionaos por otros. En xeneral, los conflictos internacionales desarrolláronse per aciu del apoyu a movimientos rebeldes dientru d'otru país. 

Hebo, de magar la independencia de los países del continentes, munches [[Guerra civil|guerres civiles]], por exemplu en [[Ruanda]], [[Sudán]], [[Angola]], [[Sierra Lleona]], [[República Democrática d'El Congu|Congu]], [[Liberia]], [[Etiopía]] y [[Somalia]]. Les guerres de lliberación nacional tomaron davezu un calter ideolóxicu [[Marxismu|marxista]], [[Marxismo-leninismu|marxista-leninista]] o [[Maoísmu|maoísta]], usando la retórica propia del marxismu pa xustificar la llucha pola lliberación nacional. Ente los exemplos más tempranos tenemos la [[Xunión de los Pueblos de Camerún]] (*Union des Populations du Cameroun, UPC),'' un movimientu armáu escontra'l colonialismu francés d'ideoloxía marxista-leninista, que foi siguíu por un movimientu asemayáu nel Congu, la Rebelión Simba. El Che Guevara participó nesta cabera, y dixo, en 1967, qu'África entá nun taba preparada pa la revolución. Pesie a ello, en Zanzíbar, anantes y dempués de la xuntura con Tanzania, desarrollose una forma de socialismu. El marxismu, amás, foi una ideoloxía atractiva pa los movimientos dirixíos por Gaafar Nimeiry en Sudán, Siad Barre en Somalia, Mengistu Haile Mariam n'Etiopía, Denis Sassou-Nguesso y los sos socesores na República del Congo, Mathieu Kérékou en Benín y France-Albert René en Seixeles, amás de pa los movimientos de lliberación de les antigües colonies portugueses (Guinea-Bisáu, Angola y Mozambique) primero de la Revolución de los Claveles de 1974. Inclusu tres la cayida del muriu de Berlín en 1990 hebo dellos exemplos nel continente de milicies d'ideoloxía marxista, como la creada nesa mesma década nel este d'El Congo por Ernest Wamba-dia-Wamba.

### Xeografía humana
África ye'l trubiecu de la humanidá y d'ellí remanecen toles especies de seres humanos que s'espardieron pel restu de continentes.

### Llingües
Los idiomes oficiales son l'inglés, el francés, l'árabe y el portugués en más d'un país. Los idiomes africanos namái tán reconocíos n'Etiopía (l'amháricu), el somalín en Somalia, el suaḥili en Kenia y Tanzania, el setswana en Botsuana, el malgaxe na República de Madagascar, y media docena d'idiomes na República Sudafricana.

### Relixón
La mayor parte del continente profesaba l'animismu, anguaño en retrocesu frente al islam, que ye mayoritariu nel norte, mentantu que'l cristianismu lo ye nel sur d'El Sáḥara, con una minoría del xudaísmu y el cristianismu (catolicismu y protestantismu).

## Referencies

## Enllaces esternos