Villatuerta

**Villatuerta** (*Bilatorta* na so adautación al euskera), ye un conceyu de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na merindad de Estella, na contorna d'Estella Oriental y a 40 km de la capital de la comunidá, Pamplona, a la que-y xune l'Autovía del Camín (A-12). La so población ye de .

## Xentiliciu
Según José María Iribarorta nel so *Vocabulario Navarro*, los habitantes de Villatuerta reciben el llamátigu de *torcíos.* Ellos mesmos denominar **"villatorcidos**".

## Topónimu
El nome de Villatuerta claramente d'orixe románicu ta rellacionáu con "tortus", torcíu, curvu y vendría significar villa torcida, tropezosa o trabancosa.
Nel so términu municipal podemos atopar nomes en llingua vasca como: *Muskildia*, *Mauriain*, *Monte Eskinza*, *Otzalder*, *Ugarka* ente otros. Una hipótesis ye que pudo llamase *Arandibarren* *(barren=dientro)*, en contraposición al altu y próximu pueblu d'Arandigoyen *(goyen=enriba)*. En documentos apaez tamién escritu como: Villatorta o Bilatorta ensin ser esta última la so traducción al euskera la cual sería *Biurrihiri*.

Primeramente adscrita a la zona non vascófona pola Llei Foral 18/1986, en xunu de 2017 el Parllamentu navarru aprobó'l pasu de Villatuerta a la Zona mista de Navarra por aciu la Llei foral 9/2017.

## Xeografía
Pertenez a la contorna de Tierra Estella.

### Barrios
El ríu Iranzu estrema'l pueblu en dos zones o barrios, el barriu de baxo y el de riba.
El barriu de riba toma'l cascu antiguu de la llocalidá, cola ilesia parroquial, el conceyu y el frontón vieyu o rebote. Desenvolviéronse delles urbanizaciones nueves ente'l cascu antiguu y la carretera d'Estella a Tafalla.
El barriu de baxo, de construcción más nueva, cuenta con numberoses viviendes edificaes nos últimos años, amás del colexu públicu, les instalaciones deportives, l'estancu, la sucursal de la Caxa Rural, la farmacia y el centru de salú.
El barriu de Ugarka con una urbanización de recién construcción ta alloñáu del cascu urbanu al otru llau de carretera NA-1110.

### Llocalidaes estremeres
Al norte, llenda col valle de Yerri, al sur con Aberin y Oteiza, al este con Cirauqui y Mendigorría y al oeste con Estella-Lizarra.

## Historia
Nel so términu municipal apaecieron restos de la Dómina romana. Pero'l desenvolvimientu de la villa tópase venceyáu a les pelegrinaciones a Compostela, yá que foi pasu importante nel Camín de Santiago mientres la Edá Media, como lo atestigua la ponte románica sobre'l ríu Iranzu y la gran cantidá d'ermites que se llevantaron nel conceyu.
El Camín de Santiago escurría de Villatuerta a Irache pol términu de Zarapuz, hasta que nel 1090 fúndase Estella-Lizarra y esviar el Camín de Santiago por que pase pela ciudá del Ega.
Villatuerta foi un feudu que pasó d'un señores a otros. Los sos habitantes yeren llabriegos anque paez ser que tamién hubo dalgún llinaxe noble viviendo nel pueblu.

## Economía
La economía de Villatuerta viose bien modificada dende los años 70 del sieglu XX. Si antes el sector predominante yera y primariu, destacando sobremanera l'agricultura de secanu (ceberes, etc.), la instalación escontra 1970 de delles fábriques llevó a la población a buscar trabayu nel sector secundariu, apostrando a l'agricultura o la ganadería a un llugar secundariu, anque entá sirve d'actividá principal a delles families. La superficie de dicha zona foi de 253.000 m² con una trentena d'empreses.

En 1993 realizóse'l polígonu de San Miguel que colos sos 180.000 m² plantegóse como una ampliación del anterior lo que facilitó l'establecimientu d'otros trenta y siete compañíes más, la superficie d'esti polígonu completar en xineru del 2.006.

A principios del añu 2006, el Conceyu de Villatuerta empezó a xestionar una nueva superficie industrial nel términu municipal. 

Anguaño, Villatuerta cuenta con tres zones industriales nel so términu municipal (Legardeta, San Miguel Viejo y San Miguel Nuevu), nes que tán establecíes industries tan importantes como Bosch Siemens (fabricación de pequeñu electrodomésticu), Gráfiques Estella y Gráfiques Lizarra (artes gráfiques) o Renolit (tresformáu del plásticu).

A principios del añu 2006, el Conceyu de Villatuerta empezó a xestionar una nueva superficie industrial, pa siguir favoreciendo'l desenvolvimientu de la merindad, y pa siguir creando riqueza que repercutiera nel beneficiu de toos. 

Nel Boletín Oficial de Navarra de 7 de xineru de 2009 apruébase definitivamente'l proyeutu de Cambéu puntual de calter estructurante de les Normes Subsidiarias de Planiamientu, Área de Repartu AR-2, Área d'actividá Económica, según les normes urbanístiques que se contienen en dichu proyeutu.

## Política y alministración

### Alministración municipal
Villatuerta conforma un conceyu el cual ta gobernáu por un conceyu de xestión democrática dende 1979, formáu por 7 miembros escoyíos nes eleiciones municipales según ta dispuestu na Llei Orgánica del Réxime Eleutoral Xeneral. La sede del consistoriu ta asitiada na cai Rúa Nueva, 22 .

;Eleiciones municipales de 2015

Nes eleiciones municipales del 24 de mayu de 2015 l'Agrupación El Encinal (AE) foi la llista más votada consiguiendo 5 conceyales y el Partíu Socialista de Navarra (PSN-PSOE) 4 conceyales.

;Alcaldes

## Demografía

Nos últimos años el pueblu sufrió una medría demográfica bien importante, frutu d'un desenvolvimientu urbanísticu ordenáu y de la so cercanía a la llocalidá d'Estella-Lizarra, que falta namái 4 km. y tien más de 13.000 habitantes. Coles mesmes, la construcción de l'Autovía del Camín (A-12) favoreció la llegada de persones dende la Cuenca de Pamplona en busca de viviendes unifamiliares a precios algamadizos. A 1 de xineru d' la llocalidá cuntaba con  habitantes empadronaos.

## Monumentos

### Monumentos relixosos

* Ilesia parroquial de l'Anunciación de La nuesa Señora, tien el so orixe nun templu llevantáu al empiezu del sieglu XIII. Tres la so destrucción en 1378 poles tropes castellanes, en guerra con Navarra, constrúyese l'actual templu d'estilu góticu. El retablu mayor, obra de Pedro Izquierdo y del escultor Juan Imberto III, ta fecháu a mediaos del sieglu XVII.
* Ermita de San Miguel Arcánxel, restos d'un antiguu monesteriu que les sos referencies escrites daten de 1062. Ye importante esta ermita polos sos relieves iconográficos, n'arenisca, calteníos güei nel Muséu de Navarra, en Pamplona.
* Cruz inmaculista sobre fuste cilíndricu de vieya cantería nel encruz de caminos que diben a Grocin y Arandigoyen. Cercanu a esti cruceru paez qu'esistió una ermita dedicada a San Marcos.
* Ermita de San Román nel cascu del pueblu (na cai San Veremundo), rehabilitada nel 2014 como llocal cultural municipal.

### Monumentos civiles
Ponte medieval de dos güeyos de mediu puntu, en plenu cascu urbanu, cruciando les agües del ríu Iranzu.

## Cultura
La vida cultural de Villatuerta ye animada polos distintos coleutivu del pueblu.
L'Asociación de Xubilaos dinamiza la vida d'esti coleutivu. La Asoc. Sociu-Cultural Iranzu entamen los sos propios ciclos a lo llargo del añu empobinaos escontra les muyeres del conceyu.
El Conceyu de Villatuerta entama, davezu ente los díes 24 d'avientu y 5 de xineru, una selmana cultural, na que se celebren charres pa tolos coleutivos, esposiciones, talleres, teatros y otros actos. L'Asociación Xuvenil Otzalder ocupar de les actividaes de la mocedá. Otros coleutivos encargar d'entamar el Olentzero y de la Cabalgata de Reis Magos. L'Asociación Irriherri, ocupar de les actividaes en Euskara.

Un aspeutu cultural de Villatuerta, distintu, referir al so patrón. Por cuenta de disputes con un pueblu cercanu (Arellano), en rellación al llugar de nacencia del santu, llegar a una fórmula compartida pa cuntar colos restos. Asina, cada 5 años, la urna que guarda los restos viaxa d'una llocalidá a otra, pasando pol Monesteriu de Irache, onde San Veremundo foi Abá.

## Gastronomía

## Deportes
Na llocalidá desenvuelven les sos actividaes dos grupos deportivos, el Club Ciclista Ondalán, que tien dellos equipos ciclistes de categoríes benjamín ya infantiles, y el Club Deportivo Ondalán, que caltién dellos equipos de fútbol, a nivel redrueyu, xuvenil y senior en categoría rexonal.

## Fiestes
Les fiestes patronales n'honor a la Virxe celébrense en redol al 15 d'agostu, y davezu tomen dende'l día 14, la viéspora, hasta'l día 18, el "Probe de mi".
Fiestes patronales n'honor a San Veremundo celebrar escontra'l día 8 de marzu, pa faer honor al dichu popular: "Mientres el mundu sía mundu, el 8 de marzu San Veremundo"

## Ociu
El pueblu cunta con instalaciones deportives municipales pal so usu mientres tol añu. 
Pabellón Polideportivu, pista polideportiva cubierta ye usada pa prauticar distintes modalidaes de pelota, como pala, frontenis, pelota mano, etc., amás de como cancha de fútbol-sala. Tamién cunta con una sala grande pa multideporte: spinning, ximnasia de caltenimientu, etc.
Esisten dos campos de fútbol, unu de yerba y otru de yerba artificial (futbol 9) que ye usáu poles distintes seición del C.D. Ondalán, tantu nos entrenamientos como nes competiciones que desenvuelve.
Dos pistes cubiertes de pádel próximes al pabellón. 
Finalmente, les piscines al campu pueden usase na temporada de branu, que toma de normal ente'l 1 de xunu y el 15 de setiembre.

## Persones célebres nacíes nesta llocalidá
**[[Veremundo de Irache|San Veremundo]]**

Nació hacia l'añu 1021, anque la cercana llocalidá d'Arellano tamién lo reivindica como fíu so.
Foi abá del Monesteriu de Irache ente los años 1056 y 1093, aproximao, mientres el mandatu de los reis de Navarra Sancho Garcés IV de Navarra y Sancho Ramírez. Sol so gobiernu, el monesteriu algamó unu de los sos momentos de mayor rellumanza, y la so Hospital de Pelegrinos convirtió a esti centru relixosu n'etapa indispensable de los pelegrinos escontra Santiago de Compostela.

El xesuita **[[Juan Ramón Moreno|Juan Ramón Moreno Pardo]]**

Nació en Villatuerta el 29 d'agostu de 1933. Desenvolvió'l so llabor pastoral en Nicaragua y n'El Salvador, integráu na Universidá Centroamericana «José Simeón Cañes» (UCA). El 16 de payares de 1989, foi asesináu xunto a Ignacio Ellacuría y otros xesuites na so residencia allugada na UCA, por un pelotón del Batallón Atlacatl de les Fuercies Armaes d'El Salvador, polo que ye consideráu unu de los Mártires de la UCA.

El benedictín **[[Ramón Sanz de Galdeano Mañeru]]**

## Ver tamién
* Navarra
* Conceyos de Navarra
* Merindad de Estella
* Camín de Santiago

## Referencies

## Bibliografía
* IBÁÑEZ, Eduardo, *Esbozu históricu de la villa y parroquia de Villatuerta*, Pamplona, Imprenta Capuchino, 1930.
* BOLEAS MAESTU, Jesús Carmelo, *Paseos pola Solana y Yerri dende Villatuerta*, Oteiza, ed. del autor, 2003 (Villatuerta, Gráfiques Lizarra).

## Enllaces esternos