Quechua del Huallaga

El Quechua del Huallaga ye un dialeutu dientro del grupu dialeutal Altu Pativilca-Altu Marañón-Altu Huallaga de les llingües quechues de la caña **Quechua I** (llamáu tamién **Quechua Wáywash**, **Quechua B**, o Quechua central), que compónse por una gran diversidá de variedaes llingüístiques distribuyíes na sierra del centru de Perú, nos departamentos d'Áncash, Huánuco, Pasco, Junín y Lima.

El dialeutu falar na parte central de la rexón de Huánuco, na provincia de Huánuco.

## Distribución xeográfica
Esta variedá falar na zona central del departamentu peruanu d'Huánuco, principalmente nos distritos d'Amarilis, Chinchao, Churubamba, Huánuco, San Francisco de Cayrán y Distritu de Santa María del Valle Santa María del Valle, de la provincia d'Huánuco.

, conocíu tamién como o ye una de les dos cañes o grupos xenealóxicos de les llingües quechua. 

Esti Quechua I estremar del Quechua II pol usu de vocales allargaes y en dellos morfemes. Según los llingüistes Torero y Carranza, son más antiguos que'l Quechua II.
## Influencies de los falantes
Escontra 1993, el quechua del Huallaga yera faláu de forma monollingüe pol 66% de la población de los sos falantes nativos, el restu de los cualos son billingües principalmente n'español. Mientres la comunicación en quechua inda caltién el so valor cultural dientro de comunidaes, l'español ta preferíu pal usu intercomunitario. Debíu al billingüismu estendíu, una porción de vocabulariu español (mayormente términos pa la teunoloxía desenvuelta apocayá) foi incorporada nel quechua huanuqueño, coles mesmes l'español local tamién emprestó pallabres del quechua. Según David Weber, el llingüista de la UCLA quien publicó la 1989 gramática del quechua del Huallaga, dellos fonos agora comunes nesti quechua preséntense namái en préstamos del español y pallabres onomatopéyiques, pero la llingua paez nun tener nenguna influencia estructural del español allende dichos fonos y vocabulariu.

## Descripción llingüística

### Alfabetu
Al nun tener un llinguaxe escritu hasta dempués de la conquista española del Imperiu Inca , les llingües quechues en toa América del Sur agora usen calteres del alfabetu llatín . El sistema foi estandarizado pol gobiernu peruanu nos años setenta y ochenta pol Ministeriu d'Educación de Perú (4023-75). Les publicaciones recién en Huallaga Quechua, sicasí, afacer a un nuevu estándar (0151-84) y l'alfabetu de l'Academia Rexonal de Quechua de Huánuco, autorizáu por Resolvimientu Presidencial 001–93–P–ARQHCO, que foi reconocíu y oficializáu pol Ministeriu d'Educación por aciu Resolvimientu Direutoral Rexonal 00083–94–ED.

L'orde alfabéticu ye'l siguiente: a (y ä), b, c (ch), d, y (y ë), f, g, h, i (y ï), j, l (ll), m, n, ñ, o (y ö), p, qu, r (rr), s (sh), t, o (y ü), w, y. Salvu en nomes propios, h, k, q, v, x y z nun s'empleguen como lletres independientes.

Nes regulaciones (0151-84) publicaes dempués del estándar del Ministeriu d'Educación peruanu, [q] ye trescritu por ⟨g⟩ y [h] por ⟨j⟩.

Les vocales son ⟨a, e, i, o, u⟩, que correspuenden a los sos valores de IPA. La ortografía pa una vocal llarga nel estándar del Ministeriu (4023-75) ye doblar la vocal: [aː] → ⟨aa⟩, y les nueves (0151-84) regulaciones apliquen una diéresis [aː] → ⟨ӓ⟩.

## Fonoloxía

### Consonantes fonémicos

Les oclusives sonores prodúcense principalmente en pallabres de soníu simbólicu, por casu, bunruru- , 'retumbar [como truenu]', y pallabres emprestaes del español, por casu , äbi , 'paxarín', del español ave.

El quechua del Huallaga escarez notablemente de los ejectivos y l'aspiración contrastiva de les oclusives presentes n'otros dialeutos quechues, como'l dialeutu cuzqueño . La presencia d'oclusives sonores principalmente en préstamos paez ser común en dialeutos.

### Vocales

Dambes vocales medies en quechua del Huallaga tamién son préstamos españoles. L'inventariu orixinal de trés vocales qu'oldea solo l'altor y la parte posterior, ye típicu nos dialeutos quechua.

#### Llargor
El llargor oldéase fonolóxicamente en Huallaga Quechua. Anque'l llargor fonéticu ye una carauterística vocálica, el sistema fonolóxicu trata'l llargor vocal como una consonante. Esto vuélvese especialmente importante nes llimitaciones de la estructura de la sílaba. Ver regles de segmentación.

Les diferencies semántiques fines pueden espresase pol llargor de la vocal:/ kawa-ra -: - ͡tʃo / → [kawara: ͡tʃo] 'Nun viví'live-PST-1-NEG/ kawa -: - raq-͡tʃo / → [kawa: ra: ͡tʃo] 'Inda non vivu'live-1-yet-NEGNos préstamos del español, el quechua huallaga de cutiu presenta l'énfasis acentuáu de la sílaba como llargor vocal, inclusive si'l estrés nun cai na penúltima.

### Segmentación
La estructura máxima de la sílaba del Huallaga Quechua ye CVC, siendo V, VC y CV tamién permisibles. CCC, CC #, #CC y VV son

inadmitibles.
* [huk] 'unu'
* [tan.ta] 'pan'
* [pa.qas.raq] 'entá la nueche'
* [ka: .ʐo] 'camión'
Al segmentar una pallabra nel quechua huallaga pa les sílabes, el procesu ye sistemáticu y direutu. Empieza dende'l final de la pallabra, trabayando escontra tras: toles vocales convertir en nucleos silábicos. Si la pallabra termina en consonante, esa consonante ye la coda de la sílaba final de la pallabra. Cualquier consonante que preciede a una vocal ye l'entamu d'esa sílaba. Cualquier dos consonantes nuna fila va tomar una llende de sílaba. Ye importante tener en cuenta que les consonantes nesti casu inclúin el llargor; un CV: la sílaba nun ye una sílaba abierta, sinón una sílaba zarrada bimoraica .

##### Insertamientu de -nin-
La adición de la fixación morfolóxica complica la derivación de sílabes felices. Ciertos sufixos empiecen con grupos consonánticos o consisten en consonantes individuales, incluyida'l llargor vocálicu. La única redolada nel qu'estos sufixos nun produciríen sílabes non dexaes ye siguir una vocal ensin allargar a la fin d'un raigañu. La categoría de sufixos posesivossobremanera, someter a un procesu d'insertamientu de sílabes pa evitar que la fixación d'estos sufixos a los raigaños bimoraicas produza estructures illegales. La sílaba ensin sentíu -nin s'enserta na llende del morfema onde un raigañu bimoraica final atopar con un sufixu posesivu con una consonante qu'apaez antes d'una llende de sílaba.

* **Sílabes infelices ensin -ini- insertamientu**

 
 / hatun- + -: / → * [hatun:] 'el mio gran'
 
 / maqa-ma-q- + -n.͡tʃi: / → * [maqamaqn͡tʃi:] 'el que nos cutió'
 
 / ɲatin- + -j.naq / → * [ɲatinjnaq] 'ensin fégadu'
 
 / taita - + -n / → * [taitan] 'el so padre'

* **Sílabes felices con -ini- insertamientu**

/ hatun- + -: / → [hai.tun.nin:] 'el mio gran'

/ maqa-ma-q- + -n.͡tʃi: / → [ma.qa.maq.nin.͡tʃi:] 'el que nos cutió'

/ ɲatin- + -j.naq / → [ɲa.tin.nij.naq] 'ensin fégadu'

/ papa: - + -n / → [pa.pa:.nin] 'el so padre' [3]Un valor atípicu interesante nesti procesu ye'l sufixu posesivu [-joq], que la so afijación provoca l'insertamientu -nin opcionalmente. Esta evidencia fala de la xeneralización de la regla morfo-fonolóxica- n- insertamientu al traviés de tola categoría morfolóxica de sufixos posesivos en llugar de ser verdaderamente una regla determinada fonolóxicamente./ atoq- + -joq / → [a.toq.nin.joq]/ atoq- + -joq / → [a.toq.joq] [3]

## Númberos
Los númberos en quechua de Huallaga son:

## Referencies

## Páxina web

*Weber D.J. et al. ''Rimaycuna (Quechua de Huánuco: Diccionariu del quechua del Huallaga con índices castellanu y inglés).''— Lima: Institutu Llingüísticu de Branu, 1998. — 799 p.
*Weber D.J. ''Los sufixos posesivos nel quechua del Huallaga (Huánuco).'' — Yarinacocha: Institutu Llingüísticu de Branu, 1976. — 61 p.
*Weber D.J. ''Suffix-as-operator analysis and the grammar of successive encoding in Llacón (Huánuco) Quechua.'' — Yarinacocha: Institutu Llingüísticu de Branu, 1976. — vi, 118 p.
*Weber D.J. ''Una gramática del quechua del Huallaga (Huánuco).''— Lima: Ministeriu d'Educación and Institutu Llingüísticu de Branu, 1996. — 641 p.

### Biblia

* Tayta Diosninchi isquirbichishan: Unay Testamentu (Antiguu Testamentu), Mushoj Testamentu (Nuevu Testamentu)
* The story of The Tower of Babel in Huallaga Quechua