Idioma lombardu

El términu **lombardu** referir a un dominiu llingüísticu formáu por dos idiomes falaos principalmente en Lombardía (norte d'Italia) y en delles árees de les rexones vecines y en Suiza (cantón del Tesinu). 

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
### Reconocencia oficial
El lombardu ta reconocíu pola UNESCO como llingua en peligru d'estinción, pero nun ta reconocíu como llingua rexonal o minoritaria pol Conseyu d'Europa porque Italia nun ratificó la Carta. Los problemes surden pola difícil clasificación como llingua o dialeutu dientro de la sociollingüística moderna.

L'usu de los idiomes lombardos ta estigmatizáu nes árees políticamente pertenecientes a Italia, ente que nun lo ye nes árees suices. Dellos programes de radio y televisión n'idiomes lombardos emítense dacuando pola cadena suiza de fala italiana. La mayor institución d'investigación de dialeutos lombardos atópase en Bellinzona, Suiza (**CDE - Centru di dialettologia y di etnografía**).

### Uso
L'usu de los dialeutos lombardos mengua día ente día na zona de llingua lombarda d'Italia, especialmente ente los sectores más nuevos de la población onde la escolarización y los medios de comunicación son n'italianu estándar.

### Cine
Les películes profesionales en lombardu son escases. Conócense, fundamentalmente, trés:
* *L'albero degli zoccoli*, producida por Ermanno Olmi en dialeutu bergamasco.
* *Ona strada bagnada*, documental premiáu en delles ocasiones de Lamberto Caimi.
* *Desmentegass*, de Lamberto Caimi.

## Descripción llingüística

### Clasificación llingüística

* Indoeuropéu
** Itálicu
*** Románicu
**** Románicu occidental
***** Cisalpinu
****** Galo-italianu
******* Lombardu

Les variedaes lombardes clasifíquense dientro de les Llingües romániques occidentales emparentaes col francés y colos otros llingües galoitalianes (piamontés, emiliano-romañolo, etc.). El lombardu romance, nun tienen parentescu cercanu col antiguu lombardu (lombárdico), que ye una llingua xermánica usada polos antiguos lombardos (atestiguada ente los sieglos VI y X d.C.). Anque l'italianu ye de normal usáu como llingua escrita y formal nes árees de fala lombarda, los dialeutos lombardos son bien distintos del italianu estándar yá que pertenecen a dos rames distintos del árbol de les Llingües romániques. 

### Ortografía
El lombardu nunca llogró una unificación ortográfica. Los dos sistemes ortográficos más utilizaos son el ticinese (llamáu tamién pro-alemán), yá que utiliza les vocales *ö* y *ü*, magar tien el so orixe nos cantones suizos y güei ye utilizáu nes zones lingüísticamente lombardes alto-italianes tanto al este como al oeste del Adda) y el milanés clásicu. Esti postreru ye'l sistema con más prestíu históricu (usábase yá nel sieglu XVI) y hasta la primer metá del sieglu XX foi adoptáu, magar con pequeñes diferencies, en toles zones lombardófonas.

### Fonoloxía y fonética
* La palatalización de los grupos llatinos CL- y GL- en *c(i), g(i)* (ej. CLAMAR(Y) > *ciamà*, GLAREA > *gièra*);
* La lenición de les consonantes oclusives sordes intervocáliques (ej. FATIGA(M) > *fadiga*, MONITA(M) > moneda/muneda);
* El tresformamientu de -CE, -GUE n'africaes alveolares o en sibilantes (ej. GELU > *dzel*/*zel*);
* La perda de les vocales finales llatines sacante la *a*, resultancia del procedimientu de síncope (ye. MUNDUM > *mund*/*mond*) (presente tamién nel idioma francés).
* La evolución en ü de la llatina (PLUS > *pü*);
* La presencia de la vocal ö (NOVU > *növ*/*nöf*).
* a diferencia de la mayoría de les llingües romances oposición ente /ā/ llarga y /ă/ curtia. *paass* 'paz' PĀX, *pass* 'pasu' PASSU(m)

### Fenómenos comunes
La presencia d'estes vocales anteriores ye una de les carauterístiques propies del lombardu que comparte col piamontés y el ligur, pero que lu dixebra del vénetu y del emiliano-romañol. 

### Fenómenos diverxentes
El lombardu dixebrar del piamontés pola ausencia de la vocal media central, ortográficamente representada ë y pol infinitivu de la primera conxugación que termina en à (r).

### Exemplu de testu (milanés)
Lo siguiente ye una poesía en dialeutu milanés, por Domenico Balestrieri (1714–1780), interpretada por [//upload.wikimedia.org/wikipedia/hu/3/3e/Lombard-milanese.ogg Antonio Bozzetti].
:**Chi tròpp e chi minga**

## Variación dialeutal

Les dos variantes principales del idioma lombardu, que presenten tractos de gramática, léxicu y fonética abondo distintes, son: el Lombardu Occidental (qu'abarca'l dialeutu milanés) y el Lombardu Oriental (qu'abarca los dialeutos bergamasco, bresciano y trentín).

### El lombardu occidental
* Milanés, faláu en Milán, Monza, na Baxa Brianza y al traviés del mediu cursu del Olona, nel Saronnese. Ye la variante con mayor reconocencia internacional y producción lliteraria. 
* Bustocco, faláu en Bustu Arsizio, al oeste del valle Olona, tien carauterístiques fonétiques ligures y estrémase de la mayor parte de les otres variantes lombardes pola presencia de la "o" átona final nos sustantivos y nos axetivos masculinos, como tamién asocede na asturlleonés.
* Legnanés: faláu en Legnano, al sur de Bustu Arsizio. Comparte delles carauterístiques fonétiques col ligur.
* Brianzolo: Faláu en Brianza.
* Comasco: faláu pela redolada de Como, al norte de Mozzate y Sottoceneri. 
** Lecchese: faláu pela redolada de Lecco, caña propia del lombardu occidental.
* Ticinese: faláu nel cantón Ticino.
** Ossolano: faláu nel Valle de Ossola.
* Varesino: faláu en Varese, Tradate, la parte septentrional de la provincia de Varese.
* Valtellinés: faláu en Valtellina.
** Chiavennasco cola variante Bregagliotta, la más arcaica.

Otros dialeutos del lombardu occidental al sur de Milán: 
* Lodigiano, faláu en tol lodigiano a excepción de los conceyos que llenden cola ciudá de Piacenza, nel conceyu de San Colombano al Lambro y los conceyos más orientales de la provincia de Pavía que parten cola provincia de Lodi.
* Novarés: faláu nel sur de la provincia de Novara.

### El lombardu oriental y alpino-oriental
* Lombardu oriental, faláu nel oriente del ríu Adda: 
** Bergamasco, na provincia de Bérgamo con variantes más arcaias nos valles llaterales oróbicos.
** Cremasco, faláu na baxa bergamasca y nel territoriu cremasco.
** Alto manuano, allegáu a bresciano del área gardesana. 
** Bresciano, faláu na provincia de Brescia, coles variantes Lumezzanese, Camuna, Bagossa (en Bagolino) y Rendenese (en Trentín). 
** Trentín occidental, faláu nel occidente del Trentín.
* Lombardu alpín-oriental: 
** Bormino 
** Livignasco 
** Alto camuno

### El lombardu meridional
El dialeutu faláu na rexón de la Baxa Lombardía (la zona central de la provincia de Cremona), entá calteniendo la gramática y la estructura de les fales lombardes, presenta fuertes influencies del dialeutu emiliano na fonética:
* Dialeutu cremonense
El dialeutu mantuano y el casalasco clasificar en Ethnologue col ISO 639-3 eml, como dialeutos del emiliano.

### Islles llingüístiques
* Sicilia
** Lombardu de Sicilia o Galoitálico, faláu en delles zones de Sicilia, con orixe na dómina normanda.
** Variantes locales, fuertemente influyíes pol sicilianu.
* Lazio
** Variante influyida por componentes propios del Lazio y del dialeutu romanesco, faláu pola comunidá Valtelinesa de Roma.
* Brasil
** Talian Lombardu: influencies italianes, vénetes y portugueses.

### Dialeutos jergales
* Los dialeutos jergales son dellos, ente los que s'atopen:
** Gaì, dialeutu casi estinguíu de los pastores Camuni y de los valles bergamascos.
** Spasell, xíriga comercial de Vallassina.
** Rungin, faláu en Val Cavargna.
** Rügin, faláu en Val Colla (Ticino).

## Ver tamién
* Lombardía
* Idioma italianu
* Idioma vénetu
* Idioma piamontés

## Referencies