Navaleno

**Navaleno** (deriváu de Navas de Segáu) ye una llocalidá y tamién un conceyu de la provincia de Soria, partíu xudicial 
de Soria, Comunidá Autónoma de Castiella y Llión, España. Pueblu de la contorna de Pinares.

Dende'l puntu de vista xerárquicu de la Ilesia católica forma parte de la diócesis d'Osma la cual, de la mesma, pertenez a l'archidiócesis de Burgos.

## Xeografía
Asítiase na zona de '''Pinares Baxos''', a 1.117 metros d'altitú, y ente les sierres d'Urbión y de Resomo pel norte, les sierres de Nafria al sur y Cabrejas al Este. 

Pertenez al partíu xudicial d'El Burgo de Osma, y ye cruciáu pela carretera N-234 #Sagunto-Burgos que pasa por Soria#, principal vía de comunicación de la zona; amás, pasa la GR-86 #Senderu Ibéricu Sorianu#.

## Comunicaciones
Hasta'l so zarru en 1985, la villa cuntaba con una estación del ferrocarril Santander-Mediterraneu.

## Demografía
En 2010 la población xubía a 900 habitantes, 466 homes y 434 muyeres.

Aumenta la so población considerablemente pel branu por ser sitiu d'ociu, ideal pa la práutica d'actividaes, tales como'l senderismu. Tamién ye conocida pola bayura y calidá micológica que s'atopa nos sos pinares.

## Economía

La so economía vien principalmente de la industria maderero pa la creación de muebles, palés, etc.
D'antiguo gran parte de la población dedicar al tresporte de carretes, al igual que los pueblos vecinos.

Cuenta con potencialidaes turístiques: el Camín de Santiago de Soria, tamién llamáu Castellán-Aragonés, pasa pola llocalidá.

## Riqueza micológica
En Navaleno atópase unu de los principales hábitats micológicos de la provincia de Soria; tratar de la masa forestal de pinu negral y pinu albar de la contorna de Pinares.

Estos pinares son bien bonos productores de *[[Lactarius deliciosus]]* (ñícaru) lo que xuníu a la relativa proximidá de Soria a los mercaos catalanes onde ye bien apreciáu, fai que sía la especie más importante dende'l puntu de vista económicu d'estes mases forestales. 

Pero tamién se comercialicen otres especies del xéneru *[[Hygrophorus]]*, *[[Tricholoma equestre]]*, calificada dende'l puntu de vista culinariu como “escelente”, *[[Tricholoma terreum]]*, calificada como “bon comestible”; y, anque en menor cantidá, tamién pueden atopase *[[Boletus edulis]]* calificáu culinariamente como “escelente” y *[[Boletus pinophilus]]*, tamién calificáu como “escelente”.

Tolos años, en redol a la festividá de Tolos Santos, celébrense les Xornaes Micológicas con esposición de les distintes variedaes de cogordes recoyíes na zona, conferencies, degustaciones micológicas, concursu de fotografía, etc... 

Amás cunta col Centru Micológico de Navaleno, inauguráu en 2007 y abiertu dende 2008, qu'alluga una esposición permanente sobre'l mundu de les cogordes y dende el que s'entamen cursos rellacionaos col mundu fungi.

## Historia

Perteneció a la Hermandá de la Cabaña Real de Carreteros de Burgos–Soria, (Carretería), creada nel sieglu XV nel reináu de los Reis Católicos.
 
A la cayida del Antiguu Réxime la llocalidá constituyir en conceyu constitucional na rexón de Castiella la Vieya, partíu de Soria que nel censu de 1842 cuntaba con 52 llares y 210 vecinos.

La so ilesia parroquial ta dedicada a San Esteban Protomártir.

## Datos d'interés
Como datu interesáu rodóse una escena de la película *[[Doctor Zhivago]]* de David Lean, na estación de ferrocarril, y esi añu tuvieron qu'improvisar nieve artificial.

## Personalidaes

*Juan Andrés y Regueru, ministru de la Real Facienda, llogró destinos de gran importancia en Buenos Aires y Paraguái
*Agapito Iglesias, propietariu del Real Zaragoza

## Fiestes
* **Fiestes del [[Neñu Xesús y la Madre de Dios]]** (Segundu domingu dempués de Reyes).
Ye una celebración relixosa carauterizada pol teatru. Anque la fiesta empieza'l domingu tol fin de selmana ta amenizado por teatru realizáu polos habitantes de Navaleno. 
El sábadu (viéspora) hai tamién verbena pela nueche.
El domingu y el llunes, realízase la misa pela mañana n'honor al neñu Xesús, dempués sálese en procesión peles cais del pueblu y los homes baillen al santu, pela tarde teatru y verbena pa los neños y pela nueche pa los más mayores.
El martes ye'l fin de les fiestes y la xente suel salir a cenar. Les fiestes rematen cola verbena.

* **Antroxos** (Fin de selmana anterior a la cuaresma cristiana). 
El xueves anterior (Xueves Lardero, pan, chorizu y güevu) celébrase pela tarde una merienda nel patiu del colexu. 
El vienres pela tarde-nueche hai un pasucáis pol pueblu pa tolos neños amenizado por una charanga y la suelta d'una vaquilla de cartón piedra. El sábadu pela mañana realícense les tradicionales cuarentenes, nes cualos tolos neños del colexu van peles cais cantando y pidiendo a la xente del pueblu. Pela tarde hai verbena por que los neños amarútense y pela nueche tamién pa los más mayores y hai un concursu d'amarutes. 

El domingu realizar nel CRIE la comida de les cuarentenes onde se xunten los neños del pueblu pa comer, xueguen cola vaquilla y suel haber dalgún espectáculu entamáu pola asociación de padres. 
El llunes pela mañana vuélvense a realizar les cuarentenes y pela tarde hai dalguna actividá pa los más pequeños. 
El martes da zarru a los antroxos col entierru de la sardina (quémase una sardina que fixeron los alumnos del colexu de Navaleno) y dempués hai una merienda nel patiu del colexu pa tol pueblu.

* **La pingada del mayu** (1 de mayu)
El día 30 d'abril los mozos del pueblu van al monte a cortar un pinu para a otru día llantalo nel pueblu. El día 1 los mozos pinguen el pinu nel pueblu y ta ellí tol mes de mayu.

* **Fiestes de [[Roque|San Roque]]** (Del 14 al 18 d'agostu) 
El día 14 empiecen les fiestes col pregón, pela tarde, al cargu de un representante de dalguna peña. Nél danse a conocer la reina, les dames y los misters de la fiesta. Dempués del pregón celebra un pasucáis pol pueblu acompañáu pola charanga. Pela nueche hai verbena na plaza del pueblu. 
El día 15 a les ocho de la mañana hai diana floriada na que se va a la casa del alcalde y de los conceyales cola charanga y ufiértase una pequeña xinta. Dende les 10 de la mañana hasta la una más o menos hai actividaes pa los neños (cross popular, cabezudos...) A la una misa y procesión n'honor a la Virxe. Pela tarde hai toros nel Botón (vaquillas que toreen los mozos del pueblu), dempués xúbese toos xuntos al pueblu y vase cola charanga poles peñes (locales de cada cuadriella). Pela tarde-nueche hai tamién verbena na plaza del pueblu. 
El día 16 pela mañana a partir de los once hai actividaes pa los neños (cabezudos, cucañes..) a la una misa y procesión n'honor a San Roque. Pela tarde toros nel Botón. Pela tarde-nueche verbena. 
El día 17 a les ocho de la mañana hai diana floriada, pela mañana hai enchibles nel polideportivu pa los más pequeños, sobre los trés del mediudía les peñes van comer a la paraxa Fonte del Botón, dempués nel barriu de San Roque los vecinos echen agua a los mozos, xubir al pueblu acompañaos de la charanga. Pela tarde pa los neños nel patiu del colexu hai una fiesta d'espluma. Pela tarde-nueche hai verbena.
Cuando remata dase una vuelta cola charanga pol pueblu y mentanto los mozos preparen una xinta pa tol mundu na plaza. 
El día 18, acábense les fiestes y hai caldereta na paraxa Fonte del Botón, tase ellí hasta pela tarde folgando, comida amenizada pola charanga. Pela tarde-nueche verbena de fin fiestes.
* **[[Esteban (mártir)|San Esteban]]** (patrón de Navaleno) (26 d'avientu)
Pela mañana hai una misa n'honor a San Esteban y dempués procesión ónde los homes baillen la xota al son de los gaiteros. Pela tarde (sobre les 8) príndense unes fogueres na plaza del pueblu ónde la xente lleva les sos parrilles y la so comida pa rustila ellí cola charanga. Dempués pela nueche hai verbena nel polideportivu.

## Ver tamién
* Gastronomía de la provincia de Soria
* Muséu d'Antigüedaes La Gamella
* Conceyos de la provincia de Soria
* Llocalidaes d'entidá menor de la provincia de Soria
* Provincia de Soria

## Referencies

## Bibliografía
* Peña Ortego, Pascual. *Navaleno: hestoria d'un pueblu de pinares*. Navaleno: el Conceyu, 2008. 375 p.

## Enllaces esternos

Teatru Cervantes Navaleno - taller de teatru 

Navaleno "Un Nial nel Pinar

Asociación Cultural La Bombonera

Asociación micologica de navaleno