Idioma yaqui

L**'idioma yaqui** (en yaqui: **yoem noki** o **hiak nooki**, AFI: [joʔem noki] o [hiak nonːki]) pertenez al sistema llingüísticu cahíta, de la familia uto-azteca. Cahíta ye un términu que denomina a una agrupación llingüística o racial.

Na actualidá sobreviven en Sonora, dos de los ventitrés grupos cahitas identificaos los yaqui y los mayos. L'idioma mayu ye mutuamente intelixible col yaqui.

## Nome de la llingua
Históricamente esistió distintes de referise a la etnia yaqui. Asina s'atopa xunta a la forma de plural *hiakim*, la forma de singular *hiaki* - y cola influencia de la ortografía castellanu podemos ver *jiaqui*. Yaqui ye una grafía relativamente moderna, una y bones la forma etimolóxica ye *hiaqui*. Al paecer los indíxenes tomaron el so nome de *hia*, que significa voz y coles mesmes berru o glayar, y *baqui*, que ye ríu, connotando 'los del ríu que falen a berros'.

Ellos a sigo mesmos llámense **yoreme** autónimo que significa precisamente 'xente', en contraposición a los que nun son yaquis o *yori* que significa '[bestia] feroz'. Ye interesáu reparar el sentíu d'estes pallabres en que la so composición entren yori o yoreme:
* Yori: *Aioiore*, acatar, tener respetu; *ioretiutuame*, afrentador; *iorevebia*, azote, llátigu; *ioresuame*, matador de xente.
* Yoreme: *ioremraua*, humanidá; *ioremte*, niciar; *ioremtua*, adquirir cordura.
Como se ve la connotación de *yori*, blancu, conquistador, criollu, referir a lo que ye esternu o distintu. Entá'l mesmu *aioiore*, acatar, tener respetu, referir a un acatamientu impuestu, esixíu y tiránicu.

## Clasificación
Acordies con el Ethnologue la clasificación de la llingua yaqui ye la siguiente:
*Llingües uto-azteques
**Uto-azteques del sur (división sonorense)
***llingües taracahítas o sonorenses
****Cahíta
*****Yaqui

## Distribución xeográfica
Los yaquis constitúin unu de los numberosos grupos cahitas documentaos de Méxicu, toos ellos falaben llingües relativamente cercana y con un altu grau de intelixibilidá mutua.

### Dialeutos
L'idioma yaqui y el idioma mayu podríen considerase dos variantes de la mesma llingua, yá que tienen hasta un 90% d'intelixibilidá mutua. Ello ye que la distinción ente les llingües yaqui y mayu ye más d'orde políticu o étnicu que llingüísticu, y en delles ocasiones considerar como una mesma llingua, llamada llingua cahita. A esti grupu (cahita) perteneció la llingua ópata, escastada dende mediaos del sieglu XX.

### Estatus oficial

Esta llingua xunto con toles llingües indíxenes de Méxicu y l'español fueron reconocíes como "llingües nacionales" por cuenta de la Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes promulgada y publicada nel añu 2003.

## Fonoloxía
L'idioma yaqui ye un pocu malo de pronunciar correutamente pa los hispanos: los soníos finales de pallabres son sordos (nun producen vibración de les cuerdes vocales), l'usu de la oclusiva glotal, y hai usu de tonos ente los faladores vieyos de la llingua. Les siguientes tables amuesen los fonemes de la llingua yaqui: 
:
La llingua yaqui cuenta con un grupu consonánticu: [k‿t] .

### El tonu
La llingua yaqui carauterizar por tener tonos nes sos pallabres. Dientro d'esta llingua al perecer podemos atopar 4 tonos distintos, estos son:

:tonu llixeru (a) p. ex.: **takaa**: *ser humanu*
:tonu altu (á) p. ex.: **tá'a**: *conocer*
:tonu ascendente (aá) p. ex.: **taá'a**: *sol*
:tonu descendente (aà) p. ex.: **wáate**: *recordar*

Delles pallabres que se direferencían pol so tonu: 

:(1a) wáate: *recordar*
:(1b) waáte: *otros*

:(2a) yóoko: *tigre*
:(2b) yoóko: *cielu*

:(3a) joá: *quitar*
:(3b) joóa: *faer*

## Escritura

* Les vocales llargues escribir con doble vocal .
* Les consonantes ,  y  namái s'empleguen en préstamos del español.
* Los escritores yaquis mexicanos prefieren emplegar namái la consonante  pa la [b] y [β].
* Los yaquis d'Estaos Xuníos d'América suelen emplegar  pal soníu [h], ente qu'en Méxicu emplégase .

## Otres carauterístiques

Na llingua yaqui hai diferencies na fala del home y de la muyer, esto ye, hai pallabres d'usu esclusivu pa les muyeres y otres pa los homes. P. ex.:
:(1a) *¿jáisa jíuwa?* '¿qué fexes?, ¿qué tal?'
:(1b) *-kaáchini* '¡nada!'
:(1c) *-kaá móntiwa* '¡nada!'
Podemos ver entós qu'en (1a) la entruga foi fecha por un home o muyer; en (1b) la respuesta ye d'una muyer; en (1c) la respuesta ye d'un home, equí vese claro delles diferencies na fala del home y de la muyer.
;:)
## Referencies

## Bibliografía

* Lionnet, Andres S.J.: *Los elementos de la llingua cahita (yaqui-mayu)*. Universidá Nacional Autónoma de Méxicu. Méxicu, 1977.
* Hagberg, Larry y José Luis Moctezuma Zamarrón: "Investigaciones sobre la llingua mayu." En: José Luis Moctezuma Zamarrón and Jane H. Hill (eds): *Meyores y balances de llingües yutoazteques; homenaxe a Wick R. Miller*. p. 195-206. Serie Llingüística. Méxicu: Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria. 2001.

## Enllaces esternos

* 
* 
* Peculiaridaes de la llingua yaqui.
* Llistáu de llibros y publicaciones sobre la llingua yaqui