Evolución histórica del llatín

Esti artículu describe la **evolución histórica del llatín**, especialmente los cambeos que tuvieron llugar ente los sieglos II dC y l'apaición de les Llingües romániques.

## Del llatín clásicu al llatín vulgar

### [[cambéu fonéticu|Cambeos fonéticos]] del llatín vulgar
Los romanos vivíen en situación de diglosia: el llatín de los testos lliterarios o *sermo urbanus* (el discursu urbanu’, esto ye, refináu) atopábase estancáu pola gramática (como yá lo taba'l sánscritu na mesma dómina n'India). Polo tanto la llingua d'acaldía nun yera'l llatín clásicu sinón una forma distinto anque cercano, nun procesu de desenvolvimientu más llibre, el *sermo plebeius* (‘discursu plebeyu’). 
Paez ser que'l llatín clásicu nun se llindaba a un emplegu llibrescu, sinón que lo falaben les clases sociales elevaes, ente que el *sermo plebeius* yera la llingua del pueblu llanu, los comerciantes y los soldaos. Ensin posibilidá d'aportar a la condición de llingua lliteraria, el llatín vulgar yenos conocíu sobremanera pola llingüística histórica, cites y crítiques pronunciaes polos falantes d'un llatín lliterariu, según por numberoses inscripciones, rexistros, cuentes y otros testos corrientes.

Per otra parte, el *[[El Satiricón|Satyricon]]* de Petronio, una especie de novela escrita probablemente nel primer sieglu de nuesa yera y que foi pasando poles redolaes marxinales de la sociedá romana, ye un testimoniu importante d'esta diglosia: los personaxes espresar según la so categoría social— nuna llingua más o menos próxima al arquetipu clásicu.

Ente los testos que censuraron les formes xulgaes decadentes y errónees, hai que destacar el ''Appéndix Probi'' una especie de compilación d'errores frecuentes, arrexuntaos por un tal Probus, que data del sieglu III de la nuesa era. Son estes formes, y non los sos equivalentes en llatín clásicu, les que s'atopen nel orixe de les pallabres utilizaes nes llingües romances.

He equí dellos exemplos de faltes citaes por Probus (según el modelu *A non B*, ‘[diga] A non B’), clasificaes equí según el tipu d'evolución fonética y acompañaes de comentarios que dexen señalar les principales diferencies ente'l llatín clásicu y el llatín vulgar. Nun ye posible ser refechu na materia ya incluyir referencies a toles diferencies ente'l llatín clásicu y el vulgar, pero'l *[[Appendix Probi|Appéndix Probi]]* puede constituyir una introducción pertinente a esti asuntu:

#### 1. ''Templada non calda'', ''másculus non masclus'', ''tábula non tabla'', ''óculus non oclus'', etcétera
Estos exemplos amuesen que les vocales post-tóniques o les pre-tóniques volvíense mudes. N'efeutu, les pallabres llatines acentúense *templada*, *másculus*, *tábula* y *óculus*, y la vocal siguiente yera curtia. Esti enmudecimiento prueba tamién que l'acentu tonal del llatín clásicu volvióse acentu d'intensidá en llatín vulgar (pos un acentu tonal nun tendría influencia dalguna sobre , toes,les vocales átones de la redolada). Reconocer nesta llista los ancestros de *caldu*, *machu*, *tabla* y *güeyu*, notándose la evolución yá descrita.

#### 2. ''Vínea non vinia'', ''sólea non solia'', ''láncea non lancia'', etcétera
Nesti pasaxe vese qu'en llatín vulgar la /y/ curtiu ante vocal convertir en semiconsonante /j/ (la inicial de “yate”); el fenómenu ye denomináu consonantización y consiste, tres consonante, na palatalización. Estes consonantes palatalizadas (que pueden provenir d'otres fontes), son importantes na evolución de les llingües romániques por causa del defectu que'l llatín tenía tocantes a soníos palatales, desequilibriu que al cabu anició'l tresformamientu de gran parte de les consonantes primitives del llatín, por obra d'esti elementu palatal denomináu genéricamente yod. Esti tresformamientu esplica por qué se llogra, por casu, *viña* (con /nj/ ante /a/, señalada nes llingües romániques por distintes grafíes: el dígrafu *gn* en francés y n'italianu, *ny* en catalán, *ñ* en castellán y en gallegu, *nh* en portugués y occitanu, etc.).

#### 3. ''Áuris non oricla''
Nesti exemplu Probo repara numberosos fenómenos: de primeres, la monoptongación o amenorgamientu d'antiguos diptongos: /au/ se monoptonga en /o/, /ae/ convertir en /y/ abierta, y /oe/ pasa a /y/ zarrada. Dempués, l'usu d'un sufixu diminutivu *-culus* amestáu al raigañu *áuris* (‘oreya’), da llugar a *aurícula*, ‘pequeña oreya’. N'efeutu, en llatín vulgar ye frecuente l'emplegu de diminutivos. Per otra parte, echar de ver la cayida de la /o/ curtia tres vocal acentuada, y l'alcuentru ente /k/ y /l/ da llugar al grupu /k'l/ y a l'apaición d'un nuevu fonema consonánticu, la /x/ velar fuerte del español (la jota de “oreja”).

#### 4. ''Auctor non autor''
Destácase equí una simplificación o amenorgamientu de grupos consonánticos. Asina, /kt/ pasa a /t/ como en *autor* n'español y catalán, y *auteur* en francés. Anque más xeneralmente /kt/ pasa n'español a /č/ como en *octo* > *ocho*, *lacte* > *lleche*. Por lo mesmo, /pt/ pasa a /t/ *(septem*, *scriptum*, *ruptum)*, qu'evolucionaron en “siete”, “escritu” y “rotu”.

#### 5. ''Rivus non ríus'', ''síbilus non sífilus''
El soníu /w/ del llatín o wau, señaláu pola lletra *o* (o *v* nes ediciones modernes) evolucionó de maneres diverses, seya ensordándose hasta la desapaición ente vocales (*ri(v)us*, que da “ríu” n'español, *pa(v)or* que da *peur* en francés o *paúra* n'italianu), o en espirante billabial sonora dempués reforzada en /v/ (na mayoría de les llingües romániques); /p/ y /b/ en posición intervocálica conocieron la mesma suerte, lo qu'esplica que *síbilus* dea *sífilus*, sabiendo que /f/ nun ye yá más que la variante sorda de /v/; asina s'esplica *siffler* en francés (de *sibilare*, que se vuelve *sifilare* y depués *siflare*) o'l francés *savoir* (de *sapere*, depués *sabere*, *savere*; l'español “saber” amuesa, pola so ortografía, que permaneció nel estáu entemediu, etc).

#### 6. ''Pridem non pride''
Esti últimu exemplu amuesa que /m/ a la fin de pallabra yá nun se pronuncia (lo qu'inclusive asocede en llatín clásicu: la escansión del versu llatín probar fácilmente). Esti enmudecimiento ye, ente otros, l'orixe de la desapaición del mecanismu de les flexones; les llingües romániques nun utilicen, n'efeutu, yá les declinaciones llatines y opten por utilizar preposiciones, que nacieron como un sistema auxiliar y adulces fueron sustituyendo a la flexón.

Esta llista nun ye refecha y sería necesariu encetar la cuestión de la diptongación “panromana” (que conocen toles llingües romániques) y señalar qué númberu de vocales xeneráronse de resultes de les diptongaciones secundaries.

### Tresformamientos del sistema morfosintácticu

#### Sistema nominal
La cayida de la /m/ final, consonante que la atopa de cutiu na flexón, crea entós una ambigüedá: *Romam* pronúnciase como *Roma*, polo que nun se puede saber si'l términu ta en nominativu, acusativu o ablativu. Pa evitar tal ambigüedá, les llingües romániques tienen qu'utilizar preposiciones. Antes de dicir *Roma sum* por yo toi en Roma’ o *Roma(m) eo* por yo voi a Roma’, hubo qu'espresar esos dos frases por *sum in Roma* y *eo ad Roma*. Nesti aspeutu, convién recordar que si yá —en llatín clásicu, dende la dómina imperial— la /m/ a la fin de pallabra omitíase, non podía confundise *Roma sum* con *Roma(m) eo*: nel ablativu *(Roma sum)*, la /a/ final yera llarga; sicasí yera curtiu nel acusativu: nel primeru pronunciábase /rōmā/, y nel segundu /rōmă/. El llatín vulgar, sicasí, nun utilizaba más el sistema de cantidaes vocáliques: dambes formes son un tanto ambigues.

Nun mesmu movimientu, los alverbios y les preposiciones simples son dacuando reforzaes: *ante*, ‘antes’, yá non basta; hai que poner *ab + ante* en vulgar pa esplicar el francés *avant*, l'español *antes*, el catalan *abans* y l'occitanu *avans*, o bien *in ante* pal rumanu o l'asturianu *înainte* *enantes*, etcétera.; igualmente *avec* provién de *apud + hoc*, *dans* de de *intus*, etc. 

El casu llende paez ser algamáu col francés *aujourd'hui*, noción que se dicía a cencielles *hodie* en llatín clásicu. El términu francés analizar en *à + le + jour + de + hui*, onde *hui* vien de *hodiē* (que s'atopa l'asturianu “güei”, el catalán *avui* y *hui*, nel occitanu *uèi*, nel italianu *oggi*, nel asturianu *güei*, nel romanche *focete* o nel valón *oûy*). El compuestu apiguráu resultante ye, arriendes d'ello, redundante, yá que significa términu a términu: ‘nel día de güei’ (en francés *au jour d'aujourd'hui*). 

Ciertes llingües conservadores, mentanto, caltuvieron alverbios y preposiciones simples: l'español “con” y el rumanu *cu* vienen de *cum*, igualmente que *en* español o *în* rumanu son heredaos de *in*. Vese tamién esti fenómenu colos términos simples heredaos de *hodiē*.

De llingua flexonal a la sintaxis axilosa (l'orde de los términos nun cunten descomanadamente pal sentíu sinón principalmente pal estilu y l'énfasis), el llatín vulgar aportó a un conxuntu de llingües, qu'utilizaben munches preposiciones, nes cualos l'orde de los términos ye fixu: si en llatín ye posible dicir *Petrus Paulum amat* o *amat Petrus Paulum* o *Paulum Petrus amat* o entá *amat Paulum Petrus* pa querer dicir que 'Pedro ama a Pablo', esto nun ye posible nes llingües romániques, qu'abandonaron más o menos rápido les declinaciones; asina, n'español “Pedro ama a Pablo” y “Pablo ama a Pedro” tienen un sentíu opuestu, namái l'orde de los términos indiquen quién ye suxetu y quién ye oxetu. 

Cuando les llingües romániques caltuvieron un sistema de declinaciones, ésti haise simplificáu y llindar a aquellos casos (con esceición del rumanu): lo qu'asocede n'antiguu francés y n'antiguu provenzal, que nun tener más que dos, el *casu suxetu* (heredáu del nominativu) y el *casu oxetu* (proveniente del acusativu), pa tou lo que nun seya suxetu. En francés, cuasi siempres, el casu suxetu sumió; los nomes actuales heredaos del francés antiguu son entós toos del antiguu casu oxetu y, poro, d'antiguos acusativos; puede constatar con un simple exemplu:

El rumanu, sicasí, caltién un sistema flexonal con tres casos sincréticos: “casu direutu” (nominativu + acusativu), “casu oblicuu” (xenitivu + dativu) y “vocativu”. Estos casos estrémense principalmente cuando'l nome ta marcáu pol artículu definíu. En casu contrariu, tienen enclín a ser confundíos.

Otros puntos merecen ser señalaos:
Primero, escluyendo'l rumanu y l'asturianu (que lo caltién pa sustancies incontables, como *agua* y *fueya* [‘foyarasca’]), los trés xéneros, masculín, femenín y neutru, son amenorgaos a dos pola eliminación del neutru. Asina, el términu llatín *folia* —nominativu y acusativu neutru plural de *folium*, ‘fueya’— ye reinterpretado como un femenín. Ye'l casu, por casu, n'español, onde se vuelve *fueya*, mas tamién nel francés *feuille*, nel italianu *foglia*, el romanche *föglia*, el valón *fouye*, el portugués *folha*, el catalán *fulla*, l'occitanu *fuèlha*, etc. (toos términos femeninos). 

Amás, les llingües romániques desenvolvieron un sistema d'artículos determinaos, desconocíos en llatín clásicu. Asina, n'español, “el” y provenir respeutivamente de los pronomes y axetivos demostrativos *ille* y *illa* (más un neutru “lo”  “habría” y non “*habería” o *devoir + ais* > *devrais* y non **devoirais*. Otramiente, el futuru clásicu ye abandonáu por una formación comparable a la del condicional, esto ye, l'infinitivu siguíu del verbu haber (o precedíu, como nel casu sardu): asina *cantara habeo* (‘yo he de cantar’) da “voi cantar” n'español y catalán, *cantarai* n'occitanu, *cantarei* en gallegu y portugués, *je chanterai* en francés, etc.

La forma pasiva esaníciase a favor d'un sistema compuestu que yá esistía en llatín (*cantátur*, ‘ye cantáu’, en llatín clásicu convertir en *est cantatus*, qu'en llatín clásicu significa ‘foi cantáu’). Finalmente, delles conxugaciones irregulares (como la *volle*, en francés "vouloir") son rectificaes, anque munches caltienen el so calter irregular nes llingües romániques, y déxense d'usar los verbos deponentes .

### El léxicu del llatín vulgar
El llatín vulgar y el llatín clásicu nun difieren solamente n'aspeutos fonolóxicos y fonéticos, sinón tamién pol léxicu; les llingües romániques, ello ye que nun usen más qu'en proporción variable'l vocabulariu clásicu. De cutiu retiénense términos populares, esaniciando los mesmos de la llingua más culta.

Delles pallabres llatines sumieron dafechu y fueron reemplazaes pol so equivalente popular: caballu, *equus* en llatín clásicu (de dondre provendría "equitación" n'español, por casu, o "equín" como sinónimu de "caballu"), pero *caballus* (pallabra, quiciabes, d'orixe celta que significaba ‘pencu’ o ‘jamelgo’) en llatín vulgar. La pallabra atópase en toles llingües romániques: *caval* n'occitanu, *cavall* en catalán, *cabalo* en gallegu, *caballu* n'asturianu, *cavallo* n'italianu, *cal* en rumanu, *chavagl* en romanche, *cheval* en francés, *tchvå* en valón, etc.

Per otra parte, si ciertos términos clásicos sumieron, non siempres fueron reemplazaos necesariamente pola mesma pallabra en llatín vulgar. El términu cultu en llatín clásicu correspondiente a ‘falar’ ye *loqui* (pronunciáu "locui"). Foi sustituyíu por:
**parabolare* (pallabra tomada de la lliturxa cristiana y d'orixe griegu; lliteralmente ‘falar con paráboles’): italianu *parlare*, catalán y occitanu *parlar*, francés *parler*, etc.;
**fabulare* (lliteralmente: ‘fabular’, falar d'o faer fábules): español “falar”, gallegu, asturianu y portugués *falar*, sardu *faedhàre*, etcétera.

Finalmente, delles llingües romances siguieron usando les formes clásiques, mientres otres menos conservadores, sirvir de les formes vulgares. L'exemplu emplegáu tradicionalmente ye'l del verbu “comer”:
*llatín clásicu *edere*: atópase en forma compuesta —y polo tanto menos “noble”— n'español, asturianu, gallegu y portugués *comer* (de *comedere*) ;
*llatín vulgar *manducare* (lliteralmente ‘mazcar’): en francés *manger*, occitanu *manxar*, italianu *mangiare*, catalán *menjar*, o en rumanu *a mânca*, por casu.

## Del llatín arcaicu al llatín clásicu
Del llatín arcaicu caltiénense dellos pocos documentos como la inscripción Duenos o'l *[[Senatus consultum de Bacchanalibus]]*. Esos documentos son escasos pero dexen confirmar lo que puede inferise a partir de la llingüística indoeuropea sobre ciertos cambeos fonéticos que se producieron nel pasu del llatín arcaicu al llatín clásicu:
**ei* > *ī*, pie **deik-* 'indicar' > llatín clásicu *dīcere* 'dicir, indicar', *deiva* > *dīva* 'diosa', *veiso* > *vīrus*, *eisa* > *īra*.
**eu* > *ou* > *ū*, llatín arc. *leuks* > *louks* > *lūx* lluz, *leuks-na* > *louksna* > *lūna* 'lluminosa, lluna', *leuks-men* > *louksmen* > *lūmen* 'lumbre'.
**ue* > *o*: *duenos* > *bonus* 'bonu'.
**oi* > *ū*: *phoinicos* > *pūnicus* 'feniciu', *skoito* > *scūtum* 'escudu*, *kuoisa* > *cūra*, **oinos* > *ūnus* 'unu', **oiva* > *ūva* 'uva' xunto con casos nos qu'esti cambéu nun se da como *poina* > *poena* 'castigu', o casos nos que *oi* > *ī* como na marca del nominativu plural de la segunda declinación ([[Tema (flexón)|temes]] en *-o*).
**du* > *b*: *duis* > *bis* 'dos veces', *duenos* > *duonos* > *bonus*, *duenlom* > *bellum*.
**sr* > *br*: *sosorinos* (de sosor) > *sosrinos* > *sobrinus*, *funesris* > *funebris*. 
* *ksl* > *sl* > *l*, *ksm* > *sm* > *m*, *ksn* > *sn* > *n*: Simplificación de los grupos indoeuropeos: [[idioma proto-indoeuropéu|pie]]: *alsno* > *alnus* 'omeru', *anaslos* > *anhēlus*, *teksla* > *tela* (cfr. testil), *mukslos* > *mulus* (ELD: 394), **pagsla* > *pāla*, **aksla* > *āla* 'sobacu', *leuksna* < *lūna*, *aveksna* > *avena*, *raksna* > *xaronca*, *araksnia* > *aranea* 'gatuña', *pleuksma* > *plūma*, etc.
*[[rotacismu]]: *sosor* > *soror* 'hermana', *eisa* > *īra* 'roxura', *ausosa* > *aurora* 'aurora'. Tamién reconocible poles diverses irregularidaes que dexó na flexón. Por casu, la forma del llatín arcaicu **corpo**s*** > *corpu**s*** 'cuerpu' nun presenta cambéu en *-s* por non tar ente vocales, pero sicasí'l genetivo (y el restu de casos) sí amuesa rotacismu **corpo**s**is* > *corpo**r**is* 'del cuerpu', polo qu'en llatín clásicu *corpus* amuesa una declinación irregular por causa del rotacismu.

Nel planu morfofonémico les formes de [[participiu]] en *-tos* esperimentaron cambeos frente a *-d, -t, ...*, como en:
:arc. **tondese* > cl. *tondere* 'afaitar' con participiu: arc. **tond+tos* > *tonsos* > cl. *tonsus* 'afaitáu'.
:arc. **mittese* > cl. *mittere* 'unviar' con participiu: arc. **mit-tos* > *missos* > cl. *missus* 'unviáu'

== Referencia ==


=== Bibliografía ===
* 
* 
* 
* Holtus, Günter/Metzeltin, Michael/Schmitt, Christian: *Lexikon der Romanistischen Linguistik (LRL)*. Niemeyer, Tübingen 1988-2005 (12 tomos).
* Lindenbauer, Petrea/Metzeltin, Michael/Thir, Margit: *Die romanischen Sprachen. Eine einführende Übersicht''. G. Egert, Wilhelmsfeld 1995.