Derechu penal

**Derechu penal** ye la caña del Derechu Públicu que regula la potestá punitiva del Estáu, acomuñando a fechos, puramente determinaos pola llei, como presupuestu, una pena, midida de seguridá o correición de resultes.

Cuando se fala de derechu penal utilízase'l términu con distintos significaos, acordies con lo que se deseye faer referencia; de tal manera, puede falase manera preliminar d'un *Derechu penal sustantivu* y, per otru llau, del *Derechu penal axetivu* o *[[derechu procesal penal|procesal penal]]*.

El primeru d'ellos ta constituyíu polo que xeneralmente se conoz como códigu penal o lleis penales de fondu, que son les normes promulgaes pol Estáu, qu'establecen los delitos y les penes, ente que el derechu procesal penal ye'l conxuntu de normes destinaes a establecer la manera d'aplicación de les mesmes.

## Definiciones

El Derechu penal ye'l saber xurídico qu'establez los principios pa la creación, interpretación y asina executar l'aplicación de les lleis penales (entá a los casos privaos); propón a los xueces un sistema orientador de les sos decisiones, que contién y amenorga el poder punitivo pa impulsar el progresu del Estáu constitucional de derechu.

Ente otres definiciones pueden citase les de dellos Doctrinarios, tales como:

* Franz von Liszt: «Conxuntu de regles xurídiques establecíes pol Estáu, qu'acomuñen el crime como fechu, a la pena como llexítima consecuencia».

* Ricardo Nuñez Muñoz: «La caña del Derechu que regula la potestá pública de castigar, estableciendo lo que ye punible y les sos consecuencies, y aplicar una sanción o una midida de seguridá a los autores d'infraiciones punibles». 

* Luis Jiménez de Asúa: «Conxuntu de normes y disposiciones xurídiques que regulen l'exerciciu del poder sancionador y preventivu del Estáu, estableciendo'l conceutu de delitu como presupuestu de l'aición estatal, según la responsabilidá del suxetu activu, y acomuñando a la infraición de la norma una pena finalista o una midida aseguradora». 

* Fontán Balestra: «Caña del ordenamientu xurídicu que contién les normes impuestes so amenaza de sanción». 

* Cándido Herrero: «Conxuntu de normes xurídiques establecíes pol Estáu, que definen les conductes delictives y les penes o midíes de seguridá qu'hai qu'aplicar a les sos infractores». 

* Zaffaroni: «Conxuntu de lleis que traducen normes tuitivas de bienes xurídicos y que precisen el so algame, que la so violación llamar delitu ya importa una coerción xurídica particularmente grave, que procura evitar nueves violaciones nel derechu».

...

El Derechu penal nun s'amenorga al llistáu de les conductes consideraes delitos y la pena qu'a cada unu correspuende, sinón que fundamentalmente la so misión ye protexer a la sociedá. Esto llograríase al traviés de midíes que per un sitiu lleven a la separación del delincuente peligrosu pol tiempu necesariu, al par que se reincorpora al mediu social a aquellos que nun lo son por aciu el tratamientu fayadizu en cada casu pa llograr esta finalidá. Con éses el Derechu penal puede definise como'l conxuntu de normes, pertenecientes al ordenamientu xurídicu de determináu estáu, que la so finalidá primordial ye regular conductes punibles, consideraes como delitos, cola aplicación d'una pena.

## Fontes

La fonte del Derechu ye aquello d'onde'l mesmu emana, ónde y cómo se produz la norma xurídica. Entós, la única fonte del Derechu penal nos sistemes nos que impera el principiu de llegalidá ye la Llei, de la cual emana el poder pa la construcción de les demás normes y la so respeutiva aplicación, poro, solo esta pue ser la creadora y fonte direuta del Derechu penal.

Costume: el costume nun ye fonte del Derechu penal —nin na so aguada positiva nin como desuetudo— nos sistemes penales denominaos continentales, esto ye, naquellos nos que impera el principiu de llegalidá, anque pueda selo d'otres cañes del derechu.

Otra cosa asocede nos sistemes penales del Derechu anglosaxón —o na Corte Penal Internacional—. Pa estos sistemes penales el "antecedente xudicial" ye fonte de derechu, anque son cada vez más, por razones de seguridá xurídica, los estaos qu'adopten el modelu del "sistema maestru" o codificación. Inglaterra, que precisaba un Derechu en constante evolución por ser un país marítimu y nun poder esperar la creación de lleis p'afaeles al so comerciu, adoptó'l costume como fonte del Derechu; en Derechu penal, sicasí, el costume nun puede operar como creadora de delitos y penes.

A pesar de lo enantes dicho, dellos autores almiten la *adecuación social* como causa d'esclusión de la tipicidad. Según esti argumentu afírmase qu'en determinaos casos, una conducta que paeciera típica, sicasí, por fuercia de l'actividá social considerar "atípica" o dexada. Sicasí, otros autores asítiense francamente en contra, por entender qu'almitir l'adecuación social ye aceptar la desuetudo como fonte del derechu (DE LA CUESTA AGUADO). El casu típicu que pretende dexase con base na adecuación social ye'l de los pequeños regalos a los funcionarios, conductes qu'entren de llenu en delitos de corrupción, conductes pergraves inclusive nes sos más leves manifestaciones qu'afecten a les mesmes bases del sistema social y convertir n'inxustu.

Xurisprudencia: Fonte clásica nel derechu anglosaxón (*Common law*). La xurisprudencia ye la reiteración de decisiones sobre un mesmu asuntu de forma similar, nun ye una sola decisión, tien que ver con una actividá plural de decisiones que consoliden un enclín pa la solución d'un casu. Non solo n'Estaos Xuníos o n'Inglaterra la xurisprudencia ye utilizada pa tomar de decisiones, sinón que tolos abogaos tienden a buscar precedentes jurisprudenciales porque son los que lu indiquen cómo interpreten los tribunales una determinada norma. Agora bien, nos sistemes penales continentales la xurisprudencia nun ye fonte de derechu, según tampoco lo ye l'analoxía.

Doctrina: Nun ye fonte del Derechu penal anque cumple importantes funciones de cara a la creación ya interpretación de la llei penal.

Principios xenerales del Derechu: Tampoco pueden ser consideraos fonte del Derechu penal, anque cumplen otres funciones al empobinar y llindar l'actividá llexislativa; la interpretación o l'aplicación de la llei penal.

## Rellación con otres cañes del Derechu

Magar el Derechu ye un tou, nel cual ye imposible biforcar totalmente unes normes d'otres, por cuestiones didáctiques, pedagóxiques, y tamién práutiques a la de la so aplicación, estremar en distintes cañes. Con caúna d'elles el Derechu penal tien vinculaciones:

* Derechu constitucional: La Constitución de cada Estáu ye la qu'afita les bases y les llendes a los que'l Derechu penal tendrá de suxetar (llimitaciones al *ius puniendi*), con principios como'l de presunción d'inocencia, debíu procesu, ente otros.
* Derechu civil: Munches de les nociones que s'utilicen nel Derechu penal provienen o son definíes nel derechu civil. Por que haya adulteriu, por casu, tien d'haber matrimoniu, y este ye un conceutu civil; o por qu'haya robu, tien d'haber propiedá.
* Derechu mercantil: Asocede lo mesmo que nel casu anterior. Podemos exemplificar col delitu d'estafa con cheque, pa lo cual ye necesariu tomar del derechu comercial el conceutu de cheque.
* Derechu alministrativu: Per una parte, el Derechu penal protexe l'actividá alministrativa sancionando les conductes qu'atenten contra'l so debíu funcionamientu; por otra, xeneralmente, el fechu de revistir l'autor del delitu autoridá alministrativa agrava la pena. Depués, l'exerciciu de la persecución penal, al tar al cargu d'órganos alministrativos, avera tamién a estos dos cañes del derechu. A lo último, cuando los órganos alministrativos imponen sanciones, entendióse que los principios y garantíes del Derechu penal son tamién aplicables nel exerciciu d'esta potestá, anque con matices.

## Rellación con otres ciencies penales

El xurista Jiménez de Asúa clasificó les ciencies penales nes siguientes disciplines, tando encuadráu'l Derechu penal nes ciencies xurídicu-represives:

* Ciencies penales filosófiques y históriques: Filosofía del Derechu Penal, Historia del Derechu Penal y Llexislación penal comparada.

* Ciencies causal-esplicatives, qu'identificó cola Criminoloxía: Antropoloxía y Bioloxía criminal, Psicoloxía criminal, Socioloxía criminal y Penología.

* Ciencies xurídicu-represives: Derechu penal, Derechu procesal penal, Derechu penitenciariu y Política criminal.

* Ciencies de la pesquisa: Criminalística y Policía xudicial científica.

* Ciencies auxiliares: Estadística criminal, Medicina llegal y Psiquiatría forense.

## Evolución histórica

Cada sociedá, históricamente, creó —y crea— les sos propies normes penales, con traces y elementos carauterísticos según el bien xurídicu qu'en cada casu quiera protexese.

**Tabú y vengación privada**: nos tiempos primitivos nun esistía un Derechu penal estructurado, sinón qu'había toa una serie de prohibiciones basaes en conceutos máxicos y relixosos, que la so violación traía consecuencies non solo pal ofensor sinón tamién pa tolos miembros de la so familia, cla o tribu.

Cuando se responsabilizaba a daquién pola violación d'una d'estes prohibiciones (tabú), el ofensor quedaba a mercé de la víctima y los sos parientes, quien lo castigaben causándo-y a él y la so familia un mal mayor. Nun esistía rellación dalguna ente la ofiensa y la magnitú del castigu.

**La [[Llei del Talión]]**: les primeres llimitaciones a la vengación como métodu de castigu surden col Códigu d'Hammurabi, La Llei de les XII Tables y la Llei Mosaica, qu'intenten establecer una primera proporcionalidad ente'l dañu producíu y el castigu. Ye'l famosu "güeyu per güeyu, diente per diente".

Nos casos en que nun esistía dañu físicu, buscábase una forma de compensación física, de manera tal, por casu, que al autor d'un robu cortábase-y la mano.

A esta mesma dómina correspuende l'apaición de la denomada *Composición*, consistente nel reemplazu de la pena pol pagu d'una suma dineraria, per mediu de la cual la víctima arrenunciaba a la vengación.

Na actualidá ta introduciéndose la remisión de la pena en cuenta de servicios a la comunidá.

### Derechu romanu

L'estensu periodu que toma lo que davezu denominamos Derechu romanu pue ser básicamente estremáu en dómines, acorde al tipu de gobiernu que caúna d'elles tuvo. A partir de la Llei de les XII Tables estrémense los delitos públicos ("crímenes") de los delitos privaos ("delitos", en sentíu estrictu). Los primeros yeren escorríos polos representantes del Estáu n'interés d'este, en cuantes que los segundos yeren escorríos polos particulares nel so propiu interés. Ye de destacar que la llei de les XII tables nun establecía distinciones de clases sociales ante'l derechu.

Col correr del tiempu los delitos privaos pasen a ser escorríos pol Estáu y sometíos a pena pública.

Una de la peores penes yera la capitis deminutio maxima*.

Mientres la dómina de la [[República romana|República]], solo van quedando como delitos privaos los más leves. El Derechu penal romanu empieza a fundase nel interés del Estáu, reafitándose d'esta miente el so calter públicu.

Esta carauterística vese claramente na dómina del [[Imperiu romanu|Imperiu]]. Los tribunales actuaben por delegación del emperador; el procedimientu estraordinariu convertir en xurisdicción ordinaria en razón de que l'ámbitu de los crímenes contra la maxestá del imperiu foise ampliando cada vez más. Col desenvolvimientu del periodu imperial nun se va tratar yá de tutelar públicamente intereses particulares, sinón de que toos van ser intereses públicos. La pena nesta etapa enfosca'l so amor
.

=== Edá Media ===


La [[edá media]]: mientres la edá media sume'l [[Imperiu romanu]], y con él la unidá xurídica d'[[Europa]].

Les invasiones de los bárbaros traxeron costumes xurídicu-penales distintos, contrapuestes munches d'elles a los principios del derechu del Imperiu romanu.

A midida que el [[señor feudal]] fortalez el so poder, va faciéndose más uniforme'l derechu, como frutu de la unión del antiguu derechu romanu y de los costumes bárbares.

Asina cobra fuercia'l [[derechu canónicu]], proveniente de la relixón católica que s'imponía n'Europa por ser la relixón que s'estendiera xunto col Imperiu romanu.

El derechu canónicu qu'empezó siendo un simple ordenamientu disciplinariu crez y la so xurisdicción estender por razón de les persones y por razón de la materia. aportando a un completu y complexu sistema de [[derechu positivu]].

El [[delitu]] y el [[pecáu]] (se homologaban) representaben la esclavitú y la pena la lliberación; ye frutu d'esa concepción el criteriu tutelar d'esti derechu que va desaguar nel procedimientu inquisitorial.

Puede destacar que'l derechu canónicu institucionalizó'l [[derechu d'asilu]], oponer a les [[ordalía|ordalíes]] y afirmó l'elementu suxetivu del delitu.

Ye bien aldericáu si estremaba'l delitu del pecáu, pero la mayoría de los autores coinciden en qu'anque esistiera una distinción teórica, na práutica la mesma esmorecíase. Basta con mentar dalgunos de los actos que se consideraben delitos: la [[blasfemia]], la bruxería, el comer carne en cuaresma, el suministru, tenencia y llectura de llibros prohibíos, la inobservancia del feriáu relixosu, etc.

==== Los Glosadores y los Postglosadores ====


Cola concentración del poder en manes de los reis, y la consiguiente perda del mesmu per parte de los señores feudales, siéntanse les bases de los Estaos modernos.

Produzse entós la renacencia del derechu romanu. Nes [[universidá|universidaes]] italianes, principalmente, estúdiase esti derechu, como tamién les instituciones del Derechu Canónicu y del [[derechu xermanu]].

Los glosadores avancen sobre'l derechu romanu al traviés del [[Corpus Iuris Civilis|Corpus Iuris]] de [[Xustinianu I|Xustinianu]], recibiendo'l so nome polos comentarios ([[glosa|gloses]]) qu'incluyíen nos testos orixinales.

Los postglosadores ampliaron el campu d'estudiu, incluyendo tamién les [[costume]]s (derechu [[consuetudinario]]).




==== Les Partíes ====


Les *'Siete Partíes** d'[[Alfonso'l Sabiu]] constitúin un códigu apaecíu ente los años [[1256]]-[[1265]], qu'exerció depués una enorme influencia na llexislación xeneral. Les disposiciones penales de Les Partíes atópase na partida VII, completándose con numberoses disposiciones procesales atinentes a lo penal conteníes na Partida III.

Queda definitivamente consagráu'l calter públicu de l'actividá represiva, y establezse que la finalidá de la pena ye la expiación, esto ye, la retribución del mal causáu, como mediu de intimidación, por que'l fechu nun se repita.

Estrémase conforme cola influencia del derechu romanu'l fechu cometíu pol [[inimputable]] (por casu el llocu, el furiosu, l'esmemoriáu y el menor de diez años y mediu, ensin perxuiciu de les responsabilidaes en qu'incurran los parientes pola so falta de cuidu). Estremada asina la condición suxetiva pa la imputación, estableciéndose qu'a tales suxetos nun se-yos puede acusar, queda firmemente afitáu'l sentíu suxetivu d'esta llei penal, que, nesti terrén, traza nítidas diferencies ente la simple comisión d'un fechu y la so comisión culpable.

Contién tamién, especialmente nel homicidiu, la diferencia ente'l fechu [[dolos]]o, el culposo y el xustificáu.
Prevense ciertes formes d'[[instigación]], de [[tentativa]] y [[complicidá]].

==== La Carolina ====


En 1532 Carlos V sancionó la Constitutio Criminalis Carolina o Ordenanza de Xusticia Penal, que magar nun yera obligatoria pa los señores feudales nos sos territorios, igualmente sofitó'l Derechu penal común alemán.

Tipificaba delitos tales como la blasfemia, la bruxería, la sodomía, la seducción, l'incestu, etc. y les penes variaben ente'l fueu, la espada, el descuartizamiento, la forca, la muerte por afuega, l'enterramientu del cuerpu vivu, el fierro ingriente y la flagelación.

La Carolina ye un códigu penal, de procedimientu penal y una llei d'organización de tribunales. En realidá nun tien un verdaderu métodu, sinón que ye una llarga y complexa enumeración de reglamentaciones, almitiendo l'[[analoxía]] y la [[Pena capital|pena de muerte]] que la so agravación en diverses formes almite, amosando claramente que l'oxetu principal de la pena ye la [[intimidación]].

La so importancia anicia na reafirmación del calter estatal de l'actividá punitiva. Per otra parte, sume definitivamente'l sistema composicional y priváu, y la oxetividá del derechu xermánicu, cola almisión de la tentativa.

=== Derechu penal lliberal ===


César Bonesana ([[Cesara Beccaria]]) foi l'autor de ''[[De los delitos y les penes]]'' ([[1764]]) al cual considérase como la obra más importante del [[Ilustración|Iluminismo]] nel campu del Derechu penal.

La pretensión de Beccaria nun foi construyir un sistema de Derechu penal, sinón trazar lineamientos pa una [[política criminal]].

Según [[Jiménez de Asúa]], «Beccaria foi'l primeru que s'atrevió a escribir en forma senciella, n'italianu, en forma d'[[opúsculo]], y concebíu en curtios [[siloxismu|siloxismos]] y non na d'aquellos infolios en que los práuticos trataben de resumir la multiplicidá de les lleis de la dómina. Sobremanera, Beccaría ye'l primeru que s'atreve a faer política criminal, esto ye, una crítica de la llei».

Sicasí, nun puede dexase de mentar na mesma llinia a [[Montesquieu]], [[Marat]] y [[Voltaire]].

Beccaria parte de los presupuestos filosóficos imperantes de la dómina (el [[Contratu Social]], de [[Rousseau]]) como orixe de la constitución de la sociedá y la cesión de mínimos de llibertá a manes del Estáu y el so poder punitivu pal caltenimientu de les restantes llibertaes.

La crítica surdida del llibru de Beccaria conduz a la formulación d'una serie de reformes penales que son la base de lo que conocemos como Derechu Penal lliberal, resumíu en términos de humanización xeneral de les penes, abolición de la [[tortura]], [[igualdad ante la Llei]], [[Principiu de Llegalidá]], proporcionalidad ente delitu y pena, etc.

Unu de los más importantes difusores de la obra de Beccaria foi [[Voltaire]].

=== Escuela clásica o lliberal ===

El primer representante d'esta "escuela" ye [[Francisco Carmignani]]. La so obra "Elementos de Derechu Criminal" propón un sistema de Derechu penal deriváu de la razón, siendo unu de los primeros en trazar un sistema científicu del Derechu penal en llingua non xermana.

Siguiendo a Carmignani, pero superándolo, apaez nel escenariu de la escuela lliberal [[Francesco Carrara]], conocíu como "el Maestru de Pisa". Nel so ''Programma del Corso di Diritto Criminale'' ([[1859]]) la construcción del sistema de Derechu penal algama picos de depuración téunica, tantu que cuando muerre Carrara empezar a visualizar el procesu de baltadera del Derechu penal lliberal.

=== Positivismu ===

Ante les meyores de la ciencia y l'enfotu por superar l'Estáu lliberal non intervencionista, buscando encarar la so ineficacia respeuto a la nueva crecedera de la criminalidad, naz el positivismu.

La so idea ye que la llucha contra la criminalidad tien de faese d'una forma integral dexando la intervención direuta del Estáu.

Les mayores crítiques contra los autores positivistes anicien nel olvidu de les garantíes individuales, yá que'l so focu ye la peligrosidá social del delincuente.

''Escuela Positivista Italiana'': el so fundador foi César Lombroso quien camudó l'enfoque del delitu como ente xurídicu pa dirixilo escontra'l delincuente como fechu observable. Lombroso escribió ‘L'uomo delinquente' en [[1876]], asitiando al delincuente como fenómenu patolóxicu, respectu del cual sostién la esistencia d'una predisposición anatómica pa delinquir, polo qu'afirma la esistencia d'un delincuente nato por una malformación nel occipital esquierdu.

Pa Lombroso el que delinque ye un ser que nun terminó'l so desenvolvimientu embriofetal.

Lombroso nun yera un xurista, polo que [[Enrico Ferri]] va ser quien-y dea trescendencia xurídica a les teoríes de Lombroso. Ferri retula como ‘delincuente nato' al ‘uomo delinquente' de Lombroso.
El puntu central de Ferri ye que pal so positivismu'l delitu nun ye la conducta d'un home, sinón el síntoma d'un mecanismu descompuestu. El delitu ye síntoma de peligrosidá, por ello la midida de la pena ta dada pola midida de la peligrosidá y non del actu ilícitu.

Col estáu peligrosu ensin delitu' quixo llimpiase la sociedá de folgazanes, alcohólicos y tou aquel que demostrara peligrosidá predelictual.

Con [[Rafael Garófalo]] complétase'l tríu positivista italianu, y con él queda demarcada la tesis de ‘guerra al delincuente'. Con él surde la idea d'un delitu natural', una y bones les cultures que nun compartíen les pautes valorativas europees yeren tribus dexeneraes que s'estremaben de la recta razón de los pueblos cimeros, y que yeren a la humanidá lo que'l delincuente a la sociedá. El delitu natural sería los que manque los sentimientos de piedá y xusticia, que yeren les pilastres de la civilización occidental.

=== Otros positivistes ===

Dientro del positivismu podemos citar tamién otres posiciones, como les escueles alemanes ([[Von Liszt]] y el so positivismu criminológico, y [[Binding]] y el so positivismu xurídicu).

Franz von Liszt ocupó toles árees académiques que consideraba lindantes col delitu y formuló lo que llamó ‘gesamte Strafrechtswissenschaft'(ciencia total del Derechu penal), na qu'inclúi a dereches penal de fondu, derechu procesal penal, la criminoloxía, política criminal, ente otres cañes.

Pa Von Liszt el Derechu penal ye ‘la carta magna del delincuente'. Esto ye, nun protexe al orde xurídicu nin a la comunidá, sinón al suxetu qu'obró contra ella. Dispón pa él el derechu a ser castigáu namái si alleguen los requisitos llegales y dientro de les llendes establecíes pola llei.

Von Liszt axudica a la pena, y como parte d'un Estáu intervencionista, un fin preventivu especial, refugando'l retribucionismo. Tal prevención tien, al so xuiciu, un triple conteníu: correición de los delincuentes correxibles y precisaos de meyora, non intervención en casu de delincuentes ensin precisar de meyora y la inocuización de los delincuentes non susceptibles de meyora o incorrexibles. Defende asina la pena indeterminada. Sía que non, yá almite la doble vía penal: penes más midíes de seguridá.

[[Karl Binding]] col so positivismu xurídicu desenvolvió la teoría de les normes, onde afirma que'l delincuente nun viola la llei penal sinón que la cumple, lo que viola ye la norma prohibitiva o ordenatoria que subyace dientro de la norma penal.

=== La crisis del positivismu xurídicu ===

El Positivismu entra en crisis dende finales del XIX, surdiendo nuevos movimientos doctrinales, ente ellos el Neokantismo y el Finalismu.

Neokantismo d'[[Edmund Mezger]]: nél encuádrense 2 direiciones distintes: la [[Escuela de Marburgu]] y la Escuela Sudoccidental Xermana.

La crítica básica del Neokantismo al Positivismu ye la insuficiencia del so conceutu de ciencia. El métodu de les Ciencies Naturales solo da una conocencia parcial, pos solo determina aquello que se repite. Ye necesariu añader les ciencies del espíritu y otres clases de métodos distintos a los científicos naturales. Ye necesariu referir los datos de la realidá a los valores d'una comunidá, lo que se fai al traviés de les Ciencies de la Cultura, ente elles el Derechu.

Foi la base pal gran desenvolvimientu de la dogmática penal al delimitar con claridá qué ye lo que-y correspondía estudiar a la ciencia del Derechu penal.

=== Finalismu ===

La renacencia del derechu natural nos primeros años de la segunda posguerra mundial, yera un necesariu volver fundar el Derechu penal en llendes precises y garantistes.

La más modesta de toles nueves versiones de la doctrina del derechu natural foi la de [[Hans Welzel]] cola so teoría de les estructures lóxicu-oxetives. Trátase d'un derechu natural en sentíu negativu: nun pretendía dicir cómo tendría de ser el derechu, sinón solo lo que nun yera derechu. A diferencia del neokantismo, pal cual el valor yera lo que ponía orde nel caos del mundu y facer disponible, pal ontologismo welzeliano el mundu tien dellos órdenes a los que'l llexislador venceyar poles estructures lóxiques de la realidá. Según Welzel, cuando les ignora o quiebra, el derechu pierde eficacia, sacantes quebre la que lo venceya a la estructura del ser humanu como persona, y nesi casu dexa de ser derechu.

== Delitu ==


Dende'l puntu de vista de Derechu Penal, anguaño la definición del [[delitu]] tien un calter descriptivo y formal. Amás, correspuende a una concepción dogmática, que les sos carauterístiques esenciales solo llógrense de la [[llei]].

De conformidá a lo anterior, na mayoría de los ordenamientos herederos del sistema continental européu, acostumar a definilo como una ''aición típica, antijurídica y culpable, eventualmente punible'', o más precisamente en pallabres de Luis Jiménez de Asua "toa aición o omisión o comisión per omisión, típicamente antijurídica y correspondientemente imputable al culpable, siempres y cuando nun surda una causal d'esclusión de la pena o'l enjuiciable seya susceptible de l'aplicación d'una midida de seguridá".

Sicasí, anque hai un ciertu alcuerdu a la mesma ye punible alcuerdu respeuto de la so definición, non toos atribúyen-y el mesmu conteníu. Asina son especialmente aldericaes les rellaciones ente los sos diversos elementos y los componentes de cada unu d'ellos (discutinios que se realicen al interior de la llamada [[teoría del delitu|teoría xeneral del delitu]]).

=== Teoría del delitu ===


Pa Josué Fossi la constatación d'un fechu punible ye una situación complexa referida a un conxuntu de fechos xebrables pero que formen una unidá. Constatar si determináu comportamientu ye xurídicu-penalmente relevante ye de manera amplia establecer qu'hubo un comportamientu empíricamente observable, al traviés del cual producióse un resultáu (o s'intentó algamar) y que esa resultancia puede ser imputáu a una persona. Esta secuencia solo ye posible per mediu d'una teoría del delitu que dea cuenta primero de l'aición (o omisión) verificada nel mundu esterior, que se constate la lesividad de la resultancia y qu'esista la posibilidá d'atribuyir los dos elementos anteriores a una persona con capacidá de culpabilidá.
Ye un preséu conceptual preséu pa realizar una aplicación racional de la llei penal al casu concretu (Bacigalupo). Atribúyese-y una doble función: per un sitiu, mediar ente la llei penal y el casu concretu. Per otru llau, mediar ente la llei penal y los fechos materiales que son oxetu de xuiciu. Pa Bacigalupo tratar d'una teoría de l'aplicación de la llei penal, yá que primero tenemos de verificar qu'una conducta humana (aición) se adecua a la descripción realizada pol tipu (tipicidad), entós que la mesma nun tea autorizada nin que gocie d'un permisu pol ordenamientu xurídicu (antijuricidad). Y a lo último, comprobar que l'autor tien les condiciones personales pa imputa-y dicha conducta (culpabilidá).
Esta ye una construcción doctrinal, surdida a fines del sieglu XIX. Empieza n'Alemaña (colos planteamientos de Von Lizt, quien adopta esti sistema pa poder enseñar Derechu penal a los sos alumnos) y depués espublízase por toa Europa en países tales como Italia, España, Portugal, Grecia.

Depués ye acoyida n'América Llatina pola influencia española, pero países como Corea y Xapón nun adopten esti sistema.

La Teoría del delitu ye creada pola Dogmática Alemana col propósitu d'apurrir seguridá xurídica pa resolver un casu concretu y amás establecer una pena xusto y proporcionao. Esta ye un sistema categorial por niveles que nos dexa saber cuando un determináu fechu (delitu)podemos acomuña-y una pena:

Elementos:

# Conducta (aiciones y omisiones)
# Tipicidad
# Antijuricidad
# Culpabilidá #
Punibilidad

Daos estos elementos, de forma tal que la falta d'unu anula'l siguiente pasu, podemos afirmar que tamos ante la presencia d'un Delitu.

Esta teoría nun s'ocupa de los elementos o requisitos específicos d'un delitu en particular ([[homicidiu]], [[robu]], [[violación]], etc.), sinón de los elementos o condiciones básiques y comunes a tolos delitos.

=== Falta o contravención ===


Una **falta**, en Derechu penal, ye una conducta [[antijuridicidad|antijurídica]] que pon en peligru dalgún bien xurídicu protegible, pero que ye consideráu de menor gravedá y que, por tanto, nun ye tipificada como [[delitu]]. El sistema de faltes o contravenciones dio orixe a una sub caña del Derechu Penal llamáu ''Derechu Contravencional'', o ''Derechu de Faltes''.

Les faltes cumplen con tolos mesmos requisitos qu'un [[delitu]] (tipicidad, antijuridicidad y culpabilidá). La única diferencia ye que la mesma [[llei]] decide caracterizala como falta, en llugar de faelo como delitu, atendiendo a la so menor gravedá. Esta carauterística dexa que'l sistema de faltes seya menos estrictu nel usu de ciertes figures penales como los "tipos abiertos", los delitos formales (ensin dolo nin culpa), la validez de les actes de constatación, etc.

Yá que, por definición, la gravedá d'una falta ye menor a la d'un delitu, les [[pena|penes]] que s'imponen poles mesmes suelen ser menos graves que les de los delitos, ya inténtase evitar les penes privatives de llibertá en favor d'otres, como les [[pena pecuniaria|penes pecuniaries]] o les de privaciones de derechos.

Unu de los casos carauterísticos del sistema de faltes son les infraiciones de [[tránsitu vehicular|tránsitu]].

== Principios llendadores del Derechu penal ==



Los principios llendadores del derechu penal son aquelles partes de la doctrina que-y impunxeron barreres a la construcción del derechu penal, de tala forma que esti nun se sala de control y acabe col estáu de derechu. L'oxetivu de los principios ye l'amenorgamientu del poder punitivu de los estaos.

Los principios son:
* [[Principiu de proporcionalidad]]: conocíu tamién como Principiu d'intervención mínima 
* [[Principiu de llegalidá]][http://www.politicacriminal.cl/n_08/a_2_8.pdf] 
** Lex previa: Principiu de irretroactividad
** Lex scripta: Principiu de escrituración
** Lex stricta: Principiu de la máxima taxatividad llegal ya interpretativa
* Principios pro derechos humanos
** Lesividad
** Humanidá **
Trescendencia mínima **
Doble punición

== Teoría de la reaición penal ==



La [[pena]] ye'l mediu con que cunta l'Estáu pa reaccionar frente al [[delitu]], espresándose como la "restricción de derechos del responsable". Ye "la perda o restricción de derechos personales, contemplada na [[llei]] ya impuesta pol [[órganu xurisdiccional]], por aciu un procesu, al individuu responsable de la comisión d'un [[delitu]]".

L'orde xurídicu preve amás les denominaes "midíes de seguridá" destinaes a enfrentar situaciones respeuto de les cualos l'usu de les penes nun resulta abonda o fayadizu.

D'esta miente, podemos sostener que l'Estáu cunta con dos clases de preseos; [[pena|penes]] y [[midida de seguridá midíes de seguridá]].

=== Pena ===


Dende l'antigüedá alderíquense avera del fin de la pena, desenvolviéndose fundamentalmente tres concepciones, les que nes sos más variaes combinaciones siguen güei caracterizando'l discutiniu.

Atopamos asina:
* ''Teoría absoluta de la pena'': Son aquelles que sostienen que la pena topa la so xustificación en sí mesma, ensin que pueda ser considerada como un mediu pa fines ulteriores. "Absoluta" porque nesta teoría los sentíu de la pena ye independiente del so efeutu social;
* ''Teoría relativa de la pena'': Les teoríes preventives arrenuncien a ufiertar fundamentos éticos a la pena, ella va ser entendida como un mediu pal llogru d'ulteriores oxetivos, como un preséu de motivación, un remediu pa torgar el delitu. Pa esplicar la so utilidá, en rellación a la prevención de la criminalidad, búscase sofitu científicu;
* ''Teoría mista o de la unión'': Estes sostienen que nun ye posible adoptar una fundamentación dende les formar teóriques antes mentaes, y proponen teoríes multidisciplinaries que suponen una combinación de fines preventivos y retributivos ya intenten configurar un sistema que recueya los efeutos más positivos de caúna de les concepciones previes.

Esplicaciones xenerales.

L'oxetu d'estudiar les teoríes de la pena diz rellación con llograr determinar ¿Cuál ye'l significáu del actu al que llamamos castigu? ¿Qué sentíu tien pa quien carez el castigu (El condergáu) como para quien lo impon (La sociedá al traviés de los órganos correspondientes de xusticia)?

Lo anterior llévanos a dos preguntes, ¿por qué se pena? Y, ¿para qué se pena? Tratóse de responder de dos formes a estes entrugues.

PUNITUR QUIA PECCATUM EST.
Castigar porque se pecó.
Les teoríes absolutes, respuenden nesti sentíu. Al autor castígase-y porque pecó “”, esto ye, por delitu executáu, de manera que la pena nun escuerre finalidaes ulteriores y xustifícase a si mesma.
Puede presentase en dos criterios:

Teoría Absoluta: Retribucionista.
La retribución significa que la pena tien de ser equivalente al inxustu culpable según el principiu de la xusticia distributiva. Lo que nun tien que ver con “vengación”, sinón con “midida”, una y bones el fechu cometíu convertir en fundamentu y midida de la pena (Esto llámase principiu de proporcionalidad de la pena col delitu cometíu); y esta hai d'afaese, na so naturaleza y quantum a aquel. El principiu retribucionista fuelga sobre dos principios inmanentes: El reconociendo de qu'esiste la culpabilidá, que puede midise y graduase; y el que puedan harmonizase la gravedá de la culpa y la de la pena, de suerte qu'esta s'esperimenté como daqué merecíu pol individuu y pola comunidá.

Teoría Absoluta: Espiatoria Acá la imposición
de la pena tien un calter moral. El suxetu sufre la pena pa entender el dañu causáu. Por aciu la pena expía la so culpabilidá.

PUNITUR, UT NE PECCETUR.
Castigar, por que nun se peque.
Les teoríes relatives, afonden esta máxima, teniendo una sola corriente que ye la preventiva. Pa elles la pena ye un mediu pa llograr un fin que ye la prevención del delitu.

Criteriu prevencionista.
Na prevención mirar escontra'l futuru” yá que se centra na peligrosidá del suxetu y la predisposición criminal latente de la xeneralidá de los suxetos. La pena seria un mediu pa prevenir delitos futuros. El delitu entós nun ye la CAUSA sinón la OCASIÓN, de la pena. Tampoco ye la midida de la pena, porque nun se castiga con arreglu a lo que'l delincuente “merezse”, sinón según lo que se precise pa evitar otros fechos criminales. El principiu prevencionista fuelga sobre trés “presupuestos inmanentes”: la posibilidá d'enxuiciar nun xuiciu de pronósticu mínimamente seguro al respeutive de la conducta futura del suxetu; la de que la pena pueda incidir de tal manera na peligrosidá diagnosticada que verdaderamente produza un efeutu preventivu; que por aciu la pena pueda lluchase conducentemente contra los enclinos y enclinos criminales.

El criteriu de les teoríes relatives prevencionistas tienen dos vertientes que de la mesma se subdividen en dos asities caúna. La prevención xeneral, que actúa solu sobre la comunidá, y la prevención especial les cualos recayen sobre'l suxetu delincuente.

Analís de les teoríes:

Teoríes Absoluta: Retribucionistas:
La pena ye'l mal que se irroga a quien cometió un delitu.

Formulación Kantiana:
Kant postula que'l derechu de castigar ye'l derechu que tien el soberanu d'afectar dolorosamente al súbditu por causa d'una transgresión de la llei. La pena, nesti sentíu, nun puede aplicase nunca como un mediu de procurar otru bien, nin entá a beneficiu del culpable o de la sociedá (Refuga les teoríes relatives) sinón que siempres tien d'aplicase la pena contra'l culpable pola sola razón de que delinquió. La pena seria un imperativu categóricu de xusticia.
Pase lo que pase se debe imponer la pena a quien delinquió.

Formulación Hegeliana:
Hegel postula, dientro de la so teoría dialéutica que:
Tesis: Seria la norma, la so vixencia y el so respetu por
toos Anti-Tesis: Seria'l delitu, la negación de la norma.
Síntesis: Seria la pena, l'únicu mediu pa restablecer el derechu per mediu de la Negación de la Negación de la norma”.
Per ende acá la retribución de la norma taría xustificada pa caltener o caltener la vixencia del ordenamientu xurídicu.

Teoríes Absoluta: Espiatoria:
Xueguen con que la pena seria una forma non de castigar sinón de que'l suxetu entendiera lo incorrecto del so actuar y que per mediu de la mesma llograra redimise. De fechu espón que la pena deber sentir el delincuente como un sentimientu de culpa, pero paeciera obviu que cola pena esto nun asocede.

Teoríes relatives de la pena: Prevención Xeneral:
Estes teoríes ven la pena como un mediu exemplar p'afectar a la sociedá polo xeneral, vale dicir, la pena que se-y impon al suxetu infractor de la norma tien como finalidá influyir na sociedá.
Exemplifícase al suxetu, utilízase-y como mediu.
Esta teoría de la mesma tien dos manifestaciones:
 Teoría relativa de la pena: Prevención Xeneral: Positiva La cual
señala que la pena ye una forma de reforzar los valores de la sociedá o a lo menos reforzar la vixencia del ordenamientu xurídicu.
Nesti sentíu, la pena vendría ser un mediu pa reforzar la validez del ordenamientu xurídicu. Imponse la pena a infractor de la norma, pa faer ver al restu de la sociedá qu'esiste'l derechu, que non queda impune la so quebrantamiento y, finalmente, que se protexen ciertos valores” o “estaos” que la sociedá en xunto considera importantes.
 Teoría relativa de la pena: Prevención Xeneral: Negativa Postula que la pena ye un
mediu col cual amedranar a la sociedá pa prevenir la comisión de futuros delitos. La pena vendría ser exemplar pal restu de la sociedá.

Teoríes relatives de la pena: Prevención Especial:
Estes teoríes recayen sobre'l suxetu delincuente, la pena ye un mediu pa intervenir na vida del infractor de la norma. Esta intervención xustifícase como forma de prevenir futuros delitos, pa tratar d'amenorgar la peligrosidá del suxetu. Ye independiente de la sociedá.
Y tien de la mesma dos manifestaciones:
 Teoría relativa de la pena: Prevención Especial: Positiva Plantégase la pena como una forma,
un mediu, pa resociabilizar al suxetu infractor. La comisión d'un delitu y per ende l'aplicación de la pena xustificaría al estáu pa intervenir na vida del suxetu con programes d'escolaridá, trabayos forzaos, psicolóxicos, etc. Col fin de “correxir” o bien “sanar” al suxetu. Per ende la pena seria indeterminada hasta'l puntu de que solo s'otorgaría la llibertá cuando'l suxetu tuviera “correxíu”
 Teoría relativa de la pena: Prevención Especial: Negativa Plantégase llisa y
llanamente como la neutralización del delincuente. La pena tien de ser un mediu pa “sacar de circulación” al delincuente.


=== Les midíes de seguridá ===


Les midíes de seguridá atienden a la peligrosidá del suxetu (prevención especial): El suxetu que comete un inxustu (fechu típicu y antijurídico) pero nun puede ser culpáu por un defectu na so culpabilidá (teoría del delitu), ye susceptible de recibir una midida de seguridá pa evitar nuevos inxustos.

Pola so función pueden arrexuntase en:
* Midíes terapéutiques: Busquen el sanamientu.
* Midíes educatives: reeducación.
* Midíes asegurativas: Inocuización y resocialización.

== Etapes de desenvolvimientu del delitu ==



El ''iter criminis'' referir al grau de desenvolvimientu en que puede topase un delitu nun momentu dau. Xeneralmente mídese a la de que'l delitu o los sos perpetradores son descubiertos o prindaos.

Les llexislaciones suelen variar tocantes a la calificación de los delitos tocantes al so desenvolvimientu, pero polo xeneral conócense tres estados:
* **Consumación**: cuando'l delitu se realizó y produció los sos efeutos, queríos o non pol axente. La consumación puede ser parcial o total si diéronse toos o dalgunos de los oxetivos delictivos.
* **Frustración**: cuando'l delitu empezó a executase y nun se peracaba por fechos que son ayenos a la voluntá de los realizadores del ilícitu.
* **Tentativa*': cuando'l delitu empezar a executar, pero l'axente nun realiza tolos actos necesarios pa configurar una hipótesis de consumación o frustración.

Esisten tamién otres etapes que son anteriores al entamu de la execución d'un delitu, como la *proposición* (actu de querer convencer a otru a delinquir) y la *combalechadura'' (alcuerdu ente dos persones pa cometer un delitu).

## Participación criminal

La descripción de los fechos típicos supón siempres la presencia d'un suxetu activu.
Esti suxetu activu ye'l qu'executa o realiza l'aición descrita, o provoca la resultancia señalada nel preceptu respeutivu. Dacuando, sicasí, la llei señala la intervención, dientro de la mesma descripción
típica, de más d'una persona. Esto significa que puede haber
dellos copartícipes y puede asoceder que non siempres sían coincidentes les actuaciones d'unu y otru, yá seya nel
planu oxetivu o suxetivu.

D'alcuerdu a lo dicho formuláronse diversos principios. Por casu, nel sistema penal
chilenu pa la solución del problema de la codelincuencia síguese'l principiu de la voluntariedá,
esto ye, utilízase'l criteriu suxetivu.

Ye la voluntá de la persona, que quier faer so'l fechu magar nun realizar l'aición típica, la que determina la forma de participación.

Tenemos De señalar qu'esisten principios xenerales que gobiernen el funcionamientu de les disposiciones sobre participación. Téngase presente, arriendes d'ello, qu'estes regles van aplicase:

# Cuando intervengan dos o más persones en concursu col autor d'un delitu, esto ye un mínimu de trés persones.
# Cuando, amás la Llei, na parte especial, nun señalara espresamente'l réxime de penalidá de caúna d'elles.

## Ver tamién

* Ius puniendi
* Cooperación en materia penal
* Juzgamiento de Crímenes Internacionales
* Humanización de les penes
* Derechu penal executivu
* De los delitos y les penes (ensayu)
* Criminoloxía
* Criminalística

## Notes y referencies

## Bibliografía

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* Portal Iberoamericanu de les Ciencies Penales - Universidá de Castiella-La Mancha, España
* Ministeriu de Xusticia d'España