open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Acre (ciudá)

**Acre** ye una ciudá d'Israel, famosa demientres les cruzaes (denomada daquella como ***San Xuan d'Acre***); antiguamente nomada Akko, dende l'antiguedad foi un centru comercial y portuariu d'oriente próximu, yá mencionada na *Biblia* nel *Antiguu Testamentu* (capítulu 1, versículu 31, del *Llibru de los Xueces*) como la ciudá de la tribu d'Aser. A lo llargo del dominiu Tolomaicu foi nomada Tolomaida. Ta considerada una de les 75 ciudaes más antigües del mundu y ye la segunda más visitada del país depués de Xerusalén. Foi la cabera ciudá en manes cruzaes de toa Tierra Santa y ye patrimoniu de la Humanidá.

El so nome vien de los Caballeros de San Xuan, dándo-y el nome de *San Xuan d'Acre*, que ficieren una fortaleza cásique inespugnable na ciudá, que foi capital de los reinos cristianos cruzaos cuando se perdió Xerusalén.

## Referencies

## Enllaces esternos
Balangoda Ananda Maitreya

**Balangoda Ananda Maitreya **  foi un monxu budista de Sri Lanka, conocíu como una de les más destacaes personalidaes del Budismu Theravada del sieglu XX. Se considera que, al traviés de meditaciones, algamó los niveles de más altor de desarrollu espiritual de la orde monástica budista *[[sangha]]*. Sicasí, vivió un vida modesta recluyíu nun monesteriu, lo que fai que seya poco conocíu fuera del so país natal.

Escribió cerca de cincuenta llibros sobre metafísica, escritures sagraes, disciplina monástica o llingüística Pali y Sánscritu.

## Referencies
Gabriele Tadino

**Gabriele Tadino da Martinengo**  foi un caballeru de la Orde de San Xuan, inxenieru de prestixu nel sieglu XV. Xugó un llabor importante nel reforzamientu de les defenses de la ciudá de Rodes, que pertenecía daquella a la so orde militar. Destacó nel asediu turcu de 1522, nel que tuvo al cargu de les Zapes y contramines. Amás nesta batalla ideó un aparatu que per mediu d'unes campanines yera pa detectar les vibraciones que proveníen de les escavaciones de los turcos, polo que los detectaben enantes de qu'estos colocaren les carges esplosives y avanzaren les zapes, polo que podíen evitalo. Esti aparatu retrasó meses l'avance de les zapes turques. Ha facese notar que yera importante colocar la contracarga enantes de que la carga enemiga tuviera llista, porque si non lo único que se facía yera que esplotare enantes y col doble de fuercia.

Tamién ideó, pa nun dañar la muralla, unos tiros verticales nel techu a mou de respiraderos que daben a la parte esterior pa que la fuercia de la esplosión de los impautos y los disparos dende ella saliera per ellos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Creta

**Creta** (en griegu Κρήτη / Kriti) ye una islla allugada nel mar Exéu, la islla más grande de Grecia y la quinta en tamañu del mar Mediterraneu, tamién conocida hasta entamos del sieglu XX cel nome de Candia.

Tien una superficie de 8.300 quilómetros cuadraos, una costa de 1.040 quilómetros, y una población d'unos 600.000 habitantes.

## Creta y la mitoloxía
Según la mitoloxía griega, Rea despintó a Zeus nel monte Día, asitiáu nel centru de la islla. El mesmu dios llegó a Creta raptando a Europa y de la so unión nacieron trés fíos, unu de los cualos foi Minos, que la so esposa dio a lluz al Minotauru, que depués foi zarráu nel Llaberintu.
 
Tamién esiste una lleenda que se desenvuelve nesta islla sobro Ícaro y Dédalu.

Talos yera un xigante de bronce que defendía la islla de cualquier amenaza.

## Monumentos y llugares de interés
* Palacio de Cnosos
* Otros xacimientos arqueolóxicos minoicos: Festos, Malia y Hagia Triada.
* Rizhenia.
* Muséu arqueolóxicu de la Canea, nuna antigua ilesia veneciana.
* Monesteriu de Toplou 
* Universidá de Creta
* Universidá Téunica de Creta
* Catedral de La Canea
* Spinalonga

## Referencies
Carlos V

El nome de **Carlos V** pue facer referencia a:

*Carlos V d'Alemaña, el rei d'España como **Carlos I** (1500–1558). 
*Carlos V, rei de Francia (1338–1380). 
*Carlos V, rei de Nápoles, y rei d'España como **Carlos II** (1661–1700). 
*Carlos V, duque de Lorena (1643–1690) 

## Referencies
Suburbia Ediciones

**Suburbia ediciones** ye una editorial que ñació en 2007 col envís d'ufiertá-y al mercáu lliterariu asturianu un nuevu espaciu venceyáu a la lliteratura de ciencia ficción y otros xéneros alternativos a los esistentes. Pel momentu nun lleva más que dos obres lliteraries asoleyaes: Vía de serviciu, de Dellos Autores, Perreríes de Pablo Rodríguez Medina

## Referencies

## Enllaces esternos
*Web oficial
Imperiu Bizantín

L**'Imperiu Bizantín** —nomau tamién, sobro too pa facer referencia a la so etapa inicial, **Imperiu Romanu d'Oriente**— foi un imperiu cristianu medieval de cultura griega con capital en Constantinopla o Bizanciu (actual Estambul). L'orixe del Imperiu Bizantín remanez de la dómina final del Imperiu Romanu. Inicialmente abarcaba tol Mediterraneu oriental, pero col tiempu foi sofriendo importantes reducciones territoriales.

Nun hai consensu xeneral en cuanto a la dómina d'entamu del Imperiu Bizantín. Pa dellos autores la dómina clave ye la fundación de Constantinopla nel añu 330, demientres qu'otros estudiosos consideren como acta de naciencia del Imperiu Bizantín la muerte de Teodosiu I, en 395, cuando l'Imperiu Romanu foi definitivamente estremáu en dos metaes, oriental y occidental. Otros piensen que puede falase con propiedá de Imperiu Bizantín a partir del momentu en que foi depuestu'l caberu emperador romanu d'Occidente, Rómulu Augústulu (476).

La desapaición del Imperiu Bizantín creóse cola caída de Constantinopla en poder de los turcos otomanos en 1453. Ensin embargu, la desapaición del estáu bizantín nun acabó colos sentimientos nacionalistes del pueblu, yá que los actuales habitantes de Grecia se consideren heriedos de la tradición bizantina.

## Referencies
Mustafá Bajá

**Mustafá Bajá** foi'l segundu visir del Imperiu Otomanu baxo el reináu de Solimán el Magníficu,de quién yera cuñáu. Foi nomáu pal cargu de Serasker o Comandante en Xefe de les Fuercies Armaes del Imperiu. Lideró con sabiduría les tropes Otomanes nel Asediu de Rodes, magar que pola so llentitú y baxes abondes, por mor de la feroz resistencia cristiana, foi mandau executar por Solimán, anque llueu arrepintiose y retiró la orde.
Corsu

**Corsu** pue referise a:

* La Llingua Corsa, un conxuntu de dialeutos Falaos en Córcega y Cerdeña.
* La aición de corsar, fecha por los corsarios, asemeyada a la piratería.

## Referencies
Falconete

Los **falconetes** yeren una de les unidaes d'artillería más pequeñes. Yeren básicamente unos cañones pequeños y pesaos, col copitu principal de facer daños antipersonales. Pesaben unos 130 kilos, teníen un cañón de dos metros de llonxitú y necesitaben alrodíu de mediu kilu de pólvora pa disparar un proyeutil de mediu kilu pesu. Aínda asina, la reducida cantidá de pólvora (en comparanza con unidaes d'artillería de mayor calibra) yera abondo pa que un falconete bien suxetu retrocediera hasta tres metros y mediu al disparar. Foi perutilizau a bordu de los buques de la domina, dende los que sofitaos sobro una forqueta, trataben de desangrar a la tripulación de los barcos enemigos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Sarayevu

**Sarayevu** o **Sarayevo** (en croata y bosniu *Sarajevo*; serbiu *Сарајево*/*Sarajevo*) ye la ciudá más grande y capital de Bosnia y Herzegovina. Enantes de la guerra, l'últimu padrón de 1991 estimaba la población en 429.672 habitantes y anguaño tien . Sarayevu vien del turcu *saray* que significa «palaciu del soldáu» y *ova* que quier dicir campu.

La ciudá considérase una de les más importantes de los Balcanes y la so historia ye bayurosa dende la so creación polos otomanos en 1461. La ciudá foi'l llugar del asesinatu del archiduque Franciscu Fernandu d'Austria que marcó l'entamu de la Primer Guerra Mundial y más a lo cabero acoyó los Xuegos Olímpicos d'Hibiernu de 1984 y foi asediada na guerra de Bosnia nos años 1990. Sarayevu forma parte del cantón de Sarayevu, ún de los diez cantones de Bosnia y Herzegovina. 

## Xeografía
**Sarayevu** asítiase cerca del centru del triángulu formáu por Bosnia y Herzegovina, y cubre una superficie de 142 km². La mayor parte de la ciuda ta nel valle de Sarayevu, a una altitú media de 500 m y arrodiada de montes.

El ríu Miljacka flui al traviés de la ciudá del este al oeste. La fonte del ríu Bosna garra la so fonte nel ríu *Vrelo* que s'atopa na periferia de Sarayevu, cerca d'Ilidza y ye ún de los espacios naturales más grandes del país.

Arrodien a la ciudá cinco grandes montes, que s'emplegaron nos Xuegos Olímpicos d'Inviernu de 1984. Formen parte de los Alpes Dináricos que s'estienden al traviés de Croacia, Bosnia y Herzegovina, Serbia y Montenegru. Los montes atraen a los turistes pa facer actividaes d'esquí y escursiones.

Les cumes más importantes son:

* Treskavica : 2.088 m, sur
* Bjelašnica : 2.067 m, suroeste
* Jahorina : 1.913 m, sureste
* Trebević : 1.627 m, sureste
* Igman : 1.502 m, suroeste

## Ciudaes hermanes

## Galería de semeyes

Ficheru:Tsars Mosque.jpg| Mezquita
Ficheru:Sarajevo jewish synagogue.JPG| Sinagoga 
Ficheru:Sarajevo-church.jpg| La nueva ilesia ortodoxa, delantre de la estación d'autobuses
Ficheru:Ferhadija.PNG| Imaxe de Sarayevu
Ficheru:Sarajevo catholic church.JPG| Catedral católica de la ciudá
Ficheru:Sarajevoview.PNG|Vista de Sarayevu


## Ver tamién

## Referencies

## Enllaces esternos

* Aeropuertu internacional de Sarayevu (en bosniu y n'inglés)
* Asociación de Turismu de Sarayevu (en bosniu y n'inglés) 
* Mapa interactivu de la ciudá
Springfield (Illinois)

**Springfield** ye la capital del estáu d'Illinois nos Estaos Xuníos.

El censu de población de los Estaos Xuníos de 2000 diz que Springfield tenía 111.454 habitantes.

## Referencies

## Enllaces esternos
 Páxina oficial
Lluanco (parroquia)

**Lluanco** (oficialmente Lluanco/*Luanco*) ye una parroquia del conceyu asturianu de Gozón. Asítiase na fastera nororiental del conceyu, y abarca'l tramu de costa que ta ente la punta L'Aguión y la playa la Rivera y les tierres d'alredor. Tien una estensión de , y una población de . Amás de la villa homónima, capital del conceyu, pertenecen a ella delles aldees: L'Aramar, Balbín, Llegua, La Mazorra, Moniello, Peroño y Santana.

Lluanco ye tamién el nome de la villa capital del conceyu. Tien una población de 5.351 habitantes, y ta allugada ente Candás y Avilés, a pocos quilómetros del Cabu Peñes, que constitúi'l puntu más septentrional d'Asturies. Foi villa principalmente pesquera, magar qu'anguaño tiende a desendolcase más el turismu. Nesta villa hai de solliñar como principales construcciones la ilesia parroquial de Santa María de la Anunciación, la Casa de los Menéndez de la Pola, el Muséu Marítimu d'Asturies, la Torre del Reló, y les capielles de San Xuan, la Concepción, Santa Ana y la Islla del Carme. Nel interior de la ilesia parroquial esisten 7 retablos barrocos. Nel altar mayor pue allabase la millagrosa imaxe del Cristu del Socorru, autor según la tradición de dellos milagros.

## Llocalidaes

### Sitios

## Ver tamién
*Club Marino de Luanco
*Tornéu Tenis Playa

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma corsu

El **corsu** ye una llingua románica falada na islla de Córcega (Francia) y nel norte de Cerdeña (Italia). Comúnmente la llingüística allúgala como una variante del dialeutu toscanu italianu. Tien unos 150.000 falantes.

## Clasificación llingüística

* Indoeuropéu
** Itálicu
*** Románicu
**** Románicu oriental
***** Italorrománicu
****** Toscanu
******* Corsu

## Referencies

## Enllaces esternos
Cullebrina

**La cullebrina** yera una pieza d'artillería de los sieglos XVI y XVII carauterizada por tener un llargu tubu que algamaba a medir hasta 35 vegaes el so callibre. Usábase tanto pa tierra como pa artillar navíos y estremábase en varios tipos.

La **cullebrina** que va dende les 16 hasta les 24 llibres tamién yera un arma potente, sobro tou la de 24 llibres que siempre yera de llonxitú llexítima (más de 32 vegaes el so callibre).

* Doble cullebrina: la mayor algamaba a disparar balas de 32 llibres de pesu. Esti tipu de cullebrina usabase pa destruir oxetivos a llarga distancia y derribaba sin dalu problema fortaleces y murias; yera un arma contundente y mui potente pero requería muncha pólvora pa cargala y alendefetu yera mui pesada, algamando incluso les 6 tonelaes.

* Media cullebrina o versu: El so callibre yera de 9 a 12 llibres y la más usada debiu a que remanábase con más facilidá.

* Terciu de cullebrina o sacre tenía un callibre de ente 6 y 8 llibres.

* Cuartu de cullebrina o falconete comprendía los callibres de ente 2 y 5 llibres. Esta pieza pertenez a la artillería menor y normalmente colocábase sobro les muries y en especial nes bordes de los barcos sobro unes orquilles y nel estremu llevaben una barra allargada pa apuntar con una manu y cola otra dar fueu al oídu. A metanos del sieglu XVII la cullebrina sustituyose pol cañón debiu a que ésti requería menor consumu de pólvora al ser más curtiu y poro menos pesau, poro davezu yeren de gran callibre llegando a les 42 llibres nos cañones navales.

## Referencies

## Enllaces esternos
Triticum dicoccoides

El ***Triticum dicoccoides*** o **escanda**, ye una mena común del cereal *[[triticum]]* (trigu). Pertenez a los tetraploides darréu de la so conformación por 14 cromosomes. La escanda ye un cereal d'iviernu propiu de climes fríos y terrenos probes ente los 400 y 600 m d'altor sobro'l mar. La grana d'escanda xorrez nes espigues arrodiada d'una cubierta o **poxa** que protexe'l granu o semiente. Esti granu con poxa, denómase **erga**. La sema de la escanda faise nos meses de payares, avientu y dalgunes vegaes, tamién en xineru. La sema faise a voleo, y non col granu, sinón cola erga. Recuéyese n'agostu.

## Historia
N'antigüedá foi la especie de trigu más importante pa la humanidá, pero anguaño ta cásique escosao, darréu que namás se caltienen en dalgunes rexones de la India y Asturies (Proaza y Grao).

El so cultivu documéntase per primer vegada n'escavaciones arqueolóxiques de tres castros en niveles prerromanos, na so variedá *Triticum dicoccum*, concretamente na **Campa Torres** (Xixón), el **Picu Castiellu de Moriyón**/**Miravalles** (Villaviciosa) y el **Castiellu de Camoca** (Villaviciosa) sieglos VIII -VI e.C..
Nel sieglu X apaez na documentación del cenobiu de *San Vicente* d'Uviéu como *iscanla*, *iscanlula*, *scandula*, *scanla*. Dende la Edá Media hasta bien entrao nel sieglu XIX, la escanda y el trigu foren usaos pa pagar los foros o rentes de les tierres n'especie. Nel pueblu d'Ambás (conceyu de Grau) hasta 1920, entá pagaben el foro en *copines* de granu d'escanda.

## Gastronomía
Entá podemos alcontrar n'Asturies:
*Pan d'escanda o **Fisga**
***xilibrines** que son tortes feches con fariña de maíz y escanda, y cocíes en fornu

El *pantodunu* ye'l pan que se fai ensin cribar la fariña d'escanda

## Variedaes
* **[[Fisga]]** *(Triticum spelta)*, 
* **[[Scanla Menor]]** *(Triticum durum)*, y que ye una mena d'escanda más grande, cola espiga con cuatro carreres d'ergues, e más duru.
* **[[Pavía/Povia]]** *(Triticum diccocum)*


## Ver tamién
*Cereales

## Referencies

## Enllaces esternos

*La escanda en Grao 
*www.escanda.es
Mar Bálticu

El **mar Bálticu** ye un mar interior del norte d'Europa abiertu al mar del Norte y, finalmente, al océanu Atlánticu a traviés de los estrechos de Kattegat y Skagerrak. Los países que lu arrodien son (entamando pola Península Escandinava y siguiendo en sen horariu):

*  Suecia
*  Finlandia
*  Rusia (rexón de San Petersburgu)
*  Estonia
*  Letonia

*  Lituania
*  Rusia (rexón de Kaliningráu)
*  Polonia
*  Alemaña
*  Dinamarca


La so superficie ye de 432.800 km² ya inclúi dos grandes golfos: el golfu de Finlandia, ente'l sur d'esti país y Estonia, y el golfu de Botnia, ente la costa oriental de Suecia y l'occidental de Finlandia. Xeolóxicamente ye enforma xoven: namái esiste dende'l mileniu VI e.C.. Ye poco fondu (la media ye de 57 m; la fondura máxima ye de 459 m al norte de la islla sueca de Gotland), lo que, xunío a la poca apertura al océanu, fai la renovación de les agües adulces y fai provecer los problemes de contaminación. Les marees son de mui pequeña amplitú.

El Mar Bálticu ye'l mayor depósitu d'ámbare del mundu, y arriendes la so calidá ye de les meyores (de los vente depósitos del mundu qu'hai d'ámbare, dizse que l'ámbare del mar bálticu namái ye superáu polos de Méxicu y la República Dominicana. Del mar bálticu estráense d'ente 500 a 800 millones de tonelaes d'ámbare.

La salinidá del Bálticu ye mui baxa comparao cola d'otros mares y océanos. Esti fechu desplícase pola so alta llatitú (nun hai abondu evaporamientu), combinao con una gran aportación d'agua dulce por parte de munchos ríos, que xunío a la estrechura col océanu, fai abegoso evacuar y renovar con agua salao. Esta baxa salinidá, tien fuertes consecuencies biolóxiques, con munches especies desemeyaes de les sos homólogues n'otros mares.

## Nomes
El mar tien desemeyaes denominaciones según el país y la llingua:
* **Mar Bálticu** ye la forma avezao nes llingües romániques, les eslaves (polacu, rusu, casubianu), les báltiques y l'inglés.
* **Mar del Este** ye como lu denomen toles llingües xermániques sacantes l'inglés, arriendes del finlandés (yá que magar que los sos falantes tan allugaos mayoritariamente al este del mar, tuvieron baxo'l dominiu suecu munchos sieglos, y dende la perspeutiva sueca el mar sí que ta al este.)
* **Mar del Oeste** ye'l nome que-y dan n'estonianu.

Los desemeyaos nomes del mar nes llingües de los países que lu arrodien son:
* *Östersjön* (suecu)
* *Itämeri* (finlandés)
* *Балтийское море*, *Baltískoie More* (rusu)
* *Läänemeri* (estonianu)
* *Baltijas jūra* (letón)
* *Baltijos jūra* (lituanu)
* *Morze Bałtyckie* o *Bałtyk* (polacu)
* *Bôłt* (casubianu)
* *Ostsee* (alemán)
* *Østersøen* (danés)

## Referencies

## Enllaces esternos

* Portal del Mar Bálticu  - un sitiu del Institutu finlandés d'estudios marinos (FIMR ); n'inglés , finlandés, suecu y estonianu
Andes

Los **Andes** (quechua: *Antis*, ("rexón de los antis", el nome d*'antis* ye como denomaben a los pueblos qu'asitiaben la zona) ye una cordelera de montes d'América del Sur, la más llarga del mundu. Percuerre tola costa occidental de Sudamérica, con una llonxitú d'alredor de 7.000 km. El so anchor varia ente los 200 y los 700 km, y l'altor mediu de la cordelera ye de cuasimente 4.000 m. Los Andes estiéndense por siete países, que de norte a sur son: Venezuela, Colombia, Ecuador, Perú, Bolivia, Chile y l'Arxentina. 

A lo llargo d'ella la cordelera apaez sodividida en dellos macizos, que tán separtaos por zones de menor altor. Hai nella, tamién, varies mesetes asitiaes a gran altor sobro'l nivel de la mar. Nelles hai ciudaes tan importantes como Quitu, Bogotá, Arequipa, Medellín, Sucre, Mérida o La Paz. La meseta conocida como l'Altiplanu ye la segunda asitiada a mayor altor del mundu dempués de la meseta tibetana.

Los Andes ye la cadena montañosa más alta del mundo sacante les asiátiques. El so picu mayor, l'Aconcagua, tien un altor de 6.962 m sobro'l nivel de la mar. Pela so banda el picu Chimborazo, nos Andes ecuatorianos, ye'l puntu de la corteza terrestre más alloñáu del centru de la Tierra. Nesta cordelera alcuéntrense tamién los volcanes de más altor del mundu; más de 50 superen los 6.000 m d'altor, siendo'l más altu el d'Ojos del Salado (6.893 m), asitiáu na llende ente Chile y l'Arxentina. El picu Alpamayo (5.947 m), asitiáu nos Andes peruanos, ye consideráu como'l monte más guapu del mundu.

## Cumes principales

## Referencies

## Enllaces esternos
Joseba Permach

**Joseba Jokobe Permach Martin** , más conocíu como Joseba Permach, ye voceru de Batasuna y un destacáu dirixente de la izquierda independentista vasca. Tamién foi voceru y cordinador d'Herri Batasuna (1997-2001), conceyal y voceru d'Herri Batasuna y Euskal Herritarrok na casa conceyu de Donostia (1992-2000), asina como parllamentariu vascongáu ente 2004 y 2005 nes files de Sozialista Abertzaleak.

## Referencies

## Enllaces esternos
Ermu

L**'ermu** o **desiertu** ye un terrenu despobláu, ensin vexetación o con mui poco y onde hai muncha diferencia de temperatura del día a la nueche (hai variaciones d'hasta 50ºC). Nesti terrenu les precipitaciones son enforma escases. 

Alternativamente, tamién se define **ermu** como un *terrenu que nun pue dar frutu, que nun pue dar collecha, despobláu*. Según esta definición, tamién son ermedales, otros climes más fríos como l'árticu o la tundra, magar que lo avezáu ye rellacionar ermu con climes caldios y enllenos de sable.

Al aviesu de lo que la xente camienta sobro l'ermu o desiertu, nun suel ser too sable, l'ermu d'El Sáḥara por exemplu, namái un 22% del terrenu ta ocupáu peles dunes y el sable, mientres que la llera y la grava representen el 68%. El 10% restantes son montes.

Tien reputación nun abellugar vida, pero eso depende de la clas d'ermu; en munchos hai vida abondo, la vexetación adáutase al pocu mugor y la fauna escuéndese pel día pa caltener esti mugor. Los ermedales representen la zona orográfica más grande del planeta: la so superficie total ye de 50 millones de quilómetros cuadraos, alrodiu d'un terciu de la superficie terrestre.

Gran parte de los ermos allúguense en zones carauterizaes poles altes presiones constantes, condición que nun favorez la lluvia. Ente los ermos d'estes zones podemos solliñar: el **Sáḥara** y el de **Kalahari** n'África y los ermos d'Australia.

## Climes desérticos

Los ermos tan distribuyíos ente distintes zones:

* **Zones semiárides**: tienen una media de precipitaciones de ente 150 y 300 mm añales. Suelen tar allugaes nos arabengos de los ermos y abarquen alrodiu del 15 % de la superficie de tierra del planeta 
* **Zones árides**: son precipitaciones añales de 0 a 150 mm y abarca el 16 % de la superficie de tierra del planeta 
* **Zones hiperárides**: son tan seques que a vegaes nun llueve n'años. Estes abarquen el 4 % de la superficie terrestre.

## Referencies
Ḷḷ

(minúscula: ) ye una lletra del alfabetu llatín derivada de la L con una marca diacrítica en forma de puntu inferior. Úsase en delles llingües pa representar varios soníos.

*N'asturllionés, úsense dos (el dígrafu ; minúscula: ) pa representar los soníos dialeutales occidentales y centrosureños equivalentes a la ***[[ll]]*** estándar que representa'l fonema llateral palatal (AFI) /ʎ/), cuasi toos con caráuter africáu, que constitúin soníos únicos nel conxuntu de llingües de la Península ibérica. Ente esti grupu de pronunciaciones dialeutales alcuéntrense, según l'estudiu del catedráticu de Dialeutoloxía Xosé Lluis García Arias, les siguientes:

#[]: oclusiva retroflexa sonora. Carauterística de la zona d'A Estierna nel conceyu d'Ibias
#[]: africada retroflexa sonora. Propia de la fala de La Bordinga y del Altu Ayer
#[]: africada retroflexa sorda. Conceyos d'Ayer, Quirós y otros
#[]: africada alveolar sorda. Conceyos de Ḷḷena, sur de Mieres y otros.

Antiguamente, esti grupu de soníos yera representáu por *lh* (el sistema d'escritura propuestu por Fernán Coronas), *ts* o *ŝ*. Esti grafema emplégase namái en testos dialeutales y na toponimia. Poles dificultaes d'usar esti grafema en testos dixitales úsase'l símbolu non-diacríticu **l.l** (mayúscula: L.l).

## Orixe
Diacrónicamente toos estos soníos provienen de l- y -ll- llatines y, en delles ocasiones, de pl-, kl- y fl-. Asina:
*lupu > ḷḷobu
*molle > mueḷḷe
*clamare > ḷḷamar
*plantare > ḷḷantar
*(Villa) Flaccidiana > Ḷḷaciana

## Distribución
Toes estes realizaciones del fonema /ʎ/ son carauterístiques de les fasteres dialeutales occidentales de la llingua asturiana, que Diego Catalán nomó B, C y D, esto ye, los conceyos de Valdés, Tinéu, Cangas del Narcea, Degaña, Somiedo, Teberga, Quirós; l'este de los conceyos de Navia, Villayón, Allande y Ibias, y l'oeste de los conceyos de Cuideiru, Salas y Miranda.

Na fastera del asturianu central, la "che vaqueira" ye propia de los conceyos de Ḷḷena, Riosa y Ayer, y tamién del sur de los conceyos de Mieres y Morcín.

Na provincia de Lleón alcuéntrase esti fechu nes comarques de Babia, Ḷḷaciana, Ḷḷuna, Los Argüeyos, Rivas del Sil y al norte d'Oumaña.

## Otros usos
En fonética representa l'alófonu llateral interdental y apaez cuando'l fonema /l/ ta en posición silábica postnuclear y precede a //.

## Enllaces esternos
Archivu oral del asturianu, con dellos testimonios orales de "che vaqueira"

## Bibliografía

*BORREGO NIETO, Julio. *Leonés* en *Manual de dialectología hispánica* tomu 1 Barcelona, Ariel, 1996. 
*GARCÍA ARIAS, Xosé Lluis. *Gramática histórica de la llingua asturiana* Uviéu, Academia de la Llingua Asturiana, 2003.
*VIEJO, Xulio. *La formación histórica de la llingua asturiana* Uviéu, Trabe, 2003.

## Referencies

## Enllaces esternos
Providence (Rhode Island)

**Providence** ye la capital del estáu de Rhode Island nos Estaos Xuníos. Ye la ciudá más poblada del estáu.

El censu de población de los Estaos Xuníos de 2000 diz que Providence tenía 173.618 habitantes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Gran barrera de coral

La **Gran Barrera de Coral** (Great Barrier Reef) ye'l mayor arrecife o petón de coral del mundu. El petón ta allugáu nel Mar del Coral, frente a la costa de Queensland al noreste d'Australia. La barrera, que s'estiende sobro unos 2000 quilómetros de llonxitú pue columbrase dende l'espaciu. 

El petón ta compuestu poles cadarmes calcárees de miles de millones de cuerpos polípero de coral, depositaos a lo llargo de millones d'años. El coral xorrez sobro los restos calcáreos de los sos predecesores alimentáu por un agua marina caliente, claros poco fonderos y ricos en nutrientes.

El primer esplorador européu que vio la Gran Barrera de Coral foi'l Capitán James Cook nel so viaxe de 1768. Cook descubrió l'arrecife cuando enxorró nél el 11 de xunu de 1770.

Darréu de la so bayurosa diversidá biolóxica, les sos agües nidies templaes y la so fácil accesibilidá, el petón ye un destín enforma popular ente los aficionaos al merguyu.
La Gran Barrera de Coral ye mentada dalgunes vegaes como l'ser animal vivu más grande del mundu. La realidá ye que ta formáu de munches colonies de corales. Foi declarada Patrimoniu Mundial de la Humanidá pola UNESCO en 1981.

## El desaniciu del coral
L'escalientu global, qu'afeuta al planeta Tierra ye cada vegada mayor. Esto fai esapaecer la barrera coralina, darréu que ye enforma sensible a los cambeos de temperatura del océanu. 
Per otru llau, los efeutos de la pesca indiscriminao y la contaminación faen que la barrera tea afeutada, amenorgando l'ecosistema qu'abelluga nella. De siguir asina, el petón de coral perderá pexes, flora acuático, etc. Un exemplu son los roncheles, nesti casu del xéneru "*Acanthaster planci*" que s'alimenta de coral en cantidaes descomanaes. Los roncheles en cuantes lleguen a edá adulta, consumen lo que miden, ye dicir, si un ronchel de mar tien un diámetru de 60 cm consume lo mesmo de coral duru.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Sitiu oficial de la gran barrera de coral
* Semeyes de la gran barrera de coral
Grandes Llagos

:**''Nota:** Si se refería a los Grandes llagos allugaos nel continente africanu, ver Grandes llagos africanos.*



Los *'Grandes Llagos** son un conxuntu de cinco [[llagu|llagos]] allugaos n'[[América del Norte]], ente [[Canadá]] y los [[Estaos Xuníos|Estaos Xuníos d'América]]. Los Grandes Llagos son el mayor grupu de llagos d'agua dulce del mundu.

== Llagos ==
Los Grandes Llagos son (d'oeste a este):

* [[Llagu Superior]] (el mayor y más fonderu)
* [[Llagu Michigan]] (el únicu que ta dafecho nos [[Estaos Xuníos]], el segundu mayor en [[volume]])
* [[Llagu Hurón]] (el segundu mayor en [[superficie]])
* [[Llagu Erie]] (el menor en volume)
* [[Llagu Ontario]] (el menor en superficie)

Una regla mnemotécnica usada davezu pa recordar los nomes de los llagos ye la pallabra "**HOMES**" (la regla ye d'usu [[inglés]], pero bien val n'[[asturianu]]), formada poles iniciales de **H**uron, **O**ntario, **M**ichigan, **E**rie, y **S'''uperior, magar qu'esta regla nun los enumera en nengún orde en particular.

## Ver tamién
* Grandes llagos africanos

## Referencies

## Enllaces esternos
Gran Valle del Rift

El **Gran Valle del Rift** o *Rift Valley* ("*rift*", francedura, el términu emplegose per primer vegada en 1920 pa describir el relieve del área fallada del oriente africanu, *Gran Rift Valley*).

Ye un complexu de falles tectóniques que s'estienden per más de 5.000 km, en sen norte-sur, dende'l norte de Siria hasta'l centru de Mozambique.
Entamó a formase nel sureste d'África (au ye más enanchu) hai unos 30 millones d'años y sigue medrando anguaño, tanto n'anchor como en llonxitú.

El so aniciu produzse pol frayamientu de la roca al espandise la corteya terrestre nesi puntu polos procesos tectónicos (borde diverxente). El procesu ye inversu a la colisión de plaques tectóniques que formen cadenes montañoses como l'Himalaya o los Alpes. Fórmase una zanxa llarga con lladeres de gran pendiente. La estaya rocosa central fráñese y esbarrócase periódicamente, creando falles normales, nes que los bloques de roca faen un esbariamientu vertical. En munchos llugares estos movimientos formen grandes escalones au los bloques centrales fúndense formando un graben. Per tol Valle del Rift, la corteya terrestres calezse per aciu del magma dilío qu'asciende a la superficie peles fisgues y conos volcánicos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Graben y Horst

Un **graben** ye'l conxuntu de dos falles normales paraleles con enclinamientu opuestu nun ambiente teutónicu espansivu. Ye dicir, el sector central muévese relativamente abaxo respeutu de los flancos. Nel interior d'una fuexa teutónica afloren xeneralmente roques más xóvenes hacia afuera del sistema. El tamañu d'un graben pue dir dende varios centímetros hasta 300 km

Un **Horst** o **pilar teutónicu** amuesa un movimientu hacia arriba nel so interior, ye dicir, el sector central ta constriyíu por roques más antigües como'l sector llateral.

## Ver tamién
* Falla
* Placa tectónica

## Referencies

## Enllaces esternos
123 e.C.

## Fechos
* Conquista de les Islles Baleares polos romanos.
* Anexón del sur de la Galia por Roma, pa crear la provincia *[[Galia Narbonense]]*.

## Nacencies
*  -

## Muertes
*  -

## Referencies

## Enllaces esternos
125 e.C.

## Fechos
* Antípatro de Sidón escribe un poema, llistando por primer vegada les Siete Maraviyes del Mundu

## Nacencies
* -

## Muertes
* -

## Referencies

## Enllaces esternos
127 e.C.

## Fechos
* Hiparco perfae'l primer catálogu astronómicu con unes 850 estrelles.
* Los chinos espulsen a los *hsiung-nu* (antepasaos de los hunos) del cursu superior del Huang He.

## Nacencies
*  -

## Muertes
*  -

## Referencies

## Enllaces esternos
Kilimanjaro

El **Kilimanjaro** ye un volcán allugáu nel Parque Nacional Kilimanjaro en Tanzania, ye'l cume más altu d'África con 5.895 m d'altor máximu n**'Uhuru Peak** y ún de los volcanes más altos del mundu.

Ye un estratovolcán formáu por tres cráteres con ñeves perpetues, pola mor del glaciar qu'esiste nel so cume. Nos últimos años preocupen muncho l'amenorgamientu aceleráu del grosor y de la superficie del glaciar.

## Etimoloxía
L'orixe del so nome nun ye nidiu. Paez remanecer nes pallabres suaḥilis, *kilima* (monte pequeñu) y *njaro* (degorriu del frío); o bien de la espresión *njaro* (caravanes), en referencia a los convois d'esclavos de los vendedores árabes de Zanzíbar, que facíen una posa pa tomar alendu nos paraxes. Dalgunos apunten a la pallabra *njare*, la fonte de l'agua. Los masai denómenlu cenciellamente *Ngage Ngai*, ye dicir la 'casa de Dios'.

## Xeografía
Alcuéntrase nel marxe oriental del Valle del rift. Amuesa que tuvo muncha actividá volcánica nel Pleistocenu. Nun s'alcuentra aislláu dafechu na llanada africana, ta acompangáu por otros tres conos volcánicos, orientaos nun exe este-suroeste: el más antiguu, **Shira**, al oeste, con un altor de 3962 m, **Mawenzi** al este, con un altor de 5149 m y, ente ellos, Kibo, que ye'l más recién y amuesa señales d'actividá, en forma de fumaroles. Ente'l Kibo y el Mawenzi hai una plataforma de cerca de 3600 ha, denomada “la siella” (“the Saddle”, n'inglés, *siella de montar*) que conforma la mayor área de tundra d'altura n'África.

## Ver tamién
* Siete Cumes

## Referencies

## Enllaces esternos
Delfín Quishpe

**Delfín Quishpe Apugllon**  ye un músicu folclóricu ecuatorianu qu'algamó en 2006 una bultable repercusión internacional cola so canción "Torres gemelas" al traviés del portal d'internet YouTube.

## Biografía
*'Delfín Quishpe*, conocíu tamién artísticamente como *Delfín hasta el fin*, nació na comunidá quechua de San Antonio de Encalado, nel cantón Guamote de la provincia ecuatoriana de Chimborazo. Entamó el so llabor musical bien mozu, cola composición de dellos temes folclóricos. 

Amás del so llabor como intérprete y compositor, trabaya nel enseñu de instrumentos y sones tradicionales a rapazos de la so comunidá, y participa en dellos conxuntos musicales y de danzes folclóriques como *Revelación* (1997), *Sensación del momento* (1998) y *Jatun Ayllu* (1999 - 2000). 

Nesi tiempu, Quishpe espubliza dos discos: *El Faraón del Ritmo* nel añu 2001 y *El Gallito*, en 2003. 

Quishpe, amás de caltener la so xera musical tradicional, entama a esperimentar con ritmos de música electrónica y *[[pop]]*. Ye asina cómo nel añu 2006 espubliza al traviés d'internet el videuclip de *Torres Gemelas*, canción inspirada nel atentáu de les torres ximielgues del 11 de setiembre de 2001 en Nueva York, y col qu'algama una bultable repercusión nos países de fala castellana.

## Discografía
**El Faraón del Ritmo* (2001)
**El Gallito* (2003)

## Referencies

## Enllaces esternos
*Sitiu web oficial
*Delfin Quishpe, en *ecuadorMusical.com*
*Videu de ''Torres Gemelas'' en YouTube]
*Letra de "Torres Gemelas"
130 e.C.

## Fechos
* El territoriu xudíu algama la so independencia *de facto* del decadente Imperiu Seléucida.

* Diutase la Lex Aebutia, cola qu'entama'l periodu clásicu altu del drechu romanu.

## Nacencies
*  -

## Muertes
*  -

## Referencies

## Enllaces esternos
132 e.C.

## Fechos
:*Entrada trunfal en Roma d'Escipión tres conquistar Numancia.

## Nacencies
* -

## Muertes
* -

## Referencies

## Enllaces esternos
133 e.C.

## Fechos

### Per llugar

#### Roma
* Escipión derrota a los numantinos y toma Numancia, terminando la Guerra Numantina.
* Tiberiu Semproniu Gracu ye elixíu tribunu del pueblu. Intenta establecer una llei pa redistribuyir la tierra al pueblu y beneficiar a los pequeños agricultores. A ésta opunxéronse-y riques facciones nel Senáu romanu y, poro, ye asesináu por un grupu senadores y los sos siguidores esi mesmu añu.
* Reinu de Pérgamu concedíu a Roma.

#### China
* Xunu — un verdaderu exércitu de la Dinastía Han, baxo'l mandu de Li Guang (muertu nel 119 e.C.), intenta emboscar al líder Xiongnu na Batalla de Mayi, anque'l complot falla y la batalla termina con un empate.

## Nacencies
*

## Muertes
* Atalu III, rei de Pérgamu. Nel so mandatu'l pueblu romanu conviértese nel so herederu
* Tiberiu Semproniu Gracu, tribunu romanu (asesináu)

## Referencies

## Enllaces esternos
Kurtoğlu Muslihiddin Reis

**Kurtoğlu Muslihiddin Reis**  foi un corsariu turcu asina como un almirante de l'armada del Sultán. Tamién foi'l gobernador de la islla de Rodes tres de la so invasión en 1522. Fizo un papel importante na conquista d'Exiptu (1517) y na de Rodes (1522) áu dirixera les fuercies navales otomanes na batalla. Arriendes ayudó a criar l'armada otomana del Índicu con base en Suez, que sería dempués dirixida pol so fíu, Kurtoğlu Hızır Reis.

Foi conocíu como **Curtogoli** n'Europa, principalmente n'Italia, Francia y España. Otros nomes que-y dieron los europeos foron *Cadegoli*, *Cadoli*, *Gadoli*, *Kurtog Ali*, *Kurdogli*, *Kurdogoli*, *Kurdoglou*, *Cartugli*, *Cartalli* y *Orthogut* en dellos ámbitos europeos 

**Kurtoğlu Muslihiddin Reis** foi'l padre de Kurtoğlu Hızır Reis, almirante cabezaleru de l'armada Otomana del Índicu que dirixera la espedición naval escontra Sumatra n'Indonesia (1568-1569) pa protexela de les agresiones portugueses. La flota otomana arribó a la provincia d'Aceh en 1569, cuyo cabezaleru, el Sultán Alladdin, declarara una alianza colos otomanos en 1565. Esti eventu marcó la espansión más profunda del imperiu hacia l'este. Aceh permaneció como un protectoráu otomanu hasta finales del sieglu XVIII, y como aliáu del Imperiu Otomanu hasta 1904, cuando foi capturáu pol imperiu Holandés.

## Referencies

## Enllaces esternos
Mehmed II

**Mehmed II** (30 de marzu de 1432- 3 de mayu de 1481), apodáu *el conquistador*, fíu de Murad II, Sultán Otomanu ente 1451 y 1481 foi'l séptimu sultán de la casa d'Osman, dinastía de los Osmanlíes. En 1453 tomó Constantinopla provocando la cayida del Imperiu Romanu d'Oriente. Tentó de tomar Belgráu tres d'un llargu asediu pero nun lo consiguió. Conquistó toa Bosnia, el Ducáu d'Atenes serbia y Grecia. Tamién tentó de tomar Rodes pero fracasó.
Ángulu sólidu

L**'ángulu sólidu** o **ángulu cónicu**, (denotáu pela lletra griega ***Ω***) qu'un oxetu abarca, vistu dende un puntu dau, mide cuánto de grande **apaez** esi oxetu al observador. Dicho en términos cenciellos, l'ángulu sólidu mide'l "tramu de cielo" qu'ocupa un oxetu. La unidá SI del ángulu sólidu ye l'estereorradián, y la so abreviatura ye **sr**. Un estereorradián ye igual a un radián al cuadráu.

La ecuación dimensional del ángulu sólidu, al empar que la del ángulu planu ye **1**.

Pa calcular l'ángulu sólidu baxo'l que se ve un oxetu dende un puntu, proyéutase l'oxetu sobro una esfera de radio \scriptstyle{R} arbitrariu centrada nel puntu. Si la superficie de la proyeición del oxetu sobro la esfera ye \scriptstyle{S} l'ángulu sólidu baxo'l que se ve l'oxetu ye, por definición:
:\Omega={S\over R^2} 
L'ángulu sólidu baxo'l que se ve un oxetu, depende de les dimensiones del oxetu **y** de la distancia a la que ta. Por exemplu l'ángulu sólidu baxo'l que s'adiquen una moneda de 1 céntimu d'euru a 1,80 m, la lluna, y el sol son enforma parecíos (\scriptstyle{\simeq 6\,10^{-5}} sr) pese a la descomanada diferencia de les sos dimensiones.

Un "cuadráu de cielo" de 0,923... radianes de llau (52,89°\textstyle{\times}52,89°) vese baxo un ángulu sólidu de **1** estereorradián.

Una fueya de papel A4 (21x29,7 cm) adicada dende un puntu centráu a 21,6 cm de la fueya vese aproximadamente baxo un ángulu sólidu de **1** sr.

L'ángulu sólidu baxo'l que se ve un casquiellu esféricu con diámetru \scriptstyle{2\theta} ye
:\Omega=2\pi(1-\cos\theta)\,
Dende una esquina (diedru reutángulu), una habitación vese baxo un ángulu sólidu de \scriptstyle{\pi} sr.

La mesma habitación adicada dende'l vértiz del triedru reutángulu formáu por una esquina y el techu vese baxo un ángulu sólidu de \scriptstyle sr.

La bóveda celeste ocupa mediu universu, ye dicir, qu'un ángulu sólidu \scriptstyle{2\pi} sr.

Dende un puntu nel espaciu intersideral, l'universu ocupa un ángulu sólidu de \scriptstyle{4\pi} sr.

## Referencies

## Enllaces esternos
Estereorradián

L**'estereorradián** ye la unidá derivada del SI que mide ángulos sólidos. Ye l'equivalente tridimensional al radián. El so símbolu ye: **sr**.

Un estereorradián defínese como l'ángulu sólidu formáu ente'l centru d'una esfera de radiu unitariu y una porción de superficie d'esa esfera d'una unidá cuadrada.

Según esta definición, y al empar qu'una circunferencia tien 2π radianes, una esfera tendrá 4π estereorradianes.

## Ver tamién
* Ángulu sólidu
* Radián

## Referencies

## Enllaces esternos
Visir

**Visir** (del árabe, وزير wazīr) ye, nun contestu históricu islámicu, un cargu netu al de primer ministru, ayudante o validu d'un monarca.

La figura del **visir** algamó importancia cuando los califes abbasíes adoptaron les maneres de la estinta monarquía persa. El Califa rodeábase de pompa y convertíase nun ser misteriosu ya invisible, que gobernaba por medio d'un primer ministru que xeneralmente cumplía la doble tarea de sofitar al monarca allonxáu de les non grates xeres administratives y al tiempu atraer sobro sí mesmo les responsabilidades y cuentes que pudieren pedise sobro la aición de gobiernu, calteniendo asina intauta la reputación del Califa, cabezaleru temporal y espiritual de la comunidá. La figura nun tien un res d'orixinal: nun ta lligada únicamente al califatu nin tampoco a un contestu islámicu, anque fuera d'él nun s'usa el términu **visir**.

Nel oriente musulmán (Máshreq) munchos visires yeren perses, persones que quiciabes por la so tradición cultural taben más preparaes pa asumir les xeres de alministración d'un gran territoriu que los sos xefes, los califas árabes o los sultanes otomanos, unos y otros remanecientes de tradiciones culturales nómades o en cualquier casu lligaes a pequeños Estaos.

Los visires exercíen n'ocasiones el poder de factu, dexando a los monarques como meres figures llexitimadores de la so autoridá, tal y como ocurría n'Europa colos validos de los reis.

Nel imaxinariu popular, la figura del **visir** o "**gran visir**" ye un estereotipu lligáu delles vegaes a la maldá, la codicia o la conspiración, precisamente por aprucir como responsables caberos de les decisiones polítiques y de la represión, fore ello verdá o non. Un exemplu d'ello ye **Ya'far al-Barmaki**, visir del Califa Harun al-Rashid y finalmente executáu por orde d'ésti, que quedó pa la posteridá como personax intrínsecamente malváu, protagonista de dellos cuentos populares. Pue vese'l so rastru na película Aladdin de Walt Disney. Otru visir malváu, ésti totalmente ficticiu, ye Iznogud, personax de historieta criáu por René Goscinny y Jean Tabary que tenía la obsesión de "ser califa en llugar del califa" (pretensión que, por otru llau, nun sería verosímil nun **visir real**).

Otros visires famosos son Nizam al-Mulk, ministru del xoven rei turcu de la dinastía selyúcida Malik Shah, al que se-y atribuíen papeles de visir paternalista y sabiu, y delles veces cercanu a Maquiavelu, o el andalusí Ya'qub al-Mansur, Almanzor. El cargu d'esti caberu yera'l de hāyib o chambelán de Hisham II y non el de visir, magar que les sos funciones yeren asemeyaes.

En llingua árabe actual, wazīr equival a "ministru", y el cargu de primer ministru nómase xeneralmente, ra'īs al-wuzarā', "presidente de los ministros". l'usu del términu visir ye aceptable únicamente nun contestu históricu; si se refier a un cargu actual lo habitual ye traducir wazīr como "ministru".
134 e.C.

## Fechos
:* Llegada d'Escipión a Tarragona.

## Nacencies
*  -

## Muertes
*  -

## Referencies

## Enllaces esternos
135 e.C.

## Fechos
* Fin de la revuelta xudía de los Macabeos contra l'Imperiu Seléucida que pretendía helenizalos.

## Nacencies
*  -

## Muertes
* Cayo Xuliu César el Mayor, padre de Cayo Xuliu César, dictador romanu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Munición

La **munición** ye'l billuríu de suministros que precísense pa usar armes de fueu.Esto abarca bales pa fusil, pistola y hasta perdigones pa cartuchos. 

## Desargáu de la munición

La pólvora ye la meteria común pa impulsar los proyeutiles, na dómina de los mosquetes y arcabuces, introducíase-yos la pólvora y les bales de cañones. La pólvora debíase comprimir con una baqueta que tamién usábase pa colocar el tacu de papel, y pa facer el disparu prendíase una mecha que tenía l'arma. En estes antigues armes yera mui prolongau'l tiempu pa introducir la munición y el tiempu pa disparala.

Nel sieglu XVII críase'l fusil, que nun utiliza mecha sinón la llave de pedernal pa facer instantáneu'l frayu, y en 1830 esa llave foi cambeada pola llave de percusión, que fizo realizable el frayu al primer gatillazu. Nesa mesma dómina,ficiéronse otros avances nos fusiles pa llograr mayor alcance mortal y estabilidá nel frayu (consultarrayau d'ánima).

Na década de 1840, críase el fusil de cartuchu, que fizo breve el tiempu pa cargar la munición y tamién realizable en diferentes posiciones del fusil. Los cartuchos yeren orixinalmente envueltes de cartón o tela encerada, que conteníen una pequeña cantidá de pólvora (nomau carga) y tamién la bala dientru, dellos rasgábanse al metese el cartuchu nel fusil. Posteriormente criáronse cartuchos que yá incluyíen el cebu faciendo más breve el tiempu pa cargar la munición.

Posteriormente, los cartuchos integráronse como n'actualidá, d'un cilindru metálicu (nomáu vaina) que contenía la carga dientru, el cebu (agora nomau fulminante) nel centru del culote (base de la vaina) y un estremu de la bala embutíu na boca de la vaina.

Los revestimientos y aleaciones de bales entamaron na década de 1830 pa evitar la deformación de la bala que provocaba inestabilidá na so trayeutoria. La primera aleación foi la de bismutu col plomu y el primer revestimientu foi'l cobre sobro'l plomu.

## Referencies
Gran Maestre

**Gran Maestre** ye la máxima autoridá nes órdenes militares. Tamién s'usa na masonería.

## Nes órdenes relixoses
El **maestre** ye la máxima autoridá d'una orde, con un poder cuasimente absolutu, tanto no militar, como no político o relixoso. Yera escueyíu pol conseyu, compuestu por trece flaires, d'au-yos vien a los sos componentes el nome de **Treces**. El cargu de maestre ye ainda guei vitaliciu y, a la so muerte, los Treces, convocaos pol prior mayor de la orde, escueyen al nuevu.

## Destitución
Cabe la destitución del maestre por incapacidá o por conducta perniciosa pa la orde. Pa llevala a cabu necesitábase l'alcuerdu de los sos muérganos superiores: conseyu de los trece, «prior mayor» y «conventu mayor».

## Ver tamién
*Orde militar
*francmasonería

## Referencies

## Enllaces esternos
*Llinia d'Arreos Masónicos pa Loxes Simbóliques y Filosófiques
Ángulu llanu

Un **ángulu llanu** o **planu** ye l'ángulu que ye igual a 180°, o  \pi \, rad.).

Nún ángulu llanu los dos llaos tán alliniaos ún de siguío del otru, dixebrando el planu en dos semiplanos.

## Ver tamién
*Ángulu
*Ángulu agudu
*Ángulu obtusu
*Ángulu reutu

## Referencies

## Enllaces esternos
Goniómetru

:*Pa mididor d'ángulos en [[mecanizáu]] de pieces ver [[Goniómetru (instrumentu)]].*

Un **goniómetru** ye un instrumentu de medición con forma de semicírculu o círculu graduáu en 180° o 360°, usáu pa midir o construyir ángulos. Esta erbía permite medir ángulos ente dos oxetos, tales como dos puntos d'una costa, o un astru -tradicionalmente el Sol- y l'horizonte. Con esta erbía, si l'observador conoz la elevación del Sol y la hora del día, pue determinar con bastante precisión la llatitú a la que s'alcuentra, per duana de cálculos matemáticos cenciellos d'efeutuar.

Tamién se-y pue denomar sestante. Esti tarecu, que sustituyó al astrolabiu por tener mayor precisión, foi durante dellos siglos de gran importancia na navegación marítimo, hasta que nos últimos decenios del sieglu XX impusiéronse sistemes más modernos, sobro too, el determín de la posición per aciu de satélites. El nome de sestante remanez de la escala del instrumentu, qu'abarca un ángulu de 60º, o seya, un sestu d'un círculu dafechu.

L'usu del goniómetru ye importante n'estayes científiques tales como l'Astronomía, la Xeodesia, y la Mineraloxía

## Referencies

## Enllaces esternos
Semicírculu

Nes matemátiques (más específicamente na xeometría), un **semicírculu** ye una figura xeométrica bidimensional que forma la metá d'un círculu. Siendo la metada de los 360° d'un círculu, l'arcu d'un semicírculu siempres mide 180°. Arriendes, l'ángulu d'un semicírculu siempres ye un ángulu llanu.

## Referencies

## Enllaces esternos