Iruña Oka/Iruña de Oca

**Iruña Oka/Iruña de Oca** (n'euskera *Iruña Oka* y en castellán, *Iruña de Oca*) ye un conceyu de la provincia d'Álava, País Vascu (España) qu'anguaño cunta con una población de 3.270 habitantes (INE 2016). Ye'l sestu conceyu más pobláu de la provincia, por detrás de Vitoria, Laudio, Amurrio, Salvatierra y Oyón.

El conceyu de Iruña de Oca formar en 1976 pola fusión de los conceyos de Iruña (compuestu por Víllodas y Trespuentes) y Nanclares de la Oca (compuestu por Nanclares de la Oca, Ollávarre y Montevite).

El conceyu ta formáu por 5 pueblos, que de la mesma formen conceyos:
* Nanclares de la Oca (oficialmente Nanclares de la Oca/Langraiz Oka), capital y principal población del conceyu.
* Montevite (oficialmente Mandaita/Montevite)
* Ollávarre (oficialmente Ollávarre/Olabarri)
* Trespuentes (oficialmente Tresponde/Trespuentes)
* Víllodas (oficialmente Víllodas/Billoda)

Ye'l conceyu más pobláu de la Cuadriella de Añana a la que pertenez, concentrando'l 35% del total d'habitantes de la rexón.

Hasta mediaos del s. XX esistió una aldega a veres del ríu Zadorra en direición La Puebla de Arganzón, ente la sierra de To y los Montes de Vitoria, llamada Lupierro y qu'apaez documentada nel Cartulariu de San Millán como *Luperho*.

## Situación xeográfica
Xeográficamente, Iruña de Oca alcontrar na zona central de la provincia d'Álava, na llamada zona de Valles Occidentales Alaveses, y raspiando yá la parte occidental de la Llanada Alavesa. En concretu, Trespuentes, Víllodas y Nanclares tán integraos na Llanada, ente que Ollávarre y Montevite allugar nel corredor que se forma ente la Sierra de Badaya y la Sierra de To. Presenta una situación especialmente estratéxica, nel puntu focal d'una encruciada de caminos que pel sur da accesu al pasu de poblar de Arganzón, puerta escontra la Meseta Norte y al Valle del Ebro, y pel oeste al corredor que se dirixe escontra Subijana Morillas, puerta a los valles de Cuartango y Valdegovía al traviés de Salinas de Añana.




## Toponimia
El topónimu *Iruña de Oca*, tal que se-y conoz anguaño, provién de la unión de los nomes de los dos antiguos conceyos que tres la so fusión conformaron l'actual en 1976: *Iruña* y Nanclares de la *Oca*.

El nome *Iruña* yera la denominación que la ciudá romana de Veleia tenía n'euskera arcaicu. El so orixe etimolóxicu taría na unión de dos elementos; per una parte la pallabra "(h)iri", que significa *ciudá* n'euskera, y per otra parte, anque nun ta del tou claru, la pallabra "ona", *bonu* o *bona* n'euskera. Por tanto, "Iruña" vendría significar daqué como "La Bona Ciudá" (dellos etimoloxistes falen inclusive de "La Gran Ciudá"). Esti nome repitir en delles llocalidaes de la Comunidá Autónoma Vasca y Navarra como Iruñea (Pamplona), Irunberri (Lumbier) o Irun. Ello ye qu'en Iruña de Oca, Irún y Pamplona atopábense los trés asentimientos urbanos más importantes de l'antigua Vasconia en dómina romana. En Llatín, cada ciudá tenía un nome bien distintu: Veleia, Easo y Pompaelo respeutivamente, pero na llingua llocal teníen un nome similar.

La *Oca* ye debida a los templarios que mientres la Edá Media asitiar nestes tierres a les que denominaron *Tierra de la Oca*, por ser ésti l'animal al que veneraben.

## Historia

### Hasta la Edá Media
Los primeros asentamientos conocíos nel área de Iruña de Oca tán asitiaos no que güei día ye'l Xacimientu Arqueolóxicu de Iruña-Veleia y daten de la Edá del Bronce (primer mileniu a.C). En dichu terrenal atopáronse restos de viviendes de planta circular y rectangulares que más tarde fueron sustituyíes por edificios romanos, que ocuparon el llugar fundando lo que llamaron Veleia. Esta ocupación tuvo llugar alredor del sieglu I&nbsp;e.C. y les viviendes construyíes (domus) teníen una estructura similar: patiu arrodiáu pela vivienda y dotada de cisterna de formigón romanu. Mientres el so momentu de mayor rellumanza, la ciudá cuntaba con 10.000 habitantes, siendo la tercer ciudá más grande del sur de los Pirineos siendo tan solo superada por Cesar Augusta (Zaragoza) y Tarraco (Tarragona). Los tiempos de bonanza remataron cola llegada de los Bárbaros a la Península Ibérica nel sieglu V d.C.

Ye posible que los nucleos de Víllodas y Trespuentes fueren barrios esteriores de Veleia; y ye que l'orixe etimolóxicu d'esti últimu nucleu ye *Transpontem* ("tres la ponte", en llatín), y ye que tanto Víllodas como Trespuentes cunten anguaño con una ponte d'orixe romanu que posiblemente yera utilizáu pa comunicar los poblaos cola ciudá de Veleia. 

En Nanclares, a principios del sieglu XXI, atopáronse restos de cabañes o viviendes romanes en que los sos contorna había fondes que sirvíen de descansu a los caballos. Yá hai constancia de la esistencia de dalgún pobláu previu a la llegada de los romanos, la prueba más relevante ye l'apaición d'un cercu d'orixe posiblemente celtíberu na que puede apreciase la inscripción *Langrares*, que daba nome al llugar, y que foi evolucionando hasta l'actual *Nanclares*.

### Edá Media
Yá na Edá Media, paez ser que los Templarios asitiar nestes tierres, y ye nesti momentu cuando según dalgunos surde'l sufixu 'de la Oca' qu'anguaño acompaña al nome de Nanclares. Les tierres en que los templarios establecer nel norte de la península Ibérica yeren conocíes como *Tierra de la Oca*. 

Ye nesta dómina na qu'apaecen per primer vegada reflexaos na Rexa de San Millán los nucleos actuales d'Ollávarre y Montevite; el primeru nel sieglu XI y el segundu, como Montovit, en 1025.

Nanclares de la Oca y Ollávarre son citaes como villes per primer vegada nun documentu'l 21 d'avientu de 1523.

Pela redolada de Trespuentes, na Sierra de Badaia, construyir mientres el sieglu XIII una casa-torre perteneciente a la familia más poderosa de Iruña de Oca, los Martínez de Iruña, que la donaron a los Jerónimos por qu'alzaren un conventu, y en 1413, el Papa Benitu XIII aprueba la construcción. Mientres más de mediu sieglu foi habitáu polos Jerónimos hasta qu'en 1471 decídese'l zarru y abandonu por cuenta de la escasez de recursos pa sobrevivir nel llugar. Sicasí'l conventu nun ye dafechu abandonáu sinón que se realiza'l pidimientu de cesión a los monxos Agustinos, solicitú que ye aprobada pol papa Sixto IV. Los nuevos inquilinos nun van abandonar el conventu hasta l'añu 1835.

Tanto Nanclares como Ollávarre y Montevite pertenecieron al Señoríu del Conde de Orgaz dende a lo menos principios del sieglu XV. El llabor de dichu conde yera la de recaldar tributos ente los vecinos y confirmar la designación del Procurador Xeneral del Estáu Noble y la del Alcalde Ordinariu nel Estáu Llanu. Esistía nun recintu de Nanclares una casa infanzona de los Hurtado de Mendoza o Condes de Orgaz na que Fernán Hurtado de Mendoza fundó una ermita oratoriu sirvida por Hermanes de la Orde Tercer de San Francisco que sumió nel sieglu XIX.

### Sieglos XVII a XIX
Mientres la Guerra d'Independencia Española hubo gran presencia de militares ingleses en Iruña de Oca, sobremanera na batalla de Vitoria. Los militares pertenecíen a la 4ª y Llixera división, que taben a les órdenes de Wellington, amás de les brigaes de caballería británica de Robert Hill, Grant, Ponsonby y la portuguesa de D'urban. La so misión yera esperar pela redolada de Nanclares hasta que les tropes de Hill tomaren los Altos de Puéblalo, lo que-yos dexaría cruciar el Zadorra ensin dificultá y atacar frontalmente'l centru de la posición imperial. Les pontes de Víllodas y Trespuentes tamién tuvieron un protagonismu yá que fueron tomaos polos ingleses estratéxicamente pa evitar la meyora de los franceses pol Zadorra. 

Les Guerres Carlistes tamién tuvieron parte del so desenvolvimientu nestes tierres. Una muestra d'ello son los trés torres qu'entá güei caltiénense arrodiando Nanclares.

A finales del sieglu XIX abrió pela rodiada de Nanclares un balneariu conocíu como'l de Bolem, pero cayó na decadencia pocu tiempu dempués, y en 1914 foi adquiríu polos Hermanos Menesianos, que tresformaron l'edificiu en conventu y, más tarde y hasta l'actualidá, nun colexu. Anguaño ye un institutu priváu nel que s'imparte secundaria y cursos PCPI.

### Hasta güei día
Mientres la Guerra Civil Española el bandu nacional construyó a veres del ríu Zadorra, ente Víllodas y Nanclares, un campu de concentración que foi utilizáu a lo llargo de la posguerra y nel que s'encarcelaron a los opositores del nuevu réxime franquista. Funcionó ente los años 1940 y 1947 como campu, y dende entós como prisión. En 1981 l'edificiu reformóse y funcionó dafechu hasta 2011, cuando s'inauguró un nuevu centru penitenciariu nes faldes del monte San Miguel, nos Montes de Vitoria, entá dientro del términu llocal de Nanclares de la Oca.

A lo llargo del sieglu XX, dau un aumentu de la industrialización y los movimientos migratorios n'España, l'actual conceyu aumentó significativamente la so población, pasando de los 950 habitantes en 1900, a los más de 3.100 d'agora. Na actualidá Iruña de Oca cunta con dos polígonos industriales: San José los Llanos y Subillabide, y delles canteres que fueron cerrando pero qu'a lo llargo del sieglu XX fueron una de les fontes de trabayu más importantes del conceyu.

Pa la eleición de los procuradores de les Xuntes Xenerales d'Álava de 1979, usóse un sistema de circunscripciones basaes en 18 hermandaes. Iruña de Oca foi una d'eses hermandaes y tenía derechu a escoyer 1 representante al traviés de los sos conceyales nel conceyu (foi escoyíu un representante de los independientes). En 1983 esi sistema camudar pa estremar el territoriu alavés en 7 circunscripciones basaes nes cuadrielles y p'escoyer a los procuradores n'eleiciones. Anguaño Iruña de Oca ta incluyíu na circunscripción de Tierres Esparsas, dempués de qu'en 1987 volviera camudar el sistema d'eleición y pasara a estremase en 3 circunscripciones (Cuadriella de Vitoria, Cuadriella de Ayala y el restu de cuadrielles).

Na actualidá Iruña de Oca ye un conceyu dotáu de servicios básicos y comerciu, pero la cercanía y la facilidá pa movese a Vitoria perxudica en parte al sector servicios, una y bones la población aprovecha la so presencia na capital pa mercar tou lo que precisa. 

Ta perfectamente comunicáu per carretera, yá que ta asitiáu xunto a l'autovía del norte  (Antigua ) y ye cruciáu pola , carretera comarcal coneutada cola , autopista que comunica con Bilbao. Amás cunta con estación de tren, taxi y delles llinies d'autobús.

## Economía
A lo llargo de la historia del conceyu, la so economía basóse principalmente na esplotación ganadero y agrario, según la forestal. Mientres el sieglu pasáu empezar a aprovechar les fasteres de la Sierra de Badaia asitiaes al norte col fin de llograr piedra caliar, tou ello por aciu canteres. Éstes, asitiaes en Nanclares y Trespuentes, dieron, sobremanera nel sieglu XX, trabayu a gran parte de la población.

Los polígonos industriales de San José de los Llanos y Subillabide cunten con numberoses empreses de too tipu y dan trabayu a otra parte de la población. Amás ta prevista una ampliación de dichos polígonos, polo que ye posible que'l númberu d'emplegaos nel conceyu aumente, y de manera indireuta la población del conceyu. La industrialización del conceyu na segunda metá del sieglu XX fizo que los habitantes de Iruña de Oca pasaren de ser mayoritariamente llabradores y ganaderos, a depender del sector industrial que foi'l nuevu motor económicu.

Iruña de Oca, y sobremanera la capital, ye un conceyu provistu de too tipu de comerciu. Podemos atopar chigres, restoranes, panaderíes, ferreteríes, peluqueríes o supermercaos ente otros servicios.

Asina, anguaño, Iruña de Oca basa la so economía na industria y el comerciu, daqué qu'oldea radicalmente cola imaxe de zona rural que se tenía antes de la industrialización.

## Fiestes
* **[[Montevite]]**
El 24 de xunu, festividá de San Xuan empiecen en Montevite les fiestes patronales, que la so celebración treslladar al fin de selmana más próximu. Mientres les mesmes, entámense numberosos actos festivos, musicales, deportivos, infantiles, gastronómicos, etc.

* **[[Nanclares de la Oca]]**
:*vease* El Bruxu (Nanclares).

En 1968 empecipióse la tradición de *La baxada d'El Bruxu* dende la torre de la ilesia cada 13 d'agostu p'abrir les fiestes patronales.
El Bruxu empieza a baxar dende la torre namás realizar el txupinazo nuna especie de carru mientres llanza carambelos a los presentes, y a la metá del percorríu recita una poesía o una coplilla n'honor a los nanclarinos. Siempres termina deseyando a toos unes felices fiestes y glayando un *¡Viva Nanclares! ¡Gora Langraiz Oka!.* Tres la baxada ye tradicional averase a les *txoznas* y beber *[[zurracapote]]* que se parte de forma gratuita.
Mientres les fiestes, tamién percuerren les cais Inaxio, Tronchabuches, La Txata, Patxi y los tradicionales cabezudos, que ponen un toque de color y diversión.

Mientres estos díes entamen actos de too tipu que faen que sían munchos los vecinos y visitantes que s'axunten en Nanclares por estes feches. Ente ellos, hai unu que destaca pola so antigüedá y singularidá: la Bendición de les Peres, mientres la cual vístise al patrón, San Roque, con una banda de peres, que son bendicíes pol sacerdote na misa mayor. Anguaño la Xunta Alministrativa apurre caxes de peres, que dempués de ser consagraes, partir a la salida de la ilesia.
Otros actos tradicionales son la morcellada nel Ríu San Antón, les verbenes na plaza, el conciertu de dalgún grupu conocíu a nivel vascu o nacional, el mercáu artesanal, l'espectáculu piromusical (fueos artificiales qu'esploten al ritmu d'un cantar) o la cucaña na Torca.
L'últimu día pela nueche produzse la xubida del Bruxu, cola que se cierren les fiestes.
* **[[Ollávarre]]**
L'últimu fin de selmana d'agostu, empiecen en Ollávarre les fiestes n'honor al so patrón, San Esteban. Mientres les mesmes, entámense numberosos actos festivos ente los que destaca la baxada del Espuelista, qu'abre les fiestes, y la so xubida, que simboliza la finalización de les mesmes.
* **[[Trespuentes]]**
Alredor del 26 de mayu, empiecen en Trespuentes les fiestes patronales, que la so celebración treslladar al fin de selmana más próximu.
* **[[Víllodas]]**
El 10 de xunetu, festividá de San Cristóbal, empiecen en Víllodas les fiestes patronales, que la so celebración treslladar al fin de selmana más próximu. Mientres les mesmes, tien llugar un singular concursu de coches de dómina, nel que se premia la orixinalidá y bon gustu. Tamién s'entama una merienda popular na plaza. Les fiestes conclúin cola quema del moñecu: "Paco'l del tabacu", que nació en 1982, frutu de la imaxinación popular y, que tien la peculiaridá, de que, a diferencia d'otros personaxes festivos, nun baxa de nenguna torre p'abrir les fiestes, sinón que se quemar l'últimu día, a manera de traca.
* **Fiesta de l'Asociación Cultural Arkiz**
L'Asociación Cultural Arkiz naz el 18 d'ochobre de 1997 impulsáu por D. Eusebio Alzola, párrocu entós daquella de los pueblos que lu componen: Subijana d'Álava, Trespuentes y Villodas.
Esta asociación busca al traviés de les sos actividaes investigar, fomentar y dar a conocer el patrimoniu cultural de los nuesos pueblos.
Pa ello, l'Asociación Cultural Arkiz recreó distintos pasaxes de la hestoria, según tradiciones de la nuesa tierra: Boda de principios del sieglu XX, Romería de San Agustín, Treslláu de Santa Catalina, Fiesta Medieval Santa Catalina de Badaya....

La fiesta celébrase siempres el primer sábadu de xunetu, ente San Pelayo y San Cristóbal. Realicen una Fiesta Medieval nel Monesteriu de Santa Catalina. Nel eventu, que se preparar con dellos meses d'antelación, participen vecinos de los trés pueblos. Ye una bona ocasión p'averase a conocer la paraxa.

* **Tol conceyu**

En primavera celébrense les conocíes popularmente como *fiestes culturales* de Iruña de Oca. Les actividaes realizaes tán, como'l so nome indica, rellacionaes cola promoción de la cultura. Son yá una tradición la celebración de diversos actos como pueden ser charres, actuaciones infantiles, teatros, conciertos, demostraciones de deporte rural (local y vascu), películes, documentales, monólogos,... Destaquen amás pola so celebración añal: *la feria gastronómica de les comunidaes autónomes* na que los habitantes procedentes de diversos llugares d'España axúntense y preparen platos típicos de la so tierra pa ufierta-y los a los sos vecinos en cuenta de bien pocu dineru que ye destináu a organizaciones benéfiques, *los concursos de pintxos ente los chigres del conceyu*, *la marcha popular al traviés de la ruta verde* que xune los cinco nucleos de Iruña de Oca y *la fiesta de la primavera del [[Xardín Botánicu de Santa Catalina]]*.

N'antroxu ye habitual celebrar (el sábadu que correspuenda cada añu), un desfile pela avenida principal de Nanclares amenizada con música a la qu'acompañen toes aquelles persones que deseyen. Esti desfile remata nel frontón municipal onde les persones y grupos que s'amarutaren compiten por llevar se'l premiu de meyor disfraz o meyor actuación (una y bones los grupos amarutaos suelen presentar un baille). El martes d'antroxu celébrase "l'entierru de la sardina", onde se realiza la interpretación del funeral d'una sardina que termina siendo quemada nel esterior del frontón.

Tamién en Navidá realicen actos típicos d'esta dómina y rexón. Suelen empezar col belén viviente de Víllodas y sigue el 24 d'avientu cola llegada del Olentzero, que ye recibíu nel frontón municipal y pela nueche trai regalos a los neños en Nuechebona. La Nuechevieya suel celebrase con un cotillón nel frontón municipal y los Reis Magos pasen la tarde del 5 de xineru por tolos pueblos del conceyu, anque'l xarré de mayor importancia realizar en Nanclares.

## Demografía

### Población actual




### Históricu de población
Hasta la fusión de los conceyos de Iruña y Nanclares de la Oca en 1976, esistíen dos censos distintos. Na primer gráfica, los censos hasta 1970 amuesen la suma de la población de dambos conceyos, a partir de 1980 amuésase'l censu del conceyu yá fundíu de Iruña de Oca. Les tables de la derecha amuesen los censos estremaos de los dos conceyos que conformaron Iruña de Oca antes de la so fusión.





Esta segunda gráfica amuesa'l censu municipal de Iruña de Oca cada dos años dende 1988 y l'últimu censu disponible (2016).





## Monumentos históricos

### Los trés castiellos de Nanclares
Son trés pequeñes torres asitiaes pela rodiada de la llocalidá construyíes pol exércitu isabelín que tuvieron una función de vixilancia, comunicación y defensa mientres les Guerres Carlistes del sieglu XIX. Los trés tán anguaño reformaes. Los sos nomes son: Vayagüen, El Encinal y Almoreta.

* **Vayagüen**: Ta nel monte del mesmu nome (Baiaguen n'euskera, de ibaia 'ríu' y goen 'enriba'), na zona este y delantre del que güei ye'l centru penitenciariu de Nanclares. Colos sos 115 m² y 7,5m d'altor, ye la mayor de los trés torres y tuvo la función de telégrafu ópticu. 

* **Almoreta**: Atópase na parte sur del pueblu, tres les víes del tren. Ye la más pequeña de los trés colos sos 70 m² y tuvo la función de telégrafu ópticu y fortín. Anguaño ta reformáu y preparáu pa ser utilizáu como albergue. 

* **El Encinal**: Ta asitiada na llomba del mesmu nome, al sur de la sierra de Badaya y al norte de la llocalidá. Cuenta con 94m2 de planta y ta preparáu pa ser una sala d'esposiciones. 

Los trés torres tán protexíes pola Llei 16/1985 sobre'l Patrimoniu Históricu Español.

### El Calero
:*vease* El caleru (Nanclares).
Ye una singular torre de calcinación del sieglu XIX de 15 metros d'altor que forma parte dende 2011 del inventariu xeneral del patrimoniu cultural vascu con categoría de monumentu industrial. Ye singular porque a diferencia de los caleros artesanales, que funcionaben de forma intermitente y pa un usu determináu, la de Nanclares de la Oca yera de tipu continuu, yá que'l so altor aumentaba la so capacidá de carga. Esto ye, cargábase cola piedra y a midida que el cal baxaba podíen echase nueves capes.
Na parte inferior introducíase'l carbón, ente que poles escaleres esteriores xubíase la piedra caliar. Los estudios indiquen que la temperatura interior podía algamar los 1.000 graos y el procesu de fabricación de calar enllargase alredor d'una selmana. Asina s'ameyoraba la eficiencia y aumentaba la producción.

### [[Xardín botánicu de Santa Catalina (Trespuentes)|Monesteriu de Sta. Catalina]]
Esti conventu en ruines data del sieglu XIV y ta alcontráu en Trespuentes. A lo llargo de la so historia vivieron numberosos grupos de persones, primero la familia de Iruña, en colándose éstos llegaron los Jerónimos, qu'abandonen el conventu 60 años dempués, instalándose más tarde los Agustinos. En abandonándolo 4 sieglos dempués, el Xeneral Zurbano ambura'l monesteriu, quedando ésti en ruines. Nel añu 1999 el conceyu de Iruña de Oca, aprovechando esta cortil, inaugura un xardín botánicu, que ye visitable.

### [[Iruña-Veleia|Pobláu romanu de Iruña-Veleia]]
Xacimientu arqueolóxicu que data del primer mileniu e.C., ye unu de los más importantes del País Vascu. Ta asitiáu ente les llocalidaes de Trespuentes y Víllodas y cuenta con: muralla, muséu, y tienda, ente otres coses.

### Balneariu de Bolem
Esti balneariu construyir en 1860 y fueron esplotaes les sos agües alcalines bicarbonatadas sodicocálcicas nitrogenadas por D. Silvestre Larrea dende'l so entamu. El manantial caltiénse intactu na so cueva, y resulta escepcional el salón principal d'accesu y sales onde entá se caltienen les antigües bañeres. Esti conxuntu d'edificios acueye na actualidá al colexu San José de los hermanos Menesianos. Un usu distintu a aquél por que fueron concedíos nel momentu de la so construcción a mediaos del sieglu pasáu: allugar al que pretendía ser el balneariu que fixera competencia al más famosu del mundu, el de Vichy, en Francia. Pero los resultaos nun s'afixeron a les mires, y l'establecimientu foi decayendo pasu ente pasu, en parte afeutáu pola crisis xenerada pol llamáu "Desastre del 98", hasta la so alquisición pol Provincial de los Hermanos de la Instrucción Cristiana, a principios yá del sieglu XX. Na actualidá, ta abiertu como centru docente, con posibilidá d'internáu, tituláu de San José, na que s'imparte Enseñanza Secundaria Obligatoria (ESO), Bachiller, clases de recuperación o sofitu y cursos PCPI. Mientres el branu programen cursos d'inglés.
 

### [[Ponte de Trespuentes]]
Ta asitiáu na llocalidá del mesmu nome y mariña de 13 arcos partíos nos 99 metros de llargor de la ponte. Ye consideráu d'orixe romanu por cuenta de la proximidá al Oppidum. Similar ye la ponte de la llocalidá vecina de Víllodas, que tamién ye d'orixe romanu anque esta cuenta con 10 güeyos.

 

### Otros llugares d'interés
* En Nanclares de la Oca: Ilesia de l'Asunción de La nuesa Señora, Herriko Enparantza (Fonte de los 12 caños, llavaderu, regueru El Torco).
* En Montevite: Ilesia de San Xuan Evanxelista, molín y fonte local.
* En Ollávarre: Casa torre de San Esteban, ilesia de San Esteban, la Morera.
* En Víllodas: Ilesia de San Cristóbal, ermita de San Pelayo, ponte de Víllodas, casa del reló y del maestru.
* En Trespuentes: Parroquia de Santiago Apóstol, molín de Axpea.
* En Gárabo (Víllodas): molín de Gárabo

## Conceyu

### Históricu d'alcaldes

a* En 2004 Manuel Rivas foi inhabilitáu y sustituyíu pol socialista José Javier Martínez*

### Históricu del plenu
**Composición del plenu del Conceyu de Iruña de Oca dende les eleiciones de 1979**

Equivalencia de sigles:

.

### Composición actual



El socialista José Javier Martínez García foi reelixíu alcalde'l 13 de xunu de 2015 nel plenu de constitución del conceyu namái colos votos favorables del PSE-EE.

## Persones pernomaes
* **[[Blas Domingo López]]** (Nanclares de la Oca, 3 de febreru de 1781 – Vitoria, 23 d'avientu de 1861): Políticu fuerista lliberal, miembru de les Xuntes Xenerales d'Álava, alcalde de Vitoria ente 1843 y 1844, asesor y consultor de la provincia d'Álava (títulos concedíos con calter vitaliciu). Les sos decisives intervenciones na defensa de los fueros alaveses afigurar na *Instrucción pa la defensa de los Fueros de la Bien Noble y Bien Lleal Provincia d'Álava* y la so obra titulada *El Fueru Consuetudinario*. Foi escoyíu diputáu en Cortes per Álava ente 1837-1839 y 1850-1851, y en 1839 foi-y concedíu'l títulu de Padre de Provincia, col que namái s'estremaba a personaxes relevantes.
* **[[Rita Oraá]]** (Vitoria, 27 de xunetu de 1963-): Esta deportista, que mientres tola so mocedá moró en Nanclares de la Oca, foi integrante de la Seleición española de voleibol femenín que tomó parte nos Xuegos Olímpicos de Barcelona 1992. Esto convertir nel únicu xugador de voleibol vascu (sía home o muyer) que llegó a participar nunes Olimpiaes. Llogró diploma olímpicu (8ᵘ puestu) pola so participación en Barcelona. Anguaño vive n'Alcorcón (Madrid).
* **José García de Andoain Pinedo** (Víllodas, 1915-Madrid, 12 de marzu de 1997): Llicenciáu n'Económiques pola Universidá de Madrid y economista del Estáu por oposición, foi xefe de l'Asesoría Económica del Ministeriu d'Agricultura ente 1957 y 1965 y darréu direutor téunicu de la Comisaría Xeneral de Suministros y Tresportes. N'ocupando diversos cargos del FORPA (Fondu de Regulación de Precios y Productos Agrarios) y del Ministeriu d'Agricultura, según cargos na Empresa privada, foi Comisariu de Suministros y Tresportes en 1969.

## Servicios
* **Centru Cívicu**: escuela de música, club nuevu, centru médicu, salón d'actos, ximnasiu, centru de día, etc.
* **Centro Sociu-Cultural**: biblioteca, ludoteca, sales de talleres y manualidades, etc.
* **Complexu deportivu Arrate**: campu de fútbol (artificial y verde natural), piscines esteriores (branu) ya interiores (iviernu), spa, centru de fisioterapia, ximnasiu, spinning, actividaes, etc.
* **Colexu Públicu 'José Miguel de Barandiarán**': educación infantil y primaria
* **Institutu Públicu 'Badaia**': educación secundaria *
**Colexu Apostólicu Menesiano**: institutu priváu d'educación secundaria y cursos PCPI
* **Frontón municipal**

## Tresportes
* **Tren**: Na capital del conceyu atopa la Estación de ferrocarril de Nanclares-Langraiz asitiada na llinia Madrid-Irún y que dexa faer percorríos de media distancia.
* **Autobús**: Esisten delles llinies d'autobús que conecten los pueblos del conceyu ente sigo y con Vitoria como son la llinia 13 de *[[Álava Bus]]* (Vitoria-Nanclares-Villanueva-Bóveda) xestionada pola Diputación Foral d'Álava y otra xestionada pol mesmu conceyu denomada "Okabus" que xune los 5 nucleos de Iruña de Oca.
* **Taxi**: Tamién hai serviciu de taxi.

## Referencies

## Ver tamién
* Nanclares de la Oca, Montevite, Ollávarre, Víllodas, Trespuentes
* Gastronomía de la provincia d'Álava
* Área funcional de Vitoria - Álava Central

## Enllaces esternos