Monesteriu de San Xuan de la Peña

El **monesteriu de San Juan de la Peña** (n'aragonés *Sant Chuan d'a Penya*), asitiáu en Santa Cruz de la Serós, al suroeste de Jaca, Huesca, Aragón (España), foi'l monesteriu más importante d'Aragón na alta Edá Media. Nel so Panteón Real fueron soterraos un bon númberu de reis d'Aragón. Forma parte del camín aragonés del Camín de Santiago. El so enclave ye desaxeradamente singular.

## Historia y lleenda
Cunta la lleenda, qu'un mozu noble de nome Voto (en delles versiones, Oto), vieno de caza por estes paraxes cuando columbró un venáu. El cazador corrió tres la presa, pero ésta yera huidiza y al llegar al monte Pano,  espeñar pol derribadoriu. Milagrosamente el so caballu #posar en tierra selemente. Sanu y salvu no fondero del ribayu, vio una pequeña cueva na qu'afayó una ermita dedicada a San Xuan Bautista y, nel interior, topó'l cadabre d'un ermitañu llamáu Juan de Atarés. Impresionáu pol descubrimientu, foi a Zaragoza, vendió tolos sos bienes y al pie del so hermanu Félix #retirar a la cueva, y empecipiaron una vida eremítica.

Habítense estos montes pocu dempués de la invasión musulmana, al construyir el castiellu de Pano, destruyíu nel añu 734. L'orixe llexendariu del Reinu d'Aragón tamién atopa nel monesteriu cueva de San Juan de la Peña la so propia hestoria, cuando axuntaos los guerreros cristianos al pie de Votu y Félix deciden por aclamación nomar a Garcí Ximénez el so caudiellu que los va conducir a la batalla por reconquistar tierres de Jaca y Aínsa, llugar ésti onde se produció'l milagru de la cruz de fueu sobre la carrasca del Sobrarbe.

Reinando en Pamplona García Íñiguez y Galindo Aznarez I, conde d'Aragón, empiecen a favorecer al Monesteriu. El rei García Sánchez I concedió a los monxos derechu de xurisdicción, y los sos socesores hasta Sancho'l Mayor, siguieron esta política de proteición. Ellí pasó los sos primeros años San Íñigo. Nel reináu de Sancho Ramírez d'Aragón adquier el so mayor protagonismu aportando a panteón de los reis d'Aragón.

Fueron devastadores les quemes de 1494 y 1675. A raigañu del postreru d'ellos, construyóse'l Monesteriu Nuevu. El Monesteriu Antiguu foi declaráu Monumentu Nacional el 13 de xunetu de 1889 y el Monesteriu Modernu'l 9 d'agostu de 1923. La restauración foi dirixida pol arquiteutu modernista aragonés Ricardo Madalena.

### Construcción del monesteriu
Probablemente esistiera dalgún tipu de cenobiu anterior al sieglu XI, pero la construcción de mayor importancia empieza l'añu 1026 por iniciativa de Sancho'l Mayor. Nel añu 1071 el rei Sancho Ramírez dexa'l conxuntu esistente a los monxos cluniacenses y favorez la so reforma. Nesti momentu llevanta'l conxuntu que güei queda, en mayor o menor midida. La reforma benedictina de Cluny nun podía resalvar la construcción d'un claustru que se va rematar yá entráu'l sieglu XII.

### Capiteles del claustru

De finales del sieglu XI son un conxuntu de capiteles d'influencia jaquesa del claustru con temes d'animales fantásticos y dellos motivos xeométricos y vexetales onde destaquen los roleos. Un segundu grupu, formáu por venti capiteles, foi encargáu nel postreru terciu del sieglu XII al llamáu *maestru de San Juan de la Peña*, autor anónimu, tamién conocíu como Maestru d'Agüeru, probablemente pa sustituyir otru anterior. El pequeñu recintu ufiertaba un zarramientu diáfano en forma d'arcaes separaes por columnes. Los arcos víense remataos con cenefes col típicu taqueado jaqués.

El Maestru desenvuelve un programa sobre escenes bíbliques onde apaecen ente otres l'Anunciu a los pastores, la Natividá, l'Anunciación, la Epifanía, el Bautismu y la Circuncisión de Xesús, la Última Cena, episodios sobre Caín y Abel, la Creación d'Adán y Eva, según la so Reprobación y posterior condena al trabayu. De xuru el maestru d'Agüeru namái ellaboró los capiteles pa dos ales del claustru yá que a finales del sieglu XII el monesteriu entró en franca decadencia. El programa iconográfico que planteguen los 26 capiteles que caltenemos paez enfocar la Salvación al traviés de la Fe escoyendo los episodios más significativos pa ello.

Trabayar con baxorrelieves casi toos apoderaos por un *horror vacui* bien acentuáu que provoca contorsiones en delles figures que superen el mesmu marcu sacando un brazu como na escena de Xesús y los Apóstoles. Los xestos son esaxeraos, casi teatrales, acentuando los güeyos y la boca, y confiriendo narratividad a les escenes. Tocantes a les formes, éstes sométense a esquemes xeométricos qu'apoderen dende la configuración de la cara o les plegues de los paños, hasta los movimientos de caballos o de la mesma agua que s'arrama d'un xarru a otru.

### Panteón real

Nel pisu cimeru alcuéntrase'l Panteón real. Nél, mientres cinco sieglos soterraron dalgunos de los monarques d'Aragón y de Navarra. El so aspeutu actual data del sieglu XVIII.

En San Juan de la Peña, los reis d'Aragón fueron soterraos en tumbes de piedra asitiaes en trés órdenes superpuestos, dende la roca escontra fuera, presentando a la vista namái los pies del féretro. El panteón real ocupa les dependencies de l'antigua sacristía de la ilesia alta, que data del sieglu XI; foi reformáu por Carlos III en 1770, siguiendo les indicaciones de  don José Nicolás de Azara y del conde de Aranda, quien quixo ser soterráu nel atriu. La reforma namái afectó a la decoración, quedando los sepulcros nel mesmu llugar; llevantóse delantre d'ellos una paré na que s'asitiaron llámines de bronce coles inscripciones correspondientes,  distribuyir por  salar mapa de estucos y mármoles, asitiando na paré frontera unos medallones con relieves que representen escenes de llexendaries batalles.

Alluga los restos de dellos monarques navarros que reinaron n'Aragón, de los primeros condes aragoneses y de los trés reis iniciales de la dinastía ramirense, Ramiro I, Sancho Ramírez, Pedro I, xunto coles sos esposes.

## Archivu del Monesteriu
La mayor parte del fondu documental del Monesteriu treslladar al Archivu Históricu Nacional de Madrid, onde s'atopa na seición de Cleru. Atendiendo a los trabayos publicaos, la documentación #estremar en trés grandes grupos:
# Testos más antiguos, ente 507 y 1064, que se recueyen nel Cartulariu de San Juan de la Peña.
# Documentos fechaos ente 1064 y 1194.
# Documentos fechaos ente 1195 y finales del sieglu XV.

## El santu Grial
Según la lleenda española sobre'l Santu Grial, ésti permaneció nel monesteriu, dempués de pasar por  diversos allugamientos como la cueva de Yebra de Basa, monesteriu de San Pedro de Siresa, ilesia de San Adrián de Sásabe, San Pedro de la Sede Real de Baillo, la Catedral de Jaca, dende 1071 hasta 1399.

La necesidá d'atraer a los pelegrinos a Santiago que pasaben pel  cercanu camín de Jaca al monesteriu aconseyó que nél s'allugara la reliquia. En 1399 el rei Martín I llevó'l vasu sagráu al palaciu de la Aljafería de Zaragoza, onde tuvo más de  venti  año, dempués d'una curtia estancia en Barcelona, acompañando al rei y darréu treslladóse a la Catedral de Valencia.

## Referencies

## Enllaces esternos