Novallas

**Novallas** ye un conceyu español de la provincia de Zaragoza, na comunidá autónoma d'Aragón. Forma parte de la contorna de Tarazona y el Moncayo.

## Xeografía
* Allugamientu: Asitiar na vera izquierda del Queiles al NO de Zaragoza, estremeru con Navarra. El so relieve ye bastante llanu con dalgún enclín escontra l'oeste del so términu. Falta 100 km, aproximao, de Soria, Pamplona, Logroño y Zaragoza, 15 km de Tudela y 6 km de Tarazona. A 15 km al sur atopa la sierra del Moncayo.
* Coordenaes: 41° 57' Norte - 1° 42' Oeste 
* Superficie: 11,3 km²
* Altitú: 425 msnm
* Víes d'accesu:La Carretera <span style = "padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#cc0000; font-weight:bold;">N-121-C</span> *([[Tarazona (Zaragoza)|Tarazona]] - [[Tudela (Navarra)|Tudela]].)*
* Clima: Mediterraneu continentalizado. Fríu en iviernu, templáu y secu en branu.
* Códigu postal: 50510

## Población
Evolución Histórica de la Población:

Paez que nos últimos años detúvose l'enclín a la despoblación que s'empecipiara nos años 60. Esto foi por cuenta de la inmigración, sobremanera de rumanos, ecuatorianos y magrebinos, y al escesivu preciu de la vivienda en llocalidaes cercanes como Tarazona, que fizo curiosu'l preciu de la vivienda en Novallas.

## Gobiernu y alministración

Novallas ye un conceyu que'l so conceyu ta constituyíu por siete conceyales, na llexislatura qu'empieza en 2015 cinco son del Partíu de los Socialistes d'Aragón y dos del Partíu Popular. L'alcalde ye Honorio Jesús Fernández Cornago del Partíu de los Socialistes d'Aragón.

### Últimos alcaldes de Novallas

### Resultaos eleutorales

## Economía
La principal actividá económica ye l'agricultura, anque adulces va perdiendo importancia con al respective de la construcción, industria y servicios. La tierra ta bien estremada, en réxime de minifundiu. Casi toa pertenez a persones que la han recibíu como heriedu y que nun tienen l'agricultura como actividá principal o tán yá xubilaes. Hai pocos llabradores nuevos. La práutica totalidá del términu de la llocalidá ye regadío, siendo'l de les zones cercanes al ríu Queiles el de calter más intensivu. Los cultivos principales son la olivar, l'almendral, y la cebera. Les güertes suelen dedicase al consumu propiu, magar hai dalguna esplotación dedicada a frutales, tomate o dalguna otra hortoliza como l'acelga. N'otru tiempu, tuvo importancia la vide, pero na actualidá la so esistencia ye testimonial, al nun pertenecer Novallas a nenguna de les denominaciones d'orixe cercanes. L'espárragu, de gran importancia nes últimes décades del sieglu pasáu, dexó de ser unu de los cultivos principales. A pesar de pertenecer a la denominación d'orixe Espárragu de Navarra, la competencia de países con mano d'obra más barata fixo cayer los precios y que la presencia d'esti cultivu en Novallas sía testimonial.

En ganadería, hai delles granxes avícoles, magar esta actividá hai ablayáu nos últimos años. Tamién esisten dalguna granxa de gochos. La ganadería ovina sigui teniendo importancia ya inda esisten delles recielles d'oveyes. Antaño, cada familia tenía unes poques oveyes y cabres que s'axuntaben nun corral municipal llamáu "la vicera" pa formar un fatáu comunal.

Tocantes a artesanía o industria, foi tradicional en Novallas la cestería y esistieron delles fábriques y talleres dedicaos a ella, pero esta actividá yá foi abandonada. La fábrica más importante qu'esiste anguaño dedícase a la fabricación de muebles de cocina y bañu. Otres actividaes son la carpintería, la carpintería metálica o l'arreglu de vehículos. Acabar de construyir un polígonu industrial, inda por ocupar. 

Una bona parte de los habitantes que trabayen n'industria y servicios facer en llocalidaes cercanes de mayor tamañu, como Tarazona, Tudela ya inclusive Zaragoza o la so contorna.

La construcción siempres tuvo cierta importancia. Esistieron delles cuadrielles d'arbañiles y na actualidá hai una o dos empreses dedicaes a la construcción.

Datos del Institutu Aragonés d'Estadística

## Medios de comunicación
La revista cultural **El Toque** ye la única publicación de calter periódicu de la llocalidá. Ta redactada por voluntarios del pueblu y promovida pol conceyu.
Páxina Web

## Toponimia
En testos medievales 1119-1120 el nome apaez llatinizáu como Novalias. Un testu de 1128 fai referencia a un tal García Sanz de Novalla o García Sanç de Nowalga (una mera variante ortográfica).

El nome paez provenir del llatín Novalia, plural neutru del axetivu llatín novalis. Los romanos llamaben al barbechu *ager novalis*, pero tamién yera aplicable a los ermos y a una nueva tierra nueva nuna clase de cultivu. La evolución de Novalia a Novalla faise acordies cola fonética del aragonés y del mozárabe; en castellán la evolución fuera escontra Novaja. Esisten otres paraxes col mesmu nome n'Aragón, como en Escatrón o en Sabiñánigo.

## Historia
La dómina romana tuvo nesta parte de la vega del Queiles un llugar privilexáu p'asitiar les sos esplotaciones agrícoles o villa, que tán siendo estudiaes por diversos investigadores. Nuna d'estes villae atopóse'l conocíu como Bronce de Novallas, una inscripción en llingua celtibérica con grafía llatina. Daten d'esta dómina dalgunes de les acequias principales de la llocalidá.

Los moros, de xuru el creadores del nucleu urbanu que güei ye Novallas, permanecieron equí hasta 1610 (fecha de la espulsión de los moriscos d'Aragón). De la dómina musulmana provién gran parte de la magnífica rede de acequias qu'abastecen les güertes del pueblu y la estructura urbana na so parte más antigua. Ye posible que la ilesia fuera primero una mezquita y que'l castiellu tenga'l so orixe nuna fortaleza musulmana.

La conquista de Tarazona por Alfonsu I El Batallador foi en 1119, polo que se supón que nesi añu tamién foi tomada Novallas, por daquién llamáu Fortún Aznárez. D'esta dómina tien de ser l'orixe del nome de Novallas, del llatín novalia=llugares nuevos, barbechu, tierra preparada pa volver cultivar, qu'evolucionaría a Novallas según la fonética aragonesa (en castellanu evolucionara a daqué como novajas). 

Años dempués de la conquista Lázaro, el fíu de Fortún Aznárez, donó'l castiellu a los templarios. Queden buelgues de la estancia de los templarios na ilesia, onde esiste una cruz templaria tallada nel esterior del ábside. Tamién esiste un términu ente Novallas y Monteagudo col nome de Templarios, que se supón, correspuende col allugamientu d'una ermita utilizada por estos.

Los moros siguieron viviendo en Novallas como mudéxares. Yeren mayoría y teníen entidá xurídica propia, manifestada al traviés de los alcuerdos del so aljama, amás de participar nes xuntes del Conceyu. 

Les families cristinas ocuparon el barriu de San Miguel. Al paecer, la parcelación d'esti barriu indica que podría ser repobláu según el Fueru Jaqués (cases iguales pa homes iguales). Nesti barriu hubo hasta apocayá una ermita. Al pie de esta ermita esistió un conventu de monxos del que s'atoparon restos del so campusantu.

Al tar asitiáu en territoriu de frontera ente Navarra y Aragón, ye posible que por dalgún periodu pudiera pertenecer a Navarra tres la muerte d'Alfonsu I y la separación de los reinos. De fechu sábese que les llocalidaes vecines de Malón y Vierlas pertenecieron a Navarra.

Mientres los años 1356-1369, españó la llamada guerra de los dos Pedros, ente Castiella y Aragón, ente Pedru I de Castiella, el Cruel, y Pedru IV d'Aragón, el Ceremoniosu. Mientres esti conflictu Novallas pasu a manes Castellanes, siendo finalmente recuperada poles tropes del obispu de Tarazona Pedro Pérez.

Como nel restu d'Aragón, en 1610 son espulsaos los moriscos. La espulsión afectó a 59 cases y 295 persones, que yeren la mayoría de la población. Novallas nun se recuperó d'esta despoblación hasta los sieglos XVIII ó XIX.

 
 ** Heráldica: **

 Escudu cuadrilongo rectangular apuntáu na base. D'oru los cuatro palos de gules d'Aragón. Entado en punta y alzáu, d'azur, con un castiellu de dos donjones llaterales, d'oru, mazonado de sable y esclariáu de gules. Al timbre, Corona marquesal d'oru, como cimera un esperteyu de sable.

Esti escudu, de recién adopción, sustitúi al escudu anterior, que s'amuesa na imaxe axunta y que tien nel so pie la lleenda en llatín "Ex Bellare Superbos". Esta lleenda paez ser una versión errónea del lema "Debellare Superbos" qu'apaez na Eneida de Virgilio y que puede traducise como "Someter a los Sobeyosos". El lema "Debellare Superbos" apaez acomuñáu na Revista d'Historia y Xenealoxía Española al apellíu Urriés del Marqués de Ayerbe y tamién Marqués de Novallas.

Bandera de pañu coloráu, de proporción 2/3, entado al estil d'azul, fileteado de mariellu y cargáu d'un castiellu mariellu con puerta y ventanes coloraes.

## Personaxes pernomaos
* Jesús Luis Cunchillos Ilarri

(* Novallas, 11 de xunu de 1936 - 20 de mayu de 2006) profesor, investigador y orientalista español del Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques con emplegu nel Institutu de Filoloxía d'España. Estudió en distintos universidaes europees: N'Italia: la Universidá de La Sapienza en Roma, la Universidá de Viena, la Universidá de París y n'España: la Universidá de Salamanca y la Universidá Complutense de Madrid. 

*[http://www.aragon.es/estaticos/GobiernoAragon/Departamentos/PoliticaTerritorialJusticiaInterior/Documentos/docs/Areas/Informaci%C3%B3n%20territorial/Publicaciones/Coleccion_Territorio/Comarca_Tarazona_Moncayo/DOCUMENTO_BLOQUE-V%286%29_FAE60648.pdf Bernardo Zamboray]*

Nació en 1864 en Novallas. Ocupó diversos cargos políticos y representaciones n'organismos consultivos del Estáu. En 1920 foi escoyíu gobernador civil en Teruel. Fíu Predilectu de Novallas.

## Fala
En Novallas fálase'l mesmu castellán con aragonesismos qu'en tolos llugares d'alredor, tantu n'Aragón como en Navarra, con delles pallabres más propies d'esti últimu territoriu, como ollaga (davezu árgoma n'Aragón), lambinero (laminero na mayor parte d'Aragón), muete, farrachucho o topónimos como Lombo o Lombana. 

Conozse un testu aljamiado proveniente de Novallas con fonética más bien castellana pero con caltenimientu de la F- inicial como heriedu de la fonética aragonesa:

Como aragonesismos tenemos *faras*, *fembra*, *aparçero*, *desobidiente*, *perche*, *orar*, *d-aqui-a que*, *natura* y *trabáu*). *echar-se con* anque con fonética castellana, puede representar un aragonesismu semánticu (*echase* en llugar de *chase*. Como arabismos, «i» qu'introduz a apódosis d'una oración condicional traduz lo que n'árabe se fai con *fa*, cola mesma función; «judgara ente» ye una traducción lliteral de la construcción arabe *hakama bayna*, col sentíu de: *conocer a*; el adjrtivo en -ble «fruytible» correspuende a un participiu non axetivu arabe). Y amás hai léxicu árabe: *Allāh*, *yā arrizqi*, *halāl*, *Aššaytān* y *bi-smi-llāhi r-rahmānin r-rahīel mio*.

## Cultura

### Tradiciones
Dalgunes de les tradiciones destacables son:

“La vieya”, que se celebra'l Xueves de la selmana que coincide cola metá de la Cuaresma y consiste en pidir a les güeles la merienda (tradicionalmente tortiella con chorizu) pa dir comela a la Fonte Vieya, asitiada a veres del ríu Queiles.

La romería a Santipol ye la segunda de los trés rogativas que precedíen a l'Ascensión rellacionaes cola bendición de campos. La fiesta empieza con una procesión hasta llegar a un cabezo nel que s'atopa una pilastra votivo dende'l que se bendicen los campos. Ye tradicional que'l Conceyu regale una bolsa d'almendres saladillas y un bollu de pan a los asistentes.

El día de San Blas ye tradición bendicir los roscones pela mañana.

En Novallas tamién solíen celebrase los díes de San Antón y San Isidro.

### Gastronomía
El *ranchu* ye'l platu típicu pa comer en cuadriella. Consiste nun guisu de gochu, llebre o coneyu con pataques.

Mientres les fiestes patronales celébrase una comida multitudinaria a base de xudíes poches y toru de trepa estofado.

Les verdures son de bien bona calidá, especialmente la borraja, la *chicoria*, l'alcachofa y el cardu.

## Turismu

### Monumentos y llugares d'interés
Nel horizonte, retáyense les torres del castiellu remocicáu que güei alluga la Casa Consistorial. La ilesia parroquial advocar a San Marcial. Tien los sos antecedentes nel estilu románicu, nel ábside y nel primer tramu de la nave. Mientres los sieglos XVI y XVII otorgar la so actual configuración. Destaca'l bustu de San Marcial.

Recomendable visitar la sala d'esposiciones Sala Raigaños sede de ALAM (Asociación Llibre d'Artistes del Moncayo). Ye una antigua casa de llabranza rehabilitada pol escultor novallero José Aguado (Joselito). Alluga diverses esposiciones artístiques que son anovaes a lo llargo del añu. Tamién se celebren nella actos culturales d'interés. 

La Casa de Novallas alluga un muséu que recrea l'aspeutu y manera de vida d'una casa de llabradores de Novallas de principios del sieglu XX. Contién numberosos oxetos qu'antaño fueron útiles, testimoniu de la manera de vida d'otru tiempu non tan alloñáu, pero desconocíos pa les nueves xeneraciones.

### Hostelería
Hai dellos chigres onde puede tomase daqué y comer.

Esiste una casa de turismu rural no que foi l'Antiguu Casino Republicanu. Tamién esiste una quinta con salones pa la celebración de llacuaes y otros acontecimientos.

## Fiestes
Les fiestes patronales celébrense'l 14 de setiembre dedicándose a la Santa Cruz y suelen durar una selmana. Nel añu 2004 recuperóse la tradición del "Encierre Andando", atayada mientres dellos años por problemes cola normativa taurina del Gobiernu d'Aragón. Ye unu de los actos más importantes de les fiestras patronales y anguaño ta reconocíu como "d'interés turísticu d'Aragón".

El 30 de xunu celebra San Marcial, patrón de la llocalidá y el 4 d'avientu Santa Bárbara, la patrona. Na viéspora de Santa Bárbara ye tradición encender una foguera n'honor a la santa na plaza que lleva'l so nome.

Les Fiestes de la Mocedá celebren l'últimu fin de selmana de xunu, dacuando coincidiendo col patrón San Marcial. Hai orquesta y vaquillas.

La fiesta de Los Quintos celebra'l primer fin de selmana de marzu. Los Quintos percuerren el pueblu con una charanga paga por ellos mesmos convidando a tomar daqué nes sos cases a tou aquél que quiera acompaña-yos. Les Quintes suelen regalar una botella de llicor a Los Quintos, salvo aquelles con noviu foresteru, qu'han de regalar dos botelles.

## Referencies

## Ver tamién
* Llista de conceyos de la provincia de Zaragoza

## Enllaces esternos