open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Termópiles

Les **Termópiles** (en griegu antiguu y clásicu Θερμοπύλαι, demóticu Θερμοπύλες) ye'l nome d'una canga en Grecia. El so nome pue tornase como «puertes calecíes», darréu que tien dellos priales y mananciales naturales d'agües termales. 

El pasu estiéndese dende Lócrida, en Tesalia, ente'l monte Oeta y la mar (nel golfu Maliacu). Ye un pasu obligáu nel trayeutu ente'l norte y el sur de Grecia, y poles sos carauterístiques xeográfiques, foi elixíu como escenariu de varies batalles na historia de Grecia. La de mayor renome foi la **[[batalla de les Termópiles]]**, añu 480 e.C.., nel que la salvaguardia griega caltuvo l'avance del exércitu persa, qu'avanciaba baxo'l mandu de Xerxes I, rei de Persia.

Otres dos batalles importantes tuvieron llugar en Termópiles. Nel 279 e.C.. los galos, comandaos por Breno, foron conteníos demientres dellos meses por un exércitu griegu al mandu del ateniense Calipu y nel añu 191 e.C.. Antíocu III ''el Grande'', de Siria, intentó frenar el pasu de los romanos dirixíos por Maniu Aciliu Glabriu.

Menos renomáu ye'l xoque asocedíu ente los años 353 y 352 e.C.. metantu la tercer guerra sagrada, cuandu 5.000 hoplites atenienses y 400 xinetes torgaron el pasu a les fuercies de Filipu II de Macedonia.

Na dómina de Leónides I nel 480 e.C.., el pasu yera una sienda estrencha (una foz, dablemente d'alrodiu 12 m. d'anchor) allugada na faza inferior de la canga. En dómines modernes, los sedimentos del ríu **Esperquéu** enancháronla de 1,5 a 5 km. Los priales d'agües termales, entá esisten metanes xunto al pie de la pruída.

## Ver tamién
* Batalla de les Termópiles

## Referencies

## Enllaces esternos
Campina Grande

**Campina Grande** ye una ciudá de Brasil, nel estáu de Paraíba. Tien una población de .

## Ver tamién

## Referencies

## Enllaces esternos
Hoplita

Un **hoplita** yera un soldáu d'infantería pesada na antigua Grecia. El so nome vien de la pallabra **hoplon** , escudu.

La so armadura taba formada por una coraza metálica de bronce, que dempués pasó a facese de fierro, sobre un capacoru (*capa*, *túnica*) llixeru y curtiu, grebes (pieces de fierru que tapecíen les piernes dende les rodielles al tobiellu), un escudu redondu ( *Clipeus* o *Hoplon* ) y un cascu, como elementos defensivos; asina como una llanza, nomada *dory* y una espada (*Xifos* o *Kopis*) como armes d'ataque.

Yera parte de los diez reximientos que perfacíen l'exércitu, y lluchaben formando bloques compautos nomaos falanxes.

Los hoplites yeren ciudadanos de plenu drechu, con solvencia pa costiar y caltener la **panoplia** (coleición d'armes), sacante na falanxe espartana, na que l'estáu dába-yosles a los ciudadanos, a diferencia del restu de les ciudaes griegues. La llarga duración de la Guerra del Peloponesu, fizo dable la creación de la figura del hoplita, profesional y mercenariu a partir del sieglu V e.C.. 

## Bibliografía
* 
* Brizzi, Giovanni. *Le Guerrier de l'Antiquité classique : de l'hoplite au légionnaire*, éd. du Rocher, coll. «L'Art de la guerre», 2004.
* Ducrey, Pierre. *Guerre et guerriers dans la Grèce antique*, Hachette, coll. «Pluriel», París, 1999 (reed.). 
* Poursat, Jean-Claude. *La Grèce préclassique, des origines à la fin du siècle VI av. J.-C.*, Seuil, col. «Points», París, 1995.
* Hanson, Victor Davis. *Le modèle occidental de la guerre*, éd. Tallandier, coll. «Texto», París, 2007.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Thomas R. Martin: *An Overview of Classical Greek History from Mycenae to Alexander* (Panorama de la historia de la Grecia Antigua dende la época micénica hasta la de Alexandro Magno); testu n'inglés, con índiz electrónicu, nel Proyeutu Perseus.
** Apartáu ''The so-called Hoplite Revolution'' (La llamada "revolución de los Hoplites").
Falanxe

La **falanxe** foi una formación militar táutica pa la guerra criada na Grecia Antigua y llueu adoutada por delles civilizaciones mediterránees. Suel nomase falanxe a cualesquier exércitu que llucha formando una única filera de combatientes mui al delláu ente ellos, al aldéu de la falanxe clásica, que formaba asina con una fondura d'ente 8 y 16 guerreros. El términu ye d'orixe griegu, φάλαγξ (*phálanx*), y usábase pa la formación defensiva que facíen los hoplites, qu'ensamaben la falanxe clásica.

## Referencies

## Enllaces esternos
Esparta

**Esparta** (en griegu Σπάρτη), o **Lacedemonia** (en griegu Λακεδαιμων) foi una destacada polis griega allugada na península del Peloponesu, precursora de la ciudá moderna del mesmu nome. Situada a orielles del ríu Eurotas, foi la capital de Laconia y una de les polis griegues más importantes xunto con Atenes y Tebes.

## Referencies

## Enllaces esternos
* 300 sparta (Diario de la Grecia moderna).
Atenea

Na mitoloxía griega, **Atenea** o **Atena** (en griegu Ἀθηνά *Athēná* o Ἀθήνη *Athḗnē*; en dóricu Ἀσάνα *Asána*) ye la diosa de la sabencia, la estratexa y la guerra xusta. Apareyada polos etruscos cola so diosa Menrva, y postreramente polos romanos con Minerva, Atenea ye atendida por un curuxu (o tubeca), lleva una coraza de pelleyu de teca nomada éxida que-y dio so pá Zeus y ta acompañada pola diosa de la victoria Niké. Atenea tamién ta considerada como mentora d'héroes. Ye una diosa guerrera armada, enxamás la representen como neña, y siempres virxe (*parthenos*); dizse d'ella que propiciare los progresos de los homes pa dexar de ser infantiles. El Partenón d'Atenes en Grecia, ye'l so templu más afamáu. 

Según Platón, Atenea remanez de A-θεο-νόα (*A-theo-noa*) o H-θεο-νόα (*E-theo-noa*), col significáu de la «mente de Dios»

A vegaes cúntase que Palas ye so pá, d'ehí l'epítetu **Palas Atenea** (Παλλάς Αθηνά). Otres hestories cunten que Palas yera una collacia de la neñez d'Atenea. Demientres taben xugando, Atenea mató accidentalmente a Palas, y entóncenes punxo'l so nome delantre'l de so, pa que Palas fuera remembrada siempre.

De toes toes, el nome xenéricu de les escultures que representaben a Palas Atenea ye paladiu (llatinizáu *paladium*). Célebres foron el paladiu de Troya que facía inespuñable a la ciudá, hasta que según el mitu Odiséu pudo robalu. Otru céllebre paladiu ye'l que s'afayaba nes puertes de l'Acrópolis d'Atenes

## Referencies

## Enllaces esternos
Canga

Una **canga** ye una **faza** de tarrén, o un **pasu** fondu y mui zarrao qu'hai ente montes o ente peñes de paredes verticales. Ye un accidente xeográficu provocáu pola aición de l'augua qu'esgasta o da forma al tarrén (epixénesis). Cangues perconocíes n'Asturies tenemos les Cangues d'Onís, aú pue adicase nidiamente l'aición de l'agua, y les Cangues del ríu Narcea 

Tamién se-y da el nome de **foz**, magar que suelen ser más estrenches (escobios). '''La Foz de les Xanes''', (Quirós) ye exemplu nidiu.

Por últimu, un **cañón** ye una canga pergrande, nel que l'aición de l'agua y el calter llandiu del tarrén faen un esgaste descomanáu na tierra.

## Referencies

## Enllaces esternos
Foz

**Foz** pue refierse a:

; Llocalidaes
* Foz (Lugo), un conceyu de Galicia.
* Foz (Gaḷḷegos), una casería del conceyu de Mieres.
* Foz (Santolaya de Miñu) (o la La Fouz), una casería del conceyu de Tinéu.

; Otros usos
* Foz, un aperiu pa segar o cortar escayos o rames.
* Canga (faza, pasu, foz, cañón), un terrenu fondo y mui zarrao qu'hai ente montes.

## Ver tamién
*
Prial

Un **prial** o manancial ye una fonte natural d'agua que surde de la tierra o ente les roques. Pue ser permanente o temporal. Orixínase pola filtración d'agua de lluvia que calístra nuna faza y emerxe n'otra de menor altitú, aú l'agua nun ta llendada nun conductu empermeable. Estes surdencies suelen ser abondantes en relieves cársticos.

A vegaes asocede que los cursos soterráneos calécense pol contautu con roques ignies y afloren como agües termales.

Los antigos griegos y romanos daben-y cultu a les fontanes naturales, que davezu taben consagraes a un dios o a una diosa. El prial d'agües termales de *Bath*, nel suroeste de Gran Bretaña, foi consagráu polos romanos a Minerva, diosa de la sabencia y de la guerra. Les fontes ornamentales, nes ciudaes de los siegos XVII usaben a remembrar esi calter sagráu de los priales representando imáxenes de los dioses de l'agua. 

Metafóricamente, los mananciales y fontes considérense en sen feguráu como l'aniciu de daqué: "*Esa idea ye'l *'prial** de desemeyaes dotrines ''", "''El so atalantu bebe de **fontes** [[marxismu|marxistes]]''".

Al güeyu, o al naciente de la fonte, tamién se-y noma l**'oyeru'''.

## Referencies

## Enllaces esternos
Nueva (parroquia)

**Nueva** ye una parroquia del conceyu asturianu de Llanes. Asitiada na so fastera occidental, llenda: al norte col mar Cantábricu; al sur coles parroquies d'Ardisana y Los Caleyos; al este coles de Ḥontoria y Los Carriles; y al oeste cola parroquia de Pría y el conceyu de Ribeseya. La so estensión, de , abarca dos zones d'orografía bien dixebrada: al norte la rasa costera, na que s'atopen la capital parroquial, Nueva, y los llugares d'Obiu y Picones; y al sur una zona montuna, aú tán los llugares de Llamigu y Riensena. La so población ye de .

Los más d'ellos (605 persones) viven na villa homónima, que ye'l tercer pueblu más grande del conceyu. Na so trama semiurbana alcontramos delles casones de los americanos, amás de la capiella del Cristu del Amparu (sieglu XVIII) y la ilesia parroquial de San Xurde, edificiu d'estilu historicista construyíu a finales del sieglu XIX.

## Llocalidaes

### Sitios

## Referencies

## Enllaces esternos
Leónides I

**Leónides I** (Griegu: **Λεωνίδας**) foi'l 17ᵘ rei axíada d'Esparta. Alcontró la muerte en 480 e.C.., demientres la Segunda Guerra Médica, na heroica Batalla de les Termópiles, torgando l'avanzada del exércitu Persa de Xerxes I.

Foi ún de los fíos del rei axíada Anaxandridas II d'Esparta. Sucedió nel tronu, dablemente en 489 o 488 e.C.. al so hermanascu **Cleómenes I** y casóse con **Gorgo**s, la fía d'esti. Al tener dos hermanos mayores, **Cleómenes** y **Doriéu**, nun s'esperaba qu'aportare a reinar, pero Cleómenes morrió ensin descendencia masculina, lo mesmo que Doriéu en Sicilia, lluchando escontra los Cartagineses.

Nel añu 480 e.C.. los éforos d'Esparta unviaron a Leónides al frente de 300 hoplites y 5.000 alliados pa trancar el pasu del exércitu Persa de Xerxes I nel pasu de les Termópiles

Los 300 hoplites ensamaben la Guardia Real, 100 homes por cada una de les tres tribus nes que taben separtaos los espartanos. Esti cuerpu taba ensamáu por ciudadanos d'Esparta que tuvieran dalgún vástagu masculín, cola fin de que, en casu de morrer nel embate, nun desapaeciese la llinia de familia.

Leónides lluchó cinco díes escontra los perses, ensin ceder un rispiu del tarrén. El darreru día, pola mor de la traición d'Efialtes de Tesalia, foi abatíu con una flecha na encerrona persa.

Magar que la llucha escontra los perses foi descomanada ya desproporcionada, 
Heródotu cunta que la tiesta de Leónides foi tayada por orden de Xerxes, y el so cuerpu crucificáu, a la escontra de la costume de la dómina, na que cuando un xefe del exércitu lluchaba con rixu y morría na amarraza, yera enterráu con honores de rei.

## Referencies

## Enllaces esternos
Sistema de coordenaes xeográfiques

El **Sistema de Coordenaes Xeográfiques** espresa toles posiciones sobro la Tierra usando dos de les tres coordenaes d'ún sistema de Coordenaes esfériques que ta alliniáu con exe de rotación de la Tierra. Ésti define dos ángulos mididos dende'l centru de la Tierra:

* La llatitú mide l'ángulu ente cualesquier puntu y l'ecuador. Les llinies de llatitú denómense paralelos y son círculos paralelos al ecuador na superficie de la Tierra.

**La llatitú suelse espresar en graos sexagesimales. 
**Tolos puntos allugaos sobre'l mesmu paralelu tienen la mesma llatitú.
**Aquellos que s'atopen al norte del Ecuador reciben la denominación Norte (N).
**Aquellos que s'atopen al sur del Ecuador reciben la denominación Sur (S).
**Midir de 0º a 90º.
**Al Ecuador correspuéndelu la llatitú 0º.
**Los polos Norte y Sur tienen llatitú 90º N y 90º S respeutivamente.

* La llonxitú mide l'ángulu a lo llargo del ecuador dende cualquier puntu de la Tierra. Acéutase que Greenwich en Londres ye la llonxitú 0º na mayoría de les sociedaes modernes. Les llinies de llonxitú son circulos máximos que pasen pelos Polos y denómense meridianos.

Combinando estos dos ángulos, pueden espresase la posición de cualesquier puntu de la superficie de la Tierra. 

Por exemplu: L'Entregu, Asturies, tien una **llatitú** 43°17′15″N y **llonxitú** 5°38′20″W. D'esti mou un vector dibuxáu dende'l centru la Tierra al puntu 43°17′15″ norte del ecuador y 5°38′20″ al oeste del Meridianu de Greenwich, pasará por L'Entregu.

L'ecuador ye nidiamente una parte importante pa esti sistema de coordenaes; representa el cero de los ángulos de llatitú y el puntu mediu ente los Polos. Ye'l **planu fundamental** del sistema de coordenaes xeográfiques.

## La tercera dimensión
Pa especificar un allugamientu dafechamente, debaxo o sobro la superficie de la Tierra, ye necesario indicar tamién la elevación/altor. Esti datu puede espresase relativu al nivel del mar o la distancia al centru la Tierra. Úsase davezu respeutu al nivel mediu del mar per aciu de l'altitú.

## Sistema de Coordenaes Proyeutaes
Al contrariu que les coordenaes xeográfiques que se caractericen por non tar proyeutaes, defínense distintes proyeiciones cartográfiques. 

El sistema más utilizáu ye'l Sistema de Coordenaes Universal.

## Goyar tamién
* GPS
* Trópicu de Cáncer
* Trópicu de Capricorniu
* Coordenaes esfériques
* Altor
* Coordenaes UTM

## Referencies

## Enllaces esternos

*  Epsilones - El problema de la llonxitú
Mistra

**Mistra** (tamién **Mystras**, **Mystra** o **Mistras**; en griegu **Μύστρας** , **Μυζηθράς** *Mizithras* o *Myzithras* na crónica de Morea) foi una ciudá fortificada en Morea, (Peloponesu) sol monte Taygetos, metanes l'antigua Esparta, en Grecia. Allúgase a unos ocho quilómetros al oeste de l'actual ciudá de Sparti (Esparta).

Mistra foi la capital del Despotáu llatín de Morea, nun principáu vasallu del Principáu llatín d'Acaya, afitáu en 1205 tres la conquista de Constantinopla metantu la Cuarta Cruzada. El príncipe Guillermu II de Villehardouin, sobrín del historiador de la Cuarta Cruzada Godofredu de Villehardouin, allevantó un palaciu en Mistra nel añu 1249.

El Despotáu llatín foi reconquistáu por Miguel VII Paleólogu en 1262, tres tomar Constantinopla en 1261, cuando Xuan Paleólogu, hermanu de Miguel, pidió rescate por Guillermu al restu de los príncipes llatinos. Siguió siendo la capital del Despotáu de Morea, gobernada por familiares del Emperador Bizantín, magar que los venecianos caltuvieron el control de la costa y les islles del delláu. Mistra ya'l restu de Morea aportaron a ser enforma bayuroses dende 1261 en comparanza col restu del Imperiu. Baxo'l gobiernu del déspota Teodoru, tresformóse na segunda ciudá más importante del Imperiu, tres Constantinopla, y el palaciu de Guillermu II foi la segunda residencia imperial.

Mistra tamién foi'l caberu centru de la cultura bizantina: el filósofu neoplatónicu Georgius Gemistus Plethon, vivió na ciudá hasta la so muerte en 1452. Ésti, xunto con dellos académicos de Mistra, tuvieron una gran influyencia sobro'l Renacimientu italianu, sobro too dempués de que Gemistus Plethon acompangase al emperador Xuan VIII Paleólogu a Florencia en 1439.

El caberu emperador bizantín, Constantín XI foi déspota en Mistra enantes d'algamar el tronu. Demetriu, el caberu déspota de Morea, rindió la ciudá al Imperiu Otomanu de Mehmet II en 1460. Los venecianos ocuparon la ciudá ente 1687 y 1715, pero siguió siendo turca hasta 1832, cuando foi abandonada pol rei Otón de Grecia a favor de la nueva Esparta.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Vista aérea de Mistra en Google Maps
* Ministeriu Griegu de Cultura Información sobro'l xacimientu arqueolóxicu de Mistra.
Organización Mundial de la Salú

La **Organización Mundial de la Salú** (**OMS**) n'inglés: *The World Health Organization* (WHO), ye'l muérganu de la ONX especializáu en xestionar polítiques de prevención, promoción ya intervención en salú a nivel mundial. Foi creáu'l 7 d'abril de 1948. El primer aconceyamientu de la OMS surdió de la Conferencia Internacional de la Salú celebrada en xunetu de 1946. Nesti conceyu, organizáu col determín del Conseyu Económicu y Social de la ONX, redáutense los primeros estatutos de la OMS. El primer aconceyamientu de la OMS tuvo llugar en Xinebra en 1948.

Les principales xeres de l'Asamblea Mundial de la Salú son aprobar el programa y el presupuestu de la OMD pal bieniu viniente, y decidir les principales cuestiones relatives a les polítiques sanitaries. Talo y como afita la so Constitución, l'oxetivu de la OMS ye que tolos pueblos de la Tierra puedan gociar del grau máximu de salú que se puea llograr. La Constitución de la OMS define la salú como "**un estáu dafechu de bienestar físicu, mental y social**", y non namái ausencia d'afeiciones o malures.

Los 193 Estaos Membros de la OMS gobiernen la Organización per aciu de l'Asamblea Mundial de la Salú. L'Asamblea ta formada por representantes de tolos Estaos Miembros de la OMS.

## Direutores Xenerales

Direutores Xenerales de la OMS foron:
* Brock Chisholm (Canadá) 1948-1953
* Marcolino Gomes Candau (Brasil) 1953-1973
* Halfdan T. Mahler (Dinamarca) 1973-1988
* Hiroshi Nakajima (Xapón) 1988-1998
* Gro Harlem Brundtland (Noruega) 1998-2003
* Lee Jong-wook (Corea del Sur) 2003-2006
* Anders Nordström (Noruega) 2006 (en forma interina)
* Margaret Chan (Ḥong Kong, China) 2007 hasta anguaño.

Les seis (6) oficinas rexonales son:
* **Oficina Rexonal p'África** (AFRO), con sede en Brazzaville, República d'El Congo. AFRO inclúi la mayor estaya del África sub-saḥariana, sacante Exiptu, Sudán, Tunicia, Libia, Marruecos y Somalia que pertenecen a EMRO.
* **Oficina Rexonal pa Europa** (EURO), con sede en Copenḥague, Dinamarca. Inclúi a tolos países europeos.
* **Oficina Rexonal p'Asia Sur-Oriental** (SEARO), con sede en Nueva Delhi, India. Ensambla tolos países asiáticos non servíos por WPRO y EMRO, incluyendo a Corea del Norte.
* **Oficina Rexonal pal Mediterraneu Oriental** (EMRO), con sede n'El Cairu, Exiptu. EMRO inclúi los países del norte d'África, denomaos como'l Magreb, más Somalia, que nun s'inclúin n'AFRO, asina como tolos del Oriente Mediu.
* **Oficina Rexonal pal Pacíficu Occidental** (WPRO), con sede en Manila, Filipines. WPRO cubre tolos países asiáticos non servíos por SEARO y EMRO, y tolos países d'Oceanía. Inclúi a Corea del Sur.
* **Oficina Rexonal pa les Amériques** (AMRO), con sede en Washington D.C., Estaos Xuníos. Conozse meyor como la Organización Panamericana de la Salú (OPS) siendo esti l'organismu internacional sanitariu más antiguu del mundu.

## Referencies

## Enllaces esternos

* OMS
Susa

**Susa** en llingua persa: شوش *Shush*.  (**Shushan**); en Griegu: Σέλεύχεια, **Seleukeia** o **Seleukheia**; Llatín **Seleucia ad Eulaeum**; anguaño: **Shush**, yera una antigua ciudá de los emperios Elamita, Persa y Partu, allugada a unos 240km al este del ríu Tigris nel sureste del actual Irán. Güei en día, namái queda de la ciudá una campa en ruines. Mui cerque hai una nueva ciudá que toma el so nome: Shush

Susa ye ún de los asentamientos mas antiguos de la rexón, dablemente foi fundáu alrodiu del sieglu XL e.C.. Más alantre, convertiríase na capital del emperiu elamita. El so nome vién de la so llingua; escribíase de numberoses formes (*Šušan, Šušun*, etc...) y parez ser que pronunciábase *Susən*. Šušan foi envadida pol Emperiu Babiloniu y l'Asiriu en xabaces campañes. Tres la conquista babilónica, el nome foi tracamundiáu ya rellacionáu col términu semíticu *Šušan*, liriu.

Seique dende'l reináu de Ciru II 559 - 529 e.C.., Susa caltuvo'l rangu de capital del Emperiu Persa.

Dende Susa partió Xerxes I nel branu de 481 e.C.. y empobinó a Critalia, en Capadocia, pa conquistar Grecia.

Foi conquistada por Alexandru Magnu nel 331 e.C..

## Referencies
Mar

Un **mar** ye una masa d'agua salao de tamañu inferior al océanu. 
También denómase a tola masa d'agua salao que tapez la mayor parte del planeta, incluyendo océanos y mares menores.

Hai tres categoríes de mares: mares **llitorales**, mares **interiores** o **pesllaos**, y los mares **abiertos**. 

## Mares d'Europa
* Mar Tirrenu
* Mar Adriáticu
* Mar Xónicu
* Mar Exéu
* Mar d'Alborán
* Mar d'Irlanda
* Mar Bálticu
* Mar del Norte
* Canal de la Mancha
* Mar Cantábricu
* Mar Mediterraneu
* Mar de Barents
* Mar de Groenlandia
* Mar de Noruega
* Mar Prietu
* Mar d'Azov

## Mares d'Asia
* Mar d'Andamán
* Mar Mariellu
* Mar Muertu
* Mar Arábigu
* Mar d'Aral
* Mar de Banda
* Mar de Bering
* Mar Caspiu
* Mar de Célebes
* Mar de China
* Mar de Filipines
* Mar del Este o Mar de Xapón
* Mar de Kara
* Mar de Laptev
* Mar d'Ojotsk
* Mar Interior de Seto (Mar Interior del Xapón)
* Mar Roxu
* Mar de Siberia Oriental
* Mar de Sulu

## Mares d'América
* Mar Arxentín
* Mar de Beaufort
* Mar Caribe o Mar de les Antilles
* Mar Chilenu
* Mar Colombianu
* Mar del Llabrador
* Mar de los Sargazos

## Mares de L'Antártida
* Mar d'Amundsen
* Mar de Bellingshausen
* Mar de Weddell
* Mar de Ross

## Mares d'Oceanía
* Mar d'Arafura
* Mar de Tasmania
* Mar de Timor

## Referencies

## Enllaces esternos
Velea

La **velea** ye un suañu asoliviáu ya testerón, davezu con atracuñu del pechu y abegosidá p'alendar. Les velees danse xeneralmente en periodos del suañu con movimientu entaináu de los güeyos, (**MOR** por *Movimientu Ocular Rápidu*; y **REM** n'inglés por *Rapid Eye movement*)

Fasta cerque del sieglu XVIII, les velees yeren davezu consideraes obres de los diaños, y yera creyencia que se sentaben nel pechu de los dormientes, apertando col so **pesu**, lo qu'orixinó el nome de *pesadiella* (nome deriváu de *pesu*). Tamién la causa yera creyencia pola mor de delles formes de maxa y posesión de l'ánima. Na Europa del sieglu XIX, camentaben que les velees yeren problemes dixestivos.

Anguaño coñozse que les velees son provocaes por causes fisiolóxiques tales como calentures o dalguna mena de problema sicolóxicu, como traumes inusuales o estrés na vida del durmiente. Los movimientos corporales ocasionales nes velees puen sirvir pa desconsoñar al durmiente, aidándolu a evitar la llercia, que ye ún de los ensamantes de les belees.

## Folclór
Les esplicaciones populares de la **velea** como ataque d'un ser sobronatural puede adicase nestes dos muestres, catalana la primera y neuhelénica la segunda:

## Referencies

## Enllaces esternos
Costazu

N'anatomía humana, el **costazu** ye la parte au se xunen el brazu col troncu. Ta ensamáu por tres güesos: la clavícula, l'omóplatu o paletiella y l'húmeru; asina como por músculos, lligamentos y tendones. Tien cinco xuegos, gonces o articulaciones: tres verdaderes y dos falses o fisiolóxiques. La so flexibilidá ya fortaleza déxanos facer toa mena de funciones.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llombu

El **llombu** o la **espalda** ye la parte de darrera'l cuerpu humanu que va dende la base del pescuezu y costazos al traseru. Ta opuestu al pechu y el so altor vien definío pola **[[columna vertebral]]** o **espina dorsal**. El so anchor va en función de la caxa torácica y los costazos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Associazione Calcio Milan

L**'AC Milán** ye un club italianu de fútbol, fundaú'l 16 d'avientu del añu 1899 pol inglés Sir Alfred Edwards. Xuega na Serie A italiana. El so presidente actual ye Silvio Berlusconi qu'amás ye presidente d'Italia y tien el 99,9% de les aiciones de la entidá deportiva.

Ye'l club italianu con más títulos internacionales. Xueguen nel estadiu Giussepe Meazza, tamién llamáu San Siro, que tien capacidá pa 85.700 persones. El conxuntu milanista viste de color colloráu y negru a rayes, polo que se los conoz col nomatu de "rossoneris". La segunda equipación ye de color blancu con pequeños bordaos colloraos y la tercera ye totalmente negra.

El 23 de mayu de 2007 ganen la so sétima Copa d'Europa xugada nel Estadiu Olímpicu d'Atenes (Grecia). Ganen al Liverpool por 2-1 y los goles del Milán fueron marcaos por Inzaghi . Ye un títulu especial pal capitán del equipu, Paolo Maldini, que tres 22 años xugando nel AC Milán gana la so quinta Copa d'Europa. 

N'agostu de 2008 l'AC Milán xugó nel Molinón (Xixón, Asturies) escontra'l Real Sporting de Xixón nel troféu Villa de Xixón, 20 años depués del últimu partíu ente Ac Milán y Sporting de Xixón que n'aquella ocasión foi un partiú de copa UEFA nel que ganó'l Sporting por 1-0 con gol de Joaquín. Como curiosidá, nesi partiú xugo como titular Ancelotti, que yera entrenador del club na visita y nel banquillu tuvo un xoven, daquella, Paolo Maldini. Nel 2008 tamién gano'l Real Sporting de Xixón por 2-0 con goles de David Barral y Mate Bilic.

Na temporada 2007/08 l**AC Milán'' foi 5u na [[Serie A]] de la Lliga Italiana.

Un estudiu fechu n'[[Italia]] polos periódicos ''La Republicca'' y ''Gazzetta dello Sport'' demuestren que l'AC Milán ye'l segundu equipu con más siguidores nel país mediterraneu per detrás de la [[Juventus]] de Turín y delantre de sos rivales y vecinos del [[Inter de Milán]].

=== Plantía 2009/10 ===
* ''Actualizáu'l [[2 de payares]] de [[2009]]''.































== Palmarés ==

=== Torneos nacionales ===

* **Títulu de Lliga (19)**: 1901, 1906, 1907, 1950/51, 1954/55, 1956/57, 1958/59, 1961/62, 1967/68, 1978/79, 1987/88, 1991/92, 1992/93, 1993/94, 1995/96, 1998/99, 2003/04, 2010/11, 2021/22.
* **Copa d'Italia (5):** 1966/67, 1971/72, 1972/73, 1976/77, 2002/03.
* **Supercopa d'Italia (6):** [[1988]], [[1992]], [[1993]], [[1994]], [[2004]], [[2011]]
* **Serie B (2):** [[1980]]/[[1981|81]], [[1982]]/[[1983|83]]

=== Torneos internacionales ===

* **Copa Mundial de Clubes (1):** [[Copa Mundial de Clubes de la FIFA 2007|2007]] 
* **Copa Intercontinental (3):** [[Copa Intercontinental 1969|1969]], [[Copa Intercontinental 1989|1989]], [[Copa Intercontinental 1990|1990]] 
* **Lliga de Campeones de la UEFA (7):** 1962/63, 1968/69, 1988/89, 1989/90, 1993/94, [[Lliga de Campeones de la UEFA 2002-03|2002/03]], [[Lliga de Campeones de la UEFA 2006-07|2006/07]]
* **Recopa d'Europa (2):** [[Recopa d'Europa 1967-68|1967/68]], [[Recopa d'Europa 1972-73|1972/73]]
* **Supercopa d'Europa (5):''' 1989, 1990, 1995, 2003, 2007

## Referencies
Helena Trexu

**Helena Trexu Fombella** , ye una escritora asturiana ascrita al llamáu Surdimientu lliterariu. Ye tamién fundadora de l'Asociación cultural Grupu Epona, onde fai actividaes d'espardimientu de la llingua asturiana en forma de cuentacuentos ente neñes, neños y adultos. Amás, esta asociación, tamién desendolca talleres lliterarios nos colexos y edición de llibros.

## Obra
### Narrativa
**Onde'l ríu besa la mar* (2001) Ediciones Grupu Epona.
**Cuentos pa que suañes* (2003) Ediciones Grupu Epona.
**Camín davezu* (2005) Ediciones VTP.
**Valores en clave femenino* (2006) Madú Ediciones. 
**A la gueta setes na seronda* (2006) Ediciones Asturtoons.
**2 histories d'animales* (2006) Ediciones Grupu Epona.
**Mitoloxía asturiana pa rapacines y rapacinos* (2007) Ediciones Grupu Epona.
**Olaya n'África*. Premiu Llectures pa rapazos 2008. ALLA, Uviéu (2010).
**Llara quier ser astrónoma* (2012) Ediciones Grupu Epona.
**Llosa (2014). Coleutivu. Ediciones KRK.*
**Nora na viesca los milenta güeyos (2015) Ediciones Trabe.*
**Piedra gris con rellumos doraos (2020). Ediciones Grupu Epona*. 
**Víes*. 2023, Editorial Trabe. 

### Poesía
**Camientos, coses, curuxes*. Autoedición.
**El secretu la lluvia*. Asociación d'Escritores Asturianos.
**La patria la piel*. Asociación d'Escritores Asturianos.
**Abril*. Premiu de Poesía Vital Aza (2002). Ediciones Grupu Epona.
**Ringleres de carbón y salitre*. Premiu Elvira Castañón (2003) Ediciones VTP.
**Escontra'l silenciu.* (2014). Ediciones Suburbia.
**Poética de muyeres 2014.* (2014). Ediciones Grupu Epona.

### Traducciones
**El caminante y la muria* (1995). Academia de la Llingua Asturiana.

## Premios Lliterarios
*Premiu de poesía de L'Entregu (1991).
*Premiu de traducción de l'ALLA: "El caminante y la muria" de Salvador Espriu (1998).
*Premiu exaequo nel 2ᵘ Concursu de Rellatos de Muyeres, del conceyu de Llaviana (2001).
*Premiu de poesía nel 8ᵘ Cartame Lliterariu Vital Aza, de La Pola (Ḷḷena), (2001).
*Premiu de Poesía nel 11ᵘ Certame Lliterariu Elvira Castañón, de Morea d'Ayer (2002). 
*Premiu de F.A.E.: Fundación pal Avance de la Enfermería pol ensayu: Alzheimer: ¿Un mal a curar en la próxima década? (Madrid, 1998).
*Premiu Asturnews 2007 de lliteratura xuvenil con "Llara quier ser astrónoma".
*Premiu de cuentos pa rapazos, de l'Academia de la Llingua Asturiana (2008), con 'Olaya n'África'.
*Concursu de Microrrelatos Mineros. 2014. Fundación Juan Muñiz Zapico.

## Collaboraciones
*Participación cola comunicación: "La ética y la poesía faen bona xuntanza" nel I Simposi Internacional Salvador Espriu, organizáu pola Universidá de Barcelona.
*II Alcuentru d'Escritores del Valle'l Nalón. Llangréu (2004).
*Xunta d'Escritores Asturianos/es. Uviéu. (2005).
*Recital Poéticu na 26 Selmana les Lletres Asturianes. Llangréu (2005).
*Alderique: "La lliteratura n'asturianu nel Valle'l Nalón. Llangréullibru, Llangréu (2005).
*Alcuentru d'Escritores del Valle'l Nalón. La Torna. Llangréu (2005).
*Alcuentru d'Escritores Arribada. Xixón (2006).
*Xunta d'escritores 2008 cola ponencia "Compromisu de la xente ensin papeles" (2008).

## Referencies

## Enllaces esternos
Coballes (parroquia)

**Coballes** ye una parroquia del conceyu asturianu de Casu. Nos  del so territoriu viven un total de , repartíos ente les aldees de Buspriz y Coballes. Otros sitios son les caseríes d'El Barrial y El Fumiquín. Enantes había otres: Cansinos, La Coviella, Santa Gaía, Los Escobios, El Yanu la Puente y Treslesvegues... que desapaecieren baxo les aguas d'un banzáu, conocíu como l'embalse de Tañes siendo esti un pueblu d'al llau de Coballes.

El pueblu de Coballes tien 67 cases, con 71 habitantes. Ta asitiáu a unos 550 metros d'altitú, na confluencia del ríu Nalón col ríu Caliao. La distancia d'esti pueblu a la capital del conceyu (El Campu) ye de 4,5 km.

La mayor parte de la so población dedícase a la ganadería y al turismu. Tovía hai xente que fabrica quesu Casín artesanalmente.

## Xeografía
*Altitú: 741 metros.
*Llatitú: 43° 11' 26" N
*Llonxitú: 05° 23' 04" W

## Llocalidaes

### Sitios

## Fiestes
Les fiestes que se celebren nel pueblu de Coballes son la de San Pedru (29 de xunu)y la de Nuestra Señora del Rosariu (7 d'ochobre). Ye avezao celebrar la primer d'elles el fin de selmana más próximu al 29 de xunu. En cuantes a la segunda, conocida nel pueblu como "les fiestes del rosariu", entamó a celebrase otra vuelta nel 2005, dempués de cásique 50 años de nun facela. Y, magar que de siempre se ficiera el caberu fin de selmana d'agostu, anguaño se fai nel mes de setiembre.

## Referencies

## Enllaces esternos
Madeira

**Madeira** (del portugués *madeira* = madera) ye un grupu d'islles atlántiques africanes pertenecientes a Portugal. Consta de dos islles habitaes, Madeira y Porto Santo, tres islles menores non habitaes, nomaes *las Desertas*, y xunto col archipiélagu de les Islles Xelvaxes (Selvagens) forma la Região Autónoma da Madeira, rexón autónoma portuguesa, allugada aproximadamente a 580&nbsp;km de la costa africana, 860&nbsp;km de Lisboa, a menos de 400&nbsp;km de Tenerife y 770&nbsp;km de *Santa Maria*, la más cercana de les Azores. Constitúi una rexón ultraperiférica de la Xunión Europea.

Funchal, la principal ciudá de Madeira, ta allugada na costa sur de la islla principal, a 32° 44' 00" N, 16° 58' 00" O

Estes islles formen la Macaronesia xunto coles islles Cabu Verde, Azores, Islles Salvaxes y Canaries

## Xeografía y clima
Funchal, la principal ciudá de Madeira, ta allugada na costa sur de la islla principal, a 32° 44' 00" N, 16° 58' 00" O Les ciudaes más importantes del archipiélagu son, sacante Funchal, Câmara de Lobos, Machico, Santa Cruz, Caniço, Santana y Vila Baleira (Porto Santo).

Madeira ye la islla mayor, con una superficie de 741&nbsp;km²; tien 57&nbsp;km de llargor y un anchu máximu de 22&nbsp;km.

Al sur alcuéntrense restos de la biesca primitiva que tapecía la islla enantes que los colonizadores amburaran la islla pa facer granxes y cultivos.

La so llatitú y la so xeografía montesina permiten unes temperatures agradables, allugaes en 22º en branu y 16º n'iviernu. Ye un clima Oceánicu sotropical semeyáu al de Canaries pero más templáu poles temperatures ivernales. Tien carauterístiques mediterranees, pero les medies braniegues son baxes pa tratase d'un clima mediterraneu. El clima ta influyíu pola corriente del golfu. La temperatura del augua asítiase nos 23º en branu y 15º n'iviernu. L'orixe de les islles, como'l de los archipiélagos de la Macaronesia, ye volcánicu.

Les viesques de *[[laurisilva]]*, na cara norte de Madeira, son Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO.

## Cultura y xente
Les islles son famoses pol vinu de Madeira asina como poles sos flores y frutes sotropicales 

La población en 1991 estimábase en 250.000 habitantes, con 4.800 habitando en Porto Santo; pa 2003 calculábase en 265.000 habitantes con 5.000 en Porto Santo. La densidá de población ye de 337 habitantes per km² en Madeira y 112 en Porto Santo. Los colonizadores portugueses de les islles yeren mayoritariamente del Algarve y el Miño. Les islles poseen monumentos históricos, cais y places axardinaes y pequeños pueblos típicos.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Guía de Viaxe de Madeira
Pescuezu

El **pescuezu** ye la parte más estrencha del cuerpu que xune la tiesta col troncu na mayoría de los animales vertebraos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Abdome

L**'abdome** ye la estaya del cuerpu allugáu ente'l tórax y la pelvis, en mamíferos, que caltién nel so interior la **cavidá abdominal**.

La **cavidá abdominal** ta separtada de la torácica pol diafragma y tien una disposición de les coraes intraabdominales de mou que ye dable identificales coles llinies de división xeneral de les rexones anatómiques del abdome.

Cásique toles coraes que caltién la cavidá abdominal pertenecen al aparatu dixestivu.

La cavidá abdominal ta arrodiada interiormente d'una membrana nomada peritonéu.

## Anatomía animal
* Nos artrópodos l**'abdome** ye la parte del cuerpu que sigue al tórax.
* Nos crustáceos l'abdome ye la parte del cuerpu que sigue al tórax.
* Nos inseutos esta rexón del cuerpu ta constituída xeneralmente por 11 segmentos asemeyaos sacante nos terminales.

## Referencies

## Enllaces esternos
Victor D'Hondt

**Victor D'Hondt**  foi un xurista belxicanu, profesor de derechu civil y matemáticu. Foi'l diseñador d'un procedimientu, el métodu D'Hondt, descritu pela primer vegada en 1878, pa atribuyir los escaños de los candidatos nes eleiciones con representación proporcional en sistemes de partíos. 

El so métodu ye anguaño emplegáu en países como Arxentina, Austria, Bélxica, Bulgaria, República Checa, Chile, Croacia, Eslovenia, España, Finlandia, Israel, Países Baxos, Paraguái, Polonia, Portugal, Suiza, Turquía y Xapón, asina como en parllamentos autónomos como los de les comunidaes autónomes españoles o del Reinu Xuníu (Escocia y Gales).

## Referencies

## Enllaces esternos
Pechu

El **pechu** o **mama** (tamién sen, senáu o senu) ye la rexón del cuerpu humanu comprendida ente la base'l pescuezu y el costazu hasta l'abdome, allugáu na parte delantrera, opuestu a la espalda. Les muyeres tienen el pechu y les mames más medraes que los homes, esto fai una función perimportante na alimentación del críu na so primera etapa de la vida. 

## Ver tamién
*Pezón

## Referencies

## Enllaces esternos
Falanxe macedonia

La **falanxe macedonia** yera una formación d'infantería creada ya usada por Filipu II y más sero pol so fíu Alexandru Magnu na conquista de Persia. Esta formación predominaba nes batalles demientres la dómina helenística, hasta ser reemplazada poles lexones romanes.

**Filipu II** pasó parte de la so xuventú como rehén en Tebes, au estudió xunto al conocíu xeneral Epaminondes, cuyes reformes foron la base de la falanxe. **Epaminondes**, al mandu del exércitu de Tebes, baltó a la falanxe clásica d'Esparta, con un exércitu numbéricamente inferior en Leuctra (371 e.C..). 
Epaminondes llogró esi trunfu gracies a la so innovación táutica, que consistía en disponer el gruesu de la falanxe, formáu por hoplites, en ángulu oblicu, de drecha a esquierda, y concentrar na izquierda un cuadru d'hoplites de mediu centenar d'homes de fondu que frayaba la llinia de la falanxe enemiga, muncho menos fonda. Gracies a la formación n'ángulu, la falanxe tebana avanciaba sobrepasando al contrariu per esi puntu arrodiándolu. Esti modelu denomose "martiellu".

Los *falanxistes* yeren soldaos profesionales, y taben ente les primeres tropes qu'entraben nel combate, permitiéndo-yos executar maniobres complexes muncho meyor que'l restu. La formación yera rectangular, con dieciséis fileres d'homes (16x16), y un cabezaleru en cada columna y otru metanes la mesma, pa que les fileres d'atrás fueren quien a movese a los llaos en casu que se necesitare facer un ataque frontal. Cada columna taba ensamada de 256 homes, y denomábase *syntagma* (Σύνταγμα), "constitución".

Cada falanxista llevaba como arma principal una sarissa,http://www.clas.canterbury.ac.nz/graphics/sarissa_1b.jpg, , una pica llarga de seis metros de llonxitú de media. Dao la so llonxitú, la sarissa taba dixebrada en dos partes, que había de xunir enantes de la batalla, y pa remanala facíen falta dambes manes. La primer llinia llevaba la so sarissa dafechamente horizontal, y ésti ángulu diba xubiendo de llinia en llinia, hasta aportar al final. Esto dába-y a la falanxe un aldéu a corcuspín. Les llances de les cinco primeres fileres algamaben a cualesquier enemigu que se punxera delantre. Los falanxistes tamién llevaben una daga pequeña como arma secundaria.

La falanxe xugaba un papel principal na estratexa qu'aportó a Alexandru Magnu a nun perder nenguna batalla. Denómase "*martiellu y xunca*" y desendólcase como se desplica darréu:

Primero, los falanxistes, formaos principalmente de pezhetairoi, reteníen al enemigu coles sos llargues sarisses, dexándolos ensin escapadera.
Dempués, la caballería (hetairoi) cargaba escontra los enemigos per darrera, emburriándolos hacia les llances a una muerte segura.
D'ehí el nome de la estratexa: la falanxe actuaba de *[[xunque|xunca]]*, suxetando al enemigu pa que'l *[[martiellu]]* o caballería acabara con él d'un golpe.

## Ver tamién
* Falanxe clásica
* Alexandru Magnu
* Filipu II
* Pezhetairoi
* Sarissa

## Referencies

## Enllaces esternos
Falanxe (dixebra)

El términu **falanxe** puede referise a:

**Militar**
# Falanxe foi una formación militar de la Antigüedá.
## Falanxe **griega** ó **clásica**
## Falanxe macedonia
**Anatomía**
# Falanxes de la mano y falanxes del pie, güesos del cuerpu humanu.
**Política**
# N'España:
## Falanxe Española, antiguu partíu políticu d'España, na Segunda República (1933-1934).

## Referencies

## Enllaces esternos
Xunque

Un **xunque**, **xunca**, **yuncla** o **incla** (llatín *incus*; catalán y francés, *enclusa* y *enclume*, respeutivamente) ye una erbía de ferrería. Ta fechu d'un bloque macizu de piedra o metal qu'emplégase como sofitu pa la forxa de metales como'l fierro o l'aceru. 

Na mitoloxía griega y mitoloxía romana representábase davezu a Hefestu o Vulcanu cutiendo sobro un xunque.

Una **bigornia**, ye una xunca pequeña de dos o más picos que s'usa d'encontu p'amartellar enriba d'ella.

## Ver tamién
*Aceru
*Fierro
*La Forxa de Vulcanu

## Referencies

## Enllaces esternos
Reunión

**Reunión** () ye un departamentu d'ultramar de Francia, allugáu nel Océanu Índicu, al este de Madagascar. Como'l restu de departamentos d'ultramar, la islla tamién ye una rexón de Francia y ye parte de la República.

## Referencies

## Enllaces esternos
Paolo Maldini

**Paolo Maldini**  ye un ex-xugador italianu de fútbol que tuvo tola so carrera nel AC Milán. Ye fíu de Cesare Maldini, ex-xugador italianu de fútbol (Trestina, AC Milán y Torino) y ex-entrenador del AC Milán y les seleiciones d'Italia y Paraguái. Xugaba de llateral per ambes bandes y tamién como central. Emtamó a formar parte del AC Milán nel añu 1983 anque hasta 1985 nun sería titular. Retiróse siendo'l capitán del so equipu. Tamién se lu conoz polos sobrenomes de "*San Paolo*", "*Il Capitano*", "*Apolo Maldini*".

Xugó 126 partíos internacionales cola seleición italiana, llogrando 23 goles nos Mundiales, siendo el xugador que más minutos (nun partíu) xugó nos Mundiales. Nel AC Milán xugó más de 600 partíos llogrando 28 goles.

Ganó 7 lligues italianes (1988, 1992, 1993, 1994, 1996, 1999, 2004),5 Supercopes d'Italia (1988, 1992, 1993,1994,2004), 1 Copa d'Italia (2003), 5 Copes d'Europa (1989, 1990, 1994, 2003, 2007), 5 Supercopes d'Europa (1989, 1990, 1994, 2003, 2007), 2 Copes Intercontinentales (1989, 1990). Nel añu 1994 llogró'l subcampeonatu del mundu de seleiciones, xugando con Italia. El so equipu perdió nos penaltis con Brasil (3-2) nel Mundial d'Estaos Xuníos. Tamién llogró'l subcampeonatu na Eurocopa del añu 2000, perdiendo la final con Francia.

Ganó un Oscar del Calcio como *Meyor Defensa* nel añu 2004. Ta incluyíu nel 11 ideal del fútbol de tolos tiempos. Ta incluyíu nos FIFA 100 y ganó'l premiu World Soccer (foi'l primer defensa en ganalu). Paticipó en 8 finales de Copa d'Europa igualando a Gento del Real Madrid y en 5 Mundiales, igualando al so ex-compañeru d'equipu Costacurta.

## Clubes

## Palmarés
### Campeonatos nacionales

### Campeonatos internacionales

## Referencies

## Enllaces esternos
Socotra

**Socotra** o **Socotora** (n'árabe سقطرى *Suqutrah*) ye un pequeñu archipiélagu formáu por cuatro islles nel Océanu Índicu, enfrente les costes del Cuernu d'África, a 250 km al este del cabu Gauardafui y a unos 350 km al Sureste de les costes de Yeme, qu'alministra Socotra en nome del **Sultanatu de Mahra y Socotra**.

L'archipiélagu consiste nuna islla montañosa principal, Socotra (3.625 km²) y tres islles más pequeñes, conocíes como "Los hermanos", Abd Al Kuri, Samha, Darsa, más otros pequeños isllotes ensin población. Abd Al Kuri y Samha sumen una población d'unos pocos cientos de persones, mentanto que Darsa ta erma. La principal ciudá ye Hadiboh (43.000 habitantes en 2004).

El clima, en xeneral ye desérticu semidesérticu tropical, con poques lluvies, concentraes nel iviernu y más abondantes a mayor altor que nes estayes costeres. Socotra tien tres menes de terrenos principalmente: estrenches llanures costeres, una meseta caliar con cueves cárstiques y los montes Haghier. El clima ye fuertemente monzónicu, de xunu a setiembre. Tradicionalmente, la islla yera inaccesible pola mor de les ventolaes y el mal folax. En xunetu de 1999 ficieron un nuevu aeropuertu que permite l'accesu a Socotra demientres tol añu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Tromelin

**Islla Tromelin** () ye un castru de 0.8 km² allugáu nel Océanu Índicu, al este de Madagascar y al norte de la islla Reunión. Alministrativamente, tres d'un alcuerdu col Reinu Xuníu en 1954, ye un territoriu francés d'ultramar, magar que la so soberanía ye reclamada por Mauriciu y les Seixeles. Acueye una estación meteorolóxica, y ye llugar d'añeramientu de páxaros bobos y de tortugues. La islla ye, básicamente, un bancu d'arena de 1.700 m de llargor y 700 m d'anchor y 80 ha d'estensión, con un altor máximu sobro'l nivel de la mar de 7 m, y ta cubierta de sebe y arrodiada d'arrecifes de coral. Nun hai puertos o bahíes naturales, lo que fai abegosu l'accesu per mar; un aeródromu con 1.200 m de pista d'aterrizaxe ye la conexón de la islla col mundu esterior.

## Historia
La islla foi reconocida por primer vegada por un marín francés, Jean Marie Briand de la Feuillée, y nomada (1722) *Île des Sables* (Islla del Sable). En 1761 el barcu francés *Utile*, que carretaba esclavos de Madagascar pa Mauriciu, encalló nos cantiles de la islla. La tripulación aportó a Madagascar nuna balsa, dexando abandonaos a 60 esclavos na islla desierta. Quince años dempués, en 1776, Bernard Boudin de Tromelin, capitán del barcu de guerra francés *La Dauphine*, visitó la islla y rescató a los sobrevivientes: siete muyeres y un nenu d'ocho meses d'edá. De magar la islla recibió'l so nome actual.

La reclamación francesa de la so soberanía remóntase a 1810. Por embargu, dende'l sieglu XIX hasta la década del 1950 Tromelin foi una dependencia de la colonia británica de Mauriciu. En 1954, tres d'un alcuerdu franco-británicu, Francia construyó una estación meteorolóxica y una pista d'aterrizaxe na islla. Discútese si esi alcuerdu tresfirió tamién la soberanía de la islla, y esa ye la base argumental pola que Mauriciu, que considera que la soberanía nun fora tresferida y, poro, Tromelin yera parte de la colonia británica de Mauriciu, reclama la islla. La reclamación ye antigua. Yá en 1959, primero de la so independencia, Mauriciu informó a la Organización Meteorolóxica Mundial que consideraba que la islla yera de so. En 2010 Francia y Mauriciu roblaron un alcuerdu pa xestionar conxuntamente'l territoriu.

Tromelin tien una Zona Económica Esclusiva de 280.000 km², que llenda cola de la silla Reunión. La estación meteorolóxica, que ye un puntu avanzáu d'alerta por ciclones, sigue siendo de propiedá francesa, magar que los sos trabayadores son meteorólogos de Reunión. Los sos únicos habitantes permanentes, sicasí, son una guarnición francesa de quince soldaos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Necora puber

L' de nome científicu ***Necora puber*** o ***Liocarcinus puber***, ye un crustaceu de la orde de los ***[[Decapoda]]*** (diez pates), que tien la forma d'un cámbaru grande.

Tien un cascu hexagonal de color pardo, y dos güeyos de color encarnao. Tien cinco pares de pates y dos pinces. Davezu fai vida nocherniega, vive cerca de la costa ente les roques en calumes non mayores de 50 metros au s'alimenta d'ocle y pexes muertos. A vegaes llega a tarmiar otres andariques. El so tamañu aproximáu ye de 10 cm. Tamién se-y denoma **pealla** y **piaña**,

## Captura
La época de veda n'Asturies ye xeneralmente ente'l 15 de xineru y el 15 de marzu y tien una talla mínima de 5,5 cm. La captura d'andariques dende embarcación faise col arte de nansa, mientres que nel pedreru pésquense a mano o con terrafinos.

La estadística oficial de la pesca de l'andarica n'Asturies ye la que vien darréu (fonte: Direición Xeneral de Pesca Marítima:
 

## Usos
El principal usu de l'andarica ye gastronómicu, suel cocinase namái cocida nes estayes de costa nel Mar Cantábricu: Galicia, Asturies, Cantabria, País Vascu, asina como na fastera occidental de Francia ya Inglaterra.

## Referencies
Andarica

Col términu **andarica** podemos referinos a:

* al cámbaru *[[Necora puber]]*, llamáu tamién pealla o piaña;
* al páxaru *[[Hirundo rustica]]*, llamáu tamién andarina, alandrina, andolina, golondra, golondrina o volendrina.

## Referencies
Xunque (dixebra)

El términu **xunque** fai referencia a:

*Una erbía del ferreru.
*Un güesu del oyíu.

## Referencies

## Enllaces esternos