Llingües tuu

Les **llingües tuu** o **taa–ǃkwi** (tamién **taa–ǃui**, **ǃui–taa**, o **kwi**) son una familia llingüística qu'inclúi dos continuos geolectales distintos. Falar en Botsuana y Sudáfrica. La rellación ente los dos bloques magar nun ye puesta en dulda, ye distante. El términu *tuu* vien de la pallabra pa 'persona' común a dambes cañes de la familia. Numberoses llingües distintes de les llingües anguaño falaes escastar en tiempos recién, polo que solo una pequeña parte de les llingües tuu conocíes siguen falándose anguaño.

## Clasificación
Les llingües tuu tradicionalmente fueron clasificaes como una caña meridional de les llingües joisanas, sicasí, nun esiste demasiada evidencia en favor d'un parentescu filoxenéticu demostrable con otres llingües joisanas. De fechu la mesma idea de que les llingües joisanas constituyan una familia llingüística ye revesosa, y por cuenta de la falta d'evidencia en favor d'esa hipótesis.

### Clasificación interna
Internamente les llingües tuu estremar nel continuu geolecta taa y el continuu geolectal !kwi:
***Grupu taa**
**ǃXóõ (5000 falantes, un continuu geolectal.)
**So Nossob (dos dialeutos, ǀʼauni y kuǀhaasi. Estinguíu.)
***Grupu ǃkwi**
**Nǁng (un continuu geolectal, anguaño morrebundu, con solu 10 falantes.)
**ǀXam (un continuu geolectal, qu'inclúi'l nǀuusaa. Estinguíu)
**ǂUngkue (Estinguíu)
**ǁXegwi (Estinguíu)

La caña **!kwi** de Sudáfrica ta severamente amenazada con solo una llingua sobreviviente, el nǁng, que tien menos d'una docena de falantes vieyos na actualidá. Nel pasáu les llingües d'esta caña estender a lo llargo de Sudáfrica, la más bultable d'elles el ǀxam ye la llingua de la que procede'l lema nacional **' 'pueblos diversos xuníos'.

La caña **taa*' sobrevive anguaño en [[Botsuana]] y tien meyor salú, anque solo tien una llingua sobreviviente de les varies que se conocen, esta llingua sobreviviente'l [[Idioma ǃxóõ|ǃxóõ]] tien unos 4200 falantes.

Por cuenta de que munches llingües tuu escastar ensin tar bien documentaes, esiste bastante tracamundiu sobre si los distintos nomes documentaos representen llingües claramente distintes o dilectos d'un númberu menor de llingües.

=== Rellación con otres llingües ===
Enantes consideróse les llingües tuu incluyíen al idioma ǂhõã, pero esta llingua paez de fechu más bien rellacionaes coles llingües juu y por cuenta de les duldes dellos autores prefieren dexala como pendiente de clasificación. Esiste un gran númberu de similaridades ente les llingües tuu y les llingües juu, anque dalgunos atribuyir a los efeutos d'un [[sprachbund]] o área llingüística.

== Descripción llingüística ==
Les llingües tuu, xunto col ǂhõã, son les úniques llingües del tol mundu que tien clicks billabiales como fonemes distintivos (dexando a un llau la xíriga ritual estinguida [[damin]] del norte d'Australia). Amás les llingües tuu tamién tienen complexos inventarios consonánticos y vocálicos, ya inclúin [[tonu (llingüística)|tonu]].

=== Comparanza léxica ===
Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] en distintes variedaes de llingües tuu son:
:
Los númberos ente paréntesis son [[préstamu léxicu|préstamos léxicos]] del [[afrikaans]] o del [[idioma nama|nàmá]].

== Referencies ==

=== Bibliografía ===
*Güldemann, Tom. (2006). "The San languages of southern Namibia: Linguistic appraisal with special reference to J. G. Krönlein's N|uusaa data." *Anthropological Linguistics,* 48(4): 369-395.
*Story, Robert. (1999). "K'o|hai:si Manuscript" (MS collections of the Ki|hazi dialect of Bushman, 1937). *Khoisan Forum Working Paper 13.'' ed. Anthony Traill. Köln: University of Köln. 18-34.

### Enllaces esternos
* Tuu languages page in MultiTree Project.
* Documentation of endangered languages