Dysphania ambrosioides

***Dysphania ambrosioides***, comúnmente llamada **epazote** o **paico** en países hispanoamericanos, ye una planta viviega arumosa, que s'usa como condimento y como planta melecinal en Méxicu y munchos otros países de Hispanoamérica, como Arxentina, Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador, El Salvador, Paraguái y Perú, según nel sur de los Estaos Xuníos. En Méxicu llámase-y tamién **acahualillo** o **té de milpa**.

Esta planta ye orixinaria d'América, y yá yera conocida y utilizada polos azteques nel actual Méxicu, sol nome náhuatl de *epazotl*, d'onde provién el nome actual utilizáu nesi país. Crez en suelos arenosos y algama mayor tamañu nes riberes de los ríos y llagos.

## Descripción
Ye una planta añal o perenne de vida curtia que llega a crecer en permediu 1,2 m, con cañes de desenvolvimientu bastante irregular y fueyes oblongo llanceolaes que pueden algamar los 12&nbsp;cm de llargor. Les flores, pequeñes y verdes, surden d'una panícula, ramificada nel ápiz del tarmu.

## Etimoloxía
La pallabra *epazote* derivar del náhuatl. Ye una pallabra compuesta de *epatl* que quier dicir *fedor* y *tzotl*, *sudu*,"llárimes".
Tamién ye llamada **paico** (del quechua *payqu*).

## Taxonomía
*Dysphania ambrosioides* describióse por (L.) Mosyakin et Clemants y espublizóse en *[[Ukrajins'kyj Botaničnyj Žurnal]]* 59(4): 382. 2002.

## Historia
Créese que foi introducida n'Europa en 1577 por Francisco Hernández de Toledo, quien foi tamién médicu del rei Felipe II. D'él provién la primer mención que se conoz nel Vieyu Mundu sobre'l *epazotl*, y onde tamién se citen per primer vegada les virtúes melecinales que yá-y otorgaben los nativos de Méxicu, quien la utilizaben como antihelmíntico; esto ye, como ayuda pa esaniciar los parásitos intestinales. Tamién ye utilizada como antiespasmódico.

## Usos
### Culinarios
Na gastronomía mexicana usar en munchos platillos, como los elotes y esquites, los frijoles negros, el chileatole, ciertes variedaes de quesadillas, dellos tipos de tamales, escamoles, en delles sopes de mariscos como'l chilpachole de jaiba, dientro d'una peramplia variedá de caldos, sopes, guisaos, mueyos y delles moles de la cocina tradicional mexicana nos qu'esti condimento ye insustituible.

### Medicinales
;Propiedad
Principios activos:
*Aceite esencial (0,8-1%): *ascaridol (60-80%), esti compuestu ye tóxicu y de sabor non bien prestosu. Presumir que'l conteníu de ascaridol ye menor nel epazote de Méxicu que nel d'Europa y Asia.
* Hidrocarburos terpénicos (20%): alfa-terpineno, limoneno, p-cimeno; saponósidos.

Comúnmente créese que previén la flatulencia causada pol consumu de xudíes, por eso utilízase p'arumales. Tamién s'utiliza en tratamientos d'amenorrea, dismenorrea, malaria, corea, histeria, catarros y asma.

Como antihelmíntico, especialmente efectivu frente a ascaris y anquilostoma, menos frente a oxiuros. Emenagogo, antiespasmódico. Indicáu pa parásitos intestinales: ascaridiasis, anquilostomiasis.

Ta contraindicáu nel embaranzu y insuficiencia renal. L'aceite esencial puede producir cefalees, vértigos, estomagaes, vultures sanguinolentos, temblón de pies y de manes. A dosis elevaes, l'aceite esencial, puede aniciar irritación del parénquima renal ya inclusive la muerte por paralís de los centros respiratorios bulbares. Encamiéntase nun prescribir l'aceite esencial per vía interna.
En Canaries conocer como pasote, y ye utilizada como planta melecinal, en fervinchu, pa problemes dixestivos.

;Sinonimia:

## Ver tamién
* Terminoloxía descriptiva de les plantes
* Cronoloxía de la botánica
* Historia de la botánica

## Notes y referencies

## Bibliografía
* USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network - (GRIN) National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?446530 (5 dic 2007)
* Flora of China Editorial Committee. 2003. Fl. China 5: 1–506. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis.
* Flora of North America Editorial Committee, e. 2003. Magnoliophyta: Caryophyllidae, part 1. 4: i–xxiv, 1–559. In Fl. N. Amer.. Oxford University Press, New York.
* Idárraga-Piedrahita, A., R. D. C. Ortiz, R. Callejas Posada & M. Merello. 2011. Flora d'Antioquia. Catálogu de les Plantes Vasculares, vol. 2. Llistáu de les Plantes Vasculares del Departamentu d'Antioquia, pp.&nbsp;1-939

## Enllaces esternos

* Gernot Katzer's Spice Pages (n'inglés)
* Tropical Plant database: Chenopodium ambrosioides (n'inglés)
* Imáxenes de la sp. (n'inglés)