open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oclusiva glotal

La **oclusión glotal**, **oclusiva glotal sorda** o **saltillo** ye una consonante sorda producida por una interrupción del fluxu pulmonar d'aire na glotis. El símbolu usáu nel Alfabetu Fonéticu Internacional pa representar esti soníu ye [ʔ].

Esti soníu apaez en munches llingües falaes, dende les llingües semítiques, a les polinesies, pasando poles otomangueanas, el maya y el náhuatl clásicu (onde ye un fonema independiente) hasta llingües europees. N'alemán apaez como realización subfonémica en pallabres qu'empiecen por vocal tónica. En munches variedaes del inglés británicu como la variedá cockney, [ʔ] puede apaecer como realización fonética del fonema /t/ en ciertos contestos. Finalmente n'español apaez en ciertes variedaes andaluces como realización d'una /s/ ante oclusivo (e.g. *esta tarde* [εʔtha taɾδy]). Tamién ye típicu de la zona oriental de Canaries onde se produz un fenómenu similar en pallabres terminaes en /s/ o cola /s/ anteoclusiva, y del español rioplatense (namái en posición anteoclusiva, non nes finales).

Un aproximamientu n'español a esti soníu puede llograse cuando les cuerdes vocales son primíes xuntes pa parar el fluxu d'aire y depués lliberaes, y ye'l soníu metanes la interxeición *uh-oh* (n'inglés); *ah, ah*.

## Les traces de la oclusión glotal

* El so manera d'articulación ye oclusivu, lo que significa que ye producida al apexar la corriente d'aire na estensión vocal. 
* El so puntu d'articulación ye glotal lo que significa ye articuláu pola glotis. 
* El so tipu de fonación ye sordu, lo que significa que ye producíu ensin vibración de les cuerdes vocales. 
* Ye una consonante oral, lo que significa que dexa al aire escapase pela boca. Porque se pronuncia nel gargüelu; ensin un componente bucal, la dicotomía central / llateral nun s'aplica. 
* El mecanismu de corriente d'aire ye pulmonar egresivo, que significa que ye articuláu al emburriar l'aire de los pulmones y por estensión vocal, más que de la glotis o la boca.

## Representación gráfica en distintos idiomes
Esta consonantes tien formes distintes d'escribise nes distintes llingües del mundu. Nes llingües otomangues como'l triqui, mixteco o otomí escribir con un saltillo (Ꞌ) o con una **h**. Tanto nel idioma seri, nel náhuatl y nel idioma tunebo de Colombia ye representada pola **h**.
Llabialización

La **llabialización** ye un cambéu fonéticu asimilatorio o disimilatorio pol cual un fonema o soníu mueve'l so puntu d'articulación hasta la rexón llabial. Les vocales presenten un tipu especial de llabialización denomináu redondeamiento vocálicu.

Tamién s'aplica'l términu **labializado** a consonantes con coarticulación llabial []. Los soníos más frecuentemente labializados son les oclusives llabiales y velares amás de les nasales con esos mesmos puntos d'articulación.

## Exemplos
* Nel español popular la velarización ye un enclín disimilatoria qu'afecta a les consonantes velares ante vocal llabial: *a*'gu**ja'' > ''a**bu**ja'', ''a**gu**zado'' > ''a**bu*'zado* (Méxicu). 
* Nes llingües uto-azteques la consonante llabiu-velar *k<sup>w</sup>* del proto-utoazteca (pUA) se labializa en delles llingües:

Como puede vese el mayu labializa siempres, el papago namái en ciertos contestos y el náhuatl non labializa nunca.
* Nes llingües tupí-guaraní esisten tantu oclusives labializadas como nasales labializadas. Pal proto-tupí-guaraní reconstrúyense cuatro fonemes labializados //.

## Referencies

## Enllaces esternos
Puntu d'articulación

El **puntu d'articulación** ye'l llugar del tracto vocal nel que se produz l'articulación. Denominar tamién *llugar d'articulación*.

Xunto col usu de la corriente d'aire producida polos mecanismos subglóticos, l'estáu de la glotis y la configuración del cuévanu oral y nasal, ye unu de los cuatro criterios de clasificación articulatoria de los soníos del fala.

L'articulación produzse de normal pol aproximamientu o'l contautu ente un articulador fixu y unu móvil. Según la zona na que tenga llugar esti contautu establez la siguiente clasificación de los soníos en función del **puntu d'articulación**:

* **Llabial**, 
** **billabial**, llabiu cimeru y llabiu inferior.
** **labiovelar**, consonante biarticularda nel velu y los llabios inferior y cimero.
** **labioalveolar**, consonante biarticularda nos alveolos y los llabios inferior y cimero.
** **labiodental**, llabiu inferior ya incisivos cimeros.
* **Coronal**, 
** **dental**, ápice o envés de la llingua y la parte posterior de los incisivos cimeros.
** **interdental**, ápice de la llingua asitiáu ente los incisivos inferior y cimeru.
** **retroflexu**, elevación del ápice de la llingua escontra la parte posterior de los alvéolos.
** **alveolar**, parte anterior de la llingua y alvéolos.
* **Dosal**, 
** **palatal**, parte anterior del envés de la llingua y cielu la boca duru.
** **velar**, parte posterior de la llingua y velu del cielu la boca.
** **uvular**, parte posterior de la llingua y úvula.
* **Radical**, 
** **faríngeo**, raigañu de la llingua y paré faríngea.
* **Glotal**, zarru de la glotis.
## Referencies

## Enllaces esternos
Socioleutu

Un **socioleutu** o **dialeutu social** describe la variedá llingüística usada por una clase social. Dientro de la clasificación de les variedaes llingüístiques los sociolectos corresponder colo que Eugen Coșeriu llama *variedaes diastráticas*, estrechamente rellacionaes coles variedaes diafásicas o rexistros de la llingua. 

## Definición
Acordies cola tradición greimasiana, el sociolecto, n'oposición al idioleutu, designa les actividaes semiótiques na so rellación cola estratificación social, nos niveles de superficie léxica.
L'estudiu d'un sociolecto puede dar respuestes, a partir del llinguaxe
d'usu social, sobre lo que s'entiende por cultura, nes interacciones de los universos coleutivos ya individuales.

## Ver tamién
* Llingüística

## Referencies
Africada llateral alveolar sorda

La **africada llateral-alveolar sorda** ye un soníu consonánticu que'l so símbolu nel Alfabetu Fonéticu Internacional ye [****] (de cutiu simplificáu como ⟨tɬ⟩).

## Carauterístiques

* La so manera d'articulación ye africáu, lo que significa que se produz primero una oclusión, al torgar el pasu del aire, y dempués dexándolo pasar de secute al traviés d'una vía estrecha causando una fricación.
* El so puntu d'articulación ye alveolar, lo que significa que s'articula cola delantrera de la llingua detrás de la cresta alveolar.
* La so fonación ye sorda, lo que significa que se produz ensin la vibración de les cuerdes vocales.
* Ye una consonante oral, lo que significa que l'aire escápase namái pela boca.
* Ye una consonante llateral, lo que significa que se produz dexando l'aire pasar pelos llaterales de la llingua.

## Guarda
L'africada llateral-alveolar sorda ye una africada presente en delles llingües amerindies, como'l náhuatl y munches llingües del NO d'Oregón (kwakiutl, salish del interior, llingües sahaptianas, kutenai, cayuse, klamath, etc.) y delles llingües caucásiques.

Dientro del dominiu español esti soníu dar en Méxicu, por influyencia del sustratu náhuatl, onde se tantu en pallabres d'orixe puramente náhuatl como *tlacuache, Tlalpan, ...* como en pallabres d'otru orixe al que s'estendió esta pronunciación como *Atlánticu* [] (frente a la pronunciación d'España [at.'lan.ti.ko] o [al.'lan.ti.ko]).

El akhvakh o ajvajo (Caucásicu nororiental) tien cuatro africaes llaterales n'oposición fonolóxica por cuenta de la presenencia d'eyectividad, ya intensidá (geminada/tirante) ente les africaes llaterales: //

## Referencies

## Bibliografía utilizada
* 
*
Africada retroflexa sorda

La **consonante africada retroflexa sorda** ye un soníu consonánticu usáu en delles llingües. El so símbolu nel alfabetu fonéticu internacional ye , simplificáu como .

Esti soníu asocede nel mapudungun y en delles llingües quechues, como'l quechua cajamarquino, l'huanca y les fales ancashinas de Sihuas y Corongo.

En idioma español apaez como una de les pronunciaciones de la combinación tr en español chilenu.

N'asturianu esti soníu corresponder col fenómenu conocíu como "tse vaqueira" (o "che vaqueira") qu'en delles fales del occidente y centru de les aguaes asturiano y lleonés del cordal cantábricu corresponder cola evolución de la L- y -ll- llatines ("ļļobu", "ļļingua", "Ļļuna", "Ļļaciana", "castieļļo", "cavaļļo" o "marieļļo"). 
Tradidionalmente foi escritu como "ts" (sobremanera anque otros usaron "xs", "tchx", "tx", "lh") pero dende los 80 vieno estendiéndose la solución de l'Academia de la Llingua Asturiana que propón como grafía la Ḷḷ (doble ele subpunteada) o bien "l.l" (cuando los medios nun dexen utilizala...) por ser más acorde cola solución llateral palatal en "Ll" de la mayoría de les restantes fales asturianes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Africada postalveolar sonora

Les **[[consonante africada|africaes]]** y les **oclusives de doble articulación** representar por dos símbolos xuníos por una barra de lligadura, embaxo o enriba de los símbolos. Los seis africaes más comunes son representaes alternativamente por lligadures, anque nun representa l'usu oficial del AFI, debíu al gran númberu de lligadures que se riquir pa representar toles africaes d'esta forma. Una tercer forma de trescripción de les africaes que se ve n'ocasiones ye l'usu de calteres volaos, por casu  pa , siguiendo'l modelu de  ~ . Los símbolos pa les oclusives palatales,  úsense de cutiu por conveniencia pa  o africaes similares, inclusive nes publicaciones oficiales en AFI, polo que tienen de ser interpretaos con muncho curiáu. 

 

## Referencies

## Enllaces esternos
Africada postalveolar sorda

La **consonante africada postalveolar sorda** ye un soníu consonánticu bien frecuente en munches llingües. El so símbolu nel alfabetu fonéticu internacional ye  (enantes ), la unión ente una *t* y una . N'español esti soníu trescribir col dígrafu «*[[ch]]*».

Esti soníu suel ser la evolución de la consonante oclusiva velar sorda (*k*, nes llingües xermániques, llingües eslaves y Llingües romániques), o de la oclusiva dental sorda por un procesu de palatalización, especialmente xunto a una vocal fronteru.

## Carauterístiques

* La so manera d'articulación ye africáu, lo que significa que se produz primero una oclusión, al torgar el pasu del aire, y dempués dexándolo pasar de secute al traviés d'una vía estrecha causando una fricación.
* El so puntu d'articulación ye postalveolar, lo que significa que s'articula per una parte cola parte delantera de la llingua detrás de la cresta alveolar, y per otra parte col cuerpu de la llingua que se doblar sobre'l cielu la boca.
* La so fonación ye sorda, lo que significa que se produz ensin la vibración de les cuerdes vocales.
* Ye una consonante oral, lo que significa que l'aire escápase namái pela boca.
* Ye una consonante central, lo que significa que se produz dexando l'aire pasar percima de la parte media de la llingua, más que pelos llaos.

## Trescripción
L'Alfabetu fonéticu internacional usa dos calteres xuníos pa representar esti soníu: . Pueden tar xuníos con un arcu (), o delles vegaes puede representase con un diacríticu so la , (). Enantes usábase la lligadura (). Otres trescripciones que s'usen pa esta consonante son:
* **c**
* **č**
* **ch**
* **cs**
* **cz**
* **tc** 
* **tš**
* **tsch**
* **tx**

## Presencia




## Referencies

## Bibliografía utilizada
* 
* 
* ʈ
* 
* 
* 
*
Ríu Salween

El **ríu Salween** (tamién treslliteráu **Saluén** o **Salawi**) (en chinu, *Nù Jiāng*) ye un llargu ríu qu'escurre pol Sureste Asiáticu.

Naz nel este del Tíbet, fluyendo xeneralmente escontra'l sur mientres casi 2.400 km al traviés de la provincia de Yunnan, China, y al este de Birmania, desaguando nel golfu de Martaban del mar de Andamán en Mawlamyaing.

Nel so cursu inferior delimita la frontera ente Birmania y Tailandia per cerca de 130 km. Ye'l segundu ríu más llargu de Birmania, dempués del ríu Irawadi. Solamente ye navegable n'embarcaciones pequeñes en ciertos tramos, yá que hai zones de peligrosos rabiones que torguen el so usu como vía navegable.

China entama construyir nos próximos años una gran cantidá de represas na rexón, ensin coordinación nin alcuerdu previu dalgunu coles otres dos naciones que s'atopen ríu abajo. Ta consideráu como'l segundu ríu más contamináu del mundu, detrás del ríu Citarum.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües ásliques

Les **llingües áslicas**, **asli** o **aslianas** son un grupu de llingües indíxenes falaes polos *[[Orang Asli]]*, los habitantes aboríxenes de la península malaya y la rexón peninsular de Tailandia. Formen una caña numberosa de les llingües austroasiátiques. Dalgunes d'elles tienen reconocencia oficial per parte del gobiernu de Malasia (*Kensiu, Kintaq, Jehai, Mendriq, Bateg, Che' Wong, Lanoh, Temiar, Semai, Jah Hut, Mah Meri, Semaq Beri, Semelai* y *Temoq*).

## Historia y orixe
Les llingua áslicas proceden del la rexón al oeste de la principal cadena montascosa de la rexón y eventualmente fueron moviéndose escontra l'este hasta Kelantan, Terengganu y Pahang. Dientro de les llingües austroasiátiques les más cercanes son les llingües mónicas y les llingües nicobaresas. Ye posible que los falantes de proto-mon y proto-nicobarés pudieren tener contautu colos inmigrantes que se movieron a la península malaya dende'l norte.

Esiste envidencia de que les llingües áslicas presenten préstamos complexos que reflexen distintos estadios llingüísticos, dalgunos d'ellos sumíos va tiempu de la península mayala. La migración de los pueblos falantes de llingües áslicas pue ser reseguida a partir de la evidencia etimolóxica y de la evidencia arqueolóxica.

Anguaño, el semai y el temiar, dambes llingües senoicas (áslico central), son les dos llingües col mayor númberu de falantes, y son les úniques llingües áslicas con más de 10 mil falantes.

## Clasificación
***Jahaico** (Septentrional): chewong; tonga (mos); batek [oriental], jahai, menriq, mintil; kensiu [occidental] (mos), kintaq (kentaqbong).
***Senoico** (Sakai, Central): semai, temiar, lanoh, sabum, semnam.
***Semelaico** (Meridional): mah meri (besisi), semelai, temoq, semoq beri.
**[[Jah Hut language|Jah Hut]]*

Otres llingües aboríxenes de la península malaya falen llingües malayu-polinesies: jakun, orang kanaq, orang seletar, temuan. El kenaboi ye una llingua pocu documetnada que podría ser una llingua áslica.

## Comparanza léxica
Los numberales comparaos de distintes llingües áslicas son:
:
:
Los términos ente paréntesis son préstamos de llingües malayu-polinésicas (austronesiu).

## Referencies
Llingües nicobareses

Les **llingües nicobaresas** o **nicobáricas** son un grupu xeográficamente aislláu d'una media docena de llingües de la familia austroasiática, falaes pola gran mayoría de les 30.000 persones qu'habiten les islles Nicobar de la India, onde unos dos tercios de la población tien dalguna d'estes llingües como llingua nativa. Demográfcamente la llingua de mayor pesu ye l'idioma car. 

Nun ta claro qu'esista un parentescu filoxenéticu coles llingües shompen falaos por grupos indíxenes del interior de la isla Gran Nicobar. En casu d'un parentescu xenuinu este sería distante, siendo la mayor parte de les paecencies la resultancia de contautu llingüísticu recién. Per otru llau el parentescu de les llingües nicobáricas col austroasiático ye claro, y foi usáu pa sofitar la hipótesis áustrica.

## Llista de llingües
De norte a sur les llingües nicobaresas documentaes son:
*Car
*Chaura-Teressa: Chaura (Sanenya), Teressa (Bompoka)
*llingües nicobaresas centrales: Nancowry, Camorta, Katchal
*Nicobar meridional (Sambelong)

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües nicobares son:
:
Los términos ente paréntesis del shompen son préstamos de delles variedá de nicobar.

## Referencies

### Bibliografía
*Adams, K. L. (1989). *Systems of numberal classification in the Mon–Khmer, Nicobarese and Aslian subfamilies of Austroasiatic*. Canberra, A.C.T., Australia: Dept. of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University. ISBN 0-85883-373-5
*Radhakrishnan, R. (1981). *The Nancowry Word: Phonology, Affixal Morphology and Roots of a Nicobarese Language*. Current Inquiry Into Language and Linguistics 37. Linguistic Research Inc., P.O. Box 5677, Station 'L', Edmonton, Alberta, Canada, T6C 4G1. ISBN 0-88783-041-2
### Enllaces esternos
* The Nicobarese by Dr. Simron Jit Singh
Llingües peáriques

Les **llingües peáricas** constitúin un grupu d'unos cinco llingües que constitúi unu de los grupos en que s'estremen internamente les llingües mon-khmer de la familia austroasiática. 

## Llingües de la familia
El pear, el chong (chawang) y el sarare son llingües bien conocíes y sobre les base d'ellos pudo reconstruyise'l proto-peárico, el angrak y el saoch son menos conocíos pero paez esistir abonda evidencia pa consideralos llingües peáricas. El porcentaxe de cognaos ente les llingües bien conocíes ye eleváu:

## Descripción llingüística
### Fonoloxía
L'inventariu reconstruyíu pal proto-peárico:
:
* Amás reconstruyéronse grupos iniciales complicaos como ataque silábicu , , , , , , ,  y posiblemente .
* Dalgunos de los soníos anteriores namái pueden apaecer a final de pallabra  ente que  namái pueden paecer a principiu (anque esisten duldes sobre la posible esistencia del cluster ).

### Comparanza léxica
Los numberales comparaos de distintes llingües peáricas son:
:
La forma del suoy pa '10' (al igual que les parcialmente les otres a partir de 5) ye un préstamu del camboyanu.

## Referencies

### Bibliografía
*David Thomas y Robert K. Headly Jr. (1970): "More on Mon-Khmer subgroupings", *Lingua*, **25**, páxs. 398-418.
Asociación de la Llingua Auxiliar Internacional

L**'Asociación de la Llingua Auxiliar Internacional** (IALA) ( *International Auxiliary Language Association,* n'inglés) foi fundada en 1924 pa "promover l'estudiu xeneralizáu, l'alderique y la divulgación de toles cuestiones arreyaes nel establecimientu d'una llingua auxiliar, xunto cola investigación y l'esperimentación que pueden acelerar dichu establecimientu d'una manera intelixente y estable en fundaciones". A pesar de que foi creada pa determinar qué idioma auxiliar d'un ampliu campu d'opciones yera'l más fayadizu pa la comunicación internacional, finalmente determinó que nengún d'ellos yera fayadizu y desenvolvió el so propiu llinguaxe, conocíu como interlingua. La IALA publicó materiales sobre'l interlingua hasta 1954, cuando les sos actividaes fueron asumíes pola División Interlingua del Serviciu de Ciencies (Sociedá pa la ciencia y el públicu).

## Ver tamién
* Historia del interlingua

## Referencies
Autoridá Nacional del Ladín

L**'Autoridá Nacional del Ladín** (en ladín **Autoridá Nasionala del Ladín**), coles sigles ANL, foi creada en 1997 y ye un órganu encargáu del estudiu de la llingua ladina o xudeoespañola, de la so proteición y del so caltenimientu. Esta institución edita dacuando la revista *[[Aki Yerushalayim]]*, totalmente impresa en xudeoespañol y que contién artículos d'interés pa la comunidá sefardina. En 2010, el Ministeriu de Cultura d'Israel decidió eslleir l'Autoridá Nacional del Ladín, a pesar de la oposición de dicha institución, pa integrala na Direición Xeneral pal Legáu de les Comunidaes d'Israel.

## Oxetivos
Los oxetivos que se marca la ANL son los siguientes:
* Espublizar la conocencia de la cultura xudeoespañola en toles sos formes, promoviendo d'esta forma la investigación d'esta cultura, la so enseñanza y el so espardimientu, ente otres nos medios de comunicación.
* Ayudar a la fundación y al robustecimiento d'instituciones actives nel campu de la cultura xudeoespañola.
* Promover, animar y ayudar a la escoyeta, documentación y catalogación de les ayalgues de la lliteratura xudeoespañola.
* Promover, animar y ayudar a la edición de llibros d'autores contemporáneos qu'escriben sobre tarrezas de la cultura xudeoespañola.
* Entamar y promover actividaes d'información y esclarecimiento sobre les comunidaes sefardines que fueron esterminaes na shoá y les graves consecuencies qu'esto tuvo pa la cultura xudeoespañola.

## Ver tamién
* Idioma xudeoespañol
* Aki Yerushalayim
* Sefardinos

## Referencies

## Enllaces esternos
* Web de l'Autoridá Nacional del Ladín (n'hebréu y Ladín)
* so-Kultura-%D7%94%D7%A8%D7%A9%D7%95%D7%AA-%D7%94%D7%9C%D7%90%D7%95%D7%9Y%D7%99%D7%AA-%D7%9C%D7%AA%D7%A8%D7%91%D7%95%D7%AA-%D7%94%D7%9C%D7%90%D7%93%D7%99%D7%A0%D7%95/220912231268317 Páxina oficial en Facebook 
* Web de la Revista Aki Yerushalayim (en ladín)
Llingües Kazakh-Nogai

Les **Llingües Kazakh-Nogai**, tamién conocíes como llingües **Kipchak meridionales** o llingües **túrquiques Aral-Caspio**, son unu de los trés grupos de llingües túrquiques noroccidentales, pertenecientes a la familia altaica. El grupu consiste en cuatro llingües falaes n'Asia Central.

## Clasificación

Altaica
&nbsp;&nbsp;Túrquico
&nbsp;&nbsp;&nbsp;llingües kypchak
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;**L. Kazakh-Nogai**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Idioma kazaquistanín
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Idioma kirguís
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Idioma karakalpak
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Idioma nogai

### Bibliografía
*
*

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües túrquiques noroccidentales

Les **llingües kypchak** o **túrquiques noroccidentales** (tamién llamaes **qypchaq** y **kipchak**) constitúin una de les principales cañes de la familia túrquica que cunta con unos 22 millones de falantes un área que s'estiende dende Lituania a China.

## Clasificación
Les kypchak clasifíquense internamente en tres grupos, basaos en criterios xeográficos y carauterístiques compartíes:
***Kipchak-Bolgar** (Kipchak urálicu o uralocaspio), qu'inclúi nel bashkir y el tártaru (tatar).
***Kipchak-Cumano** (kipchak pontocaspio), qu'inclúi'l karachay-balkar, el kumyk, el karaim, el krymchak, el estinguíu cumano y el kipchak, puramente dichu. L'urum y el tártaru de Crimea paecen tener una base kipchk-cumana, pero fueron sveramente influyíos pol túrquico oghuz.
***Kypchak–Nogay** (aralocaspiano), qu'inclúi'l cazacu, el karakalpak, y el nogai (o tártaru nogay), sibir (tártaru siberianu).
***Kirguís-Kypchak** qu'inclúi'l kirguís, y l'altai.
La llingua usada polos mamelucos d'Exiptu paez ser una llingua kypchak, probablemente perteneciente al grupu cazacu-nogay.

## Descripción llingüística
Les llingües kypchak comparten ciertes carauterístiques comunes dexen clasificales xuntes. Delles carauterístiques son compartíes por otres llingües túrquiques, anque otres son esclusives del grupu kypchak.

### Carauterístiques compartíes con otros grupos
* Camudo de la /*d/ del proto-túrquico a /j/ (e.g. **hadaq* > *ajaq* 'pie').
* Perda de la /*h/ inicial (caltenida namái en khalaj)

### Carauterístiques esclusives del grupu
* Uso estensivu de la sinarmonía vocálica acomuñada al redondeamiento vocálicu (e.g. *golor* vs. *olar* 'los (pron,)')
* Reforzamientu de la  inicial (e.g. ***' > **' 'siete')
* Diptongación en sílaba final de  y  (e.g. ***' > **' 'monte', ***' > **' 'agua')

### Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües túrquiques noroccidentales son:

## Ver tamién
*Kipchak
*Cumanos
*idioma cumano

## Referencies

### Bibliografía
*
*
Idioma cumucu

El **cumuco** ye una llingua túrquica, falada per alredor de 450 000 persones (los cumucos) na República de Daguestán, el norte de Chechenia y Osetia del Norte, en Rusia.

Los cumucos son descendientes de los tártaros de Siberia que se treslladaron a El Cáucasu mientres el tiempu posterior a la fundación de los Estaos tártaru-mongoles, escontra'l sieglu XV.

Créese que, antes de la incorporación del Cáucasu al Imperiu rusu, el cumuco sirvió como llingua de comunicación interregional en Daguestán. Y foi influyíu a lo llargo de la so historia pol azerbaixanu, el darguino y el rusu.

El cumuco escribióse usando la escritura árabe hasta 1927, fecha na que s'empezó a usar la escritura en calteres llatinos, que'l so usu duró de 1927 a 1937, d'ende hasta l'actualidá emplegóse l'alfabetu cirílicu pa escribir esta llingua.

Les primeres publicaciones periódiques en cumuco apaecieron ente 1917 y 1918. Na actualidá, el periódicu *Yoldash*, socesor del diariu soviéticu *Lenin*, imprime aproximao 5000 exemplares trés vegaes a la selmana.

## Escritura

Esti alfabetu llatín foi usáu de 1927—1937.

Este ye l'alfabetu cirílicu pal cumuco usáu dende 1937.

## Bibliografía
* Saodat Doniyorova y Toshtemirov Qahramonil. «Parlons Koumyk» (*Falemos cumuco*). Paris: Harmattan, 2004. ISBN 2-7475-6447-9.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Pronunciación del cumuco (n'inglés)
Llingües kypchak-cumanu

Les **llingües kypchak-cumano**, tamién conocíes como llingües **kipchak occidentales**, son unu de los trés grupos de llingües túrquiques noroccidentales, pertenecientes a la familia altaica. El grupu consiste en cuatro llingües falaes n'Europa oriental y el Cáucasu.

## Clasificación
Altaica
&nbsp;&nbsp;Túrquico
&nbsp;&nbsp;&nbsp;llingües kypchak
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;**L. Kypchak-Cumano**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Idioma cumuco
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Idioma karaim
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Idioma karachai-balkar
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Idioma tártaru de Crimea
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Idioma urrumano

## Referencies

### Bibliografía
*
*
Idioma karakalpaku

L**'idioma karakalpaku** ye una llingua túrquica falada principalmente polos karakalpakos en Karakalpakia (Uzbequistán), según por dalgunos baskires y los nogayos. Los karakalpakos que viven nes provincies d'Uzbequistán tienden a falar dialeutos uzbecos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma kazaquistanín

El **kazaquistanín**, **idioma cazacu** o **cazacu** (en cazacu: *қазақ тілі*, *qazaq tili*, قازاق ٴتىلى, ( cfr. el so interwiki ) қазақша ) ye una llingua de la familia de llingües túrquices, arrexuntaes dacuando dientro de la macrofamilia de llingües altaiques. Escríbese con grafía árabe en China, Irán, Afganistán o Paquistán; o cirílica. Mientres los años 1930 esperimentar cola llatina en Turquía. Ye idioma oficial xunto col idioma rusu de Kazakstán; falar nos territorios de lo que foi l'ampliu imperiu mongol: la provincia china de Xinjiang, Mongolia, Kirguistán, Uzbequistán, Turkmenistán, Ucraína y Rusia. Nel 2000 yera llingua materna de 11 millones de falantes aproximao, anque según otres fontes hai aproximao 8,5 millones de falantes. Dende la segunda metá del sieglu XX, Alemaña tien una comunidá de falantes de cazacu. Esta comunidá ta constituyida principalmente polos descendientes d'alemanes del Volga que fueron deportaos a campos de concentración y Gulags en Kazakstán dende 1941 por decretu de Stalin y que, pudiendo sobrevivir, entemecer cola población llocal o adoptaron la so cultura, y más tarde emigraron a Alemaña.

Según informaciones emitíes pol gobiernu de Kazakstán, l'idioma cazacu va adoptar l'alfabetu llatín de forma oficial a partir de 2025, dexando asina a un llau l'actual alfabetu cirílicu. Sicasí, esta transición va llevar de 12 a 15 años, sobremanera por cuenta de los altos costos que supondría la trescripción de la emerxente y amplia lliteratura cazaca contemporánea.

## Alfabetu

L'alfabetu cirílicu cazacu ta basáu nel alfabetu rusu al que se-y añadieron nueve lletres: Ә ә, Ғ ғ, Қ қ, Ң ң, Ө ө, Ұ ұ, Ү ү, Һ h, I i.

Les lletres В в, Ё ë, Ф ф, Щ щ, Ц ц, Э э, tán usándose namái nes pallabres d'otros idiomes como'l rusu.

## Ver tamién
* Cazacos
* Idioma cazacu en Ethnologue

## Referencies

## Enllaces esternos

* 
* http://strategy2050.kz/en/page/message_text2014/
Karakalpakia

**Karakalpakia** o **Karakalpakistán** (, ) ye una república autónoma que, xunto colos dolce provincies y la ciudá capital Taxkent, conformen la República d'Uzbequistán. La so capital ye Nukus. Ta allugada nel estremu oeste del país, llindando al oeste y norte con Kazakstán y el mar d'Aral, al este y sureste con Navoi, y al sur con Corasmia, Turkmenistán y el llagu Sariqamish. Con 160 000 km² ye la entidá más estensa del país, con 1 200 000 habs. en 2010, la cuarta menos poblada —per delantre de Djizaks, Navoi y Sirdarín, la menos poblada— y con 7,5 hab/km², la segunda menos densamente poblada, per delantre de Navoi. 

La República de Karakalpakia tien un área de 166.600 km². El so territoriu cubre la rexón histórica de Corasmia, anque na lliteratura persa clásica conozse como "Kāth".

## Población
La población de Karakalpakia ta envalorada en 1.711.800 habitantes d'alcuerdu al censu de 2013, de los cualos 400.000 son de la etnia karakalpaka, que'l so nome significa «sombreros (de piel) negros», 400.000 son uzbecos, y 300.000 son kazaquistaninos. Los karakalpakos yeren un pueblu nómada dedicáu a la ganadería y a la pesca, y fueron reconocíos per primer vegada nel sieglu XIX. L'idioma karakalpaku pertenez al grupu de les llingües uralo-altaiques y tien rellación col kazaquistanín y l'uzbecu. Hasta la sovietización, escribíase n'alfabetu árabe, que foi reemplazáu pol cirílicu. En 1996 adoptóse l'alfabetu llatín.

Amás de la capital Nukus, les ciudaes más grandes son Hojeli, un llugar con munches ruines corasmies, y Moynaq un puertu del antiguu mar d'Aral, agora munchos quilómetros tierra adientro.

## Economía y xeografía
La economía de la república, que nel pasáu dependía fuertemente de la pesca, agora ye impulsada pola producción d'algodón, arroz y melón. Tamién ye importante la producción hidroeléctrica nel Amu Daria constituyida mientres el réxime soviéticu.

El delta del Amu Daria tuvo bastante pobláu mientres la dómina soviética, y soportó mientres décades el desenvolvimientu de l'agricultura de regación. Sicasí, el cambéu gradual del clima sufiertu mientres les últimes décades, aceleráu pol desastre ecolóxicu del mar d'Aral, provocó un grave descensu nel nivel de vida y desenvolvimientu. L'antiguu oasis de ríos, llagos, carrizales pantanosos, montes y granxes fueron ensugándose y contaminando el llechu del mar d'Aral con sales venenosos y productos químicos. Les temperatures mínimes y máximes estremáronse en 10 graos, y el númberu d'enfermedaes respiratories amontóse considerablemente.

## Ver tamién
* Organización territorial d'Uzbequistán
* Karakalpacos
* Óblast Autónomu de Karakalpakia
* RASS de Turkestán
* Nukus

## Referencies

## Enllaces esternos

* Sitiu web oficial de Karakalpakia  
* Universidá de Karakalpakia (n'inglés)
* Definición en The Columbia Dictionary (n'inglés)
Karacháyevo-Cherkesia

La **República de Karacháyevo-Cherkesia** ( o **Karacháyevo-Cherkesia** *Карачаево-Черкессия*, , en kabardino *Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ*) ye una de les ventiún repúbliques que, xunto colos cuarenta y siete óblast, nueve krais, cuatro distritos autónomos y dos ciudaes federales, conformen los ochenta y tres suxetos federales de Rusia. La so capital ye Cherkessk.

## Xeografía
Karacháyevo-Cherkesia llinda al nordeste col krai de Stávropol, al noroeste col krai de Krasnodar, al este cola república de Kabardino-Balkaria y al sur con Xeorxa y Abkhasia.

La capital ye Cherkessk, al norte de la república, y les dos ciudaes más importantes dempués d'esta son Karacháyevsk y Ust-Dzhegutá. Nel sur atopa la cordal caucásicu y na frontera con Kabardino-Balkaria asítiase'l monte Elbrus que, colos sos 5.642 metros, ye'l puntu más altu de la república y de toa Europa.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Páxina oficial de la República de Karacháyevo-Cherkesia .
Idioma kede

**Aka-kede** (tamién conocíu como idioma **Kede**) ye una llingua escastada de les islles Andamán, na India. 

## Ver tamién
* India
* Idioma bale
* Idioma bea
* Idioma cari
* Idioma jeru
* Idioma juwoi
* Idioma järawa
* Idioma kol
* Idioma kora
* Idioma pucikwar
* Idioma sentinelés

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma sentinelés

El **sentinelés** ye la llingua ensin atestiguar de los sentineleses, habitantes nativos de la islla Sentinel del Norte, una pequeña islla perteneciente al archipiélagu de les islles Andamán. Los sentineleses son un pueblu ensin contautar, nun conociéndose detalles sobre dicha llingua anque se presume qu'esta llingua pueda tar emparentada con otres llingües de les islles Andamán.

Políticamente la islla ta baxo xurisdicción de la India, y el so gobiernu trata de caltener protexíos a los nativos de la islla del mundu esterior. Ésta ye la razón pola cual la llingua ye desconocida, nun esistiendo siquier llistes de vocabulariu que dexen dalgún tipu de clasificación d'esta llingua. Dáu'l desconocimientu sobre esti pueblu nun hai estudios serios sobre la so llingua.

Anguaño, envalórase que namái queden 50 persones na islla. La pervivencia d'esti idioma sofitóse en base al aislamientu de les poblaciones que la falen y a la so hostilidá contra los foranos. Ye una de les poques llingües d'Andamán qu'entá nun venció al hindi.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma jeru

**Aka-jeru** (tamién conocíu como **Jeru**) ye una llingua casi estinguida de les islles Andamán, na India. Ye la única sobreviviente del grupu del Gran Andamanés. En 1997 cuntaba con 37 falantes, toos billingües en hindi. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma järawa

El **Järawa** ye una llingua en grave peligru d'estinción de les islles Andamán, na India. Pertenez al grupu sur de llingües andamanesas.
Anguaño, namái queden 200 persones que la sepan falar, lo que la convierte na llingua más falada de toles de les Islles Andamán. La mayor parte de los falantes ye monollingüe en Järawa. La pervivencia d'esti idioma, al igual que la del otru idioma del grupu sur, l'Önge sofitóse en base al aislamientu de les poblaciones que la falen. Ye una de les poques llingües de Andamán qu'entá nun venció al hindi.

## Referencies

## Enllaces esternos
Kiñaruanda

El **kinyarwanda**, **kinyaruanda**, **ruanda** o **kiñaruanda** ye la principal llingua falada en Ruanda, per cerca de nueve millones de persones. Tamién se fala nes zones cercanes de la República Democrática d'El Congu, Burundi, Uganda y Tanzania. Ta emparentáu col idioma kirundi faláu nel vecín país de Burundi, y el kiha o idioma ha, faláu nel oeste de Tanzania. Pola so paecencia, yá que son llingües mutuamente intelixibles ye posible qu'entiendan el kinyaruanda unos 20 millones de persones. Ta clasificáu como un idioma bantú, y tien dellos dialeutos, ente ellos el ikireera, el aluciga, el ururashi y el ikinyanduga, nel que se basa'l kinyaruanda normativu.

**Exemplos de traducciones**
* *Yego* = Si
**Oya* = Non

* *Ndabizi* = Yo sé
**Simbizi* = Yo nun sé
**Amazi* = Agua
**Nda shaka amazi* = Quedría agua.
## Referencies
* Austin, Peter K.: *1.000 llingües. Llingües vives y estinguíes de tol mundu* (trad. del inglés: Tina Parcero). Cap. Llingües d'África central, oriental y meridional, páx. 94, Kinyaruanda, Ed. Océanu Ámbare, Barcelona, 2009 

## Referencies

## Enllaces esternos

* http://kinyarwanda.net/ (diccionariu on-line inglés-kinyarwanda)
* Gordon, Raymond G., Jr. (ed.): *Ethnologue: Languages of the World* (15th ed. ed.). Dallas: SIL, 2005
* Habumuremyi, Emmanuel et al.: *The 1st Kinyarwanda–English and English–Kinyarwanda Dictionary*. Kigali: Rural ICT-Net, IRIZA-STARTER 2006
* Jouannet, Francis (ed.): *Le Kinyarwanda, langue bantu du Rwanda*. Paris: SELAF, 1983.
* Kimenyi, Alexandre: *A Relational Grammar of Kinyarwanda*. University of California Press. 1980.
* Kinyarwanda.net Kinyarwanda–English dictionary y gramática
* Kinyarwanda phonology case study, Universidá de Texas
* Kinyarwanda–English Dictionary by Betty Ellen Cox
Llingües bantús de los Grandes Llagos

Les **llingües bantús de los Grandes Llagos**, tamién llamáu **bantú llacustre** y **zona J bantú** (anque esta postrera nun coincide esautamente col bantú llacustre) son un grupu de llingües bantús de la rexón de los Grandes Llagos n'África Oriental. Fueron identificaes como grupu filoxenéticu pol equipu *Tervuren*, que les asitió como una zona adicional (zona J) na "classificación de Guthrie de les llingües bantús".

## Clasificación
La clasificación acordies con el trabayu de Bastin, Coupez y Mann (1999) y con cambeos menores de Nurse (2003) (esti autor añadió'l sumbwa) ye:

**[[Gungu language|Gungu]]* (E10)
**[[Bwari language|Bwari]] (Kabwari)* (D50)
***Konzo** (D40): Konjo, Nande
***Shi–Havu** (D50): Fundi, Havu, Shi, Tembo, Nyindu, Fuliiro
***[[Rwanda-Rundi]]** (D60): Kinyarwanda, Kirundi, Shubi, Hangaza, Hai, Vinza
***Nyoro–Ganda** (E10): Ganda, Nyankore, Nyoro, Tooro, Hema, Chiga, Soga, Gwere, West Nyala, Ruli
::(See also Runyakitara language, Nkore-Kiga)
***Haya–Jita** (E20): Haya–Rashi, Talinga-Bwisi, Zinza, Kerebe (Kerewe), Jita&ndash;Kara&ndash;Kwaya–Ruri, Nyambo
***Masaba–Luhya** (E30): Masaba (incl. Bukusu), Luhya proper, Nyore, Nyole, Samia–Songa, Marachi, Khayo
***Logooli–Kuria** (E40): Ngurimi, Ikizu–Sizaki/Shashi, Suba, Suba-Simbiti, Kabwa, Singa, Logoli (Luhya), Idaxo-Isuxa-Tiriki (Luhya), Gusii (Kisii), Kuria (Simbiti, Hachu, Surwa, Sweta), Zanaki, Ikoma, ?Ware
**[[Sumbwa language|Sumbwa]]* (F20)

Los códigos ente paréntesis indiquen la posición na clasificación de Guthrie que ye eminentemente xeográfica. Maho (2009) añade'l yaka a la llista anterior.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües bantús de los grandes llagos son:
:

:
:

## Referencies
Idioma luganda

**Luganda**, tamién conocíu como **ganda**, ye una llingua bantú que ye falada principalmente na rexón Buganda d'Uganda por una población d'unos trés millones de persones. Con 100.000 falantes que la tienen como segundu idioma, ye'l segundu idioma más faláu d'Uganda cerca del inglés. Esta llingua emplegar en delles escueles primaries en Buganda cuando los alumnos empiecen a aprender inglés (idioma oficial del país).

## Referencies

### Enllaces esternos

* Artículu en Ethnologue sobre ganda/luganda
* Artículu de PROEL
* Una serie de recursos pa estudiar l'idioma Luganda puede atopase en http://www.buganda.com/luganda.htm  (n'inglés) 
* Diccionariu gratuitu n'internet luganda-inglés, inglés-luganda de la páxina web: https://web.archive.org/web/20080122111606/http://www.gandaancestry.com/dictionary/dictionary.php
* Diccionariu luganda - inglés
Llingües bantús nororientales

Les **llingües bantús nororientales** son un grupu de llingües bantús d'África Oriental que comparten la isoglosa conocida como llei de Dahl que de xuru ye una retención arcaica. Na clasificación de Guthrie de les llingües bantús, estes llingües tán dibidadas ente les zones Y50, Y46, Y60, Y74a, F21-22, J, G60, más el bantú de noroeste de la mariña (de les zones Y y G) Na clasificación más moderna constituyiríen un grupu filoxenéticu.

## Clasificación
Les llingües o grupos de dialeutos que formen parte de les llingües bantús noroccidentales son:
***[[llingües kikuyu-kamba]]** o **Thagiichu** (básicamente, Y50):
**Sonjo (Y40)
**Cuka
**Meru (inclúi, Tharaka, Mwimbi-Muthambi)
**Meridional
***Kamba, Daisu
***Gikuyu, Embu
***Chaga–Taita**
**Taita (Dawida; Y70) – Sagalla
**llingües chaga (Y60)
***[[Llingües bantús nororientales de la mariña]]**: Suaḥili, *etc.*
***[[llingües takama|Takama]]**: Sukuma–Nyamwezi, Kimbu (F20), Iramba–Isanzu, Nyaturu (Rimi) (F30), ?Holoholo–Tumbwe–Lumbwe (D20)
***[[Llingües bantús de los Grandes Llagos]]** (zone J): Rwanda-Rundi, Ganda, *etc.*
***[[llingües bena-kinga]]** (G60): Sangu, Hehe, Bena, Pangwa, Kinga, Wanji, Kisi, ?Manda (N10)

## Comparanza léxica
Los numberales reconstruyíos pa distintos grupos de llingües bantús nororientales son:
:

## Referencies
Llingües bena-kinga

Les **llingües bena-kinga** son un grupu de llingües bantús nororientales de Tanzania y que, por tanto, comparten la isoglosa conocida como llei de Dahl que de xuru ye una retención arcaica. Na clasificación de Guthrie de les llingües bantús, fueron primeramente clasificaes dientro de la zona xeográfica G. Sicasí paez que filoxenéticamente tienen de ser clasificaes xunto con delles llingües de los subgrupos Y, F y J que xuntos formen les llingües bantús nororientales que al paecer constituyiríen un grupu filoxenéticu.

## Clasificación
Dientro de les llingües bena-kinga, amás del bena y el kinga inclúyense'l hehe, el pangwa, el sangu, el wanji y el kisi (toos ellos de la zona xeográfica G de Guthrie), amás inclúyese tentativamente la manda (N10, na clasificación de Guthrie).

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües bantús de los grandes llagos son:
:

## Referencies
Llingües kikuyu-kamba

Les **llingües kikuyu-kamba** o **llingües thagiichu** o **thagiisu** son un grupu de llingües bantús nororientales proppuesto apocayá como un grupu filoxenéticu. Na clasificación de Guthrie fueron clasificaes dientro de la zona xeográfica Y (principalmente dentor del grupu Y50). Les llingües de la zona Y de Guthrie nun paecen constituyir un grupu filoxenéticu válidu a diferencia del grupu más acutáu formáu poles llingües kikuyu-kamba. Les llingües demográficamente más importantes son el Guikuyu o kikuyu (6,6 millones) y el kamba (3,9 millones).

## Clasificación
Les llingües kikuyu-kamba clasifíquense como:
*Sonjo (Y40)
*Chuka
*Meru (inclúi, Tharaka, Mwimbi-Muthambi)
*Meridional
**Kamba, Daisu
**Gikuyu, Embu

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües kikuyu-kamba son:
:

## Referencies
Idioma kamba

El **kamba** o **kikamba** ye una llingua bantú nororiental falada pol pueblu kamba de Kenia. Tamién se cree que tamién ye faláu por dalgunes persones bantú en Tanzania (Thaisu o Tagiicu).

L'idioma Kamba tien semeyances léxiques a otres llingües bantús como Kikuyu, Meru y Embu, xunto coles que forma'l subgrupu meridional del Gikuyu-Kamba, tamién llamáu Thagiicu meridional.

En Kenia, el Kamba fálase en cuatro rexones principales de la tierra de Kamba. Estes rexones son de Machakos, Kitui, Makueni y Mwingi. La variedá de los Machakos considérase la variedá estándar de tolos dialeutos y utilizóse na traducción de la Biblia.

## Referencies

## Bibliografía
* Mwau, John Harun (2006). *Kikamba Dictionary: Kikamba-English, Kikamba-Kikamba, English-Kikamba*. ISBN 9966773096.
Idioma kikuyu

L**'idioma kikuyu**, **kikuyú** o **gikuyu** (*Gĩkũyũ*) ye una llingua falada principalmente pola etnia kĩkũyũ de Kenia, constituyéndose nel grupu mayoritariu, con alredor de 6 millones de falantes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües chaga

Les **llingües chaga** son un grupu de llingües bantús nororientales de Tanzania propuestu apocayá como un grupu filoxenéticu. Na clasificación de Guthrie fueron clasificaes dientro de la zona xeográfica Y (principalmente dientro de los grupos Y30 y Y70). Les llingües de la zona Y de Guthrie nun paecen constituyir un grupu filoxenéticu válidu a diferencia del grupu más acutáu formáu poles llingües chaga-taita (del cual les llingües chaga son el principal subgrupu).

## Clasificación
Les llingües chaga-taita clasifíquense como:
*Taita (Dawida; Y70) – Sagalla
*llingües chaga (Y30): Gweno, Kahe, Machame, Mochi, Rombu, Rwa, Vunjo.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües chaga son:

:

## Referencies
Llingües bantús nororientales de la mariña

Les **llingües bantús nororientales de la Mariña** son llingües bantús falaes a lo llargo de la mariña de Tanzania y Kenia ya inclúi llingües del interior de Tanzania falaes dende la mariña hasta l'área de Dodoma Na clasificación xeográfica de Guthrie, estes llingües clasificáronse dientro de los grupos G y Y.

## Llingües del grupu
Les llingües o complexos dialeutales bantús nororientales de la mariña son:
***Pare-Taveta** (G20+Y70): Pare (Asu), Taveta
***[[llingües sabaki|Sabaki]]** (G40+Y70): Suaḥili, Nyika, comoranu, *etc.*
***Seuta** (G20+G30): Shambala, Bondei, Zigula (Mushungulu), Ngulu
***Ruvu** (G30+G10): Gogo, Sagara, Vidunda, Kaguru, Luguru, Kutu, Kami, Zaramo, Kwere, Doe
Les llingües ruvu tienen una similaridad léxica de 60–70%.

El Mbugu (Ma'a) ye una llingua mista con base léxica fundamentalmente d'orixe Pare-Taveta.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües bantús nororientales de la mariña de los grupos Pare y Seuta son:
:
Les formes ente paréntesis son numberales árabes que pasaron a estes llingües al traviés del suaḥili que ye una llingua bien influyida pol árabe. Pal grupu Ruvu los numberales son:

:

Pal grupu sabaki los numberales son:

:

## Referencies
Llingües takama

Les **llingües takama** son un subgrupu de llingües bantús de les llingües bantús nororientales falaes en República Democrática d'El Congu y Tanzania, les llingües d'esi subgrupu inclúin:

:Sukuma–Nyamwezi, Kimbu (F20), Iramba–Isanzu, Nyaturu (Rimi) (F30), ?Holoholo–Tumbwe–Lumbwe (D20)

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües takama son:

:

## Referencies
Idioma holoholo

El **holoholo** ye una llingua bantú de la República Democrática d'El Congu, falada d'antiguo tamién en Tanzania polos holoholo sobre ambos llaos del llagu Tanganyika. La so clasificación ye dudosa, anque podría ser parte de les llingües takama (Nurse 2003:169).

Maho (2009) clasificar el tumbwe (Etumbwe) (na clasificación de Guthrie [D281]) y el lumbwe [D282] como cercanes al holoholo. Nenguna d'estes otres dos llingües tien códigu ISO propiu.

## Referencies

### Bibliografía
* Nurse & Philippson (2003), *The Bantu Languages.*
Idioma kirguís

L'idioma **kirguís** o **kirguistanín** (кыргыз тили) ye una llingua túrquica, y xunto col idioma rusu ye l'idioma oficial de Kirguistán, tradicional de la etnia kirguís.

Ye faláu por 3 millones de persones en Kirguistán, China, Afganistán, Kazakstán, Taxiquistán, Uzbequistán, Turquía y Rusia. Utiliza escritures modificaes del cirílicu (en Kirguistán) y del alfabetu árabe (en China). Ente 1928 y 1940 utilizóse l'alfabetu llatín. Anguaño, el rusu continua siendo l'idioma principal nes grandes ciudaes, como Bixkek, ente que'l Kirguís sigue perdiendo terrenal especialmente ente les xeneraciones más nueves.

L'alfabetu cirílicu modificáu tien tres lletres adicionales: Ң/ң, Ү/ү, Ө/ө.

## Ver tamién
* Kirguís
* Alfabetu kirguís

## Referencies

## Enllaces esternos

* Vocabulariu básicu kirguís con llocuciones
Kirundi

L**'idioma kirundí**, tamién conocida como **Rundi**, ye una llingua bantú falada por 9 millones de persones en Burundi y partes axacentes de Tanzania.es una llingua bantú falada por 6 millones en Burundi y en partes de Tanzania, Congu-Kinshasa y Uganda. 85&nbsp;% de los falantes son hutu y 15&nbsp;% son tutsi.

Tien una rellación bien estrecha col kiñaruanda y estes son mutuamente intelixibles.

## Referencies

### Bibliografía
* Broselow, E. & Niyondagara, A. (1990) *Feature geometry and Kirundi palatalization*. Studies in the Linguistic Sciences 20: 71-88.
* de Samie. (2009) *Dictionnaire Francais-Kirundi*. L'Harmattan. Paris.
* Goldsmith, J. & Sabimana, F. (1989) *The Kirundi Verb*. Modèles en tonologie. Editions du CNRS. Paris.
* Meeussen, A. E. (1959) *Essai de grammaire Rundi*. Annales du Musée Royal du Congu Belge, Série Sciences Humaines - Linguistique, vol. 24. Tervuren.
* Myers, S. (1987) *Tone and the structure of words in Shona*. PhD dissertation, University of Massachusetts, Amherst. Garland Press. New York.
* Ntihirageza, J. (1993) *Kirundi Palatization and Sibilant Harmony : Implications for Feature Geometry*. Master thesis, Southern Illinois University, Carbondale, Illinois.
* Philippson, G. (2003) *Tone reduction vs. metrical attraction in the evolution of Eastern Bantu tone systems*. INALCO. Paris.
* Sagey, E. (1986) *The Representation of Features and Relations in Non-Linear Phonology*. Doctoral dissertation, MIT, Cambridge, Mass.
* Zorc, R. D. & Nibagwire, L. (2007) *Kinyarwanda and Kirundi Comparative Grammar*. Dunwoody Press. Hyattsville.

### Referencies

## Enllaces esternos

* Aprendiendo kirundi