Llingües tres-neoguineanes

Les **llingües tres-neoguineanes** son una familia hipotética de llingües falaes principalmente na islla de Nueva Guinea (esto ye, en Papúa Nueva Guinea y Irian Jaya, Indonesia), anque tamién se falen nes islles Moluques y nes islles menores de la Sonda.

El nome provién del fechu de que la llingua falar en dambos estremos occidental y oriental de Nueva Guinea.

## Distribución
La familia ye tantu la de mayor númberu de llingües como de falantes dientro de les llingües papúes. Esto ye, los sos 550 llingües representen el 80% de los falantes de llingües papúes y fálense nel 80% del territoriu de Papúa Nueva Guinea.

### Llingües de la familia
Les llingües más importantes del grupu son el simbu con 137.654 falantes y l'enga con 164.750 falantes

## Clasificación interna
Les agrupaciones internes d'esta enorme macrofamilia nun son bien conocíos, y el trabayu presente namái dexó polo xeneral reconocer un gran númberu de grupos nel nivel más baxu del árbol filoxenéticu.

### Wurm (1975)
La clasificación de Wurm (1975) foi primer gran clasificación xeneral de les llingües papúes de Nueva Guinea (una versión actualizada d'esta clasificación pudi consultase en ''MultiTree'' (Wurm) y nuna forma modificada en ''Ethnologue'', 15ª, darréu abandonada na edición 16ª de *Ethnologue*). Wurm identifica les subdivisiones d'esta clasificación como "families" (*families*, pa referise a grupos con una diversidá interna similar al de les llingües xermániques), "grupos" (*stocks*, pal grau de parentescu de les llingües indoeuropees) y "macrofamilias" o "filos" (*phyla*, pal grau de parentescu de les llingües afroasiátiques). Nesta terminoloxía les llingües tres-neoguineanes son una macrofamilia yá que el parentescu ye alloñáu, y la reconstrucción de la proto-llingua paez complicada y ye namái incipiente. Una llingua que nun ta rellacionada con nenguna otra a nivel de familia considérase una "caña aisllada".

### Foley (2003)
Otru destacáu especialista en llingües papúes, William A. Foley aceptara'l nucleu de les llingües tres-neoguineanes:

Foley consideró la rellación ente les llingües Finisterre-Huon, les llingües kainantu-goroka y les families de les tierres altes de Irian Jaya (Dani-Paniai) y presumiblemente delles otres, considerando asina mesmu como altamente probable la inclusión de la familia madang.

Foley consideró facederu la propuesta inda non demostrada de que les llingües enganes, chimbu-wahgi, binanderanas, anganas, ok, awyu, asmat, mek y otres pequeñes families de la cola de Papúa Nueva Guinea (Koiari, Goilala, etc, pa les que Foley considera nun s'amosó un parentescu cercanu ente elles), pudieren ser parte de les llingües tres-neoguineanes.

### Ross (2005)
Malcolm Ross nun usa términos especiales pa los niveles de la clasificación como fixeron Laycock y Wurm. Na llista dada equí, les families non revesoses aceptaes por Foley y otros papuanistas y que formen los lladriyos elementales de la clasificación de Ross escribir en **negrina**, ente que les cañes que consisten nuna llingua aisllada escribir en *cursiva*. Al respective de la clasificación de Wurm, Ross esanició casi 100 llingües de la propuesta de Wurm, pa les que nun atopa evidencia sólida de rellación col restu de llingües tres-neoguineanes y caltién tentativamente namái una docena más, añadiendo bien poques llingües nueves como tentativamente tres-neoguineanes. Ross afirma que nun esisten evidencies abondes y fayadices pa clasificar tolos grupos de llingües papúes de manera definitiva.

;Llingües tres-neoguineanes (Ross, 2005)
* Encadanamiento tres-neoguineanu occidental? [un continuu dialeutal conxeturáu dende va tiempu]
** Timor-Alor-Pantar? [Pocu convincente como grupu]
*** ***[[idioma adabe|Adabe]]*** (aislláu)
*** ***[[idioma bunak|Bunak]]*** (aislláu)
*** ***[[idioma kolana|Kolana]]*** (aislláu)
*** **[[llingües tanglapui|Tanglapui]]** (2)
*** **[[llingües Alor-Pantar|Alor-Pantar]]** (14)
** **[[llingües fataluku-makasae|Timor oriental]]** [seique más cercanu col Bomberai occidental]
*** **[[idioma fataluco|Fataluku]]-[[idioma oirata|Oirata]]**
*** ***[[Idioma makasae|Makasai]]***
*** ***[[idioma maku'a|Maku'a]]'' (Lovaea)''' (aislláu) [anguaño reasignado a les [[llingües austronesies]]]
** Bomberai occidental [seique más cercanu a les llingües de Timor oriental]
*** ***Karas*** (aislláu)
*** '''[[Llingües de Bomberai occidental|Bomberai occidental]]'''(2)
** '''[[Llingües de los llagos Paniai|Paniai Lakes]] (Llagos Wissel)''' (5)
** '''[[llingües dani|Dani]]''' (13)
* '''[[llingües de Doberai meridional|Doberai meridional]]''' (12)
* ***Tanah Merah (Sumeri)*** (aislláu)
* ***Mor*** (aislláu)
* ***Dem*** (aislláu)
* ***Uhunduni*** (''Damal, Amungme'') (aislláu)
* '''[[llingües mek|Mek]]''' (13)
*? [[llingües kaure-kapori|Kaure-Kapori]] (4) [Inclusión en TNG tentativa. Los pronomes nun pueden reconstruyise a patrir de los datos disponibles.]
** ***Kapori*** (aislláu)
** '''[[llingües kaure|Kaure]]''' (3)
*? '''[[llingües pauwasi|Pauwasi]]''' (4) [Inclusión en TNG tentativa. Los pronomes nun pueden reconstruyise a patrir de los datos disponibles. Paez esistir un parentescu del pauwasi col [[idioma karkar|karkar]], que ta bien atestiguáu pero nun ta rellacionáu col TNG]
* '''[[llingües kayagar|Kayagar]]''' (3)
* '''[[llingües de Kolopom|Kolopom]]''' (3)
* ***Moraori*** (aislláu)
*? Kiwai-Porome (8) [Abarrúntase parentescu polos pronomes]
** '''[[llingües kiwai|Kiwai]]''' (7)
** ***Porome (Kibiri)*** (aislláu)
* '''[[llingües marind|Marind]]''' (6)
* [[llingües tres-neoguineanes centromeridionales|Centromeridional]]? (49) [Parte de la propuesta TNG orixinal. Nun ta clara si estes families formen una única caña filoxenética del TNG. Voorhoeve apuesta independientemente por una rellación Awyu-Ok.]
** '''[[llingües asmat-kamoro|Asmat-Kamoro]]''' (11)
** '''[[llingües awyu-dumut|Awyu-Dumut]]''' (8-16)
** '''[[llingües mombum|Mombum]]''' (2)
** '''[[llingües ok|Familia Ok]]''' (20)
* ***Oksapmin*** (aislláu) [rellacionáu agora coles [[llingües ok]].]
* '''[[llingües gogodala-suki|Gogodala-Suki]]''' (4)
* '''[[llingües tirio|Tirio]]''' (4)
* '''[[llingües elemanas|Elemano]]''' (7)
* '''[[Llingües del interior del golfu Golfu interior]]''' (6)
* '''[[llingües turama-kikori|Turama-Kikori]]''' (4)
*? '''[[llingües tebera-pawaia|Teberano]]''' [Inclusión en TNG tentativa] (2)
*? ***Pawaia*** (aislláu) [tien léxicu del proto-TNG, pero la so inclusión dientro de les llingües TNG ye debatible]
* '''[[llingües anganas|Angano]]''' (12)
*? ***Fasu (Kutubu occidental)*** (1-3) [tien léxicu del proto-TNG, pero la so inclusión dientro de les llingües TNG ye debatible]
*? '''[[llingües kutubu orientales|Kutubu oriental]]''' (2) [tien léxicu del proto-TNG, pero la so inclusión dientro de les llingües TNG ye daqué debatible]
* '''[[lengua duna-pogaya|Duna-Pogaya]]''' (2)
* '''[[llingües awin-pare|Awin-Pa]]''' (2)
* '''[[Llingües de Strickland oriental|Strickland oriental]]''' (6)
* '''[[llingües Bosavi|Bosavi]]''' (8)
* ***Kamula*** (aislláu)
* '''[[llingües enganes|Engano]]''' (9)
* ***Wiru*** (aislláu) [simalaridades léxiques col engano]
* '''[[llingües chimbu-wahgi|Chimbu-Wahgi]]''' (17)
* '''[[llingües kainantu-goroka|Kainantu-Goroka]]''' (22) [tamién llamaes de la Tierres Altes orientales, identificaes per primer vegada por Capell 1948]
** '''[[llingües Goroka|Goroka]]''' (14)
** '''[[llingües Kainantu|Kainantu]]''' (8)
* [[Llingües Madang|Madang]] (103)
** Adelbert meridional–Kowano
*** '''[[llingües kowanas|Kowano]]''' (2)
*** [[llingües de Adelbert meridional|Cordal Adelbert meridional]] (12)
** Mariña Rai–Kalam
*** '''[[llingües de la mariña Rai|Mariña Rai]]''' (31)
*** '''[[llingües kalam|Kalam]]''' (4; quiciabes parte del grupu mariña Rai)
** [[llingües de Croisilles]] (17)
*** ***Amaimon*** (aislláu)
*** Numugen-Mabuso
**** '''[[llingües numugen|Numugen]]''' (6)
**** '''[[llingües mabuso|Mabuso]]''' (29)
* [[llingües Finisterre-Huon|Finisterre-Huon]] (62) [parte de la propuesta TNG inicial. Teien verbos supletivos pa persona y númberu del oxetu]
** '''[[llingües Finisterre|Finisterre]]''' (41)
** '''[[llingües Huon|Huon]]''' (21)
*? '''[[llingües goilala|Goilalano]]''' (6) [inclusión tentativa en TNG]
* [[llingües papúes sudorientales|TNG sudoriental]] (Cola del Páxaru)? [el parentescu ente estes families nun foi firmemente establecíu, anque tienen de mancomún ''yá'' pa 'vós' en llugar cognados del proto-TNG ''*gi.''
** '''[[Llingües koiari-barai|Koiari]]''' (7)
** '''[[llingües kwaleanas|Kwaleano]]''' (3)
** '''[[Manubaran languages|Manubaran]]''' (2)
** '''[[llingües yarebanas|Yarebano]]''' (5)
** '''[[llingües mailuanas|Mailuanp]]''' (6)
** '''[[llingües daganas|Dagano]]''' (9)
* [[llingües binanderanas|Binanderano]] (16)
** ***Guhu-Samane**'' (aislláu)
** **Binandere** (15) [una espansión recién dende'l norte]

;Cañes aisllaes de la clasificación de Wurm
Anque Ross basó la so clasificación nos sistemes pronominales, munches llingües de Nueva Guinea tán demasiáu ruinamente documentaes inclusive pa una clasificación basada en pronomes. Asina hai munches llingües clasificaes por [[Stephen Wurm|S. Wurm]] como "cañes aisllaes" del TNG pa les que Ross nun atopó documentación fayadiza como pa podeles clasificar. Dalgunes de les "cañes aisllaes" (Komyandaret, Samarokena, Oksapmin y, con ciertes duldes, Kenati) fueron reasignadas a otres cañes del TNG, ente qu'otres (Massep, Momuna) siguen pendientes de clasificación segura.

* ''[[idioma kenati|Kenati]]'' (→ [[llingües Kainantu|Kainantu]]?)
* ''[[idioma komyandaret|Komyandaret]]'' (→ [[llingües ok|Ok]])
* ''[[idioma massep|Massep]]'' (aislláu)
* ''[[idioma molof|Molof]]'' (aislláu)
* **Familia momuna*' (2)
* *Samarokena* (→ [[llingües kwerba|Kwerba]])
* *Tofamna* (aislláu)
* *Usku* (aislláu)



=== *Ethnologue* ===
La clasificación de *Ethnologue* (edición 16ª, 2009) sigue llargamente la clasificación de Ross, pero esclúi los grupos tentativos [[llingües kaure-kapori|Kaure-Kapori]] y [[llingües pauwasi|Pauwasi]] del TNG, listándolos nel so llugar como families independientes. *Ethnologue* tamién llista aparte a les [[llingües tres-neoguineanes centromeridionales|TNG centromeridional]] (Asmat-Ok), anque caltién tanto a les [[llingües papúes meridionales]] (incluyendo a les llingües goilala y les [[llingües papúes occidentales]] como unidaes filoxenétiques válides.

== Descripción llingüística ==

=== Fonoloxía ===
La reconstrucción del proto-tres-neoguineanu contién un inventariu fonémico simple, típicu de les llingües papúes, formáu por: cinco vocales , trés series de consonantes en trés [[puntu d'articulación|punto d'articulación]]  (equí, Andrew Pawley reconstrúi tamién una serie de prenasalizadas sonores ) amás d'una africada palatal , la [[fricativa]] , y les [[aproximante]]s . L'inventariu consonánticu reconstruyíu por Pawley:
:
Pawley considera esti inventariu preliminar, y señala explícitamente que podría nun ser refechu. Les [[sílaba|sílabes]] típicamente tienen la forma (C)V, siendo CVC posible a final de pallabra. Munches d'estes llingües son amás [[llingües tonales]].

=== Pronomes ===
[[Malcom Ross]], que'l so trabayu comparativu basóse llargamente na forma de los pronomes, reconstrúi les siguientes formes pal proto-neo-guineanu:
:
Onde puede reparase qu'esiste un [[ablaut]] **a *i*~pa estremar ente les formes de singular y les de non-singular (plural y dual).

Amás d'estes formes ta atestiguada una forma rellacionada muncho menos frecuente, **nu* pa la primer persona en plural (nós), según la forma **ja* por 'vós', sobre la que Ross especula pudo ser una forma [[reverencial]] de respetu.

Amás esisten sufixos de [[númberu dual]] **-li* y **-t* y un sufixu de [[plural]] **-n*V, según dellos sufixos coleutivos como **-pi-* (dual) y **-m-* (plural) que funcionaben como marcadores d'inclusión/esclusión na primer persona del plural.

== Referencies ==


=== Bibliografía ===
* Ross, Malcolm (2005): "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages". in Andrew Pawley *et al.* eds, *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples.'' Canberra: Pacific Linguistics. pp. páxs. 15-66.