Mariscal

**Mariscal** yera un oficial d'alta graduación nes antigües milicies d'Europa. N'España yera axuntu inmediatu y auxiliar de campu del Condestable y el so segundu. Taba subordináu a ésti o dalgún equivalente del Estáu Mayor y resumía en sí una parte de la loxística y del mandu delegáu pol Condestable, quien ostentaba la máxima xurisdicción militar. Esti cargu caltiénse anguaño, anque nun se topen tantos como antes.

Carlos I camudó'l conteníu del oficiu de Mariscal al Maestre de Campu nel sieglu XVI, pero siguió dalgún títulu de Mariscal con valor de «Capitán de Guardias» del rei. El títulu caltúvose tamién «Ad honorem», tales como marqueses de Malpica, Riberes, Malagón, Saavedras y Don Fernando de Ribadeneyra, señor de Caudilla.

El mariscal ta bien rellacionáu col Condestable y este tuvo mayor antigüedá, estensión y primacía especialmente en Francia.

* *El condestable, figuradamente, taría ente les antigües funciones del «praefectus» cohortis, legionis, castrorum y el Mariscal, tamién figuradamente y a lo sumo, sería una suerte de [[Tribunu militar]] subordináu al «Magister equitum» y esti al [[Dictador romanu]]. (Magister equitum derivaría en [[Condestable]]).

== Etimoloxía ==
El francés [[Nicolas Charles Oudinot|Oudinot]] nun *«Apercu historique sur la dignité de Maréchal de Francia»* diz qu'esta voz provién de dos tudesques o teutóniques *march*, caballu, y *scalch*, maitre, señor, el que tien autoridá.

Pero, sicasí, Gebelin, Monteil y otros munchos creen que *scalch* o *schalck* yera «sirviente de caballeriza», palafrenero, picador. La diferencia que güei sigue ye sensible, ente «mandar caballeros» y curiar caballos. [[Salazar de Mendoza]], sofitándose nel *Tratáu de Regimine Principum*, toma un sesgu más decente y afirma que la voz ye «siriaca», procedente de *maris-callus*, señor y trabayos.

Un *«Anonimus de Nominibus Germanorum»* que cita Carlos Aquino diz que'l llatín *Marascalcus* ye voz conrota polos italianos, que vien de *Mehier*, mayor, y *Stalher*, que ye *magister equitum*, xeneral, xefe cimeru de la caballería, d'onde *Merstalhere*, títulu que tuvieron los duques Eleutores de Saxonia. Positivamente la pallabra, compuesta de les dos enriba citaes, alemanes o francu-teutóniques, pasó al llatín bárbaru, malvándose en *marescalcus* y *marescallus*.

La [[Llei Sálica]] diz: *Si Mariscallus qui super duodecim caballos est, occiditur, undecim solidis componatur*. «El que mate a un mariscal que curie doce caballos, pague de multa once sueldos».



=== Tesis ===
Según Ravenstein, nes sos *Discursos*, Mariscal ye lo mesmo que Maestre de Campu xeneral. Pero Lechuga diz: "Toa judicatura toca al Maestru de Campu xeneral, por que la so consecuencia ye'l primeru del exércitu (dempués del xeneral) y nun habiendo Condestable cola autoridá que tien de tener y tenía n'otru tiempu, como quien lo hai de mandar, xulgar y determinar, y a los que son d'opinión que'l Xeneral de la caballería ye más que'l Maestru de Campu xeneral, respuéndese que magar en delles hestories d'España noma mariscal, nengún declara l'oficiu que yera, nin se pudo sacar más lluz de qu'esti yera como agora «cuartel-maestre», porque partía los agospiamientos dempués de reconocelos y señaláu al Condestable, que yera'l que más puramente faía lo qu'agora'l Maestru de Campu xeneral, y asina paez qu'esti nome vieno a España dempués que la [[casa de Borgoña]] xuntar a ella, de la manera que vieno'l de los oficios domésticos de la Casa Real, y ye de creer que quien los introdució na casa facer tamién na milicia, como fixo otra cosa más dificultosa, según poner nes banderes les cruces coloraes de [[Cruz de San Andrés |San Andrés]] patrón de Borgoña, qu'usamos dende entós nelles, quitando les antigües y tan distintes que traía España. Ye'l costume antiguo y moderno de la casa de Borgoña na guerra (por non tener Condestable), toles vegaes que fizo o faen esto, escoyer un Marexal, que'l Maestru de Campu Xeneral, d'esperiencia y valor que pueda ser envaloráu, como lo foi siempres, pola segunda persona del exércitu."

== Historia ==
Dende un principiu los mariscales yeren auxiliares de campu axuntu y subordinaos al [[condestable]]. N'España esti oficiu y dignidá militar siempres lo foi «de campu» y tuvo cierta tradición. Asina, el Condestable foi sustituyíu pol Capitán xeneral nel sieglu XVI, l'oficiu de mariscal foi calteníu por [[Carlos I d'España|Carlos I]], anque camudáu'l nome a [[Maestre de Campu]].

=== España ===


En 1575, [[Jerónimo Román de la Figal]] mentaba que'l títulu «condestable» foi exhibíu en Castilla pol francés [[Bertrand du Guesclin]], conocíu como «Claquín», quien engardió nel bandu d'[[Enrique II de Castilla]] contra'l so hermanu'l rei [[Pedru I de Castilla]]. Habiendo vencíu Enrique II, asocedió-y Xuan I y creó esti títulu que s'apareyó col de mariscal.

El rei [[Xuan I de Castilla]] foi'l que per primer vegada dio'l títulu de [[condestable]] d'esti reinu a [[Alfonso d'Aragón el Viejo]], I marqués de Villena, conde de Gandía, el 6 de xunetu de [[1382]] y fixo mariscal de campu a [[Fernando Álvarez de Toledo y Sarmiento|Fernando Álvarez de Toledo]] y Pero Ruiz Sarmiento, títulos hasta entós inesistentes en [[Castilla]].



Esti títulu caltúvose «[[Ad honorem]]» nos descendientes de los que d'antiguo lo fueron nos reinos de Castilla, Andalucía, etc.



==== Mariscal o Capitán de Guardias nel sieglu XVI ====
Nel sieglu XVI y una vegada camudáu a [[Maestre de Campu]], militarmente'l cargu de mariscal foi n'ocasiones eventual y sinónimu de Capitán de Guardias. El títulu expedíu pol Duque d'Alba en 4 d'agostu 1546 a favor de Martín de Lelis diz:



=== Francia ===
En [[Francia]] el títulu de mariscal foi d'enforma tiempu amiesto a la milicia y bien distinguíu. Los [[Mariscal de campo|mariscal de campu]] fueron creaos per primer vegada en Francia por [[Francisco I de Francia|Francisco I]], pero nun lu fueron sinón por comisión y nun pasaron a selo efeutivos hasta'l reináu d'[[Enrique IV de Francia y III de Navarra|Enrique IV]]. El mariscales de campu entós yeren los primeros oficiales del exércitu dempués del xeneral, yá que los tenientes xenerales nun fueron creaos hasta'l reináu de [[Lluis XIII de Francia]]. Nos demás reinos d'Europa foise introduciendo esti destín a proporción que fueron dando a les sos tropes la mesma organización militar.

Col títulu de mariscal de campu había d'antiguo un oficial que'l rei comisionaba pa presidir los [[duelu|duelos]] que se faíen col so laude en campu zarrao ente dos campeones.

== Tipos de mariscales ==
* *Mariscal de Campu*. Oficial xeneral qu'ocupa na milicia'l grau entemediu ente'l [[brigadier]] y el de [[teniente xeneral]]. Tamién foi, en dellos países la *'máxima autoridá militar*'.
* *Mariscal de logis*. Llámase asina'l que nos exércitos tenía'l cargu d'agospiar a la [[tropa]] de caballería ya iguar el so serviciu.
* *Mariscal del Rei*. Títulu antiguu n'[[Alemaña]] y [[Francia]] que s'introdució n'España nel [[sieglu XIV]] y equivalía a *Maestre de campu*.
* *Mariscal Xeneral de Francia* (*Maréchal général des camps et armées du roi*). Títulu pa indicar a quien tenía autoridá sobre tolos exércitos franceses.
* *Mariscal de la Xunión Soviética*, máximu rangu militar de la [[Xunión Soviética]]. Creáu en [[1935]] y abolíu en [[1991]].
* *Yuan Shuai'': (元帥) rangu militar chinu que correspondía al d'un Mariscal n'otres naciones. Conferíase dichu rangu a los xenerales distinguíos mientres los periodos dinásticos y republicanos de China. En 1955, mientres el periodu de la República Popular China, concedióse dichu rangu a diez comandantes del Exércitu Popular de Lliberación. Foi suprimíu 10 años dempués. Tamién esistía un rangu de mayor nivel que yera'l de Da Yuan Shuai (大元帥), que correspondía al d'un Xeneralísimu n'otres naciones.

## Llistaos de Mariscales Dalgunos mariscales famosos na hestoria Gran Mariscal [[Deodoro da Fonseca]], brasilanu
* Gran Mariscal de Zepita Andrés de Santa Cruz, bolivianu 
* Gran Mariscal d'Ingavi José Ballivian, bolivianu 
* Gran Mariscal de Áncash Manuel Bulnes, chilenu 
* Gran Mariscal d'Ayacucho Antonio José de Sucre, venezolanu 
* Mariscal de Campu José Félix Ribas, venezolanu 
* Mariscal de Campu Simón Bolívar, venezolanu 
* Mariscal Floriano Peixoto, brasilanu 
* Mariscal Antonio de Narváez Latorre, neogranadino
* Mariscal del Km.7 Bernardino Bilbao Rioja, bolivianu 
* Mariscal de la República de Bolivia Juana Azurduy, boliviana (póstuma)
* Mariscal Francisco Solano López, paraguayu 
* Mariscal José Félix Estigarribia, paraguayu 
* Mariscal Juan Crisóstomo Falcón, venezolanu 
* Mariscal Zhu De, chinu 
* Mariscal Josip Broz Tito, yugoslavu 
* Mariscal Josif Stalin, soviéticu 
* Mariscal de Polonia Józef Piłsudski, polacu

### Mariscales de Perú
* Gran Mariscal de Perú Toribio de Luzuriaga y Mejía, peruanu 
* Gran Mariscal de Perú José de la Riva Agüero, peruanu 
* Gran Mariscal de Perú José de la Mar, peruanu 
* Gran Mariscal de Perú Blas Cerdeña, peruanu 
* Gran Mariscal de Perú Antonio Gutiérrez de la Fuente, peruanu 
* Gran Mariscal de Perú Ramón Castilla, peruanu 
* Gran Mariscal de Perú Francisco Bolognesi, peruanu 
* Gran Mariscal de Perú Andrés Avelino Cáceres, peruanu 
* Gran Mariscal de Perú Bernardo O'Higgins, chilenu 
* Gran Mariscal de Perú Agustín Gamarra, peruanu 
* Gran Mariscal de Perú Eloy Ureta Montehermoso, peruanu 
* Gran Mariscal de Perú Luis José de Orbegoso y Moncada, peruanu 
* Gran Mariscal de Perú Mariano Pascual Necochea, rioplatense
* Gran Mariscal de Perú Juan Antonio Álvarez de Arenales, arxentín
* Gran Mariscal de Perú Óscar R. Benavides, peruanu

### Mariscal de Francia

* Mariscal de Francia Francisco de Miranda, venezolanu

### Mariscales de campu español
* Diego Fernández de Córdoba, mariscal de campu 
* García de Ayala, mariscal de campu 
* Fernando Arias de Saavedra, mariscal de campu 
* Pedro Pardo, mariscal de campu 
* Antonio Ares Pardo de Saavedra, mariscal de campu. (Sobrín del cardenal Tavera)
* García González de Herrera, mariscal de campu 
* Diego Fernández, mariscal de campu de Castilla 
* García Gutiérrez de Herrera, mariscal de campu 
* Juan de Herrera, mariscal de campu 
* Fernan García de Herrera, mariscal de campu de Castilla 
* Sancho de Londoño, mariscal de campu 
* Juan de Benavides, mariscal de campu 
* Martin de Cordova y Velasco, mariscal de campu 
* Marciano Fernández Pacheco, XII marqués de Moya, mariscal de campu

#### Mariscales de campu de Navarra
* Leonel (h. 1377 - 1413) 3ᵉʳ mariscal del Reyno
* Felipe I de Navarra (+ 1450) 4º mariscal del Reyno
* Pedru I de Navarra (h. 1425 - 1471) 5º mariscal del Reyno
* Felipe II de Navarra (+ 1480) 6º mariscal del Reyno
* Pedru II de Navarra (+ 1522 en cuartones) 7º mariscal del Reyno
* Pedru III de Navarra (1499 - 1566) 8º mariscal del Reyno
* Francisco de Navarra, prior de Roncesvalles (+ 1563)

#### Mariscales de campu español, edá contemporánea
* Manuel Olaguer Feliú, mariscal de campu 
* Marqués de Rodil, mariscal de campu 
* Antonio Olaguer Feliú, mariscal de campu

### Primer Guerra Mundial (1914-1918)
* Mariscal de Francia Philippe Pétain
* Gran Mariscal d'Alemaña Paul von Hindenburg
* Mariscal de Francia Ferdinand Foch

### Segunda Guerra Mundial (1939-1945)

#### Mariscales de Campu de l'Alemaña Nazi

* Mariscal de Campu Erwin Rommel, más conocíu como "El Foín del Desiertu"
* Mariscal de Campu Friedrich Paulus
* Mariscal de Campu Walter Model
* Mariscal de Campu Erich von Manstein
* Mariscal de Campu Gerd von Rundstedt
* Mariscal de Campu Fedor von Bock
* Mariscal de Campu Wilhelm List
* Mariscal de Campu Günther von Kluge

#### Mariscal del Reinu Xuníu
* Mariscal de Campu Bernard Law Montgomery

#### Mariscal de la Xunión Soviética
* Mariscal de la Xunión Soviética Georgui Zhúkov
* Mariscal de la Xunión Soviética Konstantín Rokosovski
* Mariscal de la Xunión Soviética Josif Stalin (yera políticu, non militar)

#### Mariscal de Finlandia
* Gran Mariscal Carl Gustaf Emil Mannerheim

#### Otros
* Mariscal de Rumanía Ion Antonescu
* Mariscal de Yugoslavia Josip Broz Tito

## Referencies