open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
5 Astraea

**5 Astraea** (nome en llatín, que se traduz comu *Astrea*) ye un gran asteroide del cinturón d'asteroides. La so superficie ye altamente reflectante y la so composición ye probablemente un miestu de níquel-fierro con silicatos de magnesiu y fierro. Recibe'l so nome d'Astrea, diosa griega de la xusticia xunto con Temis, la so ma.

Foi'l quintu asteroide descubiertu'l 8 d'avientu de 1845 por Karl Ludwig Hencke dende Driesen (Alemaña). Foi'l primeru de los dos que descubrió (el segundu foi Hebe).

Astraea ye notable principalmente porque en 38 años (dende la descubrición de Vesta en 1807) creyíase que namái esistíen cuatro asteroides.

Tres la descubrición d'Astrea alcontráronse yá varios cientos de miles d'asteroides más.

## Referencies

## Enllaces esternos
*  Catchall Catalog of Minor Objects: 5 Astraea
Semiexe mayor

En matemátiques, el **semiexe mayor** d'una elipse ye la metá del diámetru más llargu; el so símbolu ye *a*. N'astronomía, ye la distancia media d'un oxetu qu'orbita alredor d'otru.

El semiexe mayor ye una de les carauterístiques más importantes d'una órbita, xunto col so periodu orbital. Pue ser matemáticamente probáu que pa un cuerpu orbitando, el semiexe mayor representa la distancia media del cuerpu a la fonte central gravitacional. Pa los oxetos del Sistema Solar, el semiexe mayor ta rellacionáu col periodu de la órbita pola tercera llei de Kepler, orixinalmente descrita como:

:P^2=a^3 \,

Onde *P* ye'l periodu midíu n'años y *a* ye'l semiexe mayor midíu n'unidaes astronómiques.

Esta fórmula foi modificada por Newton al desendolcar la so teoría gravitatoria, espresándola como: 

:P^2= \frac{4\pi^2}{G(M+m)}a^3

Onde *G* ye la Constante de gravitación universal, *M* ye la masa del cuerpu central y *m* ye la masa de cuerpu orbitando.
= Ver tamién =
* Semiexe menor

## Referencies

## Enllaces esternos
Unidá astronómica

La **unidá astronómica** (**UA**) ye una unidá de distancia qu'equival a 149.597.870.691 ± 30 metros. Ye aproximadamente igual a la distancia media ente la Tierra y el Sol, equivalente a 8,32 minutos lluz. Anque ye una escelente aproximación, nun correspuende con toa precisión a la órbita real de la tierra. Ye por esto que modernamente defínese como la distancia dende'l Sol a una partícula ensin masa y llibre de perturbaciones que se mueve nuna órbita circular alredor del Sol con un periodu orbital de 365,2568983 díes (añu gausianu).

El nome provién de los sieglos XVI y XVII, cuando nun se conocíen les distancies absolutes ente los cuerpos del sistema solar, pero sí les distancies relatives tomando como patrón la distancia media ente la Tierra y el Sol, que foi denomada la **unidá astronómica**. Llegóse a afirmar que'l día en que se midiere esti valor, se conocería'l *tamañu l'[[Universu]]*.

## Exemplos
* Plutón ta a 39,5 UA del Sol.
* Xúpiter ta a 5,2 UA del Sol.
* El diámetru mediu de Betelgeuse ye 2,57 UA.
* La Lluna ta a 0,0026 UA de la Tierra.

## Equivalencies
: ''1 UA ≈ 1,5&times;1011 m ≈ 499 segundos lluz

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingua materna

La **llingua materna**, tamién nomada **llingua natural**, **llingua popular**, **idioma maternu**, **llingua ñativa** y **primer llingua**, ye'l primer idioma que depriende una persona. 

### Deprendimientu
Tolos fonemes non asimilaos nesta primera etapa de la vida producen una sordera llingüística a los términos en llingües estrañes. Xeneralmente, un neñu depriende lo fundamental de la so llingua materna al traviés de la so familia.

L'habilidá nel idioma maternu ye perimportante pal deprendizax d'otros idiomes, pues se creye que la llingua materna ye la base del pensamientu. D'esti mou, una habilidá incompleta nel idioma maternu cásique siempres fai más difícil el deprendizax de segundes llingües. Poro, la llingua materna tien un papel perimportante na educación.

### Billingüismu
Cuando daquién tien dos o más llingües como llingües maternes, dizse que ye billingüe. L'orde nel que se deprendieron estes llingües nun ye ñecesariamente l'orde nel que se manexen. Por exemplu, una pareya catalófona pue tener un fíu que deprendió enantes el catalán qu'otros idiomes, pero si esti fíu creció nuna comunidá autónoma española de fala castellana, ye perprobable que fine por tener un meyor dominiu del castellanu.

El billingüismu ye daqué común en zones de países que tienen más d'una llingua, como por exemplu Asturies. 

### Curiosidaes
Según la teoría más reciente y aceptada, una llingua materna pue deprendese hasta los 12 años d'edá (Noam Chomsky), depués les habilidaes llingüístiques del falante son estremaes y toa llingua deprendida pasará a ser considerada como una segunda llingua.

### Ver tamién
* Fala
* Llingua
* Segunda llingua
* Sociollingüística

## Referencies

## Enllaces esternos
La Felguera (Llangréu)

**La Felguera** ye una parroquia del conceyu asturianu de Llangréu y ún de los seis distritos nos que se divide la ciudá de Llangréu. Asitiada na zona central del conceyu, llenda col conceyu de Siero al norte, cola parroquia de Tiuya al este, col conceyu de Samartín del Rei Aurelio al sureste, cola parroquia de Sama al sur, cola de Lada al oeste y suroeste y cola de Barros al noreste. La so parte urbana conforma'l distritu de La Felguera, ún de los seis qu'integren la ciudá de Llangréu, capital del conceyu. 

Aparte d'ella, nos sos  d'estensión, viven , que se reparten ente los llugares de L'Andaruxu, La Talaya, Campanal, El Campu la Carrera, La Capilla, Castandiello, Cutulapiedra, La Formiguera, La Granda, La Güeria, Les Lláscares, La Nava, Paxumal, Reguerines, El Regueru Llerín, Respineo, El Respiñu, La Rexella, Riparape, Los Torgaos, La Venta l'Aire y La Teyera, más el distritu urbanu de La Felguera, que tien alredor de 20.000 habitantes.

Magar que l'INE nun publica datos separtaos de población de los distritos llangreanos, persábese que'l de La Felguera ye'l más pobláu. Ye, amás, el más comercial y el que más xente axunta, na zona de La Pomar, nos fines de selmana. Nel so territoriu asitiase, amás, el parque industrial Valnalón, qu'ocupa'l terrenu nel que taba la factoría siderurxica de Duro Felguera. Nelli s'alluga el Muséu de la Siderurxa. 

El so patrimoniu arquiteutónicu ye abundante, y el más d'él ta venceyáu a la historia industrial de la parroquia, que fizo qu'a mediaos del sieglu XIX lo que yeren trés nucleos de población dixebraos de la parroquia de Turiellos (Vega, La Ponte y La Pomar) foran xuntándose, a la solombra les nueves industrias que s'asentaron nel llugar dempués de que, hacia 1840, entamara la gueta de carbón nesa zona del valle del Nalón. Ente los que se citen embaxu rescampla el refrixerador troncocónicu de l'antigua fábrica de Duro Felguera, que nun se valtó y ye güei la imaxe de marca del Muséu de la Siderurxa.

## Llocalidaes

### Sitios
* La Felguera
* La Reguera
* Pando

## Edificios d'interés
*Edificiu La Salle
*Ilesia San Pedro
*Capiella del Llungueru
*Muséu de la Siderurxa
*Antigües instalaciones de la Fábrica 
*Barriu d'Urquijo
*Cases de la cai Conde Sizzo
*Conxuntu artísticu del parque Dolores F. Duro
*Xalé d'inxenieros

## Semeyes

imaxe:Parque la felguera.jpg|Parque Vieyu de La Felguera
imaxe:San pedro de la felguera.jpg|Ilesia San Pedro

## Ver tamién

## Referencies

## Enllaces esternos
Pterosauria

Los **pterosaurios** ("llagartos alaos") son un grupu de reptiles voladores qu'esistieren mientres la Era Mesozoica. 
Les sos ales taben formaes por una complexa membrana sostenía pol cuartu déu de la man, que taba hipertrofiáu. El so cuerpu taba cubiertu pelo, calteníu en fósiles d'a lo menos tres especies estremaes.

Los fósiles más antiguos de pterosaurios conocíos pertenecen a lo menos al Triásicu tardíu. El más antiguu llámase *[[Eudimorphodon]]*. Ye pequeñu, rabu col final en forma de rombu, y dientes en dambes mandíbules. 

Los primeros pterosaurios, desendolcaos ente'l Triásicu tardíu y entamos del Xurásicu, yeren asemeyaos al *Eudimorphodon*; pequeñu, rabu llargu, y dientes (como'l *[[Rhamphorynchus]]*, que tinía dientes que zarrábense en forma de trampa). 

Yá nel Cretácicu diversificárense en delles formes: dalgunos ensin rabu y ensin dientes (como'l *[[Pteranodon]]*), otros del tamañu d'un avión de la Primer Guerra Mundial (como *[[Quetzalcoatlus]]*, l'anmimal capaz d'ensalar más grande'l mundiu enxamás conocíu), numberosos con crestes (como *[[Dsungaripterus]]* y *[[Pteranodon]]*), y otros con otres carauterístiques (como'l *[[Ctenochasma]]*, que semeyaba una garza y filtriaba plancton al traviés de los sos finos dientes). 

Paez que los pterosaurios perdieron muncha de la so diversidá enantes de finar la Era Mesozoica. Namái se conoz una especie qu'esistiere nel momentu de la gran estinción masiva del Cretácicu: *[[Quetzalcoatlus northropi]]*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llista d'asteroides/14201–14300

*... | [[Llista d'asteroides/14101–14200|Previu]] | *'Llista d'asteroides*' | [[Llista d'asteroides/14301–14400|Siguiente]] | ...*

## Referencies

## Enllaces esternos
Periodu orbital

El **periodu orbital** o **tresllación** ye'l tiempu que tarda un planeta o un satélite (u otru oxetu) en completar la so órbita.

Cuando se trata d'oxetos qu'orbiten alredor del Sol esisten dos tipos de periodos orbitales:
* El **periodu sidéreu** ye'l tiempu que tarda l'oxetu en dar una vuelta completa alredor del Sol, respeutu de les estrelles. Ésti considerase l'auténticu periodu orbital del oxetu.
* El **periodu sinódicu** ye'l tiempu que tarda l'oxetu en volver a apaecer nel mesmu puntu del cielu respeutu del Sol, cuandu s'observa dende la Tierra. Ésti ye'l tiempu que trescurre ente dos conxunciones socesives col Sol, y ye'l periodu orbital aparente.

El periodu sinódicu y el periodu sidéreu difieren yá que la Tierra, a la so vegada, da vueltes alredor del Sol.

### Rellación ente'l periodu sidéreu y el periodu sinódicu

Copérnico desendolcó una fórmula matemática pa rellacionar los periodos sidéreu y sinódicu d'un planeta.

N'adelantre s'emplegarán los símbolos siguientes:
:*P* = periodu sidéreu del planeta
:*S* = periodu sinódicu del planeta
:*T* = periodu sidéreu de la Tierra

A lo llargo del tiempu *S*, la Tierra percuerre un ángulu de (360°/*T*)*S* (supóngase una órbita completamente circular) y el planeta muevese (360°/*P*)*S*.

Consideremos el caso d'un planeta interior, ye dicir, un planeta que tarda menos que la Tierra en dar una vuelta al Sol.

:(360°)/*P*)*S* = (360°/*T*)*S* + 360°

Usando l'álxebra obtenemos

:**1/''P'' = 1/''T'' + 1/''S***

Pa un planeta esterior, procedese de forma análoga:

:*'1/*P* = 1/*T* - 1/*S*'''

## Referencies

## Enllaces esternos
Afeliu

**Afeliu**. Del griegu *απο* = lloñe de, y *ηλιοσ* = el Sol. **Afeliu**.Teniendo en cuenta que les órbitas de los cuerpos celestes tienen normalmente forma d'elipse, l**'afeliu** ye'l puntu más alloñáu de la órbita d'un planeta alredor del Sol. Ye l'opuestu al Periheliu, el puntu más cercanu al Sol. Nos elementos orbitales, representase por *Q*. Si *a* ye la distancia media y *e* la escentricidá, entós *Q=a (1+e)*.

Tala comu establez la segunda de les lleis de Kepler, la velocidá de tresllación del planeta ye mínima nel afeliu, polo que ye máxima nel periheliu.

A entamos del mes de xunetu (xeneralmente, el día 4), nel afeliu, la Tierra dista 152.6 millones de quilómetros del Sol, demientres qu'a entamos de xineru (tamién el día 4), nel periheliu o puntu de la so órbita más cercanu al Sol, la Tierra alcuéntrase a 147.5 millones de quilómetros del Sol.

## Ver tamién
* Periheliu

## Referencies

## Enllaces esternos
Diámetru

Euclides d'Alexandría define ansí'l **diámetru** nos sos *Elementos*, llibru I, definición 17:

"Un **diámetru** d'un círculu ye una recta cualesquiera que pasa pol centru y que finaba en dambes direiciones na circunferencia'l círculu; esta llinia recta tamién divide'l círculu en dos partes iguales" (Euclides d'Alexandría, Elementos, llibru I, definición 17.

La rellación ente la llonxitú de la circunferencia y el so diámetru ye una constante que se conoz como π (pronunciada "pi"), y val alredor de 355/113 (ó 3,14159...).

Nuna circunferencia común el diámetru equival a **dos vegaes el so radiu**. La rellación col so perímetru ye ***2πr*** onde ***r*** ye'l radiu de la circunferencia.

El conceutu de diámetru ye análogu pa les esferes.

## Símbolu de diámetru
El símbolu o variable pal diámetru ye asemeyáu en tamañu y diseñu a ø. Unicode ofrez el caráuter 8960 (hexadecimal 2300) pal símbolu, el cualu pue ser codificáu en páxinas web HTML comu ⌀ o ⌀. Por embargu, una presentación afayadiza de dichu caráuter ye improbable en cuasi toles situanzes yá que los más de los tipos de lletra nun lo tienen incluyíu. *(El navegador amuesa ⌀ y ⌀ nel tipu lletra actual)*. Cuasi siempres ø ye aceutable, obteníu en Windows presionando la tecla [Alt] mentantu s'ingresa  0 2 4 8  nel tecláu numbéricu.

Ye importante nun tracamundiar el símbolu de diámetru (ø) col símbolu de conxuntu vacíu, asemeyáu pero en mayúscules (Ø). El diámetru ye a vegaes nomáu tamién phi (pronunciado "fi"), anque esto paez remanar del fechu que Ø y ø paécense a Φ y φ, la lletra phi nel alfabetu griegu.

## Referencies

## Enllaces esternos
7 Iris

**Iris** ye ún de los mayores asteroides del cinturón d'asteroides. Tien una superficie de color perbrillante y ta compuestu probablemente por un mestu de metales de níquel-fierro y silicatu de fierro y magnesiu.

Foi'l séptimu asteroide descubiertu, el 13 d'agostu de 1847 por John Russell Hind dende Londres. Foi'l primer asteroide que descubrió.

El so nome vien d'Iris, diosa griega del arcu iris.

Observóse a Iris ocultando una estrella'l 26 de mayu de 1995 y posteriormente'l 25 de xunetu de 1997. De dambes observaciones calculóse un diámetru d'unos 200 km.

Observaciones del so espectru visual suxeren que poles sos propiedaes mineralóxiques, Iris pue ser una fonte de meteoritos condritos.

## Referencies

## Enllaces esternos

*  Catchall Catalog of Minor Objects: 7 Iris
Periodu de rotación

N'astronomía, **periodu de rotación** ye'l tiempu qu'emplega un oxetu astronómicu pa completar una revolución sobre'l so exe de rotación.

## Oxetos del sistema solar

## Referencies

## Enllaces esternos
Magnitú absoluta

N'astronomía, **magnitú absoluta** (***M***) ye la magnitú aparente, *m*, que tendría un oxetu si tuviere a una distancia de 10 parsecs (alredor de 32.616 años luz, o 3 × 10 14 quilómetros) nún espaciu completamente vacíu ensin absorción interestelar.

Pa definir la magnitú absoluta ye necesariu especificar el tipu de radiación lletromagnética que ta siendo midía. La magnitú absoluta deduzse, davezu, de la magnitú visual midía con un filtru V, espresándose como Mv. Si ta definida pa otres llonxitúes d'onda, llevará estremaos subíndices, y si se considera la radiación en toles llonxitúes d'onda, recibe'l nome de magnitú absoluta bolométrica (Mbol).

La magnitú absoluta pue afayase, si se conoz la magnitú aparente (m) y la distancia (d) en parsec por medio de:

:::::**M = m + 5 – 5 × [[logaritmu|log]] d &nbsp;&nbsp;[1]** 
o bien si se conoz la paralax (&pi;) por

:::::**M = m + 5 + 5 × log &pi;** &nbsp;&nbsp;[2]**
Hai qu'alvertir que na fórmula **[2]''' nun han emplegase logaritmos con carauterística negativa y mantisa positiva, sinón logaritmos negativos. Por exemplu, pa Vega (&alpha; Lyr) ye m = +0,03 y &pi; = 0”123; al tener el logaritmu de &pi; la carauterística negativa y la mantisa positiva, s'escribirá −1 + 0,08991 = −0,91009 y afayase
::::: M = 0,03 + 5 + (5 × (−0,91009)) = 0,48
únicu na su clase, ye'l Sol; la so magnitú visual ye m = −26,75, pero la paralax solar ye la que correspuende a la unidá astronómica de distancia, la cuala ta contenía 206264,806248 vegaes nel parsec, ansí pues pondremos esti númberu de segundos, o seya, &pi; = 206264”806248, colo cual
::::: M = −26,75 + 5 + 5 × log 206264,806248 = −21,75 + 5 × 5,31443 = −21,75 + 26,57 = + 4,81
----
Magnitú absoluta d'un cometa o asteroide ye'l brillu que tendría l'astru en cuestión si tuviere asitiáu a 1 u.a. tantu del Sol como de la Tierra y el so ángulu de fas fuere 0°, ye dicir completamente ilumináu pol Sol.

## Ver tamién
* Clasificación estelar

## Referencies

## Enllaces esternos
Albedu

L**'albedu** ye la cantidá, espresada en porcentax, de radiación qu'incide sobro cualesquier superficie y que se pierde o ye devuelta. Les superficies clares tienen valores d'albedu superiores a les escures, y les brillantes más que les mates. L'albedu mediu de la Tierra ye del 30-32% de la radiación que remana del Sol.

Ye una mudía de la tendencia d'una superficie a absorber y reemitir una radiación incidente.

N'astronomía ufre un mediu indireutu d'averiguar la ñatura d'un astru per aciu de la comparación del so albedu col de materies conocíes: el más altu correspuende al del planeta Venus, el más baxu a dellos asteroides carbonáceos y tamién a los satélites marcianos Fobos y Deimos.

En física nuclear, l**'albedu** ye la capacidá, por parte d'una sustancia, de reflexar neutrones. Midese pol cociente ente'l númberu de neutrones reflexaos y el númberu total de neutrones emitíos.

## Referencies

## Enllaces esternos
8 Flora

**Flora** ye un asteroide grande y brillante del cinturón d'asteroides. Ta probablemente compuestu d'un mestu de roca silícea y metales de níquel-fierro.

Ye'l mayor miembru de la familia Flora d'asteroides (a la que-y da nome) y un vestixu d'un cuerpu mayor que se fragmentó tres una violenta colisión.

Foi descubiertu dende Londres por John Russell Hind el 18 d'ochobre de 1847. Ésti foi'l so segundu asteroide descubiertu, tres Iris.

## Referencies

## Enllaces esternos
*  Catchall Catalog of Minor Objects: 8 Flora
Ismu

Un **ismu** ye un estrechamientu o llingua de tierra que xune al traviés de la mar dos continentes o una península con un continente. Al ser la única ruta terrestre que los xune'l so control considerase de gran valor estratéxicu militar y comercial. En tiempos modernos la mayoría de los istmos son atraviesaos por canales construyíos pol home a la fin d'eliminar grandes esvíos nes rutes marítimes, abriendo pasu direutu ente los mares que'l ismu separta.
El términu tamién ye utilizáu pa referise a la xunión o estrechamientu que separta 2 oxetos de cualesquier tipu. Por exemplu, n'anatomía, el ismu de les fauces.

Como istmos a destacar podemos nomar:
* *[[Ismu de Corintu]]
* *Ismu de Panamá
* ''Ismu de Los Médanos (Falcón, Venezuela)

## Referencies

## Enllaces esternos
Elipse

Esisten trés maneres (polo menos) de definir les **elipses**:

* Una elipse ye una de les seiciones cóniques.
* Seyan F y F' dos puntos del planu, y seya *d* una llonxitú mayor que la distancia ente F y F′.

:La elipse de focos F, F' y de parámetru *d* ye'l llugar xeométricu de los puntos del planu talos que la suma de les distancies de M a los focos ye constante ya igual a *d*:

:F M + F' M = 2a \,

* Nún sistema de coordenaes ortonormales, una elipse ye'l conxuntu de puntos definíos pola ecuación:

:\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} = 1 \,

:onde a > 0 y b > 0 son los semiexes de la elipse (a correspuende al exe de les abscises, b al de les ordenaes). L'orixe O ye la metá del segmentu [FF']. 

* La distancia ente los focos FF′ nómase distancia focal y val 2c= 2ea siendo e la escentricidá y al semiexe mayor
## Propiedaes
* Ecuación paramétrica: La elipse anterior tien comu ecuación paramétrica x = a·cos θ, y = b·sen θ, con θ describiendo l'intervalu [0;2π). (NOTAR que θ nun ye l'ángulu que forma OM con OM1)

* La tanxente a la elipse nel puntu M (xo, yo ) almite comu ecuación: x·(x - xo)/a² + y·(y - yo)/b² = 0, que s'escribe tamién: x-xo/a² + y-yo/b² = 1 (que s'obtien col métodu de *desdoblamientu de les variables*).

* La **escentricidá** de la elipse ye **ε = c/a**.

* L'área interior a la elipse ye π·a·b.

* La circunferencia ye una elipse na qu'a = b.

* En mecánica celeste, un cuerpu sometíu a l'atraición gravitatoria d'otru y que xira al so rodiu, describe una órbita elíptica. Ún de los focos de la elipse coincide col cuerpu atractor. La escentricidá de la trayeutoria depende de les *condiciones aniciales*......

* La elipse en cuatro dimensiones correspuendese cola llinia recta.

## Ver tamién
* Seición cónica
* Circunferencia principal
* Lleis de Kepler
Roca llunar

**Roca llunar**, ye'l términu emplegáu pa les roques formaes na Lluna. Les misiones *[[Apollo]]* d'Estaos Xuníos y el programa Lluna de la Xunión Soviética recolectaron *in situ* delles roques llunares y muestres d'estes. Demientres les seyes espediciones Apollo qu'alunizaron recoyéronse 2415 muestres de pesu total de 382 kg. La mayoría recoyíes poles misiones Apollo 15, Apollo 16 y Apollo 17, ente les trés, un total de 326 kg de muestres.

Les muestres de roca llunar se recoyéronse per aciu del usu de d'estremaes ferramientas, incluyendo martiellos, rastrillos, pales, etc. La mayoría foron fotografiades enantes de ser recoyíes pa rexistrar les condiciones naturales en que s'alcontraben na Lluna. Depositáronse en bolses de muestres y éstes en "contenedores de muestres n'ambientes especiales" pal so regresu a la Tierra (planeta), de forma que quedaren protexíes de la contaminación.

En xeneral, les roques recoyíes na Luna son munchu más vieyes que les que puen atopase na Tierra, según les téuniques de datación radiométrica. La muestra más reciente ye más antigua que les más antigües roques localizaes na Tierra. Les muestres datan d'ente hai 3200 millones d'años, casu de les muestres de basaltu de los mares llunares hasta hai 4600 millones d'años, casu de les muestres de zones altes. Son polo tanto muestres d'un periodu mui tempranu na formación del Sistema Solar.

Les roques poseen carauterístiques mui asemeyaes a les roques de la Tierra, especialmente en cuantes a la cantidá d'isótopos d'osíxenu. Pero les roques de la Lluna tienden a ser relativamente baxes en fierru, y nun contienen elementos químicos volátiles talos como potasiu y sodiu. Amás, carecen dafechu d'agua.

Ente los minerales afayaos na Lluna ta l'armalcolita, bautizada asina n'honor a los trés astronautes de la misión histórica del Apollo 11: *Arm*strong, *Al*drin y *Col*lins.

El principal almacén de roques llunares ye'l Llaboratoriu de Receición Llunar del centru espacial Lyndon B. Johnson, en Houston. Por motivos de seguridá, esiste tamién una coleición menor na base de la Fuercia Aérea Brooks en San Antoniu. La mayoría de les roques guardense baxu fríu estremu, en nitróxenu llíquidu, p'asina calteneles llibres de la humedá o d'otros axentes esternos. Nmaí se puen manexar indireutamente emplegando ferramientes especiales.

 

## Ver tamién
* Xeoloxía de la Lluna
* Meteoritu llunar

## Referencies

## Enllaces esternos
9 Metis

**9 Metis** ye ún de los mayores asteroides del cinturón d'asteroides. Ta compuestu de silicatos y metales de níquel-fierro.

Foi descubiertu por Andrew Graham el 25 d'abril de 1848 dende Irlanda, y foi la so única descubrición d'un asteroide. Toma'l so nome de Metis, diosa griega de la sabiduría y el pensamientu.

Los datos de la so curva de lluz llevaron a suponer que podría tener un satélite. D'otra miente, observaciones subsecuentes nun lo confirmaron. https://web.archive.org/web/20020612093733/http://www.bdl.fr/observateur/binast/binary_ast.php http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoonsq.html

Metis foi observáu col telescopiu espacial Hubble en 1993. Foi posible determinar la forma irregular del asteroide, pero nun se detectó nengún satélite. http://web.media.mit.edu/~win/hstpub.pdf 

Metis foi observáu ocultando una estrella non menos de 5 vegaes.

Metis ye tamién el nome d'un satélite de Xúpiter.

## Referencies

## Enllaces esternos
*  Catchall Catalog of Minor Objects: 9 Metis
Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers

**Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers** ñació n'Arbergen, cerca de Brema, el 11 d'ochobre de 1758 y morrió en Brema, el 2 de marzu de 1840 foi un astrónomu, físicu y médicu alemán, principalmente conocíu pola paradoxa d'Olbers.

Estudió medicina en Göttingen. Tres graduase en 1780, entamó a prauticar la medicina en Brema, trabayu que continuó realizando hasta 1823. Peles nueches, dedicaba'l so tiempu a l'astronomía, observando'l cielu nocherniegu dende'l pisu cimeru de la so casa, que tenía habilitáu como observatoriu.

En 1797 descubrió un métodu pa determinar les órbites de los cometes qu'entá s'emplega anguaño. En 1802 llocalizó l'asteroide 1 Ceres, que descubriera, y darréu perdiera, Giuseppe Piazzi l'añu anterior. Alcontrólu na posición predicha pol gran matemáticu Carl Friedrich Gauss.

El 28 de marzu de 1802 descubrió y bautizó'l segundu asteroide 2 Palas. Camentó que los dos cuerpos habíen tar rellacionaos y púnxose a guetar más. El 29 de marzu de 1807 descubrió 4 Vesta y dexó que fuere Gauss quien-y punxera nome. Formuló la hipótesis de que los asteroides yeren cachos d'un antiguu planeta qu'españó. Anguaño, esta teoría nun se considera demasiao probable.

El 1811 hipotetiza que la cola de los cometes taba formada por partícules espulsaes del nucleu por dalguna clas de fuercia y que la cola había tar siempres na direición opuesta al Sol. Anguaño, sabese qu'esto ye asina debíu a la presión de radiación de la lluz solar, un efeutu qu'entá nun se conocía.

El 6 de marzu de 1815 descubrió un cometa periódicu bautizáu n'honor de so (formalmente designáu 13P/Olbers). En total, descubrió 5 cometes y calculó la órbita de 18.

En 1826 plantegó la famosa paradoxa (denomada paradoxa d'Olbers n'honor de so) onde s'entruga: «¿Por qué'l cielu nocherniegu ye escuru si esisten infinites estrelles qu'habríen d'illuminalu como si fuere de día?» Anguaño, ye posible dar una rempuesta razonada a esta entruga en términos de los valores finitos de la velocidá de la lluz y la edá del Universu y del desplazamientu haza'l roxu de la radiación del Big Bang.

Foron bautizaos n'honor de so:

* L'asteroide 1002 Olbersia.
* El cráter Olbers na Lluna.

## Referencies

## Enllaces esternos
10 Hygiea

**10 Hygiea** (nome en llatín; n'asturianu **Hixea**) ye'l cuartu mayor asteroide del cinturón d'asteroides, con un diámetru de 407 km. La sp superficie de color escuru fai que se-y vea más tenue de lo que correspondería al so tamañu.

Hygiea ta compuestu d'un material carbonatáu primitivu asemeyáu al de los meteoritos condritos.

Ye'l mayor miembru de la familia Hygiea.

Foi descubiertu pol astrónomu italianu Annibale de Gasparis el 12 d'abril de 1849 dende Nápoles. Foi'l so primer asteroide descubiertu. M. Capocci, direutor del Observatoriu de Nápoles, nomó a esti asteroide Hixía pola diosa griega de la salú, fía d'Esculapio.

El telescopiu espacial Hubble foi capaz de determinar la forma esférica de Hygiea.

Hasta agora tienense observaes 5 ocultaciones estelares por Hygiea.

## Referencies

## Enllaces esternos
*  Catchall Catalog of Minor Objects: 10 Hygiea
Meteoritu

Un **meteoritu** ye un cuerpu celeste relativamente pequeñu (diámetru inferior a 50 m) perteneciente al Sistema Solar, que llogra sobrevivir al so pasu pela atmósfera terrestre y algama la superficie, produciendo un astroblema.

Nel espaciu, estos cuerpos reciben el nome de meteoroides ("pequeños" asteroides, aproximadamente del tamañu d'una piedra o de menor tamaño, que xeneralmente son resultes de la colisión de dos o más asteroides). Al entrar en contautu cola atmósfera, l'esfriega col aire causa que'l cuerpu se caleza, entre n'ignición emitiendo lluz y formando un meteoru, *bola de fueu* o *estrella fugaz*.

## Meteoritos recientes

### [[8 de xunu]] de [[2006]] en [[Troms]] ([[Noruega]])
Anque nún entamu l'impautu evaluóse polos espertos como equivalente a la bomba atómica d'Hiroshima, a lo postrero esculpiáronse pola descomanada estimación y amenorgáronla a ente 0,1 y 0,5 kilotones. Lo que supón 1/100 del poder esplosivu de la bomba atómica d'Hiroshima.. 

Wayne Edwards y Peter Brown de la Universidá de Western Ontario en Canadá estimen que'l meteoroide entró na atmósfera a unos 20 km/s y una masa ente 2 y 10 t. La mayor parte d'esta masa desintegróse na atmósfera, polo que los meteoritos qu'impautaron teníen una masa en conxuntu d' unos centeneres de kilogramos. 
 

L'impautu foi rexistráu pola Norsar (Sociedá de xeofísica y sismoloxía de Noruega) .

## Incredulidá
La esistencia de meteoritos foi refugada polos científicos demientres munchu tiempu; nel sieglu XIX l'Academia de Ciencies francesa declaró que los meteoritos nun esistíen, catalogándolos de "*fantasía*". El ñaturista francés Georges Cuvier, fundador de la rama de la ciencia conocida como "anatomía comparada", sumóse a la declaración, diciendo que: "*les piedres nun pueden cayer del Cielu, por que nel Cielu nun hai piedres*".

## Ver tamién
* ANSMET
* Asteroides
* Lluvia de meteoros
* Impautos meteoríticos

## Referencies

## Enllaces esternos
* Meteorite.fr - All about Meteorites
* Meteoritical Society 
* The Natural History Museum's Meteorite Catalogue Database
Península

Una **península** ye una estensión de tierra arodiada d'agua per toes partes esceutu per una, que recibe'l nome d'ismu. En delles rexones, el pocu altor del ismu xuníu a una variación grande nel altor de l'agua nes marees fai que delles penínsules se conviertan n'islles demientres el periodu de marea alta.

Delles penínsules notables son:

N'América:
* Península de Baxa California en Méxicu.
* Península de Florida n'Estaos Xuníos.
* Península de Llabrador en Canadá.
* Península de Yucatán en Méxicu.
* Península de La Guajira en Colombia.
* Península de Paraguaná en Venezuela.

N'Asia:
* Península de Corea
* Península de Kamchatka en Siberia.
* Península Arábica

N'Europa:
* Península Ibérica
* Península de los Balcanes
* Península Itálica
* Península Escandinava
* Península de Xutlandia
* Península de Kola
* Peloponesu
* Cornualles
12 Victoria

**12 Victoria** ye un gran asteroide del cinturón d'asteroides. Ta compuestu probablemente por roca silíceo y níquel-fierro.

Foi descubiertu por John Russell Hind el 13 de setiembre de 1850, dende Londres. Tien asignáu'l númberu 12 de la serie.

Nómase asina por Victoria, diosa romana de la victoria, pero tamién n'honor a la reina Victoria d'Inglaterra.

Observaciones de radar ya interferometría de moteáu amuesen que Victoria tien una forma allargada, y sospéchase que ye un asteroide binariu. http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoonsq.html

Victoria foi observáu ocultando estrelles 3 vegaes.

## Referencies

## Enllaces esternos
*  Catchall Catalog of Minor Objects: 12 Victoria
Silicatu

Los **silicatos** son sales del ácidu silícicu. Los silicatos, ansí como los aluminosilicatos, son la bas de numberosos minerales que tienen al tetraedru de siliciu-oxíxenu (un átomu de siliciu coordináu tetraédricamente a átomos d'oxíxenu) como la so estructura básica: feldespatos, miques, arcielles.

Los silicatos formen materiales basaos na repetición de la unidá tetraédrica SiO44-. La unidá SiO44- tien cargues negatives que xeneralmente son compensaes pola presencia d'iones de metales alcalinos o alcalinotérreos, ansí como d'otros metales como l'aluminiu.

Los silicatos formen parte de la mayoría de les roques, arenes y arcilles. Tamién pue obtenese vidru a magar de munchos silicatos. Los átomos d'osíxenu puen compartise ente dos d'estes unidaes SiO44-, ye dicir, compartese ún de los vértices del tetraedru. Por exemplu, el disilicatu tien como fórmula [O3SiOSiO3]6- y, en xeneral, los silicatos tienen como fórmula [(SiO3)2-]n.

Nel casu de que tolos átomos d'osíxenu tean compartíos, y por tanto la carga ta neutralizada, tiense una rede tridimensional denomada **[[síliz]]** o **diósidu de siliciu**, SiO2.

Nos **[[aluminosilicatu|aluminosilicatos]]** un átomu de siliciu ye sustituyíu por ún d'aluminiu.

## Ver tamién
* Asbestu

## Referencies

## Enllaces esternos
WikiMedia

La **Fundación Wikimedia** (***Wikimedia Foundation, Inc.***) ye la organización matriz de Wikipedia, Wikinoticies, Wikcionariu, Wikicites, Wikillibros, Wikisource, commons, Wikispecies, Wikiversidá y la yá abandonada Nupedia. Ye una organización ensin fines de llucru instituyía baxu les lleis de Florida (Estaos Xuníos). La so esistencia foi oficialmente anunciada pol direutor xeneral de Bomis y cofundador de Wikipedia, Jimbo Wales el 20 de xunu de 2003. El nome de "Wikimedia" foi acuñáu por Sheldon Rampton nuna llista de correu (WikiEN-l) en marzu del 2003. Los nomes de los dominios http://wikimedia.org y https://wikimediafoundation.org foron adquiríos pa la fundación por Daniel Mayer.

## Oxetivos de la fundación
Los oxetivos de la Fundación que manexa Wikipedia ye la de desendolcar y caltener proyeutos de conteníu llibre basaos en wiki, y proveer el conteníu total d'esos proyeutos al públicu de baldre.

Amás de la enciclopedia multillingüe d'usu xeneral Wikipedia, la Fundación alministra un diccionariu multillingüe nomáu Wikcionariu, una enciclopedia de cites nomada Wikicites, un depósitu de testos de referencia en cualesquier idioma nomáu Wikiesbilla, un sitiu de noticies nomáu Wikinoticies y una coleición de llibros de testu lletrónicos pa estudiantes nomáu Wikillibros. Wikijunior ye un proyeutu rellacionáu destináu a neños y adolescentes.

L'espoxigue contino de los proyeutos de Wikipedia depende básicamente de donaciones, pero la Fundación Wikimedia trata d'incrementar los sos ingresos al traviés de fontes alternatives de financiación comu premios y patrocinios.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Fundación Wikimedia 
*Estatutos (.pdf)
Troms

**Troms** ye un condáu de Noruega, con 25.848 km² d'área y 152.741 habitantes. Esti condáu tien fronteres colos condaos Finnmark y Nordland. La so capital ye Tromsø.

## Conceyos

Troms tien 25 conceyos:

Balsfjord
Bardu
Berg
Bjarkøy
Dyrøy
Gratangen
Harstad
Ibestad
Kåfjord
Karlsøy
Kvæfjord
Kvænangen
Lavangen

Lenvik
Lyngen
Målselv
Nordreisa
Salangen
Skånland
Skjervøy
Sørreisa
Storfjord
Torsken
Tranøy
Tromsø


## Referencies
* Tollefsrud, J.; Tjørve, E.; Hermansen, P.: *Perler i Norsk Natur - En Veiviser*. Aschehoug, 1991.
* Moen, A. 1998. *Nasjonalatlas for Norge: Vegetasjon.* Statens Kartverk, Hønefoss.
* Institutu de Meteoroloxía Noruegu ( ).

## Referencies

## Enllaces esternos
* 
* 
* 
* Asociación Noruega de Turismu de Monte (DNT) 
* Asociación Turística de Troms
11 Parthenope

**Parthenope** (nome en llatín) ye un asteroide grande y brillante del cinturón d'asteroides. Ta compuestu d'un mestu metálica de níquel-fierro con silicatos de fierro y magnesiu.

Foi descubiertu dende Nápoles el 11 de mayu de 1850 pol astrónomu italianu Annibale de Gasparis. Foi'l so segundu asteroide descubiertu. Foi bautizáu n'honor de Parthenope, personaxe de la mitoloxía griega.

Hasta agora observóse una ocultación estelar por Parthenope'l 13 de febreru de 1987.

## Referencies

## Enllaces esternos
*  Catchall Catalog of Minor Objects: 11 Parthenope
El Regionalista Astur

**El Regionalista Astur**, subtituláu como *Semanario Autonomista Regional*, foi un periódicu que s'editó en Xixón en 1919, de tendencia derechista, y tuvo dirixíu por Fabriciano González (*Fabricio*) y como alministrador a Alejandro García.

El primer númberu asoleyóse'l martes 11 de febreru de 1919 y a partir d'esi momentu diben collaborar nel periódicu los nomes más importantes del asturianismu lliterariu de la dómina: *[[Pachín de Melás]]*, *[[Pepín de Pría]]*, *[[Pachu'l Péritu]]* o'l propiu *Fabricio*.

Nel periódicu alternábense informaciones y collaboraciones lliteraries en llingua asturiana y castellana. Contaba igualmente con una estaya publicitaria.

## Bibliografía
* *El Regionalista Astur. Edición fascimilar de los númberos 1 al 14 del periodicu asoleyáu en Xixón en 1919 dirixíu por Fabriciano González "Fabricio".* Academia de la Llingua Asturiana, Uviéu, 2001. Parte de la coleición Llibrería Fascimilar de l'ALLA.

## Referencies

## Enllaces esternos
13 Egeria

**13 Egeria** ye un asteroide grande del cinturón d'asteroides, númberu 13 de la serie.

Foi descubiertu dende Nápoles el 2 de payares de 1850 pol astrónomu italianu Annibale de Gasparis.

Foi nomáu asina n'honor a Egeria, diosa romana de les fontes y los partos, ninfa de la viesca d'Aricie, nel Lazio, y muyer de Numa Pompiliu, sacerdote y segundu rei de Roma.

Egeria ocultó una estrella'l 8 de payares de 1992. Púdose determinar entós que'l so contornu ye bastante circular (217 × 196 km).

## Referencies

## Enllaces esternos
*  Catchall Catalog of Minor Objects: 13 Egeria
Lletres Asturianes

**Lletres Asturianes** ye'l boletín oficial de l'Academia de la Llingua Asturiana.

El so primer númberu asoleyóse nel añu 1982 y, dende d'esi primer entamu, veníen publicándose 3 ó 4 númberos al añu, de los que dedicaba un monográficu lliterariu coincidiendo col Día de les Lletres Asturianes (el númberu correspondiente al mes de mayu). Dende l'añu 2009, esi númberu lliterariu especial independízase y créase la nueva publicación de *[[Lletres Lliterariu]]*.; amás, col númberu 104 (marzu de 2011), cámbiase'l formatu p'adaptalu a los estándares de publicación científica internacional y establezse una periodicidá semestral, esto ye, dos númberos per añu; faise xusto depués de la publicación del so primer númberu especial: un doble volume dedicáu al profesor, y ex-presidente de la institución, Xosé Lluis García Arias.

El conteníu de los boletinos, abiertu siempre por un *Entamu*, vien compuestu por estudios y trabayos d'investigación llingüística, lliteraria, histórica, etnográfica o antropolóxica. Igualmente, hasta esi númberu de cambiu 104, dedicaba estayes al recobramientu de testos lliterarios vieyos o a la promoción de nuevos autores. Arriendes d'ello vien pesllando cada exemplar un espaciu dedicáu a les anuncies relatives a estremaes actividaes de la sociedá asturiana alredor de la llingua, asina como un llistáu de les novedaes editoriales y discográfiques col asturianu como protagonista.

Dende'l númberu 105 espublízase tamién en formatu dixital, consultable de baldre dende la páxina de la institución. Dende'l númebru 122, de marzu de 2020, *Lletres Asturianes* tien solo la so edición electrónica, dexando de publicase físicamente.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Páxina de ''Lletres Asturianes''.
* Páxina colos númberos escosaos en PDF.
* Llistáu de tolos númberos de ''LL.AA.''
15 Eunomia

**15 Eunomia** ye l'asteroide númberu 15 de la serie. Foi descubiertu pol astrónomu italianu Annibale de Gasparis (1819-1892) dende Nápoles el 29 de xunetu de 1851. Foi nomáu asina n'honor d'Eunomia, diosa griega de la llei y la llexislación.

Esti asteroide forma una pequeña familia na rexón central del cinturón principal d'asteroides. La familia d'Eunomia dista del Sol ente 2,5-2,8 UA y tien un enclín mediu de 12°. Eunomia ye de clas S con un diámetru d'unos 100 km. Ío y Lumen pertenecen a esta familia.

## Referencies

## Enllaces esternos
14 Irene

**14 Irene** ye un asteroide pergrande del cinturón d'asteroides. Esti asteroide rocosu contién tamién metales de fierro-níquel.

Foi descubiertu dende Londres pol astrónomu inglés John Russell Hind el 19 de mayu de 1851. Ye'l númberu 14 de la serie. Foi nomáu asina por Irene, la personificación mítica de la paz na mitoloxía griega, una de les Hores, fía de Zeus y Temis. Esti nome foi suxeríu por Sir John Herschel.

La so curva de lluz, bastante plana, indica que ye un oxetu esféricu.

Observáronse cuatro ocultaciones estelares per parte d'Irene.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llista d'asteroides/15201–15300

*... | [[Llista d'asteroides/15101–15200|Previu]] | *'Llista d'asteroides*' | [[Llista d'asteroides/15301–15400|Siguiente]] | ...*

## Referencies

## Enllaces esternos
Annibale de Gasparis

**Annibale de Gasparis**  foi un astrónomu y matemáticu italianu.

## Biografía
Foi direutor del Observatoriu de Capodimonte de Nápoles dende 1864 a 1889, profesor d'astronomía na Universidá llocal dende 1853 y Senador designáu del Reinu d'Italia en 1861.

Un gran observador d'asteroides, llegó a descubrir visualmente:
* 10 Hygiea (12 d'abril de 1849).
* 11 Parthenope (11 de mayu de 1850).
* 13 Egeria (2 de payares de 1850).
* 14 Irene (independientemente de John Russell Hind).
* 15 Eunomia (29 de xunetu de 1851).
* 16 Psiquis (17 de marzu de 1852).
* 20 Masalia (19 de setiembre de 1852, independientemente de Jean Chacornac.
* 24 Temis (5 d'abril de 1853).
* 63 Ausonia (10 de febreru de 1861).
* 83 Beatriz (26 d'abril de 1865).

## Premios y reconocencies
* Medaya d'oru de la Real Sociedá Astronómica (1851)
* Lleven el so nome l'asteroide 4279 de Gasparis, un cráter llunar (De Gasparis y el Rimae de Gasparis (una frecha de 93 km de llonxitú cerca del cráter).

## Referencies

## Enllaces esternos
Anomalía media

L**'anomalía media** ye la fraición d'un periodu orbital trescurríu espresada como ángulu; tamién ye l'ángulu que forma col exe de la elipse un planeta ficticiu que xira con movimientu uniforme sobro una circunferencia cuyu diámetru coincide col exe principal de la elipse y nomada circunferencia principal. Nómase **M**.

Si t0 ye l'instante de pasu del planeta pol periheliu, l**'anomalía media** nún instante **t** ye:
::: M=n\times(t-t0)

onde **n** ye'l movimientu mediu.

## Exemplu

Supongamos el planeta Marte cuyu periodu orbital ye de 686,98 díes y queremos calcular l**'anomalía media** 80 díes depués de que'l planeta pase pel periheliu.

El movimientu mediu n=0,524033º/día y : M=n\times(t-t0)=41º,9226

=Ver tamién=

* Ecuación de Kepler
* Anomalía escéntrica
* Anomalía verdadera

## Referencies

## Enllaces esternos
Serie

El términu **serie** pue referise a:

* una **[[serie matemática]]**, la suma de los términos d'una socesión;
* una **[[serie de datos]]**, conxuntu de resultaos observaos;
* una **[[serie sintética]]**, serie xenerada por fórmula matemática con carauterístiques asemeyaes a una serie natural;
* una **[[serie de televisión]]**, programa televisivu n'onde cada episodiu tien una unidá narrativa dixebrada pero comparte los mesmos personaxes.
* una **[[serie postal]]**, un grupu de sellos que formen una emisión de tema rellacionáu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Constante de gravitación universal

La **constante de gravitación universal** ye una constante de la ñatura que determina la intensidá de la gravedá exercía polos cuerpos. Representada por **G** y apaez tanto na Llei de gravitación universal de Newton como na Teoría xeneral de la relatividá d'Einstein.

El so valir espresa l'atraición gravitacional que se produz ente dos oxetos d'un kilogramu caún separtaos por un metru de distancia:

:G = 6.673 \times 10^{-11} Nm^{2}kg^{-2} \,

Namái se sabe con certeza que son correutes les dos primeres cifres: tratase d'una de les constantes físiques que foron determinaes con menor precisión. Esto ocasiona torgues a la hora de midir con precisión la masa de los estremaos cuerpos del Sistema Solar, como'l Sol o la Tierra.

La primera midida del so valor foi fecha por Henry Cavendish, nel esperimentu de la balanza de torción descritu nes *Philosophical Transactions* de 1798 espublizaes pola Royal Society.

*G*, la constante de gravitación universal, nun ha ser tracamundiada con *g*, lletra que representa la intensidá de la gravedá tarrestre.

## Referencies

## Enllaces esternos
Meteoroide

Un **meteoroide** ye una cachu relativamente pequeñu (dende un granu de sable a un regodón) de restos del Sistema Solar. Cuando entra na atmósfera d'un planeta, el meteoroide calezse y vaporiase parcial o dafechu. El gas que queda nel camín del meteoroide ionízase y brilla. El rastru de vapor brillante nomase meteoru, tamién nomáu *estrella fogaz* o *bólidu* si ye especialmente brillante. Si parte del meteoru sobrevive y aporta al suelu, entós denómase-y meteoritu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Coma (médicu)

En medicina, el **coma** (del gr. *koma*, que quier dicir suañu profundu, ye un estáu severu de perda de concencia, al que puen llevar delles condiciones, como les intoxicaciones (drogues, alcohol o tóxicos), anomalíes metabóliques (hipoglucemia, hiperglucemies, cetosis), enfermedaes del sistema nerviosu central, ictus, traumatismu crániu-encefálicu, convulsiones ya hiposia. Les causes metabóliques son les más habituales.

El coma ye un síntoma y non una enfermedá. Na Clasificación Internacional de Trestornos de la salú (ICD-10) asígnase-y la lletra "R" (síntomes y diagnósticos). El coma ye una manifestación d'un trestornu fuerte de les funcioens cerebrales y, poro, el suxetu que lu padeza tien peligru de muerte. El desendolcu (pronósticu) del paciente comatosu depende de les enfermedaes y de l'asistencia médico. 

## Causes
### Enfermedaes primaries cerebrales
* Apoplexía (zarramientu de vasos sanguíneos o hemorraxa)
** Socesu espontániu, coma xeneralmente por dañu cerebral
** Hemorraxa cerebral pue llevar a la inconcencia, si afeuta de xeitu direutu al cerebru o por un aumentu de la presión xeneral nel craniu
* Trauma cranial
** Coma especialmente por dañu cerebral 
* Meninxitis/Encefalitis
** Inflamable Enfermedá cásique siempres con fiebre alto 
** Desendolcu del coma xeneralmente en cuestión d'hores
* Ataque epilépticu
** Socesu espontanio, xeneralmente acompangáu de reposu 
* Tumor cerebral
** Desendolcu llentu - coma xeneralmente por presión craniana 

### Trestornu metabólicu – coma metabólicu
* Trestornu dell metabolismu del azucre. 
** (Hipoglucemia)
** (Hiperglucemia, coma diabéticu, ver diabetes mellitus)

* Falta d'osíxenu o CO<sub>2</sub>- escesu nel sangre
** En trestornu na respiración d'osíxenu (víes respiratories, pulmones)
** En colapsu circulatoriu (depués de dellos segundos)
* Insuficiencia renal (coma urémicu)
* Insuficiencia del fégadu (coma hepáticu)
* Otras causas metabólico (trestornos del metabolismu conxénitos, etc.)
* Causes hormonales (insuficencia de la hipófisis, insuficiencia de les glándules suprarrenales, etc.)

### Intoxicaciones
* Por accidente o intencional
* Por drogues (p. ex.: alcohol, estupefacientes)
* Médicamente recomendáu (sedación, coma artificial)

## Niveles de coma
La separtación ye acordies con criterios clínicos sobro la reaición de dellos estímulos. Según la clasificación emplegada puen estremase de tres a cuatro graos de coma:
# Grau - defensa seleutiva al dolor, movimientu de pupiles intautu, movimientu los güeyos por estímulu del muérganu del equilibriu intautu (vestíbulu- reflexu ocular) 
# Grau - desordenada defensa al dolor, movimientu en masa, bizcar (diverxente bulbos)
# Grau - ensin defensa, namái que rellumos fugaces, falta del reflexu vestíbulo-ocular, reaición pupilar debilitada 
# Grau - ensin reaición al dolor, ensin reaición de les pupiles, falta de los demás reflexos de proteición 

Na medicina d'emerxencia establecióse la *escala de coma Glasgow* - que ye auxiliar na toma de decisiones p.ex.: si la osixenación ye ñecesaria.

## Referencies

## Enllaces esternos
Coma

El términu **coma** pue facer referencia a:

* La coma, un signu de puntuación. 
* El coma, un estáu médicu. 

## Referencies
Coma (puntuación)

La **coma** (**,**) ye un signu de puntuación qu'indica una pausa pequeña que se produz dientro l'enunciáu.

Emplégase pa separtar les pallabres nuna enumberación, de nun ser les que vengan precedíes per dalguna de les conxunciones y, ya, o, o nin. Por exemplu:
:*Teo perros, gatos, coneyos y rates.*
:*María tornó pa casa, fizo los deberes, cenó y foise pa la cama.*

Hai tendencies qu'almiten el so emplegu pa separtar dos miembros independientes d'una oración, haya o non conxunción ente ellos, siempres que seyan realmente independientes, sinón taríemos nel casu anterior:: 
:*Los soldaos saludaben, la xente aplaudía, y los neños nun aparaben de cantar.*

Tamién emplégase pa dellimitar una aclaración o incisu:
:*Nacho, el mio primu, vien de consiguir el so primer emplegu.*

Les llocuciones conxuntives o adverbiales, seya la que seya la so posición, van precedíes de coma, tomo: *n'efeutu*, *sicasí*, *en fin,* *por embargu* y otres de la mesma clas. 
:*Dame eso ceo, ye dicir, si te paez bien.* 
:*Pasó una mala nueche. Al día siguiente, sicasí, aprobó'l so esame.* 

La coma emplégase como signu decimal nel mundu non anglófonu (esti ye'l signu preferíu pola ISO pa esti usu). Por exemplu
:3**,**14159
Nel mundiu anglófonu y en dellos países, la coma emplégase en númberos grandes pa separtar los millares, entamando pela drecha.
:$15,000,000

## Referencies

## Enllaces esternos
Llista d'asteroides/16001–16100

*... | [[Llista d'asteroides/15901–16000|Previu]] | *'Llista d'asteroides*' | [[Llista d'asteroides/16101–16200|Siguiente]] | ...*

## Referencies

## Enllaces esternos