open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Natura

**Natura** o **ñatura** ye, en sentíu ampliu, el mundu o universu natural, físicu o material. La pallabra *Natura* refiérese a los fenómenos del mediu físicu, y tamién a la vida en xeneral, nún rangu que va de lo subatómicu a lo cósmicu.

La pallabra deriva de la pallabra llatina *natura*, usada pa denomar les cualidaes esenciales o la disposición innata de daqué, y que, nos tiempos antiguos, yera l'equivalente de la pallabra *nacimientu* . La pallabra llatina, pela so banda, yera la torna a esa llingua de la pallabra griega *physis* (φύσις), que facía referencia a les carauterístiques intrínseques de les plantes, los animales y otres estructures del mundu físicu. L'usu actual del términu, emplegáu pa referise a tol universu físicu como un conxuntu, ye una de les derivaciones del conceptu orixinal. Entamó col usu que los filósofos presocráticos diéron-y al términu, y esi usu foi garrando fuercia de magar, y tomó'l so puxu definitivu cola llegada del métodu científicu y el desarrollu de les ciencies nomaes naturales nos caberos sieglos.

Dientro de los diversos usos actuales de la pallabra, Natura úsase davezu pa referise a la xeoloxía y a la vida xabaz. Delles veces úsase pa falar de los reinos animal y vexetal, y otres en rellación colos procesos de los oxetos inanimaos, con cómo dalgunos tipos d'ellos (el tiempu, la xeoloxía terrestre) esisten y van camudando acordies colos sos propios procesos intrínsecos. Tamién se fala del mediu natural pa referise a los animales, les viesques, les plantes... en xeneral, a aquelles coses que nun foron alteriaes enforma pola aición humana o que siguen esistiendo pese a ella. Asina, los oxetos fabricaos pol home y les interaiciones humanes, en xeneral, nun son consideraos parte de la natura, nun siendo que falemos d'ellos cola espresión *natura humana*. 

Esti usu del términu implica qu'estrememos ente *lo natural* y *lo artificial*, siendo lo segundu aquello qu'esiste de resultes de l'aición humana. En dellos contestos concretos natural úsase tamién contrapuestu a términos como antinatural, sobrenatural o sintéticu.

## Referencies
Capital (política)

En política una **capital**, tamién llamada **ciudá capital** o **capital política**, ye una entidá de población (davezu cola categoría de ciudá) que ta acomuñada al gobiernu d'una rexón alministrativa específica (estáu, provincia, etc.) de la que ye la sede. La ciudá capital ye, na mayoría de los casos, la ciudá onde s'atopen físicamente les oficines gubernamentales y los edificios de xunta según establecen les lleis respectives de les rexones. Por estensión utilízase la palabra pa indicar una ciudá que nun ciertu ámbitu ye destacada (capital del vinu, capital gai, capital de la cultura ...) La palabra provién del llatín *caput* que significa «nenguna».

## Referencies

## Enllaces esternos
Homo habilis

L**'Homo habilis** ye una especie del xéneru *[[Homo]]*, que vivió ente hai 2,5 y 2 millones d'años. Louis Leakey atopó fósiles en Tanzania, en 1964. Ye probablemente la primer especie de Homo en apaecer. Atalántase que desciende del Australopitecus. Tenía un volume cranial de menos de la metá del home actual. Nun midía más de 1,3 metros. La gran innovación ye la utilización d'arbíes de piedra.

*Homo habilis* compartió la Tierra con otros primates bípedos como los Parántropos, anque el habilis amosó ser el antecesor de toa una llinia de especies usadores de ferramientes.

L*'Homo habilis* sería más bien un carnuciegu que cazador, siendo depredáu por felinos.

*Homo habilis* quiciás seya l'antecesor del Homo ergaster.

## Referencies

## Enllaces esternos
Homo heidelbergensis

L**'Homo heidelbergenis** ye una especie estinta del xéneru Homo, y el común antepasáu del *[[Homo neanderthalensis]]* y l*'[[Homo sapiens]]*. Desciende del morfolóxicamente mui asemeyáu *[[Homo erectus]]*. Atalántase qu'esta especie poseía ferramientes más avanzaes, con un 93% de volume cranial comparáu col Homo sapiens. Algamaba los 1,8 metros y yera más musculosu que los humanos d'angüaño.

Surdió hai unos 600.000 años y yera más intelixente que l'erectus, apaecíu hai 1,85 millones d'años. Asitióse n'África y Europa por cientos de miles d'años.

Atalántase que l'Achalense ye la cultura asociada a él. Recientes descubrimientos faen creyer que foi la primer especie Homo n'enterrar a los muertos, magar que de xuru ta demostrao que controlaba'l fueu y quiciás tuviere un llinguaxe rudimentariu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Homo neanderthalensis

L**'Homo nearderthalensis** o **home de Neanderthal** ye una especie estinta del xéneru *[[Homo]]* qu'ocupó Europa y fasteres d'Asia occidental na cabera edá de xelu. Surdió hai unos 150.000 años, desapaeciendo de sópitu hai unos 30.000. Descendiente del Homo heidelbergensis, taba peradautáu al fríu estremu, tenía 1.600 cm³ de capacidá cranial, una altura de más de 1,8 metros lo que-y daba una masa corporal de más de 100 kilos. El primer fósil foi descubiertu en Xibraltar magar que la identificación como nueva especie fízose tres alcontrar los fósiles en 1856 cerca de Düsseldorf nel *valle Neander* n' Alemaña. 

La cultura asociada a esta especie ye'l Musteriense.

## Referencies

## Enllaces esternos
Homo rudolfensis

La especie **Homo rudolfensis** foi propuesta en 1986 por V. P. Alexeev pal individuu KNM ER 1470. Camentábase que yera un miembru del Homo habilis. Albidrábase qu'hai 2 millones d'años había una sola especie Homo na Tierra. Pero les estremancies nel craniu fizo que se propusiere la esistencia d'otra especie contemporánea al Habilis.

Nun se sabe cuála de les dos especies ye'l ancestru de los siguientes *Homo*.

## Referencies
Sieglu

Un **sieglu** ye una unidá de tiempu qu'equival a un periodu de 100 años.

## Ver
* Sieglu XXI - Tabla añal
* Sieglu XX - Tabla añal
* Sieglu XIX - Tabla añal
* Sieglu XVIII - Tabla añal
* Sieglu XVII - Tabla añal
* Sieglu XVI - Tabla añal
* Sieglu XV - Tabla añal
* Sieglu XIV - Tabla añal del sieglu XIV
* Sieglu XIII - Tabla añal del sieglu XIII
* Sieglu XII - Tabla añal del sieglu XII
* Sieglu XI - Tabla añal del sieglu XI
* Sieglu X - Tabla añal del sieglu X
* Sieglu IX - Tabla añal del sieglu IX
* Sieglu VIII - Tabla añal del sieglu VIII
* Sieglu VII - Tabla añal del sieglu VII
* Sieglu VI - Tabla añal del sieglu VI
* Sieglu V - Tabla añal del sieglu V
* Sieglu IV - Tabla añal del sieglu IV
* Sieglu III - Tabla añal del sieglu III
* Sieglu II - Tabla añal del sieglu II
* Sieglu I - Tabla añal del sieglu I

## Referencies

## Enllaces esternos
Homínidu

Familia de Primates, perteneciente al grupu de los monos antropomorfos, de los qu'anguañu namái sobrevive l' "Homo sapiens sapiens".

**Árbol filoxenéticu:**
 ,_____________________________________ *[[Ardipithecus ramidus]]* +
 __|
 | ,_________________________________ *[[Australopithecus anamensis]]* +
 |___|
 | ,_____________________________ *[[Australopithecus afarensis]]* +
 |___|
 | ,_____________________ *[[Australopithecus garhi]]* +
 | ,___|
 | | |_____________________ *[[Australopithecus africanus]]* +
 | |
 | | ,_____________________ *[[Paranthropus robustus]]* +
 | |___|
 | | | ,_________________ *[[Paranthropus aethiopicus]]* +
 | | |___|
 |___| |_________________ *[[Paranthropus boisei]]* +
 |
 | ,_________________ *[[Homo habilis]]* +
 | ,___|
 | | |_________________ *[[Homo rudolfensis]] +
 |___|
 | ,_________________ *Homo erectus* +
 |___|
 | ,_____________ *Homo ergaster* +
 |___|
 | ,_________ *Homo heidelbergensis* +
 |___| 
 | ,_____ *Homo sapiens*
 |___|
 |_____ *Homo neanderthalensis'' +
Homo ergaster

L**'Homo ergaster** ye un homínidu estintu que surdió n'África hai unos 1,9 millones d'años. *H. ergaster* a veces ta consideráu una subespecie del *[[Homo erectus]]*. Estrémase desti caberu polos güesos del craniu más delgaos. 

El nome foi dau por Groves y Mazak en 1975.

El nome vien del griegu *ergaster* que significa "trabayador". Esti nome escoyose al atopar haches de mano y cuchielles de carniceru xunto a cadarmes de la especie.

## Referencies
Hominoidea

Los **Hominidae** son una Familia d'animales del infraorde *[[Catarrhini]]* del orde de los *[[Primates]]* y que ta constituyía polos llamaos "monos antropomorfos".

**Árbol filoxenéticu:**

 ,_____________________ *[[Sivapithecus]]* +
 ,______|
 | |_____________________ *[[Pongo]]*
 _____|
 | ,_____________________ *[[Dryopithecus]]* +
 |______|
 | ,______________ *[[Gorilla]]*
 |______|
 | ,_______ *[[Pan (taxonomía)|Pan]]*
 |______|
 |_______ *[[Hominidae]]*

**Nota:**
s.l., fai referencia a *sensu lato*; en sentíu ampliu, xeneralmente el terminu *Hominidae* reservase al xéneru *[[Homo]]* y a los intimamente rellacionaos con él, ver *[[Hominidae]]*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Corta de tueros con hachu

La corta troncos como deporte ta mui estendía por munches zones del planeta onde hai tradición maderera y por supuesto ta venceyada a l'actividá llaboral de los madereros.

Hai cientos de modalidaes. equí reseñense les más prácticaes n'Asturies:

*** Corta de tueros con hachu**

Quicias la más estendía. Fáese de forma individual na quel cortador tien que facer un númberu de cortes nel menor tiempu posible.

*** [[Corta de tueros con tronzón]] armando Castillete** y
**Corta de Tueros con Tronzón y [[Hachu]] armando Castillete**

***Corta de tueros en rodaxes**

Por pareyes cortense diez rodaxes d'un tuero con un tronzón nel menor tiempu posible.

***Pruebes combinaes**

Nesti tipu de pruebes suelen combinase tres deportes amestándolos de forma alterna, por exemplu Corta de tueros con tronzón , Carrera de llecheres y Sacu , o Corta, Panoyes y Sacu, etc.

## Referencies
Corta de tueros

La **corta de tueros** como deporte ta mui estendida por munches zones del planeta onde hai tradición maderera y por supuestu ta lligada a l'actividá llaboral de los madereros.

Hai cientos de modalidaes. Equí reséñense les más practicaes n'Asturies:
***[[Corta de tueros con hachu]]**
***[[Corta de tueros con tronzón armando castillete]]**
***[[Corta de tueros con tronzón y hachu armando castillete]]**: Córtase en pareyes con un tronzón o sierra, que cada cortador cueye per un estremu. Son, básicamente, la mesma prueba, la segunda añade la variante de la corta con hachu. Nes dos hai que facer cuatro cortes col tronzón d'unos 20 - 25 cm de gruesu y, de caúna, sacar ocho astielles. Con estes 32 astielles, armaráse un castillete en pisos de dos astielles. Gana la prueba la pareya que primero fine'l so trabayu.
***[[Corta de tueros en rodaxes]]**: Per pareyes córtense diez rodaxes d'un tueru con un tronzón nel menor tiempu posible.
***[[Pruebes combinaes de corta de tueros|Pruebes combinaes]]**: Nesta triba de pruebes suelen combinase tres deportes amestándolos de forma alterna, por exemplu corta de tueros con tronzón, carrera de llecheres y sacu, o corta, panoyes y sacu, etc.

## Referencies

## Enllaces esternos
Gastronomía

La **gastronomía** ye la disciplina qu'estudia'l conxuntu d'artes de la mesa: cocina, repostería, maridaxe de comides y bebides, etc. 

El primer estudiu de gastronomía probatiblemente seya *Fisioloxía del gustu* de Jean Anthelme Brillat-Savarin de finales del sieglu XIX. Diferenciábase de los tradicionales recetarios, consistentes nuna socesión de téuniques de cocina y recetes.

## Gastronomíes del mundu
*Gastronomía asturiana

## Ver tamén

*Gastrosofía

## Referencies

## Enllaces esternos
Manifiestu comunista

**El Manifiestu Comunista** foi escritu por Karl Marx y Friederich Engels en 1848. Esti testu surde d'un encargu de la Lliga de los Comunistes, una organización obrera internacional, tres del Conceyu celebráu en Londres en 1847, y nél declárense los entamos fundamentales sosteníos pola Internacional comunista. Ye famosa la frase inicial: "*Una bisarma anda Europa: la bisarma del comunismu...*". Esti testu, a diferencia d'otros escritos marxistes, ye mui claru nel so llinguax y categóricu nes sos definiciones pues ta empobináu sobre too a les clases trabayadores. Otra frase, que tamién se convirtió'n mítica dientro'l movimientu obreru internacional algamando notable sonadía, ye cola que se pieslla El Manifiestu: "Proletarios de tolos países, ¡axuntáivos!"

Publicóse primero n'alemán y depués foi tornáu a otres llingües de cultura. Ciento cincuenta años depués d'esta primer edición, en 1998, asoléyase la primer versión n'asturianu, siendo l'autora de la torna Pilar Fidalgo Pravia. Curiosamente la primer versión rusa d'El Manifiestu foi tornada por Bakunin.

Esti Manifiestu foi ún de los pegoyos nos que se sofitó'l movimientu obreru internacional y el procesu revolucionariu rusu de 1917 que dio llugar al nacimientu de la Unión de Repúbliques Socialistes Soviétiques.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Manifiesto Comunista en Wikisource (en castellanu)
Lliteratura

La **lliteratura** ye l'arte qu'emplega como mediu d'espresión una llingua. Conxuntu de les producciones lliteraries d'una nación, d'una dómina o d'un xéneru. 

Clas d'escritos que se destremen pola so guapura d'estilu o espresión, como la poesía, los ensayos o la historia, a diferencia de los trataos científicos o trabayos nos que la esmolición ciéntrase más nel fondu que na forma.

Ye l'arte qu'espresa guapura al traviés de les pallabres. Ye parte de les Belles Artes como la música, la escultura, el teatru, etc.

### [[Xéneru lliterariu|Xéneros lliterarios]]:

:**Xebra clásica**

* Llírica o poesía
** Oda
*** Himnu
*** Anacreóntica
*** Epitalamiu
*** Peán
** Elexía
*** Plantu
** Sátira
*** Epigrama
*** Sirventés
** Égloga
** Canción
*** Canción provenzal
*** Canción petrarquista
** Madrigal
** Pastorela
** Serranilla
** H.archa
** Villancicu
** Cantiga
* Épica o narrativa
** Epopeya
*** Cantar de xesta
*** Poema épicu
** Romance
** Cuentu tradicional
** Rellatu
** Llienda
** Mitu
** Parábola
** Novela
* Dramática o teatru
** Monólogu
*** Melólogu
** Comedia
*** Farsa
*** Entremés
*** Sainete
*** Astracanada 
** Traxedia
** Drama
*** Drama románticu
** Autu sagramental
** Loa
** Esperpentu
** Traxedia grotesca
** Teatru épicu
** Teatru del absurdu
** Comedia llacrimóxena
** Ópera
*** Zarzuela
** Obra de guiñol
* Didáutica
** Biografía
*** Autobiografía
*** Memories
*** Pseudoautobiografía
*** Diariu
*** Dietariu
** Fábula
** Apólogu
** Dichu
*** Refrán
*** Sentencia
*** Aforismu
*** Adaxu
** Epístola
** Diálogu
** Crónica
** Tratáu
** Ensayu
** Prólogu
** Artículu
*** Editorial
*** Crítica
*** Columna
** Noticia
*** Reportaxe
** Informe
** Memoria escrita
** Memorial
** Avisu
** Prospectu
** Guía
** Diccionariu
** Enciclopedia
** Oratoria

:**Xebra popular**
* Ficción:
** Lliteratura fantástica
*** Cuentu de fades
*** Lliteratura de caballeríes
*** Lliteratura gótica
*** Ciencia ficción o anticipación.
*** Terror modernu
*** Fantasía heroica
** Novela
*** Novela morisca
*** Novela pastoril
*** Novela bizantina
*** Novela d'aventures
**** Novela del oeste
**** Novela de pirates
**** Novela de espíes
*** Novela llírica
*** Novela por entregues
*** Novela romántica
*** Novela picaresca
*** Novela histórica
*** Novela de humor
*** Novela policiaca
**** Novela prieta
** Lliteratura erótica
 
* Non ficción:
** Biografía
** Crónica
** Ensayu
** Manuales d'autoaída

Ver más: Oda, Best-seller

### Téuniques lliteraries
* Acotación
* Agnición
* Anagnórisis
* Aparte
* Contrafactum
* Contrapuntu
* Extratestualidá
* Flashback
* Fluxu de concencia
* Glosa
* Interdiscursividá
* Intertestualidá
* Intratestualidá
* Metatestualidá
* Metrificación
* Monólogu interior
* Narración en primer persona
* Narración en tercer persona
* Narrador omnisciente
* Novela epistolar
* Paráfrasis
* Paratestualidá
* Parodia
* Plaxu
* Profecía o visión
* Prosificación
* Resume
* Refundición
* Torna
* Trescripción
* Trestestualidá
* Wiki

### [[Figures retóriques]]
### [[Lliteratures nacionales]]
### [[Lliteratures por idiomes]]

* Gruppo04: Lliteratura Europea
* Lliteratura en bretón

### Periodos lliterarios
Litríocht

## Referencies
Natalidá

La **natalidá** ye un términu que s'utiliza en Demografía pa designar el númberu proporcional de nacimientos nuna población y tiempu determinaos.

Normalmente considérase la **tasa neta de natalidá**, o símplemente **tasa de natalidá**, como'l númberu de nacimientos por cada 1.000 habitantes nun añu determináu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Races llariegues asturianes

N'Asturies esisten delles races d'animales que son llariegues:

*L'asturcón
*La pita pinta
*La vaca roxa o asturiana de los valles
*La vaca casina
*El gochu'l país
*La cabra bermeya
*La oveya xalda
*El perru mastín
*El coneyu furón

## Ver tamién
*Races autóctones llioneses

## Referencies

## Enllaces esternos

* Llista de races autóctones según el Grupu Folklóricu y d'Investigación El Ventolín.
Pintura

La **pintura** ye la téunica que permite a un artista nomáu pintor plasmar les sos obres sobre una determinada superficie utilizando diferentes pigmentos y otros materiales. 

Los historiadores del arte dividen a la pintura en periodos (Ver historia del arte, historia de la pintura) y cada dómina cuenta coles sos respeutives téuniques de pintura.

El términu pintura pue ser utilizáu pa referise a una obra pictórica como sinónimu de cuadru. A vegaes tamién s'utiliza esti términu pa referise a los productos comerciales utilizaos pa colorear distintos oxetos como paredes y vehículos.

## Ver tamién
* Historia de la pintura

## Referencies

## Enllaces esternos
* www.ibiblio.org
* Italian paintings
Constitución española

L'Estáu español tien una inestable historia constitucional, debío a les convulsiones polítiques sufríes nos sieglos XIX y XX. 

Les constituciones españoles son les que vienen darréu:

* Constitución de Bayona de 1808.
* Constitución española de 1812, tamién nomada «La Pepa».
* Estatutu Real de 1834.
* Constitución española de 1837.
* Constitución española de 1845.
* Constitución española de 1869.
* Constitución española de 1876.
* Constitución española de 1931.
* Lleis Fundamentales, nun sonuna constitución en sentíu estrictu, pero sí qu'estructuraben l'Estáu.
* Constitución española de 1978, vixente anguaño.

La cronoloxía utilizada ye la de la so fecha de promulgación, que difier de los periodos de vixencia y asina:

* La Constitución de Bayona de 1808 tuvo una vixencia duldosa.
* La Constitución de 1812 foi derogada en 1814, restablecía en 1820, derogada de nuevo en 1823 y restablecía por último en 1836, en que foi sustituyía pola Constitución de 1837.

## Referencies

## Enllaces esternos
Carta Magna

La **Carta Magna** o **Constitución** ye la norma fundamental d'un Estáu, escrita o non, que regula'l réxime básicu de los derechos y llibertaes de los ciudadanos y los poderes ya instituciones de la organización política.

Normalmente, aplícala una Corte Suprema o Tribunal Constitucional que ye'l encargáu de resolver los llitixos o recursos d'inconstitucionalidá ente los ciudadanos y el poder llexislativu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Historia de la pintura

La **Historia de la [[pintura]]** pue estremase nes estayes que vienen darréu:

*Prehistoria
*Exiptu
*Grecia
*Etruria
*Roma

### Edá Media
*Bizanciu
*Islam
*Pintura Románica
*Pintura Gótica

### Edá Moderna

**[[Renacimientu]]**
*Pintura renacentista italiana
*Pintura renacentista fuera d'Italia
**[[Barrocu]]** 
*Barrocu italianu
*Barrocu español
*Barrocu flamencu
*Barrocu francés
*Barrocu holandés
**[[Manierismo]]**
**[[Rococó]] y [[Neoclasicismu]]**
**[[Ukiyo-e]]**

### Edá Contemporánea

*Romanticismu
*Realismu
*Academicismu
*Modernismu
*Impresionismu

### El sieglu XX
*Dadaísmu
*Post-impresionismu
*Puntillismu
*Fauvismu
*Espresionismu
*Cubismu
*Neocubismu
*Astración
*Surrealismu
*Pop
*Hiperrealismu

## Referencies

## Enllaces esternos
Artesanía

L**'artesanía** abarca, básicamente, les obres y trabayos fechos manualmente y con poca intervención de maquinaria, davezu oxetos decorativos o d'usu común. Al que se dedica a esta actividá nomase-y artesanu.

## Tipos
* Alfarería
* Cerámica
* Cestería
* Cristalería
* Ebanistería
* Glíptica
* Marquetería o Taracea
* Mosaico
* Orfebrería
* Talla de maera
* Tapicería
* Realización de vidrieres

## Ver tamién
* Arte

## Referencies

## Enllaces esternos
Paleolíticu Inferior

El **Paleolíticu Inferior** duró aproximadamente fasta'l 150.000 e.C..

Apaecen los primeros grupos humanos.

Distínguense los grupos de cultura que vienen darréu:

* Cultura del cantu rodáu (*Pebble Culture*)
* Chelense y Clactoniense
* Achelense, Clactoniense superior, Micoquiense inferior
* Levalloisiense
Oveya xalda

La **oveya xalda** pertenez al tueru del *[[Ovis aries celticus]]*.

La xalda, polo tanto ye una oveya d'aniciu celta lo mesmo que la oveya Ouessant de la Bretaña, la oveya Cochddu (prieta galesa) del País de Gales, la oveya Morite (oveya de los parmos) de les Islles Shetland n'Escocia, la Skudde, la Weiße Gehörnte Heidschnucke ya la oveya Moorschnucke d'Alemaña.

Na Península Ibérica, amás de la xalda, la oveya de la montaña oriental de Galicia (Lugo y Ourense), la oveya berciana y tamién la oveya mirandesa, nel norte de Portugal, son les races d'esti mesmu tueru. 

La reconocencia de la Xunión Europea de la xalda como raza autóctona y l'afitamientu de l'Asociación de Criadores d'Oveya Xalda Asturiana (Acoxa), ta permitiendo, pasu ente pasu, el recobramientu d'esta oveya. Anguano cénsense 300 madres reproductores d'esta raza autóctona asturiana.

### Dalgunos datos:
* Polos restos arqueolóxicos en dellos castros, sabemos que los astures teníen oveyes. 
* Nel *Edictum Diocletiani de Pretiis Rerum 25*, fálase de la llana *"Asturicensis"*. Nel llibru III de la Geographika d'Estrabón fálase del *"sagus"* o túnica que vistíen estos pueblos prerromanos, esti *"sagus"* yera de llana prieta yá qu'ési yera'l color de les oveyes de so.

Tamién Xovellanos paez mencionales nel añu 1782 cuando describe la ganadería de los vaqueiros: «*Es verdad que sus ganados son pequeños; sus ovejas me parecieron un medio entre las merinas y las churras comunes, acaso porque la corta emigración que hacen anualmente, o bien la sola excelencia de las hierbas que pastan, puso la finura de sus lanas en medio de las otras dos clases*».

## Referencies

## Enllaces esternos
* Asociación de criadores d'oveya xalda
Ovis orientalis aries

La  ye un rumiante cuadrúpedu. Foi domesticada en Próximu Oriente nel IX mileniu e.C..

## Ver tamién
* Oveya Dolly
* Oveya xalda (oveya asturiana)

## Referencies

## Enllaces esternos
1801

**1801** (MDCCCI) foi un añu común entamáu en xueves del calendariu gregorianu, y un añu común entamáu en martes del calendariu xulianu. Al entamu de 1801 el calendariu gregorianu diba once díes per delantre del calendariu xulianu, que foi'l d'usu oficial en dellos países hasta 1923.

## Fechos
* 1 de xineru 
** Giuseppe Piazzi descubre l'asteroide y planeta nanu Ceres.
** L'Acta de Xunión (1800) completa la xunión llexislativa de Gran Bretaña ya Irlanda. De resultes abólese'l parllamentu d'Irlanda y fórmase'l Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda.
* 3 de xineru - El xeneral Toussaint Louverture fae la so entrada trunfal en Santu Domingu, capital de l'antigua colonia española de Santo Domingo convertida en colonia de la Francia napoleónica.
* 9 de febreru - Róblase'l tratáu de Lunéville, que fina cola guerra de la Segunda Coalición. Les cláusules del tratáu determinen que la ciudá d'Aquisgrán pasa a tar embaxu la soberanía francesa.
* 27 de febreru - La capital d'Estaos Xuníos, Washington D.C., pasa a tar embaxu la xurisdicción del Congresu.
* 4 de marzu - Thomas Jefferson xura'l so cargu, y conviértese nel tercer presidente d'Estaos Xuníos.
* 10 de marzu - Espublízase'l primer censu en Gran Bretaña. Esti establez que la población d'Inglaterra y Gales ye de 8,9 millones d'habitantes, y que Londres tien 860.035 residentes. Un millón y mediu de persones, el 17% de la población, viven en ciudaes de más de 20.000 habitantes.
* 23 de marzu - Muerre, asesináu, el zar Pablo I de Rusia; asocédelu'l so fíu, Alexandru I.
* 28 de marzu - N'Italia, el reinu de Nápoles pacta, al traviés del tratáu de Florencia, la so rendición ante Francia.
* 1 d'abril - Espublízase, por primer vegada, un diariu en Buenos Aires (Arxentina): el *Telégrafo Mercantil, Rural, Político, Económico e Historiográfico*.
* 7 de xunu - Acaba la Guerra de les Naranxes ente España y Portugal. Fírmase'l tratáu de Badajoz, de resultes del cual Portugal pierde la ciudá d'Olivenza y tien que zarrar los sos puertos a los barcos británicos.
* 7 de xunetu - Toussaint Louverture promulga una reforma constitucional en Santo Domingo, autoproclamándose emperador de por vida de tola islla de La Española y aboliendo nominalmente la esclavitú.
* 16 de payares - Sal a la cai, col nome de *New York Evening Post*, la primer edición del New York Post.

## Nacencies
* 10 de xineru - Thierry Hermès, empresariu francés nacíu n'Alemaña, fundador de la casa de modes francesa Hermès (m. 1878).
* 1 de febreru - Jean-Baptiste Boussingault, químicu francés (m. 1887).
* 30 de xunu - Frédéric Bastiat, filósofu francés (m. 1850).
* 3 de payares - Vincenzo Bellini, compositor italianu (m. 1835).
* 13 de payares - Sabela Lluisa de Baviera, reina de Prusia (m. 1873).

## Muertes
* 23 de marzu - Pablo I, zar de Rusia (n. 1754).
* 19 de setiembre - Johann Gottfried Koehler, astrónomu alemán (n. 1745).

## Referencies

## Enllaces esternos
1802

## Fechos
*  -

## Nacencies
*  -

## Muertes
* 3 de febreru - Madrid: Pedro Rodríguez-Campomanes Pérez, Conde de Campomanes, políticu, historiador ya economista asturianu (º 1 de xunetu de 1723).

## Referencies

## Enllaces esternos
1803

## Fechos
* 9 de marzu - Argovia conviértese nun cantón suizu.
* 30 d'abril - Estaos Xuníos mérca-y la Louisiana a Francia, lo que fai que se duplique la so estensión.

## Nacencies
* 25 de mayu - Ralph Waldo Emerson, escritor d'Estaos Xuníos.
* 24 de xunu - Juan Bravo Murillo, políticu español.
* 19 de xunetu - Ramón Mesonero Romanos, escritor español.
* 28 de setiembre - Prosper Mérimée, escritor, historiador y arqueólogu francés.
* 29 de payares - Christian Doppler, matemáticu austriacu.
* 11 d'avientu - Hector Berlioz, compositor francés ( † el 8 de marzu de 1869).

## Muertes
* 5 de setiembre - Pierre Choderlos de Laclos, militar y escritor francés.
* 2 d'ochobre - Samuel Adams, filósofu políticu y revolucionariu d'Estaos Xuníos.

## Referencies

## Enllaces esternos
1804

## Fechos
* 1 de xineru - Proclamación de la independencia d'Haití.

## Nacencies
*  -

## Muertes
* 12 de febreru - Immanuel Kant, filósofu alemán.

## Referencies

## Enllaces esternos
1806

## Fechos
* 8 de xineru - Los ingleses ocupen el cabu de Bona Esperanza.

## Nacencies
*  -

## Muertes
*  -

## Referencies

## Enllaces esternos
1807

## Fechos
* 3 de febreru - Los ingleses invaden Montevidéu.
* 7 de febreru - Entama la batalla d'Eylau, primer enfrentamientu ente les tropes napoleóniques y les ruses y prusianes de la Cuarta Coalición, que finaría ensin un vencedor nidiu.
* 2 de marzu - El Congresu de los Estaos Xuníos aprueba un decretu pol que se prohibe, a partir del 1 de xineru de 1808, la importación d'esclavos.
* 27 d'abril - Dempués de sitiala demientres seis selmanes, les tropes franceses ocupen Danzig.
* 10 de mayu - El xeneral inglés John Whitelocke aporta a Montevidéu pa preparar l'asaltu a Buenos Aires.
* 6 de xunu - Un terremotu sescude Lisboa.
* 1 de xunetu - Les tropes ingleses desembarquen cerca Buenos Aires.
* 5 de xunetu - Les milicies de Buenos Aires impiden, por segunda vegada, la conquista de la ciudá polos ingleses.
* 4 de setiembre - Llega a Guangzhou Robert Morrison, el primer misioneru protestante que foi a China.
* 27 d'ochobre - Fírmase'l tratáu de Fontainebleau, pol qu'España comprométese a axudar a Francia a invadir Portugal, aliáu d'Inglaterra, y a dexar pasar a los soldaos franceses pel so territoriu.

## Nacencies
*4 de xunetu - Niza: Giuseppe Garibaldi, militar y políticu italianu († 2 de xunu de 1882).
* 23 d'avientu - Sallent (Barcelona): San Antonio María Claret, eclesiásticu español fundador de la congregación de los Misioneros Claretianos.

## Muertes
*4 d'abril - Joseph Lalande, astrónomu francés (º 1732).

## Referencies

## Enllaces esternos
1809

## Fechos

## Nacencies

* 4 de xineru - Louis Braille, educador francés y inventor del sistema d'escritura que lleva'l so nome pa ciegos y deficientes visuales († 6 de xineru de 1852).
* 15 de xineru - Besançon (Condáu Francu): Pierre-Joseph Proudhon, sociólogu y economista francés, teóricu del anarquismu († 19 de xineru de 1865).
* 19 de xineru - Boston (Massachussetts): Edgar Allan Poe, escritor d'Estaos Xuníos († 7 d'ochobre de 1849).
* 12 de febreru - Charles Darwin, científicu británicu.

## Muertes

## Referencies

## Enllaces esternos
1810

## Fechos
* -

## Nacencies
*11 d'avientu - Alfred de Musset, poeta francés ( † el 2 de mayu de 1857)

## Muertes
*27 de mayu - Robert Koch, médicu alemán (nacíu'l 11 d'avientu de 1810), descubridor de los bacilos de la tuberculosis y del cólera, Premiu Nobel de medicina en 1905

## Referencies

## Enllaces esternos
1811

**1811 (MDCCCXI)** foi un añu común entamáu en martes del calendariu gregorianu, y un añu común entamáu en domingu del calendariu xulianu.

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos
* 5 de febreru - Xurde, príncipe de Gales, conviértese en rexente pola llocura de so pa, Xurde III.
* 25 de marzu - Honoré Flaugergues descubre el Gran Cometa de 1811.
* 27 de marzu - Guerra de les Cañoneres. L'Armada británica derrota a la danesa na batalla d'Anholt.
* 28 de marzu - Henri Christophe ye proclamáu rei, col nome de Henri I, lo que convierte l'Estáu d'Haiti, nel norte d'esa islla, nel Reinu d'Haiti.
* 14 de mayu - Paraguái algama la so independencia d'España. Ye'l primer país que lu consigue de tolos d'América del Sur española.
* 16 de mayu - Guerra de la Independencia española. Un exércitu hispano-franco-británicu derrota a los franceses na batalla d'Albuera.
* 5 de xunetu - Fírmase l'Acta de la Declaración d'Independencia de Venezuela, pola que siete provincies de lo que yera Capitanía Xeneral de Venezuela declaren la so independencia de la Corona española.
* 21 d'avientu - Proclámase la primer constitución de la República de Venezuela.

## Nacencies
* 20 de marzu - Napoleón II, rei francés († 22 de xunetu de 1832)
* 17 de xunu - Jón Sigurðsson, cabezaleru del movimientu independentista islandés decimonónicu.
* 22 d'ochobre - Franz Liszt, compositor y pianista húngaru (31 de xunetu de 1886).

## Muertes
* 31 d'agostu - Louis Antoine de Bougainville, almirante y esplorador francés (º 12 de payares de 1729).
* 28 de payares - Gaspar Melchor de Xovellanos, políticu y escritor asturianu (° 5 de xineru de 1744 ).

## Referencies

## Enllaces esternos
1814

## Fechos
* 29 de xineru - Francia derrota a Rusia y Prusia na Batalla de Brienne.

## Nacencies
*  -

## Muertes
*  -

## Referencies

## Enllaces esternos
1816

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos
*  -

## Nacencies
* 1 de xineru - Manuel Murillo Toro, políticu y escritor colombianu qu'ocupó en dos ocasiones la Presidencia de la República de Colombia ( † 26 d'avientu de 1880 ).
* 9 d'agostu - Xixón: Claudio Alvargonzález Sánchez, marín militar asturianu († el 21 d'agostu de 1896).

## Muertes
*  -

## Referencies

## Enllaces esternos
1817

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos
* -

## Nacencies
*17 d'agostu - Madrid: Manuel García Barzanallana, políticu español († 30 de xineru de 1892).
*24 de setiembre - Navia: Ramón de Campoamor y Campoosorio, poeta y políticu asturianu († 12 de febreru de 1901).
*23 d'ochobre - Pierre Larousse, pedagogu, enciclopedista y editor francés († 3 de xineru de 1875 ).

## Muertes
* -

## Referencies

## Enllaces esternos
1818

## Fechos
* -

## Nacencies
*5 de mayu - Karl Marx, economista, políticu y pensador alemán.
*25 d'agostu - Uviéu: Juan Álvarez Lorenzana, políticu asturianu († el 15 de xunetu de 1883).

## Muertes
* -

## Referencies

## Enllaces esternos
1819

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos
*  -

## Nacencies
* 18 de setiembre - París : Léon Foucault , físicu y astrónomu francés († 11 de febreru de 1868).
* 13 de payares - Barcelona : Estanisláu Figueras, políticu español († 11 de payares de 1882).

## Muertes
* 19 d'agostu - Heathfield ( Inglaterra ) : James Watt, matemáticu y inxenieru británicu (° 19 de xineru de 1736 ).

## Referencies

## Enllaces esternos
1821

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos
* -

## Nacencies

*28 d'abril - Cortes (Quirós): Melchor García Sampedro, monxu dominicu asturianu que morrió mártir de la fe y convirtióse, al ser canonizáu nel 1988 col nome de San Melchor de Quirós, nel primer santu asturianu de la Ilesia Católica († 28 de xunetu de 1858).
*12 d'avientu - Gustave Flaubert, escritor francés († 8 de mayu de 1880)

## Muertes

*23 de febreru - Roma: John Keats, poeta inglés ( ° 31 d'ochobre de 1795 ).
*31 de xunetu - Madrid: José Fernando Abascal y Sousa, militar español nacíu n'Uviéu ( º 3 de xunu de 1743 ).

## Referencies

## Enllaces esternos
1823

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos
*1 de xineru - L*'Argos de Buenos Aires* apaez n'Arxentina.

## Nacencies
* -

## Muertes
*26 de xineru - Edward Jenner, médicu británicu, inventor de la vacuna antivariólica (n. 4 d'abril de 1749). 
*30 d'ochobre - Edmund Cartwright, inventor británicu (n. 24 d'abril de 1743).
*7 de payares - Rafael del Riego y Flórez, conocíu como *Xeneral Riego* (n. 9 d'abril de 1784). 

## Referencies

## Enllaces esternos
1824

## Fechos
*9 d'avientu - Simón Bolívar derrota al exércitu español n'Ayacucho.

## Nacencies
* -

## Muertes
* -

## Referencies

## Enllaces esternos
1825

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos
* -

## Nacencies
*21 de xunetu - Práxedes Mateo Sagasta, políticu español ( † 5 de xineru de 1903 )

## Muertes
* -

## Referencies

## Enllaces esternos
1826

## Fechos
* 1 de xineru: en Méxicu, Naucalpan convertir en conceyu del Estáu de Méxicu.
* 14 de xineru: en Chile, los chilenos invaden el archipiélagu de Chiloé y vencen la resistencia chilota nos campos de Pudeto y Bellavista nel llamáu combate de Bellavista.
* 15 de xineru: en Chile, los chilenos y los españoles roblen el Tratáu de Tantauco que pon fin a la soberanía española y sella l'anexón de Chiloé a la república. España pierde'l so últimu territoriu en Sudamérica.
* 1 d'abril: Samuel Morey patenta'l motor de combustión interna.
* 22 de xineru: En Perú termina'l segundu sitiu del Callao tres la capitulación de los españoles. 
* Estaos Xuníos: en Nueva York decrétase'l sufraxu universal namái pa homes de piel blanco, debíu al apartheid, que va durar hasta 1965).

## Arte y lliteratura

En Francia, el científicu Nicéphore Niepce llogra la fotografía más antigua que se caltién, conocida como *[[Point de vue du Gras]]* ('puntu de vista del Gras', que yera la casa de Niepce en Saint-Loup-de-Varennes). Llogró la imaxe usando una cámara escura y un soporte sensibilizáu per aciu una emulsión química de sales de plata. Sicasí, el semiólogu Roland Barthes, na so obra *[[La cámara lúcida]]*, recueye una imaxe de 1822 del propiu Niepce.

## Música
* 30 de mayu: nel Teatru San Carlo de Nápoles estrénase la ópera *Bianca y Gernando*, de Vincenzo Bellini.

## Ciencia y teunoloxía
* Lesson describe per primer vegada la foca de Weddell (Leptonychotes weddellii)

* André-Marie_Ampère publica la so Teoría de los fenómenos electrodinámicos.

## Nacencies
* 10 de marzu: Louis-Ovide Brunet, botánicu y clérigu canadiense (f. 1876)
* 29 de marzu: Margarita Maza, esposa del presidente mexicanu Benito Juárez (f. 1872)
* 5 de mayu: Eugenia de Montijo, emperatriz consorte de Francia como esposa de Napoleón III (f. 1920)
* 11 de mayu: Frai Mamerto Esquiú, relixosu arxentín.
* 25 de mayu: Ralph T. H. Griffith, indólogu británicu (m. 1906).
* 17 de setiembre: Bernhard Riemann, matemáticu alemán (f. 1866)
* 23 de setiembre: Aleksandr Afanásiev, escritor y folclorista rusu (f. 1871)
* 15 de payares: Arístides Rojas, médicu y periodista venezolanu.
* 24 de payares: Carlo Lorenzini (Carlo Collodi), periodista y escritor italianu, autor de *Les aventures de [[Pinocho]]*.

## Muertes
* 3 de xineru: Louis Gabriel Suchet, mariscal francés (n. 1770).
* 17 de xineru: Juan Crisóstomo de Arriaga, compositor español (n. 1806).
* 10 de marzu: Xuan VI, rei portugués (1816-1826) (n. 1767).
* 15 de mayu: Johann Baptist von Spix, zoólogu y esplorador alemán (n. 1781).
* 5 de xunu: Carl Maria von Weber, compositor alemán (n. 1786).
* 4 de xunetu: John Adams, abogáu d'Estaos Xuníos, presidente ente 1797 y 1801 (n. 1735).
* 4 de xunetu: Thomas Jefferson, arquiteutu d'Estaos Xuníos, presidente ente 1801 y 1809 (n. 1743).
* 22 de xunetu: Giuseppe Piazzi, astrónomu y sacerdote italianu (n. 1746).
* 31 de xunetu: Cayetano Ripoll, profesor español (n. 1778).
* 26 de setiembre: Alexander Gordon Laing, esplorador británicu (n. 1793).
* 23 de payares: Johann Elert Bode, astrónomu alemán (n. 1747).

## Referencies

## Enllaces esternos
1827

## Fechos
*  -

## Nacencies
*  -

## Muertes
* 17 de febreru- Johann Heinrich Pestalozzi pedagogu suizu

## Referencies

## Enllaces esternos
1829

## Fechos
* -

## Nacencies
*9 de payares - La Pasera (Mieres): Teodoro Cuesta García-Ruiz, poeta asturianu († Uviéu, 1 de febreru de 1895).
*11 d'abril - Lleón: Salustiano González Regueral, inxenieru ya políticu que construyó, ente más otros, los puentes de Porto (A Veiga) y de la ría de Navia, y proyectó'l trazáu de la cai Uría d'Uviéu († Xixón, 15 d'agostu de 1892).

## Muertes
* -

## Referencies

## Enllaces esternos
1830

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos
* 13 de mayu - Ecuador declara la so dixebra de la república de Gran Colombia y proclámase independiente. El so primer presidente foi'l xeneral Juan José Flores.

## Nacencies
* 10 d'avientu - Emily Dickinson, poeta d'Estaos Xuníos (f. 1886).

## Muertes
* 16 de mayu - Joseph de Fourier, matemáticu y físicu francés (º 21 de marzu de 1768).
* 17 d'avientu - Simón Bolívar, políticu y militar americanu.

## Referencies

## Enllaces esternos
1831

## Fechos
*  -

## Nacencies
* 28 de xineru - Villoria (Llaviana): Fray Ceferino González y Díaz Tuñón, eclesiásticu ya filósofu asturianu († 29 de payares de 1894).

## Muertes
*  -

## Referencies

## Enllaces esternos
1832

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos
*  -

## Nacencies
* 6 de xineru - Gustave Doré, ilustrador y pintor francés ( † 23 de xineru de 1883 ).
* 27 de xineru - Daresbury ( Cheshire ) : Charles Lutwidge Dodgson, conocíu como Lewis Carroll, escritor inglés ( † 14 de xineru de 1898 ).
* 17 d'abril - Enriqueta González Rubín, escritora asturiana.

## Muertes
*  -

## Referencies

## Enllaces esternos
1834

## Fechos
* 16 de xineru - España establez la so división xudicial.

## Nacencies
* 10 de xineru - Manuel Fernández de Castro y Menéndez Hevia, relixosu y escritor asturianu.
* 23 de mayu - Uviéu: Guillermo Estrada y Villaverde, abogáu, profesor universitariu ya políticu asturianu († 27 d'avientu de 1894).

## Muertes
*  -

## Referencies

## Enllaces esternos
1835

## Fechos
* 23 de xineru: erupciona'l volcán Cosiguina en Nicaragua creando una onda de soníu que se mueve por más de 2000 km
* 20 de febreru: la ciudá de Concepción (Chile) ye destruyida por un terremotu
* 22 de febreru: estrenar nel Teatru del Príncipe en Madrid *[[Don Álvaro o la fuercia del sinón]]*, del duque de Rivas, lo que supunxo'l trunfu definitivu del Romanticismu n'España
* 7 de marzu: Arxentina: segundu gobiernu de Juan Manuel de Rosas.
* 22 de marzu: nel Teatru del Príncipe (de Madrid) estrénase *[[Don Álvaro o la fuercia del sinón]]*, del Duque de Rivas, lo que supunxo'l trunfu definitivu del romanticismu n'España.
* 7 de xunu: José María Queipo de Llano Ruiz de Saravia ye nomáu presidente del Conseyu de Ministros d'España.
* 16 de xunetu: Primer Guerra Carlista: Batalla de Mendigorría
* 25 de xunetu: entamu de les bullangas de Barcelona, col ataque a distintos conventos catalanes.
* Empecípiase la Guerra ente Salaverry y Santa Cruz

## Música
* 24 de xineru: estrénase la ópera *[[I Puritani|I puritani di Scozia]]*, de Bellini, nel Théâtre Italien de París.
* 30 d'avientu: estrénase la ópera *[[Maria Stuarda]]* de Gaetano Donizetti nel Teatru alla Scala de Milán, col llibretu orixinal.

## Lliteratura
* Honorato de Balzac - El Coronel Chabert.
* Alexandre Moreau de Jonnés - Estadística d'España.

## Nacencies

* 10 de xineru: Fukuzawa Yukichi, filósofu políticu xaponés (f. 1901)
* 25 de marzu: Adolph Wagner, economista alemán (f. 1917)
* 9 d'abril: Leopoldu II, rei de los belgues y "rei soberanu" del Congo. 
* 31 de mayu: Hijikata Toshizō, rōnin y segundu al mandu del Shinsengumi (f. 1869). 
* 7 de xunetu: Augusto Ferrán, escritor español.
* 27 de xunetu: Giosuè Carducci, poeta italianu, premiu Nobel de Lliteratura en 1906 (f. 1907)
* 7 d'ochobre: Felix Draeseke, compositor alemán (f. 1913).
* 13 d'ochobre: Alphonse Milne Edwards, ornitólogu francés (f. 1900)
* 31 d'ochobre: Adolf von Baeyer, químicu alemán, premiu Nobel de Química en 1905 (f. 1917)
* 6 de payares: Cesara Lombroso, médicu y criminólogu italianu (f. 1909)
* 7 de payares: Manuel Xosé Irarrázabal, políticu chilenu (f. 1896)
* 25 de payares: Andrew Carnegie, industrial y filántropu escocés y d'Estaos Xuníos (f. 1919)
* 29 de payares: Cixi, emperatriz rexente de China (f. 1908)
* 30 de payares: Mark Twain, escritor d'Estaos Xuníos (f. 1910)
* 11 d'avientu: Dámaso Zabalza, compositor y pianista español (f. 1894)
* 31 de mayu: Hijikata Toshizō, rōnin y segundu al mandu del Shinsengumi (f. 1869).

## Muertes

* 8 d'abril: Wilhelm von Humboldt, llingüista y políticu alemán (n. 1767)
* 13 d'abril: José de Canterac, militar español (n. 1787)
* 24 de xunu: Tomás de Zumalacárregui, militar español, xeneral na Primer Guerra Carlista (n. 1788)
* 23 de setiembre: Vincenzo Bellini, compositor italianu (n. 1801)
* 2 d'agostu: Elisha Gray, patente telefono escocia

## Referencies

## Enllaces esternos
1837

**1837** (**MDCCCXXXVII**) foi un añu común entamáu en domingu del calendariu gregorianu, y un añu común entamáu en vienres del calendariu xulianu. Al entamu d'esti añu el calendariu gregorianu diba 12 díes per delantre del xulianu, que siguió siendo utilizáu en dellos llugares como oficial hasta 1923.

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos
* 1 de xineru - Un terremotu causa 6.000-7.000 víctimes en Galilea, na Siria otomana.
* 10 de xineru - Cuba: Inaugúrase'l primer ferrocarril de la islla, ente L'Habana y Bejucal, que ye'l primeru de toa Iberoamérica.
* 26 de xineru - Michigan conviértese nel 26ᵘ estáu de los Estaos Xuníos.
* 10 de mayu - Entama en Nueva York la crisis financiera conocida como Llercia de 1837.
* 20 de xunu - Victoria, de 18 años, xube al tronu del Reinu Xuníu tres de la muerte del so tíu Guillermu IV ensin heriedes llexítimos. Per aciu de la llei Sálica el Reinu de Hanover pasa a manes del hermanu de Guillermu, Ernestu Augustu, duque de Cumberland, lo que fina cola xunión personal ente los reinos d'Inglaterra y Hanover qu'entamara en 1714.
* 28 de setiembre - Samuel Morse rellena una reserva pa una patente pal telégrafu.

## Nacencies
* 4 de xineru - Casimiro de Abreu, poeta brasilanu († 18 de setiembre de 1860).
* 13 de febreru - Valentín Zubiaurre, compositor español (m. 1914).
* 24 de febreru - Rosalía de Castro, escritora y poeta española (m. 1885).
* 3 de marzu - Jacques Duchesne, militar francés (m. 1918).
* 7 de marzu - Henry Draper, médicu y astrónomu d'Estaos Xuníos (m. 1882).
* 17 d'abril - John Pierpont Morgan, home de negocios y banqueru d'Estaos Xuníos (m. 1913).
* 9 de mayu - Adam Opel, industrial ya inxenieru alemán (m. 1895).
* 24 d'agostu - Théodore Dubois, compositor francés (m. 1924).
* 16 de setiembre - Pedru V, rei de Portugal (m. 1861).
* 3 d'ochobre - Nicolás Avellaneda, políticu arxentín, presidente del país de 1874 a 1880 (m. 1885).
* 2 de payares - Émile Bayard, artista ya ilustrador francés (m. 1891).

## Muertes
* 5 de febreru - Madrid: Francisco Bernaldo de Quirós y Mariños de Lobera, quintu marqués de Camposagrado, militar asturianu (º 26 d'abril de 1763).
* 10 de febreru - Aleksandr Pushkin, escritor rusu (n. 1799).
* 13 de febreru - Mariano José de Larra, escritor español (n. 1809).
* 19 de febreru - Georg Büchner, autor de teatru alemán (n. 1813).
* 31 de marzu - John Constable, pintor inglés (n. 1776).
* 10 d'ochobre - Charles Fourier, filósofu francés, teóricu del socialismu utópicu (n. 1772).
* 7 de payares – Elijah P. Lovejoy, abolicionista d'Estaos Xuníos (n. 1802).

## Referencies

## Enllaces esternos
1838

## Fechos
* 2 de febreru: declárase la independencia de Los Altos de Guatemala.
* 28 de marzu: empecípiase'l Bloquéu francés al Ríu de la Plata.
* 16 d'abril: empieza la Guerra de los pasteles, conflictu bélicu ente Francia y Méxicu
* 25 de mayu: la rexón d'Agües Clares (Puertu Ricu) pasó a ser el conceyu d'Aguas Buenas.
* 25 de mayu: Real Orde prohibiendo la venta y distribución n'España de la biblia de Barrow.
* 20 a 22 de xunu: Batalla de Peñacerrada na Primer Guerra Carlista.
* 16 de xunetu: foi creada La Sociedá Secreta La Trinitaria en Santu Domingu, República Dominicana.
* 11 de setiembre: n'Álamos (Sonora, Méxicu) el diputáu Antonio Almada y Alvarado someter a la presidencia d'Anastasio Bustamante.
* 28 de payares: dar por remataes les obres de construcción de la Catedral de Cádiz.

## Ciencia y teunoloxía
* Blainville describe per primer vegada'l cachalote pigméu (*Kogia breviceps*).

## Nacencies

* 5 de xineru: Camille Jordan, matemáticu francés (f. 1922).
* 6 de xineru: Max Bruch, compositor alemán (f. 1920).
* 6 de xineru: José Joaquín Rodríguez Zeledón, presidente costarricanu.
* 18 de marzu: Sir William Randal Cremer, pacifista británicu, premiu Nobel de la Paz en 1903.
* 26 de marzu: William Edward Hartpole Lecky, historiador irlandés (f. 1903).
* 10 d'abril: Nicolás Salmerón, presidente de la Primer República Española (f. 1908).
* 16 d'abril: Ernest Solvay, químicu belxicanu (f. 1922)
* 28 d'abril: Tobias Michael Carel Asser, xurisconsultu holandés, premiu Nobel de la Paz en 1911 (f. 1913).
* 11 de xunu: Mariano Fortuny, pintor español (f. 1874).
* 8 de xunetu: Ferdinand von Zeppelin, inventor alemán (f. 1917).
* 20 de xunetu: Augustin Daly, dramaturgu norteamericanu (f. 1899).
* 23 de xunetu: Édouard Colonne (1838-1910), direutor d'orquesta francés.
* 2 de setiembre: Bhaktivinoda Thakur, relixosu y escritor bengalí.
* 17 de setiembre: Valeriano Weyler, militar y políticu español (f. 1930).
* 9 d'ochobre: Walter Buller, naturalista y ornitólogu neozelandés (f. 1906).
* 26 de payares: John Alexander Reina Newlands, químicu británicu.

## Muertes

* 17 de mayu: Charles Maurice de Talleyrand, políticu y diplomáticu francés (n. 1754).
* 15 de xunu: Estanislao López, militar y caudiellu arxentín (n. 1786).
* 18 de xunetu: Pierre Louis Dulong, químicu francés (n. 1785).
* 21 d'agostu: Adelbert von Chamisso, escritor alemán (n. 1781).
* 9 d'avientu: René-Pierre Choudieu, políticu revolucionariu francés (n. 1761).

## Referencies

## Enllaces esternos
1839

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos
*  -

## Nacencies
* 19 de xineru - Aix-en-Provence : Paul Cézanne, pintor francés († 22 ochobre de 1906).

## Muertes
*  -

## Referencies

## Enllaces esternos