Golfu de California

El **golfu de California**, tamién llamáu **mar de Cortés** o **mar Bermeyu**, ye una estensión del océanu Pacíficu y allúgase ente la península de Baxa California y los estaos de Sonora y Sinaloa, al noroeste de Méxicu. Tien un llargor de  y el so anchor varia ente los 48 y 241 quilómetros. Nel so estremu norte atópase la desaguada del ríu Colorado. La Organización Hidrográfica Internacional define'l so llende sur como la llinia que xune la punta norte de la barra de Piaxtla (23°38'N) en Sinaloa, col estremu sur de la península de Baxa California.

Nes sos agües atopen les siguientes islles pertenecientes al estáu de Baxa California y alministraes pol conceyu de Mexicali: la islla Ángel de la Guarda, Montague, Gore, Consag, El Huerfanito, Miramar, Coloradito, Encantada, Pómez, San Luis, Mejía, Granitos, Navío, Pelícanu, Alcatraz, Coronadito, Smith, Pond y el grupu d'islles y castros que s'atopen dientro de la badea de los Ánxeles. Al estáu de Baxa California Sur pertenecen les islles de: Carmen, Cerralvo, Coronaos, Espíritu Santu, Monserrat, Partida, San Diego, San Francisco, San José, San Marcos, Santa Catalina, Santa Cruz; y al estáu de Sonora les islles Huivulai, San Esteban, les San Jorge, San Pedro Mártir, San Pedro Nolasco, la islla Tiburón, que ye la más grande de Méxicu con una superficie de , ente otres de menor tamañu.

Nes sos mariñes, los puertos más importantes son: Puerto Peñasco, Guaymas, San Felipe, La Paz, San José del Cabo, Santa Rosalía, Topolobampo, Golfu de Santa Clara, Puerto Libertad, Puerto Lobos, Yavaros, y ente otres.

Les marees d'esti golfu atopar ente les mayores del planeta, pos se midieron fluctuaciones d'hasta nueve metros nel so estremu norte. Gocia d'una inmensa concentración d'organismos microscópicos y de una estraordinaria diversidá biolóxica gracies a l'abondosa lluz solar y a les agües riques en nutrientes. Estos factores, según les agües cristalines, impulsaron al oceanógrafu Jacques-Yves Cousteau a llamar a esti llugar “l'acuariu del mundu”.

## Toponimia
El so nome provién de California, nome que-y dio Hernán Cortés a la península que orixinalmente pensóse equivocadamente que yera una islla, y d'este el de mar de Cortés. El so nome en kiliwa ye **Ja' Tay Eñoom** (*mar del Oriente*), y **Xepe** (*mar*) en seri.

## Historia
La formación del golfu de California empecipió hai unos 130 millones d'años, en plena yera Mesozoica, por cuenta de que una masa de tierra, que darréu sería la península de Baxa California, empezó a dixebrase del continente por causa de una serie de movimientos tectónicos aniciaos polo que güei conocemos como falla de San Andrés. El mar de Cortés adquirió les sos carauterístiques actuales hai aproximao 4,5 millones d'años. Dende entós hasta agora, la península movióse 650 quilómetros y el movimientu entá sigue, y calcúlase que dientro de dellos millones d'años va dixebrase totalmente del continente, volviéndose una islla, colo cual va faese realidá'l mitu de los navegantes del sieglu XVII que equivocadamente pensaben que yera una islla.

El mar de Cortés foi nomáu asina n'honor de Hernán Cortés por Francisco de Ulloa en 1539. Orixinalmente Ulloa creyó que'l golfu conducía al míticu estrechu de Anián, que pensábase conectaba'l océanu Pacíficu col océanu Atlánticu. Melchor Díaz fixo esploraciones estensives de la zona en 1540, incluyendo incursiones nel ríu Colorado.

## Xeografía

Xeográficamente, el mar cortés allugar nuna rexón de clima subtropical, lo cual causa grandes variaciones climátiques añales, ya inclusive diaries. Mientres l'iviernu la temperatura baxa considerablemente na parte norte, produciéndose xelaes. Nel branu, y yá na parte sur, preséntense nubes tropicales. La temperatura permediu del mar de Cortés ye de 24&nbsp;°C. Na parte norte les agües son bien escases y suelen asoceder ente ochobre y mayu.

El fondu marín del golfu ye unu de los más abruptos del mundu. Valles y cañones submarinos cuerren a lo llargo de dambes márxenes, formando abilsos que lleguen a superar los trés quilómetros de fondura. En permediu, el mar devasa'l quilómetru de fondura y les sos partes más fondes tienen hasta 3400 metros. Esti relieve abrupto, ente otres consecuencies, fixo qu'en la parte norte del mar, sobremanera na zona cercana a la desaguada del ríu Colorado, prodúzanse dalgunes de la marees más importantes del mundu, con fluctuaciones que lleguen a superar los 9 metros. 

Nos nuesos díes, nes peninsulares del golfu atopen les ciudaes turístiques más importantes de la rexón, especialmente poles sos sableres, munches d'elles col curiosu de los sitios naturales y vírxenes. 

A 200 quilómetros al sur de la ciudá de Mexicali, capital del estáu de Baxa California, atópase'l pequeñu puertu de San Felipe, na rexón septentrional del golfu. Esti sitiu, fundáu por Francisco de Ulloa en 1539, empezó a poblase nos años cuarenta del sieglu XX como una comunidá de pescadores, y en los nuesos díes ye un importante puntu turísticu. Equí destaquen especialmente les sos sableres, onde se presenten dalgunes de les marees más altes del mundu.

## Fauna
El 15 de xunetu de 2005 les islles del Golfu de California fueron declaraes Patrimoniu Mundial de la Humanidá na so categoría de bienes naturales, so la denominación de *[[Islles y árees protexíes del Golfu de California]]*{. L'área convirtióse n'unu de los destinos favoritos de los turistes de la rexón ya internacionales, yá que integra formaciones predreses singulares, amás por cuenta de la presencia de distintos tipos de ballenes que pueden atopase, tales como la ballena franca, la ballena gorrumba, les ballena gris y la ballena azul. Los bancos de perlles afayaos cerca del puertu de Santa Cruz, güei La Paz, en Baxa California Sur, y seique la desaxeración, denominador común de munches de les cróniques escrites mientres la conquista, fueron motivu por que los turistes interesárense entá más en viaxar a la zona. Neses islles californianes, los especialistes en plantes y animales reinales pueden reconocer ende cactus, reptiles, mamilarias, llebres negres, biznagas, golondrines, iguanes, llagarteses, culiebres, víbores de cascabel, mures, garces, gavilanes, pelícanos, ente otres especies. La zona alluga cerca del 40&nbsp;% de les especies de mamíferos marinos qu'esisten nel mundu, y un terciu del total de les especies de cetáceos amás de ser l'únicu llugar nel mundu onde esisten cascaes submarines de sable. Inclúi 244 islles y castros y zones costeres de los estaos de Baxa California Sur, Sonora, Sinaloa y Nayarit. Contién 4500 especies conocíes d'invertebraos marinos, 181 especies d'aves y 695 de plantes, de les cualos 28, solo atópense nesta rexón.

La Convención de Sitios de Patrimoniu Mundial adoptar en 1972 pa identificar el patrimoniu natural y cultural de valor universal y garantizar la so proteición por aciu mecanismos de cooperación internacional, pero respetando la soberanía de los países. Méxicu cunta con 31 sitios na llista del Patrimoniu Mundial de la UNESCO, de los cualos 22 son culturales y trés naturales. Agora les islles y zones del Golfu de California tán al nivel de reserves como les islles Galápagos y la Gran Barrera Arrecifal Australiana.

El golfu de California y les sos islles fueron consideraos un llaboratoriu natural pa la investigación de les especies. Amás, casi la mayoría de los procesos oceanográficos qu'asoceden nos océanos d'esti planeta tán presentes nesta propiedá, dándo-y estraordinaria importancia pal estudiu de los procesos marinos y costeros.

El sitiu ye unu de pimpana guapura natural nun marcu dramáticu formáu por islla de terrenes accidentaos con altos cantiles y sableres arenoses, que oldeen cola brillosa reflexón del desiertu y les agües de color turquesa que les arrodien. La diversidá de formes y colores complementen la riqueza de la vida marina y aviaria. La bayura de la vida marina asociada coles espectaculares formes submarines y tresparencia de les agües faen d'esti sitiu un paraísu pa los buceadores.

Tolos sitios componentes incluyíos nesta propiedá tán allugaos dientro de nueve árees protexíes de les cualos el 25&nbsp;% son terrestres y 75&nbsp;% son marines, representando'l 5&nbsp;% del área total del golfu de California. El sitiu inclúi banzaos templaos nel norte hasta ambientes tropicales nel sur, 181 especies d'aves fueron rexistraes, 695 especies de plantes vasculares con 28 subespecies reinales de les islles d'esa rexón, más que nenguna otra propiedá marina o insular na Llista del Patrimoniu Mundial.

Puesto que contién más d'ochocientes noventa especies de peces –unes noventa son esclusives de la rexón–, el golfu constitúi un llaboratoriu natural pal estudiu de la vida del mar. Lo murniu ye que tán menguando los exemplares de munches especies, ente elles una botu malo d'atopar: la vaquita marina. La vaquita ye'l miembru más pequeñu de la familia de los botos, pos mide un metro y mediu de llargu (casi cinco pies). El color de la so piel varia dende'l gris tenue hasta'l pardo acoloratáu, y tien manches negres alredor de los güeyos. Esti animalito cobarde casi nunca se dexa ver y nun se sabe enforma d'él, yá que solo habita nes agües pocu fondes y turbies del golfu, cerca del delta del ríu Colorado. Ello ye que nun foi descubiertu sinón hasta 1958, cuando se toparon los cranios de trés exemplares nuna sablera de Baxa California.

## Ver tamién
* Baxa California
* Baxa California Sur
* Sonora
* Sinaloa
* Península de California
* Xeografía de Méxicu
* Océanu Pacíficu
* Islla de California

## Referencies

## Enllaces esternos

* 
*