Idioma shuar

El **shuar** o **shuar-chicham** ye un idioma faláu n'Ecuador. Falar na zona suroriental del Ecuador, onde s'asientan comunidaes indíxenes shuar y ta bien cercanamente emparentáu col huambisa de Perú. Anque'l grupu étnicu shuar supera los 80 mil miembros, namái unos 35 mil siguen usando la llingua y ye n'Ecuador onde habiten la gran mayoría de dicha etnia.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
### Etimoloxía del autoglotónimo
*Shuar* significa en llingua shuar 'ser humanu'. Na actualidá esti denominativo ye muncho más aceptáu pa referise al grupu étnicu y a la llingua que'l mesmu fala, en contraposición al términu español *xíbaru*, consideráu peyorativu por ellos. Cabo señalar que tanto *shuar* como *jívaro* proceden del proto-jivaroano **šiwar(a)* 'ser humanu'.

El términu *chicham* significa 'fala, llingua' (ye la nominalización del verbu *chicha-* 'falar') polo que *shuar-chicham* remontar hasta'l proto-jivaroano **šiwar(a) čičam(a)* 'llingua de los homes'.

### Historia recién
La contribución llingüística del shuar al español nun sirvió n'enforma a les comunidaes Shuar pa caltener la so llingua, hasta la creación de la Federación de Centros Shuar del Ecuador, primer organización d'esta clase n'América Llatina.

A partir d'esto llogróse llograr el bien útil *Sistema d'Educación Radiofónica Billingüe Intercultural Shuar* (SERBISH), qu'empecipió dende 1968 y más tarde sirvió como exa pal desenvolvimientu de les escueles billingües, qu'apocayá fueron creaes.

El propósitu principal de la educación billingüe y intercultural, foi enseñar a los Shuar español para lo cual ellos puedan demandar igual tratu como ciudadadanos ecuatorianos y dexar al so idioma ser una llingua moderno y vibrante. Viendo al futuru los Shuar, col enfotu de la so fortaleza organizacional propunxéronse proyeutos bien ambiciosos como la creación d'una canal de televisión educativa, pa lo cual ellos tán buscando asistencia y financiamiento téunicos nel estranxeru. 

Con too y con eso esto, solo un terciu de la población ecuatoriana fala una o delles llingües natives, los Shuar tuvieron qu'esperar hasta la nueva constitución de 1998 pa la reconocencia formal a que la so llingua seya usada oficialmente.

### Distribución
L'idioma shuar falar dende'l centru hasta'l sur de la rexón amazónica n'Ecuador, específicamente nes provincies de Pastaza, Morona Santiago y Zamora Chinchipe.

## Descripción llingüística
### Fonoloxía
L'inventariu fonolóxicu establecíu por Turner (1958) ye relativamente simple:

L'inventariu vocálicu tamién ye relativamente simple:

Delles fontes añaden una vocal [] pero esta ye un alófono de // nuna redolada palatal, otres fontes usen la grafía  pal fonema //.

### Morfoloxía
El shuar ye una llingua aglutinante qu'usa casi puramente la sufijación tantu pa la derivación de pallabres como pa la flexón gramatical (namái se describió un prefixu que sirve pa formar el causativu de dellos verbos).

La morfoloxía nominal ye relativamente simple una y bones básicamente consiste en raigaños desnundas con dalgún elementu deícticu clitizado, pero nun apaecen distinciones de xéneru o númberu nel nome o los axetivos (cuando una forma léxica ye oxetu verbal marcar col afixu *-n*). Sicasí la morfoloxía verbal ye notoriamente complexa. Una forma verbal puede marcar aspeutu, tiempu-manera, axente, paciente, negación y evidencialidad. Una formal verbal personal en shuar suel consistir nun allarga cadena de sufixos de la siguiente forma:
:
El siguiente cuador amuesa la conxugación del verbu 'ser, tar' nel presente:
:

### Sintaxis
Respeuto al orde básicu'l shuar ye una llingua bien consistentemente SOV:
:*nin páŋgi uncúri éyncu amúk-ma*
:3ª.SG culiebra muncha xente matar-PF
:'La culiebra mató a muncha xente'.

### Vocabulariu
Dende la última colonización realizada polos migrantes mestizos y blancos a l'Amazonia Ecuatoriana, la llingua shuar sirvió como base pa los bien de topónimo y nomes de plantes qu'agora esisten nes provincies de Pastaza, Morona Santiago y Zamora Chinchipe.

## Referencies

### Bibliografía
* Adelaar, Willem F.H. with Pieter C. Muysken. (2004) *The languages of the Andes* (especialmente la seición 4.4 "The Jivaroan languages", páxs. 432-437). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-36275-7.
* Turner, Glen D. (1958): "Alternative phonemicizing in Jivaro", en *International Journal of American Linguistics* 24, 2, páxs. 87–94.

## Ver tamién
* Shuar

## Enllaces esternos
* 
* Una curtia gramática del shuar
* Declaración Universal de los Derechos Humanos en shuar
* Shuar en OLAC
* Shuar en Ethnologue
* Idioma shuar