Carelia

**Carelia**, o **Karelia** ye una rexón históricu-xeográfica asitiada n'Europa nororiental, patria de los carelios, un pueblu que vivía nuna vasta área anguaño compartida ente Finlandia (rexones de Carelia del Norte y Carelia del Sur) y Rusia (república de Carelia y óblast de Leningráu).

Nos idiomes careliu, estoniu y finés, Carelia llámase ***Karjala*** (pronúnciase: *Káryala*); en rusu ***Карелия*** (Kareliya) y en suecu ***Karelen***. La etimoloxía deriva de la pallabra «karja» que significa «ganáu, menada, grupu de xente». El sufixu *-la* designa una tierra» y ye común en topónimo, como «Kalevala».

Históricamente, partes de Carelia pertenecieron a Suecia, la república de Nóvgorod y Rusia, anque alministrativamente nunca formaron un tou xuníu.

## Xeografía
La rexón de Carelia estender dende la mariña del mar Blancu hasta'l golfu de Finlandia. Tien los dos llagos más grandes d'Europa, el llagu de Ládoga —separáu del golfu de Finlandia pol ismu de Carelia— y el llagu Onega.

La frontera ente les rexones históriques de Carelia y Ingria —la tierra d'un pueblu estrechamente rellacionáu colos carelios, los ingrios— fuera orixinalmente'l mesmu ríu Nieva, pero más tarde treslladóse escontra'l norte nel ismu de Carelia pa siguir el ríu Sestrá (), güei nel área metropolitana de San Petersburgu, pero qu'ente 1812-1940 foi la frontera rusu-finlandesa.

Nel otru llau del llagu de Ládoga, el ríu Svir suelse considerar como la frontera tradicional meridional del territoriu de los carelianos, como'l llagu Saimaa marca la frontera occidental, ente que'l llagu Onega y el mar Blanco marquen la frontera oriental. Nel norte, onde viven los nómaes samis, nun hai nenguna llende natural salvo los amplios montes (taiga) y la tundra.

Nos testos históricos Carelia dacuando estrémase en *Carelia oriental* y *Carelia occidental*, que tamién se llamen la Carelia rusa y la Carelia finlandesa, respeutivamente. L'área al norte del llagu de Ládoga, que pertenecía a Finlandia antes de la Segunda Guerra Mundial, llámase Carelia Ládoga, y les parroquies na antigua frontera anterior a la guerra dacuando llámense Carelia Fronteriza. Carelia del mar Blanco (dacuando col términu finlandés o careliano de *Carelia Viena*, o en delles fontes occidentales, *Carelia Blanca*) ye la parte norte de la Carelia oriental y Carelia Olonets ye la parte meridional.

Carelia Tver denota los pueblos del óblast de Tver, que tán habitaes por carelios Tver.

### Llocalidaes

## Historia

Suecia y la república de Nóvgorod llucharon por Carelia y Ingria nel sieglu XIII. El tratáu de Nöteborg en 1323 estremó Carelia ente los dos. Víborg (o Viipuri en careliu) convertir na capital de la nueva provincia sueca.

Mientres el periodu del Imperiu suecu, establecióse como frontera ente Rusia y Suecia al llagu Ládoga y al ríu Sestrá nel ismu de Aunis. 

El tratáu de Nystad de 1721, ente l'Imperiu rusu y Suecia, concedía la mayor parte de Carelia a Rusia. Nuna guerra de revancha, la Guerra de los Sombreros, los rusos llograron avanzar les sos posiciones apoderando cuasi la totalidá del territoriu.

Tres la conquista de Finlandia per Rusia na Guerra de Finlandia, partes de les provincies cedíes (Antigua Finlandia) incorporar al Gran Ducáu de Finlandia. En 1917 Finlandia algamó la independencia y la frontera confirmar por aciu el Tratáu de Tartu de 1920. 

Tres el final de la Guerra Civil Rusa y l'establecimientu de la Xunión Soviética en 1922, la parte rusa de Carelia convertir na República Autónoma Carelia en 1923. 

En 1939 la Xunión Soviética atacó Finlandia, dando empiezu a la Guerra d'Iviernu. Los fineses combatieron con bastante ésitu nel norte de Carelia, llogrando invadir la Carelia Blanca, pero nel ismu de Carelia (o ismu de Aunis) les tropes ruses enfusaron nes defenses finlandeses. Na Paz de Moscú la mayor parte de la Carelia finlandesa foi apurrida a la URSS. Más de 400&nbsp;000 persones, cuasi'l total de la población de Viipuri (Víborg), fuxeron y tuvieron que ser reasitiaes.

En 1941, aprovechando l'ataque de l'Alemaña Nazi a la XRSS, Carelia foi reconquistada mientres trés años (1941–1944) na Guerra de Continuación, nos que tamién Carelia Oriental foi ocupada polos finlandeses.

Al concluyir la Segunda Guerra Mundial en 1945, la cuasi totalidá de Carelia foi reincorporada a la XRSS ya incluyida na República Socialista Soviética de Rusia col nome de República Autónoma de Carelia, teniendo por capital a la ciudá de Petrozavodsk.

El pequeñu sector de Carelia que quedó en posesión de Finlandia pertenez a les provincies de Finlandia Oriental y Finlandia Meridional y a les rexones de Carelia del Norte y Carelia del Sur. Les ciudaes más importantes na parte finlandesa de Carelia son Lappeenranta, Joensuu y Imatra.

## Ver tamién
* Kalevala
* Idioma careliu

## Referencies

## Enllaces esternos
* Karelians (The Peoples of the Red Book)
* The Many Karelias - Virtual Finland