Cinturón de Fueu del Pacíficu

El **Cinturón de Fueu del Pacíficu** (o **Aniellu de Fueu del Pacíficu**) ta asitiáu nes costes del océanu Pacíficu y caracterízase por concentrar delles de les zones de subducción más importantes del mundu, lo que causa una intensa actividá sísmica y volcánica nes zones que toma.

Inclúi a Chile, Arxentina, Bolivia, Perú, Ecuador, Colombia, Panamá, Costa Rica, Nicaragua, El Salvador, Hondures, Guatemala, Méxicu, Estaos Xuníos, Canadá, depués dobla al altor de les islles Aleutianes y baxa poles costes ya islles de Rusia, Xapón, Taiwán, Filipines, Indonesia, Malasia, Timor Oriental, Brunéi, Singapur, Papúa Nueva Guinea, Islla Salomón, Tonga, Samoa, Tuvalu y Nueva Zelanda.

El llechu del océanu Pacíficu reposa sobre delles plaques tectóniques que tán en permanente resfregón y poro, atropen tensión. Cuando esa tensión llibérase, anicia terremotos nos países del anillu. Amás, la zona concentra actividá volcánica constante. Nesta zona les plaques de la corteza terrestre fundir a gran velocidá (dellos centímetros per añu) y al empar atropen enormes tensiones que tienen de lliberar en forma de seísmos.

El cinturón de Fueu estiende sobre 40&nbsp;000&nbsp;km (25&nbsp;000 milles) y tien la forma d'una ferradura. Tien 452 volcanes y concentra más del 75 % de los volcanes activos ya inactivos del mundu. Alredor del 90 % de los terremotos del mundu y el 80 % de los terremotos más grandes del mundu producir a lo llargo de la anillu de Fueu. La segunda rexón más sísmica (5-6 % de los terremotos y el 17 % de terremotos más grandes del mundu) ye'l petrina alpina, que estiéndese dende Xava a Sumatra al traviés del Himalaya, el Mediterraneu hasta'l Atlánticu. El cinturón de la dorsal Mesoatlántica ye la tercer rexón más sísmica.

El anillu de Fueu del Pacíficu tamién alluga la mayoría de los supervolcanes del planeta; erupciones históriques d'estes magnitúes, que se conocen como erupciones VEI=8, causaron numberosos estragos a escales globales ya inclusive estinciones masives d'especies.

El cinturón de Fueu ye la resultancia direuta de la tectónica de plaques, el movimientu y el choque de les plaques de la corteza terrestre. La seición oriental de la Petrina ye la resultancia de la subducción de la placa de Naza y la placa de Cocos debaxo de la placa Suramericana que se mueve escontra l'oeste. La placa de Cocos fúndese debaxo de la placa del Caribe en Centroamérica. Una porción de la placa del Pacíficu, xunto cola pequeña placa de Juan de Fuca fúndense debaxo de la placa Norteamericana. A lo llargo de la porción norte de la petrina, la placa del Pacíficu, que se mueve escontra'l noroeste, ta siendo subducida debaxo del arcu de les [[Islles Aleutianes. Más escontra l'oeste, la placa del Pacíficu ta subducida a lo llargo de los arcos de la península de Kamchatka nel sur más allá de Xapón. La parte sur ye más complexa, con una serie de pequeñes plaques tectóniques en choque cola placa del Pacíficu, dende les Islles Marianes, Filipines, Bougainville, Tonga y Nueva Zelanda. Indonesia atopar ente'l *cinturón de Fueu* a lo llargo de les islles axacentes del nordés, incluyendo Nueva Guinea, y el *cinturón Alpide* a lo llargo del sur y oeste de Sumatra, Xava, Bali, Flores y Timor.

## Bolivia
El Neváu Sajama  ye un estratovolcán en Bolivia, allugáu nel Parque nacional Sajama al oeste del país, nel departamentu d'Oruro. Nun se tien con certidume la fecha de la so última erupción. Sicasí, considérase-y un volcán estinguíu.

El volcán Licancabur, tamién denomináu (volcán Licancábur), (n'idioma atacameño o kunza, *lickan*: 'pueblu', 'país'; *ckabur*, 'monte'; esto ye: 'monte del pueblu', o 'monte del país'), ye un estratovolcán asitiáu na frontera ente Bolivia y Chile, al pie de la llaguna Verde. La so última erupción tuvo llugar nel periodu del Holocenu.

Acotango ye un estratovolcán allugáu na frontera de Bolivia y Chile; ente'l departamentu d'Oruro y la rexón de Arica y Parinacota. La so zona d'influencia direuta ta protexida pol parque nacional Lauca, pel llau chilenu, y el parque nacional Sajama, pel llau bolivianu.

El **[[Volcán Ollagüe]]** ye un volcán activu asitiáu na frontera de Bolivia y Chile; ente la Rexón d'Antofagasta y el Departamentu de Potosí, nel cordal de los Andes con un altor de 5.870 metros.


Image:Nevado Sajama.jpg|Sajama (6,542 m) el picu más altu en Bolivia (estrato volcán considerau estinguíu)
Image:Licancabur Green Lake.jpg|Licancabur
Image:Acotango.jpg|Acotango volcán visto desde Chile.
File:Ollagüe from Bolivia(Jan2012).jpg|Volcán Ollagüe
File:SajamaPark.jpg|Parque Nacional Sajama


## Chile

Los volcanes en Chile son supervisaos pol Serviciu Nacional de Xeoloxía y Minería de Chile (SERNAGEOMIN). Ente les xeres d'esti organismu tán, dende 1974, publicar la revista científica *[[Andean Geology]]* —llamada *Revista Xeolóxica de Chile* hasta 2009—, y visualizar el Sistema d'Información de Xeoloxía d'Esploración (SIGEX) —qu'axunta información sistematizada de los proyeutos d'esploración en Chile y los antecedentes téunicos y alministrativos, ente otros—. La información foi llograda de sitios web y otres fontes públiques. D'esta miente, SERNAGEOMIN contribúi a consolidar la conocencia xeolóxica-mineru del país (Art. 21 del Códigu de Minería de 1988).

Chile ye unu de los países más volcánicos y sísmicos del mundu.

### Sismicidad
Los seísmos con epicentru en territoriu Chilenu, Arxentín, Bolivianu y Peruanu (estos 3 últimos si l'epicentru alcontróse cerca de la frontera) son midíos pol **[[Centru Sismolóxicu Nacional (Chile)|Centru Sismolóxicu Nacional]] ([http://www.sismologia.cl CSN])**.

Chile tien el récor de tener el terremotu más grande enxamás rexistráu nel planeta dende la esistencia del sismógrafu, la so magnitú algamó los 9.5 M<sub>w</sub> y ye equivocadamente conocíu como terremotu de Valdivia de 1960, el so epicentru atopar na Provincia de Malleco y solo dexó 1.655 finaos (pocos pa la so fuerte magnitú).
El terremotu del Maule de 2010 algamó los 8.8 M<sub>w</sub> foi'l quintu terremotu más fuerte rexistráu hasta'l 11 de marzu de 2011 cuando foi movíu al sestu llugar tres él terremotu de Xapón del 2011. En Chile llamar na fala coloquial **terremotos** cuando'l seísmu causó muertes y daños a les viviendes, lo cual asocede xeneralmente a partir de la magnitú 7.

Chile tuvo dellos terremotos fuertes nel Sieglu XXI (21) Tales como:
* Terremotu de la rexón de Tarapacá de 2005: 7.8 M<sub>w</sub>.
* Terremotu de la rexón d'Antofagasta de 2007: 7.7 M<sub>w</sub>.
* Terremotu de la rexón del Maule de 2010: 8.8 M<sub>w</sub>.
** Terremotu de la rexón del Maule de 2010 (Retruque): 7.4 M<sub>w</sub>.
** Terremotu de la rexón del Llibertador Xeneral Bernardo O'Higgins de 2010 (Retruque): 7.0 M<sub>w</sub>.
** Terremotu de la rexón de la Araucanía de 2011 (Retruque): 7.2 M<sub>w</sub>.
** Terremotu de la rexón del Maule de 2011 (Retruque): 7.0 M<sub>w</sub>.
** Terremotu de la rexón del Maule de 2012 (Retruque): 7.0 M<sub>w</sub>.
* Terremotu de la rexón de Tarapacá de 2014: 8.2 M<sub>w</sub>.
** Terremotu de la rexón de Tarapacá de 2014 (Retruque): 7.5 M<sub>w</sub>.
** Terremotu de la rexón de Tarapacá de 2014 (Retruque): 7.0 M<sub>w</sub>.
** Terremotu de la rexón de Tarapacá de 2014 (Retruque): 7.7 M<sub>w</sub>.
* Terremotu Cerca de la Islla de Pascua de 2014: 7.0 M<sub>w</sub>.
* Terremotu de la rexón de Coquimbo de 2015: 8.4 M<sub>w</sub>.
** Terremotu de Coquimbo de 2015 (Retruque): 7.0 M<sub>w</sub>.
* Terremotu de la rexón de Los Lagos de 2016: 7.6 M<sub>w</sub>.
* Terremotu de la rexón de Valparaíso de 2017: 6.9 M<sub>w</sub>.

### Vulcanismu
Los volcanes chilenos y dellos arxentinos son monitoreados pol **[[Serviciu Nacional de Xeoloxía y Minería de Chile]] [http://www.sernageomin.cl/red-nacional-de-vigilancia-volcanica (SERNAGEOMÍN)] .**

En Chile hai más de 2.000 volcanes, de los cualos unos 500 fueron clasificaos pol SERNAGEOMÍN como potencialmente activos. D'estos, más de 60 tienen un historial d'actividá y procesu eruptivu. Escasamente les erupciones en Chile dexaron víctimes. La erupción del volcán Calbuco del 2015 producióse inesperadamente. Nel sieglu actual (XXI) el país foi afeutáu por 3 grandes erupciones, en 2008, 2011 y 2015 pero tuvo delles erupciones qu'afectaron a Chile y a Arxentina. El Villarrica ye'l volcán más activu de Suramérica, el Volcán Quizapú produció una les erupciones más grandes la historia de Chile en 1932 y tamién una de les erupciones más grandes del Sieglu XX a nivel mundial, llegando a ÍEV 6.

Les erupciones del sieglu XXI (21) son les siguientes:
* 2000: Actividá del Volcán Villarrica.
* 2007: Actividá del Volcán Láscar.
* 2008: Erupción del Volcán Chaitén (5) (IEV 4), Erupción del Volcán Llaima.
* 2009: Erupción del Volcán Llaima, Volcán Chaitén.
* 2010: Erupción nel Volcán Planchón, Actividá del Volcán Llaima tres terremotu de 8.8 M<sub>w</sub>.
* 2011: Erupción del Volcán Puyehue-Gordón Caulle (1) (IEV 5), erupción del Volcán Hudson, ye considerada la erupción más potente del [Sieglu XXI] a nivel mundial, hasta'l momentu.
* 2012: Actividá del Volcán Llaima, Erupción del Volcán Copahue (1).
* 2013: Erupción del Volcán Copahue.
* 2014: Actividá del Volcán Copahue.
* 2015: Erupción del Volcán Villarrica (1) (IEV 2), erupción del Volcán Calbuco (2) (IEV 4).
* 2016: Actividá y pulsos eruptivos nel Complexu Volcánicu Nevaos de Glayen (IEV 1), actividá nel Volcán Villarrica.
* 2017: Actividá y pulsos eruptivos nel Complexu Volcánicu Nevaos de Chillán, con probable colapsu del so domo volcánicu y una posible erupción que podría llegar a una erupción vulcaniana (ÍEV 3)

## Colombia

**Galeres** ye un volcán del sur de Colombia, asitiáu a 9 km de la ciudá de San Juan de Pasto, capital del departamentu de Nariño. Ye unu de los volcanes de mayor actividá en Colombia y el que cunta con mayores reportes históricos, con reportes d'erupciones importantes dende'l sieglu XVI. ye unos los volcanes más activos y rexistra mayor númberu d'erupciones.

El volcán **Neváu del Huila** ye'l puntu más altu del cordal central de los Andes en Colombia con 5365&nbsp;msnm; siendo'l segundu monte más altu del país, dempués de los picos ximielgos Cristóbal Colón y Simón Bolívar, con 5775&nbsp;msnm, allugaos na Sierra Nevada de Santa Marta. Ta alcontráu na Cordal Central nel territoriu de los departamentos de Huila, Tolima y Cauca. Na actualidá tien el casquete glaciar más grande sobre un volcán en Colombia con más de 13&nbsp;km², superando inclusive al Neváu del Ruiz, que cunta con 8. En marzu de 2007 atopar nun nivel altu d'actividá con posibilidá d'erupción, les sos fumarolas llaterales presenten derretimiento paulatín del glacial, que fíxose efeutiva na nueche del 17 d'abril y madrugada del 18 d'abril, formando un ábanu de piedres, folla, vexetación y dellos vacunos. Na madrugada del 18 d'abril de 2007 prodúcense dos erupciones que xeneren ábanos de folla nos sos dos aguaes.

Les llocalidaes más afeutaes son Belalcázar, allugada nel conceyu de Páez, siendo esta la so cabecera municipal enIaza ambes nel Departamentu del Cauca; Paicol, La Plata, Tesalia, Nataga, Yaguará nel Departamentu del Huila; tamién pueden ser afeutaes por una eventual erupción amás de Cauca y Huila, los Departamentos de Tolima y Valle del Cauca. El volcán Neváu del Huila ye un Neváu allugáu ente los departamentos de Cauca, Huila y Tolima; siendo amás Parque nacional natural Neváu del Huila. El 20 de payares de 2008 xenérase una erupción esplosiva acompañada d'un fluxu de folla abondoso xeneráu pol destemple del casquete glacial qu'algama hasta 30&nbsp;m d'altor. Mientres esa erupción formó un cráter de 400 metros de diámetru con un domo de llava emplazado nel so interior. Dende entós realízase un constante siguimientu a una posible nueva erupción o desprendimientos del material glacial afeutáu que pueden producir nuevos lahares de folla. Los planes d'evacuación funcionaron a tiempu mientres la erupción de payares de 2008; sicasí, finaron delles persones.

N'ochobre de 2009 el complexu volcánicu rexistró una emisión de cenices continua que cayeron sobre 17 ciudaes, ente elles, Cali, Santander de Quilichao, Paicol.

El **Neváu del Ruiz**, tamién conocíu como **Mesa de Herveo**, y na dómina precolombina como **Cumanday**, **Tabuchía** y **Tama**, ye'l más septentrional de los volcanes del petrina volcánica de los Andes, allugáu na llende ente los departamentos de Caldas y Tolima, en Colombia. Ye un estratovolcán compuestu por munches capes de llava que s'alternen con ceniza volcánica endurecida y otros piroclastos. Tuvo activu mientres cerca de dos millones d'años, dende'l Pleistocenu tempranu o'l Pliocenu tardíu, con tres periodos eruptivos importantes. La formación del conu volcánicu formáu mientres el cursu del periodu eruptivu *actual* empezó fai 150 mil años.

## Ecuador

### Terremotu
Nestos últimos tiempos, en 1979 hubo un fuerte seísmu n'Ecuador. El más recién ye'l terremotu d'Ecuador de 2016, que tuvo una magnitú de 7.8 Mw el día 16 d'abril esautamente a les 18:58, siendo unu de los más fuertes que sufrió esta nación afectando delles ciudaes del noroeste del país y causando la muerte de más de 900 persones, más de 10.000 mancaos y dellos sumíos. El día 18 de mayu dos retruques cutieron al país. Una a les 2:57 de la madrugada y otra a les 11:42 del mediu día.

### Vulcanismu

Esta ye una llista de volcanes activos y estinguíos d'Ecuador. Los volcanes activos d'Ecuador continental pertenecen a la Zona Volcánica Norte (ZVN) de los Andes la cual ye parte de anillu Volcánicu de los Andes.
La Escuela Politéunica Nacional, tamién conocida como **EPN** ye una universidá pública, allugada en Quitu, Ecuador. L'Institutu Xeofísicu monitorea nos países volcanes nos montes de los Andes d'Ecuador y nes Islles Galápagos. L'Institutu Xeofísicu, EPN monitorea nos países Volcán actividá nos montes de los Andes d'Ecuador y nes Islles Galápagos.

### Volcán Tungurahua (Erupción Volcánica Continua)
Volcán Tungurahua
Erupción volcánica continua dende va munchos años L'Institutu Ecuatorianu de Xeofísica reportó un rápidu aumentu n'actividá sísmica, un númberu d'esplosiones y una nube de cenices qu'algamó los 2 km (1,2 milles) d'altor.
Llegando la nube de ceniza a la ciudá de Guayaquil.

El 26 d'abril de 2011 hubo otra erupción de proporciones considerables, llanzando una columna de ceniza que xubió hasta los 12 km d'altor.

### Islles Galápagos, Ecuador
L'Institutu Xeofísicu, Y.P.N cases d'equipos internationales Sismoloxía y Vulcanoloxía monitorea nos países volcanes nes Islles Galápagos.

Güei Volcán Cotopaxi ta esperimentando una gran cantidá de nueva actividá foi rexistráu yá partir de la 2015 y ye ta so vixilancia constante per parte del Institutu Xeofísica d'EPN.

#### Islla Wolf (recién erupción volcánica)
Nel 25 de mayu de 2015, Islla Wolf (Galápagos) teníu una irrupción volcánica y agora ta siendo monitoreado por Xeofísica Institutu Escuela Politéunica Nacional
Nun informe que detalla la erupción , los investigadores del Institutu Xeofísicu d'Ecuador EPN declararon que la columna de fumu algamó una altitú d'aproximao 15 quilómetros.

## Perú

Los **volcanes de Perú** tán rellacionaos cola subducción de les plaques Suramericana y de Naza. Esta ye una llista non refecha de los volcanes estinguíos y activos de Perú. Los volcanes activos de Perú pertenecen a la Zona Volcánica Central (ZVC) de los Andes la cual ye una parte del Cinturón volcánicu de los Andes.

Ubinas ye un estratovolcán asitiáu nel distritu de Ubinas, provincia de General Sánchez Cuetu, departamentu de Moquegua, al sur de Perú. Remata a 5.672 msnm y cubre una superficie de 45 km².

### Actividá volcánica recién Ubinas

#### 2006

Dende'l 27 de marzu de 2006, la so actividá aumentó fuertemente (esplosiones, eyección de piedres y de cenices), con emisiones de gases tóxicos que provocaron perdes de cabeces de ganáu (bovinos, llames y alpaques) y necesidá midíes preventives d'evacuación de los habitantes de la llocalidá de Querapi (300 habitantes).

El 10 de mayu, ente que l'actividá fórase por dos 2 selmanes, produciéronse nuevamente dos españes. La primera proyeutó cenices hasta 1 200 metros d'altitú. La segunda proyeutó piedres incandescentes hasta 1 km (contra 500 metros nel momentu de les esplosiones precedentes). Les llocalidaes de Ubinas, Tonohaya, Sacohaya y Anascapa, onde s'abellugaron los habitantes de Querapi, tuvieron dos díes y una nueche con agua de cenices.

Ente'l 31 de mayu y 3 de xunu, les nueves esplosiones xustificaron el pasu a l'alerta naranxa. Fragmentos de llava incandescente fueron espulsaos a 200 metros, algamando 4 km d'altor y les cenices esvalixar nes direiciones d'este a sureste y escontra les llocalidaes del distritu de Ubinas. La composición química de la fonte termal asitiada a 6 km al sureste del volcán punxo n'evidencia una xubida de gases magmáticos, pola alta la concentración n'iones carbonataos. Con esti indicadores, dar# en la evacuación completa de les poblaciones y del ganáu del distritu escontra les pampes de Candagua nel distritu de Matalaque a 50 km del volcán.

El 19 de xunetu produció una de les esplosiones más fuertes censaes dende'l 27 de marzu. La nube de cenices algamó 800 metros d'altitú y el vientu mover sobre'l distritu de San Juan de Tarucani depués hasta la gran ciudá d'Arequipa. Depués d'esta esplosión el volcán conoció un renadío d'actividá (socesión d'esplosiones, seísmos importantes y de llarga duración, emisiones más macices de gas y crecedera del área de dispersión de les cenices), pa permanecer ensin actividá hasta 2014.

#### 2014
El 10 d'abril de 2014, rexistráronse seísmos continuos mientres dos díes hasta que los gases y la columna de fumu llevantábense nuevamente, l'actividá sísmica siguió ininterrumpidamente hasta'l 2 de mayu, cuando se rexistró la esplosión más fuerte (inclusive que la del 2006) que refundió roques magmátiques d'hasta 1.5 m de diámetru nun radiu de 2 km a la redonda, espérase que la pluma de ceniza algame los 8.000 a 10.000 m d'altitú, polo que'l distritu foi puestu n'alerta naranxa pa la evacuación de siquier 10 poblaos.

Según l'Institutu Xeofísicu de Perú (IGP), 23 episodios de gran actividá tantu fumarólica y d'emisiones de cenizes fueron rexistraos dende'l sieglu XVI, polo que ye consideráu'l volcán más activu de Perú.

El Huaynaputina (siendo *wayna:* 'mozu', y *putina:* 'volcán', en quechua) ye un estratovolcán de la cordal de los Andes alcontráu nel departamentu de Moquegua, al sur de Perú. Esti volcán foi la fonte de la mayor esplosión rexistrada na hestoria d'América del Sur, que socedió'l 19 de febreru de 1600. El volcán nun tien un perfil topográficu prominente, pero nel so llugar tien la forma d'un gran cráter volcánicu que s'asitiara nun pandu con una altitú permediu de 4200&nbsp;msnm. El so puntu más eleváu algama una altitú de 4.850 msnm.

El **Misti** ye un estratovolcán al sur de Perú, allugáu cerca de la ciudá d'Arequipa. Ta alcontráu a los pies del valle del Chili a 2.400 msnm. y convirtióse n'unu de los mayores símbolos d'esta ciudá. Mientres la dómina colonial la mayor parte de les cases fueron construyíes col sillar, piedra blanca formada con llava solidificada del volcán. La última vegada que'l Misti demostró dalgún tipu d'actividá relevante, como por casu grandes fumaroles, foi en 1870. Mientres una espedición empobinada polos arqueólogos José Antonio Chávez y Johan Reinhard en 1998 atopáronse cerca del cume seis esqueleto incaicos, que se presume, fueron sacrificios humanos. El Misti ye un volcán activu con fumaroles visibles dende la ciudá d'Arequipa. Magar la so aparente inactividá, ta consideráu como de gran peligru polos espertos. En casu d'esplosión la llava, gases y cenices calientes correríen velozmente escontra la ciudá.

Col so conu cuasi perfectu, el Misti alzar a 5.822 m.s.n.m., ente los volcanes Chachani (6.075 m) y Pichu Pichu (5.669 m).

Ubinas atopar nel suroeste de Perú. Les fasteres cimeres del volcán, tán compuestes principalmente polos fluxos de llava andesíticos del Pleistocenu que tienen un enclín de cerca de 45 graos. La caldera del cume tien parés empinaes de 150 m d'altu y un radiu d'a 1,4 km d'anchu, contién un conu de ceniza con unos 500 m d'anchu, ente que la chimenea de ventilación en forma d'embudu atopar a 200 m de fondura. Depósitos d'escombros y ábanos del colapsu del lladral SE de Ubinas estender a 10 km del volcán.

## América Central

El **[[Arcu Volcánicu Centroamericanu]]** ye una cadena de volcanes que s'estiende a lo llargo de la mariña del océanu Pacíficu del ismu centroamericanu, dende Méxicu y Guatemala al norte, pasando por El Salvador, Hondures, Nicaragua, hasta la rexón fronteriza de Costa Rica y Panamá al sur. El arcu volcánicu, que tien una estensión de 1500 km, formóse como resultáu d'una zona de subducción activa a lo llargo de la llende occidental de la placa del Caribe.

L'Arcu Volcánicu Centroamericanu forma parte de cinturón de Fueu del Pacíficu ya inclúi cientos de formaciones volcániques, que van dende estratovolcanes mayores, a domos de llava y cono de ceniza. Dalgunos d'estos producieron grandes erupciones esplosives, como la erupción VEI 6 del Santa María en 1902. Un númberu de volcanes sigue activu, incluyendo Rincón de la Vieya, Arenal, Turrialba, Irazú, Poás en Costa Rica; Cuetu Negru, San Cristóbal, Telica, Masaya, Momotombo, Concepción en Nicaragua, San Salvador, San Miguel, Santa Ana, Izalco, n'El Salvador, Santa María/Santiaguito, Pacaya, Fueu en Guatemala. Los volcanes más altos d'América Central atopar en Guatemala, ya inclúin el Tajumulco y Tacaná, dambos percima de 4000 metros.

## Costa Rica

Los volcanes de Costa Rica tán rellacionaos col choque o subducción de les plaques de Cocos y Caribe, Esta ye una llista de volcanes
activos y estinguíos en Costa Rica. En Costa Rica preséntase un gran vulcanismu por cuenta del so allugamientu en el anillu de Fueu del Pacíficu, que ye conocida pol so estáu sísmicu.

El **volcán Arenal** de Costa Rica ta asitiáu nel distritu de La Fortuna, cantón de San Carlos, na provincia de Alajuela. Tien un altor de 1.670 msnm. El volcán atópase dientro del Parque nacional Volcán Arenal. Empecipió'l so postreru y actual periodu d'actividá nel añu 1968, el día 29 de xunetu a les 7:30. Dende esa fecha emite en forma constante gases y vapores d'agua, con delles esplosiones con emisión de materiales piroclásticos y n'ocasiones fuertes retumbos. Por esto y la so frecuente actividá, faen d'esti volcán el más activu de Costa Rica.

El **[[volcán Turrialba]]** ye un conu volcánicu de Costa Rica allugáu nel distritu de Santa Cruz, nel cantón de Turrialba, provincia de Cartago y Última erupción 19 de setiembre del 2016. Asitiar na Cordal Volcánicu Central, dando nome al Parque nacional que-y envolubra, el Parque nacional Volcán Turrialba. Col so cume asitiáu a 3340 m d'altitú ye'l segundu volcán más altu de Costa Rica, superáu solo pol Volcán Irazú (3432 m). El so nome ye d'orixe indíxena y deriva del de dos pueblos qu'esistíen en 1569, llamaos Turrialba la grande y Turrialba la moza.
Pa llegar al volcán Turrialba viaxar hasta'l pueblu La Pastora nel distritu de Santa Cruz, que ta aproximao a dos hores de San José. Dende ende, esviar escontra'l pobláu de La Central n'ónde les condiciones del camín empeoren. La caminada (mientres la cual puede apreciase de lloñe la cordal de Talamanca) ye d'unos 7 km hasta'l visu. Esti trayeutu puede tomar unos dos hores y media, pero dependiendo de la condición física de la persona, puede precisar más o menos tiempu pa completar el percorríu. El percorríu n'automóvil ye difícil, por cuenta de la mala condición del camín ye recomendable utilizar vehículos de doble tracción pa xubir al cume.

## Guatemala

El **[[Pacaya]]** ye un volcán activu allugáu nel conceyu de San Vicente Pacaya nel departamentu de Escuintla, el conceyu de Amatitlán y el conceyu de Villa Canales nel departamentu de Guatemala. La última erupción foi en 2018.

El **[[volcán Santa María]]** ye un gran volcán activu na zona montascosa del oeste de Guatemala, cerca de la ciudá de Quetzaltenango. La so erupción en 1902 foi una de les trés más grandes erupciones del sieglu XX y la tercer erupción más grande d'esi añu, dempués del monte Pelée en Martinica y La Soufrière en San Vicente. Foi tamién una de les cinco más grandes erupciones de los postreros 200 años (y probablemente 300). La erupción de 1902 disparó la mayor parte de la fastera d'un monte de 3.772&nbsp;m d'altitú. Unos 5,5&nbsp;km&nbsp;cúbicos de material volcánico foi espulsáu mientres la erupción de 19 díes, y la columna de ceniza algamó un altor d'hasta 28&nbsp;km. La erupción afaró les zones circundantes y en 1922, un nuevu respiraderu volcánicu formar nel enorme cráter, y formó un nuevu volcán, llamáu Santiaguito. Santiaguito tuvo n'erupción siempres dende entós y agora forma un conu d'unos pocos cientos de metros d'altu, algamando una elevación d'unos 2.500&nbsp;m. Anguaño, ye posible xubir hasta'l visu del Santa María y mirar escontra baxo les erupciones actives nel Santiaguito, 1.200 m debaxo, una situación que puede ser única nel mundu. El **Volcán de Santa María** atópase cercanu a la Ciudá de Quetzaltenango y ye'l cuartu más altu de Guatemala. Dacuando, na dómina fría (iviernu (ochobre-febreru)), cubrir de escarcha o nieve y puede trate dende la Ciudá de Quetzaltenango el so conu blancu, anque nun ye bien común, pero si dacuando cayen nevades. La última nevada asocedió'l 25 de xineru de 2013, pudiéndose apreciar dende la Mariña Sur del país y el Centru de la Ciudá.

Volcán Santiaguito atopar nel departamentu de Quetzaltenango, nel altiplanu occidental de Guatemala a 2550 msnm d'altitú. Alcontráu a 11 km de la ciudá de Quetzaltenango, ye visitáu por munchos turistes y montañistas locales que se ven atraíos pola aventura que representa reparar les sos esplosiones y almirar un paisaxe contrario, en comparanza col restu de volcanes de Guatemala. Ente les peculiaridaes del esti volcán figura'l so allugamientu, xuntáu a les faldes del volcán Santa María. Tamién s'estrema pola so nacencia a principios del sieglu XX, provocáu por una erupción nel yá mentáu volcán Santa María.

## Panamá
El **[[volcán Barú]]** ye la elevación más alta de Panamá y ye'l volcán más altu del sur d'América Central, con un altor de 3.475 msnm. Compartir cuatro distritos: Boquerón, Buraca, Bugaba y Tierres Altes.

**[[El Valle d'Antón]]** ye una población asitiada a 600m sobre'l nivel del mar, na provincia de Coclé. Esta población atopar nun volcán estinguíu. El complexu del domo de llava entiende los picos de Cuetu Pajita, Cuetu Gaital y Cuetu Caracoral.

El **[[volcán La Yeguada]]** (tamién conocíu como **Chitra-Calobre**) ye un complexu volcánicu masivu alcontráu na provincia de Veraguas, en Panamá, xusto al norte de la península de Azuero.

## México

El **[[Popocatépetl]]**  ye un volcán activu alcontráu nel centru de Méxicu, nes llendes territoriales de los estaos de Morelos, Puebla y Estáu de Méxicu. Alcontrar a unos 72 km al sureste de la Ciudá de Méxicu, 43 km de Puebla, 63 km de Cuernavaca, y 53 km de Tlaxcala. Tien una forma cónica simétrica, ta xuníu pela parte norte col Iztaccíhuatl por aciu un pasu montascosu conocíu como Pasu de Cortés. El volcán tien glaciares perennes cerca de la boca del conu, na punta del monte. Ye'l segundu volcán más altu de México, con una altitú máxima de 5.500 metros sobre'l nivel del mar; namái dempués del Citlaltépetl, de 5.610 msnm .

El Popocatépetl ye un estratovolcán, y los estudios paleomagnéticos que se fixeron d'él indiquen que tien una edá averada de 730&nbsp;000 años. El so altor ye de 5500 msnm, ye de forma cónica, tien un diámetru de 25 km na so base y el visu ye'l tayu elípticu d'un conu y tien una orientación nordés-suroeste. La distancia ente les parés de la so cráter varia ente los 660 y los 840 m.

El Popocatépetl tuvo dende siempres n'actividá, a pesar de tar en reposu mientres bona parte de la segunda metá del sieglu XX. En 1991 empecipióse una medría na so actividá y a partir de 1993 les fumarolas yeren yá claramente visibles dende distancies d'alredor de 50 quilómetros.

Amás, esiste una gran cantidá de rexistros dende l'antigüedá sobre los periodos d'actividá del volcán, ya inclusive ta rexistrada una erupción en 1927, que foi artificialmente provocada pola dinamitación del cráter pa estrayer azufre del mesmu. La última erupción violenta del volcán rexistrar del 18 al 19 d'avientu de 2000. El 25 d'avientu de 2005 producir nel cráter del volcán una nueva esplosión, que provocó una columna de fumu y cenices de 3 quilómetros d'altor y la espulsión de llava.

En vista de que la llava puede salir por cualesquier fisura que se produza nes sos fasteres y non yá pol so cráter, ye difícil conocer por adelantao cuálos seríen les zones afeutaes en casu d'erupción. Lo más que puede dicise ye que si la llava saliera del llau norte o nordés, o este y sureste, l'estáu de Puebla veríase afeutáu. Si saliera del llau sur veríase afeutáu l'estáu de México y posiblemente l'estáu de Morelos, y si saliera del llau oeste y suroeste veríase afeutada la rexón onde s'atopa la población d'Amecameca. L'área de la superficie afeutada va depender de la mafa de la llava. Como última posibilidá teórica, si enllenara'l cráter con llava (fechu pocu probable), ésta esparnaríase pel llau nordés, direición en que s'atopa'l cantu más baxu del mesmu.

## Estaos Xuníos
El **[[monte Santa Helena]]**  ye un estratovolcán activu allugáu nel condáu de Skamania, nel estáu de Washington, na rexón del Pacíficu Noroccidental.

Ye famosu pola erupción de 1980, que produció un gran fungu, y el so derrumbe de la so estructura llateral, que produció munches muertes, mancaos y perdíes millonaries.

El Monte Shasta (inglés *Mount Shasta*), ye un volcán activu d'Estaos Xuníos asitiáu na llende meridional de les montes Cascade, nel condáu de Siskiyou, perteneciente al estáu de California

El **monte Rainier** (en inglés: *Mount Rainier*) ye un estratovolcán alcontráu nel condáu de Pierce, 87 km al sureste de la ciudá de Seattle, Washington, ye'l volcán más altu del país y pola so actividá, unu de los más peligrosos del país.

El Monte McLoughlin ye un empináu estratovolcán allugáu na Cordal de les Cascaes, al sur d'Oregón, Estaos Xuníos. Ye una de los cumes volcánicos dientro del arcu volcánicu de les Cordal de les Cascaes Cascaes al Oeste de Norteamérica.

La caldera de Yellowstone, tamién conocida como supervolcán de Yellowstone, ye una caldera volcánica allugada nel Parque nacional de Yellowstone.

Mide 55 por 75 km² y considérase-y activu, polo qu'una erupción d'esti volcán tendría consecuencies al país y al mundu polo que se-y considera un volcán peligrosu a nivel mundial.

## Alaska
**Novarupta** ye un nuevu volcán que se formó en 1912, y que ta asitiáu na península d'Alaska nel Parque nacional y Reserva Katmai, aproximao a 470 km al suroeste d'Anchorage. La erupción del Novarupta de 1912 foi la erupción volcánica más grande del sieglu XX, solo igualada pola erupción del Pinatubo en 1991.

El monte Shishaldin ye un estratovolcán activu nun área remota d'islla Unimak, [<span class="corchete-llamada">[</span>1<span class="corchete-llamada"></span>]</sup> en [Alaska, y que con 2857 m d'altitú, ye'l puntu más altu de les islles Aleutianes, pero non na cordal Aleutiana (que ye'l monte Redoubt).

El monte Redoubt o volcán Redoubt (en inglés, *Mount Redoubt*) ye un estratovolcán activu y el visu más altu de la cordal Aleutiana, alcontráu na península d'Alaska

## Rusia

El **Aváchinski**, tamién llamáu ** Avacha**, ** Aváchinskaia sopka**, ** Awatscha**, ** Awatschinskij**, ** Gorélaia sopka**, **Monastyr**, **Saria** o tamién **Suachu**, en rusu **Авáчинская сóпка**, ye un volcán de Rusia asitiáu nel sur de la península de Kamchatka, nel krai homónimu.

El **[[Koryaksky]]**, tamién llamáu **Koriaka**, **Koriaksky**, **Koriatzkaia**, **Korjaka**, **Korjazkij**, **Koryaka**, **Koryakskaya sopka**, **Streloshnaia sopka** o tamién **Streloschnaja**,

El Koryaksky atopar en Rusia, nel sur del krai y de la península de Kamchatka, arrodiáu pol volcán Avachinsky al sureste y pela ciudá de Petropávlovsk-Kamchatski al sur. El Koryaksky tien 3.456 metros d'altitú lo que fai d'él el cume más eleváu del grupu volcánicu de Avachinskaya. Tien la forma d'un conu de rimaes regulares pero cortaes pola erosión, formando dellos pequeños valles abruptos, sobremanera na parte meridional. El monte ye un estratovolcán que forma parte del pcinturón de fueu del Pacíficu y por cuenta de les sos erupciones esplosives inclúyese-y na categoría de los volcanes grises.Les sos erupciones producen cúpules de llava, columnes volcániques, nubes enceses, pequeñes Colada de llava corrientes de llava y lahars.

### Historia
Solamente produciéronse tres erupciones nel Koryaksy dende 1890. La postrera, la más potente de los trés, con un índiz de explosividad volcánica de 3, producir dende avientu de 1956 a xunu de 1957, nel cume y na fastera este superior. Les esplosiones xeneraron nubes enceses y lahars que nun producieron daños, nin víctimes.
Sacante estos trés erupciones recién, tamién se producieron otres en 1550 a. J. C., 1950 a J. C. y 5050 a. J. C, pero nenguna tuvo calter de cataclismu, hasta'l puntu de modificar fondamente la topografía del volcán, por casu. Nenguna erupción implicó grandes daños materiales o víctimes humanes pero la proximidá de los volcanes Avachinsky y Koryaksky cola ciudá de Petropávlovsk-Kamchatski, la mayor ciudá y capital del krai de Kamtchatka, y la naturaleza de les sos erupciones esplosives decidió a los vulcanólogos a incluyilos dambos na llista de los volcanes de la Década.

### Xeografía
El Aváchinski atopar en Rusia, nel sur del krai y península de Kamchatka, arrodiáu pol océanu Pacíficu al sureste, pol volcán Koryaksky al noroeste y pela ciudá de Petropávlovsk-Kamchatski al suroeste.

## Xapón

El Monte Fuji ye un curiosu conu volcánicu y ye una tema recurrente nel arte xaponés. El trabayu con mayor sonadía ye la obra maestra *36 vistes del monte Fuji* del pintor ukiyo-e Katsushika Hokusai. Tamién apaez na lliteratura xaponesa y ye la tema de munchos poemes.

Clasificar al monte Fuji como un volcán activu, pero con poco riesgu d'erupción. La última erupción rexistrada data de 1707 mientres el periodu Edo. Entós, formóse un nuevu cráter, según un segundu picu (llamáu *Hoeizan* pol nome de la era).

Dempués del surdimientu de los samuráis nel Xapón feudal (sieglos XII a XVI), empezar a emplegar los calteres kanji actuales pa "Fuji". *Fu* (富) significa riqueza, ente que *ji* (士) ye "samurái". Finalmente, *san* (山) significa monte, polo que'l nome completu ye *Fujisan*. Anque popularmente en países de fala castellana conózse-y como "Fujiyama", esti nome ye incorreutu, por cuenta de que la llectura del kanji 山 como "yama" (y non como "san") ye incorreuta cuando esta forma otra pallabra al pie de otru kanji (pronunciación onyomi).

Los xaponeses suelen recordar l'altor d'esti monte, 3.776 metros, como *"MINANARO"*: "EL MIO" por "3" (三), "AÑADA" por "7" (七), "RO" por "6" (六) (vease: *[[numberación xaponesa]]*), y enséñase a entender como *tomar como exemplu* al monte Fuji, y ser tan alto como Él (no espiritual).

File:Fuji_Kawaguchi_357.JPG|Monte Fuji


## Filipines

Nesti volcán na produciéronse más de trenta erupciones mayores que causaron perdes humanes y económiques. La más destructiva asocedió'l 1 de febreru de 1814, cuando la llava soterró la ciudá de Cagsawa. Morrieron unes 1200 persones, y solo permaneció de pies el campanariu de la ilesia del pueblu. Otra erupción digna de mención ye l'asocedida en febreru de 1993, na que morrieron 77 persones y destaca pela enorme nube de cenices qu'anició.

## Indonesia

El **[[Tambora]]** (o **Tamboro**) ye un estratovolcán activu con una altitú de 2850&nbsp;msnm allugáu na islla de Sumbawa, Indonesia. Sumbawa ta flanqueada al norte y al sur pola corteza oceánica, y el Tambora formar por una zona de subducción activa debaxo de la islla. Esti procesu alzó'l Tambora hasta 4300 msnm, convirtiéndolo n'unu de los picos más altos del archipiélagu indonesiu del sieglu XVIII. Cuando una gran cámara magmática dientro del monte enllenar a lo llargo de delles décades, l'actividá volcánica algamó un clímax históricu cola erupción del 10 d'abril de 1815. Esta erupción tuvo un índiz de explosividad volcánica IEV–7, y ye la única erupción d'esi tamañu que foi inequívocamente confirmada dende la erupción del Taupo d'alredor de 180&nbsp;d.&nbsp;C.

Con un volume de eyección envaloráu en 160 km³, la erupción del Tambora de 1815 foi la mayor erupción volcánica de la hestoria rexistrada. La esplosión escuchar hasta na islla de Sumatra, a una distancia de más de 2000 km. Pesaes cayíes de ceniza volcánica reparáronse tan lloñe como Borneo, Célebes, Xava y les islles Moluques. La erupción causó la muerte d'a lo menos 71&nbsp;000 persones, de los cualos 11&nbsp;000–12&nbsp;000 finaron polos efeutos direutos de la erupción; la mayoría de les muertes fueron causaes por enfermedaes y fame, yá que de resultes de la erupción arruinóse la producción agrícola na rexón. Créese que la cifra frecuentemente citada de 92&nbsp;000 finaos ye probablemente sobrestimada.

La erupción provocó anomalíes climátiques globales, inclusive un fenómenu conocíu como «iviernu volcánicu»: 1816 conocióse como'l «añu ensin branu» por cuenta de los efeutos de la erupción sobre'l clima d'Europa y América del Norte. Perdiéronse colleches y el ganáu morrió en gran parte del hemisferiu norte, lo que condució a la peor fame del sieglu XIX.

Mientres excavación en 2004, un equipu d'arqueólogos afayó los restos de los antiguos asentamientos de Tambora, soterraos pola erupción de 1815. Caltuviéronse intactos debaxo de los depósitos piroclásticos con una fondura de 3 metros. Nel llugar, conocíu como «Pompeya del Este», los artefautos caltener nes posiciones qu'ocuparen en 1815.

Vease tamién: Petrina alpina.

## Nueva Zelanda

La Islla Whakaari / White o la **islla White** (n'inglés: *White Island*) ye un estratovolcán activu de andesita, asitiáu a 48 km (30 milles) de la mariña este de la islla Norte de Nueva Zelanda, específicamente na badea de Plenty. Les ciudaes más cercanes a la parte continental son Whakatane y Tauranga.

La islla ye cuasi circular, d'unos 2 km (1,2 milles) de diámetru, y álzase a un altor de 321 m (1.053 pies) sobre'l nivel del mar. Sicasí, esto ye solo'l picu d'un monte submarín muncho más grande, que s'alza a 1.600 m (5.249 pies) sobre'l fondu marín cercanu.

La **[[zona volcánica de Taupo]]** ye un área con gran actividá volcánica na islla Norte de Nueva Zelanda. L'área tien la forma d'un V y arrobínase d'este a oeste con una velocidá d'aproximao 8&nbsp;mm per añu. Lleva'l nome del llagu Taupo, la caldera anubierta del mayor volcán de la zona.
El monte **[[Ngauruhoe]]** ye un estratovolcán activu na islla Norte de Nueva Zelanda, formáu por capes de llava y piroclasto.
Ye'l de más recién creación nel complexu volcánicu Tongariro, nel pandu central de la islla norte, fixo la primer erupción hai alredor de 2500&nbsp;años.
Anque vistu pola mayoría como un volcán en sí mesmu, ye téunicamente un conu secundariu del monte Tongariro.

La **[[Islla de Puketutu]]** (n'inglés: *Puketutu Island*) ye una islla volcánica nel puertu de Manukau, Nueva Zelanda, que ye parte del campu volcánico d'Auckland. Los colonos europeos llamaron a la islla Weekes, pero esto foi camudáu finalmente de nuevu a favor del históricu nome na llingua maorí.

**[[Ruapehu]]** ye unu de los volcanes más activos de Nueva Zelanda (y el mayor n'activu), na zona volcánica de Taupo de la islla Norte. Ye, amás, el monte más eleváu de dicha islla, algamando'l so picu principal (llamáu Tahurangi) una altitú de 2.797 m, colos dos picos secundarios de Te Heuheu (2.755 m) y Paretetaitonga (2.751 m). Ta a 23 quilómetros al nordeste d'Ohakune y 40 al suroeste de la mariña sur del Taupo, dientro del parque nacional de Tongariro.

**[[Tarawera]]** ye un volcán activu al sureste de Rotorua en islla Norte (*Te-Ika-a-Maui* en idioma maorí) en Nueva Zelanda. Consiste nuna serie de domos de llava riolítica que se formaron a partir d'una erupción esplosiva basáltica en 1886.

*[[Tongariro]]*' ye un volcán activu en Nueva Zelanda. Ta asitiáu na zona volcánica de Taupo de la islla Norte, 20 km al suroeste del llagu Taupo y dientro del Parque nacional de Tongariro, siendo'l más nortizu de los trés volcanes qu'apoderen el centru del parque (los otros dos son los montes Ruapehu y Ngauruhoe).

El **volcán Taupo** ye un gran volcán riolítico nel centru de la islla Norte de Nueva Zelanda. Forma parte de la Zona volcánica de Taupo, una rexón con alta actividá volcánica que s'estiende dende Ruapehu nel sur, al traviés de los distritos de Taupo y Rotorua, hasta la islla Whakaari, nel Bay of Plenty. El llagu Taupo forma la caldera d'esti enorme volcán. El taupo produció dos de les erupciones más violentes del mundu en tiempos xeolóxicos recién.

## Antártida

El **[[monte Sidley]]** ye'l volcán más altu de L'Antártida, ye miembru de les siete cumbre volcániques, el so cume atopar a una elevación de 4181 - 4285 m.

Ye un volcán n'escudu macizu, cuasi tou cubiertu de nieve, ye'l monte más altu y más impresionante de los cinco volcanes que formen la cordillera Comité Executivu na tierra de Marie Byrd. El monte destacar pol so espectacular caldera de 5&nbsp;km d'anchu sobre'l lladral sur y atópase al nordeste del Monte Waesche nel sector sur del cordal. El primer ascensu del qu'esistan rexistros al monte Sidley realizar Bill Atkinson de Nueva Zelandia'l 11 de xineru de 1990, mientres trabayaba como sofitu a un grupu científicu de campu del USAP.

## Accidentes xeográficos nel anillu de fueu del Pacíficu

### Arcos volcánicos

* Zona volcánica de Taupo
* Arcu volcánicu de les Nueves Hébrides
* Arcu volcánicu de Bismarck
* Arcu de Sonda
* Arcu de Izu-Bonin-Mariana
* Arcu volcánicu de les Marianes
* Arcu volcánicu de Bonin
* Islles Izu
* Arcu volcánicu de Luzón
* Taiwán
* Arcu volcánicu de Ryūkyū
* Arcu Nipón
* Islles Kuriles

* Arcu de Kamchatka
* Arcu volcánicu aleutianu
* Arcu volcánicu de les Cascaes
* Exa Neovolcánico de México 
* Arcu volcánicu centroamericanu
* Petrina volcánica de los Andes
** Zona volcánica del norte 
** Zona volcánica central
** Zona volcánica del sur
** Zona volcánica austral
* Arcu del Scotia
* Islles Sandwich del Sur

### Cordales, penínsules ya islles

* Islles Kermadec
* Tonga
* Fixi
* Bougainville ya Islles Salomón
* Nueves Hébrides
* Archipiélagu Bismarck
* Tanimbar y Islles Kai
* Islles menores de la Sonda
* Andamán y Islles Nicobar
* Islles Marianes
* Islles Bonin
** Islles Izu
* Islles Filipines
* Taiwán
* Islles Ryūkyū
* Xapón
* Islles Kuriles

* Península de Kamchatka
* Islles Aleutianes
* Cordal Aleutianu
* Cordal Americanu
** Península de California
** Sierra Madre Occidental
** Sierra Madre del Sur
** Ismu Centroamericanu
** Cordal de los Andes
* Islles Sandwich del Sur
* Antartandes
** Península Antártica
** Tierra de Victoria

### Fuexes marines
* Fuexa de Puysegur
* Fuexa de Bougainville
* Fuexa de Xava
* Fuexa de les Marianes
* Fuexa de Filipines
* Fuexa de Xapón
* Fuexa de les Aleutianes
* Fuexa Mesoamericana
* Fuexa Peruanochilena
* Fuexa de les Sandwich del Sur

## Ver tamién
* Petrina alpina
* Pórfido cupríferu
* Tectónica de plaques
* Índiz de explosividad volcánica
* Mayores erupciones volcániques
* Erupciones volcániques por númberu de víctimes mortales
* Volcanes más altos del mundu

## Referencies

## Enllaces esternos