open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Precursores del cine

Antes del cinematógrafu munchos inventores intentaron crear mecanismos pa reproducir imáxenes en movimientu. La invención del cine foi la culminación d'un llargu procesu d'esperimentos sobre'l llogru de vistes del mundu real, la proyeición d'imáxenes y la persistencia de la visión nes retina, tesis que presentara Peter Mark Roget en 1824 na Royal Society de Londres. 

El llogru d'imáxenes basar nel principiu de la cámara escura desenvuelta nel sieglu XVI en rellación cola perspeutiva renacentista. Per otru llau, los sistemes de proyeición d'imáxenes basar na llinterna máxica cola que Athanasius Kirscher proyeutaba imáxenes tresparentes fixes. En 1798 Etiènne Robertson usar pa proyeutar los sos **fantasmagorías** y en dómina victoriana convertir en xuguete de neños. 

Amás de la evolución d'estos esperimentos, inventáronse mecanismos p'asemeyar el movimientu de la realidá. Los aparatos fueron:

* Fenakitoscopio
* Estroboscopio
* Taumatropo
* Zoótropo
* Praxinoscopio
* Zoopraxiscopio
* Mutoscopio
* Teatru ópticu

A pesar de l'apaición de toos estos inventos, siguía pendiente'l problema d'afitar les imáxenes llograes. Esto nun se llogró hasta 1827 con Nicéphore Niépce que llogró captar una imaxe fotografiada sobre una plancha de cinc trescalada con alquitrán, que, al esponelo a la lluz endurecía y les partes restantes esaniciar con aceite de lavanda y petroleu. Nes décades de 1870 y 1880 los procedimientos fotográficos van perfeccionándose dexando sacar semeyes en menos tiempu y en soportes más flexibles. 

L'analís fotográficu del movimientu desenvolvióse asina:
En 1872 Eadweard Muybridge descompunxo'l movimientu d'un caballu a galopie por aciu 24 cámares alliniaes. En 1874 Jules Jansson rexistró'l movimientu de los planetes col so **revólver fotográficu** y en 1882 Etiènne Jules Marey estudió'l vuelu de les aves cola so **fusil fotográficu**.

La unión de toos estos elementos (fotografía, analís del movimientu y sistemes de proyeición) facilitó l'apaición del cine.

## Referencies

## Enllaces esternos
Mutoscopiu

El **Mutoscopio** o **Mutoscope** foi un dispositivu cinematográficu primitivu patentáu por Herman Casla el 21 de payares de 1894. Al igual que'l kinetoscopio de Thomas Edison, la proyeición de la película nun se faía nuna pantalla, sinón pa una sola persona. Sicasí, yera más baratu y más senciellu que'l kinetoscopio. El Mutoscopio comercializar la *American Mutoscope & Biograph Company* (más tarde llamada *American Mutoscope& Biograph Company *) y superó fácilmente les ventes de la máquina Peep show Edison.

El Mutoscopio foi compuestu na mesma forma que flipbook. Les imáxenes que yeren simples copies de fotografíes en blancu y negru. Pero en cuenta de amestar les imáxenes como un pequeñu llibru, les imáxenes yeren asitiaes nun cilindru, como una gran Rolodex. Una bobina componer d'unes 850 tarxetes d'aproximao un minutu.

El Mutoscopio trabayaba con un sistema de tragaperres. Dempués d'inxertar una moneda, el veceru podría ver el curtiumetraxe d'un pequeñu lente dispuestu na parte cimera de la máquina. La máquina funcionaba con electricidá, pero la bobina xirar por aciu un rabil na base.

El veceru podía controlar la velocidá y la direición de meyora de la proyeición. El rabil podía xirar palantre o escontra tras. El Mutoscopio foi fabricáu orixinalmente ente'l 1895 y 1909 pola *American Mutoscope& Biograph Company *. En 1920, el Mutoscopio foi vendíu a William Rabka, qu'empezó cola so propia compañía, la *International Mutoscope Reel Company* y trabayó ente 1926 y 1949.

## Referencies

## Enllaces esternos
*
Xigantismu

El **xigantismu** ye una enfermedá hormonal causada pola escesiva secreción de la hormona de la crecedera (somatotropina), mientres la edá de la crecedera, primero que se cierre la epífisis del güesu. Si asocede dempués, recibe'l nome d'acromegalia.

El xigantismu ye la crecedera escomanada, cuantimás de brazos y piernes, causáu por un mal funcionamientu de la glándula hipófisis, acompañáu de la correspondiente crecedera n'estatura de tol cuerpu. Cuando apaez na infancia primero que la osificación normal rematara, el so orixe suel tar nuna sobreproducción de la hormona de la crecedera per parte de la hipófisis anterior. Los defectos hereditarios que torguen la osificación normal mientres la pubertá dexen que la crecedera siga, lo que produz xigantismu. Por cuenta de que la hormona de la crecedera mengua la capacidá de secreción de les gónaes, el xigantismu suel tar acompañáu del debilitamientu de les funciones sexuales y recibe entós el nome de xigantismu eunucoidéu, que se caracteriza por una figura desproporcionada, con brazos y piernes demasiáu llongures. Sicasí, el xigantismu proporcionáu nun suel incluyir estes alteraciones sexuales. La mayoría d'individuos afeutaos por cualesquier tipu de xigantismu presenten debilidá muscular y problemes vasculares nes piernes los más altos.

## Ver tamién
* Acromegalia.
* Nanismu.
* Sistema endocrín.
* Matthew McGrory
* Robert Wadlow
* Persones más altes del mundu

## Referencies

## Enllaces esternos
Kinemacolor

**Kinemacolor** foi'l primer dispositivu utilizáu con ésitu pa prindar imáxenes en movimientu a color. Produzse comercialmente dende 1908 hasta 1914. Foi inventáu por unu de los pioneros del cine británicu George Albert Smith, en 1906. Este tuvo influyíu pola obra de William Norman Lascelles Davidson y, más direutamente, pola d'Edward Raymond Turner. 

El procesu foi llanzáu en 1908 pola compañía de Charles Urban en Londres. Dende 1909 d'equí p'arriba, el procedimientu conocióse como Kinemacolor. 

## Funcionamientu
Kinemacolor consiste nun procesu aditivu de dos colores, fotografiando y proyeutando películes en blancu y negru so l'alternanza de filtros coloraos y verdes. Esto dio pasu a la edición de películes, a los primeros planos y al desenvolvimientu de la primer película esitosa proyeutada en color. 

## Estrena
Les primeres imáxenes en movimientu exhibíes en Kinemacolor fueron un curtiumetraxe d'ocho minutos filmáu en Brighton, col títulu A Visit to the Seaside, que foi amosáu al comerciu en setiembre de 1908. El públicu polo xeneral vio per primer vegada Kinemacolor el 26 de febreru de 1909 nun programa de ventiún curtiumetraxe presentaos nel Palace Theatre de Londres. N'Estaos Xuníos, Kinemacolor foi vistu per primer vegada'l 11 d'avientu de 1909 nuna esposición entamada por George Albert Smith y Charles Urban nel Madison Square Garden de Nueva York.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Kinemacolor en Timeline of Historical Film Colors con munches fontes escrites y munches fotografíes de copies en Kinemacolor.
Morabito

En dellos países musulmanes, un **morabito** ( [*murābiṭ*], tamién llamáu مربوط [*marbūṭ*]; compárese cola etimoloxía d'almorávide) ye una persona considerada especialmente pía a la que popularmente atribúyese cierta santidá. La mesma pallabra designa, por estensión, bien el llugar onde vive un morabito (una especie d'ermita), asitiáu en despobláu, o la tumba d'un personaxe d'estes carauterístiques, que ye oxetu de veneración popular. 

La parcela de terrén qu'ocupa ye variable según los sitios, pero la vexetación queda inalterada pol rigor y el respetu al llugar sagráu. Los morabitos siempres s'amiesten a puntos d'agua, yá sían pozos, regatos, ramblas o fontes, casi siempres en llugares altos y qu'ufierten la oportunidá de ser soterráu xunto al santu, polo que casi siempres podemos topar un pequeñu campusantu na redolada. Un árbol sagráu siquier preside igualmente'l llugar, sobre'l que se colgar apurríes y prendes rellacionaes cola intimidá de los fieles que les depositen. El *mawsim* o *[[musem]]* (الموسم), fiesta o ritual del santón, celébrase una vegada al añu y a él alleguen fieles de llugares n'ocasiones bien alloñaos.

El fenómenu de los morabitos ye típicu de los países del Magreb, y probablemente tea rellacionáu con formes de cultu relixosu anteriores al islam, según con cultos asemeyaos na vera opuesta del Mediterraneu, espachaos a santos católicos. Como nesti últimu casu, los morabitos otorguen la bendición de Dios («suerte providencial»-*[[baraka]]*) a les poblaciones asitiaes so la so proteición y a quien pelegrinen o alleguen en romería a les sos tumbes. Marruecos ye'l centru del morabitismo; escontra l'este, les tumbes de los morabitoss van faciéndose menos frecuentes. 

La Ermita de San Sebastián en Granada, asitiada xunto al Alcázar Genil, ye la única amuesa d'esti tipu arquiteutónicu que se caltién n'España. 

A pesar de que se trata d'un fenómenu bien estendíu, una llectura rigorosa del dogma islámicu sería en principiu contraria al morabitismo, una y bones l'islam prohibe toa mediación ente'l creyente y Dios (esto ye, que nun hai musulmanes más "cercanos" a Dios qu'otros) y prohibe coles mesmes el cultu a cualquier persona o oxetu distintu del Dios únicu. Nos últimos años ta dándose a dellos morabitos un tratamientu de choque per parte de los grupos más radicales del islamismu, destruyendo los bosquetes asociaos y vendiendo la madera de los árboles centenarios pa la construcción de mezquites. N'otros casos, destrúyense direutamente prendiéndo-yos fueu.

## Ver tamién
* Ouezzane
* Massa
* Merja Zerga
* Sufismu
* Faquir

## Referencies

## Enllaces esternos

* L. Taïqui ''et alii'' (2005): "Los bosquetes de los khaloa (morabitos) del Rif, Atles Mediu y rexón del Los sos de Marruecos". Ecosistemes, nᵘ14. Asociación Española d'Ecoloxía Terrestre.
Forzudu

Un **forzudu** ye una persona que realiza demostraciones atlétiques de fuercia dientro d'un circu, *[[vodevil|vaudeville]]* o un *[[freak show]]*. N'inglés a los forzudos de los circos llámase-yos *strongmen* (en singular, *strongman*, lliteralmente, «home fuerte»), términu que'l mundu anglosaxón caltuvo pa les disciplines deportives rellacionaes col atletismu de fuercia. N'español, sicasí, los términos *strongman* y *strongwoman* son incorreutos: a los homes fuertes de los circos llámase-yos «forzudos» y a los prauticantes, yá sían homes o muyeres, del atletismu de fuercia llámase-yos «atletes de fuercia».

## Historia de los forzudos nel mundu anglosaxón

N'Inglaterra'l surdimientu de los forzudos rellacionar colos oríxenes de la halterofilia. Nel sieglu XVIII distintos circos caleyeros y *freak shows* percorríen Inglaterra, presentando distintes rutines acrobátiques y demostraciones atlétiques, amás d'actos sorprendentes. Thomas Topham foi un actor caleyeru, y unu de los primeros forzudos rexistraos de la hestoria. Realizaba demostraciones de fuercia nes places públiques d'Inglaterra; una de les fazañes más recordaes de Topham foi'l llevantar tres barriles llenos d'agua con un pesu total de 918 kilogramos, recurriendo namái a una plataforma y un collar de piel alredor del so pescuezu.

Nel sieglu XIX, distintos espectáculos de *vaudeville*, *freak shows* y *[[dimi museum]]s* percorríen Estaos Xuníos, presentando variedá d'espectáculos dedicaos al entretenimientu popular. Nel sieglu XIX apaecen dellos personaxes forzudos que se presentaben en distintes llocalidaes presentando demostraciones de fuercia como llevantamientu de barriles, grupos de persones, bales de cañón, y distintes pieces d'aceru (peses o vigues). Los *strongmen* más conocíos fueron Louis Cyr y Eugen Sandow. 

## ''Cannonball catch''
El *cannonball catch* (actu d'atrapar una bala de cañón) ye una variante d'esti tipu d'espectáculu presentáu por un forzudu que consiste en detener l'impautu d'una bala de cañón nel mesmu cuerpu, deteniéndola cola fuercia de los brazos o cola resistencia del golpe de la bala nel abdome. Esta variante apaez nel sieglu XIX con famosos representantes como John Holtum y "Cannon ball" Richards ("The Human Target").

## ''Strongmen'' famosos
El periodu de la popularidá del circu tradicional y del vaudeville marcó l'entamu de la gran popularidá de los *strongmen* como elementu risible y artísticu nes producciones teatrales pal entretenimientu popular, principalmente aquelles que floriaron na segunda metá del sieglu XIX mientres la Guerra de Secesión. Dellos *strongmen* famosos son:

*Eugen Sandow
*John Holtum
*Siegmund Breitbart
*Louis Cyr
*Alexander Zass
*Thomas Inch
*Angus MacAskill
*Bill Gillette
*Arthur Saxon
*Pierre Gasnier
*Thomas Topham
*Giovanni Battista Belzoni
* Hilarius Ironic Lurá

## Ver tamién
* Halterofilia
* Atletismu de fuercia

## Referencies
Bob Beamon

**Robert "Bob" Beamon**  ye un atleta d'Estaos Xuníos famosu pol so récor del mundu en saltu de llonxitú, llamáu'l saltu del sieglu, consiguíu nos Xuegos Olímpicos de Méxicu (1968) con un rexistru de 8,90 metros, ameyorando en 55 cm la marca anterior. Dichu récor perduró mientres 22 años, 10 meses y 22 díes, hasta ser superáu na final del Mundial de Tokiu 1991 por Mike Powell (8,95&nbsp;m), nesa mesma final Carl Lewis tamién llogró ameyorar la marca de Beamon (8,91&nbsp;m) pero nun foi homologada yá que se llogró con más de 2 m/s de vientu a favor, polo qu'anguaño sigue siendo la segunda meyor marca de tolos tiempos. La so marca de 8,90 metros, sigue siendo l'actual récor olímpicu de saltu de llonxitú y avérase a los 50 años de vixencia.

L'anterior campeón Olímpicu Lynn Davies, dixo que destruyera la prueba, y dio llugar a que s'inventara un nuevu axetivu n'inglés pa la xíriga del atletismu, *Beamonesque*, que s'aplica a cualquier fazaña o fechu espectacularmente fuera de lo común.
El meyor saltu de la so carrera antes del récor fuera de 8,33 m y dempués nun pasó de los 8,22 m, polo que la reacción a la so marca foi de perplexidá pela so parte ya incredulidá pola de los xueces, que nun disponíen de material pa midir un saltu tan llargu, motivu pol que se retrasó l'apaición del nuevu récor nel marcador manual.

Y ye qu'hai que tener en cuenta que les meyores del récor mundial dende 1901 tienen una media de 0,06 m siendo la mayor de 0,15 m. Na so dómina díxose que sería un récor pa superar nel siguiente sieglu, *un récor del [[sieglu XXI]]*.

## Referencies

## Enllaces esternos
*
Circu de pulgues

El **circu de pulgues** ye un espectáculu circense onde les actuantes son les pulgues. La complexidá del so entrenamientu y el plasmu del públicu deber al diminutu llargor d'estos inseutos (de 1,5 a 3,3 mm de llargu), teniendo qu'utilizar en munchos casos lentes d'aumentu. D'antiguo estos espectáculos gociaben d'una gran popularidá.

## Historia
La primer referencia data de 1578, cuando un ferreru londinense llamáu Mark Scaliot realizó una exhibición arreyando una diminuta cadena d'oru alredor del pescuezu d'una pulga. En 1833 publicar el llibru "Historia d'una pulga" de Louis Bertolotto, que ye'l primer documentu históricu que fai referencia a esti tipu de shows. En 1834 fai'l debú en Broadway l'espectáculu "The extraordinary Exhibition of the Industrious Fleas". Adulces van surdiendo nuevos circos, dalgunos d'ellos instálense nes grandes ciudaes, en cais allegaes como'l Regent Street de Londres, con sesiones que llegaben a algamar les 10 hores diaries.

A principios del sieglu XX faise difícil atopar shows d'estes carauterístiques y unu de los entrenadores más populares ye Hans Mathes, qu'utiliza pulgues vives y exhibir añalmente nel allegáu festival Oktoberfest de Múnich. Paralelamente los ilusionistes tomen el relevu y en dellos casos los sos circos nun utilicen inseutu dalgunu, y anicien na habilidá del artista y a dellos dispositivos llétricos, magnéticos y mecánicos pa convencer a l'audiencia de la so esistencia.

## Na publicidá, cine y televisión
Por cuenta del so diminutu tamañu, les pulgues siempres fueron un elementu perfectu p'anunciar pequeños engranajes de reloxería o trabayos artesanos d'orfebrería. Grandes del cine han inmortalizado los diminutos circos como Orson Welles, Charles Chaplin o Oliver Hardy. Munches películes faen referencia a estos circos como *[[La ciudá de los neños perdíos]]* onde apaez un entrenador de pulgues, la película *[[Bichos, una aventura en miniatura]]* onde la formiga Flick recluta una troupe circense pa combatir a los tarrecibles saltapraos o la película *[[Jurassic Park (película)|Jurassic Park]]* onde'l propietariu del parque menta qu'antes tenía un circu de pulgues. Na película *[[Easy Rider]]* puede vese de fondu'l Hubert's Dime Museum allugáu nel Times Square de Nueva York, onde actuó'l Profesor Heckler hasta 1957. Nos spots de televisión, grandes marques como Play Station o Hewlett-Packard fixeron les sos campañes publicitaries en redol a los circos de pulgues.

## Llibros
* *Jay's Journal of Anomalies*, ISBN 1-59372-000-9
* *Wild Tigers & Tame Fleas* de William Ballantine, (1958) 
* James Taylor’s Shocked and Amazed, Volume 8 por D.B. Denholtz , ISBN 0-940475-09-X

## Referencies

## Enllaces esternos

* Web temática sobre los Circos de Pulgues
* Fleas and Circuses
* Puk´s Flea Circus 
* El Señor Pérez
Medicine show

Un ***medicine show*** yera un espectáculu de vodevil propiu de les zones rurales del sur y oeste d'Estaos Xuníos, avezáu mientres el sieglu XIX y empiezos del XX, realizáu con escasos medios téunicos y económicos, y que s'ufiertaba dende una carreta con toldu, a manera d'escenariu.

Conjuntaba nun solu espectáculu númberos risibles (payasos) y musicales, qu'acompañaben a un charrán coles mires de vender mestranzues o otros productos presuntamente melecinales. Fueron una verdadera escuela pa un gran númberu de músicos de *[[blues]]* y *[[hillbilly]]*, antes de la Segunda Guerra Mundial (1939-1945).

## Ver tamién
* Freak show
* Teatru de variedaes
* Vodevil

## Referencies
* Herzhaft, Gérard: *La gran enciclopedia del blues*, Edic. RobinBook, Barcelona, 2003, ISBN 84-95601-82-6
* Oliver, Paul: *Hestoria del Blues*, Alfaguara-Nostromo, Madrid, 1976, páx. 305, ISBN 84-384-0019-1

## Referencies

## Enllaces esternos
Badea de Guanabara

La **badea de Guanabara** ye una badea del océanu Atlánticu alcontrada na mariña brasilana, con 412 km² de superficie. Considerada la más importante del país, nel so interior atopa'l puertu de la ciudá de Rio de Janeiro. Nun ye la más grande del país, pero la segunda más grande, dempués de la badea de Tolos Santos, nel estáu de Bahia.
## Toponimia
Hai dos explicación pal nome, d'orixe tupí-guaraní: *goanã-pará*, de *gwa* "badea", *nã* "similar a" y *ba'ra* "mar", esto ye, «paecida al mar»; otra versión ye *guaná-pará*, «senu del mar».
## Carauterístiques
La badea aniciar por una depresión teutónica asocedida mientres el cenozoicu ente dos conxuntos de bloques de falla de la sierra de Órgaos y pequeños macizos costeros. 

El so área ye d'aproximao 412 km² y estiéndese ente les puntes de Copacabana y Itaipu. La so mariña sufre un estrechamientu ente la punta de São João en Rio de Janeiro y la punta de Fortaleza, con un anchor de 1,6 km.

Metanes esti estrechu pasaxe atópase una zona predresa que foi utilizada mientres munchos años como fuerte auxiliar pa la defensa de la badea. 

La so fondura media ye d'unos 3 m, algamando los 8,3 m al altor de la Ponte Río-Niterói y de 17 m na canal d'entrada al puertu. Nel so interior hai un total de 130 islles y castros. La más grande d'estes islles ye la *Ilha do Governador* (Islla del Gobernador), onde foi construyíu'l aeropuertu internacional de la ciudá de Rio de Janeiro, llamáu *Aeropuertu Internacional Tom Jobim* y tamién *[[Aeropuertu Internacional de Galeão]]*.

La badea de Guanabara ye la más contaminada de Brasil, siendo'l binomiu urbanización/industrialización el principal causante d'esta polución, agravada pola falta d'una política de saneamientu y recuperación ambiental hasta l'añu 1990.
## Referencies

## Enllaces esternos
* Baía de Guanabara
* [Mapa dos arredores da Baía de Guanabara non [OpenStreetMap]]
Tragafueos

Un **tragafuego**, **lanzafuego** o **escupefuego** ye un artista de circu qu'asemeya espulsar fueu pola boca. En realidá, lo qu'espulsa ye un líquidu inflamable que al contautu col fueu tresformar nuna espectacular fogaral. La llapada produzse xeneralmente a un brazu de distancia del cuspíu realizáu pela boca que tien de ser masificado en forma de cuspíu abiertu. Dizse qu'esti arte ye orixinariu de la India.

El lanzafuegos suerbe líquidu guardándolo na boca; dempués avérase una antorcha primeramente encendida y al empar que expele la sustancia inflamable sobre'l fueu xenérase la fogaral. Unu de los riesgos de l'actuación produzse cuando l'artista avera la fonte de fueu y queden restos de líquidu nel esterior de la boca. Por ello, ye imprescindible que se llimpie bien con un pañu dempués de cada espulsión.

Gene Simmons, de la banda de rock Kiss, regularmente llanzaba boles de fueu nos sos espectáculos.

## Ver tamién
*dragones

## Referencies

## Enllaces esternos
Badea d'Hai-Long

La **badea d'Hai Long** (en vietnamita: *Vịnh Hạ Long*), tamién llamada **badea de Halong** o **badea de Along**, ye una estensión d'agua d'aproximao 1.500 km². Asitiada al norte de Vietnam, na provincia de Quang Ninh, nel golfu de Tonkín, cerca de la frontera China y a 170 km al este de Ḥanói. Estender a lo llargo d'una mariña de 120 km. Destaca la presencia d'elementos cársticos ya islles de dellos tamaños y formes. 

Foi declarada como Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 1994 y ampliada la declaración nel añu 2000. Toma una zona protexida de 150.000 ha. Ye amás, dende'l 11 de payares de 2011 una de les siete maravíes naturales del mundu.

## Etimoloxía
Según la lleenda local, hai enforma tiempu, cuando los vietnamites lluchaben contra los invasores chinos provenientes del mar, L'Emperador de Jade unvió una familia de dragones celestiales p'ayudar a defender la so tierra. Estos dragones cuspíen xoyes y jade. Les xoyes convertir nes islles y castros de la badea, xuniéndose pa formar una gran muralla frente a los invasores, y de esa manera llograron fundir los navíos enemigos. En protexendo la so tierra formaron el país conocíu como Vietnam. 
Hai Long significa «dragón descendente», un nome que vien de una lleenda local. 

Según otres versiones, les xoyes yeren perlles y la badea foi creada cuando'l dragón llanzar al mar; al cayer ximelgó la cola y ésta cutió la tierra causando fondos valles y resquiebros que darréu anubrió'l mar. 

## Allugamientu xeográficu
La badea de Halong atopar nel noroeste de Vietnam ente Y106°56' y Y107°37' y ente N20°43' y N21°09'. La badea empieza nel distritu de Yên Hưng, y pasa pela ciudá de Hai Long y Cẩm Phả nel distritu de Vân Đồn, llindando al sur y sureste col golfu de Tonkín, al norte con China y al oeste y suroeste cola islla de Cat Ba. La so llinia de mariña ye d'unos 120 quilómetros y la so estensión de 1.553 quilómetros cuadraos, nos qu'esisten 1.969

## Galería fotográfica

Imaxe:The_Kissing_Rocks-Ha_Long_Bay-Vietnam.jpg|"Les Roques que se besen".
Imaxe:Ha Long Bay.jpg|Vista de la badea.
Imaxe:Ha Long.JPG|Una de les múltiples islles asitiaes na badea.
Imaxe:Ha Long öböl.jpg|Un barcu turísticu fondiáu na badea.
Imaxe:Ha Long sunset.jpg|Atapecer colos barcos de la llocalidá d'Hai-Long.
Imaxe:Ha Long Bay - Vietnam.jpg|El puertu de l'aldega d'Hai-Long, na mariña.
Imaxe:Ha Long Bay, sunset.jpg|Otru atapecer esta vegada con un barcu saleando.
Imaxe:Hạ Long Bay.jpg|Una sablera con dellos barcos amarraos.
Ha Long Bay on a sunny day.jpg


## Ver tamién
* Patrimoniu de la Humanidá en Vietnam
* Hai Long

## Referencies

## Enllaces esternos
Islla Komodo

La **islla de Komodo** ye una pequeña islla d'Indonesia allugada nes islles menores de la Sonda. Ye famosa por allugar a los dragones de Komodo. Alministrativamente, pertenez a la provincia de Nusatenggara Oriental.

## Xeografía
Komodo atopar ente la islla de Sumbawa al oeste y la d'Islla de Flores al este. Tien una estensión de 390 km².

La islla pertenez al Cinturón de Fueu del Pacíficu y ye polo tanto d'orixe volcánicu. El so puntu culminante ye'l monte Satalibo (*Gunung Satalibo*), de 735 m d'altitú.

El clima depende de l'altitú y de los monzones. Les zones costeres son relativamente seques, ente que los lladrales y los altos de los montes tán cubiertos de montes semitropicales. A parte de les rexones montiegues n'altitú que caltienen un mugor constante tol añu, el restu de la islla tien una llarga estación seca de 8 meses y recibe fuertes agües monzóniques estacionales. De payares a marzu soplen vientos del oeste, y d'abril a octubre viento secos del este.

La so población principal ye'l pueblu de Komodo, na mariña este de la islla, que los sos habitantes viven de la pesca y de les actividaes rellacionaes col Parque Nacional de Komodo. La so población yera d'aproximao 30 persones en 1928, pero por cuenta de la inmigración d'otres islles de la rexón algamó 1169 persones en 1999. El restu de los isleños partir nunes poques aldegues tremaes pola mariña de la islla.

## Habitantes
Los habitantes de la islla, que suman 2000, vienen de Sumbawa, Flores y el sur de Célebes. Los pobladores de Célebes pertenecen a los grupos étnicos Sku Bajau y Bugis. Los habitantes autóctonos de Komodo son arreyar Manera, que s'entemecieron colos migrantes d'otres islles y antiguos presos que fueron exiliaos a la islla. La mayoría de la población practica'l Islam, y esiste una minoría cristiana ya hindú.

## Ecoloxía y turismu
Komodo y les islles próximes de Rinca, Gili Damasi, Gili Motang y Padar conformen dende 1980 el Parque Nacional de Komodo. Xunto con delles partes de la islla de Flores, el Parque ye l'únicu hábitat natural del dragón de Komodo, un animal únicu que xustificó la inclusión de la zona na llista de Patrimonios de la Humanidá pola Unesco. Amás, la islla ye un destín popular ente los buceadores. Ye dende'l 11 de payares de 2011 una de les siete maravíes naturales del mundu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Vigan

**Vigán** (, hokkien (Pe̍h-ōy-jī): bîgán, mandarín estándar (pinyin): měiàn, ilocano: Siyudad ti Vigan, tagalu: Vīgân) ye una ciudá de Filipines, dientro de la rexón d'Ilocos, siendo la capital de la provincia d'Ilocos Sur. La ciudá ta asitiada na mariña occidental de la gran islla de Luzón, frente al Mar de la China Meridional.

Según el censu del añu 2000 tien una población de 45.143 persones en 9193 llares. Elpidio Quirino, el 6º presidente de Filipines, moraba en Vigan.

Foi declarada como Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO nel añu 1999, yá que ye la ciudá colonial española n'Asia meyor caltenida, y ye bien conocida poles sos cais empedradas y una arquiteutura única qu'entemez el diseñu de los edificios d'Asia y de la construcción europea cola arquiteutura colonial y la planificación.

## Orixe del nome de la ciudá

L'área de Vigan foi orixinalmente un asentamientu de comerciantes procedentes de la provincia de Fujian, China. Nel momentu de la colonización española, los colonos chinos, que la so llingua yera'l fukienés (min nan, de cutiu denomináu "hokkien" o'l so nome mandarín, "fukien", pola mayoría de los filipinos), referir a la zona como "Bigan", que significa *formosa sablera*. Yá que los conquistadores castellanos y vascos intercambiaben V y la B pa referise al soníu /b/, escríbese'l nome chinu fukienés "bi gan" como *Vigan*, que ye'l nome utilizáu anguaño.

Mientres los díes de la conquista cristiana, el conquistador Juan de Salcedo dirixir a Ilocos pa establecer una base militar na actual Vigan. Cuando llegó al traviés de lo qu'agora se denomina Pagpartian pol ríu Mestizu, notó les exuberantes y verdes plantes que crecen a lo llargo de les riberes de los ríos. Pidió los nomes de les plantes, y él supo que se llamaben *biga'a*. De siguío deriva'l nome de la ciudá, Vigan, pol nome de la planta.

El so nome completu nel momentu de la so fundación foi *[[Villa Fernandina]]*, n'honor del primer fíu nacíu del rei Felipe II d'España. A midida que la ciudá creció, y la sede de l'Archidiócesis de Nueva Segovia foi treslladada al llugar, que más tarde foi llamada *Ciudá Fernandina de Vigan*.

## Barangayes
Vigan ta estremada alministrativamente en 39 barangayes (o barrios).

'''

## Ver tamién
* Patrimoniu de la Humanidá en Filipines

## Personaxes pernomaos
*Isabelo de los Reis, escritor y políticu (sieglos XIX-XX)

## Referencies

## Enllaces esternos
Eurafrasia

**Eurafrasia**, **Eurasiáfrica**, **África-Eurasia**, **Afro-Eurasia**, **Afroeurasia** o **continente euroasiáticoafricano** ye'l supercontinente más grande de la Tierra. Allugar nel hemisferiu oriental y parte del occidental ya inclúi a África y a Eurasia (esti postreru formáu por Europa y Asia). Tamién llamáu *Vieyu Mundu* o *Antiguu Continente*, abarca más de 84 millones de km², d'un total de tierra remanecida de cuasi 150 millones en tol planeta, al empar qu'alluga cerca del 85% de la población mundial, envalorada en 7.010 millones de seres humanos en 2011. Eurafrasia ye un términu puramente xeográficu.

## Subdivisiones
* Asia
** Asia Occidental
** Asia Central
** Asia Oriental
** Asia del sur
** Norte d'Asia
** Sureste Asiáticu
* Europa
** Europa septentrional
** Europa Occidental
** Europa Central
** Europa Oriental
** Europa meridional
* África
** África del Norte
** África Occidental
** África Central
** África Oriental
** África austral

## Mapes

Ficheru:Africa, administrative divisions - de - colored.svg|Países d'África
Ficheru:Asia, administrative divisions - de - colored.svg|Países d'Asia
Ficheru:Europe, administrative divisions - de - colored.svg|Países d'Europa 

## Ver tamién
* División política d'África
* División política d'Asia
* División política d'Europa
* División política de Eurafrasia

## Referencies

## Enllaces esternos
Supercontinente

**Supercontinente** ye la denominación emplegada en xeoloxía p'aquelles mases terrestres que consisten en dos o más cratones o nucleos de continentes. Comúnmente acomúñase a Panxea con esti términu, o a los otros dos grupos de tierres remanecíos de la so división (Gondwana y Laurasia), anque'l llistáu de supercontinentes pasaos, presentes y futuros ye bastante estensu.

## Efeutos xeolóxicos
Los supercontinentes bloquien la salida del calor interno de la tierra, lo cual produz sobrecalentamientu de l'astenosfera. Eventualmente, esto produz fisuras na litosfera al traviés de les cualos va remanecer magma que va emburriar a los bloques, alloñar. Nun ta entá claru si los continentes vuelven xuntase de manera accidental depués de treslladase pol planeta (ver Deriva continental) o si dixébrense y vuelven xunise depués nun movimientu acordeónico.

## Llista de supercontinentes parciales
Los que tomaron una cantidá considerable (xeneralmente, ente un cuartu y un mediu) de les tierres remanecíes, n'orde cronolóxicu.
***[[Vaalbará]]** (hai unos 3.800 millones d'años)
***[[Ur (supercontinente)|Ur]]** (hai unos 3.000 millones d'años).
***[[Kenorland]]** (hai unos 2.700 millones d'años)
***[[Nena (supercontinente)|Nena]]** (hai unos 1.800 millones d'años).
***[[Columbia (supercontinente)|Columbia]]** (hai unos 1.800 millones d'años).
***[[Atlántica (supercontinente)|Atlántica]]** (hai unos 1.800 millones d'años).
***[[Rodinia]]** (hai unos 1.100 millones d'años).
***[[Pannotia]]** (hai unos 600 millones d'años).
***[[Euramérica]]** (hai unos 400 millones d'años).
***[[Panxea]]** (hai unos 300 millones d'años).
***[[Gondwana]]** (hai unos 200 millones d'años).
***[[Laurasia]]** (hai unos 200 millones d'años).
***[[Eurafrasia|Eurafrasia/Afro-Eurasia]]** (actual).
***[[América]]** (actual).
***[[Panxea Última]]** (dientro de 250 millones d'años del futuru).
***[[Amasia]]** (dientro de 300 millones d'años nel futuru).
***[[Novopangea]]** (dientro de 300 millones d'años nel futuru).

## Referencies

## Enllaces esternos
Islles de la Reina Isabel

Les **islles de la Reina Isabel** (n'inglés *Queen Elizabeth Islands*; en francés *Îles de Reinar-Élisabeth*; enantes conocíes como islles Parry o archipiélagu de Parry) son el grupu d'islles más septentrional del archipiélagu árticu canadiense. Alministrativamente, l'archipiélagu pertenez na so mayor parte al territoriu de Nunavut, anque delles islles tamién pertenecen a los Territorios del Noroeste. El númberu d'islles mayores ye de 34 y hai 2.092 islles menores. 

La islla de Ellesmere ye la mayor del archipiélagu y ocupa el 10º llugar del mundu. Otreses importantes son la islla Amund Ringnes, islla Axel Heiberg, Islla de Bathurst, islla Borden, islla Cornwall, islla Cornwallis, islla Devon, islla Eglinton, islla Ellef Ringnes, islla Mackenzie King, islla Melville y la Islla del Príncipe Patrick. 

La superficie total de les islles supón un área de 419.061 km². L'archipiélagu recibió'l nome n'honor a Isabel II, por cuenta del so coronación como Reina de Canadá en 1953. La mayoría atópense despoblaes, siendo la so industria principal la estracción de petroleu. Los mayores conceyos son les aldeges de Resolute, na islla Cornwallis, y de Grise Fiord, na islla de Ellesmere. 

Les islles fueron afayaes polos europeos en 1616, pero nun fueron dafechu esploraes y cartografiadas hasta les espediciones britániques y noruegues del sieglu XIX. La mayoría d'elles fueron esploraes por William Parry, de que'l so nome deriva la denominación orixinal.

## Islles de la Reina Isabel
Recuéyense de siguío, en forma de tabla, les principales islles del grupu. Puede ordenar según toles columnes de la tabla ensin más que clickar nes fleches qu'apaecen na primer fila.

## Ver tamién

## Notes y referencies

## Enllaces esternos
*Representación nueva y precisa de la parte meridional d'América, qu'inclúi Brasil, el Caribe, el Nuevu Reinu de Guayana, Castiella del Oru, Nicaragua, les Antilles, y Perú; y per debaxo del trópicu de Capricorniu: Chile, el Ríu de la Plata, la Patagonia y l'Estrechu de Magallanes dende 1602 d. C.
Calzada del Xigante

La **Calzada del Xigante** o **de los Xigantes**  ye un área que contién unes 40 000 columnes de basaltu provenientes del enfriamientu relativamente rápido de la llava nun cráter o caldera volcánica, qu'asocedió hai unos 60 millones d'años. Atópase na mariña nororiental de la islla d'Irlanda, unos 3 km al norte de Bushmills nel Condáu de Antrim, Irlanda del Norte. Foi declarada Patrimoniu de la Humanidá en 1986, y Reserva Natural Nacional (*National Nature Reserve*) en 1987. Foi afayada en 1693.

## Xeoloxía

El procesu xeolóxicu que da orixe a la formación de columnates basáltiques ye relativamente simple: la llava incandescente nuna chimenea volcánica o nuna Colada de llava colada puede llegar a esfrecese *in situ* cuando'l volcán o caldera cesen na so actividá eruptiva. Esti enfriamientu da orixe a la formación de basaltu, que ye una roca cristalina, anque con cristales por demás pequeños por cuenta que'l so enfriamientu foi bien rápido y con una presión muncho más débil que la que soporten les roques ígnees que dan llugar a la formación de granitu a mayores fondures: ello ye que'l basaltu va formándose na superficie de la llava nel cráter o caldera y va progresando en fondura. A midida que el basaltu va formándose mengua'l so volume y fórmense prismes xeneralmente hexagonales que la so separación compensa l'amenorgamientu del so volume (dixunción columnar). Darréu, la erosión actúa primeru sobre les roques de la contorna por cuenta de que'l basaltu ye muncho más resistente, quedando al descubiertu diches columnes.

## La lleenda irlandesa de la so creación
Cunta la lleenda qu'había dos xigantes, unu d'Irlanda (Finn) y otru de Staffa (Bennandoner), que se llevaben bien mal y de cutio tirábense roques. De tantu tirar roques formó un campu de piedres sobre'l mar. El xigante escocés decidió pasar el camín de roques y ganar al so adversariu, pos ésti yera más fuerte que l'otru. La muyer del xigante irlandés (Oonagh) vio cómo venía'l xigante escocés, asina que decidió vistir al so home de ñácaru. Al llegar l'escocés y ver que'l ñácaru yera tan grande, pensó que'l so padre sería'l triple de grande, asina que fuxó triando bien fuerte les roques, por que se fundieren nel mar y que l'otru xigante nun pudiera llegar a Staffa.

## Ver tamién
* Columnes basáltiques
* Pitón volcánicu de Cancarix

## Referencies

## Enllaces esternos
Arrozales en terraces de los cordales de Filipines

Los **arrozales en terraces de los cordales de Filipines** son un bien declaráu como Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 1995 y declaráu en peligru ente los años 2001 y 2012.

Les terraces tienen cerca de 2000 años, fueron construyíes na provincia d'Ifugao nes islles Filipines polos antepasaos de los indíxenes de Batad. Piénsase que les terraces fueron construyíes con equipamientu mínimu, mayoritariamente a mano polos pueblos locales. Les terraces tán aproximao a 1500 metros d'altor sobre'l nivel del mar y tomen 10.360 km² de monte.

Tán alimentaos por un sistema de regación antiguu, presente na selva tropical percima de les terraces.

Los pueblos locales inda cultiven arroz y vexetales nestes terraces.

## Ver tamién
* Patrimoniu de la Humanidá en Filipines

## Referencies

## Enllaces esternos

* , n'inglés.
Obeliscu d'Aksum

L**'obeliscu d'Aksum** ye un antiguu obeliscu etíope de granitu de 1700 años d'antigüedá, que foi reerigido en 2008 en siendo devueltu per Italia, que lo llevara a Roma en 1937 como troféu de guerra. Ta decoráu con dos puertes falses na base, y decoraciones similares a ventanes en tolos sos llaos. Termina nuna parte cimera semicircular, que solía tar zarrada por marcos metálicos.

## Historia
L'obeliscu foi ellaboráu y alzáu na ciudá d'Aksum (actual Etiopía) mientres el sieglu IV por súbditos del reinu d'Aksum, una antigua civilización etíope. Darréu derrumbóse, partiéndose en tres trozos. Probablemente por cuenta de un terremotu, una y bones la zona tien una alta actividá sísmica. Neses condiciones foi atopáu pol exércitu italianu a finales de 1935 mientres la invasión italiana de Abisinia. En 1937, dempués de la guerra ítalo-abisinia, foi treslladáu a Italia como troféu de guerra pol réxime fascista. Llegó a Nápoles en barcu el 27 de marzu de 1937 y foi lleváu a Roma. El 28 d'ochobre foi ensamblado na plaza de Porta Capena, frente al ministeriu de la África Italiana (más tarde sede de la FAO), conmemorando'l 15º aniversariu de la marcha fascista sobre Roma. Nun alcuerdu cola ONX en 1947, Italia alcordó retornar l'obeliscu. Nos siguientes 50 años fíxose pocu por respetar esi alcuerdu.

Dempués d'años de presión, el gobiernu italianu empezó'l procesu de devolución l'obeliscu, n'abril de 1997. El primer pasu foi desmantelalo pa embarcalo a Etiopía en marzu de 2004. Sicasí, el procesu de repatriacion viose entorpecido por delles torgues: la pista del aeropuertu d'Aksum yera demasiáu curtia pa un avión de carga, anque esti solu cargara la tercer parte del obeliscu; y l'accesu al traviés del puertu d'Eritrea yera virtualmente imposible, por cuenta de conflictos políticos ente Eritrea y Etiopía. Otra razón pal retrasu na devolución del obeliscu foi la declaración del gobiernu italianu de que nun esistíen fondos abondos pa pagar el tresporte. Los Estaos Xuníos negaron la so ayuda diciendo que los sos aviones de carga taben comprometíos na guerra d'Iraq. Numberosos intentos per parte del profesor Richard Pankhurst fueron infructuosos hasta qu'un ciudadanu etiope-americanu amenació al gobiernu italianu con una posible coleuta virtual.

La pista nel aeropuertu de Axum foi entós acondicionada pa facilitar la torna del obeliscu, que les sos partes caltener nun almacén del aeropuertu de Roma-Fiumicino hasta'l 19 d'abril de 2005, día en que se tresportó la primer pieza. L'obeliscu, al llegar a Etiopía, permaneció nun almacén mientres se decidía cuál yera la meyor opción pa la so restauración ensin alteriar otros patrimonios nel área. 

El reensamblaje de les partes empezó en xunu de 2008, añu en que'l monumentu volvió a la so forma y llugar orixinal, siendo inauguráu'l 4 de setiembre de 2008. Esisten dellos obeliscos n'Eritrea y Etiopía, como'l de Hawulti en Metera.

## Referencies

## Enllaces esternos

* L'Obeliscu llega a Etiopía (inglés) (BBC News)
* The Axum Obelisk (Embaxada d'Etiopía nel Reinu Xuníu, n'inglés)
Linz

**Linz**  ye una ciudá allugada nel nordeste d'Austria y trevesada pel ríu Danubiu. Ye la capital del estáu de l'Alta Austria (*Oberösterreich*) y la tercera más poblada del país, tres Viena y Graz. Cuenta con 203.012 habitantes (xineru de 2017) y un área metropolitana de más de 700.000.

## Historia
La ciudá foi fundada polos romanos, que la llamaron Lentia.

Mientres la mayor parte de la so historia, la ciudá solo foi una capital provincial y un importante encruz de diverses rutes comerciales.

Última estancia na que l'Emperador Federico III d'Habsburgu pasó los sos últimos años. Mientres un curtiu periodu foi la ciudá más importante del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu. Sicasí, perdió'l so rangu y tres la muerte del emperador en 1493, la capital volvió a Viena y Praga.

Nel añu 2009 Linz foi la Capital cultural europea.

## Monumentos
Los edificios relixosos más importantes de la ciudá son los sos dos catedralesː l'antigua y la moderna (neoclásica), alzada nel sieglu XIX según diseñu de Vincenz Statz (arquiteutu encargáu de les últimes actuaciones de construcción de la catedral de Colonia) y anguaño la ilesia más grande d'Austria.

## Intereses históricos
Cerca de Linz, nel pueblu de Leonding, tán soterraos los padres d'Adolf Hitler, quien asistió al institutu de segunda enseñanza "Fadingergymnasium" de Linz y tenía gran ciñu per esta ciudá, a pocos quilómetros de la cual nació.

Tamién foi nesta ciudá onde Simon Wiesenthal fundó la so Centru de Documentación Xudía col enfotu de detener a los nazis fuxíos tres la Segunda Guerra Mundial.

## Educación

## Tresportes

## Deportes

## Cultura

Anguaño Linz destaca pol "Ars Electronica Center - Museum of the Future" y los premios "ars electronica" que premien cada añu les propuestes más novedoses y creatives del ámbitu de l'animación dixital y usu de los nuevos medios. El "ars electronica" ye un premiu famoso y deseyao en tol mundu.

## Lincienses pernomaos

## Ciudaes hermaniaes

Linz ta hermanada coles siguientes ciudaes:

## Ver tamién
* Ruta cicloturista del Danubiu, que nel so tramu d'Austria pasa pela ciudá de Linz

## Referencies

## Enllaces esternos

* Web de Linz 
* Universidá Johannes Kepler 
* 360 ° Semeyes de Linz
Liúbertsy

**Liúbertsy** () ye una ciudá del óblast de Moscú, en Rusia, centru administrtivo del raión homónimu. Ta asitiada nes contornes de Moscú, a unos 20 km del centru de la capital. La so población yera de 158.190 habitantes en 2010.

## Historia

La primer mención sobre la llocalidá remontar a 1621, como un pueblu de nome *Liberitsy*. Foi posesión d'Aleksandr Ménshikov en tiempos del zar Pedru III. Hasta'l sieglu XIX la ciudá tuvo un calter marcadamente agrícola. A finales d'esti sieglu, dau la crecedera de población de la capital y la proximidá de Liúbertsy a ella, convertir nuna ciudá satélite de Moscú. Foi-y otorgáu'l estatus de ciudá en 1925.

## Demografía

## Economía y tresporte

Coneutada per ferrocarril a Moscú (cuatro estaciones), cuenta con grandes conxuntos de habitajes y delles fábriques d'importancia (Kamov, construcción d'helicópteros; maquinaria agrícola).

## Referencies

## Enllaces esternos

* Sobre la historia de la ciudá (en rusu)
* Informaciones sobre Liúbertsy (en rusu)
Balakovo

**Balakovo** () ye una ciudá del óblast de Sarátov, Rusia. Foi fundada en 1762, y ye ciudá dende 1913. La so población yera de 197 300 (censu del añu 2010). 

Balakovo ye l'allugamientu de la estación de Hidroeléctrica de Sarátov sobre'l ríu Volga y de la central nuclear de Balakovo. Ye sirvida pol aeropuertu de Balakovo, qu'anguaño nun funciona y úsase como pista de carreres nel estilu de Drag Racing (dende 2009). 

## Historia

La hestoria de Balakovo empieza dende'l primer terciu del sieglu XVIII. Nel archivu de San Petersburgu afayóse un documentu del añu 1738 nel que méntase una propiedá de cosacos que taba dispuestu a dos verstás (antigua midida rusa ≈ 1,06 km) del Volga. El decretu de Catalina II el 14 d'avientu de 1782 dio empiezu a la población de la vera esquierda de Volga. Nos finales del sieglu XVII Balakovo siguía inorando'l poder de terratenientes. En 1780 foi incluyida nel dominiu de Saratov. En 1911 espublizśe un decretu según el que Balakovo adquirió l'estatutu de la ciudá col derechu d'autonomía. En viéspora de la revolución del 1917 Balakovo tenía 6 ilesies, 7 colexos, una central llétrica, una fábrica de fundición de fierro de F.Blinov, una fábrica mecánica del motor petroleru de los hermanos Mamin, los talleres d'arreglu de barcos, carpintería, moblería, serreríes, molinos, un hospital públicu y una biblioteca. 

F.A.Blinov y Mamin son famosos por inventar el vehículu autopropulsor de ruedes. L'aspeutu de la ciudá ye'l frutu del trabayu de los arquiteutos Schechtel y Meyer. Recuperando l'aspeutu históricu nel centru de la ciudá Balakovo ta creciendo polos edificios nuevos pelos estremos. La estación de los trenes y la estación de los autobuses representen un nuevu aspeutu de la ciudá y sírven-y d'adornamientu modernu.

Dende'l 1956 hasta'l 1971 foi construyida la central hidroeléctrica que llevó al hinchente de la parte riberana de la ciudá y a la crecida de Volga. Ye lo que camudó la ciudá y foi la razón del so aumentu. Bien llueu foi construyíu'l complexu industrial que contién más que 20 edificios.
En 1985 empezó a funcionar la central electronuclear.

## Llugares Turísticos
Balaсovo de cutiu llámen-y la "Venecia del Volga", por cuenta de que tien una canal de navegación. Los sitios turísticos más famosos son los edificios de los sieglos XIX y XX: la finca y Paisio Anisim Maltsev, Trading House Schmidt (1911), el fueu de la torre, la casona de Vladimir Golovanov (1912) agora - el muséu, les cases de Jacob y d'Iván de la so madre (1910) , señorial Stroycov-Yaquímov (1902), Escuela de Comerciu (1910), Ilesia de la Trinidá (1908-1909, arquiteutu Schéjtel) casona de P.Máltsev (1900, arquiteutu Sсhéjtel) Casa Muséu Basil I.Chapáyev. 

## Deportes
L'equipu de la ciudá ye'l llamáu Speedway SK Turbina.

## Ciudaes hermaniaes
*  Pabianice, Polonia.
*  Trnava, Eslovaquia.

## Referencies

## Enllaces esternos
Parma

**Parma** ye una ciudá, capital de la provincia de Parma, dientro de la rexón italiana d'Emilia-Romaña. Foi coles mesmes, capital del históricu Ducáu de Parma. Cuenta con una bultable arquiteutura medieval y bellos montes qu'arrodien la ciudá.

El monumentu de Parma quiciabes más importante ye la Catedral (o *Duomo*) d'estilu románicu. Nel interior de la Catedral atopa'l famosu frescu na cúpula sobre l'Asunción de la Virxe pintáu por Correggio. Al llau de la catedral, na plaza de la catedral asítiase'l bautisteriu, obra maestra del arquiteutu y escultor Benedetto Antelami.

La ciudá alluga, ente otros, el famosu teatru d'ópera Teatru Regio y el pequeñu Teatru Farnesio, dafechu en madera.

Ye tamién conocida pola so industria agroalimentaria. Dos grandes empreses alimentarias d'esta ciudá son Parmalat y Barilla.

## Xeografía

Parma ta asitiada ente'l cordal de los Apeninos y la enllanada del ríu Po. La ciudá ta travesada y estremada en dos partes pel pequeñu ríu Parma, afluente del Po.

## Historia

*Ver [[Ducáu de Parma]]*

## Educación

## Tresportes

## Cultura

### Arquiteutura

Ente los llugares d'interés de Parma tán los sos palacios:
* El *Palaciu de la Pelota* o *[[Palazzo della Pilotta]]* (1583). Alluga l'Academia de Belles Artes con artistes de la escuela de Parma, la Biblioteca Palatina, la Galería Nacional Farnesio, el Muséu Arqueolóxicu, el Muséu Bodoni y el Teatru Farnesio.
* El Palaciu Ducal, alzáu a partir de 1561 pal Duque Octavio Farnesio sobre un diseñu de Jacopo Vignola. Construyíu sobre la zona de lo que primeramente yera un castiellu Sforza, foi ampliáu nos sieglos XVII y XVIII. Inclúi'l *Palazzo Eucherio Sanvitale*, con interesantes decoraciones que daten del sieglu XVI y atribuyíes a Gianfrancesco d'Agrate, y un frescu de Parmigianino. Anexu ta'l Parque Ducal, obra tamién de Vignola. Foi tresformáu nun xardín al estilu francés en 1749.
* El *Palazzo del Comune* («Palaciu del Conceyu»), construyíu en 1627.
* El *Palazzo del Governatore* («Palaciu del Gobernador»), que data del sieglu XIII.
* El Palaciu del Obispu (1055).
* El *Ospedale Vecchio* («Hospital Viejo»), creáu en 1250 y más tarde anováu en tiempos del Renacimientu. Güei guarda los Archivos Estatales y la Biblioteca Comunal.
* La basílica de Santa María de Steccata, construyida en 1521, p'allugar la imaxe de Santa María, venerada polos parmesanos.

### Lliteratura

Stendhal alcontró gran parte de la so obra *[[La cartuxa de Parma]]* (*La chartreuse de Parme*) na ciudá.

### Gastronomía

La ciudá ye tamién famosa nel mundu enteru poles sos especialidaes gastronómiques como, ente otres, el quesu parmesano o *parmigiano reggiano* (que comparte con Reggio Emilia) y el xamón de Parma.

## Deportes

## Demografía

## Parmesanos pernomaos

Amás, tien alcuerdu de cooperación con Manchester ()

## Referencies

## Enllaces esternos