Sustratu vascu en llingües romances

El **sustratu vascu nes llingües romániques** entiende tolos fenómenos d'interferencia llingüística del vascu o euskera (o más correutamente'l so antecesor históricu, protoeuskera, pre-protoeuskera o prerrománicu) sobre delles variantes romances de la península ibérica y dalgunes de les llingües romances que-y asocedieron como llingües falaes.

## Historia
Una teoría bien popular a principios del sieglu XX sobre la diverxencia de les llingües romániques ye la teoría del sustratu, según la cual unu de los motivos de diversificación ye que'l llatín de los conquistadores fuera aprendíu de manera imperfecta o siquier influyíu pola llingua prerromana autóctona de cada rexón a la que se llevó'l llatín. Acordies con esi enfoque tratar d'esplicar delles carauterístiques específiques de les llingües romániques de la península Ibérica y del gascón (SO de Francia) como resultáu de tresferencia de carauterístiques llingüístiques del vascu a diches llingües.

Recíprocamente, nel euskera apréciase un fortísimo impautu del llatín nel so léxicu avezáu, qu'hasta ciertu puntu llevó a l'ampliación del inventariu fonolóxicu del euskera. Desque se produció'l primer contautu col llatín, en redol al sieglu II&nbsp;e.&nbsp;C., el euskera y les llingües romances influyéronse mutuamente, de distintes maneres, anque especialmente en forma de préstamu léxicu. Obviamente, la influencia producióse sobremanera dende'l llatín escontra'l euskera, pero tamién esisten delles aportaciones vasques a les Llingües romániques (al aragonés, al castellán y al gascón principalmente).

Los datos históricos confirmen claramente la idea de Coromines de que la llingua vasca tuvo una gran vitalidá y prestíu na Baxa Antigüedá y Alta Edá Media, y el territoriu en que se falaba yera notablemente más ampliu que l'actual, estendiéndose a lo menos al norte d'Aragón y la Cataluña noroccidental, según a gran parte de Gascuña (suroeste de Francia). Mientres un curtiu periodu de tiempu mientres el s. X, el Reinu de Navarra foi'l reinu más fuerte de la península Ibérica, polo que tuvo un papel destacáu nel entamu de la "Reconquista" y el Camín de Santiago, en plenu apoxéu entós, percorría precisamente la ruta dende Aquitania a Galicia pasando pola actual Comunidá Foral de Navarra y la Comunidá Autónoma Vasca. 

Per otra parte, María Teresa Echenique considera que dende los primeros sieglos de la era actual, siempres hubo falantes billingües vascu-romances na zona de fala vasca, lo que facilitaría la influencia mutua. Echenique presupon qu'esistió ''continuum'' de variedaes romániques del norte d'España (dende'l gallegu al catalán) nel que participaríen variedaes romances nel País Vascu.

### La nacencia del castellán y la influyencia del vascu
El **castellán** ye una llingua romance del grupu ibéricu, que'l so orixe ye popularmente acomuñáu col condáu de Castiella, nes actuales provincies de Burgos, Vizcaya y Álava y col reinu medieval de Castiella, qu'incluyía aproximao l'actual provincia de Burgos y les comunidaes autónomes del País Vascu, La Rioxa y Cantabria, n'España; el centru del antiguu reinu ye la zona de La Bureba, onde se topa'l corredor de la Bureba, pasu obligáu pa entrar al pandu ibéricu dende'l norte peninsular, esto ye, dende Europa. Nesta área supónse que se falaba euskera davezu nel sieglu V, cuando s'empezar a considerar un "fala" bárbara y el llatín como llingua culta y escrita mesma de la cristiandá. Según la tesis de Ramón Menéndez Pidal, la fala romance de toa esta zona tuvo una gran influencia, especialmente en fonética, nel romance faláu na ciudá de Toledo, a partir del cual creóse'l primer estándar escritu del español nel sieglu XIII. Sicasí, otros autores, como Manuel Criado de Val, consideren que'l mozárabe faláu en Toledo antes de la conquista castellana, mal conocíu, foi más importante na formación del español.

Supónse que nesta dómina'l llatín yera faláu y escritu poles clases cultes, como llingua d'Estáu tresmisora de cultura escrita, ente que l'euskera caltener popularmente en zones rurales - yera solamente un "fala", pos nun se manifestaba por escritu - y reforzábase poles repoblaciones con "navarros" mientres la Reconquista. Por ello nun ye estrañu que los testos más antiguos en llingua romance del centro-norte de la península Ibérica que se conocen, les *[[Gloses Emilianenses]]*, de finales del sieglu X o principios del sieglu XI, que se caltienen nel Monesteriu de Yuso, en San Millán de la Cogolla (La Rioxa), incluyan nomes personales y frases n'euskera.

### L'aragonés y la influyencia del vascu
Históricamente les variedaes de navarroaragonés son falar romances que tuvieron un mayor contautu col euskera. Estes variedaes presenten igualmente dellos de los cambeos fonéticos del castellán que fueron atribuyíos a una posible influencia vasca.

### El gascón y la influyencia del vascu

La presencia d'un sustratu vascu-aquitano en dómina romana paez más claramente documentada al norte de los Pirineos que al sur. De fechu la moderna rexón de Gascuña y la variedá d'occitanu autóctona de dicha rexón, el gascón, deben el so nome al topónimu Wasconia, claramente rellacionáu col etnónimo vasconos, de que'l so nome derivar el gentilico "vascu".

El gascón ye la variedá más diverxente d'occitanu y dalgunos de les sos traces, como l'aspiración de *f-* inicial, trataron de ser esplicaos por influencia del sustratu vascu. Tien De recordase igualmente qu'una forma de gascón, l'aranés, ye cooficial nos valles pirenaicos de la Cataluña noroccidental (Val d'Aran), una rexón onde s'atestigua la presencia de topónimos d'orixe vascu mientres la Edá Media.

## Influencia nel nivel fonéticu-fonolóxicu
A nivel fonéticu podemos estremar dos árees d'influencia de tipu vascu o vascoide:
# D'un llau tenemos traces que tienen un epicentru claru na zona vasca y que s'espublicen a zones estremeres afectando al castellán, al gascón, al navarroaragonés y en parte al dialeutu occidental del catalán. D'esti tipu de traces puede aldericase si tratar d'una innovación local compartida o d'un influxu de la pronunciación vasca, anque los datos de reconstrucción del protoeuskera inducen a creer que siquier la mayoría seríen traces d'orixe vascu.
# D'otru tenemos una serie de traces que s'estienden dende Aquitania pola cordelera Cantábrica hasta Galicia y el norte de Portugal. N'ocasiones consideróse que s'aniciaríen nun sustratu previu desconocíu qu'influyiría en tola zona, inclusive sobre'l euskera. Esti sustratu supuestamente esplicaría una serie de coincidencies fonétiques comunes ente'l galaicu-portugués y el vascu-aquitano, como la cayida de /n/ intervocálica y la palatalización del diptongu /au/ orixinariu, según los restos d'un sistema de cuenta vigesimal en Zamora, Cantabria y Portugal (sistema que ye l'únicu esistente en vascu). Propúnxose inclusive identificar esti sustratu colos ligures (Ernst Gamillscheg). Con tou, tampoco puede refugase l'orixe vascu d'estes traces o qu'esi sustratu fora euskérico, y los ligures son un pueblu del que, anque ye bien mentáu nes fontes, apenes se sabe nada seguru sobre la so llingua.

Les traces fonétiques de más probable influencia vasca seríen los siguientes:
# Estructura vocálica con namái cinco vocales (nun estrema como'l catalán o'l gallegu ente y/o abierta y zarrada).
# Betacismu. Neutralización de la fricativa y la oclusiva llabiales a favor de la postrera (billabial oclusiva /b/). Ye una traza que s'atopa en castellán, asturlleonés, gascón y occitanu central, aragonés, catalán de Cataluña y norte de la Comunidad Valenciana, gallegu y dialeutos septentrionales del portugués, y nel sardu.
# Perda de /f/ inicial, en pasando por una fase d'aspirada /h/. El cambéu tamién s'atopa nel gascón, polo que la esplicación a partir del sustratu vascu paez plausible. Sicasí, el cambéu atópase coles mesmes nel asturlleonés oriental (faláu nuna zona habitada orixinalmente por tribus cántabres), les variedaes interiores más arcaiques del sardu, nel calabrés y en variedaes rumanes (meglenorrumano y istrorrumano). Nestos otros casos, el recursu al vascu nun paez razonable. Ello ye que ye posible que dichu cambéu inclusive n'español orixinalmente nun tenga que ver col vascu.
# Perda de les sibilantes sonores que s'ensorden y pasen a confundise coles sordes. Tal que reparó Martinet, esta simplificación fai que'l complicáu sistema de sibilantes del castellán antiguu convertir n'unu similar al del euskera. Esta traza tamién estrema al gallegu del portugués. Sicasí, esti reaxuste de les sibilantes ye tardíu y nun se dio hasta'l sieglu XVI, polo que podría ser independiente de la influencia del euskera.
# Apaición eventual d'una vocal protética delantre de /r/ inicial. Esti fenómenu se documenta con claridá en gascón y castellán antiguu (asina ‘arredondo’ por ‘redondu’), anque dexó dellos rastros nel actual (penase cast. ant. ‘repentirse’ lat. ‘repaenitere’; ‘arruga’ lat. ‘ruga’). Nuevamente la epéntesis tamién se da n'italianu, colo cual la influencia vasca nun sería la única posibilidá.
# Esistencia d'una apicoalveolar /s/ n'oposición a un fonema dentoalveolar o dental /s̺/, /θ/. Sicasí, la primera tamién s'atopa en dellos dialeutos romances del norte d'Italia, lo que refugaría la influencia vasca.

La cuestión de les cinco vocales foi bien aldericada por considerar se que ye un esquema bien común y que por azar les diptongaciones en ‘ie’ y ‘ue’ conduciríen a un esquema coincidente col vascu. Sicasí, argumentóse tamién qu'esta evolución sería causada precisamente porque los falantes falaben estremando namái cinco vocales (Alarcos).
 
Sobre'l betacismu tamién hubo alderique. Hai tracamundiu ente /b/ y /v/ tamién en francés, italianu y portugués, pero namái en posición intervocálica y fundiéndose en /v/; ente qu'en castellán el tracamundiu ye escontra /b/ y dase en toles posiciones. Pero sí se detecta'l betacismu nel aragonés, nel asturianu, nel gallegu y en dialeutos del catalán. Dámaso Alonso prefier entender el fenómenu non como vascu, sinón d'un hipotéticu sustratu del norte d'España, ente que Martinet considerar d'orixe vascu y que depués el castellán espublizaría esta traza.

Tamién hubo un gran alderique sobre la inclusión de la cayida de f- inicial. Un problema ye que la ortografía medieval castellana ye ambigua y que una esplícita F escrita nun dexa refugar una pronunciación aspirada de /h/, de la mesma manera que na actualidá una grafía H nun implica que se pronuncie una aspiración. Sía que non, rescampla que ye un fenómenu que'l so epicentru ta na zona vasca y, ello ye que detéctase en asturianu oriental, montañés y en gascón (nel que la f cayó en toles posiciones). Nel mesmu sentíu, yá Menéndez Pidal señaló que'l fenómenu detectar dende'l s. IX precisamente na zona castellana estremera cola llingua vasca (la Rioja, norte de Burgos, Cantabria) y que depués esta pronunciación foise estendiendo ya imponiendo sobre los demás dialeutos castellanos. Sicasí, otru romance vecín, l'aragonés, caltién la f inicial. Por eso, anque Rohlfs indica que tamién se detecta nel sur d'Italia, esto postreru paez un fenómenu ensin rellacionar y la opinión xeneralizada ye que sí ye una influencia vasca.

Otros fenómenos son pocu escamplaes. Asina se comentó que'l reforzamientu de la r- en posición inicial, onde namái s'almite la pronunciación de vibrante múltiple, pudiera tar rellacionada cola ausencia de r- inicial n'euskera. Esti fenómenu podría tar rellacionáu col del catalán y l'asturlleonés, onde inclusive se detecta un reforzamientu paralelu de /l/ (lat. ‘lluna’ cat. y ast. lluna; lat. ‘lupus’ cat. ‘llop', ast. llobu), pero ye difícil esplicalo como influencia vasca cuando'l euskera precisamente evita estos entamos añadiendo una vocal protética.

Tamién se detectaron serios nicios de que nes zones d'América onde hubo una importante inmigración de población vasca, quedaría influencia a nivel fonéticu. Asina s'esplicaría la pronunciación asibilada de les vibrantes 'r' y 'rr' de Chile y zones d'Arxentina, Bolivia y Paraguay, yá que n'España esta pronunciación se documenta precisamente nel País Vascu, Navarra y La Rioxa.

A lo último, queda por destacar el timbre de la /s/ española y la so oposición al fonema /θ/ (zeta); distinción que tamién podríamos venceyar al vascuenciu. Igual que n'euskera, el fonema /s/ del español non seseante suel ser apicoalveolar, articuláu cola punta de la llingua escontra los alveolos y una posición llingual cóncava. L'español non yá comparte'l mesmu tipu de /s/ col euskera, amás (en zones non seseantes) el castellán estrema /s/ d'un fonema interdental /θ/ (zeta) de cuenta que "coser" suena distintu de "cocer" y "amburar" distintu a "abrazar".

## Influencia nel nivel léxicu-semánticu

### Léxicu común
En dómina medieval, el euskera tuvo una fuerte influencia na llingua castellana, que foi perdiendo a partir del s. XV. Asina s'atopa en términos de respetu como'l personaxe del Cantar del Mio Cid 'Minaya Álvar Fáñez' o 'Miecha don Ordonio'; onde Minaya ta por 'el mio hermanu' y Miecha por 'el mio padre'. Minaya de eusk. *anaia* ('hermanu') y Miecha de *aita* ('padre'), términu con variantes 'eita', 'ecta', 'echa' en documentos medievales y que ye'l que da orixe a los topónimos col prefixu 'cha' como 'Chamartín' (*vide infra*). Ye bultable'l númberu de términos vascos na poesía del rioxanu Gonzalo de Berceo  (sieglu XIII) como 'azcona' ('llanza'), 'gabe' ('llocu', 'priváu'; eusk. *gabe* 'ensin'), 'socarrar' , 'zatico' ('zoquete') o la espresión 'Don Bildur' pa mentar al diañu(eusk. *beldur* 'mieu'). Per otra parte, tamién pueden atopase préstamos na xíriga de los fabricantes de triyos de Cantalejo, Segovia, denomada gacería y na xíriga de los canteros de Pontevedra, fala dos arxinas y de los canteros de Cantabria, la pantoja.

* **[http://lema.rae.es/drae/?val=agur agur]**, términu vascu de despidida procedente del llatín *augurium*. 
* **[http://lema.rae.es/drae/?val=ádene ádene]**, eusk. **lurte** 'desprendimientu de tierres', de **lur** 'tierra'.  
* **[http://lema.rae.es/drae/srv/search?id=d1jddrzftDXX2Ogxh0Nt angula]** 'cría de l'anguila', del llatín *anguilla*.
* **[http://lema.rae.es/drae/?val=aquelarre aquelarre]**, del topónimu eusk. **Akelarre**, de ***aker-larre** 'prau del machu cabrío'. 
* **[http://lema.rae.es/drae/?val=azcona azcona]**, eusk. **azkon** 'dardu'.
* **[http://lema.rae.es/drae/?val=llueca llueca]**, eusk. **zinzerri** 'campana que se colgar del pescuezu de los reses nos fataos pa saber ónde s'atopen estos'. 
* **[http://lema.rae.es/drae/?val=chabolu chabolu]**, eusk. **txabola** (del francés *geôle*  "oveya") non 'ch', polo que de 'catulus' esperaríamos **cajo o **quexo; 2) nun hai esplicación a la fin en '-orro' y, ello ye que esti tipu de finales en r múltiple suel ser consideráu un niciu d'influencia vasca. La hipótesis vasca esplicar a partir d'una metátesis del vascu 'txakur' que orixinariamente yera un diminutivu de 'zakur' "perru", tal que esplica Mitxelena. Sía que non, dambes propuestes impliquen cierta influencia vasca y la hipótesis llatina nun puede esplicase como una evolución regular.
* **[http://lema.rae.es/drae/?val=guitarra guitarra]** : l'adautación de la pallabra llatina 'cithara' (del griegu 'kithara') a "guitarra" al traviés d'una pronunciación vasca esplicaría tantu la sonorización /g/ como la 'r' múltiple. Entwistle indicar na so llista de vasquismos. Sicasí, paez contradicir a esta teoría que n'italianu tamién se diz *chitarra* (cola vibrante múltiple) y, per otra parte, el cambéu *c > g* ye común en delles pallabres romances dende'l llatín (cf. *cat(t)us* > esp. *gatu*, it. *gatto*, o tamién *quiritare* > esp. *glayar*, it. *gridare*, etc.).

N'otros casos hai pallabres nes que s'abarrunta la intervención d'un sustratu vascu o vascoide. Asina, el términu **regueru** correspondería al llatín hispánicu **arrugia** (Pliniu'l Vieyu), que Tagliavini considera d'un estratu preindoeuropeo (con paralelos nos Alpes que conducen a una protoforma ***rogia**), que la so forma hispana correspondería a un sustratu de tipu vascu qu'esplicaría la vocal **a-** protética. Con tou, esti tipu de términos pasaría a los romances peninsulares non direutamente dende una llingua vasca, sinón dende'l llatín dialeutal de Hispania.

### Topónimos
Pueblos del pandu, especialmente na provincia d'Ávila, como Mingorría, Niharra, los múltiples Narros y Naharros, tolos Blasco y Muño: Muñogalindo, Muñana, Mengamuñoz, Muñogrande, Muñotello, Muñomer, Blasconuño. Pueblos de Segovia y Madrid del tipu Gasconos. Los que terminen en *–eta* (francés –ette), *–egi* (francés –eguy), *–aga*, *–arra*, *–aca*, *-edo* y *–fola*, o los qu'empiecen por *nava* o *naba* en vascu *llanura próxima al monte, aguada, depresión, ribayu* (topónimos bien comunes tamién n'Ávila). La presencia d'estos topónimos en zones como Ávila, consideraes fuera de la llende de la influencia vasca, débese, sicasí, a repoblaciones realizaes mientres la Edá Media con colonos procedentes del norte de la península y de Gascuña. El mesmu fenómenu atópase en dellos otros llugares, más aisllaos, de Castiella La Mancha y Castiella y Llión. Sicasí, la presencia de topónimos vascos n'Aragón, Cataluña y el norte de Castiella, tales como valle d'Arán ("valle" n'euskera), Bisaurín, ..., sí que se rellaciona con poblaciones estables de falantes neses zones.

Otru tipu de topónimos vascos bien estendíu son los que tienen un entamu en Cha- siguíu d'un nome de persona, tal que amosó Menéndez Pidal. Ello ye debíu al ampliu usu que tuvo na Edá Media l'apellativu vascu 'echa' (eusk. actual 'aita') "padre" como títulu honoríficu. Ente estos topónimos tenemos Chamartín (unu en Madrid, otru n'Ávila), Chaherrero (Ávila), Chagarcía (Salamanca), Muñochas (Ávila) o Chavela (Madrid; el nome Bela, o Vela, ye un nome vascu d'usu bien estendíu nel medievu).

Na Sierra d'Ávila, nes proximidaes de la llocalidá de Narrillos del Rebollar, atópase'l Cuetu de Gorría (eusk. "mendi gorri"). Otros topónimos d'esta zona d'Ávila son: Garoza y Muñez.

### Apellíos
Amás de los apellíos fácilmente reconocibles como vascos y que s'atopen con normalidá como apellíos españoles (p. ex. Mendizábal) son numberosos los apellíos vascos incorporaos a la onomástica española.

La más esitosa aportación del euskera a l'antroponimia mundial ye'l nome de *Javier*. Provién del pueblu de Javier (Navarra) y popularizóse porque naciendo ellí, Francisco de Jaso tomó como nome relixosu'l de Francisco de Javier. *Javier* ye un topónimu que ye una de les diverses variantes de *Etxeberri* 'casa nueva'. Pela so parte, l'apellíu *García* (formes antigües: *Garsea*, *Garzea*) podría tener etimoloxía vasca, créese que provién de *gaztea* 'el mozu' o de *hartz* 'osu'. De primeres foi usáu como nome (*García* o *Garcés*) pero, al cabu de los años, al prohibise l'usu de nomes non cristianos, pasar a usar como apellíu;  sicasí Koldo Mitxelena nun considera segura esta rellación.

Otros conocíos apellíos con etimoloxía vasca son: *Aznar* (forma antigua *Azenari*), de *aze(a)ri* 'foín'; *Barrios*, de *Berrioz* (nuevu caserío formáu pola unión matrimonial ente miembros de dos caseríos vecinos); *Bolívar*, de *bolin-ibar* 'vega del molín'; *Cortázar*, de *korta-zahar* 'establu vieyu'; *Mendoza*, de *mendo(i)tz* 'cuetu, collada'; *Ochoa*, de *otsoa* 'el llobu'; *Ortiz*, adautación vasca del patronímicu de *Fortuño*.

### Espresiones

## Ver tamién
* Idioma aragonés
* Euskera
* Historia del euskera
* Llingües romániques
* Llingües iberorromances
* Llingua gallega
* Idioma español
* Idioma catalán
* Idioma occitanu
* Navarroaragonés
* Reinu de Navarra
* Sustratu

* *Diccionariu por Raigaños del Llatín y de les voces derivaes*. Autor: Santiago Segura Munguía.
* *Hestoria y xeografía d'España ilustrada pol idioma Vascuenciu*. Autor: Juan Antonio Moguel.

## Referencies

### Bibliografía

* Materiales pa una Hestoria de la Llingua Vasca na so rellación cola Llatina. Autor, Julio Caro Baroja.
* Los pueblos del Norte d'España. Autor, Julio Caro Baroja.
* Sobre'l mundu ibéricu-pirenaicu. Autor, Julio Caro Baroja.
* "Ordenanzas de Huesca de 1349", Revista d'Archivos, Biblioteques y Museos, t. III, 1013, páx. 433 «*Item nyl corredor non sia usáu que faga mercaduria nenguna que merque nin vienda ente nengunes persones faulando en sonadiella, nin en abraych nin en bansquenç, et qui lo faga pague por cotu XXX sol*»
* Azkue Aberasturi, Resurrección M. de. “Euskalerriaren Yakintza”. Lliteratura Popular del Pa!s Vascu. Vol. 3: Proverbios, modismos, llinguaxe infantil, traballingües, nomatos, acertijos. Madrid: Espasa-Calpe. 1945.
* Diccionariu enciclopédicu español Espasa. Espasa-Calpe, Madrid, 1988.
* Corominas, Joan. “Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico”. Gredos, Madrid, 1991.
*  
*  
*  
* (traducción de la 5ª edición italiana de 1969)
* 
* 
* 

## Enllaces esternos
* Hestoria del euskera. 
* Orixe del Castellán.
* vascu-en-el castellán.html Influencia del vascu nel castellán
* El gallegu portugués y les sos rellaciones de sustratu cola Aquitania  artículu de Kurt Baldinger.
* Principales topónimos euskéricos de La Rioxa por Eduardo Aznar Martínez.
* Los Pirineos: un nexu d'unión ente l'occitanu y l'aragonés artículu de Francho Nagore Laín en *Revista de Filoloxía Románica* nᵘ 18/2001. Inclúi datos sobre axugos vascos en voces pirenaiques en gascón, catalán y aragonés.
* Primeres pallabres escrites n'euskera del códiz AEmilianensis 60. Presentación en PowerPoint de Pedro Benito Somalo
* Ergatividad-Causatividad nes Gloses Emilianenses Euskeras por Dolores González