Celia Cruz

**Úrsula Hilaria Celia Caridad Cruz Alfonso**  más conocida como **Celia Cruz**, foi una cantante Cubana, la más popular de la música del so país. Ye moteyada como *.

A lo llargo de la so carrera, Celia Cruz interpretó y popularizó internacionalmente ritmos como'l [[Son cubanu|son]], [[son montuno]], [[guaguancó]], [[rumba]], [[guaracha]] y [[boleru]]. Sicasí, el xéneru que llevó al estrellalgu foi la *salsa*, ritmu cubanu influyíu por estilos de distintos partes del mundu, y que la estableció como una de les principales artistes femenines na historia de la [[Música d'América Llatina|música llatinoamericana]].

Construyó la so carrera nun principiu en [[Cuba]], depués en [[Méxicu]] (país onde tamién pertenez a la [[Dómina d'Oru del cine mexicanu]]), [[Colombia]], [[Venezuela]] y el restu de Llatinoamérica, yá darréu n'[[Estaos Xuníos]] y por tolos continentes del mundu. Celia Cruz foi, si non la más, una de les más destacaes cantantes y meyor pagada del [[sieglu XX]]; rompió mitos convirtiéndose ella mesma nun mitu, marcó pautes y estableció un finxu na historia de la música cubano y llatinoamericano. Creó un estilu únicu y una imaxe icónica d'insuperable curiosu gracies a un don carismáticu y musical difícilmente repetible, estableció un llugar de respetu pa les muyeres qu'interpreten [[Folclor|música folclórica]] polo que ye'l paradigma y la bandera de la lliberación femenina na [[música popular]] del [[América|continente americanu]], conquistando amás distintos continentes y tresmitiendo la so máxica allegría, contaxosa hasta nos territorios más alloñaos, abriendo'l camín a los artistes llatinos en llatitúes onde ella foi quien primero espunxo y espertó l'interés del públicu a la música de Llatinoamérica, polo que se-y considera como'l símbolu auténticu de la [[Cultura d'América Llatina|cultura llatina]] nel mundu.

Celia Cruz tamién fixo famosa la espresión «» qu'adoptó y quedó na memoria coleutiva como la so frase identificativa, qu'ella glayaba como anunciu carnavalesco afalando a la diversión. Con un talentu ensin precedentes ya incomparable y una enerxía insólita convertir nun iconu y baluarte de la música a nivel mundial y ye la cantante hispana que más ciñu y siguidores llogró nel mundu. La so carrera formó un legáu invaluable y referencia ineludible pa les futures xeneraciones qu'afayen nella una atanante y prolífica fonte d'inspiración.

== Biografía ==
Nació nel barriu de Santos Suárez de L'Habana. El so padre, Simón Cruz, yera un fogoneru de ferrocaril, y la so madre, Catalina Alfonso Ramos, ama de casa. Celia Cruz compartió la so infancia colos sos trés [[hermanu|hermanos]] –Dolores, Gladys y Bárbaru– y numberosos primos, y los sos queferes incluyíen ruar con [[Nana (cantar de trubiecu)|cantares de trubiecu]] a los más pequeños; asina empezó a [[cantar]]. Solía reparar los [[baille]]s y a les orquestes al traviés de les ventanes de los cafés cantantes, y nun vía la hora de saltar al interior. Sicasí, namái la so madre aprobaba esa afición: el so padre quería que fora maestra d'escuela, y non ensin pesar intentó satisfae-y y estudiar maxisteriu, pero pudo más el corazón cuando taba a puntu de terminar la carrera y abandonar pa ingresar nel Conservatoriu Nacional de Música.

Mentanto, Celia Cruz cantaba y baillaba nes corralas habaneres y participaba en programes radiofónicos p'aficionaos, como *La hora del té* o *La corte suprema del arte*, nos que llograba primeros premios tales como un pastel o una cadena de plata, hasta que pola so interpretación del tangu "Señardá" recibió en pagu 15 dólares en Radio García Serra. Más tarde cantó nes orquestes *Gloria Matancera* y *Sonora Caracas* y formó parte del espectáculu *Les mulates de fueu*, que percorrió [[Venezuela]] y Méxicu.

=== Entamos profesionales ===
Antes d'ingresar na orquesta *Sonora Matancera*, Celia Cruz participó nun espectáculu musical y comedia tituláu «La corte suprema del arte» onde compartió escena con cantantes destacaos de la dómina, como Aurora Linchetti. Poco tiempu dempués participó na *Radio Cadena Suaritos*, xunto a una agrupación qu'interpretaba coros yorubas y ritmos de batá, llogrando por esa dómina la so primer grabación xunto al cantante [[Obdulio Morales]]. Les temes que grabó nesi momentu seríen incorporaos más tarde a una de les primeres compilaciones del so trabayu en formatu de [[LP|llarga duración]]. En [[1948]], Roderico *Rodney* Neyra fundó'l grupu de baillarines *Les Mulates de Fueu* y Celia foi contratada xunto a esti grupu como cantante, algamando un gran ésitu. En [[Venezuela]] ye contratada pa grabar los sos primeros discos de 78&nbsp;rpm comerciales pola discográfica *Comercial Serfaty* sofitada pola Orquesta "Leonard Melody" coles siguientes temes:



Esi mesmu añu tamién rexistra cola orquesta venezolana de [[Luis Alfonzo Larraín]]:



Para [[1949]] rexistra cola Sonora Caracas:



A mediaos d'añu viaxa'l grupu a [[Méxicu]], llogrando los mesmos ésitos y, al tornar a L'Habana, Celia grabaría dos tarrezas cola agrupación Sonora Matancera.



Poco dempués foi contratada pola emisora *Radio Cadena Suaritos*. Llegó l'añu de [[1950]], cuando conoció al empresariu Rafael Sotolongo quien la buscó porque quería que cantara col Conxuntu *Sonora Matancera*, una y bones la cantautora [[Myrta Silva]] decidiera dexar l'agrupación pa retornar a [[Puertu Ricu]] onde adquiriera una propiedá y quería esfrutala, dexando disponible la vacante pa una voz femenina. El so ingresu foi aprobáu pol direutor de l'agrupación, [[Rogelio Martínez]]. Al enterase de dicha entrevista los directivos de la radio onde trabayaba, foi despidida arbitrariamente.

=== La Dómina d'Oru cola Sonora Matancera ===
Esistía un programa de radio llamáu "*Cascabeles Candado*" y que la so orquesta esclusiva yera la Sonora Matancera. Un bon día, Celia depués de la entrevista con Don Rogelio foi a *Radio Progresu* onde ensayaben de llunes a sábadu de 9 a.m. a 12 p.m., col primeru que s'atopó nel estudiu foi col que sería'l so futuru maríu: [[Pedro Knight]] que yera'l segundu trompetista de la Sonora. Habiendo llegáu tolos integrantes, ensayaron, pero nun sonaba nada bien. Celia como tenía los sos arreglos que nun coincidíen col númberu d'integrantes de la Sonora, apurrir a Severino Ramos por que los afixera, y que la llamaren pa cuando tuvieren llistos los mesmos. Debutó cola agrupación el [[3 d'agostu]] de [[1950]]. Primeramente nun foi acoyida pol públicu, mandando cartes al direutor y a la Radio por que fuera camudada, nun llogrando'l so oxetivu. Rogelio Martínez, teniendo fe nella foi a la so casa discográfica SEECO Records, que'l so direutor y xerente yera Sidney Siegel. Ellí hubo otra oposición, una y bones el criteriu de *Mr. Siegel*, como lu llamaben, yera que les muyeres nun vendíen discos y nun podíen atrevese a cometer asemeyáu error, pero aun así, Rogelio convenció al dueñu retándolo y ye asina que grabó'l [[15 d'avientu]] de [[1950]] en formatu 78&nbsp;rpm. Los sos dos primeros cantares fueron:



Foi tal l'ésitu que *Mr. Siegel* dio'l vistu bonu y asina Celia empezó faciendo les sos grabaciones cola Sonora Matancera, matrimoniu musical que duró quince años. Los sos ésitos inolvidables: *Burundanga*, *Carambelu*, *El Yerberito Modernu*, *La to voz*, *Ritmu, tambó y flores*, *Pa' el palombu*, *Nuevu ritmu omelenkó*, *Vallán vallende*, *La sopa en botella*, en total rexistró 188 númberos.

Acompañada pola Sonora Matancera, Celia tamién realizó curties intervenciones musicales en películes mexicanes como *Salón México* ([[Emilio Fernández]], 1950) y *Una gallega en La Habana* (1953), cola comediante arxentina [[Niní Marshall]].

== Carrera nel esterior ==

=== Salida de Cuba: Dempués de la Revolución ===
El [[15 de xunetu]] de [[1960]], yá empecipiada la [[Revolución cubana]] dirixida por [[Fidel Castro]], surde un contratu pa la *Sonora Matancera* en Méxicu. Celia nun imaxinaba qu'enxamás volvería triar suelu cubanu. El gobiernu cubanu prohibió-y volver a Cuba. Cuando cumple'l mes d'estancia en Méxicu, recibe la noticia del fallecimientu del so padre Simón Cruz. Trabayaron nel *Terrazza Casín* dende'l [[22 de xunetu]] del mesmu añu hasta'l [[20 de payares]] de [[1961]]. Esi mesmu añu la *Sonora* y Celia viaxaron a los [[Estaos Xuníos]] y empezó a actuar Celia ensin la *Sonora* nel Hollywood Palladium na ciudá de Hollywood. En [[1962]], volvió integrase cola *Sonora Matancera* siendo contrataos pol empresariu Guillermo Arenas. Adquirió una vivienda en [[Nueva York]]. Anque intento tornar a Cuba pa ver a la so madre enferma, el gobiernu cubanu prohibió-y el regresu.

Un día fatal pa Celia llegó'l [[7 d'abril]] d'esi añu, cuando se taba preparando p'actuar, recibe la noticia del fallecimientu de la so madre Catalina Alfonso, que venía lluchando con un cáncer terminal de vexiga. Pero esi tragu amargosu superóse cuando'l [[14 de xunetu]] casar en ceremonia civil con [[Pedro Knight]]. Depués fixeron xira por [[Europa]] cola *Sonora Matancera* y en [[1964]], cuando s'atopaba en [[Xapón]], presentar con [[Tito Puente]].

En [[1965]], Celia remataría una etapa vertixinosa de quince años cola *Sonora Matancera*. Nesi ralu grabaría coles orquestes de [[René Hernández]] y [[Vicentico Valdés]] y termina el so contratu discográficu con Seeco Records. Al Celia quedar como solista, el so maríu Pedro Knight decidió dexar el so puestu na Sonora Matancera pa convertise nel so representante, arreglista y direutor personal, el [[30 d'abril]] de [[1966]]. Nesti tiempu, Celia Cruz adoptara la nacionalidá d'Estaos Xuníos. Esi mesmu añu, [[Tito Puente]] llamar pa trabayar xunto cola so orquesta.

En [[1966]], Celia y Tito Puente empecipiaron una asociación qu'editó cinco álbumes musicales. Tamién grabó álbumes cola Orquesta de *Memo Salamanca*, *Juan Bruno Tarraza* y una placa discográfica con *Lino Frías*, toos ellos so TICO Records. Estos álbumes nun algamar tanto ésitu como s'esperaba, pero unu qu'otru númberu sí tuvo ampliu espardimientu, como ye'l casu de *Bemba Colorá*. Sicasí, dempués d'ello, Cruz xunir a Vaya Records. Un cambéu musical facer ingresar a la *salsa*. En [[1973]], aliar col pianista y artista esclusivu del sellu disquero FANIA, [[Larry Harlow]] y encabezó un conciertu de [[música afrocubana]] nel [[Carnegie Hall]] de Nueva York. Ellí Celia Cruz interpretó *'Gracia Divina**, el so primer cantar de ''salsa'' y la puerta a esti nuevu ritmu. L'álbum resultante d'esti alcuentru foi producíu pol yá desapaecíu [[Jerry Masucci]] y quien ye consideráu unu de los creadores del xéneru ''[[salsa]]'' xunto al músicu dominicanu [[Johnny Pacheco]]. Darréu, participó nun llexendariu conciertu grabáu en direuto nel Yankee Stadium con The [[Fania All-Stars]], un conxuntu integráu por líderes de grupos llatinos que grababen pal sellu Fania.

=== Otros acontecimientos ===

Celia robló al llargu plazu cola casa discográfica de Masucci, VAYA (Subsidiaria de [[Fania Records|Fania]]). Ye asina que llanza'l so álbum "Celia & Johnny en [[1974]] con [[Johnny Pacheco]], que llogró [[discu d'oru]] y Celia llueu se xunió a la orquesta [[Fania All Stars]], que yera una combinación de los músicos de cada orquesta que tocaba pal sellu musical Fania. Cola Fania All Stars (Estrelles de Fania), Celia tuvo la oportunidá de visitar el [[Reinu Xuníu]], [[Francia]] y [[Zaire]]. Siguieron les grabaciones con Johnny Pacheco. En [[1977]], graba'l so primer discu col respaldu del trombonista y orquestador de ''salsa'' [[Willie Colón]], fusión que se repitiría en 1981 y en 1987.

En 1975, participa nel documental tituláu ''Salsa'', de Leon Gast, xunto a figures como Willie Colón y la diva mexicana [[Dolores del Río]].

Durante los [[años 1980]], Celia Cruz grabó y realizó delles xires en Llatinoamérica, presentándose en múltiples conciertos y programes de televisión onde quiera que diba, cantando tantu con estrelles nueves como de la so propia dómina.

En 1982 realcontrar cola Sonora Matancera, y grabó el discu ''Feliz Alcuentru''. Esi mesmu añu tamién se-y rindió un homenaxe nel [[Madison Square Garden]], y acompañar toos aquéllos que la sofitaron na so carrera artística y tamién artistes convidaos.

En 1984 conoz al presentador chilenu Mario Kreutzberger (conocíu como Don Francisco), quien la convida a actuar nel so programa ''Sábadu Xigante'' qu'animaba en Chile y años más tarde n'Estaos Xuníos.

En 1987, Celia fixo un conciertu en [[Santa Cruz de Tenerife]]. Esi conciertu foi reconocíu pola editora del [[Llibru Guinness de Récores]] como'l más grande al campu, que récor caltener anguaño. Na [[Plaza d'España (Santa Cruz de Tenerife)|Plaza d'España]] de Santa Cruz allegaron 250.000 persones (baillando'l mesmu cantar), xunto a la orquesta venezolana del maestru [[Luis María Frómeta ("Billo")]], la Billo's Caracas Boys. Esta foi la so única presentación con esta orquesta, a pesar de la so vieya amistá col maestru Billo. Viaxa a Venezuela pa participar per primer vegada nel "Miss Venezuela", lleváu a cabu nel maxestosu Teatru Municipal de Caracas.

En 1988 participó nel cantar: "Vasos Vacíos" colos Fabulosos Cadillacs.

En 1989 ganó'l so primer [[Premiu Grammy]] pol discu que grabó con Ray Barretto, y tamién foi convidada pa celebrar los 65 años de la Sonora Matancera nel [[Central Park]] de Nueva York, compartiendo escenariu colos sos antiguos compañeros como Nelson Pinedo, Daniel Santos, Carlos Arxentín, Vicente "Vicentico" Valdés y Bobby Capó.

En [[1991]], el 2 de febreru, Venezuela homenaxar cola firma del llibru de la casa del artista, onde Celia impunxo la so firma y buelgues, dexando un bellu mensaxe d'agradecimientu a Venezuela pol so ciñu y ciñu. En dichu llibru atopen les firmes de los más reconocíos artistes en Venezuela.

En [[1992]] participó colos actores [[Armand Assante]] y [[Antonio Banderas]] na película ''The Mambo Kings'' ("Mambo Kings"). Tamién participó nel homenaxe discográficu que se-y rindió a la cantante y actriz española [[Lola Flores]], grabando a dúu con ella la so yá famosa tema ''Burundanga''; participa per segunda vegada en "Miss Venezuela", compartiendo escenariu col so amigu, El Sonero del Mundu, Oscar D'León.

En [[1993]], sol sellu discográficu del empresariu Ralph Mercado (RMM Records), grabó'l so discu ''Azúcar negra''. Nesi mesmu añu, estrénase como actriz de televisión cola telenovela mexicana ''[[Valentina (telenovela de 1993)|Valentina]]'', xunto a [[Verónica Castro]].

En [[1994]], [[Willy Chirino]] produz-y el discu ''Irrepetible'', onde canta a dúu con ella la tema ''Caballero y Dama''. Nesti álbum atopen temes destacaos como ''La Guagua'', ''Mario Agüe'' de [[Pedro Luis Ferrer]] y ''Limón y Menta'' de la compositora [[Concha Valdés Miranda]].

En [[1990]] llogra viaxar a [[Guantánamo]] (Cuba), pa dar un conciertu. Cuando salió d'esta presentación llevar nuna bolsa unos gramos de tierra de Cuba, la mesma que pidió que fuera asitiada na so ataúd cuando morriera.

En [[1995]], el 18 de marzu, recibió un gran homenaxe en Venezuela onde llogró una estrella nel Paséu de la Fama de Caracas "Amador Bendayán", siendo la so primer estrella en Suramérica y el Caribe. Foi honrada tamién cola Orde "Alfredo Sadel", una de les más altes condecoraciones que da Venezuela a un artista, homenaxe entamáu pola Casa del Artista. Foi un momentu bien apreciáu pa la cantante, una y bones ésti foi'l primer país en brinda-y oportunidaes de grabación y sofita-y nel so desenvolvimientu artísticu. Nesti homenaxe participaron grandes amigos de Celia, tales como: [[Oscar D'León]], La India, Simón Díaz, Gilberto Correa y la so hermana Gladys Bécquer.

En [[1997]] acepta un nuevu retu na so carrera al protagonizar pa la rede televisiva mexicana [[Televisa]], la telenovela dramática ''[[L'alma nun tien color]]'', un ''remake'' de la clásica película mexicana ''[[Anxelinos Negros (película de 1948)|Anxelinos Negros]]''. Celia interpreta'l papel d'una muyer negra que da a lluz a una fía blanca, personaxe que nel so momentu interpretó la llexendaria [[Rita Montaner]]. El [[25 d'ochobre]] d'esi añu la ciudá de [[San Francisco (California)|San Francisco]] declara oficialmente esa fecha como'l Día de Celia Cruz.

En [[1998]] llanzó'l so discu ''La mio vida ye cantar'', del cual sale unu de los temes que la identificó de magar, ''La Vida ye un Antroxu''. Amás participó nel [[Teletón]] entamáu en Chile pol presentador Don Francisco, y en La Gran Nueche de [[Raphael (1cantante)|Raphael]], n'[[España]]. Viaxó a Venezuela pa participar na fiesta del 40 aniversariu de la orquesta venezolana "Los Melódicos", y la vida artística del so direutor Renato Capriles. Nesa festividá compartió escenariu con artistes de la talla de Oscar D'Leon y Andy Montañez, ente otros.

Otru afitáu destacable na so carrera asocedió en [[1999]], cuando foi convidada pol tenor italianu [[Luciano Pavarotti]] pa participar en [[Módena]] (Italia) nel conciertu ''Pavarotti and Friends''. Tamién esi mesmu añu robló un nuevu contratu cola empresa transnacional [[Sony Music]] pa la cual realizaría les sos últimes grabaciones.

Nel [[2000]] ye convidada al [[Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar]] en [[Chile]] onde se presenta con gran ésitu y gracies a la so simpatía y escelente calidá vocal ye escoyida polos periodistes que cubren l'eventu como la [[Reina del Festival de Viña del Mar]]. El mesmu añu ye nomada al Grammy y ganar pol so álbum ''Celia and Friends'', ensin pensar qu'esi mesmu añu [[Tito Puente]], finaría mientres yera interveníu quirúrgicamente.

Nel [[2001]] gana'l Grammy nuevamente pol so discu ''Siempre viviré''. Viaxa a Venezuela pa promocionar el so discu ''Siempre viviré'', realizando una amplia xira per tol país suramericanu.

=== Los sos últimos años ===
Nel [[2002]], grabó un nuevu álbum, ''[[La negra tiene tumbao (álbum)|La negra tiene tumbao]]'', nel cual [[Johnny Pacheco]] foi unu de los productores y nel que incursiona nes variantes modernes de los ritmos caribeños, influyíos pol [[rap]] y el [[hip hop]].Como lo entamaron nel añu 2001, ella viaxó a Venezuela pa celebrar los sos 55 años de vida artística, con una bella presentación na canal 4, Venevisión. Robló'l llibru de La Casa del Artista, como yá lo fixera nel añu 1991 n'otru homenaxe, y 25 años dempués volver a roblar pa conmemorar el so 55 años na música. Ufiertóse un gran conciertu nel Teatru Teresa Carreño, llamáu "Celia, 55 años de música". Esa foi la so última presentación en Venezuela. Al momentu de rematar el conciertu notóse-y un pocu murniu y dixo que cuando ella taba en Venezuela sentíase como na so patria y acutó que siempres llevaría a Venezuela nel so corazón. Esa foi la so manera de despidise de Caracas.


Durante una presentación en Méxicu, sufre un percance de salú. Arriendes de esto, afayar que carez de cáncer nel celebru (un [[glioma]], tumor cerebral bien agresivu), sometiéndose a una operación pa extirparlo a finales d'esi añu, pa depués intentar retomar la so carrera artística. Grabó un discu, el so postreru, tituláu ''Regalo del alma''. Nel [[2002]], y a pesar de la so enfermedá (yá que el tumor volviera crecer), presentose nos Premios Grammy Llatinos, onde foi ganadora del premiu, y participó nel musical cantando per primer vegada en direuto «La negra tiene tumbao». En marzu de 2003, el so últimu añu de vida, foi-y ufiertáu un homenaxe per parte de la cadena hispana d'Estaos Xuníos [[Telemundo]], nel que participaron figures como [[Gloria Estefan]], [[Marc Anthony]], [[La India (cantante)|La India]], [[Gloria Gaynor]], [[Patti LaBelle]] y otros más.

La tarde del [[16 de xunetu]] de [[2003]], finó na so casa de Fort Lee ([[Nueva Jersey]]) a la edá de 77 años. Por deséu espreso d'ella, los sos restos mortales fueron primeru treslladaos a Miami durante dos díes pa recibir l'homenaxe de los sos almiradores del exiliu cubanu, tornando y reposando finalmente nel Campusantu Woodlawn del Bronx (Nueva York).

== Homenaxes y premios póstumos ==


Nel 2003 foi-y dedicáu n'homenaxe póstumu'l prestixosu concursu "Miss Venezuela", onde participó'l so gran amigu Oscar D'León. Celia tuviera en dos ocasiones nesti magno eventu.

En febreru de [[2004]] el so últimu álbum, publicáu dempués de la so muerte, ganó un [[Premios Lo Nueso]] como meyor álbum de ''salsa'' del añu.

Al añu siguiente foi publicada una biografía titulada ''Celia: La mio vida'', basada en más de 500 hores d'entrevistes cola periodista mexicana [[Ana Cristina Reymundo]]. Entamóse llevar al cine la historia de la so vida y l'actriz d'[[Estaos Xuníos]] [[Whoopi Goldberg]], almiradora de la cantante, manifestó'l so interés en representala, pero'l proyeutu foi refugáu nel 2005.

A lo llargo d'una carrera de más de 50 años nos escenarios, collechó ensame d'ésitos, premios y reconocencies. Ye posesora d'una estrella nel Paséu de La Fama en Hollywood y en Caracas, cinco [[premios Grammy]], doctoraos Honoris Causa de tres universidaes d'Estaos Xuníos, según recibir en 1994 el premiu ''National Endowment for the Arts'', de manes del entós presidente [[Bill Clinton]], que constitúi'l más alta reconocencia que da'l gobiernu de los Estaos Xuníos a un artista. Ensame de discos d'oru y platino, una carrera onde grabó más de 80 discos, y foi acompañada polos más grandes cantantes del so tiempu, incluyíos munchos de fala non hispana, son muestra de la enorme reconocencia internacional que recibió Celia Cruz, que xustamente foi llamada **'.

Nel 2004, los organizadores del Antroxu de Santa Cruz de Tenerife dedicáron-y la presentación d'esi añu a la cantante, como tema principal del antroxu. La Gala d'Eleición de la Reina del Antroxu cerrar col cantar «El cielo tiene azúcar» compuesta polos autores canarios Gilberto Martín y Guillermo Albelo ya interpretada pol grupu tinerfeñu Sound Balera. El cantar foi acompañada por tolos componentes de les comparses del Antroxu de Santa Cruz de Tenerife. Tamién el so home Pedro Knight tuvo presente nesti homenaxe. Amás, durante la Gala l'alcalde de la ciudá de Santa Cruz de Tenerife, Miguel Zerolo Aguilar, declaró a Celia Cruz como Reina d'Honor del Antroxu de Santa Cruz de Tenerife. En 1987 Celia allegó a esti antroxu xunto a la orquesta Billo's Caracas Boys, a la qu'asistieron 250.000 persones, eventu rexistráu nel Llibru Guinness de los récores como la mayor congregación de persones nuna plaza al campu p'asistir a un conciertu. Dichu récor sigue vixente anguaño.

El 16 de xunetu de 2013 cumplióse'l décimu aniversariu de la muerte de Celia, nel que foi visitáu'l so mausoléu en Nueva York, recibiendo amás distintes condecoraciones póstumes. En 25 de payares del mesmu añu, la cantante Jennifer Lopez homenaxó a Celia cola so presentación na ceremonia de los American Music Awards. El so particular homenaxe trescaló al públicu presente.

En 2015, foi realizada la telenovela *[[Celia (telenovela)|Celia]]*, de RCN Televisión y Telemundo, que ta basada na so vida. Les encargaes d'interpretala fueron Jeimy Osorio y Aymée Nuviola, nes sos etapes de moza y adulta, respeutivamente. Y cuntó cola voz de Patty Padilla quien interpreto los cantares de la serie pol so gran paecíu a la voz de la cantante.

### Principales premios y nominaciones
#### [[Premios Grammy]]

#### [[Premios Grammy Llatín]]

## Discografía

El presente ye la discografía orixinal de Celia Cruz de la cual esclúyense los diversos discos en formatu de 78 rpm, grabaos antes del surdimientu del formatu LP.

### Seeco Records
**Cola Sonora Matancera**


.

**Compilaciones**



.

**Cola Orquesta de René Hernández**



.

**Cola Orquesta de Vicentico Valdés**



.

### Tico Records

**Con Tito Puente y Orquesta**



.

**Cola Sonora de Memo Salamanca**



.

* **Compilaciones**



.

### Fania - Vaya Label





**Con Johnny Pacheco**





**Cola Sonora Ponceña**





**Con Willie Colón**





**Con Ray Barretto**





**Cola Fania All Stars**





**Con Tito Puente y orquesta**




### Bárbaru Records

### RMM Records

### Sony Music Entertainment

### Universal Music Latin

### Cubanacan Records

### Elektra / Asylum Records

## Filmografía y televisión

### Películes

* *Salón México* (1948)
* *Rincón Criollu* (1950)
* *Una gallega en La Habana* (1955)
* *De llombu* (1955)
* *¡Olé, Cuba!* (1956)
* *[[Affair in Havana]]* (1957)
* *Amorcito Corazón* (1961)
* *Salsa* (documental)* ([[1976]])
* *Salsa* ([[1988]])
* *The Mambo Kings* ([[1992]])
* *The Pérez Family* ([[1995]])

=== Telenoveles ===

* *Valentina* (1993-1994) Lecumé
* *L'alma nun tien color* (1997) Macaria
* *Celia* (2015-2016) Celia Cruz

=== Especiales en DVD ===

* *Yo soy Celia Cruz*
* *¡Azúcar!, Homenaje a Celia Cruz*
* *Celia Cruz & Friends - A Night of Salsa**
* *La eterna voz*
* *Celia The Queen*
* *Celia Cruz and the Fania All-Stars in Africa*
* *An Extraordinary Woman*
* *In Africa: Guantanamera*
* *El show de Romerín*
* *El show de Romerín, vol. 2*
* *El show de Romerín, vol. 3*
* *El show de Romerín, vol. 4*

### Otros discos compilatorios

* *The Absolute Collection* (2013)
* *Celia: La Mazucamba* (2013)
* *Seleiciones Fania*
* *Historia de la salsa* 
* *Los guaracheros de La Guarachera*
* *Azúcar caliente*
* *Together*
* *Salsa Queen*
* *Candela pura*
* *Cocktail Hour*
* *A Rough Guide to Celia Cruz*
* *Cuba bella* 
* *El carnaval de la vida* 
* *Serie Cinco estrellas de oru* 
* *Latin Music First Lady*
* *Boleros eternos, vol. 1*
* *Boleros eternos, vol. 2*
* *Grandes mitos del siglo XX*
* *Éxitos eternos, vol. 1*
* *Éxitos eternos, vol. 2*
* *50 años cantando para ti*
* *49 Minutes: Willie Colon & Associates*
* *Serie 32*
* *75 aniversario / 75 canciones: tesoros matanceros*
* *Cambiando ritmos*
* *¡Siempre Celia!*
* *1952-1956* (+ Llibru)

* *Mango Mangüe*
* *Historia de la salsa* 
* *La cumbanchera*
* *La negra tiene tumbao*
* *Carnaval de éxitos*
* *Canto a la caridad*
* *Cuba guaracha y son*
* *Gozando...siempre gozando*
* *At The Beginning...*
* *Anthology*
* *Queen of Salsa* 
* *On Fire: The Essential*
* *Habanera*
* *Serie Inmortales*
* *Lo mejor de sus clásicos*
* *La reina y sus amigos*
* *Angelinos Negros*
* *Tributo a los Orishas*
* *Havana Days*
* *Con sabor a Cuba*
* *Salsa Superstar*
* *La irresistible*
* *Afrocubano*
* *Salsa y azúcar*
* *Madre Rumba*
* *Azúcar: A Lady and her Music*

## Ver tamién
* Música de Cuba
* *[[Salsa]]*
* Sonora Matancera
* Alies honoríficos na música popular

## Referencies

## Enllaces esternos
* 
* Páxina oficial de Celia Cruz
* Celia Cruz en Facebook
* Discografía de Celia Cruz
* 

### Videos
* Introducción de "La vida ye un antroxu" - Antroxu de Tenerife de 2004, dedicáu a Celia Cruz
* Videos de Celia Cruz