Cambéu fonéticu f — h del castellán

El **[[cambéu fonéticu]]** **«f → h»** ye unu les traces más distintives del español ente les llingües romániques (anque tamién se da en gascón, rumanu de Moldavia y Transilvania, asturianu oriental y, esporádicamente, otres llingües romániques). El fenómenu consiste en que, en ciertes condiciones fonolóxiques, la *f-* inicial llatina convertirse nuna *h-* aspirada que depués sumió nes variedaes estándar del español, magar se caltién la so pronunciación pa delles pallabres en dellos dialeutos, sobremanera en bona parte d'Andalucía, Estremadura y Hispanoamérica (tamién se caltién y ye carauterística diferencial del dialeutu oriental del idioma asturianu, según nos sos dialeutos de transición col idioma castellanu: el cántabru y l'estremeñu). Nesti artículu preséntense dellos estudios llevaos a cabu avera del fenómenu coles sos resultaos, según dalgunes de les teoríes ya hipótesis sobro qué motivos pudieron intervenir nél.

## El fonema /f/ na fonoloxía llatina

### El llugar de /f/ nel sistema consonánticu
Nes pallabres orixinales del llatín, la /f/ podía apaecer solamente en posición inicial, ente qu'en posición entemedia solo ta presente en préstamos d'otres llingües (p. ex., RUFUS ‘acoloratáu'). De xacíu, tamién nes pallabres prefijadas que'l so segundu elementu empezaba con una F-, esta podía tar en posición entemedia: DE-FENDERE ‘defender', CON-FUNDERE ‘confundir', etc. Al ser la única fricativa llabial ensin pareya dalguna (les otres fricatives yeren /s/ y /h/, esta postrera sumida de la fala escontra'l sieglu I), esti soníu afaíase bien inestablemente al sistema consonánticu; pero, quedaba fácilmente sometida a los cambeos de la evolución fonética.

## Evolución de /f/ n'español

### Posibles alófonos y la so distribución
La realización del fonema /f/ como fricativu billabial [ɸ], resulta abondo inestable, por esa razón tiende a sufrir ciertos cambeos na so realización fonética según los soníos con qu'entra en contautu. Asina, l'articulación [ɸ], dependiendo del contestu fonolóxicu, podía tener realizaciones de tipu *fortis* o de tipu *lenis.* Supónse [cita  que tenía trés alófonos:

* [h] énte les vocales velares /o, o/,
* [hɸ] (que puede trescribise tamién como [ɸh]) énte la semivocal /w/, y
* [ɸ] nes demás posiciones; esto ye, énte les vocales /i, y, a/ y les consonantes /j, l, r/.

Cuando un fonema tien dellos alófonos, como nesti casu la /f/, siempres ta sometíu a cambeos potenciales tocantes a la distribución de los alófonos. Unas condiciones fonolóxiques pueden o reforzar (p. ex., precedida d'una nasal /-nf-/ o siguida de líquides /-fl-, -fr-/) o relaxar l'articulación, hasta llegar a una simple aspiración. Nel dialeutu gascón del idioma occitanu, independientemente del contestu fonéticu, esta articulación [h] xeneralicense en toles posiciones; ente que n'español, solamente énte vocales (cola esceición del diptongu «ue», vease l'apartáu sobro'l contestu fonolóxicu de siguío):

* FILU > *híu*, cast. hilo o filo
* FESTA > *hèsta*, cast. fiesta
* FATU > hado (tamién en cast.)
* FLORE > *hlor*, cast. flor
* *FRATRE* > *hray* 'hermano', cast. flaire (frai)
* FRUCTU > *heruto*, cast. fruto
* CONFINE > *couhí*, cast. *confín*
* PROFUNDU > *prouhoun*, cast. *profundo*

Ye necesariu mentar que tamién n'otres rexones de la Romania llevóse a cabu esti tipu de cambéu:

* Ye común nos dialeutos rurales del rumanu, según en macedorrumano y meglenorrumano: FILIUM > *hiu* (cast. *fíu*), FERRUM > *hier* (cast. fierro).
* En delles zones de Calabria (nel sur d'Italia), atopamos *h-* en llugar de F- llatina: FABA > *hava* (cast. *fabona*), FEMINA > *hímmina* (cast. *fema*), FERRU > *hierru* (cast. fierro), FICU > *hicu* (cast. figu). Inclusive hai apaiciones tamién en Brescia (Lombardía, nel norte d'Italia): FAMEN > *ham* (cast. fame), FEBRUARIU > *hebrer* (cast. *febreru*), FOLIA > *fueya* (cast. fueya). En ciertes árees aisllaes de Cerdeña, la F- sumió dafechu: FOCU > *oku* (cast. fueu), FUMU > *ummu* (cast. *fumu*).

### Primeros testimonios escritos del cambéu na Castiella histórica
La documentación más temprana qu'atestigua'l cambéu /f /> /h/ o la perda completa de /f/ na Castiella histórica (incluyendo La Rioxa), ye del sieglu IX. N'unu de los documentos, de 863, el nome llatín FORTICIUS apaez na forma *Ortiço*; depués, n'otru de 927, como *Hortiço.* Dende'l sieglu XI, el númberu d'apaiciones aumenta, y non yá en Castiella, sinón tamién n'otros territorios. Como bien pue vese nos exemplos, yá que el cambéu yá apaecía esporádicamente na escritura, pudo llevase a cabu muncho primero en forma oral.

Sicasí, nun se sabe con certidume si esta innovadora realización fónica yera la xeneral en tol territoriu castellanu. Probablemente foi mesma solo de les clases sociales más baxes; ye posible que les clases cultes y más conservadores pronunciaren una [f] o [ɸ] en toles posiciones, o bien que l'aspiración [h] articulárase solo énte vocales velares. Con too y con eso, nun pueden sacase conclusiones definitives hasta qu'esta evolución fonética consolidense na escritura yá que, mientres sieglos, l'aspiración yera representada tamién pol grafema f-[cita  Esto queda claramente comprobáu nel *[[Cantar de mio Cid]]*, nel que la preposición d'orixe árabe *hasta* (FACERE > *hacer*
* FEMINA > *hembra*
* FERRU > *hierro*
* FILIU > *hijo*
* FOLIA > *hoja*
* FUMU > *humo*
* Delles esceiciones, xeneralmente cultismos, son: *febrero*, *fiebre*, *fiesta*, *filo*, *fin*.

Les pallabres prefijadas tamién fueron sometíes a la evolución, en cuanto los falantes percibense como baltes:

* OFFOCARE > *ahogar*
* SUFFUMARE > *sahumar*

En casu contrariu, la -F- intervocálica evolucionó, de normal, escontra una  (representada por v o *b* n'escritura), por analoxía de la evolución de les oclusives sordes orixinales:

* PROFECTU > *provecho*
* RAPHANU ( *rábano*
* STEPHANUS ( *Esteban*

Anque tamién se producen exemplos de perda.

* DEFENSAM > *dehesa*
* BUFUS > *búho*

Nel español medieval, la secuencia -NF- dio *-f* (o *-ff-*): INFANTE > ifante o iffante, que depués se consolidó na forma etimolóxica infante nel español contemporaneu.

La F- caltúvose énte consonantes, según énte la semiconsonante [w] (sacante n'Andalucía y en delles zones dialeutales de Hispanoamérica, onde se pronuncia como una aspirada o una fricativa velar nesta posición); esto postreru esplicquense por tener la [w] una articulación llabial que podría sofitar al caltenimientu como tal l'articulación de la tamién llabial [ɸ] o [f]:

* FOCUS > *fuego*
* FONTIS > *fuente*
* FORTE > *fuerte*
* FUIMUS > *fuimos*
* FLORE > *flor*
* FRIGIDU > *frío*

Sicasí, hai unos pocos exemplos nos que'l grupu *F*L- pierde la F- inicial (p. ex., FLACCIDU > *llaciu*) lo que suxer qu'en delles rares ocasiones podía, seique, apaecer l'aspiración [hl-]; sicasí, na mayoría de los casos la f caltenersd nesti contestu (ye probable qu'equí otros factores intervinieren, cf. cola palatalización perdiendo depués la oclusiva de los grupos iniciales CL- y PL-).

## El cambéu /f /> /h/ y el billingüismu vascu-llatín

### Argumentos a favor del sustratu euskérico
Una de les esplicaciones más xenerales y aceptaes sobro les posibles causes del fenómenu atribuyiense a Ramón Menéndez Pidal, quien señaló que lo qu'empecipió'l cambéu foi'l sustratu vascu-cántabru-ibéricu. Resumiendo la so teoría, sostién que los vascos y los cántabros, y presumiblemente tamién los íberos, que les sos llingües escarecíen del soníu [f], diben sustituyiense por una aspiración en [h] que, acústicamente, yera'l soníu más cercanu. Esto concuerda col fechu de que les primeres buelgues escrites del cambéu surdieron nel norte de Castiella, que yera zona confín con árees de llingua vasca y, entá más nel otru llau de los Pirineos, en Gascuña, que tamién yera habitada orixinalmente de pueblos que falaben l'euskera o un idioma paecíu na Antigüedá.

Anque'l mesmu cambéu llevaronsd a cabu n'otres rexones de la Romania, son solamente'l castellán y el gascón les llingües nes qu'esti cambéu se consolidó y xeneralizó; esto ye, trátase de dos árees nes que se probó la presencia antigua de pueblos vascu-aquitanos en dómina anterior a les conquistes romanes.

## Conclusiones
El problema de les teoríes conocíes hasta güei foi que simplificaron abondo la cuestión. Los investigadores, tantu los siguidores de les hipótesis substratistas como los sos oponentes, trataron d'esplicar el cambéu con una sola y senciella causa, cuando, n'ocasiones, un solu factor nun ye l'únicu responsable d'un cambéu llingüísticu, sinón que'l procesu pue ser más complexu.

Los que punxeron el fenómenu en rellación col sustratu vascu, nun esplicaron refechamente cómo podía esti actuar y tampocu esaminaron otres circunstancies. En concencia, l'usu de la espresión «sustratu» nun resulta bien afortunáu nesti casu, una y bones esto supón que la evolución yá s'efectuara na dómina romana cuando los conquistadores llatinos asitien na Península. Sicasí, de los documentos disponibles resulta un fechu claru que'l cambéu fonéticu ten d'asoceder alredor de los sieglos VIII y X, polo tanto sería, quiciabes, más acertáu falar d'influencia de «adstratu» y non de «sustratu».

Coles mesmes, los que s'oponíen a les teoríes de sustratu refugaron la posibilidá de que'l billingüismu vascu-romance tuviera dalgún papel nel cambéu. Quien trataron d'esplicar el fenómenu con argumentos más xenerales, como que «tamién apaez n'otros llugares de la Romania», nun tuvieron en cuenta que la mesma evolución fonética pue ser provocada por distintos motivos en distintos territorios.

En resume, pue dicise que naide analizó satisfactoriamente la complexidá del fenómenu; esto ye, que tanto'l billingüismu vascu-románicu como causes estructurales internes de la llingua pudieron intervenir na realización del cambéu. Otru problema llamentable ye que, anque se realizaron apocayá y siguen realizando nueves investigaciones al respeutu, les sos resultaos fueron inoraos inclusive poles publicaciones llingüístiques más recién. Pa concluyir, merez la pena mentar que la *f-* qu'apaez nes pallabres del español actual foi reintroducida na llingua per mediu de cultismos y semicultismos.

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 
*