Arte de la India

L**'arte de la India** (कला भारत, *kalā bhāaguarón*) caracterízase principalmente por ser un reflexu de la complexa sociedá india, multiétnica y multicultural. Coles mesmes tien un calter principalmente relixosu, sirviendo'l arte como mediu de tresmisión de les distintes relixones qu'han jalonado la India: hinduismu, budismu, islamismu, cristianismu, etc. Tamién hai que destacar como traza distintiva del arte indio'l so enfotu d'integración cola naturaleza, como adautación al orde universal, teniendo en cuenta que la mayor parte d'elementos naturales (montes, ríos, árboles) tienen pa los indios un calter sagráu.

Unu de los fechos determinantes na construcción de la cultura india foi la diversidá étnica de los múltiples pueblos que fueron llegando a les sos tierres: dende los aboríxenes de tez escura ancestros de los actuales drávides, fueron llegando en socesives folaes pueblos protoaustraloides, protomediterráneos mesolíticos, mongoloides, armenoides, arios (1500 e.C.), perses y griegos (600-300 e.C.), partos y protomongoles (50 e.C.-300 e.C.), hunos (sieglos VI-VIII), árabes (sieglos IX-XII), turcu-afganistanos (sieglos XIII-XV), turcu-mongoles (sieglos XVI-XVIII) y británicos (sieglos XIX-XX). Esta mezcolanza de pueblos y cultures produció un arte de gran diversidá estilística y formal, conviviendo diversos enclinos artísticos según la rexón.

La India foi trubiecu d'una gran civilización que s'estendió, gracies sobremanera a la espansión del budismu, por tol centru y el sureste asiáticu, llegando a influyir inclusive en poderoses cultures como la china y la xaponesa. N'Occidente foi conocida principalmente tres la espedición a la India d'Alexandru Magnu, cuando llegaron noticies de los adelantos téunicos, culturales y artísticos desenvueltos nel subcontinente indiu. L'arte indio tiende a la sacralización simbólica de tolos sos elementos, y el calter narrativu de toles sos espresiones plástiques tiende polo xeneral a la trescendencia del so significáu inherente, espresáu al traviés d'imáxenes de gran sensualidá que connotan un gran refinamientu estéticu. L'arte florió na India mientres l'antigüedá cola Cultura del valle del Indo; sicasí, tres la llegada de los pueblos arios producióse un periodu de vacíu artísticu del que nada conocemos, yá que nun quedaron muertes qu'amuesen les realizaciones d'esta dómina, ente'l 1500 y el 300 e.C., hasta la instauración del Imperiu maurya. Darréu, l'apaición del budismu y el jainismo, que convivieron pacíficamente col hinduismu hasta la llegada de los musulmanes, sentaron les bases culturales, estétiques y artístiques del arte indio hasta la Edá Moderna.

## Fundamentos del arte indio

L'arte indio foi principalmente una manifestación relixosa, una forma de coneutar el mundu humanu cola trescendencia de lo divino. Nesi sentíu trabayaron dende antaño artistes *(śilpin)* y arquiteutos *(sthapati)*, que los sos nomes nun trescendieron nuna gran mayoría de los casos, dexando una serie d'obres anónimes onde lo importante nun yera la buelga personal del so creador, sinón la so unión cola redolada y col mundu de la divinidá. Ente les diverses manifestaciones artístiques destaca ensin dulda la escultura, el principal vehículu indiu de representación de lo humano y lo divino; inclusive la pintura y l'arquiteutura indies tienen una cierta plástica escultórica, yá que ye'l terrén onde más se desenvolvió la creatividá del artista indiu, onde surdieron la mayoría de téuniques y estilos presentes nel arte indio polo xeneral.

Una de les carauterístiques principales del arte indio ye la so integración cola naturaleza: según l'home occidental buscó siempres afaer la naturaleza a les sos necesidaes, los indios procuraron sicasí integrar les sos obres na redolada natural, como los santuarios rupestres escavaos na roca y en covaróns naturales. La naturaleza tien pa ellos un calter sagráu, como se percibe na sacralización de ríos, montes y árboles, o na divinización de los elementos naturales: sol (Sūrya), lluna (Chandra), fueu (Agní), agua (Indra), etc. Unu de los factores más influyentes nel arte y na mentalidá india ye'l clima monzónicu, que col so calter cíclicu, la so naturaleza ambivalente, que tanto puede beneficiar como perxudicar a la vida nel subcontinente indiu, provoquen una cierta dualidá na personalidá de los sos habitantes, unos cambeos d'actitú que se reflexen nuna gran diversidá d'estilos artísticos, pudiendo convivir de forma simultánea estilos contrapuestos y aparentemente engarraos, dende'l naturalismu a l'astracción, del realismu al idealismu.

Otru factor a tener en cuenta ye la diversidá racial y cultural, que provocó un arte eclécticu y sincréticu: los primeros pobladores, de raza negroide, formaron la etnia drávida, que s'asitió nel sur de la India (Tamil Nadu) tres la llegada de los arios y, darréu, los musulmanes. Esta etnia siempres reivindicó la so tez más escura en diversos elementos simbólicos como l'usu del azul índigo na piel de los dioses representaos nel so arte, o la preferencia pola arenisca na construcción, un material más escuro que la piedra o'l mármol.

Una de les facetes más sorprendentes del arte indio pa los occidentales ye la representación ensin papes na boca del erotismu: según la relixón hindú, el sexu ye una forma d'oración, una canal ente lo humano y lo divino, una señal de trescendencia y d'espiritualidá. Bona amuesa d'ello ye'l cultu al *[[lingam]]* (símbolu sexual masculín) y el *[[yoni|ioni]]* (símbolu sexual femenín), dambos provenientes d'antiguos ritos neolíticos de la fertilidá, y que fueron asumíos pol hinduismu. El *linga* representa la potencia creadora del dios Sivá, y ye'l principal oxetu de veneración nes capiyes de los templos dedicaos a esti dios. Suelse representar por aciu un pilastra *(stambha)* termináu en forma de glande *(mani)*, anque puede variar dende la forma más naturalista hasta una forma astracta consistente nun cilindru, o diverses manifestaciones como un falu con güeyos *(ambaka-liṅgam)*, con un cara *(ekamukha-liṅgam)* o cuatro rostro *(chatur-mukha-liṅgam)*. Na tradición drávida los *liṅgam* acomuñar a los elementus: agua (*apas-liṅgam*), aire (*akkasha-liṅgam*), fueu (*texas-liṅgam*), vientu (*vayu-liṅgam*) y tierra (*prithivi-liṅgam*). Pela so parte, el *ioni* representa a Śakti (la Diosa Madre), según a Parvati (diosa de la naturaleza y la fertilidá), muyer de Sivá. Tamién puede representase en forma naturalista como una natura, o geometrizada en forma de triángulu. El *lingam* apaez de cutiu xunto al *ioni*, l'órganu sexual femenín, formando un recipiente de forma cóncava del que sobresal el *lingam*. Esti símbolu espresa la unidá dientro de la dualidá del universu, la enerxía creadora, al empar que la transmutación del impulsu sexual n'enerxía mental, l'ascensión dende'l mundu de los sentíos a la trescendencia espiritual, llograda por aciu la meditación del yoga. Estos antiguos ritos fundir col *[[tantra]]*, filosofía que busca la verdá na enerxía que emana del cuerpu, que ye un potenciador espiritual, como inclusive la enerxía sexual *([[kundalinī|kuṇḍalinī]])*. Al pie de los cuentos del Kāma Sūtra («Llibru del Amor»), estos cultos tuvieron una gran representación nel arte indio, sobremanera na escultura, onde abonden los *mithuna* o escenes erótiques, como nos templos de Khajurāho y Koṇārak.

La estética india desenvolvióse sobremanera nel periodu gupta, nel que s'analizaron, arrexuntaron y clasificaron la mayoría d'escritos védicos (los testos sagraos hindús, tresmitíos de forma oral dende aproximao'l 1500 e.C.). Pal arte fueron primordiales especialmente los testos sagraos denominaos *[[Shastra|Śastras]]*sobremanera los *Vastu-Śastras*, trataos arquiteutónicos que falaben de la construcción de templos pa los dioses, y los *Śilpa-Śastras*, trataos figurativos para pintores y escultores y la forma de trescribir n'imáxenes el mensaxe divín. Los gupta desenvolvieron dellos trataos téunicu y normativu sobre los principios fundamentales del arte, según téuniques, materiales, estilos, iconografía, etc. Unu de los más importantes ye'l *Śadanga*, qu'establez los seis principios» estéticos pa la pintura: *rūpa-bheda* (ciencia de les formes), *pramani* (sentíu de les rellaciones), *bhava* (ciencia del sentimientu), *lavanna-yojanam* (sentíu de la gracia), *sadrisyam (ciencia de les comparances) y *varnika-bhanga* (ciencia de los colores). Más palantre añadiéronse otros dos: *rasa* (quintaesencia del gustu) y *chanda* (ritmu).

El *rasa* ta amestáu a la [[emoción|emotividá]]: pa los indios, l'arte hai de trescalar, hai d'amenar emociones. Asina, estremen nueve tipos d'emociones, que se rellacionen simbólicamente con distintes [[color]]es:

* [[Amor]] o *rasa* eróticu *(śringāra)*: color [[negru (color)|negru]].
* [[Coraxe|Valor]] o *rasa* heroicu *(vīra)*: color [[colloráu]].
* [[Roxura (emoción)|Roxura]] o *rasa* furiosu *(raudra)*: color coloráu.
* [[Allegría (emoción)|Allegría]] o *rasa* cómicu *(hāsya)*: color [[blancu (color)|blancu]].
*  o *rasa* almirativu *(adbhuta)*: color [[mariellu]].
* [[Dolor]] o *rasa* caritatible *(karuna)*: color [[gris]].
* [[Ascu]] o *rasa* repulsivo *(bībhasta)*: color [[azul]].
* [[Mieu]] o *rasa* medrosu *(bhayānaka)*: color negru.
* [[Paz]] o *rasa* serenu *(śānta)*: color blancu.

Estes emociones tradúcense de la mesma en distintes actitúes y postures *(āsana)* de les figures representaes n'escultura o pintura:

* *Samabhaṅga*: postura ríxida y equilibrada, bien de pies o bien sentada. Significa la serenidá espiritual, y ye la postura típica de [[Buda]] y dioses como [[Vishnú|Viṣṇo]].
* *Ābhaṅga*: postura de llixeru enclín. Significa la meditación, y ye mesma de *bodhisattves* y divinidaes menores.
* *Tribhaṅga*: postura de triple flexón. Significa sensualidá y, al empar, espiritualidá. Ye la típica en figures de *apsares* y *yacṣīs*.
* *Atibhaṅga*: postura d'estremu enclín. Significa violencia o dramatismu, y ye l'aparente pa Sivá y los *Lokapāla* («guardianes del mundu», que curien los cuatro [[puntos cardinales]]).

<gallery mode=packed heights=200>
Ficheru:Buddha-little.statue.jpg|Imaxe de [[Buda]] en postura *samabhaṅga*.
Ficheru:White avalokiteshvara.jpg|Imaxe del *bodhisattva* [[Avalokiteshvara|Avalokiteśvara]] en postura *ābhaṅga*.
Ficheru:Belur 3a.jpg|Imaxe de *yacṣī* en postura *tribhaṅga*.
Ficheru:Urdhva tandava.png|Imaxe de [[Shiva|Sivá]] en postura *atibhaṅga*.
</gallery>

== Artes plástiques ==


=== Prehistoria ===

Del [[Paleolíticu]] topáronse diversos instrumentos de [[cuarcita]] y [[xil]] talláu o apolazadura, d'acordies colos topaos coles mesmes nel continente [[Europa|européu]]. En [[Abrigos rupestres de Bhimbetka|Bhimbetka]], cerca de [[Bhopal]], atopóse un conxuntu de más de mil [[cueva|cueves]] con [[Pintura rupestre|pintures rupestres]] ([[7000 e.C.|7000 e.C. ]]). Estos [[Abrigu predresu|abrigos]] presenten delles pintures qu'amuesen la vida de les persones que vivíen nos covarones, incluyendo escenes de [[danza]], [[nacencia (partu)|nacencia]]s, ritos relixosos y [[enterramientu|enterramientos]]. Les pintures amuesen tamién [[animal|animales]] como [[bisonte|bisontes]], [[elefante|elefantes]], [[Pavu (xéneru)|pavu]]s, [[rinoceronte|rinocerontes]] y [[tigre|tigres]]. En [[2003]] esti conxuntu foi declaráu [[Patrimoniu de la Humanidá]] pola [[Unesco]].

Del [[Mesolíticu]] atopáronse numberosos instrumentos similares a les cuchielles en forma de media lluna naturales del [[Próximu Oriente]], [[Europa oriental]] y norte d'[[África]]. Nel [[Decán]] topáronse numberoses [[tumba|tumbes]] de tipu [[Megalitismu|megalíticu]], ente que nel [[Beluchistán|Baluchistán]], nel norte de la India, atopamos [[alfarería]] pintada y oxetos de [[metal]] dende'l [[IV mileniu e.C.|IV mileniu e.C. ]] En [[Raigarh]] ([[Madhya Pradesh]]) esisten pintures parietales que presenten cierta semeyanza a les de [[Cogul]] n'[[España]], con representación d'animales como [[venáu|venaos]], [[güe]]s y [[elefante|elefantes]]. En [[Savandurga]] ([[Karnataka]]) una escavación [[arqueoloxía|arqueolóxica]] reveló un [[campusantu]] con [[sarcófagu|sarcófagos]] de piedra.

A lo último, del [[Neolíticu]] cabo destacar los [[xacimientos arqueolóxicos]] d'[[Adichanallur]] y [[Brahmagiri]] (nel [[estáu de Karnataka]]), onde se topó un tipu de [[cerámica]] negra y colorada, según diversos monumentos megalíticos, especialmente [[dólmenes]]. Darréu clasificáronse diversos tipos de cerámica: la colorada ([[hematites]]) de la [[cultura de Banas]] ([[Rayastán]]), la gris de la cuenca del [[ríu Ganges]] y la negra apolazada de [[Haryana|Jariana]] y [[Delhi]].

=== Cultura del Indo ===


La primera gran [[civilización]] india, de signu neolíticu, producir ente'l [[2500 e.C.|2500 e.C. ]] y el [[1500 e.C.|1500 e.C. ]] na zona del ríu [[Indo]] (actual [[Paquistán]] y noroeste de la India). Esta rexón, ente los montes [[Zagros]], el [[Hindu Kush]] y el [[Himalaya]], foi dende antiguu una importante ruta [[Comerciu|comercial]] ente'l [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] y el [[Alloñáu Oriente]], fechu del que se beneficiaron los pueblos de la zona. La cultura del Indo ye conocida principalmente poles escavaciones realizaes en [[1920]] por [[John Marshall (arqueólogu)|John Marshall]] nel antiguu pueblu de [[Mohenjo-Daro]] (actual Paquistán) y [[Harappa]] ([[Panyab paquistanín]]).

Al paecer, esta civilización caltuvo contactos con [[Mesopotamia]], y desenvolvió un sistema d'[[escritura]] qu'entá nun se descifró. Nesti allugamientu esistieron nueve ciudaes superpuestes, d'un perfectu [[urbanismu]], con un adelantráu sistema d'[[alcantarelláu]], edificios públicos y cais paraleles, entamaes según una planimetría regular y simétrico. La construcción realizar con [[folla]] cocíu y [[lladriyu]], con cases con un sistema de conducción d'agua bastante avanzáu. Tamién se toparon muertes de [[bóveda|bóvedes]] construyíes en lladriyu. Apoderaba'l conxuntu una ciudadela o [[acrópolis]], [[Muralla|cercada]] y con un conxuntu de terraces onde se topaben edificios públicos como [[termas|baño]], [[palestra|palestres]] o [[claustru|claustros]], anque sicasí nun se toparon [[templu|templos]] o [[palaciu|palacios]].


Nestos dos ciudaes topáronse gran cantidá de sellos d'[[esteatita]] con representaciones d'animales y [[bisarma|bisarmes]] fantásticos, de gran realismu y detallada precisión, quiciabes d'influyencia mesopotámica. Tamién hai muertes de [[cerámica]], [[escultura]] y preseos de metal ([[oru]], [[plata]], [[cobre]] y [[latón]]), especialmente unos [[cuchiellu|cuchiellos]] de [[bronce]] de fueya curvada bien carauterísticos. La cerámica producir en [[tornu]], decorada con motivos xeométricos. Teníen un desenvueltu [[Industria testil|arte testil]], en [[algodón]] [[Estampa|estampáu]]. El comerciu paez ser abondo frecuente, dau l'afayu d'oxetos de [[lapislázuli]] d'[[Afganistán]], [[jade]] de [[China]] y oru y plata de [[Persia]] o Afganistán. De la mesma, en dellos xacimientos mesopotámicos topáronse dalgunos [[abaloriu|abalorios]] de [[calcedonia]] colorada procedentes del Indo.

N'escultura atopáronse diverses figures de [[terracota]] representando a [[carru|carros]], animales y figures humanes, dalgunes d'elles desnudes y con símbolos sexuales (el *lingam* masculín y el *ioni* femenín), rellacionaes col cultu a la fertilidá. Tamién se toparon pieces en bronce como *La baillarina* de Mohenjo-Daro, con unes formes [[anatomía|anatómiques]] arrondaes, siendo de remarcar el trabayu tanto anterior como posterior, ufiertando una imaxe global de la figura; o en piedra [[caliar]], como *El rei sacerdote*, igualmente de Mohenjo-Daro, [[bustu]] con una cara perbién trazada onde se destacar los güeyos resgaos de tipu asiáticu, llabios gruesos y barba de flecos.

=== Periodu védicu (sieglos XV-VI e.C. ) ===

Nesta etapa introducieron los pueblos [[arios]], apaeciendo les relixones tradicionales indies. Los arios introducieron el llinguaxe [[sánscritu]], según el [[fierro]] y animales como'l [[caballu]], y crearon pequeños reinos rexíos pol sistema de [[Casta (hinduismu)|castes]], onde los [[sacerdotes]] ([[brahmán (casta)|brahmanes]]) teníen una posición preeminente. Nesta dómina surdieron los grandes [[poema|poemes]] [[Épica|épicos]] indios: el *Mahabharata* y el *Ramayana*, y les escritures filosófiques *Upanishad*, que desenvolvieron el [[hinduismu]], relixón de corte [[mitolóxicu]] qu'aunía les práutiques [[esoterismu|esotériques]] con diverses filosofíes vitales. Les sos principales deidaes yeren [[Shiva|Sivá]] y [[Vishnu|Visnú]], anque tamién teníen diversos conceutos más astractos, como'l [[Brahman (dios impersonal hinduista)|Brahman]], l'alma del mundu; [[atman]], l'alma humana; y [[Maya (ilusión)|Maia]], la enerxía qu'engaña a les almes y facer vivir nel mundu material. L'oxetivu de la relixón hindú ye avera al *atma* al Brahman, p'asina lliberar del [[karma]], y la socesión de [[reencarnaciones]] marcaes pola conducta en vida del individuu. De la mesma, estes reencarnaciones delimitan el sistema de castes hindú: *brahmanes* (sacerdotes y políticos), *chatrías* (militares gobernantes), *vaisies* (comerciantes y llabradores), *sudrás* (esclavos) y *dalits* (paries, estranxeros ya intocables).

Esisten pocos restos arqueolóxicos d'esta etapa, malapenes dellos oxetos de bronce y cerámica, polo qu'esiste una gran llaguna ente la cultura del Indo y l'arte [[Imperiu maurya|maurya]]. Ello debe principalmente al usu de materiales perecederos como la madera y la folla cocío. Asina, magar ser una dómina de gran rellumanza sobremanera nel terrén lliterariu, nel artísticu hai un gran desconocimientu de les realizaciones d'esta dómina.

Nel [[sieglu VI e.C.|sieglu VI e.C. ]] apaecieron el [[budismu]] y el [[jainismo]], relixones [[Humanismu|humanistes]] qu'ufiertaben la [[salvación]] personal y el final del sistema de reencarnaciones, el budismu al traviés de la práctica del [[ascetismu]] y la [[meditación]], que conducen al [[paraísu]] *(nirvana)*, y el jainismo igualmente al traviés del ascetismu, principalmente los cinco astenciones mayores» *(jina-kalpa)*: nun matar *(ahiṃsā)*, nun mentir *(satya)*, nun robar *(asteya)*, nun abusar del sexu *(brahmacharya)* y nun acobiciar *(aparigraha)*. A la fin d'esti periodu, la espedición a la India d'[[Alexandru Magnu]] (ente'l [[326 e.C.|326 e.C. ]] y el 325 e.C. ) abrió contautu col [[arte helenístico]] griegu, que s'afiguró nel [[arte grecobudista]]. Tamién s'establecieron estrechos llazos col [[arte persa]].

=== Arte budista ===


==== Arte maurya (sieglos III-I e.C. ) ====
La [[Dinastía maurya]] espulsó a los socesores d'[[Alexandru Magnu]] de la India septentrional, ocupando tol cursu mediu del [[Indo]] y la parte central de la península del [[Decán]]. Cultura de relixón [[Budismu|budista]], tol so arte xiraba en redol a la vida y enseñances de [[Buda Gautama|Buda]] (Lléase: [[dharma]]). Atestiguáronse numberosos contactos comerciales con [[Persia]], [[Antigua Grecia|Grecia]], [[Antiguu Exiptu|Exiptu]], [[Sri Lanka]] y el sureste asiáticu.

La piedra sustituyó al lladriyu como material de construcción, resultando edificaciones más duraderes que les de periodos anteriores. Les primeres muertes tener nos santuarios rupestres de [[Barābar]] y nel Palaciu d'[[Aśoka]] en [[Pātaliputra]]. Son carauterístiques les [[Columna (arquiteutura)|columna]]s [[Monolitu|monolítiques]] *(stambha)* de [[gres]] apolazáu, con [[capitel]] campaniforme en forma de [[flor de lotu]] o, en sánscritu y en pali: *padma*, xeneralmente con un grupu animal esculpíu n'alto [[relieve (arte)|relieve]], como'l *Capitel de los Lleones*, en [[Sarnath|Sārnāth]] (sieglu III e.C. ), realizáu en [[arenisca]] color crema (anguaño, esti capitel figura nel [[escudu de la India]]). Estes columnes fueron alzaes pol rei Aśoka a tou lo llargo del so imperiu, con inscripciones en que se declaraba fervosu devotu de Buda y [[non violencia|arrenunciaba a la violencia]]. Solíen tener unos diez metros d'altor, y les sos figures esculpíes ―xeneralmente [[Panthera leo|lleones]]― recuerden a la escultura [[Imperiu aqueménida|aqueménida]].


El monumentu carauterísticu d'esti periodu ye'l [[estupa|stūpa]], [[túmulu]] funerariu que sirvía de [[relicariu]] ―contenía reliquies corporales de Buda, que'l rei Aśoka partió ente les principales ciudaes del so imperiu―, al empar que tenía calter conmemorativo, yá que la so planimetría simbolizaba l'universu: sobre una gran plataforma *(medhi)* que significaba la Tierra, asitiábase una [[cúpula]] [[Esfera|semiesférica]] que representaba la bóveda celeste, apandada na so parte cimera, onde s'asitiaba un barganal cuadrangular *(harmika)* con una estructura en forma de mástil *(yashti)* que simbolizaba la exa del mundu, y tres discos decrecientes en forma de [[sombriella]] *(chhattravala)* que representaben les [[Budismu#Los trés xoyes (Triratna)|Tres Joya del budismu]] (Buda, la llei y los monxos). La forma circular dexaba la deambulación *(pradakshina)* de los fieles alredor del estupa, siguiendo'l cursu del sol. Taba arrodiáu d'un barganal con cuatro puertes *(toranas)* empobinaes a los [[puntos cardinales]], decoraes con relieves d'animales, dioses hindús y escenes de la vida de Buda ―anque ensin la so imaxe―. Nesti periodu, marcáu pol budismu *hīnayāna*, la representación de Buda nun yera humana, sinón simbólica, al traviés de diversos signos como'l [[Panthera leo|lleón]] ―emblema del [[Sakia (cla)|cla Śākya]] al que pertenecía Buda―, la [[caracola]] ―voz de Buda―, el *bodhi* ―árbol del llume―, el *dharma-chakra* ―rueda de la llei―, el *Buddhapada* ―buelga de Buda―, la [[flor de lotu]] ―símbolu de pureza―, etc. Destacar pola so calidá y caltenimientu los [[estupa|estupes]] de [[Sanchi]], [[Bharnut]] y [[conxuntu de templos de Mahabodhi|Bodhi-Gaia]].


L'arquiteutura taba íntimamente amestada a la naturaleza, descollando ―amás del stūpa― dos tipología estremaes d'edificios: el [[santuariu]] *(chaitya)* y el [[monesteriu]] *(vihara)*. Xeneralmente yeren [[Arquiteutura rupestre#India|santuarios rupestres]], escavaos en cueves y fasteres de montes, onde la escultura tenía un papel fundamental, a la que de cutiu taba supeditada la mesma arquiteutura. El *chaitya* suel tener planta [[ábside|absidal]] con trés [[Nave (arquiteutura)|naves]] y [[bóveda de mediu cañón]], formada por una socesión d'[[Arcu (arquiteutura)|arcos]] *kuḍo* (típicu arcu indiu de forma llixeramente apuntada) y sostenida sobre [[Pilar (arquiteutura)|pilastres]]. El *vihāra* («llugar de xunta») tien planta cuadrada, alredor de la cual asítiense les celdes de los monxos, con un sistema [[Dintel|adintelado]] de cubierta plana. Ente les construcciones d'esta dómina sobresal el *chaitya* de [[Kārlī|Karli]], escaváu na roca, con una fachada onde se destacar la so [[arcu conopial]], y l'interior estremáu nuna nave y diversos pasiellos con un sistema de columnes de capitel campaniforme y relieves con figures humanes y d'elefantes, con un pequeñu estupa al fondu, a manera d'ábside.

La escultura desenvolvióse principalmente nos capiteles, con influyencia persa na representación d'animales, y magar un acentuáu hieratismo reconocer pol so modeláu y equilibriu de mases, que van ser prototípicos na posterior escultura india. L'alturrelieve yera más estáticu, ente que'l baxorrelieve tenía calter más narrativu, afatando les balaustraes *(védika)* y les puertes *(torana)* de los estupas. Surdieron les primeres tipoloxíes iconográficas indies cola representación de les *yacṣīs* (espíritus de la naturaleza), xeneralmente en forma de muyeres desnudes afataes con xoyes, como puede apreciase na puerta esti del estupa de Sānchī. Estes figures solíen representase en *tribhaṅga* («triple flexón»), una postura con un tropezosu movimientu que forma trés curves, típica de la escultura india dende entós. Esti tipu de representaciones empecipió'l xéneru del arte eróticu na India, anque pa la cultura hindú'l sexu yera una forma d'oración, polo qu'estes imáxenes presenten una interesada síntesis de sensualidá y espiritualidá.

==== Arte de Gandhāra (sieglos I e.C. -I&nbsp;d.&nbsp;C.) ====

Tres la estinción del Imperiu maurya, la India estremar en [[Reinos medios de la India pequeños reinos]]: per una parte, los hindús y [[Reinu indogriego|indogriegos]] (dinastíes [[Imperiu Sunga|Śungga]] y [[Dinastía Satavahana|Āndhra]]); por otra, los [[Reinos medios de la India#Reinu indoescita (los shakas)|indoescitas]] ([[Imperiu kushán|dinastía Kuśāna]]). L'arte de [[Gandhara]] desenvolver nel ámbitu indogriego, de tradición [[arte grecobudista|grecobudista]], con influyencia [[arte helenístico|helenística]] y [[Imperiu sasánida|sasánida]], destacar pola representación direuta de la imaxe de Buda ―cambéu favorecíu pol [[budismu mahayana]]―, qu'empezó a ser veneráu como un dios, xunto a un [[panteón (mitoloxía)|panteón]] de figures como los *bodhisattves*, qu'arrenunciaron al *nirvana* pa enseñar la salvación a los homes.

Surdió asina la iconografía más típica de Buda *(lakshana)*: solíase representar col *mandala*, aureola o nimbu de santidá; el *ushnisha*, moñu o bárabu cranial que denota una conocencia cimera; el *urna*, llapada o círculu llunar nel entrecejo, simbolizando'l llume; los lóbulos de les oreyes allargaos, símbolu de sabiduría; plegues nel pescuezu, símbolu de felicidá; un mantu monacal, que representa l'austeridá; y la mano derecha dando la bendición o en determinaos xestos llamaos *mudrās*.

Pa estes figures inspirar n'obres [[Arte griego|griegues]] y [[Arte de l'Antigua Roma|romanes]], especialmente nos ropajes con marcaos plegues, que dexen entever el movimientu del cuerpu, xeneralmente nun nidiu [[contrapposto]]. Coles mesmes, la idealizada espresión de la cara, que denota paz y serenidá, recuerda delles imáxenes d'[[Apolo]] del mundu grecorromanu.

Nel terrén de l'arquiteutura, los monesterios taben compuestos por santuarios, celdes y sales de xunta, como'l *vihāra* de [[Takht-i-Bahi]], cerca de [[Peshawar|Peshāwār]]. Evolucionó la tipoloxía del stūpa: la cúpula asitiábase sobre un altu [[tambor (arquiteutura)|tambor]] [[cilindru|cilíndricu]] asitiáu sobre una base cuadrada. Un bon exemplu ye'l de [[Kanishka|Kaniśka]], en Peshāwār. L'imperiu Kuśāna beneficiar del comerciu procedente de la [[ruta de la seda]]: esportaben de la India [[especie|especies]], metales y piedres precioses, ente qu'importaben de China [[seda]], [[jade]] y artículos exóticos. En Kapisa (al norte de [[Kabul]]), ciudá de veranéu de los Kuśāna, atopóse una ayalga de [[marfil]]es llabraos de la India, [[laca|laques]] chines, [[bronce]]s romanos y [[vidriu]] [[Alexandría|alexandrín]], prueba de les fértiles rellaciones comerciales ente'l Mediterraneu y l'Alloñáu Oriente.

==== Arte de Mathurā (sieglos I-IV) ====

Esti estilu alcontrar na ciudá de [[Mathurā]], asitiada na cuenca cimera del [[Ganges]], ente [[Agra]] y [[Delhi]], capital del reinu Kuśāna. Desenvolvieron una importante escuela artística que s'espublizaría pol restu de la India ya influyiría al arte gupta. Llegar poques representaciones d'esti periodu por cuenta de la destrucción producida pola invasión [[Islam|islámica]]. L'estilu Mathurā entemecía elementos tradicionales indios con motivos grecorromanos: cabo destacar la serie de marfiles de la dote d'una princesa topaos en [[Bagram|Bēgrām]]. La imaxe de Buda yera más puramente india qu'en Gandhāra, xeneralmente en postura sedente, coles piernes cruciaes en forma de [[yoga]], y con [[rueda|ruedes]] incisas en manes y pies. Cuando apaez arrodiáu d'otres figures, tien mayor tamañu qu'éstes, amosando un orde representativu de tipu [[Xerarquía|xerárquicu]].

==== Arte d'Amarāvatī (sieglos II-III) ====
La ciudá d'[[Amarāvatī]] asítiase nel valle inferior del [[ríu Krishná]] ([[Andhra Pradesh]]). Foi un estilu coetaneu del de [[Mathurā]], tamién d'influyencia grecorromana, como lo demuestra los restos topaos en [[Virapatnam]] ([[Pondicherry]]). Al igual que los estilos anteriores, les sos obres principales son monesterios y stūpas, sobresaliendo'l gran stūpa d'[[Amaravati]], de 30&nbsp;metros d'altor. La escultura carauterizar por una composición centrada y personaxes asitiaos xeneralmente en grupos, ensin dexar apenes espacios vacíos, con una peculiar sorrisa nes cares femenines, y reinterpretando los estilos anteriores nun llinguaxe [[Eclecticismu (arte)|eclécticu]]. Buda ye representáu dacuando con aspeutu humanu y dacuando como símbolu: xeneralmente una rueda, que s'acomuñar al discu solar, pero tamién un [[caballu]] —que montaba cuando arrenunció a la so vida mundana— o una [[figal]] —l'árbol de la sabiduría sol cual predicaba—.

==== Arte gupta (sieglos IV-VIII) ====

La dómina [[Imperiu Gupta|gupta]] ye la más arquetípica del arte indio, la dómina clásica por excelencia. Ye la dómina d'espansión del budismu pol restu d'Asia, de la creación de los grandes sistemes filosóficos ([[Veiānta]]) y de la [[lliteratura]] [[Drama|dramática]] ([[Kālidāsa]]). El so arte ye una evolución de los estilos anteriores, carauterizáu pol purismu formal, l'harmonía de proporciones y la idealización de la figura humana. Los stūpa son más verticales y otorguen mayor relevancia a la decoración escultórica, realizada en baxorrelieves de piedra y revestimientos d'[[estuco]]; estrémense los de [[Sarnath]], [[Rajagriha|Rayagrija]] y [[Nalanda]]. Les sos principales realizaciones son los grandes [[Arquiteutura rupestre#India|santuarios rupestres]] o *vihara* ([[Ajanta|Foliaṇṭā]], [[Aurangabad (Maharashtra)|Aurangabad]], [[Ellora]], [[Elephanta]]) y los templos al campu ([[Chezārlā]], [[Bhitargāon]], [[Bodh Gaya]], [[Sanchi]], [[Deogarh]], [[Sirpur]]).

Predomina especialmente'l templu de [[Ajanta|Foliaṇṭā]] (sieglos [[sieglu II|II]]-[[sieglu VI|VI]]), con un conxuntu de trenta cueves (5 *chaityas* y 25 *viharas)* escavaes na roca ([[basaltu]] [[Volcán|volcánicu]]), con santuarios, sales de xunta y habitaciones pa los monxos, qu'apiguren toles manifestaciones artístiques: arquiteutura, escultura y pintura. D'estes cueves dieciséis tán decoraes con magnífiques pintures [[mural]]es, realizaes con [[pigmentu|pigmentos]] [[vexetal|vexetales]] y [[mineral]]es sobre una capa de [[magre]] entemecida primero con [[paya]] y dempués con [[cal]]. La temática ta centrada na vida de Buda y nos cuentos populares budistes *jataka*, anque tamién hai escenes cotidianes y de la naturaleza. Nos [[frescu|frescos]] de Foliaṇṭā apiguráronse l'antiguu naturalismu hindú col [[misticismu]] del budismu *mahāyāna*. Destaca'l famosu *Bodhisattva del lotu azul* ([[550]]): tratar del *bodhisattva* [[Avalokiteśvara]] (llamáu *Guanyin* en [[China]] y *Kannon* en [[Xapón]]), representáu más grande que'l natural y arrodiáu de numberoses figures y animales ensin nengún orde nin [[perspeutiva]]. Ta en postura de *ābhaṅga* (doble flexón), y les sos harmonioses facciones traducen l'ideal de guapura de la lliteratura de la dómina, como los güeyos en forma de pétalu de lotu y les ceyes curvadas como un arcu indiu.


[[Ellorā]] ye unu de los meyores exemplos d'arquiteutura y escultura hindú: el [[Templu de Kailāsanātha]] (750-850), dedicáu a Sivá, ta escaváu en roca volcánica, con un ampliu patiu de cuasi cien metros de llargu, con edificios de dos plantes y grandes columnes exentes. Ta cubiertu nel so esterior ya interior por relieves de figures humanes en diverses posiciones y actitúes, dende les práutiques sexuales hasta la llucha, el baille, la meditación o, inclusive, figures que paecen volar. Tamién apaecen dellos elefantes de tamañu natural. La escena principal, de cuasi cuatro metros d'altor, amuesa a los dioses Sivá y [[Pārvatī|Parvati]] a lo cimero d'un monte, que ye solmenada por [[Rāvaṇa]], un [[demoniu]] de múltiples brazos y cabeces. El templu principal ta dedicáu nuevamente al *lingam*, asitiáu nel [[sancta sanctorum]] del templu. Nesti templu habitaron tanto monxos budistes como brahmanes hinduistes, claru exemplu de la pacífica convivencia d'estes relixones.

El templu d'[[Elephanta]] asitiar nuna pequeña islla de la badea de [[Bombay]]. El so nome provién de la escultura d'un elefante nel accesu al templu, y dar los [[Portugal|portugueses]] en [[1712]]. Esti templu resalta polos sos magníficos alturrelieves, especialmente un enorme bustu de Sivá Majadeva ([[sieglu VI]]), de seis metros d'altor, representáu con tres cabeces *(trimurti)*, una masculina, otra femenina y otra [[Androginia|andróxina]], que simbolicen los principios destructivo y constructivo y la esencia divina o Absolutu. Pero la so capiya principal ta dedicada al *lingam*, el símbolu sexual masculín, principal atributu de Sivá, representáu con un cilindru monolíticu.


La escultura d'esta dómina ye sele y equilibrada, siendo representáu Buda de forma idealizada y con una dulzura y espiritualidá procedentes del estilu de Mathurā. La principal representación siguió siendo la de Buda sentáu nel tronu, n'actitú de meditación, coles piernes cruciaes en postura de yoga y les manes nes distintes posiciones o *mudrās* ―que constitúin un esotéricu llinguaxe de señes―, como'l magníficu *Buda Maestru* procedente de Sārnāth ([[sieglu V]]). Polo xeneral, la escultura carauterizar pola suavidá de les llinies, la perfeición de les cares, que denotan una guapura ideal pero d'un tonu daqué místicu, y un llixeru movimientu tipu *tribhaṅga* que traslucía al empar sensualidá y espiritualidá, tan carauterísticu de la escultura india, como s'acolumbra nel *Torso de bodhisattva* procedente de Sānchī ([[sieglu V]]), qu'al pie de la tersura de la piel manifiesta una gran precisión nes xoyes y los ropajes. Nel templu de Dashavatara en [[Deogarh]] destácase un relieve de [[Vishnu|Viṣṇo]] Anantasayin (sieglu V), qu'apaez dormíu sobre la culiebra [[Ananta]], xunto a otros dioses como [[Lakshmi]], [[Brahma|Brahmá]], [[Indra]] y Sivá, rellatando les manifestaciones o [[avatar]]es de los dioses hindús descrites na *Bhagavad-gītā*.

L'arte gupta estender por cuasi tol Decán, xenerando una serie d'estilos que se suelen denominar «posgupta»: los [[dinastía chalukya|chalukias]] emplegar nos templos de [[Pattadakal]], [[Aihole]] y [[Bādāmī]] ([[550]]-[[750]]), y los [[pallava|palavas]] poner de manifiestu nel so complexu arquiteutónicu-escultóricu de [[Mahabalipuram]]. En Mahabalipuram (Patrimoniu de la Humanidá en [[1984]]) destaca un gran relieve del *Descensu del Ganges*, de 27&nbsp;metros de llargor por 9 d'altor, realizáu sobre una roca de [[granitu]]. Consta de más de 100&nbsp;figures de dioses, humanos y animales, destacando unos elefantes de tamañu natural. Nesta llocalidá talláronse tamién trés grandes roques en forma d'elefante, lleón y toru, según cinco templos monolíticos de granitu en forma de carros (*Pancha Ratha*: 'cinco carro'), con relieves con figures humanes o d'animales.

En [[Bengala]], les dinastíes [[Dinastía Pala|Pala]] y [[Dinastía Sena|Sena]] siguieron la tradición gupta, anque con una mayor majestuosidad y una espresión más impersonal. El estupa estilu Pala, de [[cúpula]] en forma de [[Bulbu (botánica)|bulbu]], tresmitir al [[Nepal]] y el sureste asiáticu, principalmente [[Tailandia]], [[Birmania]] y [[Camboya]].

<gallery mode=packed>
Ficheru:Elephanta Caves Trimurti.jpg|Bustu de *Sivá Mahādeva* con tres cabeces *(trimurti)*, templu d'[[Elephanta]] ([[sieglu VI]]).
Ficheru:Anantasayi Vishnu Deogarh.jpg|Relieve de *Viṣṇo Anantasayin*, templu de Dashavatara en [[Deogarh]] ([[sieglu V]]).
Ficheru:Bhima and Dharmaraja temples.jpg|*Pancha Rathas* («Cinco Carro»), templos monolíticos de [[Mahabalipuram|Mahābalipuram]].
Ficheru:Descent of the Ganges 01.jpg|*Descensu del Ganges*, [[Mahabalipuram|Mahābalipuram]].
</gallery>

=== Arte hindú (sieglos VIII-XIII) ===

Tres la invasión de los [[hunos blancos]] o eftalitas, la India nuevamente sedóse en pequeños reinos que llucharon de cutio ente ellos. Nel norte y oeste de la India establecieron los *rājput* («fíu de rei»), cles guerreres que formaron diverses dinastíes ([[Rashtrakuta|Raṣṭrakuṭa]], [[Pratihara]], [[Solanki]], [[Chandella]]) que crearon diversos estilos artísticos que sobrevivieron hasta la dómina [[Imperiu mogol|mogol]]. El budismu perdió fuercia frente al hinduismu, que se reinstauró como relixón nacional. Mientres esti periodu pervivieron los estilos anteriores, acentuando les formes [[brahmanismu|brahmánicas]]. Construyéronse numberosos templos gracies a donaciones de los reis terratenientes, qu'amás del templu teníen grandes estensiones de tierra, favoreciendo un sistema social de tipu [[Feudalismu|feudal]]. L'arquiteutura d'esta dómina estremar en dos tipología: «l'edificiu cubiertu y la pirámide», carauterísticu del arte [[drávida]] *(vimāna* de [[Tanjore]], [[sieglu XI]], [[dinastía Chola]]; [[Chidambaram]], sieglos XIII-XIV, dinastía [[Pāṇḍyá]]); y «l'edificiu con teyáu curvilliniu» (templos de [[Gujarāt]] y [[Kathiawar|Kāṭhiāwār]]).

Los templos hindús (*nagara*) solíense construyir alredor d'antigües capiyes sacerdotales que curiaben imáxenes de dioses o símbolos sexuales *(lingam* y *ioni)*, sobre les que se construyía un edificiu circular pa la deambulación sagrada, quedando les capiyes como *garbha-griha* («cámara matriz»). Delantre estendíase una antoxana o terraza con diverses sales *(mandapa)*, y apoderaba el conxuntu la torre o *śikhara*, que proyeuta'l templu escontra riba (nuevamente la torre vertical como elementu masculín sobre'l *garbha-griha* como elementu femenín). Xeneralmente la planta del edificiu asítiase en posición esti oeste, siguiendo'l movimientu del sol, y la so construcción planiar según estudios [[Astroloxía|astrolóxicos]]. Les midíes siguíen una cuidadosa escala de proporciones, emulando la estructura del universu. Utilizaben un sistema [[Dintel|adintelado]] y, anque conocíen l'[[arcu (arquiteutura)|arcu]] y la [[bóveda]], nun lo emplegaben ―nun seríen elementos típicos na India hasta la llegada de los musulmanes―. La decoración escultórica asitiábase preferentemente nel esterior, ente que l'interior solía ser escuru pa nun esviar l'atención del cultu sagráu.


Desenvolviéronse cuatro estilos principales de *nagara*: el d'[[Orissa|Orissā]], construyíos n'arenisca colorada, con volúmenes yustapuestos comunicaos por un estrechu pasiellu ([[templu de Liṅgarāja]] en [[Bhubaneshwar]], [[Templu de Suria (Konark)|Templu de Sūrya en Koṇārak]]); el de [[Bundelkhand]], n'arenisca cremosa, con sales constituyíes d'ensame de columnes y pilastres (templu de [[Khajuraho|Khajurāho]]); el de [[Rajputana|Rājpūtānā]], con grandes sales *(natyamandapa)* destinaes a ceremonies cortesanes y dances sagraes (templu de Chaturbhuja en [[Gwalior|Gwālior]]); y el de [[Gujarāt]], con una magnífica escultura de mármol tresllúcío (templos del [[Monte Ābū]]).

Ente los sieglos [[Sieglu X|X]]-[[Sieglu XI|XI]] producióse l'arte de [[Khajuraho|Khajurāho]] ([[Madhya Pradesh]]), capital relixosa de los Chandella, una dinastía que gobernó esta parte de la India ente los sieglos X y [[Sieglu XII|XII]]. Ta consideráu'l máximu esponente del arte indoario pola elegancia de los sos templos y l'escultura que los afata. Orixinalmente había unos 80 templos de los que queden 22 en bon estáu de caltenimientu. Tola zona ocupa un área total de 21&nbsp;km². Destaca'l templu de Khandariya Majadeva (hacia l'añu [[1000]]), construyíu sobre una plataforma que dirixe a l'antoxana, col santuariu y el *sikhara* al fondu. En particular, la escultura d'esta dómina foi d'una gran calidá, en ciclos de temes llexendaries, mitolóxicos y eróticos. Esti templu ye unu de los que más profusamente representó escenes del erotismu [[Tantra|tántrico]], con diversos grupos *(mithunas)* dispuestos en [[frisu|frisos]] *(kāma-bandha)* desenvolviendo diverses postures erótiques. El conxuntu de Khajurāho foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá en [[1986]].

El [[templu de Liṅgarāja]] en [[Bhubaneshwar|Bhubaneśvara]] ([[1100]]) ta dedicáu a Sivá. Ye un conxuntu de dellos edificios onde descuella el *sikhara*, en forma de torre maciza que se va curvando col altor, rematando nun pináculo con un discu de piedra *(amalaka)* y un vasu ornamental *(kalasa)*. Les parés esteriores tán decoraes con escultures, ente que la celda interior contién un *lingam* en forma de bloque de [[granitu]] sobre'l *ioni*. Ye de remarcar que'l *śikhara* ta decoráu exteriormente con relieves en miniatura del propiu *śikhara*, exemplu de la fascinación que los hindús teníen polos [[númberu|númberos]] y la multiplicación d'elementos.


El [[Templu de Suria (Konark)|Templu de Sūrya]] (dios del sol) en Koṇārak ([[1240]]-[[1258]]) ye un magníficu exemplu de l'arquiteutura de la dómina, anque desgraciadamente solo caltiénse la *mandapa*, habiéndose perdíu tola estructura cimera. Construyir con forma de carru, con caballos esculpíos y ruedes na base del templu. Foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá en [[1984]]. Otru esponente ye'l templu de Keśava en [[Somnathpur]] ([[1268]]), construyíu al contrariu que la mayoría nun formatu horizontal, con tres santuario en forma d'[[estrella]] y una *mandapa* rectangular, con una profusa decoración escultórica. Tamién cabo destacar los [[Grandes templos vivientes Chola]] (sieglos XI-XII), ente los que s'atopen el Templu Brihadiśvara en [[Thanjavur]], el Templu de Gangaikondacholisvaram y el Templu Airavateśvara en [[Darasuram]].

La escultura d'esta dómina siguió desenvolviéndose nos relieves de los templos, en figures aisllaes o escenes narratives, xeneralmente sobre los ciclos mitolóxicos hindús, anque abondaron les escenes erótiques, en postures sexualmente esplícites, sobremanera en Khajurāho y Koṇārak. Estes escenes suélense rellacionar col *Tantra*, según el *Kāma Sūtra*, anque'l sexu siempres tuvo amestáu a la relixón hindú como vehículu d'ascensión espiritual. Al pie de la escultura en piedra desenvolvióse la realizada en [[bronce]], especialmente en [[Bengala]] y [[Bihar|Bihār]] (de tema budista) y [[Tamil Nadu]] (de tema hindú). Tamién se desenvolvió la escultura exenta, igualmente en bronce, estremándose les representaciones de Sivá Naṭarāja (Sivá, rei de la danza), especialmente en Tamil Nadu so la [[dinastía Chola]] (sieglos IX-XIII). Suelse representar con cuatro brazos y llargos pelos, un [[tambor]] nuna mano (el soníu como elementu creativu) y una llapada n'otra (el fueu como elementu destructivu), y arrodiáu d'un aniellu de llapaes que simboliza'l procesu vital del universu. Otra notable realización d'esta dómina foi la estatua de [[Gomateshwara|Gomateśvara]] ([[978]]-[[993]]), una pimpana figura de 17 metros d'altor que representa al gran maestru [[Jainismo|jainí]] Bahubali.

<gallery mode=packed heights=200>
Ficheru:Sculpture_of_Alasa_Kanya_at_Vaital_Deul,_Bhubaneswar.jpg|Figura de *yacṣī* del [[templu de Liṅgarāja]] en [[Bhubaneshwar|Bhubaneśvara]].
Ficheru:Wheel of Konark, Orissa, India.JPG|Una de les ruedes escultóriques del [[Templu de Suria (Konark)|Templu de Sūrya en Koṇārak]].
Ficheru:Ardhanari.png|[[Bronce]] de la [[dinastía Chola]]: el dios [[Shivá|Sivá]] na forma de Ardhanarīśvara (metá Sivá, metá [[Pārvatī|Parvati]], la so muyer).
Ficheru:Gommateshwara 28.jpg|Estatua de [[Gomateshwara|Gomateśvara]] ([[978]]-[[993]]).
</gallery>

=== Arte islámico (sieglos XIII-XVIII) ===

La invasión [[Islam|islámica]] provocó una gran convulsión na sociedá india y, por tanto, nel so arte. La devastación llevada a cabu polos musulmanes provocó la estinción del budismu na India. Tres una socesión de diverses dinastíes ([[Imperiu gaznávida|gaznawíes]], [[Imperiu gúrida|guríes]], [[dinastía de los esclavos]], [[tugluquíes]], [[dinastía Khilji]]), formóse'l [[Imperiu mogol]], que reunificó la India. A les formes tradicionales añadiéronse elementos carauterísticos del [[arte islámico]], especialmente n'arquiteutura cola incorporación del [[arcu (arquiteutura)|arcu]], la [[cúpula]] y la [[bóveda]], y l'usu del [[morteru (construcción)|morteru]] de [[cal]]. Tamién s'introducieron nueves tipoloxíes como la [[mezquita]], y un tipu de decoración basáu nel [[mosaicu]] y la [[caligrafía]], según incrustaciones de motivos florales y dibuxos realizaos con [[tesela|teseles]] de distintos tipos de piedra. L'arquiteutura islámica introdució una nueva concepción llinial y d'ordenación del espaciu. Utilizáronse preferentemente materiales autóctonos, como'l [[mármol]] blancu y l'[[arenisca]] colorada.

La mezquita india *(masjid)* suel constar de trés [[Nave (arquiteutura)|naves]] *(liwan)* destinaes a la oración, paraleles a la *qibla*, muriu empobináu al oeste (escontra [[La Meca]]) onde s'atopa'l *mihrab* y el *minbar*. La nave central presenta de trés a cinco bóvedes dispuestes llonxitudinalmente, decoraes con *mukarna*, un tipu de decoración en forma d'[[estalactita|estalactites]]. Tamién contién un gran patiu *(sahn)* con un estanque d'[[Ablución|abluciones]] *(hauz)*, dacuando [[Pórticu|porticado]] pa sirvir de [[madraza]]. Nes esquines topen los [[minarete]]s, y tamién puede incluyir un [[claustru]] *(riwaq)*. Los principales exemplos son: nel [[Sultanatu de Delhi]], la mezquita *Arhai-din ka Jhumpra Masjid* en [[Ajmer]] ([[1210]]), y la *Qila-i-Kohna Masjid* na Purana Qila d'[[Humayun|Humāyūn]] ([[1541]]); nos sultanatos provinciales, la *Atala Masjid* en [[Jaunpur]] ([[1408]]) y la *Jama Masjid* n'[[Ahmedabad|Ahmedābād]] ([[1423]]); y nel Imperiu Mogol, la *Moti Masjid* nel [[Fuerte d'Agra|Fuerte Colloráu]] d'[[Agra]] ([[1646]]), la *Jama Masjid* en [[Delhi]] ([[1644]]-[[1658]]) y la *Badshahi Masjid* en [[Lahore]] ([[1674]]).

Na mezquita de [[Complexu de Qutb|Quwwat ul-Islam]] (Delhi) destácase'l [[Qutab Minar]] (Torre de la Victoria), el [[minarete]] más altu del mundu (72 metros), construyíu ente [[1194]] y [[1199]] por [[Qutb-ud-din Aybak|Quṭb ad-Dīn Aybak]], fundador de la dinastía de los Esclavos. Ye una estructura [[Troncocónicu|troncocónica]] de planta polilobulada mixtilínea, estremada en cinco pisos con terraces sobre [[mocárabe]]s, los trés primeros n'arenisca colorada y los otros dos en mármol blanco, con una decoración [[Epigrafía|epigráfica]] dispuesta en franxes. El conxuntu inclúi'l [[Pilar de fierro de Delhi|Pilar de fierro]], columna de siete metros d'altor forxáu en [[fierro]] nel reináu de [[Chandragupta II]] ([[375]]-[[413]]) alredor de la cual construyóse la mezquita, y que tien la particularidá de que, magar la so antigüedá, nun presenta nengún tipu d'escomiu. En [[1993]] foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá.


L'[[Arquiteutura mogola|arquiteutura mogol]] foi la más prolífica y rescamplante del arte islámico na India. Una de les sos primeres manifestaciones foi la mezquita [[Babri Masjid]] ([[Ayodhya]]), construyida pol primer soberanu mogol, [[Babur|Bābur]]. El [[Fuerte d'Agra|Fuerte Colloráu]] *(Lal Qila)* d'[[Agra]] ([[1565]]-[[1573]]) foi construyíu pol emperador [[Akbar]] n'arenisca colorada ―d'ende'l nome―, como un palaciu cercáu que sirvió de corte y centru de gobiernu de tolos emperadores mogoles. Del so monumental conxuntu sobresalen la puerta Amar Singh, el palaciu *Jahangiri Majal* y el *Khas Majal*, esquisitu salón de mármol blanco con techos bellamente pintaos. El [[Tumba de Humayun|Mausoléu de Humāyūn]] ([[1574]]) ta construyíu con arenisca colorada a la que s'añadir detalles decorativos ellaboraos en mármol blanco y negru. La so estructura ye [[octógonu|octogonal]] y los techos tán profusamente decoraos con pintures. Foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá en [[1993]].

[[Fatehpur Sikri|Fatehpur Sīkrī]] foi un complexu palaciegu construyíu ente [[1571]]-[[1585]] cerca d'Agra pol emperador Akbar, como sede de la corte. Nun recintu cercáu de seis quilómetros de [[perímetru]] llevantáronse diversos edificios d'arenisca colorada, estremándose'l *Diwan-i khas*, edificiu [[Cubu (xeometría)|cúbicu]] onde l'emperador recibía a los visitantes; el *Anup Talao* («estanque insuperable»), un [[xardín persa]] tipu *chahar bagh* (xardín cuádruple); la *Ibadat Khana* (casa d'oración); y la zona del [[harén]], que consta de dellos palacios, como'l *Panch Mahal* (pabellón de recréu), el *Birbal Mahal* (dúplex de la reina), el *Jodh Bai Hawa Mahal* (palaciu de los vientos) y el *Sunahra-Mariam* (pabellón de reinar madre). El complexu inclúi la mezquita *Jama Masjid*, que s'estrema pol so *gumbaz* ([[mausoléu]]) de mármol blanco caláu de *jalis* ([[Celosía (arquiteutura)|celosía]]s de piedra).

El [[Mausoléu de Itimad-Ud-Daulah]], n'Agra ([[1622]]-[[1628]]), representa la transición ente l'arquiteutura mogol primitiva ―qu'utilizaba sobremanera arenisca colorada― y un nuevu periodu carauterizáu pol usu de mármol blanco, y que cristalizaría nel [[Taj Mahal]]. Esti edificiu construyir por encargu de Nur Jahan, esposa de [[Jahangir|Jahāngīr]], pa soterrar al so padre, Mirza Ghiyas Beg, a quien se-y concediera'l títulu de *Itimâd-ud-Daulâ* («pilastra del estáu»). Los murios tán construyíos en mármol con incrustaciones de piedres precioses, sobremanera [[topaciu]], [[ónice]] y [[lapislázuli]]. Los dibuxos siguen l'estilu decorativu persa y representen dibuxos xeométricos, xarrones de flores o plantes ornamentales.


El [[Taj Mahal]] (Agra, [[1632]]-[[1654]]) ye la obra maestra del arte mogol. Foi mandáu construyir pol emperador [[Shah Jahan|Šāh Ŷahān]] en memoria de la so esposa finada, [[Mumtaz Mahal]]. Ye un mausoléu de mármol blanco, construyíu sobre una plataforma de siete metros qu'alza'l conxuntu del suelu, y flanqueado de cuatro minaretes. La fachada presenta un arcu d'entrada tipu *iwan* persa, con dellos más pequeños nos llaterales. La sala interior tien planta octogonal, coronada por una enorme cúpula flanqueada d'otres dos más pequeñes, de forma bulbosa. Ye unu de los edificios más conocíos del mundu, con una sutil guapura presente na harmonía de les proporciones y nel esquisitu gustu de la so decoración d'incrustaciones con motivos florales y xeométricos. Frente al edificiu figura un xardín persa tipu *chahar bagh* con cuatro canales d'agua que s'entecrucen, simbolizando los cuatro ríos del [[Paraísu]] ([[agua]], [[lleche]], [[vinu]] y [[miel]]), y qu'ufierten una formosa imaxe col edificiu al fondu. En [[2007]] foi nomáu una de [[les Nueves Siete Maravíes del Mundu Modernu]].

A lo último, el [[Fuerte colloráu de Delhi|Fuerte Colloráu]] (Lal-Qila) de Delhi foi construyíu por orde de Šāh Ŷahān ente [[1639]] y [[1648]]. Ye una cortil cercada construyíu d'arenisca colorada, qu'alluga una serie de dependencies y palacios onde se destacar: el *Naqqar Khana* (casa del tambor), puerta principal d'entrada a la cortil; el *Diwan-i-Am*, pabellón destináu a les audiencies públiques; el *Shah Burj*, torre de forma octogonal y altor de tres pisos, onde s'asitiaben los despachos privaos del emperador; el *Diwan-i-Khas*, la sala d'audiencies privaes na que s'atopaba'l *Tronu del Pavu real*; y la *Moti Masjid* («Mezquita de la Perlla»). Foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá en [[2007]].

Tamién se desenvolvieron la [[xardinería]] y la [[miniatura]], dambes d'influyencia [[Arte persa|persa]], y adquirieron gran relevancia les artes testiles y les xoyes engarzadas (como'l *Tronu de Aurangzeb)*. La xardinería siguió'l conceutu persa del xardín como paraísu [[Utopía|utópicu]], con un conxuntu d'árboles, plantes y flores dispuestos de forma xeométrica alredor d'un [[estanque]].


La [[Pintura mogol|miniatura]] desenvolver en [[llibru|llibros]] lujosamente decoraos, que yeren consideraos oxetos de gran valor, xeneralmente en temática [[Historia|histórica]], [[Biografía|biográfica]] y [[Corte noble|cortesana]]. Polo xeneral dibuxábase sobre'l papel con [[grafitu]] o con [[tinta]], anubrir con una capa de pintura blanca tresllúcida, y aplicábase la pintura, iguada con pigmentos vexetales o minerales entemecíos con aglutinante o [[goma arábiga]]. Unu de los meyores miniaturistes foi [[Basawan]], creador del estilu clásicu de la miniatura mogol, de corte narrativu, como amuesen les sos ilustraciones de la vida d'[[Akbar]] escrita por [[Abu'l Fazl]] (escontra [[1590]]-[[1605]]). Akbar ([[1556]]-[[1605]]) foi un gran [[Mecenalgu|mecenes]] de la miniatura, especialmente de cróniques y hestories ilustraes, dalgunes de gran tamañu, como les 1400 ilustraciones del *Hamzanama* *(Hestories de Hamza)*, que teníen una superficie de 115 cm2. Más palantre, sol reináu del socesor de Akbar, [[Jahangir|Jahāngīr]] ([[1605]]-[[1627]]), desenvolvióse'l [[semeya]], descollando la figura d'[[Abu'l Hasan (pintor)|Abu'l Hasan]], que creó un estilu más refináu y [[Aristocracia|aristocráticu]], de menor tamañu. Tamién apaecieron entós les [[Pintura de género|escenes de xéneru]] y la representación d'animales y plantes, delles realizaes de forma autónoma y non como ilustraciones de llibros. Nesti xéneru ye conocíu'l nome de la princesa [[Sahifa Banu]], autora por casu d'un *Semeya del shah Tahmasp*, de principios del [[sieglu XVII]]. Con [[Shah Jahan|Šāh Ŷahān]] ([[1627]]-[[1658]]) empezó la decadencia de la miniatura, anque se realizaron arrogantes semeyes y escenes de xéneru, destacando'l pintor [[Sewa]] en [[Lahore]]. [[Aurangzeb]] ([[1658]]-[[1717]]) volvió al [[integrismu]] islamista, poniendo fin a la rica tradición miniaturista mogol.

L'arte tradicional hindú pervivió nel sur del Decán, principalmente nel reinu de [[Imperiu Vijayanagara|Vijayanagar]] (sieglos [[Sieglu XV|XV]]-[[Sieglu XVI|XVI]]), onde resalta'l templu de [[Tiruvengalanatha]] ([[1534]]), dedicáu a [[Visnú]], según el Palaciu del Lotu, onde destaquen les puertes d'entrada con [[Arcu (arquiteutura)#Arcu lobuláu|arcos lobulaos]]. Llegar a una síntesis ente les formes tradicionales indies y les islámiques, aprovechando elementos como les bóvedes y les cúpules, les columnes y los balcones. Los templos d'esta rexón yeren grandes complexos d'edificios onde predominen los *gopuram*, torres d'entrada de gran altor y forma [[Pirámide (arquiteutura)|piramidal]], que simbolizaben el [[Monte Meru]] ―el [[Olimpo]] hindú―, cubiertes con [[frisu|frisos]] superpuestos, con mapa de decoración escultórica realizada en [[estuco]] y brillantemente coloriada.


Darréu ye de destacar la ciudá-santuariu de [[Madurai]] (dinastía [[Nāyyak]], [[sieglu XVII]]), consagrada a Mīnākśī (la diosa de «güeyos como pexes») y a Sivá Sundareśvara («el bellu señor»). Ta compuesta de cuatro grandes *gopuram*, decoraos con estatues [[Policromía|polícromas]] de dioses hindús. Los santuarios ([[Vímana (arquiteutura)|vimāna]]) de los dos dioses tán arrodiaos d'una serie de corredores y [[Sala hipóstila|sales hipóstilas]] *(mandapa)* con columnes esculpíes. Sobresal la *Sajasra stambha mandapa* (sala de les mil columnes), afatada con figures d'animales monstruosos *(yali)*, anguaño un [[muséu]] con una magnífica coleición de bronces [[Dinastía Chola|Chola]] y [[Vijayanagar]].

La [[Pintura rajputa|pintura]] desenvolvióse sobremanera na miniatura, xéneru qu'adoptaron del arte islámico, sobremanera nel [[Color|cromatismu]] y na [[perspeutiva]]. De primeres ([[sieglu XV]]) yera de colores nítidos pero non bien variaos, con figures ensin relieve y cares estilizados con grandes güeyos. Surdieron dos principales escueles: la *rājasthānin*, desenvuelta en rexones como [[Mewar]], [[Mālwa]], [[Bundi]], [[Jaipur]] y [[Kishangarh]], carauterizada por formatos apaisaos, composición estática y personaxes representaos de forma frontera; y la *pahari*, surdida nel [[sieglu XVIII]] nel [[Panyab]], en pequeños reinos como [[Guler]] y [[Kangra]], con un estilu de gran sensibilidá y brillosu coloríu, n'escenes cortesanes y caballeresques, principalmente del mitu de [[Krishna|Kriṣṇa]].

Nesta dómina florió notablemente'l [[Industria testil|arte testil]], principalmente en [[seda]] y [[algodón]]. Trabayábense unos 150 tipos distintos d'algodón, con diverses modalidaes rexonales como la tela pintada del Deccán y la tela entemecida con algodón de [[Gujarāt]]. La teles yeren estampaes, pintaes o tiñíes, o bien bordaes con diverses aplicaciones.

Tamién se desenvolvió notablemente'l [[jainismo|arte jaina]], que creó un estilu artísticu que tuvo gran espardimientu en [[Occidente]], afiguráu nun conxuntu de [[templu jaina|templos]] y escultures de mármol blanco con incrustaciones de piedres de colores, decoraos con gran preciosismu (templu de [[Ranakpur]], templu de [[Neminath]] nel [[Monte Ābū]]). Tamién destacaron na miniatura, como nes sos ilustraciones del *Kalpa-sutra*, el testu sagráu jainí que narra la vida de [[Mahāvīra]], fundador de la secta. Solía ser en formatu horizontal, en fueya de [[palmera]], con dos colores básicos ([[colloráu]] y [[Añil|índigo]]) y figures estátiques y con una ríxida frontalidad.

Otramiente, nesta dómina desenvolvieron les sos principales obres los [[sikh]], pueblu guerreru que la so relixón foi fundada en [[1469]] pol patriarca [[Nanak]], basada na creencia nun dios innomable y na adoración del so llibru sagráu, el *Gurú Granth Sahib*. Los sos mayores monumentos atopar na ciudá d'[[Amritsar]] ([[Panyab]]), construyida en [[1574]], onde descuella el [[Templu Doráu]] *(Gurdwara Har Mandir)*.

<gallery mode=packed heights=170>
Ficheru:Qutb Minar Tower.jpg|[[minarete]] de [[Qutab Minar]] (Torre de la Victoria), nel [[Complexu de Qutb]] ([[Delhi]]).
Ficheru:RhinoHuntBabur.jpg|[[Pintura mogol|Miniatura mogol]]: *Bābur cazando rinocerontes cerca de Peshāwār* (escontra [[1530]]), d'artista anónimu.
Ficheru:Nihâl Chand 001.jpg|[[Pintura rajputa|Miniatura rājput]]: *Kriṣṇna y Rādhā nun pabellón* (escontra [[1750]]), de [[Nihāl Chand]], [[Allahābād]].
Ficheru:Shiva and Uma 14th century.jpg|Estatua [[Imperiu Vijayanagara|vijayanagar]] de [[Shivá|Sivá]] y la so esposa [[Uma (diosa)|Uma]], [[Institutu Smithsonianu]] ([[Washington D. C.]]).
</gallery>

=== Arte colonial (sieglos XVIII-XX) ===

[[Gran Bretaña]] ocupó la India en [[1757]], en ganando a [[Francia]] ―que tamién taba interesada en colonizar el país― na [[guerra de los Siete Años]]. La ocupación británica supunxo la proliferación d'un estilu [[Colonia alministrativa|colonial]] qu'apurrió al arte indio los llinguaxes estilísticos [[Europa|europeos]]. Tuvo bastante repercusión la influyencia del arte [[Francia|francés]], sobremanera pola presencia de militares franceses qu'asesoraben a los [[Maharajá|mahārājas]] indios na so llucha contra los ingleses nos primeros años d'ocupación, como podemos percibir en [[Nagpur]], [[Baroda]] y [[Hyderabad (India)|Hyderabad]]. Tamién florió un estilu arquiteutónicu d'orixe [[Portugal|portugués]] (Portugal tenía asentamientos en [[Goa]], [[Damao]] y [[Diu]]), de formes [[Arquiteutura barroca|barroques]] entemecíes darréu con elementos hindús, como la [[catedral de Goa]] ([[1562]]-[[1619]]) y la [[Basílica del Bon Jesús de Goa]] ([[1594]]-[[1605]]), qu'alluga la tumba de [[San Franciscu Xavier]]. El conxuntu d'[[ilesies y conventos de Goa]] foi declaráu [[Patrimoniu de la Humanidá]] en [[1986]].

La conquista británica traxo un estilu colonial de gustu [[Neoclasicismu|neoclásicu]] abondo paecíu al realizáu coetáneamente n'[[Estaos Xuníos]]: Fuerte de San Jorge de [[Madrás]] ([[1644]]-[[1714]]), [[catedral de Santu Tomás de Bombay]] ([[1718]]). En [[1690]] fundóse la ciudá de [[Calcuta]] como sede de la [[Compañía Británica de les Indies Orientales]], pasando nel sieglu XVIII a ser sede de l'alministración británica. Una de les sos primeres construcciones foi'l Fuerte Williams ([[1700]]-[[1716]]), al que siguieron edificios como la catedral de San Juan ([[1787]]) y el palaciu Raj Bhavan ―sede del [[Raj Británicu|virreinatu]]― ([[1798]]-[[1805]]), La ciudá construyir según un proyeutu onde s'estremaben los grandes espacios axardinaos, como'l Parque Maidan, el Dalhousie Square, la Government Place, el Zoo y el Botánicu.

El [[sieglu XIX]] carauterizar pol emplegu d'un estilu [[neogóticu]] [[Dómina victoriana|victoriano]], sobremanera n'edificios oficiales. Una de les ciudaes n'adquirir mayor rellumanza mientres el sieglu XIX foi [[Bombay]], onde s'executaron los principales proyeutos arquiteutónicos coloniales de la dómina: Conceyu ([[1855]]), Ilesia Afghan Memorial ([[1857]]), Mercáu Crawford ([[1867]]), la Torre Rajabai ([[1874]]) y la [[Estación Chhatrapati Shivaji|Estación Victoria Terminus]] ([[1878]]-[[1887]]). En Calcuta construyéronse: l'Hospital ([[1835]]), la Catedral de San Pablo ([[1840]]-[[1847]]), la Universidá ([[1857]]), la Madrassa ([[1871]]) y el Indian Museum ([[1875]]).


Hasta mediaos del sieglu XIX ―y debíu al [[Rebelión de la India de 1857|llevantamientu]] [[cipayu]] de [[1857]]― nun hubo una cierta renacencia de l'arquiteutura india, con un estilu inspiráu nel arte islámico [[Siria|siriu]], llamáu «estilu angloindio»: Palaciu de Laxi Vilas (Baroda); en Calcuta, la Ponte Howrah ([[1910]]) y el Victoria Memorial Hall ([[1912]]); en Bombay, el Muséu Prince of Wales ([[1909]]), la Universidá ([[1909]]), l'edificiu de Correos ([[1909]]), l'[[Taj Mahal Palace & Tower|Hotel Taj Mahal]] ([[1911]]) y el [[arcu de trunfu]] Gateway of India ([[1911]]). Ente [[1911]] y [[1930]] construyóse la nueva capital, [[Nueva Delhi]], según un proyeutu d'[[Edwin Lutyens]] y [[Herbert Baker]], siguiendo un planu urbanísticu en forma estrellada, nel que se partíen los diversos edificios oficiales, como'l [[Rashtrapati Bhavan]] (Palaciu Presidencial), el Parllamentu, los Secretariaos, la Biblioteca y el Muséu Nacional.

L'arte tradicional tuvo escases realizaciones de relevancia, destacando la construcción de la ciudá de [[Jaipur|Yaipur]], capital de [[Rayastán]] ([[1728]]), llamada la ciudá rosa» por tar toa pintada en color [[terracota]]. Ente los sos edificios resalten el Palaciu del Mahārāja ([[1728]]), la Torre Ishvarlat ([[1743]]) y el magníficu *Hawa Mahal* o «Palaciu de los Vientos» ([[1799]]), cola so famosa fachada porticada construyida con *jalis* ([[Celosía (arquiteutura)|celosía]]s de piedra) en color rosado y blancu, que sirvía de mirador pa les muyeres del harén del mahāhāja. Tamién destaca'l [[Jantar Mantar]] ([[1728]]), un observatoriu [[Astronomía|astronómicu]] construyíu en mármol y arenisca, que cunta con [[Reló de sol|reloj de sol]], [[calendariu|calendarios]], [[astrolabiu|astrolabios]], etc.

La implantación na India de la [[Compañía Británica de les Indies Orientales]] ―qu'esportaba [[té]], [[café]], [[arroz]], [[azucre]], [[especie|especies]] y productos testiles― favoreció un interesáu intercambiu artísticu: la Compañía, interesada en realizar estudios [[Cartografía|cartográficos]] y [[Etnografía|etnográficos]] del subcontinente indiu, traxo artistes europeos pa documentar los principales monumentos y paisaxes indios, según les sos xentes y costumes; de la mesma, l'[[arte occidental]] influyó nos artistes locales, qu'aprendieron la téunica de la [[pintura al oleu]], según la [[perspeutiva]] y el [[clarescuru]]. Surdió asina un estilu denomináu «arte de la Compañía», carauterizáu pola téunica occidental aplicada a representaciones de diversos elementos de la cultura hindú, xeneralmente n'escenes [[Pintorescu|pintoresques]] de gustu [[Burguesía|burgués]]. Paralelamente, nació un estilu conocíu como *kalighat pat*, desenvueltu en Calcuta, qu'entemecía l'arte popular indiu col realismu del arte occidental.

<gallery mode=packed heights=200>
Ficheru:Un novio con caballo y carruaje.jpg|*Un noviu con caballu y carruaxe* (escontra [[1840]]-[[1850]]), de [[Shaykh Muhammad Amir]], artista venceyáu a la [[Compañía Británica de les Indies Orientales]].
Ficheru:Kalighat.jpg|*L'asesinatu de Tarakeśvara*, pintura *kalighat pat* anónima (escontra [[1875]]).
</gallery>

=== Arte contemporáneo (sieglu XX) ===

Tres numberoses movilizaciones, la India consiguió la [[Movimientu d'independencia indiu|independencia]] en [[1947]], magar cola segregación de [[Paquistán]]. El [[sieglu XX]] supunxo l'apertura a tipoloxíes más universales, abrir l'arte indio a les formes de [[Vanguardismu|vanguardia]], como puede apreciase na intervención d'arquiteutos estranxeros como [[Le Corbusier]] en [[Chandigarh|Chaṇḍīgarh]], ciudá creada en [[1953]] pol arquiteutu [[Suiza|suizu]] por encargu del nuevu gobiernu surdíu del procesu independentista. Le Corbusier trazó'l planu urbanísticu de la ciudá, y construyó diversos edificios como'l Parllamentu, les Cortes, el Palaciu del Gobiernu y los Ministerios, nun estilu [[Arquiteutura racionalista|racionalista]] onde predominaba l'usu de volúmenes xeométricos puros y l'usu de nueves téuniques y materiales ([[cristal]], [[formigón]]). Otru arquiteutu occidental que trabayó na India foi [[Otto Königsberger]], qu'en [[1939]] foi nomáu arquiteutu xefe y planificador d'estáu de [[Mysore]], onde realizó l'Institutu Indiu de Ciencia ([[1943]]-[[1944]]) y el Victoria Hall ([[1946]]) en [[Bangalore]], según el plan urbanísticu de la ciudá de [[Bhubaneshwar|Bhubaneśvara]].

Nel sieglu XX Calcuta pasó a ser el principal centru artísticu de la India. Ellí desenvolvióse la [[escuela de Bengala]], que favoreció la renacencia del arte tradicional indiu. Un elementu decisivu pa esti resurdimientu foi'l patronalgu de la familia Tagore: [[Rabindranath Tagore]] ―[[premiu Nobel de Lliteratura]] en [[1913]]― yera tamién pintor, con un estilu un tanto espresionista d'escuru coloríu. En [[1920]] fundó la Facultá de Belles Artes de Santiniketan, cerca de Calcuta. Cuando [[Okakura Kakuzō]], [[filósofu]] y [[Estética|esteta]] [[Xapón|xaponés]], visitó la India en [[1902]], los Tagore acoyéronlu, cola resultancia de que [[Abanindranath Tagore]], artista sobrín del poeta, pasar a l'[[aguada]], la téunica tradicional xaponesa. Abanindranath creó un estilu d'[[acuarela|acuareles]] d'aire brumoso y espiritual, influyíu pola pintura mural de [[Ajanta|Foliaṇṭā]]. Esti estilu tuvo un rápidu espardimientu por tola India, anque aína tuvo que lluchar contra la influyencia occidental: en [[1922]] celebrar en Calcuta una esposición d'artistes [[Alemaña|alemanes]] de la [[Bauhaus]], qu'exerció una gran influyencia sobre los mozos artistes indios, ente ellos [[Gaganendranath Tagore]] ―hermanu de Abanindranath―, qu'empecipió una serie d'obres influyíes pol [[orfismo (arte)|orfismo]] de [[Robert Delaunay]]. Ente [[1920]] y [[1940]] vivióse un intensu bancia ente artistes tradicionalistes ―representaos pola escuela de Bengala― y occidentalistas ―arrexuntaos na escuela de Bombay―. Sicasí, dellos artistes de formación [[Arte académico|académica]] aceptaron con gustu les tesis tradicionalistes: [[Jamini Roy]] creó un nuevu estilu inspiráu nel *kalighat pat* y na [[artesanía]] y la decoración arquitectónica bengalí; [[Amrita Sher Gil]], qu'estudiara en [[París]], entemeció influyencies europees ―principalmente de [[Gauguin]] y [[Matisse]]― col coloríu de les [[Pintura rajputa|miniatures rājput]].


Tres la independencia, anque perduraron les formes autóctones, el mundu del arte viose cada vez más somorguiáu na influyencia occidental y los movimientos de vanguardia, gracies al fenómenu de la [[globalización]]. Incorporáronse nueves téuniques y materiales, según l'usu de les nueves [[teunoloxía|teunoloxíes]] na creación artística. En [[1946]], [[Francis Newton Souza]] fundó'l grupu [[Progresistes de Bombay]], qu'amás d'una militancia política d'izquierdes preconizaba l'actualización del panorama artísticu indiu dientro del ámbitu internacional. Ente [[1950]] y [[1970]] surdió'l [[neotantrismo]], un movimientu pictóricu popular que reflexaba la tradición india so un prisma modernu, d'estilu cuasi [[Arte astracto|astractu]]. Darréu destacaron artistes como [[Maqbool Fida Husain]], que trató temes tanto de tradición hindú como islámica con un estilu realista influyíu pol [[cubismu]]; y [[K. G. Subramanyan]], artista ya [[historiador del arte]] qu'axuntó en Santiniketan una importante escuela d'artistes y teóricos del arte.

Anguaño la India ta viviendo una puxanza nel campu de la creación emerxente y les artes plástiques contemporánees. En [[2007]] había trelce creadores indios que s'atopaben na llista de los 500 artistes más cotizaos. Dalgunos de los nomes más sobresalientes son: [[Subodh Gupta]], [[Anju Dodiya]], [[Shibu Natesan]], [[Ravinder G. Reddy]], [[Raqib Shaw]], [[Syed Haider Raza]], [[Tyeb Mehta]], [[Jitish Kallat]], [[Ram Kinker Baij]], [[Sankho Chaudhuri]], [[Ajit Chakravarti]] y [[Nek Chand]], ente otros. L'artista hindú más cotizáu ye l'escultor [[Anish Kapoor]], qu'ente xunetu de [[2006]] y xunu de [[2007]] atropó unos beneficios totales en [[puya|puyes]] de 6&nbsp;440&nbsp;150 [[euru|euros]], con 24 llotes vendíos. Paralelamente, el panorama [[Galería d'arte|galerístico]] ta esperimentando una fuerte puxanza nos últimos años. Centralizáu en [[Nueva Delhi]] y [[Bombay]], cuenta sicasí con interesantes establecimientos n'otres ciudaes como [[Bangalore]] o [[Calcuta]], onde surden constantemente galeríes nueves y centros d'arte independiente.

== Otres espresiones artístiques ==
=== Lliteratura ===


La [[lliteratura india]] empezó alredor del [[1500 e.C.|1500 e.C. ]], col *Rig-veda* ('la verdá sobre himnos'), un estensu testu [[sánscritu]] ―non escritu sinón tresmitíu oralmente― épicu-mitolóxicu. Nos sieglos posteriores al 1000 e.C. compónense más testos:
* Los *Samhitā* o «coleiciones», qu'inclúin los mesmos *Vedes*, serie d'himnos [[Lliturxa|llitúrxicos]] de tema [[Mitoloxía|mitolóxicu]], con un llinguaxe poéticu y d'esaltación de la naturaleza.
* Los *Brāhmaṇa* (escontra'l 700 e.C. ), tamién de calter llitúrxicu, pero de signu más [[Esoterismu|esotéricu]], qu'inclúi les *Upaṇiṣad*, escritures mitolóxiques que suponen les primeres obres de tipu [[Filosofía|filosóficu]] na India;
* Los *Sūtra*, series d'[[aforismu|aforismos]] sobre relixón, [[gramática]], y otros aspeutos del [[brahmanismu]].

Nun periodu posvédico (dempués del 400 e.C. ) surdieron los grandes poemes [[Épica|épicos]] indios: el *Mahābhāaguarón* la segunda obra lliteraria más estensa del mundu (dempués de *El cantar de Gesar* tibetana, d'un millón de versos en 120&nbsp;llibros), con doscientos mil [[slokas|versu]]s arrexuntaos en dieciocho llibros (onde s'inclúi'l *Bhagavad-gītā)*, sobre [[lleenda|lleendes]] y [[epopeya|epopeyes]] de la [[mitoloxía hindú]], pero con una fuerte fonderada filosófica y moral; y el *Rāmāyana*, obra de [[Vālmīki]], nueva síntesis de poesía y epopeya con elementos [[Teoloxía|teolóxicos]] y filosóficos.

En dómina medieval la lliteratura realizar en diverses modalidaes: el [[drama]] siguió coles [[epopeya|epopeyes]] mitolóxiques, con un fuerte sellu d'imaxinación, destacando [[Bhavabhuti|Bhavabhūti]], autor de *Malatimadhava*, historia sobre l'amor de dos nuevos que foi comparada con *Romeo y Julieta*; el poema épicu ye herederu del *Rāmāyana*, nun nuevu xéneru denomináu *mahakavya*, de temes históriques y mitolóxicos, onde sobresal el *Raya-taranguini* de [[Kalhana]] (escontra [[1150]]); la poesía llírica ta representada poles *Sataka* de [[Bhartrihari]], conxuntu de poesíes sobre'l conceutu indiu de la vida, y la *Gītāgovinda* de [[Jāyādeva]], poemes d'amor de tipu [[Alegoría|alegóricu]]; a lo último, la [[fábula]] carauterizar por cuentos curtios d'aire popular, de calter didácticu y aleccionador, destacando los autores [[Narayana (escritor)|Narayana]] y [[Sivadasa]]. Tamién cabo citar el famosu *Kamasūtra* ([[sieglu VI]]) de [[Vātsyāyana]], que ye un conxuntu de preceptos y conseyos relativos al amor y el sexu.

Mientres la dominación islámica la principal particularidá foi l'espunte de les llingües vernácules, surdiendo una lliteratura en [[hindi]], [[Idioma bengalí|bengalí]], [[Idioma tamil|tamil]], [[Idioma maratí|mahrātta]], [[Idioma guyaratí|gujrātī]], [[Idioma telugú|telugú]], [[idioma rayastaní|rayastaní]], etc. Nel xéneru dramáticu estremóse Ananda Raya Makhín, autor de *Yiva-nandana* (hacia 1700), drama alegóricu que representa l'alma humana como un rei encarceláu nel so palaciu (el cuerpu); y nel poema épicu resalta'l *Caña-chari-esquites* de [[Tulsidas|Gosvāmī Tulsīdās]], reelaboración del *Rāmāyana* con gran pureza llingüística y estilística.

La lliteratura contemporánea viose influyida poles corrientes internacionales, principalmente dende'l dominiu británicu. Nel sieglu XIX surdieron diverses corrientes como'l romanticismu *(Chayavada)*, el experimentalismo *(Prayogavada)* y el progresismu *(Pragativada)*. Les principales figures de les lletres indies fueron: en bengalí, [[Madhusudan Datta]], [[Bankim Chandra Chattopadhyay]], [[Sri Aurobindo]] y [[Rabindranath Tagore]], [[premiu Nobel de Lliteratura]] en [[1913]]; n'hindi, [[Jaishankar Prasad]], [[Bhartendu Hariśchandra]], [[Munshi Premchand]] y [[Bhagavati Charan Varma]]; n'[[urdú]], [[Mīrzā Gālib]] y [[Muhammad Iqbal]]; y n'[[Idioma inglés|inglés]] [[Salman Rushdie]], autor de *Los versos satánicos*, pol que foi condergáu a muerte nun edictu relixosu *(fatwa)* emitíu pol [[ayatolá]] [[Ruhollah Jomeini]].

=== Música ===

La [[música india]] tien un fuerte sellu [[eclecticismu (arte)|eclécticu]] por cuenta de la multiplicidá [[Etnia|étnica]] de los diversos pueblos que fueron llegando al subcontinente índicu: los [[arios]] teníen melodíes namái de dos notes; los [[drávides]] teníen músiques y dances más ellaboraes, rellacionaes con cultos a la fertilidá; los protomediterráneos introducieron nuevos preseos, como'l *magudhi*, la famosa flauta de los encantadores de culiebres; los [[arios]] introducieron los himnos relixosos nos *Vedes*. El *Ṛig-veda* (himnos védicos, del 1500 e.C. ) dexa constancia de tres tipos d'entonaciones: *udatta* (aguda), *anudatta* (grave) y *suarita* (media). El *Sāma-veda* (cantares védicos, del 1000 e.C. ) pasó de cinco a siete notes, usando xeneralmente un [[tetracordio]] nes melodíes vocales, qu'entá perdura en zones del [[Himalaya]].

En dómina medieval la música foi predominantemente vocal, con acompañamientu de diversos preseos, principalmente [[cítara|cítules]] y [[llaúd]]es. Escribiéronse dellos trataos sobre música: el *Brijad-deshi* de [[Matamga]] ([[sieglu VIII]]), el *Naradiya-siksa* de [[Nārada]] ([[sieglu X]]) y el *Samgita-Ratnakara* de [[Śārngadeva|Sarnga Deva]] ([[sieglu XIII]]). Teníen siete [[notes musicales|notes]] *(suaras)*: sa, ri, ga, ma, pa, dha, nin; con 22 graos [[microtono|microtonales]] *(srutis)*. La [[melodía]] componer de delles estructures de ciclos tonales *(ragas)*, qu'inclúin diversos ornamientos *(gamakas)*. De la mesma, cada *raga* ta rellacionáu con un *balta* o midida de tiempu, pa marcar el [[ritmu]], que puede ser lentu *(vilambita)*, mediu *(madhia)* o rápido *(druta)*. A lo último, el *kharaja* ([[pedal (música)|pedal]]) ye un soníu calteníu que sostién el centru tonal, exerciendo de guía mientres la execución de la obra.

Darréu la música recibió la influyencia musulmana, anque subsistieron les antigües formes tradicionales, basaes nos *ragas*. Sicasí, la convivencia de dambes modalidaes provocó una división en dos tradiciones musicales estremaes: la septentrional o [[Música clásica indostaní|indostánica]], más influyida pola [[música árabe]]; y la meridional o [[Música carnática|carnática]], más conservadora de l'antigua tradición. La primera yera más elegante, decorativa, romántica, ente que la segunda yera más austera, intelectual.

=== Artes escéniques ===


El teatru indiu tien el so orixe nel *Nāṭyá-śāstra*, escritu pol *rishi* ('sabiu') [[Bharata Muni]], onde se fala de [[cantar]], [[danza]] y [[mímica]]. Xeneralmente, la temática ye de signu mitolóxicu, sobre les hestories de los dioses y héroes indios. La representación ye básicamente [[actor]]al, ensin [[decoráu|decoraos]], destacando namái'l [[vestuariu]] y el [[maquillaxe]]. Había diverses modalidaes: *Śakuntalā*, de siete actos; *Mricchakaṭikā*, de diez actos. Como [[dramaturgu|dramaturgos]] predominaron en dómina antigua [[Kālidāsa]] y [[Śūdraka]].

El teatru evolucionó ensin grandes signos de rotura dende dómina antigua, n'espectáculos onde, xunto a drames de tipu mitolóxicu sobre la [[cosmogonía]] hindú, sobresalíen el cantar, la danza y la mímica. En dómina medieval sobresalieron dos modalidaes principales: el *mahanataka* (gran espectáculu), sobre les grandes epopeyes indies; y el *dutangada*, en qu'un actor recita'l testu principal mientres otros lo escenifican con ayuda del mimu y la danza. Darréu'l teatru derivó a una nueva modalidá denominada *kathakali*, qu'igualmente ponía énfasis na música y la gestualidad. Nesta interpretación adquirió gran relevancia'l llinguaxe de les manes *(mudres*, con 24 posiciones básiques y otres combinaes), según la espresión de la cara y los movimientos de los güeyos *(navarasya)*. Tamién tenía importancia'l maquillaxe, onde los colores yeren simbólicos, identificando al rol o personaxe.

La [[Dances clásiques de la India|danza]] ta estrechamente amestada al teatru, sobresaliendo igualmente pol so gestualidad y la espresión corporal de les emociones *(rases)*. Tien nueve modalidaes principales: *Bharatanatyam*, danza solista de signu relixosu orixinaria del sur de la India, que presenta muncha dificultá téunica; *odissi*, natural d'[[Orissa]], procedente del cultu a [[Jagannātha]]; *mohiniattam*, danza tradicional de [[Kerala]], protagonizada namái por muyeres; *kuchipudi*, d'orixe [[Bengala|bengalí]], danza grupal tradicionalmente masculina, acutada a los miembros de la casta sacerdotal [[brahmán (casta)|brahmán]]; *kathak*, danza narrativa aniciada aproximao nel [[sieglu&nbsp;XVI]], qu'amuesa influyencies de la corte mogol, carauterizada por xiros y rápidos pasos; *kathakali*, mesma igualmente de Kerala, especie de drama danciáu surdíu nel [[sieglu XVII]]; *manipuri*, procedente del estáu de [[Manipur]], representación devocional dedicada a [[Krishna|Kriṣṇna]] y [[Radha]]; *sattriya*, danza ceremonial aniciada en [[Assam]] nel [[sieglu XV]], con temes polo xeneral mitolóxicos; y *chhau*, forma tribal de danza marcial de Orissa.

=== Cine ===

Na India xeneróse una fuerte industria [[cine]]matográfica que se denominó *Bollywood* ―emulando la [[Hollywood|mapa del cine]] d'[[Estaos Xuníos]] pero con B, por [[Bombay]]―, con preferencia pola tema [[Mitoloxía|mitolóxicu]] y la presencia de música y danza tradicionales. Los indios son los ciudadanos del mundu que más alleguen al cine, con cifres récor qu'algamaron los mil millones de persones en tres meses. El [[cinematógrafu]] de los [[hermanos Lumière]] llegó a la India en [[1896]], anque nun sería hasta [[1913]] que se produció la primer película autóctona digna de mentase, *Harishandra*, de [[Dadasaheb Phalke]]. El primer títulu sonoru foi *Alam Llabra* (1931), d'[[Ardeshir Irani]]. Aquel día, la producción superaba yá'l centenar de películes añales, principalmente n'hindi, tamil y bengalí.

Ente los [[años 1940]] y [[años 1950|1950]] surdió un xéneru de tipu social, amosando de forma más realista la sociedá india, de la mano de direutores como [[Mehboob Khan]], [[V. Shantaram]], [[Khwaja Ahmad Abbas]], [[Bimal Roy]], [[Raj Kapoor]], etc. Con *Pather Panchali'' (1955) empecipió la so andadura Satyajit Ray, unu de los meyores realizadores indios. Otru direutores importantes son: Farah Khan, Sanjay Leela Bhansali, Shyam Benegal, Karan Johar, Ram Gopal Varma, etc.

## Ver tamién

* Historia de la India
* Xeografía de la India
* Cultura de la India
* Arquiteutura de la India
* Pintura mogol
* Pintura rajputa
* Cine de la India
* Patrimoniu de la Humanidá na India

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* Introducción a la India
* Arte de la India
* figura femenina_en_la pintura_Rajput_del sieglu_XVIII Imáxenes de deséu y poder: La figura femenina na pintura Rajput del sieglu XVIII