open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Islles Fixi

Les **Islles Fixi** (n'inglés: *Fiji*; en fixanu: *Matanitu ko Viti*; n'indostánicu: *फ़िजी, فِجی*), oficialmente **República de les Islles Fixi**, ye un país insular allugáu en Melanesia, n'Oceanía. Asitiáu nel Océanu Pacíficu sur, ta al este de Vanuatu, al oeste de Tonga y al sur de Tuvalu, y a unos 2.000 km al noreste de Nueva Zelanda. El país abarca un archipiélagu de más de 330 islles, de les que 110 tán permanentemente habitaes, y más de 500 isllotes, que tienen en conxuntu una superficie total de 18.300 km². El 87% de la so población total, que ye de 883.483 habitantes, viven nes dos islles mayores, Viti Levu y Vanua Levu. Tres cuartes partes de los fixanos viven na costa de Viti Levu, seya na capital, Suva, o notros centros urbanos de menor tamañu, como Nadi, perenfocada al turismu, o Lautoka, que ye la sede de la industria del azucre de caña. El interior de la islla, d'orografía difícil, tien una población perescasa.

La mayoría de les islles del archipiélagu formáronse de resultes d'actividá volcánica qu'asocedió hai 150 millones d'años. Entá güei hai della actividá xeotérmica nes islles de Vanua Levu y Taveuni. La presencia humana en Fixi remóntase al segundu mileniu enantes de Cristu: primero los austronesios y llueu los melanesios llegaron a les islles, nes que se ve tamién delles influencies polinesies. Los europeos aportaron a Fixi nel sieglu XVII, y dempués d'un breve periodu de dexalos siguir siendo un reinu independiente, los británicos establecieron la Colonia de Fixi n 1874. Siguió siéndolo hasta 1970, cuando algamó la independencia como Dominiu de Fixi. Un gobiernu militar declaró la república en 1987, como resultáu final d'una serie de golpes d'estáu. Nún nuevu golpe, en 2006, el comodoru Frank Bainimarama tomó'l poder. Cuando'l Tribunal Supremu declaró, en 2009, que'l gobiernu militar yera illexítimu, el presidente Ratu Josefa Iloilo, al que los militares conservaren nel so puestu, puramente decorativu, de xefe del estáu, abolió formalmente la constitución de 1997 y denomó otra vuelta a Bainimarama primer ministru. En 2009 Ratu Epeli Nailatikau asocedió a Iloilo como presidente, pero la primer elección democrática entá tuvo qu'esperar al 17 de setiembre de 2014. El partíu de Bainimarama, FijiFirst, ganó col 59,2% de los votos estes elecciones que foron consideraes válides polos observadores internacionales que les controlaron.

Fixi tien una de les economíes más desarrollaes del Pacíficu gracies a la bayura de los sos recursos forestales, minerales y pesqueros. Les sos principales fontes de riqueza son el turismu, les remeses de dineru qu'unvien los fixanos emigraos, l'agua embotellao y el zucre de caña. El país sodivídese en conceyos, dirixíos por alcaldes que tán embaxu la supervisión del ministru de gobiernu llocal y desarrollu urbanu.

## Historia

## Gobiernu y política

## Xeografía

## Economía

## Demografía

## Cultura

## Referencies
Islles Cook

Les **Islles Cook** (inglés: *Cook Islands*, maorí d'Islles Cook: *Kuki ’Āirani*) conformen un archipiélagu allugáu nel Océanu Pacíficu Sur, ente Ḥawai y Nueva Zelanda. Poseen un sistema de gobiernu democráticu-parllamentariu en Llibre asociación con Nueva Zelanda. Les quince pequeñes islles tienen un área combinada de 240 quilómetros cuadraos.

## Xeografía
### Islles Cook del Sur
* Aitutaki 
* Atiu 
* Mangaia 
* Manuae 
* Mauke 
* Mitiaro 
* Islla Palmerston 
* Rarotonga (capital) 
* Takutea

### Islles Cook del Norte
* Manihiki 
* Nassau 
* Penrhyn Island
* Pukapuka 
* Rakahanga 
* Suwarrow,

## Referencies

## Enllaces esternos
Paláu

**Paláu** (tamién *Palau*; oficialmente ***Beluu er a Belau*** nel idioma de Paláu y ***Republic of Palau*** n'inglés) ye una nación insular nel Océanu Pacíficu, que forma parte del continente d'Oceanía y que ta allugada a 500 km al este de les islles Filipines. Independiente de los Estaos Xuníos dende 1994, ye ún de los países más xóvenes y menos poblaos del mundu.

## Organización territorial

Paláu dixébrase en dieciséis rexones alministratives llamaes *estaos*. 

## Historia

## Economía

## Xeografía

## Referencies

## Enllaces esternos
Andecha

L**'Andecha** ye una institución del Derechu consuetudinariu Asturianu.

## Carauterístiques
El términu andecha deriva del vocablu *indicta* participiu del llatín *indicere* (anunciar) –"*llamar a andecha*"- y consiste nun trabayu personal, voluntariu y de baldre que s'axusta al esquema de la reciprocidá equilibrada: "Güei por ti, mañana por mí". L'andecha inscríbese poro dientro de los trabayos que'l drechu llaboral denoma amistosos, bonables y bona vecindá.

La mano d'obra de l'andecha ye recoyida acordies colos llazos familiares, d'amistanza o vecindá, pa facer frente a los trabayos de cotanes del ciclu agrícola que resulten más urxentes y a aquellos llabores que son costosos sobre manera pa les families del pueblu que treviesen circunstancies especiales como viudedá, malura o situaciones asemeyaes. L'andecha tamién se convoca p'aidar nel acarretu de materiales na construcción o igua d'un edificiu.

## Participantes
En tou caso los participantes na andecha, pola mor del so calter voluntariu y de baldre, nun puen adquirir derechos de propiedá sobre'l productu del trabayu en comuña, singularidá que constitúi'l rasgu xuridificador d'esta figura.

## Ver tamién
*Antoxana

## Referencies

## Enllaces esternos
*  Dictame de la Comisión Especial de Drechu Consuetudinariu Asturianu
Niue

**Niue** ye un estáu insular asitiáu nel Océanu Pacíficu Sur, a 2.400 km al noreste de Nueva Zelanda. La islla tien una estensión de 261 km² y una población, mayoritariamente d'etnia polinesia de 1.612 habitantes (2016). 
Niue asítiase nel interior d'un triángulo que los sos vértices son Tonga, Samoa y les islles Cook. La islla, a la que avecen a llamar La Roca, una abreviatura del so nome tradicional *La Roca de Polinesia*, ye una de les mayores islles de coral del mundu. El so terrenu tien dos niveles d'altitú. El superior fórmalu un cantil de caliar que cuerre paralelu a la costa, con una meseta nel centru de la islla con un altor de 60 m sobro'l nivel de la mar. El nivel inferior ye una terraza costera de 500 m d'anchor y 25-27 m d'altor, que se somorguia na mar al traviés de pequeños cantiles. La islla ta arrodiada por un arrecife de coral, que dexa un pasu na costa centruoccidental, cerca la capital, Alofi, a 237 km, 170° Oeste, alcuéntrase Beveridge reef un petón exemplu de recuperación d'especies.
Niue ye un estáu autogobernáu que caltién un estatus de llibre asociación con Nueva Zelanda, que dirixe la mayoría de les sos rellaciones diplomátiques. Como parte que son del Reinu de Nueva Zelanda, los niueanos son ciudadanos de Nueva Zelanda, y el rei d'Inglaterra ye, pola so condición de rei de Nueva Zelanda, el xefe del estáu. Ente'l 90 y el 95% de los niueanos viven en Nueva Zelanda, y ente ellos el 70% de los falantes de la llingua niueana. Niue ye un país billingüe: el 11% de la población ye falante d'inglés, el 46% de la llingua niueana y el 30% billingüe.

Nun ye un estáu miembru de les Naciones Xuníes, pero les organizaciones dependientes d'ella acepten el so estatus d'estáu llibre asociáu, y considérenlu equivalente a la independencia no que cinca a la llei internacional. Poro, Niue forma parte de delles de les axencies de la ONX, como la UNESCO o la OMS, y ye invitáu, igual que l'otru estáu que nun forma parte de la ONX les islles Cook, a asistir a les conferencies de Naciones Xuníes. Niue forma parte de la Comunidá del Pacíficu de magar 1980.

El país sodivídese en 14 conceyos (*villages*). Caún ye dirixíu por un conseyu, elixíu democráticamente, qu'escueye a un alcalde, y como los conceyos son, al tiempu, distritos electorales, caún unvia tamién un representante al parllamentu del país. Nesti pequeñu país democraticu les eleiciones llexislatives celébrense cada trés años.

El Plan Estratéxicu Integráu de Niue (*Niue Integrated Strategic Plan*, NISP), adoptáu en 2003, ye'l plan de desarrollu nacional, el que fixa les prioridaes nacionales de desarrollu en árees como la sostenibilidá financiera. De magar finales del sieglu XX el país tien convirtióse nún líder del crecimientu verde, y, cola axuda de la Xunión Europea, ta camudando toles sos fontes d'enerxía por otres renovables.

En 2020 foi nomada como Santuariu internacional del cielu escuru. 

## Referencies

## Enllaces esternos
*Acerca de Niue
Montehermoso

**Montehermoso** ye un pueblu y un conceyu español de la provincia de Cáceres, al norte de la comunidá autónoma d'Estremadura. Pertenez al partíu xudicial de Plasencia y a la mancomunidá del valle del Alagón. Asítiase nuna zona llana xunto al ríu Alagón, na llenda ente los regadíos de Coria y les tierres de secanu del norte.

## Referencies

## Enllaces esternos
Tokeláu

**Tokeláu**, tamién conocíes como «islles de la Unión», ye un archipiélago allugáu n'Oceanía, sobro l'Océanu Pacíficu Sur, y consta de cuatro islles, trés d'elles atolones; una d'elles, Olosega, también conocida como islla Swains, pertenez a Estaos Xuníos, ye dependiente de la Samoa Americana.

Les otres tres, Atafu, Nunukonu y Fakaofo, y unos 125 islotes, ye territoriu dependiente de Nueva Zelanda dende 1948, mentáu na llista de territorios non autónomos del Comité pa la Descolonización de la ONX.

## Historia
Los primeros pobladores de Tokeláu fueron marineros d'orixe polinesiu provenientes de los grupos d'islles cercanes. Les islles fueron convertíes en protectoráu británicu en 1889. En 1916 fueron integraes a la Colonia Británica de les islles Gilbert y Ellice, antes de pasar a ser alministraes en parte por Nueva Zelanda dende 1925.

Tokeláu foi afayáu por John Byron nel añu 1775. Ente 1845 y 1863 la Asociacion misionera londinense evanxelizó les islles al traviés de pastores samoanos. Güei, la mayoría de los residentes pertenecen a la Congregacional de la ilesia de Samoa.

## Política
La Organización político-alministrativa de Tokeláu, tamién depende de Nueva Zelanda y caltién responsabilidaes constitucionales con esti país.

## Xeografía
Tokeláu compónse de tres grupos de castros (atolones) d'orixe coralín nel océanu Pacíficu Sur, aproximao a la metá de la distancia ente Ḥawai y Nueva Zelanda, nel cintu de tifones del Pacíficu. Nenguna de les islles de Tokeláu tien puertu. La so capital ye Fakaofo.

Una cuarta islla que pertenez xeográficamente a la cadena de les islles Tokeláu ye la islla Swains, llamase tamién Olosega, que sicasí forma parte de Samoa Americana dende 1935.

Allugáu na Polinesia, nel Pacíficu Sur, al este de Tuvalu, l'archipiélagu tien relieve planu, con suelos delgaos y pocu fértiles. Les agües son errátiques y suel haber seques. La pesca constitúi una actividá tradicional.

## Cultura y turismu

La cultura de Tokeláu entroncase na cultura polinesia, yá que tienen una puesta de mancomún de los sos recursos según les necesidaes. El respetu de los vieyos ye una carauterística importante d'esta cultura, siendo la edá la cual de normal determina'l nivel d'empléu, y los habitantes mayores los qu'ocupen los cargos directivos. En Tokeláu prodúcense fines artesaníes, texíos, tales como alfombres, bolsos, sombreros y abanicos. En Tokeláu viéndense sellos y monedes como oxetos de coleición. 

Estes islles tienen exemplos bonos de petones de coral nesta parte del Pacificu, y el meyor submarinismu agües nel Territoriu, ente los sos siempres permanente petones de coral.

El archipiélagu de Tokeláu convirtióse nel primer territoriu del mundu que xenera tola so electricidá a partir de paneles solares, tien instalaos más de 4.000 paneles solares en funcionamientu, p'aprovir electricidá pa los cerca de 1.500 habitantes del territoriu.

Les seques suelen ser acomuñaes al fenómeno atmosféricu de La Neña, pero tamién esiste esmolición sobre cambeos nos patrones d'agües xeneraos pol calentamientu global.

## Referencies
Tonga

**Tonga** (en tonganu *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga*), oficialmente **Reinu de Tonga**, ye un estáu soberanu d'Oceanía, asitiáu na Polinesia. El so territoriu abarca'l del archipiélagu homónimu, formáu por 169 islles, que tienen una estensión total de 750 km² y tán espardíes per un área de 700.000 km² del océanu Pacíficu Sur. Hai 36 islles habitaes, con una población total de 100.651 habitantes, de los que'l 70% viven na islla principal, Tongatapu. El país, que s'estiende a lo llargo d'una llinia norte-sur de 800 km de llonxitú, ta arrodiáu per Fiji y Wallis y Futuna al noroeste, por Samoa al noreste, por Niue (el territoriu más averáu a elli) al este, por Kermadec (Nueva Zelanda) al suroeste y por Nueva Caledonia (Francia) y Vanuatu al oeste. La so capital, Nuku'alofa, asítiase a 1.800 km de la islla del Norte de Nueva Zelanda.

Les islles Tonga foron colonizaes por seres humanos hacia'l sieglu XIII e.C., tres la gran espansión na que los pueblos del sureste asiáticu emigraron a traviés del Océanu Pacíficu hacia l'este y a traviés del Océanu Índicu hasta Madagascar y África oriental hacia l'oeste.

Ente 1900 y 1970 Tonga foi un estáu protexíu pol Reinu Xuníu, que s'encargaba de los sos asuntos esteriores de resultes de la robla d'un tratáu d'amistá, pero nunca nun foi parte del imperiu colonial de dengún país. En 2010 el país entamó'l camín pa pasar de ser d'una monarquía absoluta a una monarquía constitucional, con una serie de cambios llexislativos que culminaron na celebración de les primeres eleiciones representatives parciales.

## Historia

## Xeografía

## Economía

## Referencies

## Enllaces esternos
Vanuatu

**Vanuatu**, oficialmente **República de Vanuatu**, ye un país allugáu nel Océanu Pacíficu Sur. L'archipiélagu ta allugáu a unos 1.750 km al este d'Australia, 500 km al noreste de Nueva Caledonia, al oeste d'Islles Fixi y al sur de les Islles Salomón. El so nome colonial yera *[[Nueves Hébrides]]*; esti nome úsase namái pa referencies históriques.

L'archipiélagu abarca 83 islles, con 2.528 km de mariña y una superficie total de 14.760 km², llixeramente mayor que países como Montenegru o Les Bahames. Solamente 65 de les islles tán habitaes. Catorce de les islles tienen una superficie de más de 100 km²; n'orde descendente: 
Espíritu Santo, Malakula, Erromango, Éfaté, Ambrym, Ambae o Aoba, Tanna, Pentecostés, Epi, Vanua Lava, Gaua, Maewo, Malu y Anatom o Aneityum.

## Economía
Economía y demografía de Vanuatu

## Referencies

## Enllaces esternos

*exteriores.gob.es/ Vanuatu, .
Wallis y Futuna

La **Coleutividá de Wallis y Futuna** (en francés: *Territoire des îles Wallis-et-Futuna*, nes llingües fakauvea y fakafutuna **'Uvea mo Futuna**') ye un ensame de trés islles tropicales d'orixe volcánicu allugaes nel Océanu Pacíficu Sur, asitiaes ente Tuvalu al noroeste, Fixi al suroeste, Tonga al sureste, Samoa al este y Tokeláu al noreste. Alministrativamente ye, dende 2003, una Coleutividá d'ultramar francesa (*collectivité d'outre-mer*, or *COM*). Ente 1961 y 2003 tuvo l'estatus de territoriu francés d'ultramar, y pesie al cambiu d'estatus xurídicu el so nome oficial nun camudó.

Tien una estensión de 142,42 km², y una población, según el censu de 2018, de 11.558 habitantes. La so capital, y ciudá más grande, ye Mata-Utu. El territoriu abarca trés islles volcániques de clima tropical y un conxuntu d'isllotes, que conformen dos archipiélagos separtaos 260 km ún del otru: les islles Wallis (Uvea) al noreste y les islles Hoorn o Futuna, qu'abarquen la islla de Futuna y l'isllote Alofi, al suroeste.

## Referencies

## Enllaces esternos

*  Web oficial del ''Administrateur supérieur de Wallis-et-Futuna''
Antoxana

L**'antoxana**, términu deriváu de la xuntanza de los vocablos llatinos *ante* (énte) y *ostium* (puerta), ye una figura tradicional de gran raigame n'Asturies, con una esistencia que yá se documenta dende l'Alta Edá Media. Siempre cumplió una función de gran sonadía nel mundu rural, xunida dafechu a les construcciones d'esta naturaleza, que non solo vieno emplegándose como espaciu de trabayu, depósitu de ferramientes, carga y descarga, sinón tamién como llugar de fuelga, descansu, alderique y distraición.

La so carauterística cimera ye la de prestar serviciu, xeneralmente a la casa, pero tamién a la construcción o construcciones que se sirven d'ella, como l'horru, la panera, la corte, el cobertizu, la tenada o llugares asemeyaos.

A lo llargo la historia, l'antoxana amosóse como una de les figures más dinámiques del drechu consuetudinariu asturianu, y inda anguaño esti allugamientu vese revitalizáu por dos motivos principales: d'un llau, por un anováu interés haza la zona rural asturiana consecuencia de la tendencia a disponer d'una segunda residencia; y d'otru, polos cambeos de zunes vacacionales que dieron llugar a la creación del denomáu turismu rural.

Estes dos circunstancies revitalizaron l'usu de l'antoxana como llugar de fuelga, descansu, alderique y distraición, ensin escaecer, per otru llau, que tamién xeneraron un espoxigue de los litixos xudiciales tocante a esta figura pola mor de la irrupción de vezos urbanos discordantes colos usos y costumes del mundu rural.

## El so papel nel drechu
Los más de los pleitos que cinquen cuestiones de drechu consuetudinariu asturianu tienen como exa central l'antoxana, lo que da idea de la tradicional importancia d'esta figura n'Asturies.

## Ver tamién
*Andecha
*Arquiteutura popular

## Referencies

## Enllaces esternos
*  Dictame de la Comisión Especial de Drechu Consuetudinariu Asturianu
Sabela II

**Sabela II** pue referise al nome de dos reines europees:

* Sabela II d'España (1830–1904), reina d'España ente 1833 y 1868; 
* Sabela II del Reinu Xuníu (1926-2022), reina del Reinu Xuníu ente 1952 y 2022
Sabela II del Reinu Xuníu

**Elizabeth Alexandra Mary Windsor** , más conocida como **Sabela II**, foi reina y xefa d'estáu del Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda del Norte, Antigua y Barbuda, Australia, Les Bahames, Barbados, Belize, Canadá, Granada, Nueva Zelanda, Papúa Nueva Guinea, Saint Kitts y Nevis, Saint Lucia, San Vicente y Les Granadines, Islles Salomón, Tuvalu y Xamaica. Los anteriormente mencionaos conformen los denominaos Reinos de la Mancomunidá.

Xubió al tronu'l 6 de febreru de 1952. El so títulu oficial nel Reinu Xuníu yera: «Sabela Segunda, Pola Gracia de Dios, del Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda del Norte y de los Sos Otros Reinos y Territorios Reina, Xefa de la Mancomunidá, Defensora de la Fe» (). 

## Referencies

## Enllaces esternos

* Páxina Oficial de la Casa Real Británica
Beta vulgaris

La **remolacha** (*Beta vulgaris*) ye una planta de la familia de les Chenopodiaceae, de la que les sos fueyes y los raigones son comestibles. 

Hai numberoses variedaes de la especies, de les que dalgunes empléguense pa l'alimentación humana, otres como piensu pal ganáu (*forraxeru*) y otres pa la producción de zucre (la *remolacha zucrera*), Beta vulgaris var. altissima); y otres, ente elles la *[[Beta vulgaris var. cicla]]* conocida como acelga que se cultiven poles sos fueyes.

La variedá de mesa ye de raigones gruesos, roxos y carnosos, que se consumen davezu cocíos; el color débese a dos pigmentos, la betacianina y la betaxantina, que resulten indixeribles, tiñen el bolu alimenticiu y los escrementos d'esi color. Sicasí, pola so atoxicidá, usase davezu como colorante en productos alimenticios.

## Información [[nutrición|nutricional]]
1 taza de remolacha cocía y tayada en lonches contién:

* 31 quilocaloríes
* Carbohidratos 8,5 g 
* Freba Dietético 1,5 g 
* Ác. fólicu 53,2 µg 
* Fósforu 32 mg 
* Potasiu 259 mg 
* Proteína 1,5 g


Image:Beta_vulgaris_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-167.jpg |**dibuxu de planta remolacha**


## Referencies

## Enllaces esternos

*Muséu de la Remolacha Zucrera
Berza

La **berza** (*Brassica oleracea* var. *acephala*) ye una mena de col de tueru llargu y fueyes llargues, que s'usa na estaya norte de la Península Ibérica, sobro too en Galicia, Portugal, Cantabria y n'Asturies au se fai davezu un caldu, con pataques, y productos que remanen del gochu y otros ingredientes típicos de cada rexón.

Estos platos trésnense principalmente n'iviernu, darréu del aporte calóricu de la so inxesta.

Carauterízase (y d'ehí el nome de la variedá, *acephala*) porque les fueyes nun ensamen una cabeza terminal típica de les coles, sinón que va medrando a lo llargo del **cazuetu** o *tallu* de les berces.

## Referencies

## Enllaces esternos
Vinagre

La **vinagre** (o'l vinagre) (del llatín *vinum acre* y d'ésti pasó al francés antiguo *vinaigre*, ‘vinu agrín’), ye un llíquidu miscible, con tastu agrín, que remanez de la formentación acética del vinu o la sidra (per aciu de les bacteries ''Mycoderma aceti''). La vinagre contién típicamente una concentración que va dende'l 3% al 5% d'ácidu acéticu, les vinagres naturales tamién contienen pequeñes cantidaes d'ácidu tartáricu y ácidu cítricu.

## Variedaes
### [[Vinagre de sidra]]
Esta mena de vinagre ye abondo emplegada nes cocines de los países del Norte d'Europa y n'Asturies. La so ellaboración parte de la formentación alcohólico de la mazana en sidra. L'emplegu d'esta mena de vinagre conviértela en mui afayaíza pa les ensalaes y nes vinagretes. Ente los sos usos melecinales, emplégase como cataplasma p'alliviar los músculos sometíos a esfuercios grandes.

### Vinagre de vinu
Denómase asina a la más corriente de toles vinagres, asina como la de mayor consumu y producción mundial. Esta vinagre remanez de les diferentes variedaes de vinu. A vegaes esta vinagre comercial nun tien pasao pola fase de mauración.

### Ver tamién
* Ácidu acéticu
* Vinagre d'arroz

## Referencies
Samoa

**Samoa**, oficialmente **Estáu Independiente de Samoa** (en samoanu, *Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa*) y, hasta' 4 de xunetu de 1997 **Samoa Occidental**, ye un país insular perteneciente al archipiélagu de la Polinesia, nel Pacíficu sur. Abarca dos islles principales, Savaiʻi y Upolu, y cuatro más pequeñes: Manono, Apolima, Fanuatapu y Namua). Tien una estensión de  km² y una población de , y la so ciudá capital ye Apia. Los lapita descubrieron y colonizaron les islles samoanes hai 3.500 años, desarrollando de magar una llingua y una identidá cultural samoanes úniques.

Samoa ye una república parllamentaria, con un estáu xunitariu sodividíu alministrativamente n'once entidaes menores. El país pertenece a la Mancomunidá de Naciones, y foi almitíu nes Naciones Xuníes el 15 d'avientu de 1976. El archipiélagu completu, qu'inclúi la Samoa americana, recibió'l nome de Islles de los Navegantes polos conquistadores europeos, plasmaos pola habilidá de los samoanos pa les xeres de la navegación. El país foi gobernáu por Nueva Zelanda hasta la so independencia en 1962.

En xunetu de 2017 Va'aletoa Sualauvi II convirtióse en xefe del estáu, asocediendo a Tuiatua Tupua Tamasese Efi. El primer ministru Laʻauli Leuatea Schmidt.

## Historia

## Xeografía

Samoa asítiase al sur del ecuador, a metá del camín ente Ḥawai y Nueva Zelanda, na rexón polinésica del océanu Pacíficu. La so estensión, de 2.842 km², abarca dos islles mayores, Upolu y Savai'i, qu'en conxuntu representen el 99% de la so superficie total, y ocho isllotes. Los isllotes son:

* los trés asitiaos nel estrechu d'Apolima: Manono, Apolima y Nu'ulopa.
* los cuatro que formen l'archipiélagu de les islles Aleipata, asitiaos al este d'Upolu: Nu'utele, Nu'ulua, Namua y Fanuatapu.
* Nu'usafe'e, de menos de una hectárea d'estensión, asitiáu a 1,4 km al sur de la costa d'Upolu, a la altura de Vaovai.

Na islla principal, Upolu, ye na que vive el 75% de la población del país, y ye na que s'alcuentra la so capital, Apia.

Les islles samoanes son d'orixe volcánicu, en rellación col puntu caldiu samoanu, formáu probablemente a partir d'una pluma mantélica. Magar que toles islles tean un orixe volcánicu namái hai volcanes activos en Savai'i, la más occidental del archipiélagu: les erupciones más recientes foron les de los volcanes Matavanu (1905-11), Mata o le Afi (1902) y Mauga Afi (1725). El puntu cimeru del archipiélagu ye'l monte Silisili, de 1.858 m d'altor. Na costa centru-septentrional de Savai'i alcuéntrense los campos de llava de Saleaula, una estensión de 50 km² de llava solidificao procedente de les erupciones del monte Matavanu.

Savai'i ye la mayor de les islles del país y la sesta n'estensión de la Polinesia: namái les islles neozelandeses del Norte, del Sur y Stewart, y les de Ḥawai y Maui, en Ḥawai, son mayores. La so población ye de 42.000 habitantes.

## Referencies

## Enllaces esternos

*travelistica.com/ Cultura de Samoa,
Guayana (dixebra)

****Les Guayanes***: rexón natural allugada al nordeste d'América del Sur, na estaya comprendida ente los ríos Orinoco y Amazones, la so principal carauterística xeolóxica ye'l **Macizu Guayanés**. 

**Políticamente** l'área ta dixebrada ente dellos Países y Dependencies coloniales, éstes son:

****[[Guayana Venezolana]]**, que conforma la rexón natural más estensa de Venezuela, y qu'ocupa la metada de la so superficie (casi mediu millón de quilómetros cuadraos). Antiguamente conocida como *Guayana Española* (foi una colonia española).
****[[Guyana]]**, república independiente, ex *Guayana Británica* (foi una colonia británica).
****[[Surinam]]**, república independiente, ex *Guayana Holandesa* (foi una colonia neerlandesa).
****[[Guyana Francesa]]**, un departamentu francés d'ultramar (entá ye una colonia francesa). 
****[[Guayana Brasilana]]**, rexón brasilana, anguaño conocida como *Guayana Portuguesa* (foi una colonia portuguesa).
****[[Guayana Esequiba]]**, parte del territoriu de Guyana reclamáu por Venezuela.

Incluyendo los territorios brasilanos y venezolanos, les llendes xeográfiques de les Guayanes son l'Océanu Atlánticu al noreste, el ríu Orinoco al noroeste, el ríu Amazones al sureste y el Río Negro al suroeste, abarcando en total un área de más de 1.500.000 km².

*L**'[[Escudu Guayanés]]**, una formación xeológica, al noreste d'América del Sur, que s'estiende pela mayor parte de Guyana, Surinam, norte de Guyana Francesa, sur de Venezuela, y una pequeña estaya del norte de Brasil.

## Referencies

## Enllaces esternos
Amazones

El términu **Amazones** pue referise a:

* El **[[ríu Amazones]]**, el más importante d'América del Sur;
* L'estáu brasilanu d**'[[Amazones (Brasil)|Amazones]]**.
* L'estáu venezolanu d**'[[Amazones (Venezuela)|Amazones]]**.
* La **[[Selva Amazónica|selva amazónica]]**, la más grande del mundu allugada alrodiu del ríu Amazones;
* Les **[[amazona (mitoloxía)|amazones]]**, el llexendariu pueblu de muyeres guerreres de la mitoloxía griega;

## Referencies
Ríu Amazones

L**'Amazones**, cursu fluvial allugáu en Sudamérica, ye'l ríu más llargo y más caudalosu del nuesu planeta, siguíu en llonxitú con gran cercanía pol ríu Nilu nel norte d'África y en cuanto al caudal pol ríu Congo (*ríu Zaire*), nel centru d'África.

## Xeneralidaes
Enantes de la conquista, el ríu nun tenía un nome únicu, a la escontra, los indíxenes nomaben a les distintes estayes con nomes como *Paranaguazú* (Gran Pariente del Mar), *Guyerma*, *Solimoes*, etc. En 1500, Vicente Yañez Pinzón, comandante d'una espedición d'esploración española convirtióse nel primer européu n'aventurase pel ríu llueu de descubrir que les sos agües yeren navegables y bebibles. Pinzón denomó al cursu d'agua *ríu Santa María de la Mar Dulce*, qu'a la fin foi abreviáu a *Mar Dulce* (nome que tamién se-y dio neses dómines al Ríu de la Plata). Demientres dalgunos años postreros a 1502 tamién se-y denomó *Ríu Grande* y *Orellana*. Los compañeros de Pinzón bautizaren al desagüaderu como *ríu Marañón*, voz de probable orixe indíxena. Ye dable tamién que'l nome remaneza del términu *maraña* en representación de les descomanaes torgues qu'aquellos homes alcontraren al esplorar l'área. De toes toes, el nome entá esiste nel Estáu brasilanu de Maranhão y nel del ríu homónimu.

## Toponimia
La voz *Amazones* remanez de *ríu de les Amazones* dau al *Marañón* por Francisco de Orellana, llueu d'enfrentase a una etnia llocal na que los homes y les muyeres lluchaben per igual. Orellana derivó'l nome del mitu griegu de les guerreres amazones d'Asia y África, cuntáu por Herodotu y Diodoru, sicasí, ye abondo dable que la pallabra Amazones fore una deformación d'una pallabra indíxena que'l so pronunciamientu a los oyíos españoles fore asemeyáu a "Amazones", pallabra indíxena que significaba "frañedor d'embarcaciones" esto especialmente ente los marayoara que podíen adicar el descomanáu macaréu ("pororoca") qu'esti ríu prevoca nel encontu de la so boca col Océanu Atlánticu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Embutíu

N'alimentación denómase **embutíu** a una pieza, xeneralmente de carne picao y condimentao que se mete (embutía) dientro de la tripa o envasa d'un animal, con yerbes arumátiques y diferentes especies (sal, pimentón, ayu, romeru..). Dependiendo de les rexones o países au se faiga, la carne pue ser de desemeyaes partes del animal (gochu, xata, caballu..) dende **carne magro**, hasta llardu, sangre, llingua o fégadu. 

Arriendes de la carne, tamién se puen embutir otros alimentos como cebolla, güevu, fariña, arroz...

## Clasificación
Los embutíos puen dividise en dos grandes grupos:

**Embutíos curaos**: Son los que se faen y déxense ensugar, colingaos de cañes pa qu'ensuguen al aire, o con fumu y xíntense crudos. 
Por exemplu, n'Asturies tenemos:
:* el chorizu; 
:*l'andoya, el butieḷḷu, el chosco (80% llombu o xata, 15% de llingua, sal, pimentón y ayu. Faise curáu-afumáu y embútese nel estómadu del gochu, en conceyos como Tinéu, y Cangas del Narcea);
:*la típica morciella prieta, ensugada o afumada con lleña
:* y la moscancia que ye una mena de morciella fresco ellaborao con poca sangre y que se desemeya de la morciella en que ente los sos ingredientes améstase-y sebu de vacunu (cásique siempres xatu) o corderu, que-y da un arume inconfundible.

**Embutíos cocíos**: Como: 
:* Fariñón (Candás) o fariñona (Lluanco) (principalmente fariña de maíz, sangre, cebolla picao, tocín, Pimentón, sal y dalgunos ingredientes opcionales más como l'oriéganu), embutíu en tripa y cocíu.
:* l'emberzáu, tamién denomáu **Boronchu** o pantrucu. Fechu a bas de sangre, tocín, fariña de maíz, cebolla picao, güevu esbatuxáu y davezu migues de pan o calabaza too ello metío nuna fueya de berza que cuézse o fríese en llonxes, según les zones (Onís, Ribeseya...). L'emberzáu, pantrucu o boronchu, nun son estrictamente embutíos, darréu que a falta de tripa, endólcábense tradicionalemente en fueyes de berza, d'ehí el nome d'emberzáu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Xosé Antón Fernández

**Xosé Antón Fernández** , más conocíu col nomatu de **Xosé Ambás** ye un gaiteru, pandereteru, cantante y estudiosu de la tradición oral y musical d'Asturies y un referente nesta materia dientru del folclor asturianu.

Los sos raigaños afítense nel pueblu d'Ambás, aú la so familia atiende una quesería llamada Ca Sanchu, y que produz quesu Afuega'l pitu

## Etnógrafu
Hai más de 10 años (enantes de 1997) que se dedica a atropar toa mena de tradición oral pelos pueblos d'Asturies creando un archivu sonoru etnográficu de gran valor. Dende los catorce años busca informantes que ye como noma elli a la xente de los pueblos que-y tresmiten los sos conocimientos, sobretou cantares. Ente les sos informantes, Ambás siempre destaca a Pepa Las Murias (portada del discu Tuenda), Taresa de Restiellu, Dolores d'El Reboḷḷal de Degaña, Vitoria de Banduxu, Alicia de Pieiga y Celestina Ca Sanchu, que ye la so "buola".

## Músicu
Dientro del mundu musical tradicional asturiano forma parte de N'arba y Tuenda, del que ye cofundador.

## Televisión
Foi'l presentador de la serie documental Camín de cantares, serie documental emitida na TPA que tien a la muyer asturiana del mundu rural y a la tradición oral como protagonista. Depués del fin d'esta serie, presentó na mesma canal Camín, espaciu que sigue la llinia argumental del so predecesor pero abriéndose a otres estayes de la cultura tradicional.

Presentó tamién el programa de RPA *Canta l'uxu*, dedicáu al folclor y los vezos y costumes asturianes. Nesti programa emitiénse documentos sonoros y testimonios orales atropaos por Ambás.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Ambás graba ayalgues
Chorizu

El **chorizu** ye l'embutíu típicu por escelencia. Ye una mena de salchicha curao (bien al aire, bien afumao) y que ta ellaborada a partir de (magar que non esclusivamente) la carne del gochu picao y adobao nuna desca con especies, siendo la más carauterística el pimentón, que ye l'elementu más distintivu del chorizu frente a otres salchiches, y tamién el que-y da el so color carauterísticu bermeyu. El pelleyu d'esta mena de salchicha suel ser la envasa o tripu de xatu. La carne picao y yá adobao ponse a curar dientru la envasa faciendo riestres.

Denómase **dolcu** a la pieza de **chorizu** zarrada en redondo.

## Gastronomía
El chorizu ye una parte importante na gastronomía Asturiana, darréu del calter ganaderu de les sos xentes, y yeren abondo importantes tolos productos y subproductos sacaos de la matanza. Asina, nun s'atalanta fabada nin pote que nun lleve chorizu, asina como la **pegarata**, (empanada de pascua) o el **rapón** (Torta de maíz amasao con agua, sal cebolla y tocín, cortao mui pequeño que se mete al fornu sobro fueyes de berza)

## Referencies

## Enllaces esternos
Ríu Tormes

El **ríu Tormes** naz nel Prado Tormejón, na Sierra de Gredos, en Navarredonda de Gredos (Ávila). Percuerre les provincies d'Ávila y Salamanca, vertiendo les sos agües nel ríu Duero, cabo Fermoselle (Zamora), dempués de percorrer 284 km de llonxitú. Por mor de les sos carauterístiques esti ríu ye de los pocos que crez nel branu pol dilimientu.

Sicasí, nos últimos años 60 construyóse'l banzáu de Santa Teresa, con una capacidá de 496 millones de metros cúbicos que percuraba y regulaba l'abastecimientu d'agua nel branu, asina como llaminaba les grandes aveníes na época d'iviernu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Salazón

Denómase **salazón** a un métodu destináu a caltener los alimentos, de miente que s'alcuentren disponibles pal consumu demientres mayor tiempu. L'efeutu de la salazón ye la deshidratación parcial de los alimentos, el refuerzu al tastu y la inhibición de dalgunes bacteries.

Esiste la posibilidá de salar frutes y vexetales, magar que lo avezao ye aplicar el métodu n'alimentos tales como carnes o pescaos. 

Suel emplegase davezu pa la salazón un entemezu de sal procedente de dalguna Salina acompangáo con Nitratu sódicu y Nitritu, ye abondo avezao tamién acompangar demientres les fases finales de tastos tales como'l pimentón, canela, semientes d'eneldo o xébana (*[[Sinapis arvensis]]*). 

Dalgunos alimentos populares tan en salazón, por exemplu nel tarrén de les carnes tiense:
*Cecina
*Xamón
*Llacón

## Referencies

## Enllaces esternos
Élan vital

**Élan vital** ye una idea creada pol filósofu francés Henri Bergson, que se traduz comu "fuercia vital". Esta ye una fuercia hipotética que causa la evolución y desenrollu de los seres vivos.

## Ver tamién
*Henri Bergson
*Carl Gustav Jung
*Libido

## Referencies

## Enllaces esternos
Henri Bergson

Yera fíu de ma inglesa y pá polacu (xudíu). Viviera colos sos pas dalgunos años en Londres, mas a los nueve años tornó a París, el so llugar de nacencia, onde se naturalizó francés. Ellí fixera los sos estudios, llicenciándose en Lletres, y en 1881 fíxose profesor, dando clase en delles llocalidaes de Francia. En 1889 obtién el doctoráu en Lletres pola Universidá de París, con una tesis sobro Aristóteles. Nel añu siguiente obtién un llugar como profesor nel Collège de France. En 1927 foi gallardoniáu col Premiu Nobel de Lliteratura, mas debío a les sos males condiciones de salú, nun pue dir a Estocolmu a recibilu. Bergson morrió'l 4 de xineru de 1941 con 81 años.

Esti filósofu consideráu francés, con una oreta filosófica interpretada como una oposición al positivismu materialista, propón un retornu a los items inmediatos de la conciencia. La so idea de puxa vital / Élan vital nun ta referida al tarrén sicolóxicu sinón a la tema de la evolución. El puxu vital sería una xera de creación non previsible qu'inventa cada vegada formes más complexes.

## Llibros espublizaos
* *Essai sur les données inmédiates de la conscience* (1889)
* *Le Rire* (1899)
* *Matière et mémoire* (1896)
* *L'évolution créatrice* (1907)
* *L'Énergie spirituelle* (1919)
* *Les deux sources de la morale et de la religion* (1932)

## Referencies

## Enllaces esternos
Vetu

La pallabra **vetu** vien del llatín y significa lliteralmente *[yo] prohíbo*. Emplégase pa denotar qu'una determinada parte tien drechu de parar unillateralmente una llexislación determinada. Un vetu, poro, proporciona poder illimitáu p'aparar cambeos, pero non p'adoptalos.

Nos Estaos Xuníos, el presidente tien la capacidá de vetar la llexislación que pasó pel Congresu, pero esti drechu nun ye absolutu. Una mayoría cualificada de 2/3 de dambes cámares pue aprobar una llei, aínda escontra un vetu presidencial; sicasí, si la llei propuesta namái tien mayoría simple, el vetu del presidente ye decisivu.

Nel Conseyu de Seguranza de la ONX, los cinco miembros permanentes (Estaos Xuníos, Rusia, China, Francia y el Reinu Xuníu) tienen drechu de vetu. Si dalgún d'ellos vota a la escontra d'una propuesta, refúgase, magar que'l restu de 14 miembros votare al favor, lo que ye una muestra del déficit democráticu de la ONX, xunta cola non eleición por votación universal, llibre, direuta y secreta de los miembros del Conceyu Xeneral y del Secretariu Xeneral polos ciudanos de los países democráticos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Almuñécar

**Almuñécar** ye un conceyu de la provincia de Granada (España). Tien una superficie de 83,40 km² y una población de .

## Referencies

## Enllaces esternos
Cimavilla (barriu de Xixón)

**Cimavilla** ye un barriu de Xixón (Asturies) allugáu na entornadiella sur del Cerru de Santa Catalina, o de L'Atalaya. Constitúi la parte más antigua de la ciudá, pues esisten esquicios arqueolóxicos pertenecientes a la dómina del Imperiu romanu, n'especial les Termes.

El so allugamientu nun cerru amuriáu, que fincaba aislláu al xubir la marea, fizo de Cimavilla una plaza fuerte de cierta importancia, hasta la so destrucción demientres la guerra ente Pedru I y Enrique II.

La construcción d'un puertu comercial nel fondeaderu asitiáu al oeste dende entamos del sieglu XVI, tresforma'l barriu en llugar de residencia de marineros y causa la'enanchamientu la ciudá escontra'l sur.
Anguaño, les sos viviende foren rehabilitaes na so mayor parte y, una vegada tresformáu'l puertu vieyu en puerto deportivu, tornárase nun barriu residencial, comercial y d'ociu.

La parte alta del mentáu Cerru de Santa Catalina ye güei un parque coronáu pola escultura *[[Elogio del Horizonte]]*, obra de l'escultor Eduardo Chillida.

## Ver tamién

* Xacimientu arqueolóxicu de Cimavilla

## Referencies

## Enllaces esternos

*Club de Fútbol Cimadevilla - Equipu de fútbol del barriu.
Orde de Malta

La **Soberana y Militar Orde Hospitalaria de San Xuan de Xerusalén, de Rodes y de Malta**, conocida como **Orde de Malta**, ye una orde relixosa católica, tradicionalmente de naturaleza militar, caballeresca y nobiliaria. Anque nun tien territoriu, la orde considérase davezu una entidá soberana según el derechu internacional.

## Sede
La so sede central allúgase na ciudá de Roma y tien l'Estatutu d'Estraterritoriedá, como si fuere una embaxada.

## Referencies

## Enllaces esternos
Aldealafuente

**Aldealafuente ** ye un conceyu de la provincia de Soria, na comunidá autónoma de Castiella y Lleón (España). En 2006 tenía 120 habitantes y el so términu municipal ocupa 45,72 km².

## Demografía

## Referencies

## Enllaces esternos
Cruzaes

Les **cruzaes** foron una serie de campañes militares feches a pidimientu del **papáu** la mayoría, y qu'acontecieron ente los sieglos XI y XII dempués de Cristu escontra los turcos selyúcides y sarracenos (musulmanes) pola reconquista de Tierra Santa.

Básicamente el so motivu foi l'ansia espansionista de la nobleza feudal, el control del comerciu ente Asia y Europa y l'afán hexemónicu del papáu sobro los reis y les ilesies d'Oriente, anque declaráronse col envís de recuperar Tierra Santa de manes infieles pa que los peregrinos pudieren tar seguros, pues los selyúcides estorsionábenlos ya incluso los asesinaben.

Les cruzaes foron espediciones emprendíes en cumplimientu d'un solemne votu pa lliberar los llugares santos de manes musulmanes. L'orixe de la pallabra remanez de la cruz que pintaben na so vistimienta los qu'entamaben el camín p'hacia Xerusalén na cruzada.

## Ver tamién
* Primer cruzada
* Segunda cruzada
* Tercer cruzada
* Cuarta cruzada
* Cruzada de 1101
* Cruzada de 1197
* Cruzada de los neños
* Cruzada noruega
* Cruzaes báltiques
* Conquista cruzada de Mallorca
* Batalla de Lepanto
* Violencia relixosa
* Espardimientu del Islam

## Referencies

## Enllaces esternos
Paleóxenu

El **Paleoxenu** ye un periodu de la era Cenozoica qu'abarca dende los 65 millones d'años, fecha na que fina'l Cretácicu, hasta los 23 millones d'años, onde entama'l Neoxenu.

Divídese en 3 dómines que son:
*Oligocenu (23-33,7 m.a.)
*Eocenu (33,7-53 m.a.)
*Paleocenu (53-65 m.a.)

## Referencies

## Enllaces esternos
Oligocenu

L**'oligocenu** ye una fraición de tiempu del periodu paleoxenu de la historia xeolóxica de la Tierra. Va dende los 33,7 millones d'años hasta los 23.

Dixébrase en dos edaes:
* Chatianu (23,0 – 28,4 m.a.)
* Rupelianu (28,4 – 33,7 m.a.)

## Ver tamién
* Escala de los tiempos xeolóxicos
* Paleoxenu

## Referencies

## Enllaces esternos
Adobu

L**'adobu** (tamién **adobíu** o **adobe**) ye un mestu gastronómicu de delles sustancies, que se-y da a la carne, al pexe, p'ameyorar el tastu, pa caltenelo. Dalgunes d'estes sustancies puen ser el pimentón, l'oriéganu, el sal, l'ayu y vinagre) entemecíos según el llugar o rexón. Una carne n**'adobu** o **adobao** ye la que se prepara con esti mestu.

## Cabritu n'adobu n'Asturies
Nel pueblu de Villoria, (Asturies) preparen esta mena de cabritu, abondo popular, magar qu'en tola xeografía d'Asturies podemos atopar munches recetes de carne adobao.

* Tresnar l'adobu pal cabritu: faise un mayáu colos ayos, el perexil, la yerbabona y el sal.
* Entemecer el mayáu col romeru y el tomillu tamién. Coyer el mayáu cola mano y esfronar nel cabritu. Déxase na nevera demientres 4 hores.
* Nuna fonte pal fornu, echar un chorru d'aceite d'oliva. Tayar la cebolla en xuliana y facer un estru con ella. Sazonalu. Allúgase'l cabritu sobro la cebolla col adobu esfronáu nel pelleyu. Riégase con Vinu (blancu, tintu) y daqué más d'aceite si fore aconseyable.
* Métese nel fornu, yá calecíu, demientres 1/2 hora a potencia máxima. Dempués d'esi tiempu, báxase la temperatura a 180° y riégase de contino col caldu del asáu.
* Acompangar d'unes bones pataques asturianes en panadera y/o pimientos tamién asaos con ayos enteros.

## Referencies

## Enllaces esternos
Chatianu

**Chatianu** ye como se conoz en xeoloxía al pisu superior del Oligocenu. Estiéndese aproximadamente dende hai 28,4 millones d'años hasta hai 23.

Ye'l periodu que sigue al Rupelianu y precede al Aquitanianu, del Miocenu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Rupelianu

**Rupelianu** ye como se conoz en xeoloxía al pisu inferior del Oligocenu. Estiéndese aproximadamente dende hai 33,7 millones d'años hasta hai 28,4.

Ye'l periodu que sigue al Priabonianu y precede al Chatianu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Ypresianu

**Ypresianu** ye como se conoz en xeoloxía al pisu inferior del Eocenu. Estiéndese aproximadamente dende hai 55,8 millones d'años hasta hai 48,6.

Ye'l periodu que sigue al Thanetianu y precede al Lutenianu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Lutenianu

**Lutenianu** ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Oligocenu que s'estiende aproximadamente dende hai 48,6 millones d'años hasta hai 40,4.

Ye'l periodu que sigue al Ypresianu y precede al Bartonianu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Danianu

**Danianu** ye como se conoz en xeoloxía al pisu inferior del Paleocenu. Estiéndese aproximadamente dende hai 65 millones d'años hasta hai 60.

Ye'l periodu que sigue al Maastrichianu, del Cretácicu Superior, y precede al Thanetianu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Thanetianu

**Thanetianu** ye como se conoz en xeoloxía al pisu superior del Paleocenu. Estiéndese aproximadamente dende hai 60 millones d'años hasta hai 55.

Ye'l periodu que sigue al Danianu y precede al Ypresianu.

## Referencies

## Enllaces esternos
L'Aldea (El Condao)

**L'Aldea** ye un llugar de la parroquia asturiana d'El Condao, nel conceyu de Llaviana (España). 

Alcuéntrase a unos 440 metros sobre'l nivel del mar, na marxen drecha del ríu Nalón, a 7 km de La Pola, la capital del conceyu y tien una población de .

Ente la so arquiteutura destaca la Casona de los Menéndez, que tien un llagar, dos viviendes y una capiella. Nel pueblu tamién podemos topanos con cuatro hórreos, dos paneres y un molín en ruines, conocíu como *Molín de Curuxeo*. 

## Ver tamién

## Referencies

## Enllaces esternos
Neoxenu

El **Neoxenu** ye un periodu de la era Cenozoica qu'abarca dende los 23 millones d'años, fecha na que fina'l Paleoxenu, hasta los 1,8 millones d'años, onde entama'l Pleistocenu.

Divídese en 3 dómines que son:
* Pliocenu (5,3-1,806 m.a.)
* Miocenu (23,0-5,3 m.a.)

## Referencies

## Enllaces esternos
Miocenu

El **Miocenu** ye una fraición de tiempu del periodu neoxenu de la historia xeolóxica de la Tierra. Va dende los 23,0 millones d'años hasta los 5,3.

Dixébrase en seis edaes:
* Mesinianu (7,2 – 5,3 m.a.)
* Tortonianu (11,6 – 7,2 m.a.)
* Serravalianu (13,6 – 11,6 m.a.)
* Langhienu (15,9 – 13,6 m.a.)
* Burdigalianu (20,4 – 15,9 m.a.)
* Aquitanianu (23,0 – 20,4 m.a.)

## Ver tamién
* Escala de los tiempos xeolóxicos
* Neoxenu

## Referencies

## Enllaces esternos
Pliocenu

El **Pliocenu** ye una fraición de tiempu del periodu Neoxenu de la historia xeolóxica de la Tierra. Va dende los 5,3 millones d'años hasta los 1,8.

Dixébrase en tres edaes:
* Xelasianu (2,6 – 1,8 m.a.)
* Piacencianu (3,6 – 2,6 m.a.)
* Zancleanu (5,3 – 3,6 m.a.)

## Ver tamién
* Escala de los tiempos xeolóxicos
* Neoxenu

## Referencies

## Enllaces esternos
Aquitanianu

**Aquitanianu** ye como se conoz en xeoloxía al pisu inferior del Miocenu. Estiéndese aproximadamente dende hai 23,0 millones d'años hasta hai 20,4.

Ye'l periodu que sigue al Chatianu, del Oligocenu, y precede al Burdigalianu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Burdigalianu

**Burdigalianu** ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Miocenu que s'estiende aproximadamente dende hai 20,4 millones d'años hasta hai 15,9. 

Ye'l periodu que sigue al Aquitanianu y precede al Langhienu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Tortonianu

**Tortonianu** ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Miocenu que s'estiende aproximao dende hai 11,6 millones d'años hasta hai 7,2. 

Ye'l periodu que sigue al Serravalianu y precede al Mesinianu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Mesinianu

**Mesinianu** ye como se conoz en xeoloxía al pisu superior del Miocenu. Estiéndese aproximadamente dende hai 7,2 millones d'años hasta hai 5,3.

Ye'l periodu que sigue al Tortonianu y precede al Zancleanu, del Pliocenu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Zancleanu

**Zancleanu** ye como se conoz en xeoloxía al pisu inferior del Pliocenu. Estiéndese aproximadamente dende hai 5,3 millones d'años hasta hai 3,6.

Ye'l periodu que sigue al Mesinianu, del Miocenu, y precede al Piacencianu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Xelasianu

**Xelasianu** ye como se conoz en xeoloxía al pisu superior del Pliocenu. Estiéndese aproximadamente dende hai 2,6 millones d'años hasta hai 1,8.

Ye'l periodu que sigue al Piacencianu y precede al Pleistocenu Inferior.

## Referencies

## Enllaces esternos
Piacencianu

**Piacencianu** ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Pliocenu que s'estiende aproximadamente dende hai 3,6 millones d'años hasta hai 2,6. 

Ye'l periodu que sigue al Zancleanu y precede al Xelasianu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Juan José Ibarretxe

**Juan José Ibarretxe Markuartu**  ye un políticu vascu, d'ideoloxía nacionalista vasca y miembru del Partíu Nacionalista Vascu (EAJ-PNV).

Dende'l 2 de xineru de 1999 y hasta'l 7 de mayu de 2009, foi'l *[[lehendakari]]* del Gobiernu Vascu. Contando a los presidentes del Conseyu Xeneral Vascu preautonómicu, sería'l quintu presidente dende la democracia (tres Ajuriaguerra, Rubial, Garaikoetxea y Ardanza) y el quintu presidente na historia del Gobiernu Vascu (tres Aguirre, Leizaola, Garaikoetxea y Ardanza).

## Referencies

## Enllaces esternos
Bonitu

Col términu **bonitu** podemos referinos a:

* *[[Thunnus alalunga]]*, un pexe de la familia de los Scombridae, tamién nomáu bonitu llargu.
* *[[Thunnus thynnus]]*, un pexe de la familia de los Scombridae, tamién nomáu atún, bonitu zurdu o albacor.

## Enllaces esternos