Actinidia deliciosa

El  ye una planta trepadora orixinaria d'una gran área de China, sobremanera de los montes del valle del ríu Yangtsé. Introducida en Nueva Zelanda en 1904, foi cultivada dende entós en munches rexones templaes pola so frutu comestible.

El nome «quivi» foi-y dau en Nueva Zelanda, posiblemente por una remotu semeyanza d'aspeutu ente'l frutu cubiertu de vellosidaes y l'ave quivi.

## Descripción
Esta especie ye una brengosa esguiladora maderiza de vezu caducifoliu y porte arbustivo que puede algamar los 9 metros d'altor. Les fueyes, d'unos 7,5 a 12,5 cm de llargu, son alternes, largamente peciolaes, de forma oval o cuasi circular y cordaes na base. Les fueyes nueves tán cubiertes de vellosidá acoloratada, ente que les adultes escarecen de vellosidá, col fai de color verde escuru y el viesu ablancazáu con prominentes nervaduras de color claru.Les fragantes flores, de 2,5 a 5 cm de diámetru, son dioicas o unisexuales y surden solitaries o en grupos de trés nes axiles de les fueyes. Tienen 5 o 6 pétalos de color blancu al abrir, tornándose dempués mariellos. Los estames son bien numberosos nes flores de dambos sexos, anque les femenines escarecen de polen vidable y nenguna de los dos contién néctar.
Al ser plantes dioicas (flores masculines y femenines en distinta planta) los dos sexos tienen de llantase bien próximos por que se produza la polinización, esta llevar a cabu les abeyes; nos plantíos usualmente distribúyense truébanos pa facilitar esta xera.

El frutu ye una baga oval d'unos 6,25 cm de llargu, con piel delgao de color verde parduzu y densamente cubierta d'unos pelillos ríxidos y curtios de color marrón. La magaya, firme hasta que maurez dafechu, ye de color verde brillante xugosa y con diminutes granes negres dispuestes en redol a un corazón ablancazáu. Tien un sabor subácido a bastante ácidu, similar al de la brusel o la fresa. Suel ser un alérxenu frecuente, sobremanera la so piel.

## Historia
El testimoniu más antiguu del usu del quivi, como planta frutal y ornamental, remontase a la dinastía Ming nel 1200 d. de C. La primer reseña de los sos usu como melecinal remítenos al 300 a. de C. La planta foi descripta hacia l'añu 1400 por Chiu-Huan Pen T'sao. En 1845 Robert Fortune foi'l primer européu n'informar sobre ella. El quivi nun tuvo espardimientu fuera de China hasta mediaos del sieglu XX, cuando se desenvuelve comercialmente en Nueva Zelanda.

Italia lidera anguaño la producción de quivi nel mundu, siguida de Nueva Zelanda, Chile, Grecia, Xapón y Estaos Xuníos. La fruta de quivi tamién ye producida nel so llugar de nacencia, China, pero'l so país natal enxamás consiguió tar ente los 10 países más productores.

## Variedaes y cultivares

Esisten dos variedaes:
* *Actinidia deliciosa* var. *chlorocarpa*
* *Actinidia deliciosa* var. *deliciosa*

Los cuatro cultivares principales en China son:
* Zhong Hua
* Jing Li
* Rouen Zao
* Mao Hua

En Nueva Zelanda los cultivos más importantes más importantes son:
* Abbott
* Allison
* Bruno
* Hayward
* Monty
* Greensill
* Gracie
* Jones
* Elmwood

### Polinizadores
Un bon polinizador tien de tener un floriamientu abondoso y gradiao, que s'enllargue lo más posible y que coincida col floriamientu de la/s variedá/ye a polinizar. Los dos variedaes descriptas polos neozelandeses son Mantua y Tomuri. Dambes demostraron tener escelentes carauterístiques. Mantua floria un pocu más tempranu, y el so floriamientu puede ser demasiáu antemanada pa polinizar a Hayward. Tomuri ye especialmente indicada pa esti propósitu.

## Propiedaes
Amás de ser unes de les frutes con mayor concentración de vitamina C (cuasi 100 mg por cada 100 g d'alimentu), el quivi ye ricu en luteína, un compuestu fitoquímico qu'amenorga'l riesgu de cáncer, enfermedaes cardiaques y dexeneración macular y tabayones, dambes causes importantes de ceguera. Amás, contién muncha fibra soluble (diabetes, trestornos cardiacos) y insoluble (cáncer del colon, estriñimientu y diverticulitis). Ye tamién ricu en cobre, vital pa la crecedera de los neños, fortalez los güesos y fai desenvolver el celebru y el sistema inmunolóxicu. Tien más potasiu que'l banano y controla la presión sanguínea, controla l'actividá del corazón y caltién l'equilibriu de los fluyíos. Amás ye ricu en folato, magnesiu y vitamina E, colo qu'ayuda a la formación ósea.
Ye antiinflamatoriu y antialérxicu. Normalizador de la presión arterial, encamiéntase inxerir xunto con alimentos ricos en potasiu.

## Taxonomía
*Actinidia deliciosa* describióse por (A.Chev.) C.F.Liang y A.R.Ferguson y espublizóse en *[[Guihaia (revista)|Guihaia]]* 4: 181. 1984. 
;Sinonimia:
* *Actinidia chinensis* f. *chlorocarpa* C.F.Liang
* *Actinidia chinensis* f. *lingipila* C.F.Liang y R.Z.Wang
* *Actinidia chinensis* f. *longipila* C.F.Liang y R.Z.Wang
* *Actinidia chinensis* var. *deliciosa* (A.Chevalier) A.Chevalier
* *Actinidia chinensis* var. *hispida* C.F.Liang
* *Actinidia deliciosa* var. *chlorocarpa* (C.F.Liang) C.F.Liang y A.R.Ferguson
* *Actinidia deliciosa* var. *coloris* T.H.Lin y X.Y.Xiong
* *Actinidia deliciosa* var. *longipila* (C.F.Liang y R.Z.Wang) C.F.Liang y A.R.Ferguson
* *Actinidia latifolia* var. *deliciosa* A.Chevalier

## Caltenimientu del frutu
Pal caltenimientu industrial de los frutos n'estáu frescu, rique sometéselos a una temperatura de 0&nbsp;°C, con mugor relativo de 90-95&nbsp;%, suplementaes con atmósferes controlaes o otres teunoloxíes. El 1-metilciclopropeno favorez el caltenimientu de la firmeza del frutu, yá seya que'l tratamientu realice enantes de la introducción en cámara fría, yá seya que s'efectúe mientres el periodu de caltenimientu. Esto debe a que'l quivi ye bien sensible a la presencia del etilenu, y el 1-metilciclopropeno inhibe la perceición del etilenu per parte de frutu.

En cámara fría, la vida d'estos frutos puede estendese ente 3 y 5 meses, dependiendo de les variedaes cultivaes. En casu d'usu de les atmósferes controlaes, encamiéntense niveles d'osíxenu de 1-2&nbsp;% y niveles de CO2 de 3-5&nbsp;%.

## Ver tamién
* Planta melecinal
* Fitoterapia
* Usos melecinales de los raigaños
* Terminoloxía descriptiva de les plantes

## Referencies

## Bibliografía
:* 

## Enllaces esternos

* Purdue University NewCROP (n'inglés)
* NCBI's taxonomy browser (n'inglés)