Idioma mongol

L**'idioma mongol** (en mongol, alfabetu cirílicu: монгол хэл *mongol khel*; escritura mongol: , **') ye'l miembru más conocíu de les [[llingües mongoles]] y el [[idioma]] principal de la mayoría de los residentes de la [[Mongolia|República de Mongolia]]. Tamién se fala nes zones fronterices con esti país de la [[República Popular China]] y la [[Federación Rusa]]. La mayoría de los falantes usen el dialeutu jalja.

== Clasificación ==



Si la [[Llingües altaiques|teoría altaica]] ye correuta, el mongol pertenez a la familia de llingües altaiques.

En Mongolia Interior, les polítiques oficiales sobre los idiomes estremen al mongol en tres dialeutos: [[Idioma mongol meridional|mongol meridional]], oirate y barghu-Buryat. El mongol meridional correspondería al chajar, el ordos, el [[Dialeutu baarin|baarin]], el jorchin, el jarchin y el alasha. Les autoridaes producieron un estándar lliterariu pal mongol en China que la so gramática basar nel "mongol meridional" y que la so pronunciación basar nel dialeutu chajar como se fala nes [[Ocho Banderes]]. Dende'l puntu de vista de la dialeutoloxía, los dialeutos meridionales occidentales son más cercanos al jalja qu'a los dialeutos meridionales orientales. Por casu, el chajar ye más cercanu al jalja que al jorchin.

== Escritura ==

El mongol escritu usó una gran variedá d'[[alfabetos mongoles|alfabetos]] a lo llargo de los años. El primer [[alfabetu mongol clásicu|alfabetu mongol]] oficial crear nel [[sieglu XII]], anque sufrió cambeos y dacuando foi suplantáu por otres escritures. Esti alfabetu foi usáu nel país hasta 1943, añu nel que foi sustituyíu pol [[alfabetu cirílicu mongol|cirílicu]], y esti entá ye la escritura más usada nel país. L'alfabetu tradicional ta siendo reintroducíu adulces nel sistema d'educación pública. En [[Mongolia Interior]], en China, l'alfabetu tradicional nun dexó d'usase, anque se consideró l'usu del cirílicu de volao antes del [[rotura chino-soviética|alloñamientu chinu-soviéticu]]. 

L'alfabetu cirílicu emplegáu pal mongol ye'l siguiente:



== Gramática ==

La siguiente descripción básase primero de too nel mongol jalja estándar (esto ye, l'idioma escritu estándar como lu formalicen les convenciones escrites y la gramática escolástica, en contraposición cola investigación del comportamientu real de ciertos grupos d'individuos), pero enforma d'esta tamién ye válidu pal jalja faláu y otros dialeutos mongoles, cuantimás el chajar.

=== Morfoloxía ===

El mongol modernu ye un [[Llingua aglutinante|idioma aglutinante]] que casi solo usa sufixos; La mayoría de los sufixos consisten d'un solu [[morfema]]. Tien una gran cantidá de morfemes qu'ayuden a xenerar pallabres más complexes a partir de raigaños. Por casu, la pallabra ''bajguullagynh'' consiste nel raigañu ''baj''- ‘ser', una [[epentesis|epéntesis]] -''g''-, la partícula [[causativu|causativa]] -''uul''- (depués ‘fundar'), el sufixu deriváu -''laga'' que forma substantivos creaos pola aición (como -''ción'' en ‘organización') y el sufixu complexu –''ynh'' qu'indica daqué que pertenez a la pallabra modificada (-''yn'' sería un xenitivu).

=== Sintaxis ===

==== Estructura de la frase ====

L'orde de la [[frase nominal]] tien ye pronome demostrativu/numberal, axetivu, sustantivu. Les oraciones atributives precieden a tola frase nominal. Los títulos o ocupaciones de xente, grupos de númberos baxos y clíticos de tópicu poner tres el substantivo nucleu. Los pronomes posesivos pueden preceder o siguir a la frase nominal. Exemplos: 
:
:
L'orde de constituyentes mentaos nos apartaos anteriores son típicos de llingües de nucleu final: el nucleu sintácticu apaez escontra'l final de cada [[sintagma]] siendo precedíu dichu nucleu polos [[complementu sintácticu|complementos sintácticos]] del nucleu.

== Historia llingüística ==

"Mongol antiguu" ye'l nome que se-y da al idioma reconstruyíu que sería l'ancestru inmediatu del llinguaxe representáu polos primeros dos sieglos de testos nun idioma mongol. 



El testu mongol más antiguu ye probablemente'l Cercu de Yisüngge, un informe sobre deportes compuestu na [[escritura mongol]] sobre piedra. Considérase que se remonta a 1224 o 1225. Dende'l sieglu XIII hasta'l sieglu XV, los testos mongoles fueron redactaos usando cuatro escritures distintos (ensin cuntar dellos vocabularios escritos n'alfabetos occidentales): escritura del mongol uigur (una adautación del alfabetu pal [[idioma uigur]]), l'[[alfabetu phagspa]] (usáu en decretos), caráuteres chinos y l'[[alfabetu árabe]] (usáu en diccionarios). Nos estudios académicos, estos testos reciben el nome de "[[Mongol Mediu]]" Los testos n'alfabetu uigur amuesen delles carauterístiques llingüístiques distintives y polo tanto de cutiu son llamaos "mongol preclásicu". 

El siguiente periodu claramente distintu ye'l del [[mongol clásicu]], que va del sieglu XVII al sieglu XIX. Trátase d'un llinguaxe con un altu nivel d'estandarización na ortografía y sintaxis que la estrema del mongol modernu. Los documentos más famosos nesti idioma son [[Kanjur]] y [[Tanjur]] según delles cróniques. En 1686, creóse la [[escritura soyombo]] (testos budistes), que da una clara evidencia de peculiaridaes fonolóxiques del mongol clásicu.

== Ver tamién ==
* [[Alfabetos mongoles]]
* [[Alfabetu mongol clásicu]]
* [[Alfabetu cirílicu mongol]]
* [[Llingua de señes mongola]]
* [[Llingües mongóliques]]
* [[Nomes mongoles]]

== Referencies ==



== Bibliografía ==

''Pa dellos autores mongoles, asítiase la versión mongola de los sos nomes ente corchetes.'' <br />
''Dellos catálogos bibliotecarios escriben los títulos chinos con sílabes por separáu.''

Llista de abreviaciones usaes. Dellos bibliotecarios usen ''TULIP'' de manera oficial. <br />

Diarios<br />
* ''KULIP'' ''Kyūshū daigaku gengogaku ronshū'' [diarios llingüísticos de la Universidá de Kyushu]
* ''MKDKH'' ''Muroran kōgyō daigaku kenkyū hōkoku'' [Memories del Institutu Muroran de Teunoloxía] 
* ''TULIP'' ''Tōkyō daigaku gengogaku ronshū'' [artículos de llingüística de la Universidá de Tokiu]

Publicaciones <br />
* ÖMAKQ Öbür mongγul-un arad-un keblel-ün qoriy-a [[Inner Mongolia People's Publishing House]]
* ÖMSKKQ  [[Inner Mongolia Education Press]]
* ÖMYSKQ Öbür mongγul-un yeke surγaγuli-yin keblel-ün qoriy-a [[Inner Mongolia University#Inner Mongolia University Press|Inner Mongolia University Press]]
* ŠUA [Mongol Ulsyn] Šinžleh Uhaany Akademi [[Mongolian Academy of Sciences]] (MAS)

* Amaržargal, B. 1988. ''BNMAU dah’ mongol helnij nutgijn ajalguuny tol’ bichig: halh ajalguu''. Ulán Bátor: ŠUA. 
* Apatóczky, Ákos Bertalan. 2005. On the problem of the subject markers of the Mongolian language. In Wú Xīnyīng, Chén Gānglóng (eds.), ''Miànxiàng xīn shìjìde ménggǔxué'' [The Mongolian studies in the new century : review and prospect]. Běijīng: Mínzú Chūbǎnshè. 334-343. ISBN 7-105-07208-3.
* Ashimura, Takashi. 2002. Mongorugo jarōto gengo no  no yōhō ni tsuite. ''TULIP'', 21: 147–200. 
* Bajansan, Ž. and Š. Odontör. 1995. ''Hel šinžlelijn ner tom’’joony züjlčilsen tajlbar tol’''. Ulán Bátor. 
* Bayančoγtu. 2002. ''Qorčin aman ayalγun-u sudulul''. Kökeqota: ÖMYSKQ. ISBN 7-81074-391-0.
* Bjambasan, P. 2001. Mongol helnij ügüjsgeh har'caa ilerhijleh hereglüürüüd. ''Mongol hel, sojolijn surguul: Erdem šinžilgeenij bičig'', 18: 9–20. 
* Bosson, James E. 1964. ''Modern Mongolian; a primer and reader''. Uralic and Altaic series; 38. Bloomington: Indiana University.
* Brosig, Benjamin. 2009. Depictives and resultatives in Modern Khalkh Mongolian. ''Hokkaidō gengo bunka kenkyū'', 7: 71–101.
* Chuluu, Ujiyediin. 1998. [https://tspace.library.utoronto.ca/handle/1807/12389 ''Studies on Mongolian verb morphology'']. Dissertation, University of Toronto. 
* [[Činggeltei]]. 1999. ''Odu üj-e-jin mongγul kelen-ü üi''. Kökeqota: ÖMAKQ. ISBN 7-204-04593-9.
* Coloo, Ž. 1988. ''BNMAU dah’ mongol helnij nutgijn ajalguuny tol’ bichig: ojrd ajalguu''. Ulán Bátor: ŠUA. ''(en mongol)''
* [Dobu] Dàobù. 1983. ''Ménggǔyǔ jiǎnzhì. Běijīng: Mínzú.'' 
* Garudi. 2002. ''Dumdadu üy-e-yin mongγul kelen-ü bütüče-yin kelberi-yin sudulul''. Kökeqota: ÖMAKQ. 
* [[Stefan Georg|Georg, Stefan]], Peter A. Michalove, [[Alexis Manaster Ramer]], Paul J. Sidwell. 1999. Telling general linguists about Altaic. ''Journal of Linguistics'', 35: 65–98.
* Guntsetseg, D. 2008. [http://elib.uni-stuttgart.de/opus/volltexte/2008/3548/pdf/SinSpeC1_4_Guntsetseg.pdf Differential Object Marking in Mongolian]. ''Working Papers of the SFB 732 Incremental Specification in Context'', 1: 53–69. 
* Hammar, Lucia B. 1983. ''Syntactic and pragmatic options in Mongolian - a study of'' bol ''and'' n. Ph.D. Thesis. Bloomington: Indiana University.
* [Köke] Harnud, Huhe. 2003. ''A Basic Study of Mongolian Prosody''. Helsinki: Publications of the Department of Phonetics, University of Helsinki. Series A; 45. Dissertation. ISBN 952-10-1347-8.
* Hashimoto, Kunihiko. 1993. <-san> no imiron. ''MKDKH'', 43: 49–94. Sapporo: Dō daigaku. 
* Hashimoto, Kunihiko. 2004. [https://web.archive.org/web/20090225175439/http://mitlib.lib.muroran-it.ac.jp/kiyo/54go/54_toko04.pdf Mongorugo no kopyura kōbun no imi no ruikei]. ''Muroran kōdai kiyō'', 54: 91–100. 
* Janhunen, Juha (ed.). 2003. ''The Mongolic languages''. London: Routledge. ISBN 07-7007-1133-3
* Janhunen, Juha. 2003a. Written Mongol. In Janhunen 2003: 30–56.
* Janhunen, Juha. 2003b. Para-Mongolic. In Janhunen 2003: 391–402.
* Janhunen, Juha. 2003c. Proto-Mongolic. In Janhunen 2003: 1–29.
* Janhunen, Juha. 2003d. Mongol dialects. In Janhunen 2003: 177–191.
* Johanson, Lars. 1995. On Turkic Converb Clauses. In Martin Haspelmath and Ekkehard König (eds.), ''Converbs in cross-linguistic perspective''. Berlin: Mouton de Gruyter. pp.&nbsp;313–347. ISBN 978-3-11-014357-7.
* Kang, Sin Hyen. 2000. Tay.mong.kol.e chem.sa č-uy uy.mi.wa ki.nung. ''Monggolhak'' [Mongolian Studies], 10: 1–23. Seoul: Hanʼguk Monggol Hakhoe [Korean Association for Mongolian Studies]. 
* Karlsson, Anastasia Mukhanova. 2005. ''Rhythm and intonation in Halh Mongolian''. Ph.D. Thesis. Lund: Lund University. Series: Travaux de l'Institut de Linguistique de Lund; 46. Lund: Lund University. ISBN 91-974116-9-8.
* [[Jacques Legrand|Legrand, J.]], [[Tsegmidijn Sükhbaatar]], ''Dictionnaire mongol-français'', l'Asiathèque, (1992),  
* Luvsanvandan, Š. 1959. Mongol hel ajalguuny učir. ''Mongolyn sudlal'', 1. 
* Luvsanvandan, Š. (ed.). 1987. (Authors: P. Bjambasan, C. Önörbajan, B. Pürev-Očir, Ž. Sanžaa, C. Žančivdorž) ''Orčin cagijn mongol helnij ügzüjn bajguulalt''. Ulán Bátor: Ardyn bolovsrolyn jaamny surah bičig, setgüülijn negdsen rjedakcijn gazar. ''(en mongol)''
* Matsuoka, Yūta. 2007. Gendai mongorugo no asupekuto to dōji no genkaisei. ''KULIP'', 28: 39–68. 
* Mizuno, Masanori. 1995. Gendai mongorugo no jūzokusetsushugo ni okeru kakusentaku. ''TULIP'', 14: 667–680. 
* [[Yümjiriin Mönkh-Amgalan|Mönh-Amgalan, J.]] 1998. ''Orčin tsagijn mongol helnij bajmžijn aj''. Ulán Bátor: Moncame. ISBN 99929-951-2-2.
* Nadmid, Ž. 1967. ''Mongol hel, tüünij bičgijn tüühen högžlijn tovč tojm''. Ulán Bátor: Šinžleh uhaany akademi. 
* Norčin ''et al.'' (eds.) 1999. Mongγol kelen-ü toli. Kökeqota: ÖMAKQ. ISBN 7-204-03423-6.
* Okada, Hidehiro. 1984. [http://repository.tufs.ac.jp/bitstream/10108/21717/1/jaas027008.pdf Mongol chronicles and Chinggisid genealogies]. ''Journal of Asian and African studies'', 27: 147–154. 
* Öbür mongγul-un yeke surγaγuli. 2005 [1964]. ''Odu üy-e-yin mongγul kele''. Kökeqota: ÖMAKQ. ISBN 7-204-07631-1.
* Poppe, Nicholas. 1955. ''Introduction to Mongolian comparative studies''. Helsinki: Finno-Ugrian Society.
* Poppe, Nicholas. 1970. ''Mongolian language handbook''. Washington D.C.: Center for Applied Linguistics.
* Pürev-Očir, B. 1997. Orčin cagijn mongol helnij ögüülberzüj. Ulán Bátor: n.a. 
* [[Igor de Rachewiltz|Rachewiltz, Igor de]]. 1976. Some Remarks on the Stele of Yisuüngge. In Walter Heissig et al., ''Tractata Altaica - Denis Sinor, sexagenario optime de rebus altaicis merito dedicata''. Wiesbaden: Harrassowitz. pp.&nbsp;487–508.
* Rachewiltz, Igor de. 1999. Some reflections on so-called Written Mongolian. In: Helmut Eimer, Michael Hahn, Maria Schetelich, Peter Wyzlic (eds.). ''Studia Tibetica et Mongolica - Festschrift Manfred Taube. Swisttal-Odendorf: Indica et Tibetica Verlag: 235-246. 
* [[Byambyn Rinchen|Rinchen, Byambyn]] (ed.). 1979. ''Mongol ard ulsyn ugsaatny sudlal helnij šinžlelijn atlas''. Ulán Bátor: ŠUA. 
* Rybatzki, Volker. 2003. Middle Mongol. In Janhunen 2003: 47–82.
* Sajto, Kosüke. 1999. Orčin čagyn mongol helnij "neršsen“ temdeg nerijn onclog (temdeglel). ''Mongol ulsyn ih surguulijn Mongol sudlalyn surguul Erdem šinžilgeenij bičig XV bot'', 13: 95-111. 
* Sanžaa, Ž. and D. Tujaa. 2001. Darhad ajalguuny urt egšgijg avialbaryn tövšind sudalsan n’. ''Mongol hel šinžlel'', 4: 33–50. 
* Sanžeev, G. D. 1953. ''Sravnitel’naja grammatika mongol’skih jazykov''. Moskva: Akademija nauk SSSR. 
* Sečen. 2004. ''Odu üy-e-yin mongγul bičig-ün kelen-ü üge bütügekü daγaburi-yin sudulul''. Kökeqota: ÖMASKKQ. ISBN 7-5311-4963-X.
* [Sečenbaγatur] Sechenbaatar. 2003. ''The Chakhar dialect of Mongol - A morphological description''. Helsinki: [[Finno-Ugrian society]]. ISBN 952-5150-68-2.
*  2005. **'. Kökeqota: ÖMAKQ. ISBN 7-204-07621-4.
* Starostin, Sergei A., Anna V. Dybo, and Oleg A. Mudrak. 2003. *Etymological Dictionary of the Altaic Languages*, 3 volúmenes. Leiden: Brill. ISBN 9004131531.
* Street, John C. 1957. *The language of the Secret History of the Mongols*. New Haven: American Oriental Society. American Oriental series; 42.
* Svantesson, Jan-Olof. 2003. Khalkha. In Janhunen 2003: 154–176.
* Svantesson, Jan-Olof, Anna Tsendina, Anastasia Karlsson, Vivan Franzén. 2005. *The Phonology of Mongolian*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-926017-6.
* Temürcereng, . 2004. Mongγul kelen-ü üge-yin sang-un sudulul. Kökeqota: ÖMASKKQ. ISBN 7-5311-5893-0.
* Toγtambayar, L. 2006. **. Liyuuning-un ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. ISBN 7-80722-206-9.
* Tömörtogoo, D. 1992. *Mongol helnij tüühen helzüj*. Ulán Bátor. 
* Tömörtogoo, D. 2002. *Mongol dörvölžin üsegijn durashalyn sudalgaa*. Ulán Bátor: IAMS. ISBN 99929-5-624-0.
* Tsedendamba, Ts., C. Möömöö (eds.). 1997. *Orčin cagijn mongol hel*. Ulán Bátor. 
* Tserenpil, D. and R. Kullmann. 2005. *Mongolian grammar*. Ulán Bátor: Admon. ISBN 99929-0-445-3.
* Tümenčečeg. 1990.  *Öbür mongγul-un yeke surγaγuli*, 3: 102–120. 
* 
* Walker, Rachel. 1997. ''Mongolian stress, licensing, and factorial typology''. Rutgers Optimality Archive, ROA-172. 
* Weiers, Michael. 1969. *Untersuchungen zu einer historischen Grammatik des präklassischen Schriftmongolisch*. Wiesbaden: Otto Harrassowitz. Asiatische Forschungen, 28. (Revision of 1966 dissertation submitted to the Universität Bonn.) 
* Yu, Wonsoo. 1991. *A study of Mongolian negation*. Ph. D. Thesis. Bloomington: Indiana University.

### Enllaces esternos

* Funky Mongolian - Aprender l'idioma mongol con audiu (n'español)