Los Fayos

**Los Fayos** ye un conceyu asitiáu na provincia de Zaragoza, comunidá autónoma d'Aragón, España.

## Datos básicos

Llenda col conceyu de Tarazona. Al llau del pueblu ta construyíu'l banzáu del Val (1996), nel cual se embalsa l'agua del ríu Val y del Queiles, gracies a un túnel que pasa l'agua del ribayu del Queiles al Val, gracies a una pequeña presa construyida nel mesmu calce. L'altor de la presa del banzáu del Val ye d'unos 96 metros, allugando en redol a 28 hectómetros cúbicos d'agua tando llenu. Desque se concluyó esta obra, los habitantes del pequeñu pueblu lleven esperando a que s'acometan les obres que s'alcordaron cola construcción del banzáu, que se llevaron a cabu en parte tres dellos contenciosos xudiciales cola Confederación Hidrográfica del Ebro y l'Alministración.

La imaxe al llegar al pueblu dende Torrellas ye impresionante: un pequeñu pueblu pegáu a les parés del monte y enriba, aprovechando'l ribayu, llevántase la mole de formigón que fai les vegaes de presa del banzáu del Val. El Conceyu del pueblu nun recibe nenguna compensación económica por allugar esta mole, al contrariu de lo qu'asocede n'otros llugares arriquecíos por allugar molinos de vientu nos sos términos municipales o otres obres menos peligroses.

Nel mesmu pueblo'l ríu Val desagua nel Queiles, siendo'l so principal afluente.

## Etimoloxía
La etimoloxía de Los Fayos ye la forma llingüística arcaica de "Los Fallos", correspondiente a fenómenos teutónicos qu'aniciaron la paré predresa que caracteriza la redolada del pueblu.

## Historia

Estos apuntes de la hestoria de los Fayos nun son un estudiu científicu, son unes llinies de posible investigación histórica ellaboraes por un home que quier y conoz dende va años el pueblu. Sirvan por tanto como orientación.

Según dellos estudios non cabo dulda de que los covarones que se multipliquen en toles parés predreses fueron habitaes y usaes pol home prehistóricu. Atoparíamos por tantu n'unu de los asentamientos más antiguos de la zona.

Un analís visual de la paré predresa qu'abriga'l pueblu déxanos acolumbrar, anque bien foliaos pola erosión, un corredores que comunicaben los covarones y los buecos que s'abrir na paré. Destaca pol so tamañu la llamada Cueva de Cacu que de xuru en dómina medieval sirvió d'albergue militar. Afayar muertes de la esistencia de tres pisos dientro de la cueva y tou un sistema hidráulicu con barcal incluyíu.
Destaquen, anque inaccesibles si nun ye por un sistema de cuerdes, delles cueves con distintes sales y nes que destaca la mano del ser humanu; atopamos camastros de piedra, estantes y marcos de puerta cincelados a golpe de ferramientes.

De les dómines celtíbera y romanes nun atopamos nenguna muerte historiográfico nin arqueolóxico que demuestre la esistencia d'esti pueblu, de xuru pola so consolancia política y económica. De la dómina visigótica nun hai documentos históricos pero puede conxeturase qu'apaez la vida eremita nesti periodu de la historia como confirma la Lleenda de san Atilano, patrón de Tarazona.

Mientres la dominación musulmana, Los Fayos axúntase alredor del monesteriu de San Benitu. Nesta dómina'l pueblu representa un apartaz minoritariu cristianu, probe y rural. La primer referencia historiográfica qu'atopamos ye un reglamentu sobre riegos que data del 1106.

De la dómina medieval destaquen los restos del castiellu, yá en ruines nel sieglu XVI cuando quedaba una torre o talaya de vixilancia (1148). La conquista cristiana del territoriu musulmán de la península traxo consigo un movimientu de les fronteres escontra'l sur y la necesidá de crear enclaves defensivos ya informativos nes zones de frontera pa defender los castiellos y el territoriu. Anguaño namái queden los cimientos de dicha talaya.

Na guerra de los Pedros del añu 1386, el rei de Castiella, Pedru IV, conquista Los Fayos, que pertenecía al rei aragonés, y refuerza esti destacamentu militar fronterizu.

Otra cita historiográfica dar nel sieglu XIV nel Llibru de Chantre, onde se cita a Los Fayos como propiedá de la Catedral de Tarazona.

Les primeres "quinque libri", los llibros sacramentales qu'ellaboren los párrocos, daten de 1564. Posiblemente en redol a esta fecha construyiría la parroquia. Nel postreru terciu del sieglu XVI fai'l primer contratu de la construcción de la nueva Ilesia, siendo Los Fayos propiedá de la catedral. Ye interesáu cómo cinco años dempués, na ellaboración del segundu contratu de construcción de la Ilesia, nun apaez la Catedral sinón el conceyu llocal; y amás atopamos con otru proyeutu de construcción. ¿Taba nesti momentu en manes de los duques de Villahermosa como dueños de les tierres de los Fayos? De fechu nel retablu mayor de la ilesia parroquial apaez l'escudu de los duques nun llugar destacáu.

La hestoria demuéstranos que na segunda metá del sieglu XVII los duques de Villahermosa apaecen como dueños de les tierres de Los Fayos y manden construyir el palaciu del Señoríu y la Capiya allegante pa usu del mesmu, xunto a los "Callejares", que formaben el nucleu del asentamientu del orixe anterior. Y arrodiar tou con un muriu de proteición al estilu de los asentamientos rurales d'esta dómina, con una única salida y entrada al altor de la cai Aurora.

### Lleendes
Nel so términu municipal atópase la cueva del xigante Cacu, que nel pasáu usóse como tenada y payar. Nesta cueva, según cuenta la lleenda, tenía'l xigante Cacu'l so xoril; ellí almacenaba los oxetos que robaba.

## Política llocal

### Últimos alcaldes de Los Fayos

### Resultaos eleutorales

## Llugares d'interés

### Monumentos relixosos
* Ilesia parroquial de Santa María Madalena, edificada nes acabadures sieglu XVI, anque los últimos cuerpos de la torre fueron añadíos nel XVIII. Son interesantes les ménsulas figuratives que representen a santos de cuerpu enteru.
* Ermita de San Benitu, del sieglu XII, que la so cabecera, al igual qu'una pequeña sacristía foi escavada na roca.
* Restos d'un castiellu y antiguu monesteriu tamién escaváu na roca del sieglu XII.

### Monumentos civiles
* Palaciu de los duques de Villahermosa, construyíu en lladriyu mientres el sieglu XVII, según el modelu de l'arquiteutura civil de la zona. Dizse que nél pernoctó Felipe IV.
* Restos del Acueductu de los Fayos.

## Fiestes
* El 21 de marzu celébrase San Benitu allegando en romería a la ermita del santu. 
* Les fiestes mayores tienen llugar el tercer miércoles d'agostu, n'honor de Santa Bárbara.

## Ver tamién
* Llista de conceyos de la provincia de Zaragoza

## Referencies

## Enllaces esternos