open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mayotte

**Mayotte** ye una islla de les posesiones d'ultramar de Francia allugada nel estremu norte de la Canal de Mozambique, nel archipiélagu de les Comores. Conozse tamién como *Mahoré*, especialmente cuando se fai referencia al so amiestu por parte de la Xunión de les Comores. Como'l restu de los países y territorios d'ultramar (PTU) esta islla forma parte del territoriu comunitariu de la Xunión Europea (XE).

Cunta con 193.633 habitantes pa Xunetu de 2005 y una superficie de 374 km². incluyíos 18 castros que estan arrodiaos de petones de coral.

## Historia
Mayotte cediose a Francia xunto col restu de les Comores en 1843. Foi la única islla del archipiélagu que votó en referendu por caltener los sos vínculos con Francia en 1974 y otra vegada en 1976, col 63,8% y 99,4% respeutivamente). Les Comores continúen reclamando la islla y una resolución del Conseyu de Seguridá de la ONX de 1976, respaldáu por 11 de los 15 miembros, hubiere reconocío la soberanía de Comores sobro Mayotte de nun ser pol vetu francés (tornando a presentase el mesmu casu en 2004).

L'estáu social de Mayotte ye enforma abegosu pa Francia: metantu la mayoría de la población llocal nun desea dixebrase de Francia ya xuntase col restu de les Comores, la crítica internacional ye duro respeutu a los llazos esistentes ente Mayotte y Francia. Entá más, la mena peculiar d'alministración llocal de Mayotte, sofitada na Llei Islámica, sería mui difícil d'integrar nes cadarmes llegales de Francia, ensin mentar los costos d'acercar los niveles de vida de la islla a los de la Francia continental.

## Xeografía

La islla principal, Mayotte (o *Grande Terre*), ye la más antigua en términos xeolóxicos nel archipiélagu de les Comores. Tien 39 km de llargo por 22 km d'anchor y los sos puntos más altos tán ente los 500 y 600 m sobro'l nivel del mar. Dao la so naturaleza volcánica, el tarrén ye mui ricu en dalgunes estayes de la islla. L'arrecife de coral qu'arrodia gran parte de la islla, afita la proteición de los barcos y ye un bon hábitat pa cardúmenes de dellos tipos de pexes. 

Mamoudzou foi la capital de les Comores hasta 1962, y agora ye'l centru alministrativu de Mayotte. Dzaoudzi ye la segunda ciudá de Mayotte, alcuéntrase allugada na Islla Pamanzi (o Petite Terre), que cunta con 10 km², siendo la más grande de varies isllines qu'arrodien a Grande Terre. Una ponte comunica a Pamanzi con Mayotte.

## Sanidá
Mamoudzou ye la única población que cunta con un hospital, les melecines distribúinse de baldre ente toles poblaciones.

## Ver tamién

## Referencies

## Enllaces esternos
Azul

L**'azul** ye ún de los tres colores primarios. Considérase un color fríu y ye l'opuestu al naranxa. L'azul claru tien la llonxitú d'onda más pequeña de los tres colores primarios (unos 470 nm) 

Un cielu claru nún día soleyeru ta colloreáu d'azul per aciu de la dispersión Rayleigh de la llume del Sol. Les grandes mases d'agua (H2O) semeyen azules porque la lluz roxo, al puntu de los 750 nm, absórvese con un harmónicu de la vibración O-H. Curiosamente, l'agua pesao (D2O) ye incoloro, ya que la banda d'absorción ye a una llonxitú d'onda más llarga (~950 nm).

L'azul ye complementariu del mariellu.

## Semeyes


imaxe:Copper sulfate.jpg|Sulfatu de cobre.
imaxe:On Lake Te Anau.jpg|Cielu, mar.


## Referencies

## Enllaces esternos
3 e.C.

## Fechos
* 13 de marzu: Apoloniu de Tiana , filósofu, matemáticu y místicu griegu de la escuela pitagórica.
* 24 d'avientu: Galba, emperador romanu hasta'l 69 nel que morrió.

## Nacencies

## Muertes

## Referencies

## Enllaces esternos
4 e.C.

## Fechos
* Arqueláu conviértese n'etnarca de Xudea.
* Herodes Antipes conviértese en rei de Galilea.

## Nacencies
* Luciu Anneu Séneca, filósofu romanu.
* Añu dable de la nacencia de Xesús de Nazaré (ente 7 e.C. y esti añu, muertu alrodiu del 30) La fecha de nacencia de Xesús nun foi dablemente en Navidá como se celebra anguaño. Dalgunos camienten que foi en setiembre, metanto qu'otros apunten a un día na primavera.

## Muertes
* Herodes I el Grande, rei de Xudea, Galilea, Samaria, ya Idumea.
* Marcus Tullius Tiru, secretariu de Cicerón y probable creador del *notae Tironianae*, un sistema de taquigrafía.

## Referencies

## Enllaces esternos
5 e.C.

## Fechos
* La nacencia de Xesús de Nazaré sitúase tradicionalmente nesti tiempu, estimáu nel 29 de setiembre

## Nacencies
* Xuan el Bautista
* Xesús de Nazaré

## Muertes

## Referencies

## Enllaces esternos
6 e.C.

## Fechos
* César Augustu unvia furones (nomados "viverrae" por Pliniu) a les Islles Baleares pa controlar una plaga de coneyos.
* Tiberiu unviáu a Armenia, llueu retírase a Rodes. 
* Herodes el Grande autúa con mano fierro colos fariseos, qu'anunciaren que col nacimientu del mesíes la fin del so reinu taba cerque.

## Nacencies

## Muertes

## Referencies

## Enllaces esternos
7 e.C.

## Fechos
* Mayu - Astrólogos auguren la nacencia del Mesíes, d'acordies al columbramientu de la Estrella de Belén, una estrella muy brillante sobro'l mar Mediterraneu. Tala estrella ye'l resultáu de la conxunción de Saturnu, Xúpiter na costelación de Piscis.
* El rei Herodes ordena en Xudea la execución de los sos fíos Alexandru y Aristóbulu.
* La población mundial estímase en 250 millones de persones.

## Nacencies

## Muertes

## Referencies

## Enllaces esternos
Verde

El **verde** ye un color que s'alcuentra davezu na ñatura. Les plantes son verdes porque caltienen clorofila. 

La lluz verde tien una llonxitú d'onda d'unos 550 nm y ye ún de los colores primarios aditivos.

L'opuestu al verde ye'l bermeyu; son colores complementarios ya que cada cual relluma na so máxima espresión al tar ún sobro l'otru: El Verde resaltará más tando sobro un fondo Bermeyu y viceversa. Nel Círculu cromáticu, éstos dos colores tán allugaos diametralmente opuestos.

N'asturianu, fáise desamecimientu ente l'azul y verde, pero n'otres llingües (como'l tarahumara y el vietnamita), nun tienen pallabra propia pal verde ya empleguen la pallabra pal mariellu o l'azul. En xeneral, el chinu, distingui ente'l verde y l'azul, pero la pallabra *qing* (青 en pinyin: qing1), emplegada sobro too na China premoderna, pue tener significáu d'azul, verde o rares vegaes prietu como en *xuanqing* (玄青 xuan2 qing1).

## Semeyes

imaxe:Araniella cucurbitina II.jpg|araña verde.
imaxe:Hot Rods 4 db.jpg|coche.
imaxe:Gommessevedepin.jpg|gominoles.


## Referencies

## Enllaces esternos
2 e.C.

## Fechos
* César Augustu ye nomáu padre de la patria.
* Xulia la Mayor foi exiliada a la islla Pandateria por delitos escontra la moral.

## Nacencies

## Muertes

* Iullus Antonius (Xuliu Antoniu) - fíu de Marcu Antoniu y cónsul nel 10 e.C..
* Frates IV de Partia - rei del Imperiu Partu dende 37 e.C..

## Referencies

## Enllaces esternos
9 e.C.

## Fechos
*  -

## Nacencies

## Muertes

* 14 de setiembre - Drusu el Mayor, xeneral romanu fíu adoptivu d'Augustu Cesar, padre de tres emperadores. (nacíu'l 14 de xineru de 38 e.C.)

## Referencies

## Enllaces esternos
19 e.C.

## Fechos
GUERRES ASTUR-CÁNTABRES
* Augusto manda a Agripa a facese cargu de la llucha nel norte de la Península. Esti acaba cola resistencia de los pueblos del norte, y dempués manda matar a munchos homes n'edá de guerriar. Acaben les guerres astur-cántabres.

## Nacencies
*  -

## Muertes
*  -

## Referencies

## Enllaces esternos
20 e.C.

**20 e.C.** foi un añu común entamáu en miércoles o xueves, o un añu bisiestu entamáu en martes, miércoles o xueves (les fontes nun coinciden) del calendariu romanu xulianu. Na dómina, esti añu foi conocíu como *Añu del Consuláu d'Appuleiu y Nerva* (y tamién, menos frecuentemente, como añu *734 [[Ab urbe condita]]*). La denominación 20 e.C. tien usáose de magar l'entamu de la Edá Media, cuando'l calendariu *[[Anno Domini]]* convirtióse na forma avezada de denomar los años n'Europa.

## Fechos

#### Imperiu romanu
* 12 de mayu – L'emperador César Augustu negocia una paz con Partia, pola qu'Armenia queda como un territoriu tampón ente les dos potencies. Les aigles imperiales de Marcu Liciniu Crasu y Marcu Antoniu, perdidas por Roma nos combates, son-y devueltes.
* Herodes I el Grande, rei de Xudea, entama la renovación del templu de Xerusalén.
* Entama la construcción del templu conocíu como Maison Carrée, en Nimes (Francia).
* Espublízase la obra *De verborum significatu*, de Marcu Verrio Flacu, que ye ún de los primeros grandes diccionarios de la historia.

#### India
* Los sacas pierden el control del noreste de la India.

## Nacencies
* 3 de xunu – Luciu Eliu Sexanu, asesor de Tiberiu (m. 31).
* Gaius Caesar, nietu de César Augustu (m. 4).
* Lucius Antonius, nietu de Marcu Antoniu (m. 25).
* Filón d'Alexandría, filósofu xudíu (m. 50).

## Muertes
*

* Artavasdes I, rei d'Atropatene.
* Artaxias II, rei d'Armenia. 
* Fuzhulei Ruodi, cabezaleru del imperiu Xiongnu.
* Mirian II (or **Mirvan**), rei d'Iberia (Xeorxa).
* Mitridates II, rei de Commagene (Armenia).

## Referencies

## Enllaces esternos
Buxu

El **buxu** ye un color que s'alcuentra na ñatura. Obtiénse meciendo el blancu col prietu, en distintes cantidaes. Dependiendo de la cantidá de lluz, el güeyu humanu puede tracamundialu como otru color.

Dos colores son complementarios si al entemecelos dan el color buxu. Los colores primarios psicolóxicos son:
* blancu y prietu
* mariellu y azul
* bermeyu y verde

El buxu ye complementariu de sí mesmo.

Esiste una enfermedá, l'acromatopsia, que ye una anomalía de la visión (renopatía periférica billateral), y que fai que namái seyan a vese los colores blancu y prietu.

## Semeyes


imaxe:Canis lupus portrait.jpg|Llobu
imaxe:Lunar libration with phase2.gif|Lluna
imaxe:Ambras Innenhof01.jpg|oxetos na solombra.


## Referencies

## Enllaces esternos
Naranxa

:Nota: *Pal términu *'naranxa** como fruta, ver:'' [[Naranxa (frutu)]]

El [[color]] **naranxa''' alcuéntrase ente'l bermeyu y el mariellu nel espectru visible, nuna llonxitú d'onda d'aproximadamente 620-585 nm. Ye'l mesmu color que'l de la fruta del que toma el so nome.

## Semeyes

imaxe:Ambersweet oranges.jpg|Naranxes.
imaxe:Buberel unknown flower 3.jpg|Lilium naranxa.


## Referencies

## Enllaces esternos
Blancu

La color **blanca ** ñaz d'amesturar toles demás colores. Esti fechu descubriólu Isaac Newton cuando al facer pasar una lluz blanca per un prisma, decatóse de cómo se dixebraba la faza de lluz nos colores que la ensamaben. A esti fenómenu denómase-y **dispersión**. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Mariellu

El **mariellu** ye'l color de la lluz, con un rangu que s'alcuentra ente 565 nm y 590 nm. Pue considerase un entemez ente la lluz de color bermeyu y verde. El mariellu ye'l color complementariu del viola; el pigmentu mariellu absorbe la lluz azul. Ye tamién ún de los colores primarios.

## Semeyes

imaxe:Lemon.jpg|Llimones.
imaxe:Bee PD foto explained1.jpg|Abeya y flor mariella.
imaxe:Bayuda Desert NASA.jpg|Imaxe aérea del desiertu Bayuda. (NASA)


## Referencies

## Enllaces esternos
Prietu

El **prietu** ye la perceición visual de máxima escuridá, debida a la inesistencia de fotorrecepción, por falta total de lluz. Paézse a la coloración del carbón.

El color prietu que s'alcuentra estandarizáu en catálogos de colores ya inventarios cromáticos respuende a la definición dada más arriba, es dicir, ye de claridá nula y acromáticu. La denominación de color «prietu» inclúi a les coloraciones similares al prietu estándar, denominaes **prietes**, que tienen una llixera suxerencia de saturación y matiz.

## Semeyes


imaxe:Australianraven.jpg|La pega.
imaxe:Keyboard-of-Japanese-language.jpg|Tecláu.
imaxe:Muslim woman in Yemen.jpg|Muyer musulmana del Yeme.


## Referencies

## Enllaces esternos
Macotera

**Macotera** ye un conceyu de la provincia de Salamanca , na comunidá autónoma de Castiella y Llión, España. Ta asitiáu al nordeste de la provincia salmantina, a cincuenta quilómetros de la capital charra, y a unos diez de Peñaranda de Bracamonte.

Forma parte de la contorna del Campu de Peñaranda dende 1833, del partíu xudicial de Peñaranda de Bracamonte y ye capital de la Mancomunidá Margañán. Pertenez pola so historia, costumes, economía, vistir y xeografía al Campu Charro.

El so orixe nun ye conocíu con certidume y la so historia guarda silenciu hasta'l sieglu XIII. Ostenta'l títulu de Villa dende 1861, concedíu por Isabel II (vease la seición d'Edá contemporánea' asitiada nel epígrafe de 'Apuntes sobre'l so orixe y historia'). El so términu municipal ye amenorgáu (32,3 Km;ò) teniendo en cuenta'l volume de población qu'hasta'l sieglu XX tuvo.

## Patrimoniu
Como llugares d'interés destaquen la ilesia parroquial dedicada a La nuesa Señora del Castillo, onde puede almirase'l artesonado mudéxar; les dos ermites; el Muséu de les llanures y campos de Salamanca; el parque de recréu 'Las Cárcavas' y el monumentu del Cuetu, dende onde se tien una vista panorámica de la Villa.

## Fiestes
Del 14 al 19 d'agostu celébrense les fiestes patronales, dedicaes a san Roque, patrón de MAcotera.

## Referencies

## Enllaces esternos
Oru (heráldica)

L**'oru** ye un esmalte usáu n'heráldica. Tamién pue referise nos testos heráldicos como **sol** o **topaciu**.

## Representación
Ye un metal y designa l'oru. Represéntase como un mariellu intenso. Nos grabaos represéntase per aciu de llinies de puntos, con separtación equidistante y alternaos al respeutive de la llinia siguiente.

## Referencies

## Enllaces esternos
* L'oru heráldico
Rosalía de Castro

**Rosalía de Castro**  foi una poeta y novelista en gallegu y castellanu. Ye la figura central del rexurdimento de la lliteratura gallega nel sieglu XIX, autora de *Cantares Gallegos*.

## Obres

* *La flor*, 1857.
* "Lieders", 1858.
* *La hija del mar*, 1859.
* *Flavio*, 1861.
* *A mi madre*, 1863.
* *Cantares gallegos*, 1863.
* *Contos da miña terra I*, 1864 (*Conto gallego*, 1923).
* *El cadiceño*, 1865.
* *Las literatas*, 1865.
* *Ruinas*, 1866.
* *El caballero de las botas azules*, 1867.
* *Follas novas*, 1880.
* *El primer loco. Cuento extraño*, 1881.
* *El Domingu de Ramos*, 1881.
* *Padrón y las inundaciones*, 1881.
* "Costumbres gallegas", 1881.
* *En las orillas del Sar*, 1884.

## Referencies

## Bibliografía

* *Actas do Congreso Internacional de Estudios sobre Rosalía de Castro e o seu tempo*, v.&nbsp;1, v.&nbsp;2, v.&nbsp;3 (1986). CCG. USC .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (2<sup>nd</sup> part) 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ver tamién
* Alfonso Daniel Rodríguez Castelao

## Enllaces esternos

* Fundación Rosalía de Castro .
* RAG. ''Figuras homenaxeadas'' .
* ''Álbum de mulleres''  *Consello da Cultura Galega* .
* ''Biblioteca Virtual Galega'' .
* ''Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes''
* ''Biblioteca Digital Hispánica'' *Biblioteca Nacional de España* .
Ocular

L**'ocular** ye una lente allugada cerca del güeyu del observador. Agranda la imaxe del oxetivu. 

Hai diferentes menes d'oculares:

- **Oculares ñegativos**: Participen na formación de la imaxe primaria y poro, nun sirven de llupa.

- **Oculares positivos**: Aumenten la imaxe por sí sola. La imaxe primaria namái la forma l'oxetivu, darréu d'esto sirven como llupa.

- **Compensadores**: Corrixen dalguna aberración.

- **De midida**: Incorporen rexes graduaes pa midir el tamañu de les partícules observaes.

## Diferentes menes d'oculares


File:Galilean 1069.png | Galilean eyepiece
File:Kepler 1610.png | Kepler eyepiece
File:Dolond 1760.png | Dolond eyepiece
File:Herschel 1768.png | Herschel eyepiece
File:Huygens 1703.png | Huygens eyepiece
File:Ramsden 1783.png | Ramsden eyepiece
File:Kellner 1849.png | Kellner eyepiece
File:Plössl 1860.png | Plössl eyepiece
File:Steinheil 1880.png | Steinheil eyepiece
File:Monocentric 1880.png | Monocentric eyepiece
File:Orthoscopic 1880.png | Orthoscopic eyepiece
File:König 1915.png | König eyepiece
File:Erfle 1917.png | Erfle eyepiece
File:RKE 1970.png | RKE eyepiece
File:Nagler 1979 1981.png | Nagler eyepieces
File:Nagler 2 1988.png | Nagler eyepiece


## Enllaces esternos
Lluz

La **lluz** (del llatín: *lux*, *lucis*) ye una onda electromagnética, ensamada por partícules enerxizaes nomaes fotones, que ye capaz de ser endilgada pol güeyu humanu y cuya frecuencia o enerxía determina el so color. La ciencia qu'estudia les principales formes de producir lluz, asina como'l so control y aplicaciones denómase lluminotecnia.

## Referencies

## Enllaces esternos
Trípol

Un **trípol** o **trípode** ye un aparatu de tres pates que permite l'establecimientu d'una cámara na estaya superior. Úsase pa evitar el movimientu de la mano al sacar una semeya. Tamién s'usa pa crear semeyes panorámiques y onde seya necesario inmovilizar la cámara pa poder obtener una semeya o imaxe de meyor calidá. Arriendes, en televisión y fotografía, úsase pa xenerar tomes con movimientu, cuandu lo que se desea ye un recorríu específicu de la cámara.

## Ver tamién
* Caballete

## Referencies

## Enllaces esternos
Observatoriu Palomar

L**'Observatoriu Palomar**, o **de Monte Palomar**, ye un observatoriu astronómicu de propiedá privao allugáu en San Diego, California, a 140 km al sureste del Observatoriu Monte Wilson. Posición: 33º 21,4' Norte, 07h 47m 27s Oeste; altitú: 1706 m.

Ye propiedá y ta xestionáu pol Institutu Teunolóxicu de California.

El so mayor telescopiu ye'l Telescopiu Hale, de 508 cm de diámetru, bautizáu asina n'honor de George Hale, promotor del observatoriu y de la construcción del xigantescu espeyu.

Dende les sos instalaciones realizáronse dellos descubrimientos astronómicos, cosmolóxicos y astrofísicos.

## Equipamientos

### Telescopios y preseos

* El Telescopiu Hale de 200 pulgaes (508 cm) proponer por primer vegada en 1928 y tuvo en funcionamientu dende 1948. Foi'l telescopiu más grande del mundu mientres 45 años.

* Un telescopiu reflector de 60 pulgaes atopar nel edificiu Oscar Mayer. Foi dedicáu en 1970 a tomar parte de la carga del Telescopiu Hale. Esti telescopiu foi utilizáu p'afayar la primer estrella nana marrón.

* El telescopiu de Samuel Oschin de 48 pulgaes (cámara de Schmidt) foi empezáu en 1938 ya instaláu en 1948. Llamóse primeramente'l Schmidt de 48 pulgaes, y foi dedicáu a Samuel Oschin en 1986. El planeta nanu Eris foi descubiertu usando esti preséu. La esistencia de Eris desencadenó los discutinios na comunidá internacional de l'astronomía que conducieron a Plutón que se re-clasificó como planeta nanu.

## El telescopiu Sleuth
Sleuth ye un telescopiu bien humilde, forníu con una cámara con lentes de 100 mm y una cámara dixital. Alcontráu nel Observatoriu Palomar en California, el Sleuth achisba sistemáticamente el cielu, en busca de señales de tránsitu astronómicu, el pequeñu amenorgamientu nel rellumu d'una estrella causada por un oxetu que pasa per delantre. El trucu ta en que pa buscar exoplanetes nun se precisa un telescopiu bien grande, pero sí reparar el cielu de cutio. Construyóse un telescopiu robot que cada nueche repara la zona del cielu correuta y toma imáxenes de forma continua. Utilizando dempués una serie de códigos informáticos pa buscar ente los datos (una xera ingente pos ye tal la cantidá de datos que ye como atopar l'aguya nel payar), analizando eses pequeñes señales.

El Programa Navigator apurrió'l financiamientu inicial pal telescopiu Sleuth (Detective), que consiguió descubrimientos de exoplanetras tales como'l TRÉS-4.

El telescopiu Sleuth ye parte de la rede Trans-Atlantic Exoplanet Survey (TRÉS, Investigador d'Exoplanetes Tresatlánticu), con dellos pequeños telescopios más realizando observaciones en distintes llocalizaciones.

El Sleuth ta calteníu por David Charbonneau (CfA) y Francis O'Donovan (Caltech).

## Direutores
* Ira Sprague Bowen, 1948&ndash;1964
* Horace Welcome Babcock, 1964&ndash;1978
* Maarten Schmidt, 1978&ndash;1980
* Gerry Neugebauer, 1980&ndash;1994
* James Westphal, 1994&ndash;1997
* Wallace Leslie William Sargent, 1997&ndash;2000
* Richard Ellis, 2000&ndash;2006
* Shrinivas Kulkarni, 2006&ndash;

## Referencies

## Enllaces esternos
*
Partíu Comunista de los Pueblos d'España

El **Partido Comunista de los Pueblos de España (PCPE)** ye un partíu políticu español d'ideoloxía marxista-leninista fundáu en xineru de 1984 por estremaes organizaciones escindíes del PCE.

El PCPE xurde tres de la crisis abierta nel PCE tres de la Transición española. Un sector de militantes afines a la política oficial de la XRSS, con Ignacio Gallego como cabezaleru, celebren un Congreso d'Unidá de los Comunistes en Madrid ente'l 13 y el 15 de xineru de 1984. A esi sector axúntense dellos grupos descontentos coles llinies empobinaes pola direición del PCE. 
Fúndase entós el Partido Comunista (PC), declaráu marxista-leninista y reconocíu pol Partíu Comunista de la Xunión Soviética (PCUS). Unos 10.000 militantes del PCE pasen al nuevu PC.

El PCE denunció el nome adoptáu pol PC énte los tribunales y el PC pasó a nomase en xineru de 1986 *Partido Comunista de los Pueblos de España (PCPE)*, colo qu'acentúa asina el so apueste pol derechu d'autodeterminación de les nacionalidaes del Estau español.

Anguaño'l secretariu xeneral ye Julio Díaz. y cunta con unos 1000 militantes. En 1986 participen na creación d'Izquierda Xunida (IU) pero en 1988 sepárense dela formación.

El PCPE tien representacion n'Aragón, Asturies, Canaries, País Valenciá, Cantabria, Castiella y Llión, Galiza, La Rioxa, Andalucía, Catalunya, Euskal-Herria, Rexón de Murcia ya Estremadura.

La mocedá del partíu Mocedá Comunista de los Pueblos d'España (*Juventud Comunista de los Pueblos de España*).

## Referencies

## Enllaces esternos
Panty

El **panty** ye una ropa de muyer que s'utiliza p'abrigar les piernes qu'inventó Allen Gant Sr. en 1959.

## Referencies

## Enllaces esternos
Abeliu

En mitoloxía, **Abeliu** ye'l nome que se-y da a un dios de los antiguos pobladores de la Galia, Iliria y Aquilea, identificáu con Apolu.

Esti Dios apaez mentáu en delles talles descubiertes en **Comminges**, nel antiguu territoriu francés de Gascuña.

## Ver tamién
*Dioses Olímpicos

## Referencies

## Enllaces esternos
Rosa (color)

**Rosa** ye un color llográu de l'entemez de bermeyu y blancu. Esti color toma el nome (como en munches otres llingües) de la flor del mesmu nome, **la rosa**. 

## Semeyes

Image:Candy jakarta.jpg
Image:Seioubo Japanese traditional sweets.jpg
Image:Tongue.agr.jpg
Image:Whistler Rosa und Grau.jpg
Image:Pink knitting in front of pink sweatshirt.JPG
Image:Old brick wall.jpg
Image:Lightmatter flamingohead.jpg
Image:Opuntia basilaris with beetle.jpg


## Referencies

## Enllaces esternos
Marrón

El **marrón** (del francés, *castaña*) ye un color obteníu per aciu de l'entemecimientu del pigmentu bermeyu y verde, naranxa y azul, o mariellu y viola.

## Referencies

## Enllaces esternos
£

**£** ye'l símbolu de les siguientes monedes:
*Llibra esterlina
*Lira italiana (reemplazada pol euru, **€** )

El símbolu **£** ta basáu na lletra **L**, inicial de la unidá de masa *[[llibra (unidá)|llibra]]*.

----

*£ como la Transformada de Laplace

## Referencies

## Enllaces esternos
Sábadu

El **sábadu** ye'l sestu día de la selmana llaboral (séptimu na selmana tradicional, *ver* entamu de la selmana). El nome de sábadu provién del llatín *sábbatum*, y al empar, del hebréu *shabbat*, que significa *descansu*. Magar que tamién n'otros idiomes como l'inglés, dízse **Saturday**, o día de Saturnu. Nes cultures modernes, ye'l primer día del fin de selmana.

## Referencies

## Enllaces esternos
Miércoles

El **miércoles** ye'l tercer día de la selmana llaboral (cuartu na Selmana Tradicional, *ver* Entamu de la selmana o calendariu gregorianu). 

El nome **miércoles** deriva del llatín *Mercurii díes*, o "Día de Mercuriu". 

## Referencies

## Referencies

## Enllaces esternos
Xueves

El **xueves** ye'l cuartu día de la selmana llaboral (cuartu na selmana tradicional, *ver* entamu de la selmana o calendariu gregorianu). 

El nome **xueves** provién del llatín *Jovis dies*, o "Día de Xúpiter".

La norma ISO 8601 desiña al **xueves** como día central de la selmana. Arriendes, los xueves d'un añu determinen la numberación de les selmanes, colo que la primer selmana del añu, ye la que caltién el primer xueves.

## N'otres llingües
Éstos son dalgunos de los nomes que recibe'l xueves n'otres llingües:




N'alemán el dios *Thor* tabién se denoma *Donar*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Martes

El **martes** ye'l segundu día de la selmana llaboral (terceru na Selmana Tradicional, *ver* Entamu de la selmana o calendariu gregorianu). 

El nome **martes** provién del llatín *Martis díes*, o "día de **Marte**".

## N'otres llingües
Tolos nomes pal **martes** nes llingües derivaes del llatín son abondo asemeyaos, asina tenemos: *mardi* en francés, *martedì* n'italianu, y *dimarts* en catalán, sacante'l el portugués, nel que se diz *terça-feira* (tercer día). 

Los nomes pal **martes** nes llingües inglesa y escandinava son derivaos del Dios nórdicu Týr (nglés antiguu *Tiw*):

* **Inglés Antiguu**: *tíwesdæg*
** **Inglés Medieval**: *tíesdæi, tywesdai, twysday*
** **Inglés Modernu Tempranu**: *towesday, Twesdaie, Tyisday, Tiseday,*
** Inglés Modernu: *Tuesday*

* Nórdicu Antiguu: *týrsdagr*
** Suecu: *Tisdag*
** Danés: *Tirsdag*
** Noruegu: *Tirsdag* or *Tysdag*
** Islandés: *Týsdagur*

## Referencies

## Referencies

## Enllaces esternos
Domingu

El **domingu** ye'l séptimu día de la selmana llaboral o selmana civil (primeru na selmana tradicional, *ver* entamu de la selmana). 

El nome **domingu** vién del llatín *Domínicus*, *díes Dómini*, "Domingu, día del Señor [Dios]". Na antigua Roma, decíen en llatín: *díes solis* ("día del Sol").

Nes cultures modernes, ye'l segundu día del fin de selmana.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llunes

El **llunes** ye'l primer día de la selmana llaboral (segundu na Selmana Tradicional, *ver* Entamu de la selmana o calendariu gregorianu). 

## Etimoloxía
El nome de **llunes**, vien del llatín *Dies Lunae* o "Día de la Lluna".

## Referencies

## Referencies

## Enllaces esternos
Coalisland

**Coalisland** (**Oileán a'Ghuail** en gaélicu) ye un pueblu del Condáu de Tyrone, nel norte d'Irlanda. Tien una población . La torna del so nome n'inglés, quier dicir "terrén de Carbón", yá que taba allugáu al delláu d'una esplotación minera.

## Referencies
Deltoide

En xeometría euclídea, un **deltoide** ye un cuadriláteru con simetría especular al traviés d'una diagonal. Por cuenta d'esta simetría, un deltoide tien dos ángulos iguales y dos pareyes de llaos contiguos d'igual llargor.

Tolos deltoides son cuadriláteros ortodiagonales (les sos diagonales cruciense n'ángulos rectos) y, cuando son convexos, tamién son cuadriláteros tanxenciales (los sos llaos son tanxentes a un círculu inscritu). Los deltoides convexos son exactamente los cuadriláteros que son al empar ortodiagonales y tanxenciales. Inclúin como casos especiales los deltoide rectos, con dos ángulos opuestos de 90 graos; los rombos, con dos exes de simetría diagonal; y los cuadraos, que tamién son casos especiales tanto de deltoides rectos como de rombos.

El cuadriláteru con la mayor proporción ente perímetru y diámetru ye un deltoide, con ángulos de 60°, 75° y 150°. Deltoides de dos formes (una convexa y otra non convexa) formen los prototilos d'una de les variantes del teseláu de Penrose. Los deltoides tamién formen les cares de dellos poliedros isohedrales y teselaciones, y fueron estudiaos en conexón col problema de los billares esteriores, una cuestión avanzada na matemática de los sistemes dinámicos.

## Propiedaes
El so área ye igual al semiproductu de les diagonales, esto ye:

A =\frac{p \cdot q}{2}.

## Referencies

## Enllaces esternos
Romboide

En xeometría denómase **romboide** al cuadriláteru colos llaos paralelos dos a dos. Un romboide colos 4 ángulos reutos ye un rectángulu, y ún colos 4 llaos iguales, un rombu.

El perímetru d'un romboide ye igual a:  2 \cdot (a + b) \,  (siendo *a* y *b* dos llaos encontaos) y el so área obtiénse multiplicando la llonxitú d'un llau, pola distancia perpendicular ente esi llau y el so opuestu.
Ángulu reutu

Denómase **ángulu reutu** al ángulu de **90°** graos sesaxesimales, de **100**g graos centesimales o, lo que ye lo mesmo, al ángulu de π/2 radianes.

## Ver tamién
* Ángulu
* Ángulu agudu
* Ángulu llanu
* Ángulu obtusu

## Referencies
Cuadriláteru

Un **cuadriláteru** ye un polígonu de cuatro llaos.

* Convexu Tolos sos ángulos internos son menores de 180° (tolos vértices hacia fuera)
* Cóncavu Ún de los sos ángulos ye mayor de 180° (non tolos vértices hacia fuera)

### Menes de cuadriláteros
* Cuadráu 
* Rectángulu
* Rombu 
* Trapeciu 
* Trapezoide
* Romboide o paralelogramu

### Clasificación

Los cuadriláteros planos convexos puen clasificase pol allugamientu relativu de los sos llaos:
* Los cuadriláteros que tienen los sos llaos paralelos **dos a dos** denómense paralelogramos.
* Los cuadriláteros que tienen **namái** un par de llaos paralelos opuestos denómense trapecios.
* Los cuadriláteros que nun tienen dengún par de llaos paralelos opuestos denómense trapezoides.

## Referencies

## Enllaces esternos
Trapeciu (xeometría)

Un **trapeciu** ye un cuadriláteru que tien dos llaos paralelos y los otros dos non paralelos. Los costaos paralelos denómense **bases** del trapeciu y la distancia ente ellos, **altor** o **altura**.

L'área **A** d'un trapeciu de bases *a* y *b* y altura *h* ye:

A=\frac{1}{2}(a+b)h ó A=\frac{h(a+b)}{2}

Los trapecios pueden ser: rectángulu, isósceles y escalenu.

Si un trapeciu caltién dos llaos iguales nómase-y **isósceles**. Y si tien dos ángulos reutos denómase **rectángulu**. L**'escalenu**, ye'l que tien desiguales los llaos non paralelos.

## Referencies

## Enllaces esternos
* El Trapeciu en ''MathWorld''
Selmana

La **selmana** ye un periodu de tiempu de siete díes consecutivos. Los nomes de los siete díes de la selmana son:

* Llunes
* Martes 
* Miércoles 
* Xueves 
* Vienres 
* Sábadu 
* Domingu

L'orixe d'estos nomes tán na observación del cielu polos antiguos astrónomos. Demientres el añu, la mayor parte de los astros nun camudaben de posición unos respeutu d'otros. Sicasí, los astrónomos decatáronse de siete cuerpos que sí lo facíen. El Sol y la Lluna, los dos primeros, formaben parte d'ellos. Los otros cinco yeren los planetes que podíen columbrase cola vista: Mercuriu, Venus, Marte, Xúpiter y Saturnu. Los pueblos antiguos creyíen que yeren estrelles móviles.

## Selmana Llaboral
(**Selmana Civil**)

L'estándar ISO 8601 identifica al llunes como **1**. En cásique tolos países del mundu la selmana entama el **Llunes**, metantu qu'en Portugal, Brasil, Arxentina y en dalgunos países anglosaxones (como EE.XX. y Reinu Xuníu), la selmana entama en Domingu. De toes formes, identifícase al sábadu y al domingu como Fin de Selmana

## Entamu de la selmana

### Selmana Tradicional
La Biblia xudía establecía al **Domingu** como'l día siguiente al Sabbath de descansu, o seya, como'l primer día de la selmana. Nos países tradicionalmente cristianos practícase el descansu llaboral en domingu, nos musulmanes el vienres y los xudíos (y polo tanto Israel) el sábadu. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Área

El términu **área**, dependiendo del contestu, pue facer referencia a:

* L**'[[Área (xeometría)|área xeométrica]]** como magnitú de midida de superficie;
* La unidá de superficie denomada **[[área (unidá de superficie)|área]]**;
* En bioxeografía, l**'[[área bioxeográfica]]** ye la estaya xeográfica concreta na que se rexistra la presencia d'una especie o otru taxón.

## Referencies

## Enllaces esternos
Área (xeometría)

L**'área** ye la magnitú xeométrica qu'espresa la estensión d'un cuerpu en dos dimensiones: **llargo** y **ancho**.

## Área de figures planes
### Área d'un rectángulu
El rectángulu ta formáu por dos pares de reutes paraleles formando ángulos de 90º ente sí, l'área sería la multiplicación de dos de los sos llaos *a* y *b*. Exemplu:
: A = a \cdot b \,
### Área d'un cuadráu
El cuadráu inclúise como un casu especial de rectángulu, au tolos sos llaos tienen la mesma llonxitú, quedando la fórmula como sigue:
: A = a \cdot a \,

: A = a^2 \,
O multiplícase la so llonxitú dos vegaes.

### Área d'un triángulu
L'área d'un triángulu calcúlase per aciu de la fórmula:
:A =\frac{b*h}{2}
si el triángulu ye rectángulu l'altura o altor del mesmu coincidiría con ún de los sos catetos y la fórmula queda d'esta mena, onde **a** y **b** correspuenden a los catetos: 
:A =\frac{ab}{2}
si lo que coñocemos ye la llonxitú de los costaos, aplicamos la fórmula d'Herón.
:S = \sqrt{p(p-a)(p-b)(p-c)}

onde a, b , c son los valores de les llonxitúes de los sos llaos. *p*=(*a*+*b*+*c*)/2 ye'l semiperímetru del triángulu.

### Área d'un círculu
L'área qu'endolca un círculu o circunferencia calcúlase per aciu de la espresión matemática: 
 
: A = \pi \cdot r^2

## Área enzarrada entee dos funciones

Una mena p'afayar l'área enzarrada ente dos funciones ye utilizando'l cálculu integral:

 A(a,b) = \int^b_a | f(x) - g(x) | dx 

El resultáu d'esta integral ye l'área comprendida ente les curves: f(x) y g(x) nel intervalu [a;b]

Por exemplu, si lo que se quier ye afayar l'área enzarrada ente l'exe x y la función f(x) = 4 - x^2 nel intervalu [-2;2]:

úsase l'ecuacion d'anantia, nesti casu: g(x)=0 entóncenes evaluando la integral

obtiénse:
 A(-2,2) = \int^2_{-2} | 4 - x^2 - 0 | dx = 2 \int^2_0 4 - x^2 dx = 2 \left( 8 - \left(\frac{2^3 - 0}{3}\right) \right) = \frac{32}{3}

Polo que se conclúi que'l área enzarrada ye  \frac{32}{3} 

El volume enzarráu ente dos funciones tamién puede reducise al cálculu d'una integral.

## Unidaes de midida de superficies

### Sistema métricu ([[SI]])
**Múltiplos:**
* Quilómetru cuadráu: 10⁶ metros cuadraos
* Hectárea: 10⁴ metros cuadraos
* Área: 10² metros cuadrados

**Unidad básica:**
* metru cuadráu: Unidá derivada del SI

**Submúltiplos:**
* centímetru cuadráu: 10-4 metros cuadraos
* barn: 10-28 metros cuadraos
Końskowola

**Końskowola** ye un pueblu del sureste de Polonia, allugáu ente Puławy y Lublin, cerca de Kurów, na oriella del ríu Kurówka. Ye la capital d'una comuña separtada (*[[gmina]]*) dientru del condáu de Puławy y del voivodatu de Lublin. Población: .

## Referencies

## Enllaces esternos
Rectángulu

Un **rectángulu** ye un paralelogramu nel que los sos llaos formen ángulos reutos ente sí. La llonxitú de los sos costaos ye igual dos a dos. 

El perímetru, *L*, d'un rectángulu de base *b* y altura *h* ye:

: L = 2 \cdot b + 2 \cdot h \,

La superficie (Área), *S*, d'un rectángulu de base *b* y altura *h* ye:

: S = b \cdot h \,

La revolución d'un rectángulu nel espaciu produz un cilindru.

## Rectángulos con nome propiu
* **Cuadráu**: Considérase al cuadráu como un casu concretu d'un **rectángulu** nel que tolos sos llaos tienen la mesma llonxitú.

* **Rectángulu áureu**: Denómase rectángulu áureu, rectángulu d'oru o rectángulu **Φ**, al rectángulu nel que la base y l'altura tán en razón áurea. Si b y h son los llaos, b/h = Φ
Pa construyilu a partir d'un cuadráu de llau AB namái hai de determinar el puntu mediu M d'ún de los llaos (AB), y trazar con centru nel puntu M, una circunferencia que pase por ún de los vértices (C) del llau opuestu. 

*  \sqrt{2} o *Rectángulu raíz de 2*: Denómase asina al rectángulu nel que la rellación ente base y altor ye igual a la raíz cuadrada de dos. Si b y h son los llaos, b/h=  \sqrt{2}. L'interés d'este rectángulu caltiénse, en que si ye dixebráu en dos metaes pel llau más llargu, los dos nuevos rectángulos tienen cada ún, la metada de área del orixinal, y arriendes, les mesmes proporciones. Ye por ello, que ye'l formatu usáu pa la normalización de fueyes de papel según la norma DIN.

** Construcción partiendo del cuadráu: De mena asemeyada al rectángulu áureu, trázase con centru nel puntu A, una circunferencia que pase pol vértiz opuestu C.

* **Duble cuadráu**

## Ver tamién
* Númberu Áureu

## Referencies

## Enllaces esternos
Rombu

El **rombu** ye un paralelogramu, que caltién cuatro llaos iguales en llonxitú y llaos opuestos paralelos. Pue dicise que la rellación ente'l rombu y un romboide ye la mesma rellación que hai ente'l cuadráu y el rectángulu. La suma de los ángulos interiores del rombu ye de 360°, lo mesmo qu'otros cuadriláteros , pero cola condición de que éstos nun seyan ángulos reutos, darréu que entós sería un cuadráu.

## Ver tamién
* Paralelogramu
* Polígonu
* Cuadráu
* Romboide

## Referencies

## Enllaces esternos

* El rombu na brúxula  
* Perímetru y área del Rombu, con imaxénes multimedia
Paralelismu

Dicimos que dos reutes d'un planu son **paraleles** cuando nun s'interseuten o corten ente elles. Tamién cuando son **coincidentes**.

## Notación
:**a || b** *(reuta *'a** paralela a **b**)''

== Postuláu d'unicidá ==

Nún planu, por un puntu esterior a una reuta, pasa **namái** una sola reuta paralela, a la yá construyida.

== Propiedades ==
* Reflexiva: Toa reuta ye paralela a sí mesma:
:a || a
* Simétrica: Si una reuta ye paralela a otra, aquélla ye paralela a la primera:
:Si a || b <math>\Rightarrow</math>a || b
* Transitiva: Si una reuta ye paralela a otra, y ésta al empar, ye paralela a una tercera, la primera ye paralela a la tercera:
:Si a || b <math>\wedge</math> b || c <math>\Rightarrow</math> a || c
* ''Corolariu de la P. transitiva'': Dos reutes paraleles a una tercera, son paraleles ente sí.

* Corolariu:Toles reutes paralelas tienen la mesma direición

== Teoremes ==
* Nún planu, dos reutes [[Perpendicularidad|perpendiculares]] a una tercera son paraleles ente sí.

* Por un puntu esterior a una reuta, pasa siempres una paralela a esa reuta.

* Si una reuta corta a una de dos paraleles, corta tamién a la otra (nún planu).

== Condiciones ==
Toa reuta s'escribe de la siguiente forma:
<math>y=mx+n</math>, onde **m** correspuende a la pendiente de la reuta, **n** ye'l coeficiente de posición y** x** ya **y''' son les variables.
Dos reutes serán paraleles si y namái si les sos pendientes son iguales y caltienen desemeyaos coeficientes de posición.
Trapezoide

El **trapezoide** ye'l cuadriláteru non paralelogramu. 
Esto ye, un polígonu zarráu de cuatro llaos, dengunu de los cuales ye paralelu a otru.

Al tratase d'un cuadriláteru, cumple les propiedaes básiques d'estos polígonos, la suma de tolos sos ángulos interiores son cuatro ángulos reutos, **360°**.
El so área obtiénse dixebrando en dos triángulos el trapezoide, xuniendo dos vértices opuestos. El resultáu ye la suma de les árees de los dos triángulos.
Cachoeira do Sul

**Cachoeira do Sul** ye una ciudá del estáu de Rio Grande do Sul, Brasil. Tien una población de .

## Referencies

## Enllaces esternos
Llau (xeometría)

Un **llau** ye la parte d'un espaciu, d'un oxetu que se pue estremar del restu. En Matemátiques úsase pa referise a cada una de les llinies que formen o llenden un polígonu.
IU-BA-LV

**IU-BA-LV** foi una coalición eleutoral formada polos partíos Izquierda Xunida, Bloque por Asturies y Los Verdes d'Asturies; de calter socialista, nacionalista asturianu, y ecoloxista, presentóse por primer vegada a les eleiciones autonómiques d'Asturies de 2007.

## Referencies

## Enllaces esternos
Base

La **base** nel so significáu más xeneral de la pallabra, refierse a la parte inferior de daqué, sobro la que se sofita o afita un elementu.

**Base** tien tamién los siguientes significaos:

* N'álxebra, conozse como base al conxuntu de vectores llinialmente independiente y que formen sistema xenerador d'un espaciu vectorial finitu.
* En topoloxía, una base d'un espaciu topolóxicu ye una coleición d'abiertos que nos permite obtener per aciu d'uniones ya interseiciones, tolos abiertos de la topoloxía. 
* En baloncestu, el Base ye ún de los xugadores dientru del equipu.
* En bioquímica, les bases nitroxenaes son sustancies derivaes de compuestos heterocíclicos aromáticos.
* N'informática, la suite ofimática OpenOffice.org inclúi dende la versión 2.0 una aplicación nomada Base.
* N'inxeniería civil, ye base d'un sistema mecánicu ópticu nomáu Teodolitu.
* En matemátiques, base d'un sistema de numberación ye'l númberu d'oxetos que formen una unidá d'orde superior.
* En química, una sustancia que pue aceutar protones (H+) denómase base. 

## Referencies
Altura

El términu **Altura** o **Altor** pue referise a:

* el valor dimensional **[[Altu dimensional|altura]]** como la midida vertical d'un oxetu;

* la **[[estatura]]** d'una persona;

* la distancia o **[[Altitú|altura]]** d'un oxetu respeutu d'un puntu orixe dau;

* la llocalidá española d**'[[Altura (Castellón)|Altura]]** na provincia de Castellón;

* la propiedá **[[Altura (astronomía)|altura]]** n'astronomía;

* L**'[[Altura (música)|altura]]** d'un soníu o perceición del so tonu musical.

* l'altura d'una figura plana o tridimensional en xeometría;

## Referencies
Convergencia Democrática Asturiana

**Convergencia Democrática Asturiana** ye un partíu políticu asturianu fundáu en 1999 por empresariu Amalio Iglesias. Defínese como *rexonalista, centrista y plural* y tiene ente los sos oxetivos principales *desarrollar la plena soberanía autonómica* y desenvolver polítiques empobinaes a da-y puxu al texíu empresarial asturianu.
Presentóse per primer vegada a unes eleiciones en 2003, nes que algamó 359 votos (01%). En 2007, foi tamién el partíu menos votáu con 581 sufraxos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Conceyu Astur

**Conceyu Astur** ye un partíu políticu asturianu fundáu en 1989 por Manuel Ángel Suárez Alonso y otros cabezaleros de la asociación vecinal San Félix, de Llugones. La formación tien como principal oxetivu la segregación de la población del conceyu de Siero por mor de les especificidaes de la población con respeutu al restu'l municipiu. 

Conceyu Astur algamó trés conceyales nes eleiciones llocales de 1991, y caltuvo nos siguientes comicios representación nel conceyu de Siero. El partíu, magar del so calter llocal, preséntase tamién a les eleiciones autonómiques, con probetayos resultaos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Apotema

Una **apotema** ye una llinia perpendicular trazada dende'l centru d'un polígonu regular al puntu mediu d'un de los sos llaos. Tamién ye una perpendicular trazada dende'l vértiz d'una pirámide regular al centru d'ún de los llaos de polígonu de la base, o lo que ye lo mesmo, l'altura de les cares triangulares d'una pirámide regular.

## Referencies

## Enllaces esternos
Abqaiq

**Abqaiq** ye una población d'Arabia Saudita, na rexón de Hasa, metanes la costa del golfu Pérsicu. 

Tien un centru petrolíferu mui importante, descubiertu en 1940.

## Referencies

## Enllaces esternos
Badakhshan

**Badakhshan** (nome orixinal:بدخشان ) ye una de les 34 provincies d'Afganistán. La so capital ye Fayzabad. Ta asitiada al nordes del país, ente'l Hindu Kush y l'Amu Darya. Llenda pel norte y este cola rexón de Gorno-Badakhshan de Taxiquistán, al sur cola provincia de Nuristan, al este cola provincia Frontera del Noroeste de Paquistán, al oeste cola provincia de Takhar y al suroeste cola provincia de Panjshir. Tien una superficie de 44.059 km². Tien una población de 1.112.227 habitantes (2007). Dalgunes ciudaes importantes son: Ishkashim, Khandud, Jurm y Qal'eh-ye Panjeh.

## Referencies

## Enllaces esternos
Vértiz

El **vértiz** ye'l puntu común ente los llaos consecutivos d'una figura xeométrica, o la parte au s'axunten los llaos d'un ángulu

## Referencies

## Enllaces esternos
Ángulu

Un **ángulu** ye la figura ensamada por dos llinies que comparten un puntu final en común, nomáu vértiz o «cume del ángulu». Los ángulos estúdiense en Xeometría y Trigonometría.

## Conceutu

Denómase *ángulu* nel planu, a la estaya de planu llendada ente dos semirreutes con un orixe común denomáu Vértiz. Otru puntu de vista del ángulu, ye'l que afita qu'esti ye la figura ensamada por dos llinies o reutes con orixe común.

L'ángulu determina una superficie abierta (subconxuntu abiertu de puntos del planu), al tar definíu por dos semirreutes, la midida d'ángulos ye la midida de l'abertura d'estes semirreutes, que denómase *midida del ángulu*.

## Les unidaes de midida d'ángulos
Les unidaes utilizaes pa la midida de los ángulos del planu son:

* Grau centesimal
* Grau sesaxesimal
* Radián

## Clasificación d'ángulos planos

### Ángulu agudu

Ye l'ángulu d'abertura menor a 90°.


### Ángulu reutu

Un ángulu reutu ye igual a 90°, o  \pi /2 \, rad.).

Los dos llaos d'un ángulu reutu son perpendiculares ente sí, la proyeición ortogonal d'ún sobro l'otru ye un puntu, que coincide col so puntu d'interseición.


### Ángulu obtusu

Un ángulu obtusu ye superior a 90° ya inferior a 180°, esto ye ente : \pi /2 \, y  \pi \, rad.).


### Ángulu llanu

Un ángulu llanu o planu ye igual a 180°, o  \pi \, rad.).

Nún ángulu llanu los dos llaos tán alliniaos ún de siguío del otru, dixebrando el planu en dos semiplanos.


### Ángulu cóncavu

Ye'l ángulu que mide más de 180° y menos de 360°

Un ángulu completu ye igual a 360°, esto ye  2\pi \,  rad.).

Un ángulu completu abarca tola circunferencia dafechu, la totalidá del planu, coincidiendo superpuestos los sos dos llaos. 

## Ver tamién
* Ángulu sólidu
* Ángulos complementarios 
* Ángulos suplementarios 
* Xeometría
* Goniometría
* Trigonometría

## Referencies

## Enllaces esternos
Langa de Duero

**Langa de Duero** ye una llocalidá y tamién un conceyu de la provincia de Soria, Castiella y Lleón (España). 

## Referencies

## Enllaces esternos
Badghis

**Badghis** (Persa: بادغيس) ye una provincia d'Afganistán. La so capital ye Qala i Naw. Ta asitiada al nordeste del país, ente los ríos Murghab y Hari Rud, allegándose pal norte cola oriella del desiertu de Sarakhs. El so nome en persa بادخیز *Bâdkhiz* significa "onde surden los aires" o "cá los aires". Tien una superficie de 20.590 km². La so población ye de 861.111 habitantes (2007). Otra ciudá con importancia ye Bala Murghab.

La so población posee un mecigayu d'aimaqs, uzbecos, turcomanos, taxiquistaninos y pastos, cuntándola como una de les más subdesarrollaes de les 32 provincies que tien Afganistán. **Badghis** foi'l llugar de nacencia del que dicen primer poeta persa, Hanzala Badghisi.

## Referencies

## Enllaces esternos
Diagonal

El términu **Diagonal** refierse a tou segmentu que xune dos vértices non consecutivos d'un polígonu o d'un poliedru. Nún sen más ampliu, una **diagonal**, ye una reuta o segmentu con un ciertu enclín.

En matemátiques, arriendes del so significáu xeométricu, **diagonal** refierse a les entraes d'una matriz allugaes a lo llargo d'una llinia diagonal.
## Etimoloxía
La pallabra *diagonal* provién del griegu διαγωνιος (*diagonios*), utilizada tanto por Estrabón, como por Euclides, pa referise al segmentu que coneuta dos vértices d'un rombu o cuboide, y ensamada por *dia-* ("a traviés") y *-gonia* ("ángulu", rellacionada a *gony*, "gonce", "rodiella"), llueu adoutada en llatín como *diagonus* ("reuta atenllada").

## Diagonales d'un polígonu

El númberu de diagonales d'un polígonu de *n* llaos ta dau por:

:\frac{n(n-3)}{2}

Esti resultáu obtiense per aciu del siguiente razonamientu: a partir de cada ún de los *n* vértices pueden trazase *n* - 3 diagonales, darréu que nun hai diagonales haza sí mesmu nin haza los 2 vértices adyacentes. Dau que la diagonal que va dende un vértiz **A** a otru **D** y la que vien d'esi vértiz **D** de regresu al vértiz **A** son la mesma diagonal, dixébrase por dos pa evitar cuntar esta diagonal dos vegaes.

## Usos non matemáticos
Denómase *cai diagonal* (o cenciellamente *diagonal*) a toa cai que, nún trazáu de cais paraleles, xune interseiciones frayando esti esquema.

## Ver tamién
* Diagonal principal
Diagonal principal

N'Álxebra llinial, la **Diagonal principal** d'una matriz cuadrada ye la diagonal que va dende la esquina superior izquierda hasta la esquina inferior drecha. Por exemplu, la siguiente matriz, caltién 1's (unos) a lo llargo de tola so diagonal principal:

:\begin{bmatrix}
1 & 0 & 0\\
0 & 1 & 0\\
0 & 0 & 1\end{bmatrix}

Nesta matriz, na que *namái* los elementos de la diagonal principal nun son cero, denómase-y Matriz diagonal. A la suma de los elementos de la diagonal principal d'una matriz conózse-y como Traza de tala matriz.