Condaos de los Estaos Xuníos

:
Un **condáu**, nos Estaos Xuníos, ye una subdivisión política o alministrativa d'un estáu que consiste nún área xeográfica con llendes definíes y dél nivel de control sobro'l so gobiernu. El términu *county* úsase, con esti significáu, en 48 de los estaos del país; Louisiana y Alaska tienen subdivisiones funcionalmente equivalentes nomaes, respeutivamente, *parish* y *burough*. 

La mayoría los condaos tienen subdivisiones internes, nomaes *town* o *township*, *municipality* (conceyu) o *unincorporated area* (área non incorporada). Otros, por embargu, nun tienen subdivisiones menores, o inclusive organícense como consolidated city-county (ciudá-condáu consolidada). Delles ciudaes abarquen territorios de varios condaos; el casu estremu ye Nueva York, que ta sodividida en 5 condaos, que reciben na estructura de gobiernu local el nome de *boroughs*.

La Oficina del Censu de los Estaos Xuníos usa'l términu *county equivalent* (equivalente a condáu) pa describir entidaes alministratives comparables con condaos, pero que reciben nomes diferentes. Asina, sonlo, pa fines alministrativos y estadísticos, les parroquies (*parishes*) de Louisiana, los burgos organizaos (*organized boroughs*) d'Alaska, el Distritu de Columbia, y les ciudaes independientes de los estaos de Virxinia, Maryland, Missouri y Nevada. El territoriu non incorporáu d'Alaska, que recibe'l nome de *Alaska Unorganized Burough*, divídese en 11 árees censales que son equivalentes, con propósitos estadísticos, a los condaos. En 2020 hai 3.143 condaos y entidaes equivalentes nos 50 estaos y el distritu de Columbia. Hai otros 100 condaos o equivalentes más nos territorios non estatales del país, lo que fai un total de 3.243 condaos o entidaes equivalentes en tolos Estaos Xuníos. L'estáu con menos condaos ye Delaware, que tien trés, y el que tien más bayura d'ellos ye Texas, con 254. 

La capacidá de gobiernu de los condaos ye mui variable nos diferentes estaos. En xeneral, son entidaes alministratives relevantes en tolos estaos sacante Rhode Island y Connecticut, nos que aboliose'l gobiernu condal y caltiénse namái el nome y les llendes tradicionales de los condaos pa cuestiones de calter estadísticu o alministrativu. Massachusetts, pela so banda, retiró-yos la mayoría de les competencies de gobiernu a ocho de los sos 14 condaos. El más pobláu del país ye'l condáu de Los Angeles, en California, con 10.098.052 habitantes, y el mayor en territoriu llenda con él, y ye'l condáu de San Bernardino. Sicasí, hai cuatro boroughs d'Alaska que tienen más estensión qu'elli.

Los territorios de los Estaos Xuníos nun se sodividen en condaos, pero la Oficina del Censu divídelos n'entidaes equivalentes a condaos. Asina, por exemplu, na Samoa Americana la Oficina del Censu cuenta los distritos y los atolones del país como entidaes equivalentes a condaos, mentantu que lo qu'en Samoa nomen *county* son consideraes pola Oficina del Censu como entidaes llocales menores, non como condaos.

## Historia
Los condaos foron una de les primeres formes de gobiernu llocal establecíes nes Trece Colonies qu'acabaríen formando los Estaos Xuníos orixinales. Virxinia creó los primeros condaos pa descargar de trabayu alministrativu a los funcionarios de la so capital, Jamestown. El so órganu llexislativu, la *House of Burgesses* (Casa de los Burgueses) dividió primero la colonia, en 1617, en cuatro *incorporations* (incorporaciones), y dempués, en 1634, n'ocho condaos (nomaos col nome tradicional inglés, *shire*): James City, Henrico, Charles City, Charles River, Warrosquyoake, Accomac, Elizabeth City y Warwick River. Maryland estableció'l so primer condáu, el de St. Mary, en 1637, y Massachusetts en 1643. Pennsylvania y Nueva York delegaron una parte importante del poder del gobiernu de la colonia nos gobiernos condales, estableciendo una forma de descentralización alministrativa que valió de guía pa la mayoría de los estaos del país sacante los de Nueva Inglaterra, nos que'l poder de los condaos siguió siendo relativamente débil.

Nel momentu de la independencia los autores de la Constitución nun decidieron la cuestión de la organización del gobiernu llocal, que dexaron en manes de los estaos. Les constituciones d'estos primeros estaos conceptualizaron el gobiernu del condáu como ún de los brazos del gobiernu estatal. Nel sieglu XX el papel de los gobiernos condales fortaleciose, una y bones adquirieron poderes propios y entamaron a formar comisiones encargaes d'aprobar les ordenances llocales aplicables nes sos árees non incorporaes. Parte de les sos competencies tán delegaes n'entidaes alministratives menores, nomaes *township* sacante en Nueva York, Nueva Inglaterra y Wisconsin, aú reciben el nome de *town*. Ye la constitución de cada estáu la que determina si un condáu puede o non anular les decisiones de les sos *township* en determinaes cuestiones.

El condáu más reciente del país ye la ciudá-condáu consolidada de Broomfield, en Colorado, establecida a partir de partes del territoriu de cuatro condaos en 2001. Les entidaes equivalentes a condáu más recientes son dellos burgos consolidaos d'Alaska: los de Skagway, establecíu en 2007, Wrangell en 2008 y Petersburg en 2013.

## Entidaes equivalentes a condaos

### Ciudá-condáu consolidada
Una ciudá-condáu consolidada ye, al tiempu, una ciudá, que ye una corporación municipal, y un condáu, que ye una subdivisión alministrativa d'un estáu, y como talo tien el poder y les responsabilidaes de dambos tipos d'entidaes xurídiques. Hai 40 nel país, ente les que s'inclúin Augusta (Georgia), Denver (Colorado), Honolulu (Ḥawai), Indianapolis (Indiana), Jacksonville (Florida), Louisville (Kentucky), Lexington (Kentucky), Kansas City (Kansas), Nashville (Tennessee), Filadelfia (Pennsylvania) y San Francisco (California). Igualmente, dellos de los burgos d'Alaska xuniéronse coles sos principales ciudaes formando ciudá-burgos consolidaos que son quiciás les ciudaes xeográficamente más estenses del mundu y de les de menor densidá de población. Y la ciudá de Nueva Orleans amestose cola so parroquia (parish) pa formar una ciudá-parroquia consolidada, la *New Orleans City Parish*.

### Equivalentes a condáu
El términu *county equivalent* (equivalente a condáu) ye utilizáu pola Oficina del Censu de los Estaos Xuníos pa describir divisiones alministratives comparables colos condaos pero nomaes de forma diferente.

* Les árees censales d'Alaska. La mayoría'l territoriu d'Alaska nun pertenez a dengún de los 19 burgos organizaos del estáu. Esta estensión de tierra, mayor que Francia y Alemaña xuntes, recibe'l nome oficial por parte del gobiernu del estáu de *Unorganized Borough*. Nun tien un gobiernu condal independiente, magar que nel so interior hai delles ciudaes incorporaes con gobiernu propiu, y ye gobernáu pol gobiernu estatal directamente. La Oficina del Censu, en cooperación col gobiernu estatal, sodividió, con propósitos estadísticos y de formación de distritos elecorales, esti territoriu n'once árees censales.
* Les parroquies de Louisiana. L'usu del términu *parish* (parroquia) pa denomar una entidá territorial con gobiernu llocal propiu remóntase a la dómina del gobiernu colonial español y francés, y fai referencia a la división territorial propia de les diócesis católiques.
* Les ciudaes independientes. Son ciudaes que nun pertenecen llegalmente a dengún condáu. Estrémense de les ciudaes-condáu consolidaes en que nestes, polo menos nominalmente, esiste'l condáu, mentantu que nes ciudae independientes non. En xunetu de 2013 había 41 ciudaes independientes nel país: les 38 ciudaes de Virxinia, nel que por llei estatal cualquier territoriu incorporáu como ciudá queda fuera de la xurisdicción del condáu del que formaba parte'l so territoriu, y amás les de Baltimore, Carson City (Nevada) y Saint Louis (Missouri).
* El Distritu de Columbia, que tien un estatus xurídicu especial y nun ta embaxu la xurisdicción de dengún estáu. La ciudá de Washington abarca tol territoriu del distritu que, acordies cola sección 8ª del artículu 1º de la Constitución de los Estaos Xuníos, ta embaxu la xurisdicción del Congresu. Cuando foi creáu en 1801 el distritu comprendía dos condaos y trés ciudaes. En 1846 el condáu d'Alexandria (qu'anguaño forma'l condáu d'Arlington y una parte de la ciudá independiente d'Alexandria), incluyendo la ciudá homónima, foi devueltu a Virxinia. En 1871 les trés entidaes que quedaben, les ciudaes de Washington y Georgetown y el condáu de Washington, que comprendía tol territoriu del distritu, amestáronse a traviés d'una llei del Congresu nel gobiernu consolidáu del distritu de Columbia. Otru decretu, de 1895, disolvió la ciudá de Georgetown.

Les ciudaes-condáu consolidaes nun son entidaes equivalentes a condaos pa fines alministrativos; una y bones esisten, polo menos nominalmente, tantu la ciudá como'l condáu, son clasificaes como condaos. Eso ye válido tamién pa los boroughs de Nueva York, caún de los cuales ye un condáu del estáu de Nueva York: Manhattan (condáu de Nueva York), Bronx (condáu de Bronx), Queens (condáu de Queens), Brooklyn (condáu de Kings) y Staten Island (condáu de Richmond).

### Territorios
Nun hai condaos nos territorios de los Estaos Xuníos. Samoa Americana tien los sos propios condaos, que nun son reconocidos como talos pola Oficina del Censu, que los toma como entidaes llocales menores. La mayoría de los territorios sodivídense en conceyos o xunidaes similares, que funcionen como equivalentes a condáu a efectos estadísticos. Ente ellos inclúinse:

* Los 78 conceyos de Puertu Ricu
* Les trés islles principales de les Islles Vírxenes Americanes
* Guam como entidá única
* Los cuatro conceyos de les Islles Marianes del Norte
* Los trés distritos de Samoa Americana
* Los dos atolones de Samoa Americana
* Les nueve islles de les Islles Perifériques Menores de los Estaos Xuníos.

## Gobiernu

### Organización
La estructura y competencies del gobiernu d'un condáu pueden tar definíes pola llei xeneral del estáu o pola carta o estatutu específicu d'esi condáu. Los estaos pueden permitir la esistencia namái de condaos suxetos a la llei xeneral, de condaos con estatutu propiu, o bien que pueda haber de los dos tipos nel so territoriu. En xeneral los condaos suxetos a una llei estatal xeneral tienen menos autonomía que los que tienen carta propia. Los condaos tán gobernaos, xeneralmente, por un garapiellu de funcionarios elixíos polos habitantes, que puede recibir nomes perestremaos: comisión del condáu, cuerpu de supervisores, corte de comisionaos, conseyu del condáu, corte del condáu... El día a día de l'actividá del condáu suele tar supervisáu por un conseyu executivu electu, o bien por un alministrador o xefe alministrativu que rinde cuentes ente esi conseyu.

En munchos condaos el conseyu encargáu del gobiernu condal exerz funciones que trescienden la tradicional división del gobiernu en trés poderes. Asina, tien el poder de llexislar les ordenances que regulen la vida del condáu en delles materies, tien el poder executivu de poneles en práctica y supervisales, y tien un poder cuasi-xudicial en determinaes cuestiones concretes. En munchos estaos, amás, hai dellos cargos del condáu que son elixíos n'eleiciones independientes del conseyu del condáu y nun pueden ser cesaos por elli: el secretariu (*county clerk*), el tesoreru, el sheriff... Los fiscales del distrito son funcionarios de ámbitu estatal, pero en munchos estaos les llendes de los distritos xudiciales superpónense a les de los condaos.

La población na que s'alluga l'alministración del condáu, y el edificiu que-y fai de sede, aveza a ser nomada sede del condáu (*county seat*, o tamién *parish seat* en Louisiana, *borough seat* n'Alaska y *shire town* en dellos condaos de Nueva Inglaterra). Esta sede suel tar nún conceyu, pero dellos condaos tienen múltiples sedes o nun tienen nenguna. Nos condaos nos que nun hai conceyos incorporaos un asentamientu grande puede facer les veces de sede del condáu.

Los condaos tienen funciones gubernamentales importantes en tolos estaos sacante Rhode Island y Connecticut. L'estáu de Massachusetts esanició la mayoría de les funciones del gobiernu d'ocho de los sos catorce condaos.

### Competencies de gobiernu
El poder de los gobiernos condales varia enforma d'un estáu a otro, como tamién lo fai la rellación ente los condaos y les ciudaes incorporaes.

#### Competencies mínimes
En Nueva Inglaterra los condaos funcionen principalmente como xulgaos de distritu y departamentos de policía (o inclusive, como anguaño en Connecticut, namái como distritos xudiciales), y la mayoría de l'autoridá gubernamental de nivel soestatal ta en manes de les villes y ciudaes. En dellos de los condaos menos poblaos de Maine los pequeños pueblos deleguen nel condáu les llabores policiales, y en New Hampshire munchos programes sociales son alministraos a nivel estatal. En Connecticut, Rhode Island y dalgunes fasteres de Massachusetts los condaos, anguaño, son namái denominaciones xeográfiques sin dengún poder de alministración real; la xestión de los asuntos públicos llévase namái a nivel estatal o municipal. En Connecticut, y en delles partes de Massachusetts, formáronse conseyos rexonales col envís d'enllenar parcialmente'l vacíu alministrativu que quedó tres d'abolise los gobiernos condales. L'autoridá d'estos conseyos, sicasí, ye menor que la d'un gobiernu condal: namái tienen competencies sobre infraestructures, planificación del usu de la tierra, distribución de fondos estatales y federales pa proyeutos d'infraestructura, preparación pa emerxencies y, con matices, policiales.

#### Competencies medies
Nel Atlánticu Mediu y el Mediu Oeste los condaos encárguense, habitualmente y como mínimo, de los xulgaos, los servicios públicos, les biblioteques, los hospitales y servicios público de salú pública, les carreteres y parques, les llabores de policía y les cárceles. Aveza a haber un rexistrador, notariu o escribanu (el títulu varia, la función non) condal, encargáu de recoyer les estadístiques de nacencies y muertes, preparar les eleiciones (delles veces en coordinación con una oficina o comisión eleutoral) y prepara y procesa los certificaos de nacencia, muerte, matrimoniu y divorciu. Encárgase, tamién, de caltener actualizáu'l rexistru de toles operaciones de compraventa rellacionaes con propiedaes inmobiliaries. Otros funcionarios importantes del condáu son el forense, el tesoreru, l'interventor, l'auditor y el fiscal del distritu.

Na mayoría los estaos el xérif del condáu ye'l máximu responsable de la seguridá pública. Sicasí, sacante en casos d'emerxencies importantes nes que ye vital qu'haya una cadena de mandu clara, el xérif nun suel controlar los departamentos de policía de los gobiernos municipales, sinón que coopera con ellos. La interacción más habitual ente los policíes municipales y del condáu ye la entrega, pola policía, de los deteníos pa que los ayudantes del xérif los lleven a la carcel del condáu.

En munchos condaos los condaos controlen toles fasteres dientro les sos llendes que nun tean incorporaes, magar que naquellos estaos nos que los condaos sodivídense en villes (township) son estes entidaes las que les xestionen. Los residentes d'estes zones que tean descontentos coles decisiones d'asignación de recursos públicos feches pol condáu o la township pueden aconceyar y decidir votar pa incorporar el so territoriu como ciudá, villa o pueblu (*city*, *town* o *village*)

Unos pocos condaos apurren directamente sistemes de tresporte públicu, xeneralmente con llinies d'autobús. Por embargu, na mayoría d'ellos el tresporte públicu ye apurríu o por una axencia estatal, o por una autoridá rexonal de tresporte (que xestiona'l de dellos condaos) o por un distritu de tresporte con llendes compartíes col condáu pero con entidá xurídica estremada del gobiernu del condáu.

#### Competencies amplies
Nos estaos del oeste y el sur del país los condaos más poblaos ocúpense de munches infraestructures públiques como aeropuertos, palacios de congresos, museos, playes, puertos, zoolóxicos, hospitales, biblioteques llegales y vivienda pública. Apurren servicios a les families, los neños y los ancianos, servicios de salú mental y asistencia social, asistencia a los veteranos, control d'animales, supervisión de la llibertá vixilada de los presos, conservación del patrimoniu históricu, regulación alimentaria y servicios de salú ambiental. Y pueden tener otros funcionarios como abogaos d'oficiu y comisarios d'arte, derechos humanos o planificación del territoriu.

En dellos condaos hai parques de bomberos y comisaríes de policía condales, diferentes de los de les ciudaes del territoriu, los distritos especiales o los estatales. Y, por último, hai dellos estaos del sur nos que la educación pública ye organizada y alministrada polos condaos.

## Estadístiques
En 2016 había nos Estaos Xuníos 3.007 condaos, 64 ''parishes'' (parroquies), 19 ''organized buroughs'' (burgos organizaos), 11 árees censales, 42 ciudaes independientes y el distritu de Columbia, que facíen un total de 3.143 condaos y entidaes equivalentes nos 50 estaos del país y el distritu de Columbia. Había, amás, otres 100 entidaes equivalentes al condáu nos territorios de los Estaos Xuníos.El númberu mediu de condaos por estáu ye de 62, con un rangu que va de los trés de Delaware a los 254 de Texas.
Los estaos del Sur y el Mediu Oeste tienden a tener más condaos que los estaos del Oeste o el Noreste, porque munchos estaos del Noreste tienen una superficie demasiáu pequeña pa poder tener munchos condaos y los del Oeste taben perpoco poblaos y cola población mui esparciada cuando foron creaos los condaos nellos. Los cinco condaos de Rhode Island, los ocho condaos de Connecticut y 8 de los 14 condaos de Massachusetts nun tienen darréu competencies de gobiernu nin estructura alministrativa de so, y continúen esistiendo namái con propósitos censales.

### Población
La población media d'un condáu d'Estaos Xuníos yera de cuasi 100.000 habitantes en 2015. El más pobláu, nesi añu, yera'l condáu de Los Angeles en California: los sos 10.170.292 habitantes faen que la so población seya mayor que la de 41 de los estaos del país, siendo amás 17,4 veces mayor que la del estáu menos pobláu, Wyoming. El segundu condáu más pobláu ye'l condáu de Cook, n'Illinois, con una población de 5.238.216 habitantes. Esto ye más xente de la que vive en 28 estaos del país, y tamién que la suma de la población de los seis estaos más pequeños.

El condáu habitáu menos pobláu ye'l condáu de Kalawao, en Hawai, que tenía 89 habitantes en 2015; y la entidá equivalente a condáu menos poblada ye la islla de Swains, na Samoa americana, con 17 habitantes. Hai, amás, ocho entidaes equivalentes a condáu despoblaos: los atolones de Rose y Johnston, la municipalidá de Northern Islands, Kingman Reef y les islles de Baker, Howland, Jarvis y Navassa. Otros trés archipiélagos de les Islles Perifériques Menores tienen pequeñes poblaciones humanes non permanentes.

El condáu con mayor densidá de población ye'l condáu de Nueva York (qu'abarca'l borough de Manhattan), con 27.812 hab/km² en 2015. L'área censal Yukon-Koyukuk, n'Alaska, ye'l más estensu, y tamién el menos densamente pobláu, de los condaos y entidaes equivalentes del país; la so densidá de población yera nesi añu de 0,0147 hab/km².

Nos 50 estaos y el distritu de Columbia hai 981 condaos con más de 50.000 habitantes, 592 con más de 100.000 habitantes, 137 con más de 500.000 habitantes, 45 con más d'un millón d'habitantes y 14 con más de dos millones. Nel estremu contrariu hai 35 condaos con una población menor de 1.000 habitantes, 307 con menos de 5.000, 709 con menos de 10.000 habitantes y 1.492 con una población d'ente 10.000 y 50.000 habitantes.

### Superficie
Según los datos del censu del añu 2000 la superficie media d'un condáu d'Estaos Xuníos yera de 1.610 km². Los condaos del oeste del país son xeneralmente muncho mayores que los del este: asina, por exemplu, la superficie media d'un condáu de Georgia ye de 890 km², mentantu que la d'ún d'Utah ye de 6.290 km². El condáu o entidá equivalente a condáu mayor ye l'área censal Yukon-Koyukuk, n'Alasda, con una superficie de 376.856 km². Fuera d'Alaska, aú s'asitien les nueve entidaes equivalentes más estenses, el mayor condáu ye'l de San Bernardino, en California, con una estensión de 51.947 km²; y el más pequeñu el de Kalawao, en Hawaii, con 31,058 km² de superficie. Nel territoriu continental el condáu o entidá equivalente más pequeñu ye la ciudá independiente de Falls Church, en Virxinia, que tien una superficie de 5,177 km², y s'incluyimos los territorios nel recuentu la entidá equivalente a condáu más pequeña ye Kingman Reef, un isllote de 0,03 km² d'estensión.

## Relaciones xeográfiques ente ciudaes y estaos
En dellos estaos una municipalidá (villa o ciudá) puede estendese namái por un condáu y nun puede anexonase territorios de los condaos adxacentes, pero na mayoría los estaos (polo menos 32) les constituciones o lleis estatales permiten que los conceyos puedan esparcer les sos llendes por dellos condaos. Dallas y Oklahoma City, por exemplu, estiéndense per tierres de cinco condaos. Nueva York ye un casu únicu, y abarca cinco condaos completos nuna única ciudá. Caún d'esos condaos comparte territoriu con ún de los cinco boroughs de la ciudá: Manhattan (New York County), El Bronx (Bronx County), Queens (Queens County), Brooklyn (Kings County) y Staten Island (Richmond County).
## Referencies

## Notes

## Enllaces esternos
* Manual de referencia d'árees xeográfiques (Oficina del Censu de los Estaos Xuníos).
* Asociación Nacional de Condaos.
* Remisión a cualquier estáu, condáu, ciudá, códigu ZIP nos EE. XX..
* Mapes de formación de los condaos de EE. XX. 1643-Presente Gráfica animada acumulativa.