Arcos de la Llana

**Arcos de la Llana** ye la denominación d'una villa y de un conceyu español asitiáu na provincia de Burgos, na comunidá autónoma de Castiella y Lleón, contorna d'Alfoz de Burgos, partíu xudicial de Burgos, cabecera del conceyu del so nome.

El ríu Ausín percuerre'l norte del conceyu.

Na actualidá, Arcos forma parte del área metropolitana de Burgos, constituyendo unu de los nucleos más poblaos y de mayor crecedera porcentual nos últimos años.

## Llocalización
Asítiase a 10 quilómetros al sur de Burgos.

## Orografía
Ye travesáu pel ríu Ausín. Na entrada al conceyu, atópase un pequeñu parque llinial en redol al ríu, restauráu apocayá.

## Urbanismu
D'antiguo atopábase dafechu cercáu. Entrar nel pueblu al traviés d'unos arcos de piedra que-y dan el so nome. Anguaño queden dos d'ellos; unu coronáu coles armes imperiales de Carlos I d'España (que les sos armes yeren un campu de plata, una águila exployada de sable picada, membrada d'oru linguada y uñada de gules, cargada d'un escudu cuartelado de Castiella y Lleón, arrodiáu del Toisón d'Oru), y otru perteneciente al patiu del palaciu.

## Nucleos de población
Arco ye la capital del conceyu, que cunta amás cola entidá llocal menor de Villanueva Matamala.

Nel añu 2001 dambes llocalidaes cuntaben con 224 viviendes, 83 principales, 93 secundaries y 48 sacupaes pa una población estacional máxima de **395 habitantes**.

## Demografía
Nel Censu de la matrícula catastral había n'Arcos una población de derechu de 505 habitantes partíos en 150 llares. Dempués d'esti censu incorporóse'l pueblu de Villanueva Matamala, contabilizándose una población de fechu ente dambos pueblos de 784 habitantes nel Censu de 1860. Dende empiezos del sieglu XX la población d'Arcos de la Llana caltúvose constantemente percima de los seis centenares d'habitantes hasta qu'a partir de la década de 1960 empezó a perder rápido población, qu'emigraba a la ciudá de Burgos. Llegar a un mínimu de 228 habitantes en 1991.




L'entamu del sieglu XXI traxo un fondu cambéu d'enclín: la cercanía a la capital y l'altu preciu de les viviendes na ciudá, favoreció que rápido, en tan solo la primer década del sieglu XXI, recuperárase tola población perdida, hasta doblar en 2010 la población media que tuviera'l conceyu en tola primer metá del sieglu XX. En 2010, d'una población de 1215 habitantes, 1162 habitaben Arcos y 53 Villanueva Matamala.



## Historia
Arcos de la Llana surdió probablemente sobre un antiguu poblamientu. Luciano Huidobro de la Serna afayó un xacimientu romanu d'escasa importancia, según el mesmu autor, que los sos afayos correspuenden a los términos "Llana Corrolada" y "San Llázaro". En dellos documentos del sieglu X yá apaez citada la villa d'Arcos (957). Un sieglu dempués, la , el Rei Alfonsu VI de Lleón y Castiella apurrió la villa con toles sos pertenencies a l'Abadía de San Pedro de Cardeña. Darréu Alfonsu VII apurrió'l llugar al Hospital del Emperador de la ciudá de Burgos (1123). En 1128 el mesmu rei castellanu fixo donación solemne del Hospital del Emperador con toles sos pertenencies a la mitra burgalesa, ostentando dende entós los obispos y arzobispos de Burgos el títulu de señores d'Arcos, en que'l so recintu tuvieron los prelaos mientres sieglos un alcontradizu palaciu.

En 1565, con ocasión de la peste, el reximientu de la ciudá de Burgos treslladar mientres dellos meses a la villa d'Arcos. Tamién moró na villa Doña Xuana I de Castiella “*la Lloca*” en 1507 acompañada del cadabre del so maríu, don Felipe I de Castiella “el Formosu*”, poco primero de ser definitivamente zarrada en tierres de Valladolid. La presencia de la reina y la so corte n'Arcos y les frecuentes visites del so padre don [[Fernandu II d'Aragón]] “*el Católicu*” fixeron de la villa centro d'importantes decisiones polítiques.

Per otra parte, Arcos foi extraordinariamente conocíu a nivel nacional poles sos famoses “injerteras” o viveros d'árboles “de frutu y non frutu” que convirtieron el so ampliu términu municipal nun verdaderu monte de plantones que, n'apostada concurrencia comercial, anubríen los mercaos de [[La Rioxa (España)|la Rioja]], tierres de [[Toro (Zamora)|Toro]], Madrid, [[la Alcarria]] y [[Toledo]], ente otros munchos llugares.

Teniendo en cuenta los datos históricos reseñaos, nun ye d'estrañar que nel sieglu XIX, [[Pascual Madoz]] fixérase ecu nel so Diccionariu Históricu Xeográficu de la sonadía de la villa, lo mesmo que de la esistencia de dellos palacios de la nobleza burgalesa que teníen ellí la so segunda residencia, xunto col Palaciu Arzobispal construyíu nel sieglu XVI pol Arzobispu Cristrobal Vela: “Hai amás otros trés palacios, de los que dos correspuenden al conde de Berberana, y l'otru al marqués de Lorca; unu d'aquellos ta en bon estáu, otru en medianu y el postreru bastante derruido”. Villa que formaba parte del [[Partíu de Burgos]], unu de de los catorce que formaben la [[Intendencia de Burgos en 1785|Intendencia de Burgos]], na so categoría de pueblos solos, mientres el periodu entendíu ente [[1785]] y [[1833]], nel [[Censu de Floridablanca|Censu de Floridablanca de 1787]], xurisdicción de abadengo siendo'l so titular el [[Arzobispáu de Burgos]], alcalde ordinariu.

A lo último, dende'l puntu de vista de l'alministración eclesiástica, la parroquia d'Arcos foi hasta hai bien pocu tiempu cabeza de vicaría integrada pro diecinueve villes y llugares que s'axuntaben en redol al so arcipreste pal estudiu de casos morales y el bon funcionamientu pastoral de la redolada de la villa arqueña.

=== El pelegrinaxe de la Reina Lloca ===
Juana naz en Toledo en 1479. Yera la tercer fía de los Reis Católicos, que la casaron en 1496 col archiduque austriacu Felipe d'Habsburgu (Felipe I, el Formosu), fíu de Maximiliano, Archiduque d'Austria y emperador del Sacru Imperiu Romanu-Xermánicu. La muerte de los sos hermanos mayores convirtióla na heredera de les corones de Castiella y Aragón.

La , muerre Isabel la Católica, y son proclamaos herederos Dña. Juana y el so maríu Don Felipe'l Formosu. Nestes feches, Juana y Felipe tán en Flandes. Tienen que volver a Castiella y Felipe, tarreciendo morrer nel viaxe, fai testamentu la  nel qu'espresa'l so deséu de ser soterráu en [[Granada]], xunto a la tumba d'Isabel.
Por cuenta de los preparativos del viaxe, una estancia enllargada n'Inglaterra y delles torbonaes nel so percorríu, nun lleguen a Burgos hasta la .


Dieciocho díes dempués de la so llegada, Felipe muerre na [[Casa del Gordón (Burgos)]]. Yera la . Rellaten les cróniques de la dómina que'l cuerpu foi treslladáu a la [[Cartuxa de Miraflores]] y, una vegada ellí, ella fixo iguar ropajes de llutu de corte relixosu. Toles selmanes baxaba al sepulcru y permanecía hores ellí, besando los pies al cadabre del so home. El [[20 d'avientu]] presentar de nuevu ellí tres la misa y xura que nun va folgar hasta llevar el cuerpu del so home a la ilesia de Granada, atendiendo los deseos espresaos por Felipe nel so testamentu (sacante'l so corazón que deseyaba que se mandara a Bruxeles, como asina se fixo). El cortexu partió con Juana embarazada d'ocho meses.

Sale de la Cartuxa de Miraflores la  en direición a Torquemada, onde da a lluz a Catalina.
Sigue escontra Hornillos de Cerrato, Tórtolas de Esgueva, Santa María del Campo y, la  llega a Arcos de la Llana.
Nesta llocalidá va permanecer cuasi 18 meses, curiando'l cadabre del so maríu Felipe y curiando de los sos fíos Catalina y Fernando.

Anguaño na villa d'Arcos tien llugar una representación teatral la última selmana d'agostu. Tanto'l guión, la direición, como los actores, figurantes (más de sesenta) y organización, ta compuesta por vecinos d'Arcos. Mientres esa selmana tienen llugar múltiples actividaes y actuaciones: teatru, música antigua, música árabe, música folk, música d'autor, conferencies, esposiciones, etc. Tou ello empuestu a conocer esta trascendental etapa de la historia qu'asocedió na villa.

==== Artículu: Itinerariu d'una llocura d'amor. Elías Rubio Marcos ====
[...]La  Fernando'l Católicu dexa a la so fía n'Arcos de la Llana, y equí permanecería hasta febreru de 1509, en compañía de la so fía menor, la infanta Catalina. La Reina negárase a dir col so padre a Burgos polos malos alcordances que d'esta ciudá tenía, y nun hubo manera de convencela de que pasara d'aquella población. Asina, la pequeña y cercada villa d'Arcos, que daquella tenía de tar bien dotada de cases palaciegues, ente elles aquélla na que braniaben los obispos, foi testigu mientres añu y mediu del aislamientu políticu de la so reina y de la so fonda amargura.


Hai sicasí un aspeutu que nun ta abondo claro, y ye'l que se refier al llugar nel que s'agospió doña Juana mientres la so estancia na llocalidá arqueña. Si hai qu'atenese a los autores qu'escribieron sobre esti aspeutu, paez qu'esi llugar pudo ser el mentáu Palaciu Episcopal, anque ello podría tar en contradicción col ánimu de la reina, yá que, como bien ye conocíu, prefería nel so murniu viaxe llugares más humildes pa esconder la so pena. Esa contradicción taría, amás, confirmando lo que la tradición oral d'Arcos encargóse de tresmitir a lo llargo de los sieglos, que "Xuana la Lloca" vivió nun palaciu qu'había xunto a la puerta norte de la villa. Esi palaciu yá nun ta; les sos ruines, desgraciadamente, sumieron va pocos años, y nel so llugar álzase agora un bloque de viviendes de lladriyu caravista. Sía comoquier, tratándose d'una estancia llarga nun puede resultar estraña la so residencia nel palaciu de branu de los obispos.

Hai constancia documental de los arreglos y cambeos que fueron fechos na casa na que vivió la reina, lo mesmo que de numberoses compres que se fixeron pal so serviciu, como por casu diversos braseros y una llámpara, pero non de cuál foi la casa. Sía que non, fuera nel palaciu de branu de los obispos o en cualesquier otru, lo que ta probáu ye que la reina treslladábase tolos díes a la ilesia arqueña pa velar el cadabre del so home y asistir a los oficios aciagos que nel so honor celebrar pol so mandatu.

Sobre lo que la tradición oral diz de la permanencia de la reina n'Arcos, y del palaciu nel cual instalóse, he equí les versiones recoyíes:






La tradición de los arqueños, pos, ye contraria a la versión de que la reina aposentar nel palaciu de los obispos, como s'escribió.

=== Los cuatro taces de plata ===
Los cuatro taces de plata, propiedá del Conceyu d'Arcos de la Llana, lleven una mesma inscripción, que correspuende a lo reglamentado entós. Amás figura incisa la fecha: 1843. Troquelados nel cantu inferior del recipiente tán: el signu del marcaje de Burgos y los apellíos del plateru autor de les pieces y del marcador que daba fe de la llei y calidá del metal emplegáu; nesti casu, plata.

La marca de Burgos corresponder col escudu de la ciudá: Una cabeza coronada y en bustu, tres castillos. L'artífiz robla FRESNU, y el marcador BLAS. Claudio Fresnu ta documentáu ente 1801 y 1849. Sábese que tuvo casáu con Isabel Ruiz y qu'amás de plateru foi "[[fiel almotacén]]" (encargáu del contraste) de la ciudá de Burgos, a partir de 1849. Trabayó pa la catedral de Burgos y pa diverses parroquies de la ciudá y provincia.

Estes taces dar en custodia a los conceyales mientres duraba'l so mandatu.

== Ilesia de San Miguel Arcánxel ==


La torre [[mudéxar]] de la [[Ilesia de San Miguel Arcánxel (Arcos de la Llana)|ilesia de San Miguel Arcánxel]] ye unu de los más raros y bellos exemplares d'esti estilu nel ámbitu castellanu-lleonés, y xunto cola [[Ilesia de San Cosme y San Damián (Medinilla de la Devesa)]], les úniques de tola provincia. Atopar n'unu de los estremos de la ilesia arropada por sillares de piedra perfectamente escuadrados. El primer cuerpu de la torre, de piedra, ye d'estilu [[Arquiteutura románica|románicu]] y llevántase sobre una bóveda de cañón. Apocayá restaurada tantu per dientro como per fora, lluz un color qu'apodera sobre'l valle, anque foi desaposiada del nial de la pareya de cigüeñes, símbolu dende va décades. La xubida a la torre brindarálu la oportunidá d'acolumbrar esti formosu pueblu.

El pórticu d'estilu [[barrocu]] fecháu en [[1637]] oldea con otru pórticu d'estilu románicu güei en desusu.
Nel interior hai tres naves y un cruceru bien pocu desenvueltu, cubierta con bóvedes estrellaes de finales del sieglu XV y principios del XVI. La nave central termina nun ábside rectangular anguaño cubiertu con un altar doráu d'estilu [[barrocu]] dedicáu a San Miguel, con pintures adquiríes a finales del sieglu XVII nun taller de Madrid pol arzobispu de Burgos. Tol interior foi restauráu, el yelsu qu'anubría los formosos sillares de tola nave foi retiráu. Estos trabayos dexaron a la lluz l'arcu per onde xubíen les antigües escaleres a la torre, que se topaben na zona posterior de la nave central.

== Palaciu arzobispal ==
Foi edificáu na segunda metá del sieglu XVI por mandatu y por cuenta del Arzobispu Cristóbal de Vela Acuña. L'actual palaciu, construyíu en piedra de sillería, de dos pisos, con bella portada renacentista, ta coronáu por un escudu y un patiu de bon tamañu y proporciones, formáu por arcos d'igual estilu, sosteníos por columnes cilíndriques con capiteles de fueyes, más una amplia escalera.

Les columnes del [[Palaciu de la Moncloa]], sede de la [[Presidencia del Gobiernu d'España]], proceden del claustru del Palaciu d'Arcos de la Llana, nel valle burgalés del [[Cavia]], que foi, n'otres dómines, *'residencia veraniega*' de los obispos d'aquella diócesis. Construyíu nel sieglu XVI, l'arzobispáu castellanu vender a una fábrica fariñera por 26.000 pesetes. Facer con una condición: el comprador «tenía d'arrenunciar a les columnes del claustru, lo qu'implicaba'l so esmantelamientu», afirma Gonzalo Santonja. El preláu quería realizar esi regalu al Xefe del Estáu. Asina, les 12 columnes –«arrincaes de rabín y ensin miramientos»– qu'antaño «vertebraren el claustru» del palaciu burgalés configuren güei la imaxe más conocida de la residencia oficial del presidente del Gobiernu español.

== Torrexón de los Gallo ==

Nel barriu de Santibáñez álzase'l Torrexón de los Gallo o Caserío de los Gallo. Ye una fortaleza renacentista construyida en 1516; esisten una serie de ventanes d'arcu de mediu puntu, otres a ras de suelu d'arcu rebaxáu con adornos de perlles nel so frente y, sobremanera, grandes ventanes dinteladas al Sur que dan al edificiu más aspeutu de palaciu que de fortaleza.

== Infraestructures ==
Modificación d'intersección de les carreteres provinciales BU-P-1007, BU-P-1001, BU-V-1014 y BU-V-1002 , obra licitada por Diputación por un importe de 234.879,71 euros.

== Urbanismu ==
El conceyu cunta con [[Normes Subsidiarias]] Municipales de Planiamientu aprobaes definitivamente la . Fueron revisaes pasando a denominase [[Normes Urbanístiques Municipales]], aprobaes definitivamente la .

[[Plan Parcial]] [[Sector]] PP-1, promovíu por *Promociones Inmobiliaries Promditec, S.L*, con una superficie de 65.323 m² y usu predominante residencial pa 130 viviendes .

== Ver tamién ==


== Referencies ==


== Referencies ==
* *Arcos de la Llana, un pueblu milenariu* d'Ortega Gutiérrez, D., Burgos, 1995.
* *La platería burgalesa: Plata y plateros na Catedral de Burgos*, de Mª Teresa Maldonado Nieto.
* [http://www.arcosdelallana.es/ Web del Conceyu d'Arcos de la Llana]
* *Itinerariu d'una llocura d'amor'' del llibru “L'añu del gripe y otros rellatos burgaleses” por Elías Rubio Marcos.

## Enllaces esternos

* Ayuntamiento Arco de la Llana