Antioquía del Orontes

**Antioquía del Orontes** (*Antiocheia* ) o **Antioquía de Siria** foi una ciudá de Siria asitiada ente la mariña sur d'Anatolia y la mariña de Siria, a la vera de la Orontes. Anguaño llámase *[[Antioquía]]* (en turcu: *Antakya*) y ye capital de la provincia turca de Hatay.

Pa estremala d'otres ciudaes col mesmu nome, llamar *Antioquía del Orontes* o *de Dafne* (por una cueva d'esti nome). Foi fundada por Seleuco I Nicátor na primavera del 300 e.C. y treslladáronse gran parte de los habitantes d'Antigonia, que quedó inacabada, anque taba asitiada mui cerca (a 9&nbsp;km. más arriba del ríu). L'arquiteutu foi Xeneu (Xenaeus) y el supervisores Attaios (Atéu), Perites y Anaxícrates. Axuntáronse (synœcisme) delles villes pequeñes (Lòpolis, Jope, Meroe y Bottia). Diose privilexos a los griegos y a los xudíos pa establecese na ciudá. La ciudá tuvo un gobiernu municipal democráticu, incluyendo un senáu. Según la tradición contada por Juan Malalas, la fundación foi precedida d'un sacrificiu humanu: una moza llamada *Amatea* que dempués foi considerada dea (la Destinada) y el so santuariu foi unu de los más veneraos; l'escultor Eutíquides fíxo-y una estatua per encargu del rei. Seleuco fundó otros santuarios, como'l de Zeus Bottaios y el del Lloréu consagráu a Apolo, y el templu d'Atenea. Convertir na capital seleucida pola so magnífica situación na llanura fértil de Amuk, con unos montes cercanos (*Staurun* y *Silpion*), onde podíen alzase fortaleces defensives. A midida que creció, denominar *Tétrapolis* (ciudá cuádruplu), como menta Estrabón. Nuna islla del ríu, Antíoco III el Grande construyó un palaciu. Al sur de la ciudá, taba'l barriu d'Epifanía (*Epiphaneia*), fundáu por Antíoco IV Epífanes. Poblada de griegos, sirios y xudíos, tuvo un gran dinamismu comercial ya industrial, anque menos artísticu y cultural en comparanza a Pérgamu y Alexandría.

A la fin del periodu helenísticu, tenía unos 350.000 habitantes. Les cais rectu y cruciar n'ángulu rectu, y les instituciones locales (*[[Boulé]]* y Arconte) facer cuasi por sigo mesma un estáu. El 83 e.C., la ciudá aceptó la soberanía de Tigranes II el Grande.

El 64 e.C., pasó a Roma, pero llogró'l privilexu de ser autónoma, privilexu confirmáu por Xuliu César el 47 e.C. y que caltuvo cuando Antonino Pío facer colonia. Foi la capital de la provincia romana de Siria y foi denominada la *Corona d'Oriente.* Baxu Tiberio, estender escontra'l norte y creóse una avenida con 3.200 columnes que dixebraba Epifanía del restu de la ciudá, que socedió'l centru local, tipu d'urbanismu que foi asonsañáu per otres ciudaes. Llegó, entós, a mediu millón d'habitantes, solo superada por Roma y Alexandría.

El terremotu del 37 d.C. causólu graves daños, pero fueron reparaos pol emperador Calígula. Tito construyó un teatru. Domiciano, unes termes y un templu d'Asclepio; Traxanu, una ponte, un circu y más termes. Otru terremotu'l 115 d.C. causó daños cuando na ciudá atopaba'l emperador Traxanu, y por orde d'este y dempués d'Adriano, restauróse inda meyor. Adriano fixo construyir dos sien a Artemisa y a Traxanu divinizado. Ente 162 y 166, moró l'emperador Lucio Vero mientres la so guerra contra los partos. El so hermanu Marco Aurelio, a pesar de que la ciudá sofitara a Avidio Casio, nun tomó represalies y fixo restaurar termes y construyó'l Nimfeo, una fonte monumental; visitar el 176; el so xenru Claudio Pompeyanu yera de la ciudá. Cómodu fixo construyir más termes, tan grandes como les que dempués construyó Caracalla; tamién construyó vidayes a Zeus y Atenea y l'estadiu cubiertu de Xystos.

El 193-194, tomó partíu por Pescenio Níxer en contra de Septimio Severu. Cuando esti trunfó, la ciudá foi castigada, y rebaxada al rangu de pueblu dientro del territoriu de Laodicea, pero foi un castigu efímeru y llueu recuperó'l so rangu anterior de metrópolis y la capitalidad de Siria. Coles lluches contra partos y dempués sasánidas, foi frecuente residencia de los emperadores. Caracalla, Macrino, Heliogábalo, Alexandru Severu, Gordianu III, Filipo l'Árabe, Valeriano y Aureliano, inclusive Diocleciano, Galerio y Maximino Daya moraron más o menos tiempu. El 218 celebróse la batalla ente les tropes de Macrino y Heliogábalo, que convirtió a este n'emperador. El 252, Siria foi invadida polos sasánidas de Sapor Y y el poder llocal quedó en mansu de Mariàdes, un noble local favorable en Persia. Una gran parte de la población foi deportada en Persia (a Susiana) y parte de la ciudá foi destruyida (258). Valeriano Y reconstruyir, pero los perses volvieron el 260. Del 266 al 272, foi apoderada por Zenobia de Palmira.

Nel sieglu IV, volvía ser una ciudá importante y residencia imperial del césar Constancio Galu escontra 350, qu'introdució na ciudá una política policial contra los opositores. Xulianu l'Apóstata (360-363) yera criticáu abiertamente na ciudá. El 387, un nuevu impuestu desencadenó la llamada "revuelta de les estatues", na cual el pueblu derrocó les estatues de los emperadores y la familia imperial. El 388, retiróse-y en castigu'l títulu de metrópolis.

El cristianismu enfusó llueu (el nome cristianos anicióse ellí: según los Fechos de los Apóstoles, 11:26, los discípulos de Jesús recibieron per primer vegada'l nome de *cristianos*), yá que foi visitada delles vegaes por Pablo de Tarsu y les cabeces d'esta relixón na ciudá fueron patriarques como Constantinopla y Alexandría; según la tradición, Simón Pedro fuera obispu de la ciudá, nomáu dempués de resucitar el fíu del señor local, muertu 14 años antes. Ignacio de Antioquía foi obispu'l 69. Fixéronse diez conceyos na ciudá ente'l 252 y el 380. Escontra'l 270, producióse una división ente los partidarios del obispu Pablo de Samósata y los que se-y oponíen; estos pidieron l'arbitraxe o más bien el favor del emperador Aureliano. Nel sieglu IV, la Ilesia de Antioquía yera considerada la más importante dempués de les de Roma y Alexandría. Foi de les primeres en construyir una catedral (ente 327 y 341), con cúpula y mosaicos. Más tarde, la so importancia menguó col ascensu de Constantinopla y la ereición de Xerusalén como patriarcáu, y pola actividá de la herexía arriana (conceyu de Antioquía, del 324) y dempués nestoriana y monofisita. Nos sieglos IV y V, un gran númberu de personaxes participaron nos discutinios teolóxicos, ente los cualos Diodoro de Tarsu, Teodoro de Mopsuestia, Teodoreto de Ciro y san Juan Crisóstomo, partidarios de la interpretación lliteral contra la escuela alexandrina, que consideraben una interpretación alegórica.

Mientres el reináu de Lleón I en (457-474) sufrió un terremotu, y tamién hubo disturbios nel hipódromu, masacres de xudíos y guerres faccionales. En 526, otru terremotu fixo un cuartu de millón de víctimes; la ciudá foi restaurada por Efrén, *comites* d'Oriente y más tarde patriarca. Mientres el reináu de Xustinianu, foi engrandada y restaurada, pero escontra 535 foi destruyida por otru terremotu y en 538 foi ocupada polos perses, que completaron la destrucción; la población foi deportada en bona parte escontra Ecbatana. Cuando salieron los perses, taba tan malograda que se fundó una nueva ciudá (*Theupolis*, 'Ciudá de Dios') por orde de Xustinianu I, más pequeña que l'anterior, y a la cual acabóse imponiendo'l nome de *Antioquía.* A empiezos del sieglu VII, foi escalada polos sasánidas (602 y 611) hasta que fueron espulsaos por Heraclio.

El 637/638, foi ocupada polos árabes sol califa Umar ibn al-Jattab, llamáu Omar. Foi sede de la organización militar de fronteres llamada Awasim y centru del territoriu de los *Awasim*; el 878, pasó a los tulúnides d'Exiptu, en manes de los cualos quedó hasta'l 898. Volvió al califatu hasta que foi ocupada pol hamdánida Sayf al-Dawla d'Alepo, en 944. Depués foi conquistada polos bizantinos empobinaos pol xeneral Miquel Burtzes el 29 d'ochobre de 969, que la convirtieron en centru alministrativu y militar pa los territorios orientales del imperiu. Foi gobernada por duques bizantinos hasta que foi ocupada'l 1084 por Sulayman bien Kutlumish, polos selyúcides. La posesión foi-y apostada por Muslim ibn Kurays, señor ukaylida de Mosul y Alepo, que finalmente foi ganáu por Sulayman na Batalla de Antioquía, na cual Muslim morrió en xunu del 1085; pero, de la mesma, foi ganáu pol so pariente Tutush I, el 1086. Intervieno, entós, el selyúcida Malik Shah I, que concedió Antioquía en feudu al turcu Yaghi-Siyan, que la caltuvo hasta'l 1098.

El 1097, mientres la Primer Cruzada, la ciudá foi asediada polos croates y conquistada el 3 de xunu del 1098. L'asediu a que darréu la sometió l'emir-gobernador de Mosul, Karbugha, foi refugáu. Establecióse, entós, el principáu d'Antioquía, que duró hasta la conquista de la ciudá pol mamelucu Baibars el 18 de mayu del 1268. Dempués, perdió importancia y quedó como una pequeña ciudá de Siria.

## Referencies

## Ver tamién
* Principáu d'Antioquía
* Alejandreta