Escatrón

**Escatrón** ye un conceyu español na Ribera Baxa del Ebro, provincia de Zaragoza, Aragón. Tien una población de 1&nbsp;113 habitantes (INE 2014) y un área de 94,64 km².

Asitiáu frente al Monesteriu de Rueda, nel so términu municipal construyóse una central termoeléctrica, cerrada anguaño. Pueden estremase el pueblu antiguu, emplazado na fondalada, y el pueblu nuevu, construyíu más arriba.

## Situación y clima
Distante 78 km de Zaragoza, Escatrón se emplaza nel centru de la Depresión del Ebro nuna zona de depósitos cuaternarios del mesmu, nes cercaníes de la desaguada del Martín.
Ye una zona llana de baxa altitú —el nucleu urbanu asitiar a 143 msnm—, que'l so clima tien cierta continentalidad dientro del so calter mediterraneu, con escases precipitaciones.
La so temperatura medio añal ye de 15,6°&nbsp;C y la so precipitación añal de 378 mm.

## Arqueoloxía
En «Cabezo de Muel» atopóse un asentamientu ibero-romanu que contién importantes muestres de cerámica y numismática.
Los restos cerámicos descubiertos pueden datase ente'l sieglu  e.C. y el sieglu  d. C., nun habiendo nicios de que'l pobláu sufriera una destrucción violenta.

## Historia
### Edá Antigua y Media
Los asentamientos estudiaos más antiguos, asitiaos nel Cabezo de Muel, fechar ente'l sieglu  e.C. y el sieglu . Atopóse cerámica ibérica y romana, sobremanera campaniense.
Escatrón foi la primitiva **Scatro**, nome que puede derivar de la pallabra llatina «castru», n'alusión a un campamentu militar que controlara la desaguada del Martín.

En Escatrón apaecieron restos visigodos, anque'l gran tresformamientu del regadíu tuvo llugar mientres la dominación árabe.
Alfonsu I el Batallador, siguiendo'l calce del Ebro dende Zaragoza, reconquistó la villa en 1133.
En 1182 Alfonsu II fixo donación a la orde del Císter del castiellu, villa, términos y población de Escatrón por que se construyera un monesteriu. Dicha construcción —l'actual Monesteriu de Rueda— empecipiar nel sieglu , llegando los monxos al monesteriu a partir de 1202. Les rellaciones ente la villa y l'abá del monesteriu non siempres fueron cordiales; asina, en 1389, hubo d'intervenir el rei Xuan I alvirtiendo al abá fray Andrés Monsén de que tenía de facilitar l'accesu al puertu fluvial a los mercaderes de granu de Barcelona y Tortosa.

Ente les efemérides más importantes de la villa cabo destacar la visita regia de Fernandu III el Santu, quien foi güéspede de Xaime I el Conquistador. L'alcuentru ente'l monarca de Castiella y el d'Aragón tuvo llugar en xunu de 1234.

### Edá Moderna y Contemporánea
El Barriu Verde de Escatrón ye muerte de la convivencia de diverses cultures y relixones; la so denominación alude al allugamientu de la judería.
La espulsión de los moriscos de Escatrón tuvo llugar en 1610 anque equí, a diferencia d'otros llugares cercanos, la población cristiana siempres foi bien cimera a la musulmana.

Yá nel sieglu , Escatrón foi tomáu pol exércitu francés en marzu de 1809, quedando abandonáu'l monesteriu dende esa fecha hasta 1814.
Mientres les Guerres Carlistes, la población foi ocupada por tropes carlistes n'avientu de 1835. El caudiellu Añón, al mandu d'un exércitu con 800 infantes y 250 caballos, esixó a la población el cobru de 6&nbsp;000 reales, ensin fadiar a los *nacionales* que se zarraron nel fuerte.

Pascual Madoz, nel so Diccionario Geográfico-Estadístico-Histórico de España de 1845, refier que nesa dómina Escatrón tenía «*unes 500 cases... que se distribúin en cais pocu llimpies y 3 places*». Destaca la esistencia de conceyu y cárcel, escuela, un hospital, la ilesia parroquial de La nuesa Señora de l'Asunción, la ilesia que foi de los misioneros de San Javier, y tres ermites. En cuanto al terrén, señala que «*ye de regular cantidá, con dellos cachos de güerta bien bonos que se fertilicen coles agües del ríu Martín*».
La llocalidá producía sobremanera aceite, pero tamién seda, figos, vinu, llegumes y hortolices.

El sieglu  traxo consigo la llegada del ferrocarril a Escatrón. Un primer pasu foi la fundación en 1865 del *Ferrocarril del Príncipe d'Asturies, de Zaragoza a Escatrón*, que'l so oxetivu yera xunir per ferrocarril Zaragoza y Escatrón pa dar salida al carbón de les cuenques mineres de Gargallo y Utrillas escontra'l ríu Ebro. Sicasí, los trabayos paralizáronse dempués de la finalización del tramu ente la capital aragonesa y La Puebla de Híjar (1879); la llinia restante ente La Puebla de Híjar y l'apartaderu de Escatrón y Caspe, namái se terminaría n'ochobre de 1893. Ello dexó más tarde a MZA una conexón ente Madrid y Barcelona peles sos propies llinia, rematándose'l tramu ente Caspe y Samper de Calanda, onde taba incluyida la estación de Escatrón, el 1 de xunetu de 1894. 

Nel sieglu , el llevantamientu militar de 1936 tuvo consecuencies en Escatrón dende los sos primeros díes, yá que a mediaos d'agostu columnes provenientes de Barcelona entraron na villa.
Empezaron esperiencies coleutivistes, quedando Escatrón sol mandu del Conseyu Rexonal de Defensa d'Aragón.
Avanzada yá la Guerra Civil, el 12 de marzu de 1938 l'exércitu de Franco tomó la villa.

A mediaos del sieglu  construyir nel conceyu una central termoeléctrica y un ferrocarril mineru col fin d'utilizar los lignitos d'Andorra y Escucha, inauguráu en 1953 y que tuvo en funcionamientu hasta principios de la década de 1980.
Paralelamente alzóse'l Pobláu, lo qu'implicó un fondu tresformamientu urbanu.
La eleición de Escatrón pa la instalación d'una central d'estes carauterístiques obedeció a les posibilidaes d'agua de la villa, necesaria nel funcionamientu de la mesma.
Dempués del zarru de la central, en 2006 construyéronse dos nueves centrales de ciclu combináu.

## Demografía
Nel fogaje de 1495 —censu del Reinu d'Aragón ordenáu pol rei Fernando'l Católicu—, Escatrón figura con 88 llares, lo qu'equival a una población aproximada de 400 habitantes.
Yá nel sieglu , el censu d'España de 1857 rexistra 2&nbsp;746 habitantes pa Escatrón, menguando a 2&nbsp;595 habitantes en 1877.
La posterior evolución demográfica ente 1900 y 1940 puede considerase d'estancamientu.
Na década de 1940 produzse una crecedera sustancial, llegando'l conceyu a cuntar con más de 7&nbsp;000 habitantes mientres la construcción de la central térmica y el pueblu nuevu. Sicasí, a partir de 1960 empecípiase un enclín claramente regresivu.
En 2014, Escatrón cuntaba con 1&nbsp;113 habitantes.

## Política llocal
### Últimos alcaldes de Escatrón

### Resultaos eleutorales

## Economía

A diferencia d'otros conceyos aragoneses de población similar, la economía de Escatrón nun se basa na agricultura; el fechu de que la so situación resultara óptima pa la instalación d'una central llétrica, favoreció que la producción d'enerxía llétrica seya l'actividá económica primordial nel conceyu.
De la so superficie xeográfica, solo'l 9,7% tresformóse en regadíu, siendo los cultivos más importantes ceberes y olivar.

La central térmica de Escatrón, xunto a la Subestación de Tracción de Escatrón Castelnou, absuerben una bona parte de la población activa de la llocalidá. La central ye xestionada pola compañía Y.ON España.
La eleición de Escatrón pa la so instalación obedeció a les posibilidaes d'agua, elementu necesariu pal funcionamientu de la mesma, según la so proximidá a les mines de lignitu turolenses, yá que orixinalmente abastecer del carbón estrayíu n'Andorra y Mequinenza. Darréu construyóse tamién la central térmica de Escatrón Peaker, otra planta de ciclu combináu propiedá de la sociedá Global 3 Enerxía.

## Patrimoniu
En Escatrón entá puede reparase el tipismo de les cais, según nobles caserones con balcones corríos y salientes bistechos.

### Patrimoniu relixosu

La Ilesia Parroquial de La nuesa Señora de l'Asunción ye un edificiu de complexa hestoria constructiva. Templu barrocu de planta xesuita, conserva nel so interior trés capiyes renacentistes d'una ilesia anterior, que la so estructura global ye desconocida. Darréu añadióse otra capiya, datada nel sieglu .
L'edificiu actual consta d'una nave, con cabecera semicircular al interior y pentagonal al esterior, tres capielles llaterales en cada llau, y torre a los pies nel llau de la epístola. El so interior alluga un magníficu retablu mayor realizáu en alabastru. Foi realizáu a empiezos del sieglu  pa la ilesia del vecín Monesteriu de Rueda, dende onde pasó al so allugamientu actual a mediaos del sieglu  dempués de la desamortización.
Magar la so tardía cronoloxía, pertenez inda al renacencia. Dende'l puntu de vista tipolóxicu, ufierta una interpretación evolucionada del tradicional esquema n'arcu de trunfu.

La Ermita de Santa Águeda ye un edificiu relativamente grande, de planta rectangular con una sola nave y cabecera recta a la que s'adosa una sacristía, torre a los pies y dependencies pa los romeros. Ta construyida en mampostería —la mayor parte de los panals—, tapial reforzáu con filaes de lladriyu, sillería —primer cuerpu de la torre— y ladrillo —cuerpo cimeres de la torre y zarru del pórticu.
L'elementu más destacáu del interior ye una capiya fornica cola imaxe d'una Virxe.
Al esterior destaca la torre, asitiada a los pies, nel llau del evanxeliu; ye de tres cuerpos, remataos por chapitel bulbosu.

El Santuariu de San Francisco Javier ye l'antigua ilesia d'un desapaecíu conventu, anguaño en ruines.
D'esti postreru, namái se caltién parte de la ilesia na que destaquen les dos torres ximielgues que flanquean la portada, sumiendo dafechu'l claustru. Nel so orixe foi un colexu o congregación de Sacerdotes Misioneros fundáu a empiezos del sieglu .
El santuariu tien planta de cruz llatina, con una sola nave con capiyes llaterales y cabecera recta.
Ta construyíu en mampostería, con sillería na fachada principal, y lladriyu nos cuerpos cimeros de les torres.

### Patrimoniu civil

Escatrón caltién parte de la muralla que la protexía nel pasáu, destacando l'Arcu de Santa Águeda. Posiblemente correspuende a una de les antigües puertes del recintu fortificáu, reconvertida en capiya una vegada perdida la so función defensiva.
Na so parte inferior constitúi un pasu cubiertu con bóveda de cañón.
Sobre l'arcu asítiase la capiya puramente dicha, de planta cuadrangular y cubierta con cúpula, cubierta con cimborriu octogonal al esterior.

Ente les cases solariegas, cabo mentar la Casa de los Abás, conxuntu destináu a la recoyida de les rentes y cargues señoriales del llugar de Escatrón, que yera propiedá del Monesteriu de Rueda.

Otra obra civil ye la Ponte Viejo, asitiáu sobre l'antiguu calce del ríu Martín, a unes decenes de metros del actual trazáu fluvial. Tien dos güeyos y atópase semienterrado.
Ta construyíu en sillares de bona cantería, colos arcos y bóvedes de los güeyos en lladriyu y los pretiles de grandes bloques de piedra que paecen ser más recién.

Fora del cascu urbanu alcuéntrase El Mocatero, torre de vixilancia de planta rectangular construyida mientres les Guerres Carlistes.
Alzar nel visu d'un cuetu con gran visibilidá, tando arrodiada por un pequeñu foso o trinchera pa enzancar l'accesu enemigu. Taba destinada a la realización de señales óptiques a lo llargo d'una rede de fortaleces asemeyaes que s'estendía dende Zaragoza hasta Amposta pela marxe derecha del Ebro. Ta construyida en mampostería reforzada con piedra sillar nes esquines y revocada de yelsu pel interior.
Tien dos plantes y una azotea protexida por un pretil con troneres.

### Patrimoniu natural
Pela redolada de la villa atópense formoses paraxes, que pueden contemplase dende lo alto del Mirador del Tozal». 
El Monesteriu de Rueda alzar na vera opuesta del Ebro frente a Escatrón, magar los terrenes onde ta emplazado pertenecen al términu municipal de Sástago.

La cercanía del ríu dexa realizar diverses actividaes náutiques, pos cunta'l conceyu con un cai frente al monesteriu, el Centru Náuticu.
D'antiguo el Ebro cruciar por aciu una barca, pudiéndose inda reparar restos arquiteutónicos en dambes veres del ríu.
Na vera izquierda caltiénse la denomada Casa del Barqueru, con espacios afechos pa estancia de los viaxeros, según el cai puramente dichu.
Na vera opuesta atópense les ruines de la Caseta pa la sirga.

## Fiestes
*Les fiestes mayores de la villa, n'honor de Santa Águeda, tienen llugar el 5 de febreru. Ente los actos tradicionales destaca la procesión de los panes benditos», onde los canastillos con panes namái pueden ser llevaos por moces solteres afatiaes col típicu traxe de llabradora escatronera. Otru actu tradicional ye'l baille de la cinta», interpretáu na Plaza del Ribayu frente al bustu de Santa Águeda.
*Mientres los díes 15 y 16 d'agostu tienen llugar les fiestes de branu, n'honor a La nuesa Señora de l'Asunción y San Roque. Efectúase una exhibición de ganáu vacuno, principal curiosu de les fiestes, según la cena de la vaca», consistente en cocinar pa tol pueblu tenral con pataques.

## Personaxes pernomaos
*Miguel Nicolás Ambrós (s. - ?), albeitre qu'exerció l'oficiu veterinaria en Zaragoza. La so obra ye considerada como un ensayu de patoloxía y terapéutica xeneral.
*Miguel Navas de Carrera (1720-1780). Farmacéuticu que rexentó la botica del Hospital de La nuesa Señora de Gracia en Zaragoza. El so estudiu del cacáu constitúi una de les escases monografíes bromatolóxiques impreses n'España mientres el sieglu XVIII.
*Juan Mora Insa (1880-1959). Fotógrafu y collaborador del Heraldo de Aragón y de la revista Aragón. Destaca'l so llabor fotográficu documental sobre'l patrimoniu arquiteutónicu aragonés, encargada pol Ministeriu d'Educación.
*Sara Mora Romeo (n. 1953). Actriz qu'empezó la so carrera nel teatru, realizando tamién cine y televisión.

## Ver tamién
* [Conceyos de la provincia de Zaragoza

== Referencies en testu ==


== Referencies xenerales ==
*[https://web.archive.org/web/20130928114433/http://www.escatron.es/index.htm Web del Conceyu de Escatrón]
* ([Gran Enciclopedia Aragonesa)
*Escatrón. CAI Aragón

## Enllaces esternos