Cosuenda

**Cosuenda** ye un conceyu d'España, nel Campu de Cariñena, provincia de Zaragoza, Aragón. Tien un área de 31,50 km² con una población de 384 habitantes (INE 2016) y una densidá de 12,19 hab/km².

## Situación
Con una altitú de 630 msnm asitiar a los pies de la sierra d'Algairén, perteneciente al Sistema Ibéricu. A una distancia de 57 km de Zaragoza, capital de la provincia y d'Aragón.

## Política llocal

### Últimos alcaldes de Cosuenda

### Resultaos eleutorales

## Patrimoniu

### Patrimoniu relixosu

#### Ilesia de La nuesa Señora de los Ánxeles
La Ilesia de La nuesa Señora de los Ánxeles de Cosuenda ye un templu d'estilu Barrocu que s'empecipio nel añu 1681 y foi consagrada en 1686. 

Tien tres naves, la central mas ancha que les llaterales, compuesta por arcos de mediu puntu y arcos apuntaos, tien cúpula central y tres linterna; dispuestos sobre pilastres cruciformes a los cualos adósense pilastres con capiteles con decoración vexetal.

Esta Ilesia de planta de cruz llatina, tien ocho capielles ente los contrafuertes y una mas en cada brazu del cruceru.

La torre campanariu atópase adosada a la fachada principal, ye de planta cuadrada con escalera interior nel so primer cuerpu, esistiendo dos cuerpos cimeros octogonales, remataos con tambor y una cúpula. Esta torre alluga nel so interior cinco campanes.

La fachada principal ta construyida en lladriyu. La entrada ye n'arcu de mediu puntu con dos relós.

Nel so interior alluga gran cantidá de retablos que lu decoren recubiertos con patina de pan d'oru y gran cantidá de columnes decoraes con motivos vexetales y icnográficos.

#### Peirones
* **Peirón de SAN BERNABÉ**.

Esti peirón usar pa "la Bendición de los Términos", que se basaba en baxar hasta él en procesión el día 3 de mayu pa bendicir les colleches que se diben a recoyer esi añu y protexer los campos de les nubes y de les pedregadas. Esta tradición perder nel añu 2001 y agora faise dientro de la ilesia.
* **Peirón de SAN CRISTÓBAL**
Ye de nueva obra, pos l'orixinal quedó estrozáu nel añu 2001 nun accidente, y haise rehecho asemeyando la imaxe que tenía antes d'esti accidente.

Nel so interior tien una imaxe de San Cristóbal mercada nel añu 2000; la que se caltenía enantes foi robada.

Atopar nel encruz del antiguu camín que conducía de Cosuenda a Tobed cola Sienda del Planillo, que dempués se convirtió nuna variante del camín de Coldos, a unos 900 metros al sur del centru del pueblu.

Según la tradición popular, equí xuntábense'l día de San Cristóbal tolos "carreteros" (persones que teníen carros), colos sos animales de tiru y carros engalanaos pa xubir toos xuntos en romería hasta "el Santu", onde s'atopa la Ermita de San Cristóbal. 
* **Peirón de LA FORMA PERDIDA**
Atopar al este de les ruines del Castiellu de Cosuenda, pegáu al cascu urbanu.

Esti peirón alzar n'aición de gracies polos fechos acaecíos el 7 y 8 d'agostu de 1674. La documentación esistente na ilesia parroquial narra estos fechos de la siguiente forma:

Nel so interior caltién una lloseta que pon más o menos lo mesmo, amás del nome del neñu que lu atopó, José Vallés, de seis años d'edá.

Supónse que'l Peirón ta onde s'atopó la forma, cerca del camín que comunicaba la Ilesia, qu'entós s'atopaba na cortil del Castillo, coles cases del Llugar.

### Patrimoniu civil

#### Castiellu y Torre de la Lisalta

El castiellu de Cosuenda foi mandáu construyir nel sieglu XIV ante les amenaces d'invasión castellana d'esta dómina.

El 20 de febreru de 1363 la invasión del rei de Castiella llega a Cosuenda, el pueblu queda totalmente estrozáu y la población abellugar en Cariñena. La guerra prosigue hasta'l 16 d'abril de 1363 cuando Pedru I de Castiella toma Cariñena, dempués de dos meses de batalles na contorna, manda cortar les oreyes, la ñariz y les manes a les persones qu'ellí s'atopaben.

El castiellu quedó destruído na batalla colos castellanos, y l'Arzobispu de Zaragoza, García Fernández de Heredia, mandar reedificar a finales del sieglu XIV.

Al ser de réxime eclesiásticu entamar en dos partes, l'abellugu, al norte, y la ilesia al sur, sirviendo l'abellugu p'agospéu de futures visites del Arzobispu y la ilesia pal recogimiento de los habitantes.

La Lisalta, antigua torre de la ilesia, ye lo único que queda del castiellu. La torre ye d'estilu góticu-toledanu, góticu polos sos ventanal geminados, que tanto caracterizaron les obres apadrinaes por esti Arzobispu, y toledanu pol amiestu de la obra de mampostería con lladriyu, y con detalle mudéxar enriba de los sos ventanales. Ta asitiada nel ángulu más estratéxicu y ye de planta cuadrada de 5 metros de llau. Dende'l so remate, que caltién una única almena, puede acolumbrase cuasi tol términu.

Na torre agospiábense dos campanes y dos cimbalillos, amás d'un tercer cimbalillo más pequeñu, asitiáu nun ventanal del coru de la Ilesia. La torre foi modificada nel sieglu XVI.

Anque probablemente la torre ye de dómina musulmana, nun hai referencies que la acoten.

Nel pandu onde ta la torre, atopamos los restos de la cerca de tapial y piedra que conformaben la cortil del castiellu y de la ilesia, qu'anque bien deterioraos, pueden faenos una idea de la vida nesos tiempos.

Se desamortizó en 1836 por 9500 reales y anguaño ta en manes privaes.

Nos escritos que fai l'arqueru Cock nel so viaxe per España en 1585 y refiriéndose al pueblu de Cosuenda "(Viaxes d'estranxeros per España y Portugal. Recop. por J. García Mercadal): La so ilesia ta con un castiellu nuna alta collada a la parte de llevante; nella suelen los vecinos salvase del peligru de los moros' y más palantre 'y por esa razón, cuasi en tolos llugares d'esta tierra tienen un castiellu fuerte xunto a la ilesia, na cual, fuxendo sálvense'. "Referir a los pueblos qu'él visitó nes contornes del Jalón y Huerva, y nun puede acotar una motivación más exacta pa xustificar la repitida presencia dientro o xunto a la fortaleza".

### Patrimoniu natural

#### Plantaria
Ye un centru d'interpretación de la naturaleza' asitiáu na población de Cosuenda. Dende'l centru preténdese que los visitantes conozan les especies botániques que la sierra d'Algairén alluga, dende especies en peligru d'estinción como la *[[Centaurea Pinnata]]*, o protexíes como'l xardón y el *[[Ruscus aculeatus]]*. Tamién esisten gran cantidá de plantes con propiedaes melecinales na soviesca de encinares o pinares, con pequeños rodales de *[[Quercus petraea]]* entemecíos con pládanos y dalgún serval.

Les plantes d'esti centru d'interpretación tán recoyíes na sierra d'Algairén, fueron prensadas, desecadas y clasificaes por un biólogu y dellos ayudantes, espertos na materia, dando llugar a la esposición con más de 300 especies distintes.

### Patrimoniu cultural

#### Dance de Cosuenda
Sobre'l Dance de Cosuenda fuéronse recuperando dellos datos y una fotografía d'escontra 1890 que dexó conocer la indumentaria de dellos personaxes. Amás, de los manuscritos que se caltienen (Dance pal pueblu de Cosuenda. Obsequios a San Bernabé, copiaos por Ángel Lorente), hai dalguna otra noticia curtia: nel Programa de Fiestes de 1890 indicábase “...música, dance, y esta tarde corrida de pollos”. Y en 1903, El Diariu d'Avisos de Zaragoza comentaba que: “Ente los festexos merez especial atención el clásicu dance, que los sos bailladeros y dichos fueron la gayola de toos. Pol so gracejo y soltura merez especial mención el neñu Damasito Sancho, que faía d'Ángel”. El dance dexó de representase en 1910. Caltiénense los 2 manuscritos mentaos, unu de 1882 cola “Marcial Campaña” y otru de 1886 cola “Pastorada”.

### Patrimoniu gastronómicu

#### Pajarilla de Cosuenda

La Pajarilla ye dende la so nacencia, un vinu único y esclusivo. Ye un vinu blanco, arumosu y sobremaduro sometíu a una crianza oxidativa, llográu d'uves de macabéu, cuasi esclusivu del pueblu de Cosuenda que s'atopa na Denominación d'Orixe Cariñena. Na actualidá la Cooperativa San Bernabé, qu'empezó la so andadura en 1955 con 78 socios fundadores, d'esta llocalidá, y qu'anguaño forma parte del grupu Grandes Vinos, ye de les poques que comercializa esti vinu, bien seya embotellado o a granel yá que, anque foi un vinu bien popular dende'l s. XIX, tuvo a puntu de sumir a favor d'otros blancos más nuevos.

Pa la ellaboración d'esti vinu ye necesariu vendimiar esta uva blanca lo más tarde posible de manera que pueda desenvolvese azucre dientro del granu y son namái les cepes más antigües les que dexen la ellaboración. Una vegada recoyida tien de lleldar nos trujales cola piel . La Cooperativa de Cosuenda, siguiendo la tradición dende 1870, estrayi una cuarta parte de la solera contenida nel bocoy (una barrica de carbayu de sesenta cántaros aragoneses de capacidá, 600 llitros) ya introduz el vinu nuevo del añu por que se vaya enmadrando.

Na historia del vinu aragonés la pajarilla ye sinónimu de clase y elegancia. El so color ye mariellu maciu con ribetes doraos y el so arume tien gran intensidá de frutes madures, pases, con matices de cítricos y frutes tropicales. Tien De consumise bien fría, ente ente 7 y 8ºC, polo que ye bien recomendable pa tomase pel branu. Encamiéntase'l so consumu con aperitivos de too tipu, mariscos, arroces de pexe según con verdures y hoxaldres.

## Fiestes patronales
Celebrar n'honor a San Bernabé, el 11 de xunu y les fiestes de branu, davezu, mientres la última selmana d'agostu.

## Personaxes pernomaos
* **Juan Sebastián**, unu de los trés organistes aragoneses que mientres gran parte del s. XVII ocuparon el banquín del órganu de la Catedral de Valencia, concretamente dende 1628 a 1639. Los otros dos organistes fueron, Miguel Ximeno, natural d'Árgoma, que lo ocupa dende 1602 a 1623 y Jerónimo Latorre dende 1645 hasta la so xubilación en 1665.
* **Jaime Marín y Gascón**: Abogáu, estudiaría nel colexu de les escueles pías de Daroca, Llatinidá y Retórica y dos años de Filosofía. Bachiller en Lleis pola Universidá de Zaragoza (1793). Abogáu de l'Audiencia de Zaragoza (26-VI-1797). Tuvo estudiu abiertu en Cosuenda (1797 - 1821). Espachó asuntos que-y unviaron los conceyos de les villes de La Almunia de Doña Godina, Cariñena, Épila, Aguarón y de la mesma Cosuenda. Diputáu de la comunidá de Daroca (1807-1814). Mientres la invasión francesa daría pruebes de "bon español y verdaderu patriciu".
* **Mamés Redondo y Franco**: Diputáu (1873-1874) pola provincia de Zaragoza del Partíu Republicanu Federal nes Cortes Constituyentes mientres la Primer República española.
* **[[Pilar Bayona López de Ansó]]** (1897 - 1979): Nomada Fía Adoptiva de Cosuenda en 1978, dende bien nueva demostró'l so gran talentu pa la música, convirtiéndose nuna gran figura al pianu del sieglu XX n'España. Foi profesora de los conservatorios de Pamplona y de Zaragoza y de la universidá de branu de Jaca. Dende va años esiste en Zaragoza un concursu internacional de pianu qu'ostenta'l so pernomáu nome.

## Ver tamién
* Llista de conceyos de la provincia de Zaragoza

## Referencies

## Enllaces esternos