Castellán medieval

El **español** o **castellán medieval** —tamién llamáu **romance castellanu** ()— referir a les variantes del castellán falaes na península ibérica ente'l sieglu hasta entráu'l sieglu aproximao; más específicamente primero qu'asocediera el reaxuste consonánticu que daría orixe al español contemporaneu. La primer obra estensa de la lliteratura en castellán medieval ye'l llamáu *[[Cantar de mio Cid]]* o *Poema de mio Cid*, creáu a finales del sieglu o principios del  por autor anónimu.

## Historia

Los primeros testimonios seguros del castellán medieval remontar al sieglu XI. N'otru tiempu consideróse que la *[[Nodicia de Kesos]]* yera unu de los testos más tempranos, anque anguaño considérase qu'esi testu tien traces d'un romance asturlleonés, igualmente les *[[gloses emilianenses]]* podríen corresponder a un romance navarroaragonés y non puramente castellanu. Los primeros testimonios lliterarios calteníos remontar al sieglu XII d'equí p'arriba.

El llatín tardíu de la península del que procede'l castellán medieval, esperimentó una llarga serie de cambeos fonolóxicos y gramaticales hasta llegar al castellán modernu. Convencionalmente arrexuntar la evolución de la llingua como:
* **Castellán antiguu** (o más puramente **castellán medieval**), nome usáu universalmente pa designar la llingua atestiguada ente los sieglos X y XIV. Esti estadiu de la llingua carauterizar por tener un númberu eleváu de sibilantes y estremar ente fricatives sordes y sonores.
* **[[español mediu|Castellán mediu]]** (o **español áurico**), ente los sieglos XV y XVII l'español esperimentó una serie de cambeos que llevaron del castellán antiguu al castellán modernu. Ente ellos tán el reaxuste de les sibilantes, la fixación de la posición de pronomes clíticos o la equiparación de les formes compuestes de los verbos inergativos y inacusativos.
* **[[idioma castellanu|Castellán modernu]]** (o **español modernu**) a partir del sieglu XVIII la fonoloxía y gramática del castellán reconócense como bien cercanes al castellán modernu, con diferencies llixeres.
Dende un puntu de vista fonolóxicu y gramatical l'estadiu más antiguu atestiguáu ye una llingua con importantes distintes gramaticales y fonolóxiques col castellán modernu, y ye la llingua que se describe nesti artículu.

## Descripción llingüística
### Fonética y fonoloxía
El sistema fonolóxicu del castellán antiguu yera muncho más cercanu al de les demás llingües romances que l'inventariu actual. L'inventariu más antiguu que podemos reconstruyir con seguridá caltendríase más o menos ensin cambeos ente los sieglos X y XIV aproximao. Esi inventariu taría dau por trés pares de sibilantes, sordes y sonores con valor de distinción fonolóxica:
* Dos africaes dentales sorda y sonora: /ts/ y /dz/ (AFI: // y //), representaes poles grafíes *ç* ante *a*/*o*/*o* y *c* ante *y*/*i*, pal soníu sordu, y *z* pal sonoru;
* Dos fricatives apicoalveolares, sorda y sonora: /s/ y /z/, qu'oldeaben namái ente vocales, onde s'escribía *ss* el soníu sordu y *s* el sonoru; nes demás posiciones la diferencia neutralizábase y representábase por *s*;
* Dos fricatives prepalatales (postalveolares), sorda y sonora: /š/ y /ž/ (como la *sh* inglesa y la *j* catalana o francesa, AFI // y //) representaes con *x* la sorda, y con *j*, o *g* ante *y, i* la sonora.

En castellán medieval nun esistía'l soníu fricativu velar sordu [x] correspondiente a la grafía moderna *j* o *g* (ante *y, i*) na llingua moderna; tampoco esistía'l soníu interdental fricativu sordu [θ], del castellán de la península Ibérica, que se representa güei coles grafíes *z* o *c* (ante *y, i)*.

La *v* siempres se pronunciaba como un soníu fricativu, anque nun se sabe con certeza si la so realización exacta yera billabial o labiodental. Una incongruencia de la llingua de la dómina yera que la grafía  podía representar non yá el so valor fonéticu actual sinón tamién una aspiración (cf. la *h* inglesa), que depués sumiría na pronunciación de munches rexones pero quedaría representada por una *h* etimolóxica: *fasta* ("hasta"), *fablar* ("falar"). En dellos llugares d'América y España entá se pronuncia la *h*, como en *fartu* con [h] fricativa glotal.

Un fenómenu carauterísticu de dellos momentos del castellán medieval foi la llamada «apócope estrema» (vease Apócope en castellán).

#### Cuadru de consonantes
L'inventariu tratáu na seición anterior puede resumise na siguiente tabla de fonemes:

* El fonema // (que tamién se podría escribir como // o //) tenía dos alófonos:
** []/[], ante [] como en *fuerte* o ante [] y [] como en *flor*, *fríu*
** [] nel restu de los casos como en *bigornia*, *farina*, *fumu*, *fierro*, etc.
* Los fonemes palatales fueron trescritos como  acordies con trescripciones tradicionales na filoloxía románica, y correspuéndense cola convención del AFI .

Destaca nel sistema anterior qu'esistía una serie completa de fricatives sonores, sumida n'español modernu, al traviés de diversos cambeos: / /> //, / /> // o "Ø" según el contestu fonéticu; / /> //, //> //> //. Tamién sumieron delles fricatives al traviés de los cambeos: / /> //, //> // > //, //> //. Esti últimu fonema // (sibilante predorso-alveolar) dio n'español de la península Ibérica // y nel restu del español // (usualmente con articulación predorso-alveolar tamién).

A partir de finales del sieglu XVI y mediaos del sieglu XVII l'inventariu fonolóxicu quedaría amenorgáu pola perda de sonoridá nes fricatives y el reaxuste de les sibilantes al siguiente inventariu:

#### Cuadru de vocales
Los testos n'español medieval amuesa los mesmos cinco grafemes del español modernu  anque delles alternances del tipu *s*'ie**nto''/''s**y**ntimos'' (frente a ''llenu''/''enllenamos'') y ''c**ue**zo''/''c**o**cemos'' (frente a ''cueso''/''cosemos'') son evidencies de que orixinalmente tuvo d'esistir una diferencia ente vocales semicerradas () y vocales semiabiertas (). Esti sistema ye similar al de munches llingües romances como'l portugués (escluyendo los sos vocales nasales) o'l catalán. Sicasí, los fonemes  —que namái se daben en sílaba tónica— tuvieron de sumir rápido, dando llugar a diptongos crecientes  en sílaba tónica (*t**ɛ**nes > t**ie**nes, *p**ɔ**do > p**ue**do) y a vocales semicerradas  en sílaba átona. El siguiente cuadru resume les vocales presentes n'español medieval arcaicu reconstruibles a partir de la evidencia del llatín y les alternances presentes n'español medieval tardíu:
:
L'orixe d'estes vocales remontar a distinciones de cantidá presentes en [[llatín]] clásicu y tresformaes nel [[llatín vulgar|llatín tardíu]] en distinciones d'abertura. En principiu en sílaba tónica caltiénse'l timbre de la vocal del llatín tardíu, sacante en casos en qu'una sílaba produz un efeutu de [[metafonía]] provocando que la vocal tónica fuera un pocu más zarrada. La siguiente tabla resume l'orixe de les vocales del español (los casos de metafonía indicar por aciu <small><sup>met</sup></small>):
:

==== Ortografía ====
La ortografía del español medieval, no que fai a les sibilantes, ye idéntica a la que se sigue usando en [[idioma portugués|portugués modernu]], llingua que sigue reflexando los valores fonéticos orixinales (al nun sufrir el [[Reaxuste de les sibilantes del idioma español|reaxuste de les sibilantes]] que se dio n'español mediu ente los sieglos XVI y XVII). La ortografía española deber a la reforma de 1815. L'antiguu soníu del castellán medieval [z], representábase como ⟨ ''s'' ⟩ ente vocales, y n'español modernu namái apaez como alófono frente a consonantes sonores. Exemplos de grafía de les sibilantes son:
:''xefe'' (español mod. ''xefe'', cf. portugués ''chefe'')
:''Xeres'' (esp. mod. ''[[Xerez]]'', cf. portugués ''Xerez'')
:''oxalá'' (esp. mod. ''[[:m:wikt:es:oxalá|oxalá]]'', cf. portugués ''oxalá'')
:''dexar'' (esp. mod. ''dexar'', cf. portugués ''deixar'')
:''vezino'' (esp. mod. ''vecín'', cf. portugués ''vizinho'')
:''fazer'' o ''facer'' (esp. mod. ''faer'', cf. portugués ''fazer'')
:''dezir'' (esp. mod. ''dicir'', cf. portugués ''dizer'')
:''lança'' (esp. mod. ''llanza'', cf. portugués ''lança)''
:''plaça'' (esp. mod. ''plaza'', cf. portugués ''praça'')
:''passar'' (esp. mod. ''pasar'', cf. portugués ''passar'')
:''cozina'' (esp. mod. ''cocina'', cf. portugués ''cozinha'')
:''foces'' 'focetes', ''fozes'' 'gargüelu' (esp. mod. ''focetes'' en dambos casos, cf. portugués ''foices'', ''fozes'')
:''coxo'' 'paticojo' / ''coxu'' 'agarru' (esp. mod. ''coxu'' en dambos casos, cf. portugués ''coxo'', ''colho'')
:''osso'' ([[Ursidae|animal]]), ''osu'' ([//es.wiktionary.org/wiki/osar osar]) (esp. mod. ''osu'' en dambos casos, cf. portugués ''urso'', ''ouso'')
Los términos ''xeque'' 'xeque' y ''xerife'' 'jerife' son [[Influencia del árabe nel español|préstamos del árabe]], ''xeque'' del árabe ''[[xeque|šeikh]]'' y ''xerife'' del árabe ''[[jerife|šarīf]]''; que n'español modernu tienen un soníu /x/ (de la ''j)'' pa lo que primeramente foi /š/.

Les lletres ⟨''b''⟩ y ⟨''v''⟩ posiblemente marcaben soníos distintos; ⟨''b''⟩ representaba una oclusiva en posición inicial (y seique n'ente vocales); ente que ⟨''v''⟩ ente vocales representaba una aproximante o fricativa llabial (o labiodental), en posición inicial tenía'l mesmu soníu [b]. Na reforma ortográfica de 1815, decidióse que ⟨''b''⟩ y ⟨''v''⟩ que daquella yá nun correspondíen a soníos distintos representaren etimológicamente la grafía llatina siempres que fuera posible (con bien poques esceiciones como ''boda'' < lat. ''vota''). Dellos exemplos d'ortografía antigua:
:''aver'' (esp. mod. ''haber'', cf. llatín ''habēre,'' portugués ''haver'')
:''caber'' (esp. mod. ''caber'', cf. llatín ''capere,'' portugués ''caber'')
:''bever'' (esp. mod. ''beber'', cf. llatín ''bibere''; portugués ''beber'' < antiguu:'bever'')
:''bivir/vivir'' (esp. mod. ''vivir'', cf. llatín ''vīvere'', portugués ''viver'')
:''amava'' (esp. mod. ''amaba'', cf. llatín ''amābam/amābat'', portugués ''amava'')

La lletra ⟨''f''⟩ presentaba dos alófonos unu labiodental [], otru llabial [] ( como en ''fonte''). El primeru dio de normal n'español medieval tardíu y español mediu /h/ representáu como ⟨''h''⟩ (anque ''flor'' > ''flor'' non ''*hlor'' y ''fiel'' > ''fiel'' non ''*hiel''), ente que'l segundu dio n'español modernu [f]. Ente que la mayoría de ⟨''h''⟩ del español medieval yeren puramente etimolóxiques y yeren mudes (una y bones la /h/ orixinal del llatín cayera). Exemplos:
:''fablar'' (esp. mod. ''falar'')
:''fazer'' o ''facer'' (esp. mod. ''faer'')
:''fixu'' (esp. mod. ''fíu'')
:''foces'' / ''fozes'' (esp. mod. ''focetes'')
:''follín'' (esp. mod. ''sarriu'')
:''ferir'' (esp. mod. ''mancar'')
:''falsu'' (esp. mod. ''falsu'')
:''fama'' (esp. mod. ''fama'')
:''forma'' (esp. mod. ''forma'' y ''bigornia'')
:''fiel'' (esp. mod. ''fiel'')
:''fuerte'' (esp. mod. ''fuerte'')
:''flor'' (esp. mod. ''flor'')
:''filu'' (esp. mod. ''filu'' y ''filo'')
:''fermoso'' (esp. mod. ''formosu'')
:''fondu'' (esp. mod. ''fondu'' y ''fondu'')
:''ferencia'' (esp. mod. ''heriedu'')
:''farina'' (esp. mod. ''farina'')
Nótese qu'en munchos cultismos (''fama, falsu'') caltiénse'l soníu [f]. El cambéu /f/ > /h/ foi gradual y nun se dio uniformemente igual perdayuri esa ye la razón pola qu'esisten variantes como: ''Fernández'' / ''Hernández'' (< esp. med. ''Fernandez''), ''Ferrero'' / ''Herrero'', ''fierro'' / ''fierro'' o ''fondu'' / ''fondu''; ''satisfaer'' / ''faer''.

=== Morfoloxía ===
==== Conxugación verbal ====
Nel cambéu del castellán antiguu al español modernu produciéronse numberosos [[Analoxía (morfoloxía)|cambeos analóxicos]] y regularizaciones, especialmente nel paradigma verbal. Por casu, n'español antiguu son frecuentes formes de pretéritu perfectu simple en ''-uve'' munches reteníes entá na llingua moderna (''anduve'', ''tuve'', ...) pero otres yá sumíes como (''conuve'' 'conocí' o similarmente ''truxe'' 'traje', ...).

:
L'estadiu (1) correspuende a formes universalmente regularizaes en toles variedaes del español, l'estadiu (2) correspuende a formes xeneralmente regularizaes con formes [[arcaísmu|arcaiques]] dialeutales marxinales, l'estadiu (3) correspuende a enclinos del español que s'atopen más asitiaes nunos dialeutos que n'otros. Finalmente l'estadiu (4) ye un enclín regularizadora que namái s'atopa en fases iniciales d'alquisición de la llingua.

Otra carauterística en que difieren l'español medieval y l'español modernu ye'l númberu de prefixos, a partir del sieglu XIII apaecen n'español nueves perífrasis, frecuentemente sofitaes por preposiciones, pa indicar valores d'obligación, posibilidá, direición, mandatu, ruegu, etc. Pela cueta ciertes perífrasis o elementos clíticos de la flexón verbal pasen a ser afixos. Asina les formes de futuru correspondientes a ''cantar-é, cantar-ás, catar-á, ...'' que n'español modernu son indixebrables y, por tanto, verdaderos afixos, yeren xebrables n'español medieval:
:''Matarlos emos a todos''
: 'Los materemos a todos' (Primer Crónica Xeneral)
:''Combidar le yen de grado''
: 'Le invitarían de buen grado' (Mio Çid)

La primer oración tien un significáu de futuru, nun hai un significáu d'obligación (como lo habría n'español modernu en '*los hemos de matar a todos').

Estes formes analítiques de futuru, presentes anguaño namái na llingua portuguesa, son consecuencia de la sustitución de les formes llatines de futuru, por perífrasis compuestes d'infinitivu col verbu haber. La síntesis d'estes construcciones perifrástiques va dar llugar a les formes actuales de futuru, sicasí, mientres dalgún tiempu la reminiscencia d'aquelles formes perifrástiques dexaron la interposición d'elementos pronominales. 

El futuru analíticu presentaba una construcción más ríxida, al esixir que la oración empecipiar poles formes verbales, per otra parte el paralelismu coles formes sintétiques presentaba dificultaes cuando s'aplicaben a determinaos verbos irregulares faer, tener, venir, poder, etc. Según la profesora Company na llingua española medieval estes formes de futuru preséntense estables mientres tola Edá Media, ente un 8% y un 17% de los casos estudiaos, mientres tou esti tiempu nun se reparen cambeos fundamentales, pero nel sieglu XVI el so usu mengua notablemente y puede dicise que la forma sumió de la gramática española a finales del sieglu XVI.

==== Flexón nominal ====
Los nomes sufrieron relativamente pocos cambeos nel pasu del español medieval al español modernu tocantes a la so flexón. Destaquen ente los principales cambeos:
* La eliminación de delles formes de singular en ''-s'' como ''tiempos'' (llatín < ''tempus'') 'tiempu' (yá namái calteníu en dellos refranes) o ''uebos'' (llatín < ''opus'') 'trabayu, obra, esfuerciu' como nes oraciones siguientes:
*:''qué tiempos, ...'' 'qué dómina [más ...]'
*:''uebos yeme fazerlo'' (< ''opus mihi est illud facere'') 'toi obligáu a faelo'
* Regularizaciones de xéneru y creación de formes analóxiques pal femenín. N'español medieval pallabres como ''xuez'' nun almitíen femenín (''ser xuez y parte'') anque en delles variantes d'español modernu xeneralizóse l'usu de formes como ''jueza''.

==== Pronomes ====
L'español medieval usó la forma ''vos'', yera al igual qu'agora una forma de segunda persona, pero usábase tantu pal plural como forma de respetu. Pa estremar esi usu introdució una forma de plural informal ''vós'' que s'oponía a ''vos''. La forma ''vos'' tendió a xeneralizase, de manera similar a asoceder nes variantes d'español con [[voseo]], por esa razón fíxose común en situaciones formales usar la forma ''la vuesa mercé'' > ''vuesarced'' > ''vuesaced'' > ''vuested'' > ''usté'' (con munches otres variantes) que marcaba entá más la distancia y el respetu. La xeneralización como forma de plural de ''vós'' llevó por analoxía a la creación de la forma ''nós'' (presente anguaño en toles variedaes). Darréu n'Andalucía, Canaries y América la forma ''vós'' sería substituida por ''ustedes''.

Nos pronomes clíticos (''me, te, la, lo, le, ...'') los cambeos céntrense especialmente nel orde sintácticu n'español medieval tendíen a ser posverbales con mayor frecuencia que n'español modernu (de fechu con formes finitas l'español modernu rique'l [[ascensu de clíticu]] obligatoriu a posición preverbal).

Dellos exemplos bien antiguos nel [[Poema de Mio Cid]] amuesen casos de [[leísmo]]:
:''al bonu de Mio Çid en Alcoçer **le** van a çercar''
:'Al bonu de Mio Cid **lo** va buscar a Alcocer'
Anque polo xeneral n'español medieval anque esisten casos documentaos de leísmo, este tien un espardimientu menor que la qu'algama güei n'español del centru de la península Ibérica. Otru cambéu qu'afecta a ''le'' ye que n'español antiguu cuando acompaña a un clíticu d'oxetu direutu de tercer persona tien un alomorfo ''gue-'' (que n'español modernu confundir con > ''se''):
:''digelo''
:'Dar' < ''dí-ylo''
:''el so amigu gelo tomó''
:'El so amigu arrampuñar'
L'orixe d'estes formes ta nes espresiones llatines con <small>ILLE, ILLA</small>:
:''gelo'' < /*eljelo/ < <small>ILLĪ ILLU(M)</small>
:''gela'' < /*eljela/ < <small>ILLĪ ILLA(M)</small>
:''gelos'' < /*eljelos/ < <small>ILLĪ ILLŌS</small>
:''gelas'' < /*eljelas/ < <small>ILLĪ ILLĀS</small>
Escontra'l sieglu XV completaríase'l cambéu ''gue-'' /žy-/ > /šy/ y darréu un procesu de reanálisis morfolóxicu dio /šy/ > ''se''.

=== Sintaxis ===
En castellán medieval los perfectos compuestos de los verbos de movimientu construyir col auxiliar "ser":
:(1) ''Les mugieres **son llegaes** a Castiella.''
:'Les muyeres llegaron a Castiella'.
La pertenencia o posesión espresar col verbu ''aver'' (''haber''):
:(2) ''Pedro **hai** dos fixes''
:'Pedro tien dos fíos'
Nel pretéritu perfectu compuestu, el participiu pasáu solía [[concordanza gramatical|concordar]] en xéneru y númberu gramaticales col oxetu direutu. Por casu:
:(3) ''María **hai cantaes** dos canciones''
:'María cantó dos canciones.' 
Les carauterístiques (1) a (3) yá nun se presenten nel español modernu, anque otres llingües romániques, como'l francés y l'italianu, siguen caltener. La carauterística (3) tamién pervive en [[asturianu]]:
:(1a) ''Les femmes **sont arrivées** en Castille''
:(1b) ''Le donne **sono arrivate** in Castiglia''
:'Les muyeres llegaron a Castiella'
:(2a) ''Pierre **a** deux filles''
:(2b) ''Pietro **hai** due figlie''
:'Pedro tien dos fíos'
:(3a) ''Les chansons que Marie **a chantées***
:(3b) ''Le canzoni che Maria hai cantate'' [non nel italianu contemporaneu]
:(3c) ''Les cantares que María tien cantaes''
:'Los cantares que María cantó'
Los pronomes personales átonos podíen dir enclíticos (pospuestos al verbu) non yá nel imperativu positivu, n'infinitivu y en xerundiu sinón tamién en cualquier forma verbal, inclusive nos sustantivos (como lo atestigüen munches d'estes formes nel poema del Cid). 

Xeneralmente, los pronomes átonos yeren enclíticos nes oraciones principal y proclíticu nes subordinaes, como nos siguientes exemplos:
: ''tornóse pora la so casa''
: 'Volver pa la so casa'
: ''mánole va besar''
:'va besalu la mano'
L'orde de pallabres dientro de la frase yera daqué más llibre que'l del español modernu, munches vegaes col verbu a la fin: ''Que la so ye la cosa, xenitivu caso '''ye'''.

==== Marcaje de rellaciones sintáctiques ====
Otru aspeutu en que difieren l'español modernu del medieval ye que'l primeru rique l'usu de la preposición ''a'' cuando l'oxetu direutu ye una persona (y dacuando un ente animáu):
:''Juan vio al so amigu'' (correutu) / ''*Juan vio'l so amigu'' (incorreutu)
Esti usu de ''a'' en castellán antiguu nun yera obligatoriu, y acutábase pa oraciones nes que podía esistir ambigüedá como en ''mordió'l perru al gatu''. Otres diferencies rellacionaes col marcaje de rellaciones sintáctiques, qu'en llatín llevaben ablativu, por aciu la preposición ''de'' o ''a'' que yá non s'usa pa esos usos n'español modernu:
:***De** Judas mui peor'' (Berceo)
:'Muncho peor **que** Judas'' (Mio Cid)
:***A*' los xudíos te dexaste prender*
:'Te dexasti atrapar *'por** los xudíos''
:''Dexadas seredes **de** nos'' (Mio Cid)
:''Vais Ser abandonaes **por*' nós'
Cuando n'español modernu se substituyen por otres preposiciones o otres construcciones.

=== Léxicu históricu ===
El vocabulariu evoluciona constantemente a lo llargo de la historia d'una llingua. Hai vocablos qu'adulces se vuelven arcaicos o desusaos; depués son sustituyíos por nuevu términos o a cencielles camuden de significáu. Amás, el desenvolvimientu de la teunoloxía tamién trai la incorporación de nueves pallabres al vocabulariu d'un idioma. Nel castellán medieval, esistíen pallabres, güei desusaes, que yá resultaría imposible entender ensin ayuda del diccionariu: *cras* (del llatín <small>CRAS</small> 'mañana' col sentíu del "día siguiente"); *man* (del llatín <small>ESQUITE</small> 'amanecer'); *uço* (*uzo*) (del llatín <small>USTIUM</small> 'puerta pequeña, postigo').

Un interés del español antiguu ye que munches pallabres que llevaben un grupu consonánticu cultu llatín como <small>-CT-</small> o <small>-PT-</small> taben simplificaes. Pero depués la forma culta foi reintroducida na llingua, dando dacuando dobletes con distintos significaos. Por casu: <small>ACCEPTARE</small> > *acetar* (forma antigua) > *aceptar* (forma moderna); <small>CAPTARA</small> > *catar* (forma antigua, col significáu de "mirar") > *captar* (forma moderna); <small>RESPECTUS</small> > *respetu* (forma antigua) > *respetu* y *respectu* (formes modernes).

De siguío preséntense delles formes en llatín y los sos correspondientes en castellán medieval y modernu.



== Testu con pronunciación ==
Lo siguiente ye un fragmentu del *Cantar de mio Cid*. Na primer columna puede vese la trescripción normativa del manuscritu orixinal; na segunda, la traducción na llingua castellana moderna.



== Ver tamién ==
* [[Historia del idioma español]]
* [[Idioma español]]
* [[Reaxuste de les sibilantes del castellán]]
* *Cantar de mio Cid''

## Referencies

## Bibliografía
*
*
*
*

## Enllaces esternos
* Real Academia Española
* Cantar de mio Cid  – archivos multimedia de la páxina de la Universidá de Texas