open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xeografía de Turkmenistán

Turkmenistán ta enclaváu na so mayor parte na depresión del Turán (asitiada ente'l mar Caspiu y el mar d'Aral), y ocupáu casi na so totalidá pel desiertu de Karakum y el pandu de Karabil. Al SO álcense los macizos del Gran Balján (1880 m), el Pequeñu Balján (1006 m), y el cordal de Kopet-Dag, que lo dixebren d'Irán. Pel NE y E enfusen los rebordes predresos del pandu d'Ustyurt, que comparte con Kazakstán y Uzbequistán. 

Los ríos principales son el Amu Daria, el Atrak y el Murgab. Tocantes a la mariña turkmena que tien sobre'l mar Caspiu, ye llana na so metá meridional y serrapatoso nel centru y sur. Na parte septentrional ta la badea de Krasnovodsk, la península del mesmu nome y el golfu de Kara Bogaz Gol, ocupáu por un gran banzáu d'agua salao. Ente esti golfu y el mar Caspiu atópase'l pequeñu llagu Sarygamysh, perteneciente a Turkmenistán y a Uzbequistán.

El clima ye subtropical desértico, con poca agua. Los vientos son templaos y secos, y la mayor cantidá de precipitaciones asoceden ente xineru y mayu. La pluviosidá añal en Turkmenistán ye inferior a los 200 mm. Esisten pequeñes zones de monte nes tierres altes del SO y SE.

## Llendes
* Norte: Kazakstán y Uzbequistán.
* Sur: Irán y Afganistán.
* Este: Uzbequistán y Afganistán.
* Oeste: Mar Caspiu.

## Datos básicos
* Estensión: 488.000 km²
* Altitú máxima: Gora Ayribaba (3.139 metros).
* Climes principales: desérticu, d'altu monte y semiárido.

## Referencies

## Enllaces esternos
Xeografía de Tuvalu

**Tuvalu** Ye una islla asitiada nel océanu Pacíficu, Allugada ente Ḥawai y Australia. Los países más cercanos a Tuvalu son Kiribati, Samoa y Fixi. Consta con 4 petones de coral y 4 atolones (islles coralines oceániques que pueden tener forma d'aníu). Ye la nación independiente con menor númberu d'habitantes.

**Etimoloxía:** la pallabra Tuvalu significa 8 Islles y provién del idioma indíxena local, y hasta l'añu 1949 nel que los indíxenes poblaron la islla de Niulakita yeren les islles que disponíen de población permanente y estable. Conozse que d'antiguo el so nome yera Islles Ellice.

La nación de Tuvalu atopar nel Pacíficu oriental, d'antiguo conocida como islles Ellice y ta asitiada 4000 quilómetros al nordeste d'Australia. Atopar a metá de camín ente Ḥawai y Australia. Tuvalu ta formáu por cuatro islles de referencia y cinco atolones. El pequeñu y esvalixáu grupu d'islles que formen esti país tien bien poca tierra, tan solo alredor de 26km².

En Tuvalu danse vientos procedentes del oeste y abondoses agües dende payares hasta marzu. Les temperatures son tropicales moderaes y vientos del este predominen de marzu a payares. La tierra ye bien baxa y tien grandes atolones coralinos. La mayor elevación ye 5 m percima del nivel del mar.

**Llocalización**: Oceanía, grupu d'islles constituyíu por nueve atolones coralinos nel océanu Pacíficu sur, a metá de camín ente Ḥawai y Australia.

**Continente**: Oceanía.

**Superficie**:*Total*: 26 km² *Tierra*: 26 km² *Agua*: 0 km².

**Fronteres**: 0 km.

**Mariña**: 24 km.

**Clima**: Tropical moderáu con vientos del este (marzu - payares).Vientos del oeste y abondoses agües (payares - marzu).

**Terrén**: Bien poca altitú y atolones coralinos.

**Puntos estremos d'elevación**: puntu más baxu: océanu Pacíficu, 0 m
puntu más altu: Ensin nome, 5 m.

**Peligros naturales**: les severes nubes tropicales son rares, pero en 1997 hubo tres ciclones; la poca elevación de les islles facer bien sensibles al aumentu del nivel del mar.

**Ambiente - trataos internacionales**:acordies con: Cambéu climáticu, Protocolu de Kioto, Desertificación, Especies en peligru d'estinción, Nivel del mar, Descargues marines, Proteición de la capa d'Ozonu y polución
robláu pero ensin ratificar: Biodiversidá.

## Referencies
Xeografía de Vanuatu

Les **[[Islles Vanuatu]]** son una serie d'archipiélagos allugaos nel Océanu Pacíficu (antes llamaes Nueves Hébrides); son siquier unes 80 islles con una superficie total superior a los 14.000 km.

## Carauterístiques xeográfiques
Este ye un archipiélagu montascosu d'orixe volcánicu con estreches llanures costeres, el so mayor altor correspuende al monte Tabwemasana a 1.877 metros; más del 70% del so terrén son montes selvaxes, el 10% a cultivos y el restu a propiedaes privaes (son solo aproximamientos.

Poles estremes condiciones xeográfiques la población humana ta acutada d'agua potable y el so accesu ye casi nulu; gracies a los distintos alcuerdos internacionales de proteición a les zones verdes (nun puede llograse más llugar pa l'agua nes zones "urbanes", por cuenta de la llei de nun poder cortar arboles en grandes númberos).

## Clima
El clima de les islles ye más tropical, nos meses de xineru y abril asoceden los peligros de ciclones y tifones, polos vientos de sureste.

Amás de los problemes o peligros de los vientos o ciclones la población sufre l'actividá volcánica que se desenvuelve especialmente colos seísmos de menor intensidá.

## Referencies
Xeografía de Yeme

Yeme ta asitiáu n'Asia Occidental, na punta sur de la Península Arábiga, ente Omán y Arabia Saudita. Ta asitiáu na entrada del estrechu de Bab-el-Mandeb, que xune'l mar Roxu col Océanu Índicu (al traviés del Golfu d'Adén) y ye una de les víes marítimes más actives y estratéxiques del mundu. Yeme tien una superficie de 455.503 km², incluyendo les islles de Perim nel estremu sur del mar Roxu y Socotra na entrada del Golfu d'Adén. Les fronteres terrestres de Yeme sumen un total de 1.746 km: llenda con Arabia Saudita al norte (1.458 km) y con Omán al noreste (288 km). Al traviés de la islla de Socotra, Yeme tamién comparte llendes col canal de Guardafui y col mar de Somalia.

## Topografía

Yeme ocupa l'estremu sur de la placa arábiga. L'interior montascosu del país ta arrodiáu per estreches planes costeres al oeste, sur y este, y por desiertu d'altor al norte, a lo llargo de la frontera con Arabia Saudita. La Tihamah ye una llanura costera semidesértica de casi 419 km de llonxitú que discurre a lo llargo del mar Roxu y forma parte de la ecorrexón del desiertu de borrina costeru de la península arábiga. Les zones de monte tán travesaes por wadis, o valles fluviales, secos nos meses d'iviernu (Yeme nun tien ríos permanentes). El más destacáu ye'l Wadi Hadhramaut, nel este del país, que contién suelos aluviales y agües d'inundación nes sos partes altes, ente que la parte baxa ye estéril y apenes poblada. Tanto la rexón de la meseta oriental como'l desiertu del norte son calurosos y secos, con poca vexetación.

Nel Cuadrante Vacíu nororiental, los arenales dominen el paisaxe, siendo la mayor estensión de sable del mundu. Recibe poques o nenguna precipitación durante llargos periodos de tiempu, y la vexetación ye escasa. Los montes centrales son más secos que los del oeste por cuenta del efeutu sombra de lluvia, pero aún asina reciben abondo agua en años húmedos como pa cultivos abondosos. Les sos variaciones de temperatura diurnes tán ente les más elevaes del mundu: rangos de 30 °C de día a 0 °C pela nueche son normales. L'almacenamientu d'agua permite'l riegu y el cultivu de trigu y cebada, ente que los montes del oeste son célebres pol sorgu, el café y dalguna fruta tropical como plátanos y mangos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Deborah Berebichez

**Deborah Berebichez**  ye una doctora en física graduada en Stanford University y divulgadora de ciencia.

Na so tesis so la direición de George C. Papanicolaou y el físicu (1998) Robert B. Laughlin, Berebichez desenvolvió un nuevu métodu pa focalizar la onda electromagnética con estrema exactitú en tiempu y espaciu. L'aplicación d'esti métodu ye útil pa una transmisión segura de datos d'un puntu a otru de manera práutica.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Debbie Berebichez: ''Science of Everyday Life'' - Selbstdarstellung im "Science Blogue" - Deutsch
* Debbie Berebichez: ''Biographie''  auf ihrer Homepage "Science Babe"' English
* Interview with Debbie Berebichez  - (12 min Videu) 17. Oktober 2007 - MIEG (Media Information Exchange Group), N.Y. - English
* Debbie Berebichez: TechTalk - Menorca - 18. Juni 2009 - English
Xeografía de Xibuti

Xibuti ye un país nel este d'África, estremeru col Golfu d'Adén y el mar Roxu, ente Eritrea y Somalia. Les sos coordenaes son .

## Allugamientu
Xibuti comparte 113 km de frontera con Eritrea, 337 km con Etiopía y 58 km con Somalia (en total 508 km). Tamién tien 314 km de costes.

Tien un allugamientu estratéxicu cerca de les rutes marítimes más transitaes y cerca de los campos petrolíferos árabes. Xibuti ye tamién terminal del tresporte ferroviariu escontra Etiopía.

## Clima

El so clima ye mayormente templáu y secu, de desiertu.

## Territoriu

Montes nel centru del país dixebren una llanura costera y una pandu. El puntu más baxu ta en Lac Assal) y el más altu en Moussa Ali(). Nun hai tierra arable, riego, cultivos permanentes y hai oca cubierta forestal. L'escasu monte ta nos Montes Goda, especialmente nel Parque Nacional Day Forest. 9% del país ye tierra de pastura permanente (1993 est), polo tanto la mayor parte de Xibuti foi descrita como parte de la ecorrexón de la Pradería y carba xerófilos d'Etiopía, sacante por una franxa a lo llargo de la mariña del mar Roxu ye parte del desiertu costeru d'Eritrea, que destaca como una importante ruta p'aves de presa.

## Ambiente

Los peligros naturales inclúin terremotos, seques y ciclones ocasionales dende l'Océanu Índicu, que lleven fuertes agües ya hinchentes pasaxeros. Los recursos naturales inclúin enerxía xeotérmica. Un desaparente suministru d'agua potable y la desertificación son problemes actuales.

Xibuti forma parte d'alcuerdos internacionales de biodiversidá, cambéu climáticu, desertificación, especies amenaciaes, la CONVEMAR, proteición de la capa d'ozonu y contaminación de botes.

### Área
:*total:* 23,000 km²
:*tierra:* 22,980 km²
:*agua:* 20 km²

### Zona marítima
:*zona allegante:* 24 milles náutiques (44.4 km)
:*zona económica esclusiva:* 200 milles náutiques (370.4 km)
:*mar territorial:* 12 milles náutiques (22.2 km)

## Puntos estremos

* Puntu más al norte - Ras Doumera, Rexón de Obock
* Puntu más al norte (continental) - puntu onde la frontera con Eritrea entra nel mar Roxu, Rexón de Obock
* Puntu más al esta seición ensin nome de la mariña del mar Roxu al norte de Ras Bir, Rexón de Obock
* Puntu más al sur - allugamientu ensin nome na frontera con Etiopía, al oeste del pobláu d'As Ela, Dikhil (rexón)
* Puntu más al oeste - allugamientu ensin nome na frontera con Etiopía xusto al este del pobláu etíope d'Afambo, Dikhil (rexón)

Esti artículu foi creáu por aciu la traducción de :en:Geography_of_Djibouti (versión: http://en.wikipedia.org/wiki/Geography_of_Djibouti)

## Referencies
Shirley Ann Jackson

**Shirley Ann Jackson** FREng (5 d'agostu de 1946) ye una física d'Estaos Xuníos, y la decimoctava presidenta del Institutu Politéunicu Rensselaer. Recibió'l so Ph.D. en física nuclear nel Institutu Teunolóxicu de Massachusetts en 1973, convirtiéndose na primer muyer afroamericana en consiguir un doctoráu en MIT. Ye tamién la segunda muyer afroamericana de los Estaos Xuníos en llograr un doctoráu en física.

## Escolarización y vida temprana
Jackson nació en Washington D.C. Los sos padres, Beatrice y George Jackson, educar fuertemente y animaron na so escolarización. El so padre impulsó'l so interés na ciencia, ayudar colos sos proyeutos pa les sos clases de ciencia. Nel Institutu de Roosevelt, Jackson atendió a avanzaos programes en matemática y ciencia, y foi graduada en 1964 coles meyores calificaciones.

Jackson empezó clases en MIT en 1964, una de los venti alumnos afroamericanos y la única estudiando física teórica. Como estudiante, ella trabayó de voluntaria nel Hospital de Ciudá de Boston y tutorizó alumnáu nel Roxbury YMCA. Llogró'l so grau bachelor en 1968, escribiendo la so tesis sobre Física del estáu sólidu.

Jackson escoyó quedase en MIT pal so trabayu doctoral, en parte p'animar al alumnáu afroamericanu a presentase a la institución. Trabayó en Física de partícules pa la so Ph.D., que remató en 1973, siendo la primer muyer afroamericana en llograr un grau de doctoráu de MIT. La so investigación tuvo dirixida por James Young. Jackson ye tamién la segunda muyer afroamericana nos Estaos Xuníos en llograr un doctoráu en física.

## Carrera
Como investigadora postdoctoral de partícules subatómiques mientres la década de 1970, Jackson estudió y dirixó llaboratorios de física tantu n'Estaos Xuníos como Europa. 

## Referencies
Maurice Karnaugh

**Maurice Karnaugh**  foi un físicu y matemáticu d'Estaos Xuníos, meyor conocíu pol mapa de Karnaugh utilizáu nel álxebra de Boole.

## Biografía
Estudió matemátiques y física nel City College of New York (1944-1948) y treslladóse a la Universidá de Yale pa completar la so llicenciatura (1949), M.Sc. (1950) y Ph.D. en física con una tesis sobre La *Teoría de la Resonancia Magnética y duplicación de Tipo-Lambda n'Óxidu Nítrico* (1952).

Karnaugh trabayó nos Llaboratorios Bell (1952-1966), desenvolviendo'l mapa de Karnaugh (1954), según les patentes pa la codificación PCM y la codificación de circuitos lóxicos magnéticos. Más tarde, trabayó na División Federal de Sistemes d'IBM en Gaithersburg (1966-1970) y nel Centru de investigación Thomas J. Watson de IBM (1970-1989), estudiando les redes de interconexón multietapas.

Karnaugh foi escoyíu Fellow de IEEE en 1976, y ocupó un cargu axuntu na Universidá Politéunica de Nueva York nel campus Westchester 1980-1999.

Casó en 1970 con Linn Blank Weil y tenía dos fíos adultos, Robert y Paul del so primer matrimoniu.

## Publicaciones
* *The Map Method for Synthesis of Combinational Logic Circuits*, Trans. AIEE. pt I, 72(9):593-599, payares de 1953
* * A New Class of Algorithms for Multipoint Network Optimization*, IEEE Trans. Comm., mayu de 1976, pp.&nbsp;505–505
* *Issues in Computer Communications*, IEEE Trans. Comm., pp.&nbsp;495–498, 1972
* *Generalized quicksearch for expert systems*, in Proc. Artificial Intelligence for Applications, pp.&nbsp;30–34. 1992 
*

## Referencies

## Enllaces esternos
Sabrina Gonzalez Pasterski

**Sabrina Gonzalez Pasterski**  ye una física d'Estaos Xuníos, estudiante predoctoral en Chicago, Illinois. Completó los sos estudios nel Institutu Teunolóxicu de Massachusetts (MIT) y anguaño estudia na Universidá de Harvard. Recibió ufiertes de trabayu de Blue Origin, empresa aerospacial fundada por Jeff Bezos, y de la NASA.

## Biografía
De madre cubana, María González, y de padre d'Estaos Xuníos, Mark Pasterski, esta moza inxeniera autodidacta empezó a construyir un modelu d'aeronave con apenes doce años, en 2006. Terminó'l Cessna 150 en Canadá en 2007 y recibió la certificación en 2008. (MIT asistió cola certificación del aeroplanu d'un solu motor qu'ella construyó a partir d'un kit.) El so primer vuelu en solitariu foi nel aeroplanu referíu en 2009, dempués de ser autorizada pol so CFI Jay Maynard. Graduóse na Academia de Matemátiques y Ciencies d'Illinois en 2010. Jeff Bezos introducir na física. Los sos ídolos científicos inclúin a Leon Lederman, Dudley Herschbach y Freeman Dyson.

## Premios
* 2010, Illinois Aviation Trades Association Industry Achievement Award
* 2012, Scientific American 30 under 30
* 2012, Lindau Nobel Laureate Meetings Young Researcher
* 2013, MIT Physics Department Orloff Scholarship Award
* 2015, Forbes 30 under 30
* 2015, Hertz Foundation Fellowship

## Referencies

## Enllaces esternos
Helen Quinn

**Helen Rhoda Arnold Quinn**  ye una física australiana naturalizada d'Estaos Xuníos que les sos contribuciones na busca d'una teoría unificada pa los trés tipos d'interacciones de partícules (fuerte, electromagnética y débil) fueron reconocíos por dellos premios, incluyendo la Medaya Dirac del ICTP. En 2005 foi nomada Oficial d'Honor de la Orde d'Australia, «pol so serviciu a la investigación científica del campu de la física teórica y la educación» (el premiu yera honoríficu porque yá nun yera ciudadana australiana).

## Biografía
Estudió en Victoria (Australia) y cursó los sos estudios cimeros na Universidá de Melbourne antes de camudase a los Estaos Xuníos na so tresferencia a la Universidá Stanford. Recibió'l so Ph.D. de Stanford en 1967, nuna dómina en que menos del 2&nbsp;% de los físicos yeren muyeres. Fixo'l so trabayu posdoctoral nel DESY (Sincrotrón Alemán d'Electrones), allugáu en Hamburgu (Alemaña). Pasó otros siete años na Universidá de Harvard antes de tornar a Stanford, onde anguaño ye profesora de Física nel Stanford Linear Accelerator Center.

## Contribución a la física
Nel so llabor al llau de Howard Georgi y Steven Weinberg, demostró cómo los trés tipos d'interacciones de partícules (fuertes, electromagnétiques y débiles), que tienen distintes formes d'afectar la redolada qu'arrodia al ser humanu, vuélvense desaxeradamente similares a los procesos d'alta enerxía y asina los trés aspeutos podríen ser una única fuercia unificada. Tamién suxirió una posible simetría, non exacta, del universu (agora conocida como simetría Peccei-Quinn) pa esplicar cómo les interacciones fuertes pueden caltener simetría CP (la simetría ente materia y antimateria) cuando nun esisten les interacciones débiles. Una consecuencia d'esta teoría ye una partícula conocida como axión —qu'entá nun foi reparáu—, pero ye unu de los candidatos pa la materia escuro que trescala l'universu.

Esplicó cómo la física de los quarks puede utilizase pa predicir ciertos aspeutos ensin cubrir pola física d'hadrones (que son partícules feches de quarks), independientemente de la estructura del hadrón en cuestión (en collaboración con Enrico Poggio y Steven Weinberg). Esta propiedá útil agora conozse como la dualidá de quarks y hadrones.

Impartió charres públiques en dellos países sobre «la antimateria perdida», na que propón qu'esta área d'investigación ye prometedora. Tuvo un llargu compromisu cola educación. En California, trabaya con maestros de primaria y secundaria p'averar y emocionar la física a los estudiantes. Preside la Xunta d'Educación de la Ciencia del Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques (NAS) y participó en dellos de los sos estudios.
## Delles publicaciones
* con Yossi Nir, *The mystery of missing antimatter*, Princeton University Press 2008

* Quinn: ''The CP puzzle of the strong interactions''. En Dirac Lecture. 2001. 
* Quinn: ''B-Physics and CP Violation''. En Trieste Lectures. 2001. 
## Referencies
Sarah Frances Whiting

**Sarah Frances Whiting**  foi una astrónoma y física americana, profesora de delles astrónomes y astrónomos, incluyendo a Annie Jump Cannon.

## Biografía
Graduada na Universidá de Ingham en 1865. 

Sarah Whiting foi contratada por Henry Fowle Durant, presidente del Wellesley College, un añu dempués de l'apertura en 1875, como profesora de física. Constituyó'l departamentu de física y el departamentu de física esperimental de grau en Wellesley, segundu d'esti tipu nel país.
Por solicitú de Durant, atendió conferencies en MIT daos por Edward Charles Pickering. Este convidó a Whiting a reparar dalgunos de les téuniques nueves que se taben aplicando a astronomía, como la espectroscopia.

En 1880, Whiting empezó a enseñar un cursu d'Astronomía Aplicada en Wellesley.

En 1895, como menta la biografía d'Annie Jump Cannon,
Un momentu especialmente apasionante vieno cuando los periódicos de Boston informaron del descubrimientu del Rontgen o rayos-X en 1895. L'alumnáu en físiques d'aquellos díes siempres van recordar el celu con que Whiting instaló un tubu Crookes y esfrutaba coles primeres fotografíes llograes de monedes dientro d'un monederu y güesos dientro de la carne.
Ente 1896 y 1900, Whiting ayudó a la Universidá Wellesley a crear l'Observatoriu Sarah Elizabeth Whitin, del cualella foi la primer direutora .

Tufts Universidá dio un doctoráu Honorisa Whiting en 1905.

Retirar de Wellesley en 1916 y foi Profesora Emérita hasta la so muerte en 1927. Ta soterrada nel Cementertio Machpelah en -y Roy, en Nueva York.

## Publicaciones
Sarah Whiting escribió'l llibru de testu Daytime and evening exercises in astronomy, for schools and colleges.

Tamién escribió munchos artículos de divulgación sobre Astronomía, incluyendo: 

"Use of Graphs in Teaching Astronomy", "Use of Drawings in Orthographic Projection and of Globes in Teaching Astronomy", "Spectroscopic Work for Classes in Astronomy","The Use of Photographs in Teaching Astronomy", "Partial Solar Eclipse, June 28, 1908", Solar Halos, "A Pedagogical Suggestion for Teachers of Astronomy", "Priceless Accessions to Whitin Observatory Wellesley College", "The Tulse Hill observatory diaries (abstract)", and "The Tulse Hill observatory diaries", as well as the obituary for Margaret Lindsay Huggins, "Lady Huggins".

Describe la so esperiencia como "muyer física" nel periódicu del Wellesley College tituláu "Les esperiencies d'una muyer física"

## Llogros
**Premios y nomamientos:**
* 1883 Miembru d'Asociación americana pal Adelantu de Ciencia (AAAS)
* 1905 Honoris doctoráu, Tufts Universidá
**Puestos llaborales:**
* 1876-1912 Profesora de Físiques, Wellesley Universidá
* 1900-1916 Direutora, Whitin Observatoriu, Wellesley Universidá 
* 1916-1927 Profesora Emérita, Wellesley Universidá **Educación:**
* AB Ingham Universidá 1865

## Referencies

## Enllaces esternos
* Sarah Frances Whiting: A foremother of American women physicists
* Women in Meteorology Before World War II
* Women in Astronomy: A Comprehensive Bibliography
Linda A. Morabito

**Linda A. Morabito-Kelly** (tamién conocida como "Linda Hyder" según la publicación na serie "Planetes", parte II, de la BBC) desempeñóse como emplegada nel Llaboratoriu de Propulsión a chorru de les misiones espaciales Voyager y como inxeniera de vuelu pal *"Sistema de Procesamientu de Navegación per Imaxe Óptica*" (ONIPS poles sos sigles n'inglés).

El 8 de marzu de 1979, ente que Morabito esaminaba les fotografíes del primer alcuentru de la nave espacial Voyager 1 cola lluna más próxima a Xúpiter, Ío, reparó una nube d'unos 300 quilómetros d'altor qu'aparentemente s'esprendía de la superficie del satélite. Esta foi la primer vegada na hestoria en que foi detectáu vulcanismu activu fora de la Tierra.

Más tarde, Linda convirtióse en xerente de desenvolvimientu de programa na Sociedá Planetaria.

## Referencies
 

## Enllaces esternos
Espacial Temes: Voyager - hestories detrás de les Misiones.
Cecilia Helena Payne-Gaposchkin

**Cecilia Payne-Gaposchkin**  foi una astrónoma anglo-americanu, quien, nel añu 1925, na so Tesis de Doctoráu (Ph.D) propunxo que les estrelles tán compuestes principalmente por hidróxenu. Esti trabayu foi consideráu nel so momentu como "*la más brillosa tesis doctoral escrita nunca n'astronomía*".

## Biografía
Cecilia Payne nació'l 10 de mayu de 1900 na ciudá de Wendover, perteneciente al condáu de Buckinghamshire n'Inglaterra. Foi una de les trés fíos de Emma Leonora Helana y Edward John Payne, un músicu ya historiador londinense.

Estudió primeramente botánica, física y química na Universidá de Cambridge. Ante la imposibilidá de consiguir un títulu ellí por cuenta del so sexu, abandonó Inglaterra nel añu 1922 col enfotu de vivir n'Estaos Xuníos, que la so nacionalidá acabó llogrando en 1931. En 1925 convertir na primer persona en llograr un doctoráu nel área d'astronomía nel Radcliffe College (anguaño parte de Harvard) y facer gracies a la so disertación sobre “atmósferes estelares, una contribución al estudiu d'observación de les altes temperatures en capar inversores d'estrelles” (*Stellar Atmospheres, A Contribution to the Observational Study of High Temperature in the Reversing Layers of Stars*). L'astrónomu Otto Struve caracterizó'l trabayu de Cecilia como: “de xuru la tesis doctoral n'Astronomía más brillosa de la hestoria”. Aplicó la teoría de la iónización desenvuelta pol físicu Meghnad Saha pa poder rellacionar esautamente la clasificación espectral de les estrelles coles sos temperatures absolutes. La tesis estableció que'l hidróxenu yera'l componente principal de les estrelles.

Nun viaxe posterior al traviés d'Europa nel añu 1933 conoció al astrofísicu rusu Sergei I. Gaposchkin n'Alemaña. Ayudólu a consiguir un visáu a los Estaos Xuníos y casáronse en marzu de 1934, llegando a tener trés neños. Payne-Gaposchkin siguió siendo una científica activa mientres tola so vida y pasó tola so carrera académica en Harvard. Mientres delles décades nun tuvo un puestu oficial ellí, hasta qu'en 1938 concedióse-y el títulu de “astrónoma”. En 1956 foi la primer muyer n'algamar el puestu de profesora acomuñada en Harvard, y más tarde foi la primer muyer en dirixir ellí un departamentu.

## Honores
;Premios
* Premiu Annie J. Cannon n'Astronomía (1934)
* Llectura del *Henry Norris Russell* de l'American Astronomical Society (1976)
;Nomes a oxetos estelares nel so honor
* Asteroide (2039) Payne-Gaposchkin

## Cites
:El pagu del científicu nuevu ye la emoción de ser la primer persona na hestoria del mundu que ve o entiende daqué. Nada puede comparase con esa esperiencia… El pagu del científicu vieyu ye la sensación d'haber vistu cómo una vaga esquisa convertir nun paisaxe maxestoso.
::—Cecilia Payne-Gaposchkin

## Referencies

## Enllaces esternos
* http://www.harvardsquarelibrary.org/biographies/cecilia-payne-gaposchkin-3/

### Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 

### Obituarios
* 
* *Physics Today* **33** (1980) 64
* QJRAS '''23''' (1982) 450
Margaret Geller

**Margaret J. Geller**  ye una astrónoma y profesora norteamericana. Trabaya como Astrónoma Senior nel Observatoriu Astrofísicu Smithsonianu, y escribió numberosos artículos y producíu curtiumetraxes científicos, ganadores de premios. 

Ta interesada en faer mapes alrodiu de la distribución del misteriosu allugamientu de la materia escuro nel universu, el halo de la nuesa galaxa, la Vía Láctea, pa entender l'enllaz ente la historia de la nuesa Galaxa y la historia del Universu, faer mapes de recímanos de galaxes pa entender como dichos sistemes desenvolver na historia del Universu, y midir ya interpretar la signatura de la formación d'estrelles nel espectru de galaxes pa entender l'enllaz ente la formación d'estrelles nes galaxes y el so ambiente. Dirixe un programa llamáu SHELS.

En 1989, afayó la llamada Gran Muralla conxuntamente con John Huchra basada nos datos del cambéu del movimientu del colloráu de la CfA Redshift Survey.

## Referencies

*Páxina de Geller nel sitiu del Centru Astrofísicu Harvard-Smithsonian
Mary Albertson

**Mary Ann Albertson**  nacida **Mary Ann Mitchell**, foi una botánica, curadora, y astrónoma d'Estaos Xuníos. 

De 1904 a 1914, curó'l memorial de Maria Mitchell, alcontráu na isla Nantucket, Massachusetts. El so trabayu ellí cubrió tanto'l naciente Departamentu de botánica como l'Observatoriu astronómicu. Nesi Departamentu, curó'l Herbario vexetal de Nantucket, en conmemoración del amor del so primu Mitchell pola flora. 

Finó en 1914 na islla Nantucket.

La fía de Albertson, Alice Owen Albertson foi l'autora del llibru 'Nantucket Wildflowers' (G. P. Putnam' Fíos,1921).

## Referencies

## Enllaces esternos
Lisa Randall

**Lisa Randall**  ye una física teórica d'Estaos Xuníos, especializada na física de partícules y cosmoloxía. Trabayó en dellos de los modelos de teoría de cuerdes que traten d'esplicar el funcionamientu íntimu del universu. La so contribución más conocida nesti campu ye'l modelu de Randall-Sundrum o modelu RS publicáu en 1999 xunto con Raman Sundrum.
Foi la primer muyer n'ocupar un puestu nel departamentu de física de la Universidá de Princeton y la primer muyer Física Teórica nel MIT y na Universidá de Harvard.

## Educación
Nacida nel barriu de Queens en Nueva York, consiguió'l primer premiu nel concursu de talentos científicos Westinghouse de 1980, a la edá de 18 años. Llicenciada (BA) en Harvard en 1983 y doctorada en física de partícules en 1987 so la direición de Howard Georgi. Entró a formar parte de l'Academia Americana d'Artes y Ciencies en 2004. Foi nomada pola revista Newsweek nel númberu "Who's next" de xineru de 2006 como "una de les más prometedores físiques teóriques de la so xeneración"

## Trabayu
En 2010, Lisa Randall investiga sobre física de partícules y cosmoloxía na Universidá de Harvard, onde trabaya como profesora de física teórica. La so investigación se focaliza nes partícules elementales y les fuercies fundamentales, incluyendo una variedá de modelos que suponen espacios con delles dimensiones adicionales, siendo'l más conocíu'l modelu de Randall-Sundrum. Tamién trabayó en campos como la supersimetría, el modelu estándar, la inflación cósmica o la relatividá xeneral.
El so llibru "Warped Passages", subtituláu: "Desentrañando los misterios de les dimensiones ocultes del universu" foi incluyíu na llista de los 100 llibros más notables del añu 2005 pol New York Times.

En llogrando'l so doctoráu en Harvard, exerció como profesora nel MIT y na Universidá de Princeton antes de volver a Harvard en 2001.

## Reconocencies

* En 2003 recibió'l Premiu Caterina Tomassoni y Felice Pietro Chiesesi de la Universidá de Roma.
* Mientres 2004 foi la físca teórica más citada de los cinco años anteriores.
* En 2006 recibió'l Premiu Klopsted de l'Asociación Americana de Profesores de Física (AAPT).
* En 2007 foi nomada pola Revista Time como una de les 100 Persones Más Influyentes na seición "Científicos y Pensadores".

## Bibliografía
* 
* *Universos ocultos: Un viaxe a les dimensiones extras del cosmos*. Editorial Cantil, 2011. ISBN 978-84-15277-38-5
* *El descubrimientu del Higgs*. Editorial Cantil, 2012. ISBN 978-84-15689-16-4
* *Llamando a les puertes del cielu*. Editorial Cantil, 2013. ISBN 978-84-15689-91-1
* *La materia escuro y los dinosaurios: La sorprendente interconectividad del universu.* Editorial Cantil, 2016. ISBN 978-84-16748-11-2
## Ver tamién
* Modelu de Randall-Sundrum

## Referencies

## Enllaces esternos

* La so páxina web na Universidá de Harvard 
* 
* Entrevista n'Espansión por Benjamín G. Rosado, 2017
* Entrevista n'inglés
Annie Jump Cannon

**Annie Jump Cannon**  foi una astrónoma d'Estaos Xuníos que'l so trabayu de catalogación foi fundamental pa l'actual clasificación estelar.

## Vida

Annie Cannon nació'l 11 d'avientu de 1863 en Dover, Delaware, EE.&nbsp;UU. La so madre, Mary Cannon, foi quien aguiyó a Annie el gustu pola astronomía. Asistió al Wellesley College, onde estudió física y astronomía. Amás dedicó parte del so tiempu a realizar midíes espectroscópicas. Mientres más de diez años nun exerció l'astronomía, hasta 1894, dempués de la muerte de la so madre, cuando empezó como profesora júnior de física mientres estudiaba astronomía nel Radcliffe College.

## Trabayu

Dende'l Harvard College Observatory y como miembru del grupu de les Ordenadores de Harvard afayó 300 estrelles variables y collaboró na preparación del catálogu estelar Henry Draper. Escribió *Bibliography of Variable Stars Comprising 60.000 Cards*.

Foi responsable de la coleición de fotografíes astronómiques de Harvard College Observatory, en 1911, pero namái foi nomada como profesora regular d'astronomía en 1938. Morrió'l 13 d'abril de 1941 en Cambridge, Massachusetts.
Una collaboradora temprana so foi Cecilia Helena Payne-Gaposchkin.

## Principales reconocencies
* 1921, doctoráu honorariu de la Universidá de Groningen
* 1925, primer muyer en recibir un doctoráu honorariu de la Universidá d'Oxford
* Primer muyer escoyida como oficial de la Sociedá Americana d'Astronomía
* El cráter llunar Cannon lleva esti nome nel so honor.
* L'asteroide (1120) Cannonia lleva'l so nome.
* 1931, primer muyer en recibir la Medaya Henry Draper
* Miembru de la Real Sociedá Astronómica

## Ver tamién
* Astrónomos y astrofísicos notables
* Física y terapia

## Referencies

* George Greenstein, 1993, "The Ladies of Observatory Hill," *American Scholar*, 62: 437-446
* Nancy J. Veglahn, *Women Scientists*, 1991 in literature, Facts on File, ISBN 0-8160-2482-0
Ordenadores de Harvard

Les **Ordenadores de Harvard** foi un grupu de muyeres que realizó significatives meyores na clasificación de datos astronómicos depués de que Edward Charles Pickering (direutor del Harvard Observatory dende 1877 hasta 1919) decidiera contratar a muyeres pa procesar datos d'estrelles. Ente estes muyeres atopábense Williamina Fleming, Annie Jump Cannon, Henrietta Swan Leavitt y Antonia Maury. Esti grupu de muyeres foi conocíu como les *Ordenadores de Harvard*, anque entós daquella la comunidá científica llamar despectivamente el "Harén de Pickering".

Fueron diversos los factores que llevaron a Pickering a tomar la decisión de contratar muyeres en cuenta de homes. Ente elles taba'l fechu de que les muyeres nesa dómina percibíen un salariu considerablemente menor que'l d'un home, colo cual podía contratar delles muyeres col mesmu dineru que contrataría un solu home. Esto foi una considerancia importante una y bones la cantidá de datos astronómicos que precisaben procesar devasaba les capacidaes del observatoriu.

La primera contratada foi Williamina Fleming, quien yá trabayaba como sirvienta pa Pickering, y tomó la so nueva asignación con muncha eficiencia, polo que Pickering taba conforme col so trabayu. Cuando'l Harvard Observatory recibió en 1886 una arrogante donación de la vilba de Henry Draper, Pickering decidió contratar más muyeres pal so personal, poniendo a Fleming como la encargada del grupu.

Como resultancia del trabayu de les *Ordenadores de Harvard*, Pickering publicó en 1890 el primer Catálogu Henry Draper, con más de 10.000 estrelles clasificaes acorde al so espectru. Pickering decidió entós contratar a Antonia Maury, graduada del Colexu Vassar, pa reclasificar dalgunes de les estrelles. Maury decidió dir más allá, ameyorando y rediseñando el sistema de clasificación pero que, finalmente publicáu en 1897, foi ignoráu pola comunidá científica del momentu. Depués d'esto, Pickering decidió contratar a Cannon, una graduada del Colexu Wellesley, pa clasificar les estrelles del hemisferiu sur. Al igual que Maury, Cannon tamién terminó rediseñando el sistema de clasificación del espectru y desenvolvió l'Esquema de Clasificación de Harvard, que ye la base del sistema utilizáu anguaño.

Henrietta Swan Leavitt reparó que toles estrelles na Nubes de Magallanes tán a casi la mesma alloña que la tierra, lo que la llevó a afayar la direuta rellación ente'l periodu de les Estrella variable Cefeida y el so rellumu intrínsecu. Esti descubrimientu llevó al entendimientu modernu del tamañu del universu, y les Cefeidas Variables siguen siendo la ferramienta esencial pa midir distancies cosmolóxiques.

Magar dalgunes de les muyeres del personal de Pickering taben graduaes en astronomía, el so salariu yera similar al d'un trabayador masculín ensin oficiu. Ganaben aproximao ente 25 y 50 centavos la hora, más qu'una muyer trabayando nuna fábrica, pero menos qu'una oficinista.

## Referencies

## Ver tamién
Antonia Maury

**Antonia Caetana de Paiva Pereira Maury**, más conocida como *Antonia Maury*,  foi una astrónoma d'Estaos Xuníos que diseñó un nuevu sistema de clasificación estelar que sería la base de l'astrofísica moderna.

## Biografía
Antonia Maury naz en Cold Spring on Hudson, Nueva York (EE.XX.), nel senu d'una familia de científicos: el so güelu yera l'astrónomu John William Draper, el so tíu'l médicu y tamién astrónomu Henry Draper y el so primu'l oceanógrafu Matthew Maury. Recibió una esmerada educación (especialmente científica) nel Vassar College so la direición de la reputada astrónoma Maria Mitchell, graduándose en 1887.

Dos años dempués, ingresa nel observatoriu astronómicu de Harvard como una de la múltiples muyeres *[[Ordenadores de Harvard]]* qu'emplegaba dicha institución por realizar un llabor con un salariu tres veces inferior al d'un home. Maury llueu destacaría afayando la segunda estrella binaria conocida Beta Aurigae y determinar el periodu de la estrella Mizar.

Sicasí, llueu empezó a tener discrepancies tanto metodolóxiques como científiques col direutor del centru Edward Charles Pickering. Maury consideraba que'l sistema de clasificación d'espectros estelares qu'emplegaba l'observatoriu yera demasiáu simple, polo que diseñó un nuevu sistema más complexu con nuevos grupos y numberoses subdivisiones que s'utilizaben pa describir l'apariencia física de les estrella.

Les sos diferencies con Pickering fueru insalvables y Antonia Maury abandona definitivamente l'observatoriu en 1896 y dedícase a la enseñanza. Sicasí, Maury publica les sos resultaos y conclusiones (un exame de 5.000 fotografíes que tomaben cuasi 700 estrelles del hemisferiu norte) que fueron estudiaes pol astrónomu danés Ejnar Hertzsprung. Este emplegó les subdivisiones de Maury pa llevar a cabu del Diagrama de Hertzsprung-Russell, yá que daba la posibilidá d'estremar les estrelles superxigantes de les normales o nanes.

En 1918 vuelve a Harvard so la direición d'otru astrónomu, y siguió el so llabor hasta la so xubilación y 1948.

En 1943, el catálogu Henry Draper revisar pa incorporar les idees d'Antonia Maury. Un añu dempués, l'American Astronomical Society concéde-y el Premiu Annie Jump Cannon.

Muerre en Dobbs Ferry, Nueva York.

## Eponimia
* El cráter llunar Maury lleva esti nome na so memoria, honor compartíu col so primu, el marín del mesmu apellíu Matthew Fontaine Maury (1806-1873).

## Referencies

## Enllaces esternos

* http://www.sheisanastronomer.org/index.php/history/antoniamaury
Indostán

L**'Indostán** o como suel ser llamáu tamién, **[[península]] del Indostán** o *península indostánica*, ye'l nome históricamente orixinal pa la rexón del subcontinente indiu, qu'abarca India, Paquistán, Bangladex, Sri Lanka, les Maldives, Bután y Nepal. El so pasáu históricu coleutivu puede ser esplicáu pola *“Civilización India”* (sinónimu de *Civilización indostánica*), y rexunta a estos países estremándolos del restu del continente asiáticu. 

El términu *Indostán* foi bien usáu mientres los sieglos XVII, XVIII y XIX, güei ye de menor usu. Axetivízase *indostánicu* y el xentiliciu ye *indostánicu*, *indostánica* ya *indostánico*.

## Orixe del términu
Etimológicamente, provién del hindi-urdú: *Hindustān* (ɦɪndʊˈstaːn) que de la mesma deriva del persa: *hindu* (ríu Indo) y *-stān* (llugar) como una referencia a la *tierra de los indios*.

El términu *Indostán* foi usáu históricamente dende los antiguos perses. La inscripción más antigua atópase en Naqsh-e Rostam, na Persia del s.III mientres el reináu de Sapor I, como referencia a los pobladores de la rexón del Indo baxu dominiu persa. Sicasí los naturales del Indostán llamaben a la so rexón ''Djambou-Wypa'' (Isla del árbol yambu) o *Barathak-Handa* (Reinu de Bhāaguarón).

## Indostánicu
La adjetivización de Indostán a ***indostánicu*** da llugar a los siguientes conceutos:
***[[indostánicu|Idioma indostánicu]]**: Rellacionáu cola llingua indoeuropea más importante de la rexón y que diera llugar al hindi y al urdú como resultáu de la separación cultural ente hindús y musulmanes.
***Civilización indostánica**: Rellacionáu cola Cultura del Indo, la civilización más antigua de la rexón. Llámase-y tamién *Civilización india*, pero ye más fayadizu llama-y *indostánica*, pos se desenvolvió principalmente nel territoriu del actual Paquistán nuna dómina anterior a les invasiones indoaries. Darréu, mientres el Periodu védicu, la civilización estender hasta'l Ganges.
***Cultura indostánica**: D'usu actual y históricu rellacionáu col arte, música indostaní y otres espresiones culturales y nun área equivalente a la Llanura Indo-Gangética o al norte de la India. 
***Península indostánica**: Tola rexón puede ser considerada una península. Cuando s'especifica la parte triangular del al sur, llámase-y dacuando península del Decán. 
***[[Placa Índica|Placa indostánica]]**: Más conocida como placa índica. Ye la placa tectónica que forma parte de la placa Indoaustraliana y qu'abarca tola rexón del Indostán incluyendo a Birmania, Andamán y parte del océanu Índicu.

## Otros usos
*Indostán, pueblu del departamentu de Amazones (Colombia).
* En Panamá, tiense'l costume de llamar "indostán" o "hindostán" a cualquier persona natural de la India, por estensión, dacuando tamién s'aplica a árabes y xudíos.

## Ver tamién
* Subcontinente indiu
* Sur d'Asia
* Indostánicu

## Referencies

## Enllaces esternos
*Rexón del Indostán
Territoriu nacional

Col nome de **[[territoriu]] [[nación|nacional]]** conocer al conceutu xeográficu que se refier a la porción de superficie que pertenez a un determináu país y sobre la cual un Estáu exerz soberanía. Esti criteriu non yá trátase d'un espaciu terrestre, qu'ocupa persones o habitantes d'esa zona sinón tamién d'unu aereu y d'otru marítimu, en casu que'l país tenga mariñes. El territoriu nacional ta entendíu dientro de les fronteres d'una nación, y ta sometíu al so imperiu (como colonies y posesiones) y suxetu a la so xurisdicción (como buques de guerra y edificios de les representaciones diplomátiques que se topen permanentes nel estranxeru).

El territoriu nacional estremar en diverses entidaes subnacionales, que pueden ser, por casu, llocalidaes, ciudaes, provincies y rexones. Estes divisiones políticu-alministratives suelen cuntar con una alministración llocal que, quiera que non, respuende a l'alministración nacional, anque bien el grau d'autonomía d'estes divisiones depende de la llexislación de cada país.

## Otros conceutos
El términu tamién ye o foi usáu pa diversos territorios subnacionales de dellos países, tales como Arxentina, Brasil, Colombia, Estaos Xuníos, Méxicu, Venezuela, ente otros. Estos territorios supónense un nivel políticu-alministrativu más baxu d'entidá territorial que les yá configuraes.

## Referencies

## Enllaces esternos
*
La Vieya'l Monte

**La Vieya'l Monte** ye un personaxe mitolóxicu de la tradición oral de los pueblos del monte de Lleón. Trátase d'una figura bondosa que dexa escondíos regalos o la merienda a los neños y pastores por distintos llugares del monte, como chozos o corrolades.

Nos últimos años tase resignificando la figura de la Vieya del Monte p'afaela a les fiestes navidiegues.

## Véyase tamién
* L'Anguleru
* Apalpador
* Olentzero
* Los Reis Magos

## Referencies
Humpy Koneru

**Humpy Koneru**  ye una axedrecista india.

Na llista de la FIDE de les meyores xugadores, publicada en xunetu de 2008, asítiase nel segundu llugar con una puntuación de 2622, siendo la segunda muyer en superar los 2600 puntos d'ELO.

El 2001 ganó'l Campeonatu mundial xuvenil femenín d'axedrez. El 2002 estableció un récor mundial al convertise na muyer más nueva en llograr el títulu de Gran Maestru a la edá de 15 años, 1 mes y 27 díes

El 2006 participó nel Campeonatu Mundial Femenín siendo esaniciada na segunda ronda. El 2008 volvió participar en dichu campeonatu pero a pesar de ser la favorita foi esaniciada en semifinales pola china Hou Yifan.

## Ver tamién
* Axedrez

## Referencies

## Enllaces esternos
Hou Yifan

**Hou Yifan** (; ) ye una axedrecista china que tien el títulu de Gran Maestru y ye l'actual campeona del mundu d'axedrez femenín, que llogró al vencer a Mariya Muzychuk por 6-3 nel match apostáu en Lviv, Ucraína ente'l 1 y 18 de marzu de 2016. Acordies cola llista d'ELO de la FIDE publicada en setiembre del 2014, tien una puntuación de 2663, siendo la tercer muyer que supera los 2600 puntos de Elo. Esta puntuación déxa-y ocupar el primer llugar ente les axedrecistes menores de 25 años y, a pesar de la so curtia edá, el segundu a nivel femenín, siendo superada solo por Judit Polgár y per delantre de Humpy Koneru.

## Carrera

Dende los 6 años empezó a xugar axedrez. Nel Campeonatu del Mundu Femenín 2008 apostáu del 28 d'agostu al 18 de setiembre de 2008 en Nalchik, la capital de Kabardino-Balkaria (Federación Rusa) Hou Yifan llegó a la final, instancia en cual perdió ante la rusa Aleksandra Kosteniuk por un marcador de 2.5 a 1.5.

## Marques
Nel 2007, convertir na xugadora más nueva en ser la Campeona Nacional de China.
Ye la muyer más nueva de la hestoria en consiguir el títulu de Gran Maestru, que-y foi dau n'agostu del 2008 a los 14 años y 7 meses.
El 24 d'avientu de 2010 Hou Yifan convertir en campeona del mundu al ganar nes partíes de desempate a Rouen Lufei, con esto llogra bater la marca de campeona del mundu más nuevu de la hestoria, tanto en categoría masculina como femenina, con tan solo 16 años d'edá.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Datos de la FIDE de Hou Yifan
*
Olga Rubtsova

**Olga Nikoláyevna Rubtsova** (en rusu: Ольга Николаевна Рубцова), (Moscú, 20 d'agostu de 1909 - ibíd., 13 d'avientu de 1994), foi una xugadora d'axedrez soviética, Gran Maestru Femenín, cuarta Campeona del Mundu d'axedrez femenín, y primer Campeona del Mundu d'axedrez per corréu.

## Resultaos destacaes en competición
Rubtsova foi cuatro veces Campeona femenina de la Xunión Soviética (URSS), en 1927, 1931, 1937 y 1948. Foi segunda nel Campeonatu del mundu de 1950, un puntu per debaxo de Ludmilla Rudenko, ganando'l títulu en 1956 percima de Rudenko y de Yelizaveta Býkova nun tornéu triangular celebráu en Moscú. En 1958 perdió'l títulu contra Býkova nun alcuentru individual a catorce partíes, onde quedó 8,5 a 5,5 (+4 -7 =3).

Mientres yera campeona del mundu, participó, representando a la URSS y faciendo equipu cola Maestra Internacional Femenina Kira Zvorykina, na I Olimpiada d'axedrez femenina, que tuvo llugar en setiembre de 1957 en Emmen (Países Baxos), onde l'equipu soviéticu quedó primero (de 21 equipos). Rubtsova fixo 9,5 puntos en 14 partíes (+6 =7 -1). Rubtsova tamién xugó na modalidá d'axedrez per correspondencia, y convirtióse na primer Campeona del mundu nesta modalidá en 1972; foi segunda nel siguiente campeonatu, perdiendo'l títulu contra Lora Yákovleva nel desempate, y quinta nel terceru. Hasta 2006, foi la única persona, ente homes y muyeres, que fuera Campeona del mundu en dambes modalidaes del axedrez (por sexu y per correspondencia). La so fía, Yelena Fatalibekova, tamién Gran Maestra Femenina, siguió cola tradición familiar y foi Campeona de la URSS en 1974 y candidata el títulu mundial.

## Notes y referencies

## Enllaces esternos

*  
* Partíes d'Olga Rubtsova en www.362chess.com 
* Olga Rubtsova en www.olimpbase.org
Antoaneta Stefanova

**Antoaneta Stefanova** (en búlgaru: Антоанета Стефанова) (Sofía, Bulgaria, 19 d'abril de 1979) ye una xugadora d'axedrez búlgara.

Antoaneta Stefanova tien el grau de Gran Maestru Femenín d'axedrez y foi campeona mundial femenina. Foi la docena muyer en consiguir la corona mundial, llográndola en 2004 nun tornéu por eliminatories apostáu por 64 xugadores en Elistá, Kalmukia y reconocíu pola FIDE. 

Na llista de xineru de 2008 tenía un ELO de 2.464 que la asitia nel puestu 24 de la clasificación femenina. En xineru de 2003 llogró una puntuación de 2.560, namái superada por cuatro muyeres na historia (Judit Polgár, Zsuzsa Polgár, Xie Jun y Konery Humpy) ya igualada por Maia Chiburdanidze y Alisa Galliamova.
Stefanova empezó a xugar al axedrez con namái 4 años y recibió la so primer lleición del so propiu padre, Andon Stefanov, un artista. Cola so hermana mayor, Liana, Antoaneta empezó a ameyorar y a los siete años, Stefanova llogró'l títulu de campeona de Sofía. 

En 1992 participó na so primer olimpiada en Manila, Filipines, onde ganó dos partíes, perdió otros dos y en dos llogró tables. En 1997 Stefanova asitiar ente les 10 meyores muyeres del mundu per primer vegada. Llogró'l so títulu de Gran Maestru en xunu de 2003, títulu que namái otres 10 muyeres teníen.

Xugó col equipu de Bulgaria en cinco causes, la primera en Manila en 1992, con namái 13 años. En 2000 participó na olimpiada d'Istambul, Turquía, col equipu masculín de Bulgaria. En 2002 llogró en Varna, Bulgaria, el Campeonatu d'Europa femenín. Na edición de 2007 apostada en Dresde, Alemaña, remató en segundu llugar tres Tatiana Kosintseva.

## Ver tamién
* Axedrez

## Referencies

## Enllaces esternos
*Datos de la FIDE de Antoaneta Stefanova
*
Anna Ushenina

**Anna Ushenina** (; ) ye una axedrecista ucraína, campeona mundial d'axedrez dende payares de 2012.

## Vida
Ushenina vive en Kharkiv, onde nació. Determináu que la moza Ushenina desenvolvería talentos intelectuales y creativos, la so madre introducir nel axedrez a la edá de siete años, xunto cola pintura y la música. Convertir nuna de les neñes ucraínes (menores de 20), campeona n'apenes 15 años d'edá. Munches de les sos habilidaes nel axedrez fueron autodidactes, anque en 2000-2002, estudió axedrez na escuela de deportes Kharkov de la reserva olímpica. Mientres esti periodu, el so entrenador foi'l Maestru Internacional Artiom Tsepotan. Darréu recibió más entrenamientu nun centru especialista en Kramatorsk.

## Referencies

*
*Interview (in Russian) 
*Olimpbase - Olympiads and other Team event information

## Enllaces esternos

*FIDE profile