Texas

**Texas** o **Texes** ye un estáu de los Estaos Xuníos. foi'l ventenu octavu n'algamar la Xunión, en 1845, depués de nueve años d'independencia. 

El términu "seis banderes de Texas" provién de los múltiples países que reclamaron el territoriu. España foi'l primer país européu que, nel ámbitu del virreinatu mexicanu, tuvo'l territoriu texanu. Francia afirmó establecer una colonia en Texas, que sería de lo más efímeru. Como socesor de la corona española, Méxicu foi propietariu llexítimu del territoriu hasta 1836, cuando un grupu d'inmigrantes saxones s'alzó n'armes, proclamando unilateralmente una República independiente." Esto facilitó la posterior anexón en 1845 per parte d'Estaos Xuníos como l'"estáu númberu 28." La Intervención de los Estaos Xuníos en Méxicu dio llugar a una guerra ente Méxicu y Estaos Xuníos en 1846, con derrota mexicana. Tres d'ello, Texas sería otru de los estaos que se sumaron a los Estaos Confederaos d'América, con calter de miembru.

A principios de 1900, el descubrimientu de pozos de petroleu empecipió una puxanza económica nel estáu. Texas diversificóse económicamente. Cuenta con una creciente base na alta teunoloxía, la investigación biomédica y la educación cimera. El so PIB estatal ye'l segundu más altu de los Estaos Xuníos.

La capital de Texas ye Austin, anque la ciudá más poblada ye Houston. La flor del estáu ye l'altramuz de Texas (*Lupinus texensis*); el páxaru del estáu ye'l cenzontle o sinsonte (*Mimus polyglottos*, *Mockingbird* n'inglés), la mascota ye l'armadillu y la comida típica ye'l chili con carne.

## Historia

Texas se jacta d'haber vistu flamear seis banderes sobre la so tierra: la Flor de lliriu de Francia, y les banderes nacionales d'España, Méxicu, la República de Texas, los Estaos Xuníos d'América y los Estaos Confederaos d'América.

Tres una curtiu pero intensa colonización d'anglosaxones (munchos de los cual nin siquier nacieren n'América), qu'introducieron illegalmente esclavos negros, los nuevos texanos declararon la so independencia en 1836; esto desaguó nuna guerra na que Méxicu perdió'l so territoriu. Darréu, Texas incorporóse a los Estaos Xuníos d'América n'avientu de 1845, y reclamó la posesión de la franxa entendida ente los ríos Bravo y Nuez. Esto provocó una guerra ente los Estaos Xuníos y Méxicu, que concluyó col tratáu de Guadalupe-Hidalgo, pol cual esti postreru perdió la mayoría de les sos posesiones al norte del Ríu Grande, incluyendo l'Alta California. Escontra la década de 1850 Texas recibió gran cantidá d'inmigrantes mexicanos atrayer poles oportunidaes del que aportaría a unu de los estaos más prósperos de la Unión y con grandes recursos naturales.

Texas xunióse a los Estaos Confederaos d'América en 1861 en contra de la voluntá del gobernador Samuel Houston, por cuenta de que yera un estáu esclavista y polo tanto foi unu de los once estaos rebalbos que se dixebraron de la Unión. Mientres la Guerra de Secesión, los reximientos texanos atacaron ensin ésitu'l territoriu de Nuevu Méxicu y más tarde fueron ganaos por una invasión federal procedente de Colorado.

Dempués de la guerra, Texas foi sometíu a la llei marcial federal pa imponer la Reconstrucción. Sicasí, tolos esfuercios federales p'asegurar los derechos llegales de los negros, enantes esclavizados, fracasaron, y los texanos anglosaxones asesinaron a munchos de los negros qu'intentaron entamase políticamente. Como otros estaos del sur de EE.XX., Texas fixo un estáu apoderáu por completu pol partíu demócrata.

Dende la década de 1930, Texas xubió n'importancia por causa del descubrimientu y esplotación del petroleu. La población creció a saltos por causa de la inmigración d'otros estaos y tamién la llegada de munchos inmigrantes de Méxicu y otros países hispanofalantes. Esti aumentu de poder políticu y económicu dio un importante papel a texanos como Lyndon Johnson y George W. Bush, el que sirvieron como presidentes de los EE.XX. Dende la presidencia de Richard Nixon, la dominación demócrata de Texas cesó, y empezó un movimientu republicanu hasta güei, siendo na actualidá'l centru del poder republicanu nos EE.XX.

### Los indíxenes en Texas
Los indíxenes que vivieron della vegada dientro de les fronteres del Texas actual inclúin a los pueblos apache, atakapan, caddo, comanche, cheroqui, kiowa, tonkawa, wichita, y karankawa de Galveston. Anguaño, hai tres pueblos indios federalmente reconocíos que moren en Texas: l'alabama-coushatta, el kickapoo y el pueblu de Ysleta Del Sur. La mayor parte d'estos grupos indíxenes fueron esterminaos o abrasaos dempués de l'anexón a los Estaos Xuníos d'América.

El conquistador español Álvar Núñez Cabeza de Vaca foi'l primer européu que trió territoriu texanu'l 6 de payares de 1528.

## Demografía

Según los datos del censu del 2010, l'estáu texanu cuenta con una población de 25.145.561 habitantes. Esto conviértelo nel segundu estáu más pobláu de la nación solo por detrás de California. La distribución racial ye la siguiente: 84,14% blancu; 12,09% negru; 3,62% asiáticu; 0,17% nativu ḥawaianu o isleños del Pacíficu; y 1,1% amerindiu o nativu d'Alaska. D'éstos el 35,31% son d'orixe hispanu. Texas ye unu de cuatro estaos norteamericanos nos que nun son mayoría les persones d'orixe anglosaxón (los otros son California, Nuevu Méxicu y Ḥawai). La población d'orixe llatín/hispanu ye la de más rápida crecedera.

Los grupos étnicos más numberosos de Texas son: mexicanu (25,3%), alemán (10,9%), afroamericanu (10,5%), inglés (7,2%), y escocés-irlandés (7,2%).

### Llingua
Texas nun tien declaráu nengún idioma oficial, magar la llingua más falada ye'l inglés, emplegada pol 68,8% de la población. En segundu llugar ta'l español, por cuenta de que Texas foi parte integrante del Virreinatu de la Nueva España mientres la mayor parte de la so historia, y de Méxicu mientres unes década tres la so independencia. L'idioma español ta n'alza por cuenta de la importante inmigración de mexicanos ya hispanos d'otros países. Anguaño l'español fálalu'l 27% de la población. En contraste, el restu de los idiomes rexistraos polos habitantes del estáu, un total de 143, les fala menos del 1% de la población.

### Ciudaes y árees metropolitanes

Texas ye l'únicu estáu nos Estaos Xuníos que tien tres ciudaes con más d'un millón d'habitantes na llista de les diez ciudaes más poblaes na nación: Houston, Dallas y San Antonio. Austin y Fort Worth tán ente les 20 más poblaes. Les 12 ciudaes más grandes de Texas según el censu del 2010 or 2014 son:

# Houston (pob. 2.099.451) (2010)
# San Antonio (pob. 1.436.697) (2014)
# Dallas (pob. 1.197.816) (2010)
# Austin (pob. 865.504) (2014)
# Fort Worth (pob. 812.238) (2014)
# El Paso (pob. 649.121) (2010)
# Arlington (pob. 365.438) (2010)
# Corpus Christi (pob. 305.215) (2010)
# Plano (pob. 259.841) (2010)
# Laredo (pob. 236.091) (2010)
# Lubbock (pob. 229.573) (2010)
# Irving (pob. 216.290) (2010)

L'área metropolitana de la coope ye la más grande de Texas y la cuarta más grande de la nación dempués de les de Nueva York, Los Ángeles y Chicago. Esta conurbación inclúi 6 de les 12 ciudaes más poblaes del estáu. Les 10 árees metropolitanes más grandes de Texas según los datos del censu del 2007 son:

# Dallas–Fort Worth–Arlington (pob. 6.145.037) (Inclúi les ciudaes de Plano, Garland y Irving.)
# Houston–Sugar Land–Baytown (pob. 5.539.949)
# San Antonio (pob. 1.842.217)
# Austin-Round Rock (pob. 1.513.615)
# El Paso (pob. 736.310)
# McAllen-Edinburg-Mission (pob. 700.634)
# Corpus Christi (pob. 415.810)
# Brownsville–Harlingen (pob. 387.717)
# Beaumont–Port Arthur (pob. 379.640)
# Killeen–Temple (pob. 351.322)
# Coope City (pob. 200.520)

## Gastronomía

Les comíes oficiales de Texas ye'l chili (chili con carne) consideráu tex-mex, el mex-mex, el platu southern, y la barbacoa. Tamién s'atopa rexones onde'l platu criollu y cajún ye popular, como nel Este de Texas.

## Condaos

Texas tien 254 condaos, más que cualesquier otru estáu de los Estaos Xuníos. Cada condáu gobiérnase por una corte de comisiones (inglés: *commissioners court*), y un xuez del condáu (*county judge*). Cada condáu tien una capital (*county seat*), y un palaciu de xusticia (*courthouse*).

## Referencies