Astúricu

L**'astúricu** foi una llingua paleohispánica del tueru indoeuropéu falada por los antigos astures nel so territoriu, y conocida poles inscripciones epigráfiques, y topónimos y teónimos tresmitíos poles fontes clásiques.

## Rellación con otres llingües
Ún de los mayores problemes nel momentu d'asignar l'astúricu a una familia llingüística dala, ye'l so asitiamientu ellí onde confluin los ámbitos de les dos úniques llingües indoeuropées de la Península Ibérica, de les que nos llegáren testos escritos . Esto ye, el lusitanu y el celtíberu. Asina, les sos carauterístiques dirixen dacuandu nún u otru sen, ensiendo el caltenimientu o perda del fonema /P/ la principal isoglosa pa xebrar dambes llingües. Con tou, la mayoría de los autores afiten pal astúricu un aniciu célticu, y darreú dello, lu encuadren xunta les llingües vecines de los Vettones, Cántabros, Galaicos y Vacceos, nel nomáu subgrupu Hispanu-celta occidental. Endientro d'élli, l'astúricu nun dexa de presentar trazos orixinales que-y dan el so fustaxe propiu.

## Consonantismu

#### Consonantes indoeuropées
* ***p** > **p**?: Esti ye'l trazu que mayores duldes ufre, pues xunta claros exemplos de conservación, paecen dase casos d'escaezu. Valen pal primer casu los exemplos de **Progeneo** 'pariente, allegáu'  **b**: L'astúricu tresformaba en /b/ el fonema billabial aspiráu indoeuropéu /bʰ/, trazu que lu asemeya mesmu al lusitanu qu'al celtibéricu, pero que lu xebraba del Llatín que facía esti grupu en /f/. Asina amuesen los astures **Bergidum** 'llugar en altu'  **d**: Trazu esti que lu avera a les llingües celtes y lu xebra del llatín que fay un resultáu /f/. L'angüañu ríu Dobra y antiguu **Dubra** 'riu fondu'  **b**: La oclusiva llabio-velar /gʷ/ camudó a /b/. Concuaya asina col lusitanu, celtibéricu y llatín. **Bovecius** 'como un büe'  **d**: Mesmu resultáu que nel conxuntu indoeuropéu occidental **Dēua** 'diosa' (güe ríos y regatos de nome Deva)  **t**: Mesmu resultáu que nel conxuntu indoeuropéu occidental **Tritio** 'terceru'  **kw**: Asina y dende un conxetural *equos 'caballu'  **w**: Mesmu resultáu que nel conxuntu indoeuropéu occidental **Vernesga** 'Bernesga'  **z**: Avérase al celtibéricu cola fechura fricativa. Asina, **Zoela** 'celestial'  **w**: La perda concueya col galu y conséñase en **Vacoria** 'la que tien dos exércitos', nome propiu que tien que ponese en rellación colos galos vocorios, petrucorios y tricorios (de dos, cuatro y tres exércitos). Asina, wacoria hubo d'entamar dende *dwa-coria, onde espéyase'l numberal femenín en célticu britónicu uā 'dos'  **t(t)**: trazu común nel hispánicu (ex. Vettones  **s(s)**: Ye esti un trazu común col Celtíberu y Celta insular, que lu xebra del Llatín. Asina vese nos **Dessonkos**, onde albídrase l'indoeuropéu *dekswo ‘sur, derecha’. L'Astur concuaya col resultáu de la ciudá vaccea de Dessobriga  **s(s)**: trazu común al célticu y llatín. **Conso**  **s(s)**: **Cosso**  **ll**: Trazu común nel indoeuropéu occidental. Asina, **Collacinos** de la ciudá Colla-ka o Colla-ntium' onde albídrase l'ellementu *colla 'llomba' (Llatín collis  **bl**: Ye carauterística intermedia ente'l Celtícu común (con escaezu de /p/) y el Lusitanu y llatín (con caltenimientu). Conséñase'n **Ablonnio** 'brétigu'  **br**: Vese'n **Cabruagenigos** 'la xente de Cabruageno'  **n...m**: Ye esti un trazu célticu conseñáu na deidá **Nimmedus** 'sagráu'  **nt** y ***dʰn** > **ndʰ**: Ye trazu común al Célticu y Llatín, conseñáu nos mons **Vindios** 'albos'  **-g-**: sonorización de les oclusives sordes intervocáliques. Son exemplos **Bovegio** / **Bovecio**, **Vago** / **Vaco**, **Degantia**  -ago: **Seddiago**  **-d-**: sonorización de les oclusives sordes intervocáliques dentales. Asina en Nimmedus  **-Ø-**: Dáse nos grupos o(w)a: **Noanios** 'novenu' = Novanios  **-g-**: Mesmu que los Cántabros y a la escontra del Galaicu, dase tendencia a la conservación de la /-g-/ enantes de vocal. Asina conséñase **Bergidom**  **a**. Mesmu resultáu pal celta y llatín. **abia** 'ríu'  **ā** con posible desendolcu secundariu **ae**: Asina en **Brigaetium** = Brigātium  **e**. **Bergidum** 'llugar en altu'  **ī**. Per conocíu trazu del célticu gracies al exemplu rix 're' en oposición al llatín rēx, y presente'n **Sīlo** 'seruga, fíu'  **i**. **Virio** 'homiegu'  **o**. **Borma**/**Porma** 'Puerma'  **ā**. De nuevu carauterísticu trazu célticu conseñáu en la ciudá de **Baedunia** = Bādunia 'balneariu'  **a**. La llarinxal indoeuropea, representada por H, collorea en /a/. Asina, **Elano** 'ciervu'  **ē**. Mesmu que nel celta común, xebra al astúricu del llatín (que reduz el diptongu en /ī/) y del celtíberu (que guarda el vieyu diptongu /ei/). Asina el ríu **Deva** 'diosa'  **ou** con desendolcu secundariu en **u**. **Lucocadia** 'fortaleza? alba'  **ri**. La fechura vocálica en /ri/ de la sonante llíquida en grau cero r̥ ye un resultáu célticu dafechu, a la escontra del llatín que vocaliza'n /or/ /ur/. **Brigaetium**  **an**. La fechura vocálica en /an/ de la nasal en grau cero n̥ ye tamién un resultáu célticu, a la escontra del llatín que vocaliza'n /en/. Asina, **Arganticaenos** igüau sobre **argantom** 'plata'  **am**. Mesma fechura vocálica en /am/ de la nasal en grau cero m̥ a la escontra del llatín /em/. Asina, la deidá **Degantia** `décima'  **i**. Asina en **Vinicos**  **e**. Ye esti un desendolcu exclusivu del astúricu, que foi vistu por Prosper. La autora afita-y al fenómenu un aniciu célticu rellacionau col abrimientu del proto-celta /i/ cuando nun-y sigue una vocal palatal: **Tillegus** = Tillicus (en Dijon), **Careca** = Carica (en Soria, Ávila y Toledo), **Ableca** = Ablicos (en Cáceres), **Lougeos**  **a(...)a**. Per conocíu fenómenu célticu d'armonía vocálica nomáu como llei de Joseph, y conseñáu indireutamente nel topónimu de güe Sanabria < **Sanabriga** 'castru vieyu' < *sena-bʰr̥gʰ-eh₂, y que opónse a Senabria (Viseu) y Xiabre (Pontevedra) < *sena-bʰr̥gʰ-s

## Morfoloxía
No que cinca a la morfoloxía o cadarma de les pallabres, malpenes conocemos dellos casos de los nomes en tema -o. 

* Nominativu singular en **-os**. **viros** 'el home'. Célticu común viros.

* Xenitivu singular en **-i**. **viri** 'del home'. Célticu común viri.

* Xenitivu plural en **-om**. **virom** 'de los homes'. Célticu común virom. 
Les xentilidaes de la mena ablaidacorum, cilurnigorum, viromenigorum, son xenitivos plurales llatinos igüaos sobre anteriores xenitivos astures *Cilurnigom, *Viromenigom, etc. D'estamiente Medugeno nun yera de la xente de los Cilurnigos sinón de la xente de los Cilurnos. 

* Dativu singular en **-ue**. **virue** 'pal home'. Célticu común virui.

* Dativu plural en **-ubos**. **virubos** 'pa los homes'. Célticu común virobo.

## Vocabulariu curtiu

## Notes

## Referencies

## Ver tamién
* Llingües indoeuropees
* Llista de pallabres indoeuropees