Asturianu occidental

**Asturianu Occidental** ye'l nome de la modalidá llingüística del asturianu propia de les tierres asturianes occidentales ente los ríos Navia y Nalón, y norte de la provincia de Lleón.

## Llendes

* **[[Asturies]]**: El xebru col asturianu central ye una llinia cuasi reuta que xune de norte a sur los conceyos de Muros y Quirós. El ríu Navia xébralu de la fala del Eo-Navia.

* **[[Lleón]]** fálase asturianu occidental nos conceyos de Babia y norte de Ḷḷuna (Faza B) y nos conceyos de Ḷḷaciana y Ribas de Sil (Faza D).

## Faces llingüístiques
Dacordies col consonantismu, Diego Catalán xebra l'Asturianu occidental en cuatro faces:

### Faza A. Tierres baxes del este
Algama Muros, Candamu, Grau, Cuideiru, Proaza y Pravia. Vocalismu común de Occidente y consonantismu propiu de les fazes centrales: 


/éi, óu/: *veiga, cantéi, touro, cantóu*.
/ié-ya/ yara/yera, ya/y, /ué-uá-uó/ *puablu-pueblu-puoblu*.
-u-us, -i -is, -a/-as // u-os, -u-es. -a/-es: *gatu/gatus, fonti/fontis, vaca/vacas*. En dellos llugares (Pravia o Cuideiru) señálase fuerte tendencia a las vocales finales zarraes /-i, -u/.
-oriu o, -oria que concueya coles fales centrales: *Cobertoria, taladraoria, casoriu*.
/ll/ pa los derivaos de /l-, -ll-, pl-, kl-, fl-/: *lluna, valle, llave, llover, llama*. Nun siendo n'interior de pallabra onde /y/: ayalga.
/ñ/ pa /-nn-/: *cabaña*; y frecuencia de /ñ/ inicial: *ñarbasu, ñarigón*.
/ch/ viniente de /kt, ult/: *trucha, cuchu, munchu*.
/y/ viniente de /ly, k'l/: *muyer, vieya*. Particularidá d'esta faza ye que /-y-/ tres vocal palatal pueé desapaecer: *viea - vieya, abea - abeya, ouvea - ouveya, ourea - oureya*.


Nel planu morfolóxicu conséñase en dellos llugares (Santianes de Pravia) casos de concueyamientu de sustantivos femeninos con axetivos en /-u/, lo qu'indica estensión p'hacia Occidente de la oposición continuo / /discontinuo: La tierra ta ricudíu. Endientro d'esta faza alcuéntrase la faliella de Cuideiru nomada pixuatu.

### Faza B. Tierres altes del este
Algama Quirós, Teberga, Proaza y caltria nes tierres lleoneses de Babia y norte de Ḷḷuna.


El vocalismu concueya no fundamental cola faza A. Ha señalase menor tendencia a vocales zarraes finales /i, u/, entá que nun hay uniformidá ente les parroquies. Quirós amuesa mayor bayura de finales /e, o/ ú non esisten finales en -us/-un *comierun*, *xatus*, que siéntense como pronunciaciones teberganes.
-oriu o, -oria que concueya coles fales centrales: *Cobertoria, taladraoria, casoriu*.
/ḷḷ/ en cuenta de /ll/ de la faza anterior: *ḷḷuna, vaḷḷe, ḷḷave, ḷḷover, ḷḷama*. Nun siendo n'interior de pallabra onde /ch/: *achalga*.
/-n-/ en cuenta de /-ñ-/: *pena, cabana, farina*.
Mesmo que na faza D, resultáu /ch/ para /ly, k'l/: *mucher, viecha*.
Únicu nel conxuntu del Asturianu; /ts/ pa /kt, ult/: *cutso, mutso, otso, cotse*.


Nesta faza establezse la llende del diptongu ya/yas; concreto en Teverga, nun siendo ya conocíu en Quirós (sacantes les parroquies de Bermiego, Ricao y Faeo). La faliella de Quirós o quirosán tien trazos ermunos y orixinales que-y dan dello personalidá endientro la faza.

### Faza C. Tierres baxes del oeste
Valles baxos de Cangas del Narcea, Tinéu y Ḷḷuarca. Faza con islles de faza D.


Vocalismu que concueya coles faces anteriores. Hay mayor númberu de diptongos decrecientes per aciu de la vocalización de ciertes consonantes finales en grupu interior. *nueite, truita, muitu*.
-oiru o, -oira con metátesis de /i/: versatoriu> *versadoiro, Cubertoira*.
Consonantismu que concueya cola faza A pa /y/ procedente de /ly, k'l/: *muyer, vieya*.
Consonantismu que concueya cola faza B na solución /ḷḷ/: *ḷḷuna, vaḷḷe, ḷḷave, ḷḷover, ḷḷama*. Nun siendo n'interior de pallabra onde /y/: *ayalga*.
Coesistencia de resultaos /ch/ y /ḷḷ/ enicial pa los grupos /pl, kl, fl/: *chuver* / *ḷḷover*.
Enxertu duna /u/ pol influxu de /w/ na sílaba viniente: *augua*, *lleugua*, *yeugua*, *fraugua*, *senauguas* 'enagües' etc..
Nesta faza, estremu ente les contraiciones conxunción más artículu *nu* 


### Faza D. Tierres altes del oeste
Inclúi Somiedo, Brañes de Cangas del Narcea, Degaña y caltria peles tierres lleoneses de Ḷḷaciana y Ribas de Sil, amás de los enclaves de la faza C.
Vocalismu y consonantismu que concueya cola faza C, nun siendo el resultáu /ch/ procedente de /ly, k'l/ en mucher, navacha, y de /-cl-, -pl-, y -fl-/: achalga, mesmo que na faza B. Endientro d'esta faza alcuéntrase la faliella de Trabáu en Degaña y nes collaciones d'Il Bau y A Estierna dambes n'Ibias nomada tixileiru.
 

Los entamos pa la clasificación de les fales de la faza occidental apaecen nel cuadru:

## Carauterístiques vocáliques y consonántiques
*Variedá d'apertura vocálica nos diptongos: *puerta, puorta, puarta*, *puertu, puortu, puartu* 
*Caltenimientu de la diptongación orixinal (*ou, ei, au, oi*): *cousa, queisu, augua, miradoiru/miradoriu*
*Plural masculín en -us (salvo en Lleón ya'l conceyu de Quirós). Anque esta fórmula almítese na fala espontánea y oral, según les *Normes Ortográfiques* pídese la non escritura d'esta fórmula
*Zarramientu y/o apertura de les vocales non tóniques (nun se reflexa na escritura, como nel anterior): *l'harmanu* (escríbese "l'hermanu"), *custieḷḷa* (escríbese "costieḷḷa")
*Esistencia d'un fonema esclusivu del astur-llionés ya del italianu conocíu como "ḷḷe vaqueira* que s'esparde pelos sodialeutos B, C, y D, y el norte de Lleón. Ta nes pallabres con palatización de la ele del entamu (ḷḷuna, ḷḷeite/ḷḷeitse) y la intervocálica (fueḷḷe, costeḷḷar). 
*El fonema yy ye propio de brañes vaqueires y ye únicu d'equí en tol mundu. Ta nes pallabres qu'en castellán tán palatizaes (llover, llano): yyover, yyanu y nes que n'asturianu tienen 'y' reemplazando a la jota castellana (muyer, conceyu): muyyer, conceyyu. Asina como nos pronomes '-y, -yos/-ys): -yye, -yyes (*diu-yye, cayóu-yyes > dio-y, cayó-yos* 

*Infinitivu verbal en -are/-ere/-ire n'Asturies en fasteres altes (breñes so too) y en Lleón y Zamora.
*Presencia d'epéntesis antihiáticas (correyu) (salvo n'Asturies)
*Posesivos: "mieu/miou, mia; mieus/mious, mías (míes); tou, tua; tous, tuas (tues); sou, sua (sue); sous, súas (sues)" (salvo nos conceyos de Teberga y Quirós onde los posesivos son los mesmos que'l normativu anque s'añede los femininos.

== Textos ==
Cuatro ḷḷobus baxonun pul vaḷḷe de Ḷḷaciana. Fuonun diciendu a Sumiedu ḷḷume, ḷḷeite, ḷḷinu, ḷḷana. Unu d'eiḷḷus baxou esplayase iḷḷina xunta Santibañe de la Ḷḷomba onde afayou una ugüeya y díxu-ye: - Ugüeya vou añuesgate que teu muita fame.
- ¿Agora mesmamente que tou criandu dous fiyus? Déixalu pa más p'alantre, y entoncias nun pundréi reparu dengún.
El ḷḷobu aceptou-y el reḷḷatu y dexouse cunvencere. Creyéu güenus lus aḷḷegatus de la ugüeya, dexóula y fouse rabu ente piernas pur si n'outra parte yera muxor recibidu. A lus poucus días, vulviéu a purfiare untavía cun más fame. La ugüeya repitióu-y las razones y ón sacou outras nuevas. El ḷḷobu nun se cunvencía, y la ugüeya propuso q'unus carneirus y una yegua que pacían nu Cutáu, dieran sou faḷḷu n'aquel pleitu: Si debía añuesgala ensin asperare más, u si tenería obligación de deixala hasta ver lus fiyus criaus. *'Faza C**.

Lus gochus pasaban cuasi tou'l día nu campu la Cuérguila. La xente ḷḷevábalus pula mañana ya pula tardiquina cada unu recuchía el dél. A lus guchinus prestába-ḷḷes muitu tar pur aiḷḷí, purque yara un bon ḷḷugare pa fuzare na ḷḷueza ya revulcáse. 
El tíu Carape mandaba tous lus días la sua gocha que tinía siete guchinus. Peru'n día que marchóu pal ríu Pedrosu pur un carráu de ḷḷeña tardóu muitu ya nun chegóu a buscare la gocha antis d'escurecere. Yara de nueite piechu cuandu la gocha quixu dáse cuenta tinía delantre un ḷḷubazu arregañándu lus culmieḷḷus ya metiéndu-ḷḷe miedu a eḷḷa ya lus guchinus. Entre lus gochus ya'l ḷḷobu había una presa que diba dar a un mulín. Ya dixu la gocha: - Ḷḷobu, asperaba pur ti, pa que me pasaras lus guchinus. Si nun me los pasas póngome a gruñire ya vien el mieou amu ya mátate. Peru si m'ayudas a pasálus, doíte pa ti'l furón. **Faza D. Cangas del Narcea'''.

## Referencies