Stephen Hawking

**Stephen William Hawking** ()  foi un físicu teóricu, astrofísicu, cosmólogu y divulgador científicu británicu. Los sos trabayos más importantes hasta la fecha consistieron n'apurrir, xunto con Roger Penrose, teoremes al respective de les singularidaes espaciotemporales nel marcu de la relatividá xeneral, y la predicción teórica de que los furacos negros emitiríen radiación, lo que se conoz anguaño como radiación de Hawking (o dacuando radiación Bekenstein-Hawking).

Yera miembru de la Real Sociedá de Londres, de l'Academia Pontificia de les Ciencies y de l'Academia Nacional de Ciencies d'Estaos Xuníos. Foi titular de la Cátedra Lucasiana de Matemátiques (Lucasian Chair of Mathematics) de la Universidá de Cambridge dende 1979 hasta la so xubilación en 2009.

Ente les numberoses distinciones que-y foron concedíes, Hawking foi honráu con dolce doctoraos *[[honoris causa]]* y foi gallardoniáu cola Orde del Imperiu Británicu (grau CBE) en 1982, col Premiu Príncipe d'Asturies de la Concordia en 1989, cola Medaya Copley en 2006 y cola Medaya de la Llibertá en 2009.

Hawking padecía una enfermedá motoneuronal rellacionada cola esclerosis llateral amiotrófica (ELA) que foi agravando'l so estáu col pasu de los años, hasta dexalo casi dafechu paralizáu, y forzólu a comunicase al traviés d'un aparatu xenerador de voz. Tuvo casáu en dos ocasiones y tuvo tres fíos. Algamó ésitos de ventes colos sos trabayos divulgativos sobre Ciencia, nos qu'alderica sobre les sos propies teoríes y la cosmoloxía polo xeneral; estos inclúin *[[A Brief History of Time]]* (*curtia historia del tiempu*, n'asturianu), que tuvo na llista de *[[best-seller]]s* del *[[The Sunday Times]]* británicu mientres 237 selmanes.

## Primeros años y educación
Nació'l 8 de xineru de 1942 n'Oxford, llugar al qu'espresamente se movieron los sos padres, Isobel Hawking y Frank Hawking, investigador biolóxicu, buscando una mayor seguridá pa la xestación del so primer fíu, yá que Londres atopábase baxo l'ataque de la Luftwaffe. Tien amás dos hermanes menores, Philippa y Mary, y un hermanu adoptáu, Edward.

Dempués de la nacencia de Stephen, la familia volvió a Londres, onde'l so padre encabezaba la división de parasitoloxía del National Institute for Medical Research. En 1950 treslladóse a St Albans, onde allegó al institutu pa moces de St Albans (qu'almitía mozos hasta la edá de 10 años) y a los 11 años camudó al colexu homónimu, onde foi un bon estudiante anque non brillosu.

Nun primer momentu, Hawking quixo estudiar matemática na Universidá, inspiráu pol so profesor, pero'l so padre quería qu'aportara al University College d'Oxford, como él fixera. Al nun esistir un profesor de matemátiques naquel momentu, nel *college* nun aceptaben estudiantes d'esa disciplina, polo que Hawking matriculóse en ciencies naturales y consiguió una beca. Una vegada nel University College, especializóse en física. El so interés nesa dómina centrábase na termodinámica, la relatividá y la mecánica cuántica. Mientres la so estancia n'Oxford, tuvo nun equipu de remu, deporte que según él mesmu ayudábalu a solliviar la so terrible aburrición na universidá. El so tutor de física, Robert Berman, dixo darréu en *[[The New York Times Magazine]]*: "Solo bastába-y saber que podía faese daqué y él yera quien a faelo ensin mirar cómo otros lo faíen... De xacíu, la so mente yera dafechu distinta de les de los sos coetáneos."

Los vezos académicos de Hawking taben lloñe d'impresionar, lo que púnxose de manifiestu na resultancia del so exame final, na frontera ente los honores de primera y segunda clase, lo que faía necesariu un "exame oral". Berman dixo de la prueba oral:

Dempués de recibir el so títulu de grau n'Oxford en 1962, fixo los sos estudios de posgráu nel Trinity Hall de Cambridge. Llogró'l so doctoráu en física en Cambridge en 1966 y tien más d'una docena de títulos honorarios.

## Carrera

### De 1962 a 1975

Al poco de llegar a Cambridge, empezó a desenvolver síntomes d'esclerosis llateral amiotrófica (ELA), un tipu d'enfermedá motoneuronal que-y fadría perder la mayor parte del so control neuromuscular. Mientres los sos primeros dos años en Cambridge nun se reconocía a sigo mesmu, pero dempués de que la enfermedá estabilizárase y cola ayuda del so tutor médicu, Dennis William Sciama, volvió trabayar nel so doctoráu de física.

A finales de la década de 1960, él y el so colega de Cambridge, Roger Penrose, aplicaron un nuevu y complexu modelu matemáticu creáu a partir de la teoría de la relatividá xeneral d'Albert Einstein. Esto llevó a Hawking, en 1970, a probar el primeru de los sos "dellos teoremes de singularidá", qu'aproven una serie de condiciones abondes pa la esistencia d'una singularidá espaciotemporal nel espaciu-tiempu. Esti trabayu amosó que, lloñe de ser intereses matemáticos que solo apaecen en casos especiales, les singularidaes son una carauterística bastante xenérica de la relatividá xeneral.

Hawking foi unu de los más nuevos en ser escoyíu miembru de la Royal Society, en 1974. Esi mesmu añu, visitó'l Institutu de Teunoloxía de California (Caltech) pa trabayar col so amigu, Kip Thorne, qu'impartía clases ellí. Hawking sigue teniendo rellación con Caltech, pos pasa ellí un mes cada añu dende 1992.

### De 1975 n'adelante
El so trabayu con Brandon Carter, Werner Israel y D. Robinson foi un bon emburrión pal teorema de non pelo de John Archibald Wheeler, que postula que tou furacu negru descríbese dafechu coles sos propiedaes de masa, momentu angular y carga eléctrica. Depués d'analizar emisiones de rayos gamma, Hawking suxirió que dempués del *[[Big Bang]]* formáronse diminutos furacos negros primitivos. Xunto con Bardeen y Carter, propunxo les cuatro lleis de la termodinámica de los furacos negros, trazando una analoxía cola termodinámica. En 1974, calculó que los furacos negros debíen de crear y emitir térmicamente partícules subatómiques, lo qu'anguaño se conoz como radiación de Hawking, hasta que gasten la so enerxía y s'evaporen.

Hawking desenvolvió en collaboración con James Hartle un modelu topolóxicu nel que'l universu nun tenía fronteres nel espaciu-tiempu, reemplazando la singularidá inicial de los modelos clásicos del Big Bang por una rexón asemeyada, el Polu Norte: nun puede viaxase al norte del Polu Norte al nun haber una llende. Anque nun principiu la propuesta ensin fronteres predicía un universu zarráu, los alderiques con Neil Turok fixéron-y dase cuenta de que l'ausencia de fronteres ye consistente con un universu non zarráu.

En 2006, xunto con Thomas Hertog de la CERN, Hawking propunxo una teoría basada na *top-down cosmology*, según la cual l'universu nun tenía un únicu estáu inicial, y que d'ende, los físicos nun tienen de pretender formular una teoría qu'esplique la configuración actual del universu sobre la base d'un estáu inicial en concretu. 

Hawking foi'l profesor Lucasiano de la Universidá de Cambridge mientres trenta años, dende 1979 hasta la so xubilación el 1 d'ochobre de 2009. Dempués convertiríase en direutor d'investigación nel Centru pa Cosmoloxía Teórica de la universidá de Cambridge. Ye tamién miembru del Gonville y Caius College y ostenta la distinguida cátedra d'investigación nel Institutu Perimeter de Física Teórica de Waterloo, Ontario.

En 2009 participó nun homenaxe a Carl Sagan auspiciáu pola discográfica de Jack White, Third Man Records. A la venta'l 6 de payares, el setenta y cinco aniversariu de la nacencia del astrónomu, «A Glorious Dawn» parte de fragmentos del programa divulgador de Sagan **', musicalizaos por [[John Boswell]] y a los que s'añedió la voz de Hawking.

== Reconocencia ==



El 19 d'avientu de 2007 desvelóse una estatua de Hawking, obra d'[[Ian Walters]], nel Centre for Theoretical Cosmology de la Universidá de Cambridge. Ente los edificios nomaos nel so honor atópense'l Muséu de Ciencia Stephen W. Hawking en [[San Salvador]], el ''Stephen Hawking Building'' en Cambridge, y el Stephen Hawking Centre nel [[Institutu Perimeter de Física Teórica]] en Canadá. En 2002, dempués d'una votación abierta a tol Reinu Xuníu, la [[BBC]] incluyólu na so llista de [[100 Greatest Britons]].

=== Principales premios y distinciones ===
* 1975: [[Medaya Eddington]]
* 1976: [[Medaya Hughes]], concedida pola [[Royal Society]] «poles sos distinguíes contribuciones a l'aplicación de la relatividá xeneral a l'astrofísica, especialmente al comportamientu de la materia altamente condensada».
* 1979: [[Medaya Albert Einstein]]
* 1981: [[Medaya Franklin]]
* 1982: comendador de la [[Orde del Imperiu Británicu]]
* 1985: [[Medaya d'oru de la Real Sociedá Astronómica]]
* 1986: miembru de l'[[Academia Pontificia de les Ciencies]]
* 1988: [[Premiu Wolf]] [[Premiu Wolf en Física|en Física]]
* 1989: [[Orde de los Compañeros d'Honor]]
* 1999: Premiu [[Julius Edgar Lilienfeld]] de l'[[American Physical Society]]
* 2003: Premiu Michelson Morley de la [[Universidá Case Western Acute]]
* 2006: [[Medaya Copley]] de la [[Real Sociedá de Londres]]
* 2008: [[Premiu Fonseca]] de la [[Universidá de Santiago de Compostela]]
* 2009: [[Medaya Presidencial de la Llibertá]], la más alta condecoración civil d'Estaos Xuníos.
* 2012: Premiu Especial de Física Fundamental, el gallardón científicu con mayor dotación económica del mundu.

== Obra ==

Hawking trabayó nes lleis básiques que gobiernen l'universu. Xunto con [[Roger Penrose]] amosó que la [[Relatividá especial|Teoría Xeneral de la Relatividá]] d'[[Albert Einstein|Einstein]] implica que l'espaciu y el tiempu han de tener un principiu nel Big Bang y un final dientro de [[Furacu negru|furacos negros]]. Asemeyaes resultancies señalen la necesidá d'unificar la Relatividá Xeneral cola [[Mecánica cuántica|Teoría Cuántica]], l'otru gran desenvolvimientu científicu de la primer metá del [[sieglu XX]]. Una consecuencia de tal unificación qu'él afayó yera que los furacos negros nun yeren totalmente negros, sinón que podíen emitir radiación y eventualmente evaporarse y sumise. Otra conxetura ye que l'universu nun tien cantos o llendes nel tiempu imaxinariu. Esto implicaría que la manera en que l'universu empezó queda dafechu determináu poles lleis de la [[ciencia]].

Les sos numberoses publicaciones inclúin ''La Estructura a Gran Escala del Espaciu-tiempu'' con G. F. R. Ellis, ''Relatividá Xeneral: Revisión nel Centenariu d'Einstein'' con W. Israel, y ''300 Años de Gravedá'', con W. Israel. Stephen Hawking publicó tres llibros de divulgación: el so ésitu de ventes ''[[Curtia historia del tiempu]]'' ([[Historia del tiempu: del Big Bang a los furacos negros]]), ''[[Furacos negros y pequeños universos y otros ensayos]]'', en [[2001]] ''[[L'universu nun pulgu de nuez]]'', en [[2005]] ''[[Perbreve historia del tiempu]]'', una versión del so llibru homónimu afecha pa un públicu más ampliu.

=== Investigación del universu ===

==== Investigación sobre l'orixe del Universu ====
Nel so llibru ''Furacos negros y pequeños universos y otros ensayos'', editáu en 1993, afirmó: 





Alredor del añu 2004 propunxo la so nueva teoría alrodiu de les ''simes o [[furacos negros]]'' un términu que polo xeneral aplícase a los restos d'estrelles que sufrieron un colapsu gravitacional dempués d'escosar tol so [[combustible nuclear]]. Según Hawking, l'universu ta práuticamente llaráu de ''pequeños furacos negros'' y considera qu'estos formáronse del material orixinal del universu.

Tocante al orixe del universu declaró tamién: 



==== Conxetura de proteición de la cronoloxía ====
Hawking afirmó que tendría d'haber una llei que faía imposible'l viaxe nel tiempu, Propunxo una **conxetura de proteición de la cronoloxía** qu'escluyía'l viaxe nel tiempu de les lleis de la física, pa «faer la historia segura pa los historiadores». Incapaz d'atopar una llei física que faiga imposible'l viaxe nel tiempu, Hawking camudó d'opinión:



=== Pensamientu filosóficu ===
Adopta'l **realismu dependiente del modelu**, la idea de qu'una teoría física o una imaxe del mundu ye un modelu y un conxuntu de regles que rellacionen los elementos del modelu coles observaciones, basándose en que lo que se sabe de la física moderna fai difícil defender al realismu y nel puntu de vista d'[[David Hume|Hume]] de que nun queda otra opción qu'actuar como si la realidá fora verdadera, polo que ''escarez de xacíu entrugar si un modelu ye real o non; namái tien xacíu entrugar si concasa o non coles observaciones'', derivándose de que si hai dos modelos que concasen coles observaciones "''nun puede dicise qu'unu seya más real qu'otru''" y que podría usase'l modelu más conveniente d'alcuerdu a la situación considerada. En cuanto al términu modelu consideraríase satisfactoriu si: a) ye elegante, b) contién pocos elementos arbitrarios o axustables, c) concasa coles observaciones esistentes y apurre una esplicación d'elles, y d) realiza predicciones detallaes sobre observaciones futures que van dexar refutar o falsiar el modelu si nun son confirmaes.

=== Creencia relixosa ===

Nel llibru ''Una Curtia Historia del Tiempu'', de 1988, l'astrofísicu señalaba que “si llegamos a afayar una teoría completa, sería'l trunfu definitivu de la razón humana, porque entós conoceríamos la mente de Dios”. Sicasí, col pasar de les décades estes idees foron camudando, reinterpretándose ya inclusive recibiendo acusaciones de ser solu marketing, según señalaba la primer esposa de Hawking, Jane Wilde, tres el so divorciu en 1991. 

N'efeutu, Stephen Hawking utiliza repetidamente la pallabra ''[[Dios]]'' nel so discursu públicu de [[divulgación científica]], pero esplicó que lo fai en sentíu puramente [[metáfora|metafóricu]]. "Nun soi relixosu nel sentíu normal de la pallabra. Creo que l'Universu ta gobernáu poles [[llei científica|lleis de la ciencia]]. Eses lleis pudieron ser creaes por Dios; pero Dios nun intervién pa romper les lleis."

Yá en 2010, el científicu aseguró nel so llibru ''El Gran Diseñu'', que la física moderna refuga a Dios como creador del universu, tal como nel pasáu fizo'l darvinismu, qu'echó per tierra les idees de Dios como creador de los seres vivos. Según estractos del so llibru ''[[The Grand Design]]'', Hawking diz qu'una nueva serie de teoríes torna superfluu pensar na esistencia d'un creador del [[Universu]], que Dios nun creó l'Universu y que'l Big Bang foi la consecuencia inevitable de les [[llei científica|lleis de la física]]. 



La publicación de los estractos del llibru escritu xunto a [[Leonard Mlodinow]] ''[[The Grand Design]]'' (''El gran diseñu''), nos que manifiesta básicamente que Dios nun creó l'Universu, causó una fuerte [[polémica]] y crítiques per parte de los representantes de numberoses [[relixones]].

Foi nesti contestu que, mientres l'añu 2014, nuna entrevista realizada pol diariu ''[[El Mundo (España)|El Mundo]]'', esclarió la so postura con al respective de la relixón y estenó cualquier dulda sobre'l so ateísmu. Foi claru en señalar que ye atéu y que ente relixón y ciencia nun hai nenguna compatibilidá:



== Llucha personal contra la esclerosis llateral amiotrófica ==

Stephen Hawking tuvo nuna situación de discapacidá pola mor de la so enfermedá: la [[esclerosis llateral amiotrófica]] (ELA), que nun-y dexaba caltener la so alta actividá científica y pública. Los primeros síntomes de la enfermedá apaecieron mientres la so estancia n'Oxford y finalmente diagnosticóse-y ELA a los 21 años, xusto enantes del so primer matrimoniu. Nesi momentu los médicos agoráron-y que nun viviría más de 2 o 3 años (tiempu de sobrevivencia normal de la enfermedá), pero por motivos desconocíos, ye de les poques persones que sobrevivió munchos más años, entá careciendo la progresiva meyora de la discapacidá.

En 1985 practicóse-y una traqueotomía y dende entós utiliza un sintetizador de voz pa comunicase. Pasu ente pasu foi perdiendo l'usu de les sos estremidaes, según el restu de la [[musculatura estrínseca|musculatura voluntaria]], incluyendo la fuerza del pescuezu pa caltenese cola cabeza arrecha; con too esto la so movilidá yera práuticamente nula. La [[siella de ruedes]] qu'usaba en públicu taba controlada por un ordenador que remanaba al traviés de leves movimientos de cabeza y güeyos. Cola contraición voluntaria d'una de les sos mexelles, componía pallabres y frases nel so [[sintetizador de voz]]; el deterioru del so estáu llevólu a poder comunicase namái al ritmu d'una pallabra per minutu. A esti respeutu, a finales de 2011 solicitó ayuda técnica a la compañía [[Intel]] pa la meyora del sistema de predicción de pallabres.



El 20 d'abril de 2009 informóse que Hawking fuera internáu "bien enfermu" nun hospital de Cambridge. Unes poques hores dempués de conocese la noticia, la so web personal amosaba un mensaxe que faía referencia al ábanu de visites que sufriera, colo que s'habíen visto obligaos a omitir los sos conteníos temporalmente pa evitar una cayida del sirvidor.

Al otru día, 21 d'abril de 2009, informóse del so ameyoramientu y la posibilidá de la so pronta recuperación total.

== Obra ==

=== Selección d'obres de Stephen Hawking ===

==== Científiques y divulgatives ====
* [[1969]] - ''Singularities in Collapsing Stars and Expanding Universes'' with Dennis William Sciama, Comments on Astrophysics and Space Physics Vol 1 - 1
* [[1973]] - ''The Large Scale Structure of Spacetime'' con [[George Ellis]], ISBN 0-521-09906-4
* [[1988]] - ''[[Historia del tiempu (llibru de Hawking)|Historia del tiempu: del big bang a los furacos negros]]'', o [[Curtia Historia del Tiempu]] - (''A Brief History of Time'', Bantam Press, ISBN 0-553-05340-X)
* [[1993]] - ''Furacos negros y pequeños universos y otros ensayos'' - (''Black Holes and Baby Universes and Other Essays'', Bantam Books, ISBN 0-553-37411-7)
* [[1996]] - ''La naturaleza del espaciu y el tiempu'' -(''The Nature of Space and Time'' con [[Roger Penrose]], [[Michael Atiyah]], [[Nueva Jersey]]: Princeton University Press, ISBN 0-691-05084-8)
* [[1997]] - ''The Large, the Small, and the Human Mind'', (with Abner Shimony, Nancy Cartwright, and Roger Penrose), [[Cambridge University Press]], ISBN 0-521-56330-5 (hardback), ISBN 0-521-65538-2 (paperback), Cantar edition: ISBN 0-521-78572-3
* [[2001]] - ''[[L'universu nun pulgu de nuez]]'' - (''The Universe in a Nutshell'', (Bantam Press 2001) ISBN 0-553-80202-X)
* [[2002]] - ''A costazos de xigantes, los grandes testos de la física y l'astronomía'' - (''On The Shoulders of Giants. The Great Works of Physics and Astronomy'', (Running Press) ISBN 0-7624-1698-X)
* [[2003]] - ''El futuru del espaciotiempu'', Editorial crítica.
* [[2005]] - ''[http://arxiv.org/abs/hep-th/0507171 Information Loss in Black Holes]'', Cambridge University Press.
* [[2005]] - ''[[Perbreve historia del tiempu]]'' - (''A Briefer History of Time'', Bantam Books, ISBN 0-553-80436-7)
* [[2005]] - ''Dios creó los númberos: los descubrimientos matemáticos que camudaron la historia'' - (''God Created the Integers: The Mathematical Breakthroughs That Changed History'', Running Press, ISBN 0-7624-1922-9)
* [[2007]] - ''La teoría del too: l'orixe y el destín del universu'', Alderique
* [[2008]] - ''La gran ilusión: les grandes obres d'Albert Einstein'', Editorial Crítica
* [[2009]] - ''L'ayalga cósmica'', Montena
* [[2010]] - ''[[El gran diseñu]]'' (''[[The Grand Design]]'' con [[Leonard Mlodinow]] -.
:* [https://www.elpais.com/elpaismedia/ultimahora/media/201011/08/cultura/20101108elpepucul_1_Pes_PDF.pdf **El misteriu del ser*', Capítulu 1 de *El gran diseñu*, El País, Babelia, 8/11/2010]

;Obra atribuyida a Hawking y desmentida
[http://www.hawking.org.uk/ Na so páxina web Hawking] denuncia la espublización ensin autorizar de *The Theory of Everything* ya indica qu'él nun participó na so ellaboración.

==== Ficción infantil ====
Estes obres tán escrites xunto cola so fía [[Lucy Hawking]].
* [[2007]] - *La clave secreta del universu* - (*George's Secret Key to the Universe*, [[Random House]] ISBN 978-0-385-61270-8)
* [[2009]] - *L'ayalga cósmica* - (*George's Cosmic Treasure Hunt*, Simon & Schuster, ISBN 978-1-4169-8671-3)

==== Películes, documentales y series ====
* *Los Secretos del Universu (BBC)*
* *Una curtia historia del tiempu* (*A Brief History of Time*)
* *L'universu de Stephen Hawking* (*Stephen Hawking's Universe*)
* *La paradoxa de Hawking* - (*Horizon (BBC TV series): The Hawking Paradox*)
* *Maestros de la ciencia ficción* - *Masters of Science Fiction*)
* [http://www.cambridgenetwork.co.uk/news/article/?objid=44768 *Stephen Hawking: Master of the Universe*] 
* *Nel universu con Stephen Hawking* - (*Into The Universe with Stephen Hawking*)
* *Hawking* (BBC) onde Stephen ye interpretáu por [[Benedict Cumberbatch]] (2004)
* *¿Dios creo daveres l'universu?* (*Did God Create The Universe?*) que foi'l primer episodiu de la serie de documentales de TV de la cadena Discovery Channel denomáu Curiosity, siendo Stephen, presentador principal del episodiu, y nel qu'esplica les razones del porque, creer na esistencia d'un dios creador del universu ye un exerciciu inútil. 
* *The Big Bang Theory* onde s'interpreta de volao a sigo mesmu nun capítulu (quinta temporada) y n'otru solo oise la so voz (sesta temporada) [[2012]].
* *The Theory of Everything* Película basada na vida de Stephen Hawking, centrándose nel so amor, la so vida personal y sobremanera la superación de la so enfermedá. (2014) 
Una llista de les publicaciones de Hawking del añu 2002 puede atopase na so [http://www.hawking.org.uk/ páxina web].
* *The Simpsons* interpretándose a sigo mesmu.
* *Futurama* interpretándose a sigo mesmu.

=== Lliteratura sobre Stephen Hawking ===
* 

* 
* 
* 

* 

* 

== Ver tamién ==
* [[Furacu negru]]
* [[Colonización espacial]]
* [[Física Teórica]]
* [[George Ellis]]
* [[Leonard Susskind]]
* [[Radiación de Hawking]]
* [[Estáu de Hartle-Hawking]]
* [[Ecuaci%C3%B3n de Wheeler-DeWitt]]
* [[Astrónomos y astrofísicos notables]]

== Notes ==


== Referencies ==



== Bibliografía ==
* 

* 
* 
* 

== Enllaces esternos ==


* [http://www.fundacionprincipedeasturias.org/premios/1989/stephen-hawking/ Premiu Príncipe d'Asturies de la Concordia 1989]
* [http://www.hawking.org.uk/ Páxina oficial] (n'inglés)
* [http://www.librosmaravillosos.com/historiatiempo/index.html *Historia del tiempu*] de Stephen Hawking.
* [http://www.lecturalia.com/autor/835/stephen-hawking Stephen Hawking en Lecturalia] 
* [http://www.elortiba.org/hawking.html Cinco conferencies sobre l'espaciu y el tiempu] 
* [http://www.adnstream.com/canal/L'Universu-de-Stephen-Hawking/ Serie documental *L'Universu de Stephen Hawking''] (ver online)
* Presentación del homenaxe nel Muséu de Ciencia de Londres por cuenta de les sos 70 años