Xeografía d'Ucraína

**Ucraína** (, *Ukrayina*) ye un estáu d'Europa oriental, a veres del mar Negru. Atopar al suroeste de l'antigua XRSS; el so territoriu toma 900 quilómetros de norte a sur y 1300 d'este a oeste. Tien una posición estratéxica n'Europa oriental, partiendo con Rusia (esti), Bielorrusia (norte), Polonia, Moldavia, Hungría, Eslovaquia y Rumanía (oeste) y col mar Negru (sur).

## Xeografía física
Ucraína ye'l segundu estáu más estensu d'Europa, por detrás de Rusia. Estender por una superficie de 603.550 km². El so xeografía varia significativamente según les rexones.

### Relieve
El puntu más altu ye'l Hoverla o Hora Hoverla, con 2.061 m . Otros cumes destacaos son: Hora Grofa (1.748m), Hora Stih (1.677m), Hora Roman-Kosh (1.545m) y Hora Ai-Petri (1.234m). Sobre l'aguada suroeste de los Cárpatos hai un área de llanura correspondiente a la rexón de la Rutenia subcarpática (o Ucraína transcarpática) que representa l'empiezu de la vasta llanura húngara.

Una segunda zona n'Ucraína vien representada pola fachada mariniega, les llanures mariniegues de los mares Negru y d'Azov; nella ta entendida la península de Crimea dixebrada del continente pol estrechu ismu de Perekop (8 km). La mariña ye llana y caracterízase por amplios estuarios de los ríos ente los cualos ta'l Dniéper. Carauterísticos de los estuarios son los llamaos *[[llimen]],* llagos banzaosos formaos pelos ríos y separaos del mar. Na parte meridional de la península de Crimea atópase una cadena de montes, los montes de Crimea *(Krymskije Gory)*, d'unos 100 km de llarga y que'l so puntu más eleváu ye'l monte Roman-Kosh (1.545 m). Esti impresionante macizu cai direutamente al mar Negru. 

Pero aproximao 90% de la estensión territorial d'Ucraína ye una amplia llanura, inclinada escontra'l mar Negru y el mar d'Azov. Trátase d'una rexón d'estepa con una altitú media sobre'l nivel del mar de 175 metros. Son fértiles llanures y pandos. Toma la mayor parte de les llamaes "tierres negres" o *chernozem*, al centru y oeste, de gran fertilidá y aptes pa la producción de ceberes como'l trigu para farina. 

Agora bien, los amplios espacios de les llanures del país que constitúi'l sector suroeste de la Llanura europea oriental pol so relieve nun son toos iguales. Pueden estremase numberoses tierres altes y tierres baxes creaes pola base cristalizada de forma desigual del cratón européu oriental. Les tierres altes acomúñense principalmente col macizu cristalizáu ucraín. La parte centro-occidental ta carauterizada poles altores del Dniéper y los pandos de Volinia y Podolia, una base de roques granítiques con elevaciones moderaes delimitado pel sur pol cursu del ríu Dniéster y atayaes por anchos valles fluviales. Escontra'l norte, dempués de los altores de la Volinia, la plataforma podolia baxa amodo a les güelgues y la depresión poco fonda de Polesie asitiada na frontera con Bielorrusia.

Una segunda zona dientro de la llanura son les llanures d'ábanu que siguen el cursu de los ríos Dniéper y Donets. Mientres el cursu mediu de Dniéper traviesa una zona arenosa, rica en montes y banzaos pocu fértiles, el cursu baxu del ríu traviesa un territoriu fertilísimo que ye'l corazón agrícola del país. La parte oriental del país, a lo llargo del cursu del ríu Donets, ye plana y namái el sureste hai delles pequeñes llombes.

### Ríos, llagos y costa

#### Río
Unos 23.000 cursos d'agua duce drenan el territoriu d'Ucraína, con un llargor total d'aproximao 170.000 quilómetros, de los cualos 116 son de 100 quilómetros o más. El réxime y caudal de cada ríu depende del clima, el relieve, la base xeolóxica, la vexetación de ribera y fluvial, los usos sociales del llugar y otres circunstancies.

Los ríos Dniéster, Bug Occidental y Bug Meridional irrigan la rexón occidental. El Dniéper percuerre tol centru del país y el Donets, afluente del rusu ríu Don, atópase na parte oriental.

Los quince ríos más llargos d'Ucraína son:

Trés son les aguaes: el mar Negru, el mar d'Azov y el mar Bálticu. La inmensa mayoría de los ríos van desaguar nel mar Negru. Dientro d'ellos, pueden estremase aquellos que dan al so sector nororiental, el mar d'Azov. Finalmente, unos pocos cursos hídricos, afluentes del Vístula, van dar al mar Bálticu.

##### Aguada del mar Negru
El cursu d'agua más llargo ye'l Dniéper *(Dnipró)*; de los sos 2.201 quilómetros totales, 981 escurren dientro d'Ucraína; el so cuenca hidrográfica total ye de 504.000 km². Naz en Rusia, traviesa Bielorrusia y crucia Ucraína pel centru de norte a sur hasta desaguar el so limán (óblast de Kherson) nel mar Negru al oeste de la península de Crimea, cerca de les desaguaes del Bug y del Dniéster. Ye'l tercer ríu más llargu d'Europa, dempués del Volga y el Danubiu. A partir de 1932 a lo llargo del so cursu construyéronse numberoses preses, dando orixe a dellos llagos artificiales. Los banzaos con centrales dedicar a la producción llétrica: el de Kiev, Kremenchuk y el de Kajovka. El Dniéper tien una trupa rede d'afluentes, más de la metá de los ríos del país pertenecen a la so cuenca hidrográfica. Los principales afluentes del Dniéper, empezando pela derecha del ríu, y siguiendo el sentíu de les manes del reló, son, de primeres, l'Inhulets (549&nbsp;km; 14,870&nbsp;km²), pasa por Oleksandria, Krivói Rog, óblast de Dnipropetrovsk y pela ciudá de Inhulets, el pueblu de Inhulets y el pueblu de Snihurivka; depués ta'l Bazavluk (157 km; 4.200 km²). Corriente enriba, antes de Kiev xúnese-y el Ros' (346&nbsp;km; 12,575&nbsp;km²), cercanu al pueblu de Ordyntsi, óblast de Vínnytsia, y traviesa tamién los óblasts de Kiev y de Cherkasy antes de desaguar nel banzáu de Kremenchuk; y, pasáu Kiev, el Teteriv (365&nbsp;km; 15.100&nbsp;km²), que traviesa los óblasts de Zhytomyr y Kiev. Poco dempués, cerca de la frontera con Rusia, xúnese-y el principal afluente pela derecha, que ye'l ríu Prípiat (710&nbsp;km; 121.000&nbsp;km²), compartíu con Bielorrusia, pasa pola ciudá abandonada homónima. Esti de la mesma recibe pola so derecha, n'Ucraína, les agües del Uzh (256&nbsp;km; 8.080&nbsp;km²) que pasa pel oeste de la rexón histórica de Polesia, anguaño los óblasts de Zhytomyr y Kiev, y crucia la ciudá de Korosten, nel óblast de Zhytomyr. Nun tien de confundir se col otru ríu Uzh de la Transcarpatia y Eslovaquia; l'Horyn (659&nbsp;km de los cualos 82 escurren per Bielorrusia; 22.700&nbsp;km²) que naz n'Ucraína, nel óblast de Ternópil, pasa polos de Khmelnytskyi y Rivne antes d'entrar en Bielorrusia nel ''bóvlast'' de Brest, col so tributariu'l Sluch (451&nbsp;km; 13.800&nbsp;km²) que naz nel pueblu de Chervonnyi Sluch nel óblast de Khmelnytskyi y desagua cerca del pueblu de Veliun, óblast de Rivne; y el Styr (494&nbsp;km; 13.100&nbsp;km²).

El principal afluente del Dniéper pela esquierda ye'l Desná (1.130&nbsp;km; 88.900&nbsp;km²). Esti afluente naz en Rusia, nel altiplanu de Smolensk, y pasa polos óblasts rusos de Smolensk y Briansk, y dempués polos óblasts ucraínos de Chernihiv y Kiev. Desagua nel Dniéper al altor de la ciudá de Kiev. El nome quier dicir "mano derecha", tantu en ucraín antiguu o antiguu eslavu oriental, como nel ucraín modernu. Tien los sos propios tributarios: el Snov (253&nbsp;km; 8.700&nbsp;km²) que naz nel óblast de Briansk en Rusia, y suel conxelase ente payares y xineru, y nun-y llega'l destemple hasta marzu o abril; el Seim (748&nbsp;km; 27.500&nbsp;km²), que naz nel óblast de Kursk, en Rusia y pasa per Ucraína, onde desagua nel Desná. Traviesa la ciudá de Baturin, nel óblast de Cherníhiv, ye'l más importante afluente pela esquierda del Desná. Otros afluentes del Desná de menor llargor son l'Oster (199&nbsp;km; 2.950&nbsp;km²) que naz nel óblast de Cherníhiv y el Sudost (208&nbsp;km; 5.850&nbsp;km²). Más al sur, agües embaxo de Kiev, xunir al Dniéper:
* el Sula (365&nbsp;km; 19,600&nbsp;km²), naz nel pueblu de Sula, nel óblast de Sumy, y traviesa el óblast de Poltava antes d'entrar nel banzáu de Kremenchuk. 
* el Psel (717&nbsp;km de los que per Ucraína escurren 502; 22.800&nbsp;km²), naz nel óblast de Bélgorod, Rusia, y pasa polos óblasts de Sumy y Poltava n'Ucraína. Desagua nel Dniéper en Kremenchuk.
* el Vorskla (464&nbsp;km, 336 n'Ucraína; 14,700&nbsp;km²), naz nel óblast de Bélgorod, Rusia, y pasa polos óblasts de Sumy y Poltava, n'Ucraína. Desagua nel Dniéper cerca del pueblu de Sviatohirsk.
* el Samara (320&nbsp;km; 22.600&nbsp;km²) naz nel óblast de Donetsk y traviesa tamién los óblasts de Kharkiv y Dnipropetrovsk. 
* el Konka (146&nbsp;km; 2 580&nbsp;km²)

A la cuenca del mar Negru tamién pertenez el Dniéster *(Dnister)*. Fai de frontera con Transnistria y la República de Moldavia, desagua nel mar Negru cerca de la ciudá d'Odesa. El Dniéster, de 1.362&nbsp;km y una cuenca de 72.100&nbsp;km² tien como principales afluentes:
* Stryi (231&nbsp;km; 3.055&nbsp;km²), afluente del Dniéster pela derecha, nel óblast de Lviv. Naz na sierra Beskidy del cordal de los Cárpatos, y desagua nel Dniéster ente les ciudaes de Jódoriv y Zhidáchiv.
* Zbruch (247&nbsp;km; 3.300&nbsp;km²). Nel añu 1848, a la vera del ríu atopó una escultura en forma de columna que se llamó ídolu del Zbruch, representa una deidá eslava y data del sieglu IX.
* Seret (242 km; 3.900 km²). Pasa peles ciudaes de Chortkiv y Ternópil, y por dellos asentamientos urbanos del óblast de Ternópil, según pol óblast de Lviv. Desagua nel Dniéster cerca del pueblu de Gorodok. Nun tien de confundir se col ríu Siret, que dacuando tamién ye llamáu Seret, un afluente pela esquierda del Danubiu nin con otru ríu más pequeñu del óblast de Lviv, que pasa pol pueblu de Drogóbich.
* Bystrytsia (183&nbsp;km; 2.375&nbsp;km²), naz na confluencia de tres ríos, el más llargu'l Bystrytsia Nadvirianska, de 94 km.

El Bug Meridional tien 806&nbsp;km; cuenca de 63.700&nbsp;km²), colos sos afluentes, Inhul (300&nbsp;km) que desagua nel Bug en Mykolaiv y el Vovk que se traduz como "llobu" y entra nel Bug Meridional en Letichiv. 

El Danubiu desagua igualmente nel mar Negru y la vera esquierda de la so delta ye ucraniana, marcando la frontera con Rumanía. Los sos principales afluentes ucraínos son:
* Prut (953&nbsp;km; 27.500&nbsp;km²) afluente pela esquierda del Danubiu, naz nos Cárpatos d'Ucraína y pasa tamién por Rumanía y Moldavia.
* Cheremosh (167&nbsp;km; 2.560&nbsp;km²*)
* [[Latorica|Latoritsia]] (188&nbsp;km; 3.130&nbsp;km²; [[Bodrog|afluente del Bodrog]])
* l'[[ríu Uzh|Uzh]] o Uh (133&nbsp;km, 112 km n'Ucraína; 2.750&nbsp;km², ríu de Transcarpatia y Eslovaquia oriental, afluente pela esquierda del [[ríu Laborec|Laborets]], da'l so nome a la ciudá ucraína de Ujhorod, capital de la Transcarpatia. Nun tien de confundir se col [[Ríu Uzh (Ucraína septentrional)|ríu Uzh]] tributariu del Prípiat.
* [[Ríu Siret|Siret]] o Seret, afluente pela esquierda del Danubiu. Nun tien de confundir se col [[ríu Seret]], afluente del Dniéster.
* El ríu [[Tisza]] (966 km) naz na parte suroriental d'[[Ucraína]], nel [[óblast de Zakarpatia]], de la [[confluencia]] de dos pequeños ríos de monte, el *Tisza blancu* y el *Tisza negru*, nos [[Cárpatos]], cerca de [[Rajiv]] ([[óblast de Transcarpatia]]) y pasa polos estaos d'Ucraína, Hungría, Rumanía, Eslovaquia y Serbia, que ye onde desagua nel Danubiu.

Finalmente, cabo mentar dellos [[ríu|ríos]] asitiaos na [[península de Crimea]] que desagüen nel mar Negru, non bien llargos, pero d'importancia histórica:
* [[Río Alma (Ucraína)|Alma]] (83&nbsp;km; 635&nbsp;km²) desagua na [[Badea (xeografía)|badea]] de Kalamita, ente [[Eupatoria]] y [[Sebastopol]].
* [[Ríu Chernaya (Ucraína)|Chorna]] o Chernaya (34,1&nbsp;km; 436&nbsp;km²), desagua na badea de [[Sebastopol]].
* [[Ríu Uchan-el so|Uchan-el so]] (8,4&nbsp;km; 38&nbsp;km²), desagua na mariña meridional de Crimea, por [[Yalta]].

===== Aguada del mar d'Azov =====
La frontera con [[Rusia]] traviesa'l [[mar d'Azov]]. El principal ríu ucraín que pertenez a esta cuenca ye'l [[Ríu Donets|Donets]] o *Seversky Donets* (1.053&nbsp;km; 98.900&nbsp;km²), [[afluente]] del [[Don (ríu)|Don]]. Naz en Rusia, nel [[óblast de Bélgorod]], pasa unos 40 km antes de travesar la frontera con [[Ucraína]], traviesa los óblasts de [[Óblast de Kharkiv|Kharkiv]], [[óblast de Donetsk|Donetsk]] y [[óblast de Lugansk|Lugansk]], dempués crucia la frontera de nuevu y desagua nel ríu Don nel [[óblast de Rostov]], Rusia, al sur de [[Konstantinovsk]], 218 km primero que'l Don desagüe nel mar d'Azov. Ye'l ríu más importante d'Ucraína oriental y el cuartu ríu más importante d'Ucraína tocantes a midida. N'el so cuenca atopa l'actividá minera de [[fierro]], [[carbón]] y otros en menor cantidá, ya industrial. L'afluente más llargu del Donets ye'l [[Ríu Oskol|Oskil]] (436 km), que naz en Rusia, nel óblast de Kursk, pasa pol de Bélgorod, dempués entra n'Ucraína y traviesa el óblast de Kharkiv y xúnese al Donets nel km 580 antes de la so desaguada nel ríu Don. Hai otros ríos importantes dientro d'esta aguada:
* [[Ríu Mius|Mius]] (258&nbsp;km; 1.190&nbsp;km²), naz nel óblast de Donetsk, pasa de volao pol óblast de Lugansk antes de volver al óblast orixinal; desagua nel so [[limán]] del mar d'Azov.
* [[Kalmius]] (209&nbsp;km; 5.070&nbsp;km²), ríu de la provincia de Donetsk, desagua nel mar d'Azov na ciudá de [[Mariupol]].
** [[ríu Kalchik]] (68&nbsp;km; 1.263&nbsp;km²)
* [[Ríu Molochna|Molochna]] (197&nbsp;km; 3.450&nbsp;km²), ríu de la provincia de [[Zaporiyia]], desagua na so limán del mar d'Azov.
* [[Salgir]] (204&nbsp;km; 3.750&nbsp;km²), na [[península de Crimea]].

===== Aguada del mar Bálticu =====
El ríu [[Bug Occidental]] tien 772&nbsp;km de llargu y una cuenca de 39.420&nbsp;km²; el so principal afluente ye'l [[ríu Poltva|Poltva]]. Percuerre tamién [[Bielorrusia]] y [[Polonia]], desaguando nel [[Vístula]].

El [[río San|San]] (433&nbsp;km; 16.861&nbsp;km², [[Vístula|afluente del Vístula]], naz nos [[Cárpatos]] nel [[óblast de Lviv]], pa enfusase aína en Polonia, por onde escurre la mayor parte del so cursu.

==== Llagos ====
Nel país atópense cerca de 20.000 [[llagu|llagos]]. Ente los llagos d'Ucraína, pueden citase los siguientes: [[Llagu Kosovskoye|Kosovskoye]], [[Llagu Kurukove|Kurukove]], [[llagos Shatski]], [[Svitiaz]], [[Synevir]] y [[Llagu Yalpug|Yalpug]]. 

La producción llétrica cuenta con munches centrales hidroeléctriques (embrivíes "ГЕС", esto ye, *HES*, n'[[Idioma ucraín|ucraín]]). Nel añu [[1988]], Ucraína tenía un total de 1077 [[banzáu|banzaos]]. Dalgunos de los más importantes pertenecen a la serie o "cascada de [[central hidroeléctrica|centrales hidroeléctriques]] del [[Dniéper]]" que se correspuenden colos 6 [[banzáu|banzaos]] que forma esti ríu: 
* la central hidroeléctrica de Kiev col [[banzáu de Kiev]]
* la de [[Kániv]] col [[banzáu de Kániv]]
* la de [[Kremenchuk]] col [[banzáu de Kremenchuk]]
* la de [[Dniprodzerzhynsk]] col [[banzáu Dniprodzerzhynsk]] 
* la más grande y más antigua, que se denomina Dniprovska HES o [[Estación hidroeléctrica Dniéper|DniproHES]], na ciudá de [[Zaporiyia]], cola so [[Banzáu del Dniéper|banzáu]] 
* y la de [[Kajovka]] cola so [[Banzáu de Kajovka|banzáu]]. 

Otros banzaos importantes: el de [[Banzáu Krasno-Oskol|Krasno-Oskol]] y el [[llagu Ternópil]].

==== Mariñes ====
Les mariñes son bien recortaes. Hai de citase, de primeres, destacaos [[güelga|güelgues]] como les [[Delta del Danubiu|Boques del Danubiu]] o los [[sistemes de llagos Shagany-Alibay-Burnas]]. Los ríos que desagüen nel [[mar Negru]] o'l [[mar d'Azov]] de cutiu formen [[estuariu|estuarios]] de tipu [[limán]], esto ye, bien ampliu y con frecuencia cerráu por un gordón mariniegu o barra de sedimentos. Los más destacaos son el [[limán del Dniéper]], [[limán del Dniéster|el del Dniéster]] y [[limán del Molochna|el del Molochna]] *(Molochny lyman)*. Amás de la gran [[península de Crimea]] *(Kryms'kyy Pivostriv)* que tien na so parte oriental la [[península de Kerch]] *(Kerchens'kyy Pivostriv)*, hai una serie d'estreches penínsules mariniegues ya islles como la [[punta de tierra de Arabat]], [[Isla de les Culiebres]] (apostada ente Ucraína y [[Rumanía]]), [[Dzharilgach]] y la [[punta de tierra Obytochna]]. Tocantes a los [[golfu|golfos]] y [[ensenada|ensenaes]], cabo citar la [[badea Tendrivska]], el [[golfu de Dzharilgach]], la [[badea de Karkinit]], la [[badea de Kalamita]], el [[golfu de Feodosiy]], la [[badea de Arabat]], la [[badea Obytochna]] y la [[badea Berdyanska]]. Los principales cabos *(Mys)*, son: [[Cabu Tarjan-Kut|Tarjan-Kut]], [[Sarych]] y [[Cabu Kazantip|Kazantip]]. El pasu al mar d'Azov faise al traviés del [[estrechu de Kerch]] *(Kerchens'ka protoka).* Hai una especie de [[llagu]], que ye'l [[mar de Syvach]]. El [[ismu de Perekop]], finalmente, ye la estrecha franxa de tierra que xune la península de Crimea col continente, dixebrando'l mar de Syvach del mar Negru.

=== Clima ===
El clima d'[[Ucraína]] ye na so mayor parte [[Clima continental|continental]] [[Clima templáu|templáu]], ente que ye más [[Clima mediterraneu|mediterraneu]] na mariña meridional de [[Crimea]], estremera col [[mar Negru]], en llugares como [[Odesa]]. 
El permediu de les temperatures mensuales pel hibiernu varien dende –8 [[graos Celsius|°C]] hasta 2&nbsp;°C, son frescos nel mar Negru y fríos nel interior. Los branos varies dende'l frescor a lo llargo del mar Negru a fríu más lloñe tierra adientro. Les temperatures medies añales van de los 5,5&nbsp;°C a 7&nbsp;°C nel norte, a 11&nbsp;°C-13&nbsp;°C nel sur. Pel branu les temperatures bazcuyen ente los 17&nbsp;°C y 25&nbsp;°C. El mes más calorosu del añu ye [[xunetu]], cuando se lleguen a algamar temperatures de 33&nbsp;°C y cimeros. Los branos son templaos na mayor parte del país, aportando a bien templaos nel sur. Na zona cubierta pola [[estepa]] el branu puede ser inclusive templáu y sometida dacuando a torbonaes d'[[arena]]. La mariña del mar Negru ta sometida a xelaes y nengún puertu ucraín ta permanentemente llibre de xelu. 

Les [[precipitaciones]] tán distribuyíes de manera desigual, siendo más altes nel oeste y nel norte, ya inferiores nel este y sureste. Nos [[Cárpatos]] superen los 1.500 mm al añu, ente que nes tierres baxes del mar Negru, nun algamar los 300 mm al añu. N'Ucraína occidental recibe alredor de 1.200 mm de precipitaciones añalmente, ente que Crimea recibe alredor de 400 mm.


=== Mediu ambiente ===
Según [[World Wide Fund for Nature|WWF]], el territoriu d'Ucraína partir ente seis [[Ecorrexón|ecorrexones]]:

* [[Monte templáu de frondosas]]
** [[Monte mistu d'Europa central]], nel norte y noroeste
** [[Monte estepario d'Europa oriental]], nel centru y nordeste
** [[Monte mistu de Panonia]], nel estremu suroeste **
[[Complexu forestal submediterráneo de Crimea]], nel sur de Crimea

* [[Monte templáu de coníferes]]
** [[Monte montano de los Cárpatos]], nos montes del suroeste

* [[Pradería]]
** [[Estepa póntica]], nel sur y esti del país

Destaca nel so patrimoniu natural el [[Fayedales primarios de los Cárpatos|Montes primarios de fayes de los Cárpatos]], que la [[Unesco]] declaró nel añu [[2007]] bien natural [[patrimoniu de la Humanidá]], y que comparte con [[Eslovaquia]]. Cuenta con siete [[Reserva de la biosfera|reserves de la biosfera]]: [[Chernomorskiy]], [[Askania-Nova]], [[Reserva de la biosfera Carpática|Carpática]], el [[llagu Shatski]], [[Desnianskyi]] y dos tresfronterices, [[Dunaisky]] compartida con Rumanía y los [[Cárpatos Blancos|Cárpatos orientales]], compartida con [[Polonia]] y [[Eslovaquia]]. 744.651 [[hectárea|hectárees]] tán protexíes como [[güelga|güelgues]] d'importancia internacional al amparu del [[Conveniu de Ramsar]], en total, 33 sitios Ramsar, destacando ente ellos parte del cursu de los ríos [[Ríu Desná|Desná]], [[Dniéster]] y [[Limás del Dniéster|limán]], y [[Ríu Prípiat|Prípiat]], según los llagos Shatski y el [[Mar de Syvach]]. Finalmente, tien ocho [[parque nacional|parques nacionales]]: [[Azovo-Sivashskiy]], [[Karparskiy]], [[Podolskie Tovtry]], [[Shatskiy]], [[Svyaty Gory]], [[Synevyr]], [[Vyzhnetskiy]] y [[Yavorivskyi]].

Tocantes a los problema [[Ecoloxía|medioambientales]], esiste [[contaminación radioactiva]] nel nordeste pol [[Accidente de Chernóbil|accidente de 1986]] na [[central nuclear]] de [[Chernóbil]]; casi 2.800.000 persones viven anguaño en zones contaminaes o influyíes por esi desastre. Otres esmoliciones son la falta d'[[agua potable]], la [[deforestación]] y la [[contaminación]], tantu [[contaminación atmosférica|atmosférica]] como de l'[[agua]]. Como [[riesgos naturales]] más destacaos, atópense los [[terremotu|terremotos]] ocasionales y les [[Inundación|inundación]].

== Xeografía humana ==
Tien 52,114.000 habitantes.La población d'Ucraína, de la que casi una cuarta parte ta constituyida por [[rusos]], presenta una moderada concentración (67 %) nos [[nucleos urbanos]] principalmente por cuenta de un procesu d'urbanización relativamente recién, nacíu de la espansión industrial. Grupos étnicos: [[ucraínos]] 77,8%, rusos 17,3%, [[bielorrusos]] 0,6%, [[moldavos]] 0,5%, [[tártaros de Crimea]] 0,5%, [[búlgaros]] 0,4%, [[húngaros]] 0,3%, [[pueblu rumanu|rumanos]] 0,3%, [[polacos]] 0,3%, [[hebreos]] 0,2% y otros 1,8% (censu de [[2001]]). La relixón mayoritaria ye la [[ortodoxa ucraniana]], col [[patriarcáu de Kiev]] 50,4 % y col [[patriarcáu de Moscú]] 26,1%; depués tán los miembros de la [[ilesia católica griega d'Ucraína]] 8%, [[ilesia ortodoxa autocéfala ucraniana]] 7,2%, [[Ilesia católica|católicos]] de [[ritu romanu]] 2,2%, [[Protestantismu|protestantes]] 2,2%, [[Xudaísmu|xudíos]] 0,6% y otros 3,2% (est. 2006). Ye oficial el [[idioma ucraín]] 67%, pero tamién se fala [[idioma rusu|rusu]] 24% y otros 9% qu'inclúin minoríes de fala [[Idioma rumanu|rumana]], [[idioma polacu|polaca]] y [[idioma húngaru|húngara]].


El so [[capital (política)|capital]] ye [[Kiev]]. Les ciudaes más importantes son de la mesma los principales nucleos industriales: [[Kharkiv]], [[Dniepropetrovsk]], [[Donetsk]] y [[Odesa]] (el principal puertu), con más de 1 millón d'habitantes; [[Zaporiyia]], [[Lviv]] y [[Krivói Rog]]. La mayor parte de les ciudaes concentrar na [[conca del Donets]], con una densidá media de 600 hab./km², frente a los 86 hab./km² de media nacional.

Alministrativamente, Ucraína estremar en venticuatro [[provincia|provincies]] (*oblasti*, singular - *oblast*), dos repúbliques autónomes (*avtonomna respublika*) y dos [[municipalidá|municipalidaes]] (*mista*, singular - *misto*) con estatus de óblast. La república autónoma ye la de [[Crimea]] *(Avtonomna Respublika Krym)*, con capital en [[Simferópol]]. Tocantes a les municipalidaes, son les de [[Kiev]] (*Kyiv*) y [[Sebastopol]] (*Sevastopol*). Les provincies son: [[Óblast de Cherkasy|Cherkasy]], [[Óblast de Cherníhiv|Chernihiv]], [[Óblast de Chernivtsi|Chernivtsi]], [[Óblast de Dnipropetrovsk|Dnipropetrovsk]], [[Óblast de Donetsk|Donetsk]], [[Óblast d'Ivano-Frankivsk|Ivano-Frankivsk]], [[Óblast de Kharkiv|Kharkiv]], [[Óblast de Kherson|Kherson]], [[Óblast de Khmelnytskyi|Khmelnytskyi]], [[Óblast de Kiev|Kiev]], [[Óblast de Kirovográu|Kirovográu]], [[Óblast de Lugansk|Lugansk]], [[Óblast de Lviv|Lviv]], [[Óblast de Mykolaiv|Mykolaiv]], [[Óblast d'Odesa|Odesa]], [[Óblast de Poltava|Poltava]], [[Óblast de Rivne|Rivne]], [[Óblast de Sumy|Sumy]], [[Óblast de Ternópil|Ternópil]], [[Óblast de Vínnytsia|Vínnytsia]], [[Óblast de Volinia|Volinia]] (capital, [[Lutsk]]), [[Óblast de Zakarpatia|Zakarpatia]] (capital, [[Úzhgorod]]), [[Óblast de Zaporiyia|Zaporiyia]] y [[Óblast de Zhytomyr|Zhytomyr]].

== Xeografía económica ==
El país ye ricu en [[recursos naturales]]sobremanera minerales. Hai bayura de [[fierro]], [[carbón]], [[manganesu]], [[gas natural]], [[petroleu]], [[Sal común|sal]], [[azufre]], [[magnesiu]], [[grafitu]], [[titaniu]], [[caolín]], [[níquel]] y [[Mercuriu (elementu)|mercuriu]]. Tamién son recursos propios d'[[Ucraína]] la [[madera]] y la [[tierra arable]]. Calcúlase que'l 58% del país ye tierra cultivable, con 26.050 km² de [[regadíu]]. A colleches permanentes dedícase'l 1,7-2% y otros usos 41,2%, ente los que destaquen un 13% de [[campera (ganadería)|camperes]] permanentes y 18% de [[monte|montes]].

Una de les principales carauterístiques d'Ucraína son los sos suelos de "tierres negres" o *(chernozem),* especialmente aptos pa los cultivos de [[ceberes]], y que configuren el paísaje d'estepa de gramínees predominante nel país, yá que tan solo nel estremu septentrional, na rexón carpática y en [[Crimea]] preséntense formaciones forestales. 

El [[sector agrícola]], nel que s'emplega'l 27,3 % de la población activa, refundia notables producciones de ceberes ([[maíz]], [[trigu]]), [[remolacha azucrera]] y [[xirasol]]. Nes rexones meridionales, nes que les condiciones climátiques adopten traces [[Clima mediterraneu|mediterráneos]], predominen los regadíos con cultivos de frutales, [[vide]] y [[algodón]]. De gran relevancia ye coles mesmes la [[ganadería]] (bovina, porcina), de la que se llogren notables producciones de carne y lleche. 

Ucraína cunta con importantes [[central hidroeléctrica|centrales hidroeléctriques]] sobre'l cursu baxo y medio del [[Dniéper]] ([[Kiev]], [[Kremenchug]], [[Dnieprodzerzhinsk]] y [[Kajovka]]), según centrales térmiques y [[Reactor nuclear|nucleares]]. 

El [[sector industrial]], qu'emplega al 40,6 % de la población activa, empezó a desenvolvese gracies a la esplotación de la gran riqueza mineral del sosuelu ucraín. La conca hullera del Donets ye la principal rexón minera del país, con una importante estracción de carbón. Coles mesmes, son notables la estracción de gas natural ([[Shebelinka]], [[Dashava]]), mineral de fierro ([[Krivói Rog]], [[península de Kerch]]), manganesu ([[Níkopol]]), sal xema ([[Slaviansk]]), sulfuru de mercuriu, grafitu y fosforita; petroleu nos [[Cárpatos]]. Amestada a esti importante sector mineru, la industria pesao convirtióse na exa del sector industrial. Na [[conca del Donets]] desenvuélvense la siderurxa, les construcciones mecániques y les industries químiques pesaes, destacando los polos de [[Yuzovka]] y [[Lugansk]]. Ente [[Dniepropetrovsk]] y Krivói Rog desenvolvióse una segunda rexón industrial con una importante industria siderúrxica, metalúrxica de metales non ferrosos (aluminiu) y de construcciones mecániques. Otros polos industriales son Kharkiv (construcciones mecániques), Kiev (bienes d'equipu, industries llixeres y alimentarias), Lviv (material de tresporte) y [[Zaporiyia|Zaporozhe]]. 

Na fachada mariniega meridional atópense importantes puertos que son de la mesma centros industriales, como [[Odesa]], [[Mykolaiv|Nikoláiev]] y [[Kherson]], y, nel casu de [[Sebastopol]], con funciones militares. Otros puertos y terminales destacaos son: [[Feodosiya]], [[Kerch]], [[Mariupol]] y [[Yuzhnyy]]. A lo último, la [[península de Crimea]] ufierta un llugar d'[[ociu]] y [[veranéu]], con numberosos [[balneariu|balnearios]]. 

Ucraína integrar na [[XRSS]] en [[1922]]; el [[comunismu]] acentuó la [[coleutivización]]. 
Los principales problemes qu'encara l'Estáu ucraín son la obsolescencia de les sos instalaciones mineres, la gran dependencia del suministru de [[petroleu]] rusu y, polo xeneral, les consecuencies que repercuten na [[economía]] por tar integrada nel conxuntu soviéticu. Dempués de Rusia, la República d'Ucraína yera'l componente más importante de l'antigua [[XRSS]], con una producción que cuadruplicaba a la de la siguiente república nel ránking. El so fértil suelu de tierres negres xeneraba más d'una cuarta parte de la producción agrícola soviética, y les sos [[granxa|granxes]] apurríen cantidaes sustanciales de [[carne]], [[lleche]], [[cebera]] y [[hortoliza|hortolices]] pa les otres repúbliques. De la mesma manera, la so diversificada [[industria pesao]] apurría equipamientu únic, como por casu [[tubería|tuberíes]] de gran [[diámetru]] y materies primes pa los llugares [[industria|industriales]] y [[minería|mineros]] (aparatos de perforación vertical) n'otres rexones de l'anterior [[Xunión Soviética]].

En [[1991]], el Parllamentu ucraín aprobó una declaración d'independencia, confirmada por referendu el [[1 d'avientu]]. Xunto con [[Rusia]] y [[Bielorrusia]] fundó la [[Comunidá d'Estaos Independientes]] (CEI). Convertíu nuna [[potencia nuclear]], el país viose llueu somorguiáu nuna grave [[crisis económica]]. El gobiernu ucraín liberalizó la mayor parte de los precios y alzó un marcu llegal pa la [[privatización]], pero la resistencia espublizada perdayures a la reforma dientro del [[gobiernu]] y los [[llexislador]]es llueu frenaron los esfuercios reformistes y llevaron a dellos pasos escontra tras. La producción pal añu [[1999]] cayera a menos del 40% del nivel del añu [[1991]]. La dependencia d'Ucraína al respective de Rusia en materia [[enerxía|enerxética]] y la falta de significatives reformes estructurales fixeron a la economía ucraniana vulnerable a los choques esternos. Ucraína depende de les [[importaciones]] pa cubrir trés cuartes partes del so consumu añal de petroleu y gas natural y el 100% del combustible nuclear que rique. Dempués d'un enfrentamientu de dos selmanes que vio cortáu'l suministru de gas a Europa, Ucraína llegó a un alcuerdu de diez años de suministru de gas y contratos de tránsitu con Rusia en xineru de [[2009]] que dio a los precios del gas un nivel "mundial". Instituciones internacionales como'l [[Fondu Monetariu Internacional]] encamentaron a Ucraína a acelerar les reformes.

== Referencies y notes ==

* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html EUROPE::UKRAINE]  en *The World Factbook'' de la CIA

## Enllaces esternos
* Curtiu resume de la xeografía ucraniana *
Mapa satélite d'Ucraína en Google Map