open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mastín español

Na nuesa llingua, la pallabra **mastín**, val tanto como "mansu", "noble".Deberia llámase mastín llïones que ye'l nome del animal en Llïon, la su tierra.

La so historia empicipia coles invasiones de los pueblos de pregueros-guerreros indoeuropeos, al traviés de los Pirineos. Esti fechu supunxo la entrada d'un bon númberu de cusos emplegaos mesmo na defensa de l'armentiu y de la reciella, que como canes de combate. El so llugar d'aniciu seríen les estepes asiátiques.

N'Asturies, nel castru la Campa Torres aprucienon güesos de perru de bon tamañu (unos 60cm d'altor).

Nes ordenances del Conceyu de Grau fechaes en 1779, dizse que too aquellos que caltengan diez vaques bones col so güé y perru mastín queden esimíos de gabeles conceyiles, ya que nos llugares arrimaos al puertu tán obligaos los ganaderos a tener perru mastín pa escorrer los llobos.

El reverendu Joseph Towsend, nel so viaxe per Asturies de 1786, parllando de Somiedo, diz que los pregueiros mentantu guarez el ganáu nel monte, déxenlu al curiáu de rebustos canes armaos con carrancles.

Tamién del conceyu de Somiedo, fala Constantino Cabal al referise a los mastinos de propiedá del común, calteníos ente tolos del pueblu, y del so trabayu nes brañes.

La propiedá comunal o particular del can dependía de si les families podíen o non. En Santibanes de Murias (Ayer) yeren cuatro les families acomodaes con peaes de hasta trenta vaques, ya cada peada curiábala un mastín.

Nesti sieglu pasáu ye de solliñar el trabayu fechu nel so recobramientu y na del Carea Llionés o Perru Pastor Llionés y espoxigue polos criadores de los conceyos de Babia, Ḷḷaciana y Ḷḷena.

## Nomes según edaes
***Cacholín**: Enantes de que cumpla un añu.
***Cusu**, **Cuscu-a**, **Cuzu-a**, **Can-a**, **Pirru**: Perru
***Cayonca**, **Cayuela**: Cuando la perra ta caliente.

## Enllaces esternos

## Referencies

## Enllaces esternos
Gochu'l país

El **gochu'l país**, **gochu astur** o **gochu celta** ye una raza de gochu que tien el so orixe n'Asturies y que ta emparentáu con otres tribes del mesmu tueru celta: En Francia cola *craonesa*, la *normanda*, la *bretona*, l*alsaciana*, la *meusiana* y la *champenoise*. En Bélxica: la *flamenca*, la *hesbignon* y l*ardanesa*. En Dinamarca: el *jutland* y el *seeland*. En Rusia la *polonesa*. N'Alemaña, mesmo qu'en Suecia ya Noruega tamién queden castres de esti aniciu, asina como n'Austria ya n'Hungría. En Suiza tamién se caltién el denomáu *Schwyzoise*, anque averáu al desaniciu.

El gochu'l país foi casi desaniciáu nestos caberos trenta años quedando poques goches paridiegues anguaño polo que de toles races llariegues ye la que tien peor perspeutiva futura al nun tener tampoco Asociación de Criadores.

## Carauterístiques morfolóxiques
***Tiesta**: Grande, de bon anchor y allongada. Perfil subcóncayu.
***Güeyos**: Pequeños.
***Oreyes**: Llargues, cayíes y empobinaes p'alantre.
***Focicu**: Primíu y garruchu, cola tortoria ancha.
***Pescuezu**: Estrenchu y llongu.
***Tueru**: Llombu daqué encorquiáu (gorrumbu) y estrenchu; ancla cayida y costiellar aplanáu. Bandoba metía.
***Tetos**: Con 6/6 como mínime.
***Tolanos**: Permediaos en llonxitú y tamañu.
***Pates**: Llargues y güesudes. Pezuños enforma duros.
***Pesu**: Ente 130 y 200 kg.
***Altor**: Algama los 80 cm. Na Campa Torres topáronse güesos de gochos con un altor d'ente 64,5 y 75,6 cm.
***Llargor**: Dende la ñucla a la febra'l rau allega en dellos exemplares a 1,5 metros.

## Referencies

## Enllaces esternos
Megleno-rumanu

El **megleno-rumanu**, nomatu deriváu del distritu de Meglen en Tesalónica, ou meglesíticu ye un dialeutu del rumanu -dacuando ta consideráu como llingua- falada en dellos pueblos de la Grecia septentrional y de los Balcanes.

El so númberu de falantes ye per pequeñu, al rodiu de 5.000; amás dau que la política lingüística griega ye enforma pechada coles minoríes del país nun se conoz de fechu la cifra esata.

Nun presenta casi producción lliteraria y ye una llingua n'estremu peligru de desaparición.

## Clasificación llingüística

* Indoeuropéu
** Itálicu
*** Románicu
**** Románicu oriental
***** Balcanorrománicu
****** Megleno-rumanu

## Referencies

## Enllaces esternos
Blimea (parroquia)

**Blimea** ye una de les cinco parroquies actuales del conceyu de Samartín del Rei Aurelio (Asturies), la que se topa más al oriente. Por Decretu-Llei d'avientu de 2007, la villa de Blimea xúntase a L'Entregu y Sotrondio pa perfacer la ciudá de **Samartín**, siendo la villa de Blimea ún de los sos distritos. Nelli, y nos  d'estensión incluyíos na so parroquia, viven .

## Xeografía
El ríu Nalón divídela en dos grandes metaes y forma una amplia vega que ye onde se llevanta la villa de Blimea capital de la parroquia. Amás de la villa, componen el territoriu blimeín les fasteres de La Cabezá y La Cuesta, na lladera a la mandrecha'l ríu Nalón, y les de Sanamiés y La Capellanía Sienra na de la manzorga. No que cinca a les llendes territoriales de la parroquia hai que constatar que na década de los cincuenta del sieglu XX una de les sos fasteres tradicionales, *El Valle de la Cerezal*, pasó a formar parte de la parroquia de Santa Bárbola, cola que siempre tuvo integrada tanto no hidrográfico como no llingüístico. Les llendes actuales de la parroquia de Blimea son: al norte, el conceyu de Bimenes y la parroquia de Cocañín; al este'l conceyu de Llaviana; al sur la parroquia de Santa Bárbola y al oeste la parroquia de Samartín.

## Historia
En La Campa La Españal alcuéntrase un monumentu megalíticu de reciente catalogación colo qu'hai señes que yá'l territoriu de la parroquía taba habitáu hai bien d'años.

Trátase d'una parroquia antigua que yá figura como tala y col nome de *"Vimea"* nel Inventariu de Parroquies ellaboráu por orde del Obispu d'Uviéu, D. Gutierre de Toledo ente los años 1385-1386. Como *"Bimeda"* conséñase nel *Libro de la hermita de Santa Bárbora* nos años de 1687 y 1784.

En 1834, na Primer Guerra Carlista, fuercies carlistes baten en territoriu la parroquia a una columna lliberal, ayudando a semar l'alarma na fastera centro-occidental d'Asturies.

## Llocalidaes

### Sitios

## Fiestes
*El primer fin de selmana d'agostu celébrense *Les fiestes de nuestra señora de les Nieves*.
*El primer fin de selmana d'avientu celébrase *La fiesta gastronómica de los Pimientos Rellenos*

## Referencies

## Enllaces esternos

*Asociación de vecinos de Blimea
*Albergue El Florán Blimea
*Peña Sportinguista El Indio-Blimea
Estáu de les llingües n'Europa

La **situación actual de les llingües d'Europa** ye enforma estremada dependiendo de munchos factores; ente otros la hestoria, el númberu de falantes y les polítiques de proteición que cda estáu fai pa promover una llingua. 

Los estudios filolóxicos determinen que cada dos selmanes desapaez una llingua nel mundu; l'ayalga intanxible que son les variedaes llingüístiques ye perimportante y ta en munchos casos nun estremu peligru y Europa nun ye una esceición a la norma.

L'estáu de les llingües divídese en:
*Desaniciaes.
*Averaes al desaniciu .
*N'estremu peligru de desaniciu.
*En desaniciu.
*Potencialmente en desaniciu.
*Nun tán en peligru de desaniciu.

## Llingües desaniciaes
#Córnicu
#Dálmata
#Eslovinciu
#Góticu
#Mansi Meridional
#Manx
#Mozárabe
#Norse
#Polabiu
#Prusianu Antiguu
#Sami Kemi
#Xudéu-provenzal
#Xudéu-francés
## Llingües averaes al desaniciu
#Xudéu-italianu
#Xudéu-Tártaru de Crimea
#Sami Akkala
#Sami Pite
#Sami Ter
#Sami Ume
#Votianu
#Xudéu-griegu
## Llingües n'estremu peligru de desaniciu
#Auvernés
#Bretón
#Casubiu
#Árabe xipriota
#Frisiu Oriental
#Frisiu Setentrional
#Ingrianu
#Istrorrumanu
#Karaim
#Languedocianu
#Llemosín de las isllas Anglonormandes.
#Llionés
#Ludianu
#Mari Occidental
#Meglenorrumanu
#Mirandés
#Sami Inari
#Sami Kildin
#Sami Lule
#Sami Meridional
#Sami Skolt
#Tártaru de Crimea.
#Griegu d'Italia
#Vepsianu
#Xudéu-español
#Xudéu-alemán

## En desaniciu
#Aragonés
#Aromúnicu
#Asturianu
#Bashkir
#Catalán d'Alguer
#Chuvash
#Cimbriu
#Erzya
#Escocés gaélicu
#Frisiu Occidental
#Gagauz
#Galés
#Gascón
#Irlandés
#Kalmyk
#Karelianu
#Komi
#Ladinu
#Mari Oriental
#Moksha
#Néncicu de la Tundra
#Nogal
#Olonetsianu
#Permyak
#Provenzal
#Réticu
#Romanín
#Rusyn
#Sami septentrional
#Sardu 
#Sórabu Altu
#Sórabu Baxu
#Udmurt
#Valón
#Vascu

## Llingües potencialmente en desaniciu
#Bielorrusu
#Corsu
#Emilianu
#Escocés xermánicu
#Francoprovenzal
#Gallegu
#Ligur
#Lombarda
#Piamontés
#Saxón Baxu

## Llingües que nun tienen peligru de desaniciu
#Albanu
#Alemán
#Búlgaru
#Catalán
#Checu
#Danés
#Eslovacu
#Eslovenu
#Español
#Estonianu
#Feroés
#Finlandés
#Francés
#Griegu
#Holandés
#Húngaru
#Inglés
#Islandés
#Italianu
#Letón
#Lituanu
#Luxemburgués
#Macedoniu
#Maltés
#Noruegu
#Polacu
#Portugués
#Rumanu
#Rusu
#Serbocroata
#Sicilianu
#Tártaru
#Turcu
#Ucraín
#Venecianu

## Referencies
Dacia

**Dacia** pue ser:

* Dacia, provincia romana allugada na actual Rumanía.
* Dacia, fabricante d'automóviles perteneciente al Grupu Renault.

## Referencies
Hammurabi

**Hammurabi**  foi un príncipe de Babilonia que xubió al tronu d'esta ciudá-estáu mesopotámica nel 1972 e.C.

El so recuerdu históricu ye perimportante por mor de la tresformación del so pequeñu reinu de 50 km² nun imperiu que controlaba rexones fuera de Mesopotamia. Esta política d'espansión herédala del so pa Sinmuballit aprovechando'l tapecer d'Asiria pa facese un sitiu na política internacional de la dómina.

Pal 1759 e.C. el control de Babilonia espárdese dende'l Golfu Pérsicu pa colos montes septentrionales, incluyéndose nesti territoriu a Sumeria, Akkad y Elam. Asina pa poder gobernar conxuntamente estos estaos tan estremaos, desendolcará una política de xunidá llingüística, cultural y económica frutu de la cual ye'l perconocíu Códigu d'Hammurabi.
El so reináu llega a la final dexando una Babilonia nel so puntu cimeru dada la so fuercia militar y sobre too económica, yá que ye un intre d'esplendor na economía mesopotámica.

## Ver tamién
* Códigu d'Hammurabi
* Mesopotamia

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma valón

El **valón** (**walon**) ye una llingua románica del subgrey galu-románicu falada en Valonia, al sur de Bélxica; nel departamentu francés d'Adernas y polos descendientes de valones n'Estaos Xuníos.

Ye perimportante nun enquivocase col nome, dao que munches vegaes nómase valón a la llingua francesa falada en Bélxica cola que nun hai cuasique diferencies; pero'l valón como llingua románica ye perdiferente del francés, inda tengan orixe común, pola so evolución histórica propia asina como pola aportación de pallabres xermániques procedentes del flamencu o del alemán.

Al igual que'l francés, el valón ye una llingua derivada del subgreyu de Llinguas d'Oil, ye dicir les llingues más setentrionales de la Romanía; pero a diferencia d'esta ye muncho más conservadora y presenta fuertes semeyances na so evolución con otres llingues romániques **perifériques'' [[rumanu|rumana]] o la [[réticu (retorrománicu)|rética]].

Dende entamos del [[sieglu XX]] el valón vese arrequexonáu en Valonia por mor de la implantación del francés rexonal, nesti momentu yera mayoritariu, amenorgo la so presencia ta lleegar ser la llingua materna d'un 40% de la población de la rexón. Si qu'inda dende [[1990]] l'Estáu federal Belxicanu recueye a la llingua como propia y fomenta'l so emplegu.

Anguaño'l valón, códigu [[ISO 639]]-1 **wa'''; ta trabayando nun estándar de normativización pala xunión gráfica de los dialeutos de la llingua.

## Clasificación llingüística

* Indoeuropéu
** Itálicu
*** Románicu
**** Románicu occidental
***** Galorrománicu
****** Oïl
******* Valón

## Referencies

## Enllaces esternos
Dacia (provincia romana)

**Dacia**, na Antigüedá, yera'l país de los dacios -nomaos tamién Xetas-, taba bordiada pelos Cárpatos nel norte, el ríu Danubiu nel sur; el ríu Tisza nel oeste; y pal este por ríu Nistru. Lo que correspuende, *a grosso modo*, cola actual Rumanía.
Los habitantes yeren parte del enxeme cultural traciu y el so nome foi un exonome dau polos romanos que-ys llamaron dacios; los griegos nomáron-ys Xetas.

## Cultura
Los dacios tenían un altu nivel cultural cuando contautarun colos romanos. La so creyencia basábase na inmortalidá de l'ánima, considerando la muerte como daqué habitual y necesariu. El ritual xiraba alrodiu del sacerdote que yera la máxima figura como representante del dios supremu, Zamolxis na Tierra.
Yera una sociedá dividida en dos clases: aristocracia, con privilexos y que se creyen son los precedentes de los boyardos rumanos; y el proletariáu.
Orixinalmente vivían n'aldees circulares con empalizaes de madera, por embargu col contautu romanu emprincipiarán a construyir fortaleces con torres cóniques de piedra.
La so economía centrábase na agricultura y na ganadería. Tamién conocíen les esplotaciones auríferes y arxentíferes; asina como'l comerciu esterior que pola numismática sabemos foi pergrande.

## Roma
La conquista por Roma escomienza nel 89 e.C., llegando a un alcuerdu pol que los dacios pagarán a Domicianu un tributu cadañeru pero siguirán siendo independientes. Nun ye hasta Trayanu nel 106 d.C. que se toma tola Dacia y se convierte en provincia romana.
La provincia taba constituyida por Transilvania y Oltenia; yera dirixida por un gobernador pretorianu. La Legio XIII Gemina taba asitada en Dacia de continuu pa protexer a los colonos romanos de les guerres colos dacios. Fundáronse delles ciudaes qu'inda perviven como Apulum (Alba Iulia, Napoca (Cluj-Napoca) y Potaissa Turda.
Los dacios, al igual que los otros pueblos conquistaos por Roma, sufrieron un procesu d'aculturización relixosa y tamién llingüística; lo que llevó a qu'anguaño se fale una llingua románica como'l rumanu nuna zona eslava.

Nel 129, Adrianu, dividío la Dacia en Dacia Superior (Transilvania) y Dacia Inferior (Oltenia o Valaquia). Por embargo, Marcu Aureliu tornó a dividila en tres: Porolissensis, Apulensis y Malvensis, masque las tres formaban un enxame con capital n'Ulpia Traiana (Sarmizegetusa) con un aconceyamientu común. Anque militarmente fueren provincies independientes unes d'otres.

Tres las invasiones godes de la provincia nel 270 Aurelianu decide dexar la provincia y tresllada les tropes y colonos a la provincia de Mesia, al sur del Danubiu onde crea la Dacia Aureliana. Esta volvería a dividise en Dacia Ripuaria y Dacia Mediterránea -capital en Sofía-. Si qu'asina esta cabera foi otra vegada dividía en Dardania y en Dacia Mediterránea hasta l'intre nel que pasa a formar parte del Imperiu Romanu d'Oriente.

## Referencies

## Enllaces esternos
Premios Nébula

Los **Premios Nébula** concédelos, dende 1965, l'Asociación d'escritores de Ciencia Ficción y Fantasía d'Estaos Xuníos. Nun tien nenguna cantidá económica asociada al premiu y el gallardón ye un bloque tresparente con una nebulosa incrustada rellumante; sicasí ye, xunto al Premiu Hugo, el gallardón más importante nel xéneru.

## Categoríes
Otórgase cada primavera al traviés del votu de los miembros de l'asociación estremándose cuatro categoríes:
* Novela: obra de más de 40.000 pallabres.
* Novela curtia: obra d'ente 17.500 y 40.000 pallabres.
* Rellatu: obra d'ente 7.500 y 17.500 pallabres.
* Rellatu curtiu: obra de menos de 7.500 pallabres.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma armeniu

L**'armeniu** ye una llingua de greyu indoeuropéu falada n'El Cáucasu (n'especial n'Armenia y en delles fasteres de Turquía) y n'otres zones del mundiu pola diáspora armenia.

Nun forma tueru llingüísticu propiu dientro del indoeuropéu.

## Alfabetu
L'armeniu emplega un alfabetu propiu, creáu pol santu Mesrop Mashtots nel 406 d.C.

## Referencies

## Enllaces esternos
Fahd bin Abd Aziz

El **Rei Fahd bin Abdul Aziz Al-Saud**  foi un rei y primer ministru d'Arabia Saudita y líder de la Casa de Saud. Dende que-y diera un infartu en 1995 dexó en manes del so hermanascu Abdullah bin Abdul Aziz la rexencia del estáu. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Llitru

El **llitru** ye una unidá de volume, utilizada normalmente pa midir líquidos, y que ye igual a un decímetru cúbicu o a una milésima de metru cúbicu. 

Un llitru d'agua, en condiciones estándar, pesa un quilogramu.

La abreviatura ye la lletra **l** ( o **L**, pa evitar problemes cuando la **l** pue tracamundiase col númberu **1**.)

: 1000 ml = 100 cl = 10 dl = 1 **l** = 1 dm³ = 0.001 m³

## Definición
Un llibru defínese como *un nome especial pal decímetru cúbicu* o 10 centímetros × 10 centímetros × 10 centímetros, (1  L ≡ 1 dm³ ≡ 1000 cm³). Poro 1 L ≡ 0,001 m³ ≡ 1000 cm³, y 1  m³ (ye dicir, un metru cúbicu, que ye la unidá SI pal volume) ye exautamente 1000 L.

## Prefixos del SI aplicaos al llitru
El llitru pue usase con cualesquier prefixu del SI. El que más paez usase ye'l milillitru, definíu como la milésima parte del llitru (un centímetru cúbicu) o l'hectollitru (cien llitros) usáu polos collechadores de vinu o de producción industrial de cerveza. Otres unidaes puen vese na tabla, les más frecuentes en **negrina**.

## Ver tamién
* Sistema internacional d'unidaes
* metru cúbicu

## Referencies
Mesopotamia

**Mesopotamia** (del griegu Μεσοποταμια, "[tierra] ente dos ríos") yera antiguamente la rexón allugada ente los ríos Tigris y Eufrates y el Golfu Pérsicu. Considerábase como un verxel, yá que fuera d'eses fronteres naturales namái hai ermos. Ye'l llugar u nacieron les primeres ciudaes-estaos tales como Ur, Uruk y Lagash dau que dende'l 5000 e.C. desendólcase la civilización sumeria, siendo una de les primeres de tol mundiu.

Ye considerada'l bierzu de la civilización yá que nella desendólcase la primer escritura de la que tenemos noticia, la cuneiforme, asina como la navegación, los primeros testos xurídicos o el primer estáu, la ciudá de Súmer.
La necesidá del cambéu nes condiciones de vida fizo que les nueves civilizaciones enchenaren esta rexón de grandes canales que facilitaben el riegu y el so emplegu posterior como tierres d'agricultura; amás nesta estaya apaecen les primeres nories y los primeros embalses, éstos emplegaben l'escedente de l'agua de les crecides de los ríos principales que conformen la Mesopotamia.

La rexón divídese n'otres dos nomaes baxa y alta. La Mesopotamia Baxa o Caldea, tuvo habitada por sumerios y acadios que yeren más agrícoles y menos guerreros que los habitantes de la Mesopotamia Alta o Asiria, más montañosa y habitada polos asirios, una cultura principalmente dedicada a la guerra.

## La nacencia de la escritura
Foi'l primer llugar del mundu onde apaez la escritura, hai más de 5.000 años, como resultáu del xorrecimientu de les ciudaes, y con elles de les civilizaciones. Y como final d'un procesu de creación cultural, como rexistru de la estructura d'una sociedá y les sos regles: económica, llegales, gubernatives. Más tarde sería la simiente de los llibros sagraos y de les sos mitoloxíes.
Esta primera forma de rexistrar les pallabres ye conocida como escritura cuneiforme, y nun principiu representaba a la llingua sumeria, esta ye de dudosa filiación y entá nun ta claru nin el so orixe nin si yera una llingua aisllada o emparentada con otres.

## División histórica
Esta gran rexón, como cruz de caminos, fue una tierra convulsa y nel estensu periodu que vivió como xunidá histórica tuvo cuatro marcaes dómines, entamaes polos pueblos que gobernaron tol enxame cultural mesopotámicu.
* Dómina sumeria: nel tercer mileniu e.C., carauterizada pola esistencia de las ciudaes estaos.
* Dómina acadia: al rodiu del 2330 e.C., Sargón I, funda l'imperiu acadiu.
* Dómina babilónica: circa 1.800 e.C., la ciudá estáu de Babilonia algama la hexemonía na rexón y crea l'imperiu homónimu.
* Dómina asiria: nel postreru mileniu e.C. fúndase l'imperiu asiriu que se caltién dica la conquista persa de Mesopotamia, nel sieglu VI e.C.

## Sociedá
La sociedá yera piramidal col rei no cimeru, de siguíu diben los sacerdotes, depués los funcionarios; ente los que destacaba la figura del escriba. Na base taban los campesinos, los artesanos y entá más abaxu los esclavos y les muyeres, dau que dambes clases yeren consideraes propiedaes.

Pa regular esta sociedá fuertemente estructurada xurdió'l primer códex llegal, el códigu d'Hammurabi.

## Referencies

## Enllaces esternos
Ayalga

L**'ayalga** ye una figura de la mitoloxía asturiana rellacionada coles agües como la xana. Ye una figura encantadora que guarda, como'l so nome indica, grandes ayalgues nel fondu de ríos, llagos y llamargales. Sería l'equivalente femenín acuáticu de los moros que vivíen nos montes y cuetos.

Dacuando, raramente, ta acompañada d'un cuélebre. Sería xunto a les xanes y les llumies, la tríada femenina de la mitoloxía asturiana. L'ayalga ye capaz de comunicase colos animales y plantes.
## Otros nomes
Ayelga, yelga.

## Ver tamién
* Mitoloxía asturiana

## Referencies
Star Trek

El terminu **Star Trek** refiérse de manera conxunta a seyes series de televisión de ciencia ficción (726 episodios en total), diez películes, cientos de noveles, videoxuegos ya otres obres de ficción, toes enmarcaes nel mesmu universu ficticiu creáu por Gene Roddenberry en 1966. Amuesa una visión optimista del futuru nel que los homes tienen superao la fame, la enfermedá, el racismu y la miseria. Los personaxes principales esploren la galaxa a la gueta de nuevos mundos y civilizaciones.

## Referencies

## Enllaces esternos
*  Memory Alpha, wiki sobre Star Trek
L'Angariella

**L'Angariella** ye la zona onde se llevanta l'Institutu de Enseñances Medies, na llende cola parroquia de Samartín. Dello de L'Angariella pertenez a Sotrondio y otro a Blimea. La llende ta nel cantu del xerru, enfrente mesmo d'onde se atopaba el puestu de la Cruz Bermeya. Poro, l'Institutu ta llantáu en terren blimeíno.

## Referencies

## Enllaces esternos
La Bovia (Blimea)

**La Bovia** ye una casería na parte riba la fastera d'El Valle Sanamiés na parroquia Blimea. La so rodiada llenda cola fastera barboliega de La Cerezal. Yá apaez conseñada en documentos del Obispáu d'Uviéu de la dómina medieval. Tien una población de .

## Ver tamién

## Referencies

## Bibliografía
* *Colección de Documentos de la Catedral de Oviedo* de Santos García Larragueta, Uviéu, IDEA, 1962.

## Enllaces esternos
Mnemósine

**Mnemósine** na mitoloxía griega yera la personificación de la memoria. Por ser fía de Gaia y Uranu ye considerada una titánide de primer xeneración.
Amás ye la ma de les Muses qu'enxendró con Zeus.

## Referencies

## Enllaces esternos
Santa Bárbola

**Santa Bárbola** ye una parroquía del conceyu asturianu de Samartín del Rei Aurelio. Ocupa la parte sur del conceyu, y ye parroquia independiente dende'l 1886, añu nel que se dixebró de la de Samartín. Tien una superficie de  y cuenta con , que se reparten ente los llugares de Les Argayaes, L'Azorea, El Batán, El Bericiusu, Les Caecima, Los Caleyos, El Cantu, El Cantu les Mates, La Casanueva, Les Cases de Baxo, La Casuca, La Caya, El Colláu Escobal, El Corralón, El Costayu, La Cruz, L'Escobal, La Espesura, La Gallega, L'Edráu, Miera, El Molín, La Nespral, Paniceres, La Paré, Perabeles, La Potoxa, El Praón, El Rezaleru, El Riocerezal, La Robellá, Les Sayetes, La Seca l'Agua, La Vallica l'Agua y Veró.

## Xeografía

### Llocalidaes

### Sitios

## Referencies

## Enllaces esternos
Burganeo

**Burganeo** ye una casería na parte riba na fastera *La Cuesta*, na parroquia de Blimea, nel conceyu asturianu de Samartín del Rei Aurelio. Per riba llenda cola parroquia de Samartín. Son 5 viviendes, tando 3 d'elles desocupaes, y la so población ye de .

## Referencies

## Enllaces esternos
Les Quintanes (Blimea)

**Les Quintanes** ye una casería de la parroquia de Blimea, na lladera mandrecha d*'El Ríu Tiyera*, dientru la fastera de *La Cuesta*. Ta formáu por estos barrios: *La Riega l'Aciu*, *La Mosnera*, *El Cantu*, *La Vallina*, *La Casa Riba* y *La Casorra*. Tien 10 viviendes, con una población de . El nome del pueblu apaez en documentos del sieglu XVIII.

## Referencies

**"Respuestas Generales del Catastro del Marqués de la Ensenanda. Conzejo de Langreo"*. Añu 1751. Manuscritu depositáu nel Archivu de Simancas.

## Enllaces esternos
Sanamiés

**Sanamiés** ye un llugar de la parroquia de Blimea, nel conceyu asturianu de Samartín del Rei Aurelio. El nome designa, nun sen amplíu, el valle que va dende La Bovia, pelo cimero, hasta'l ríu Nalón, per baxo, too ello a la manzorga de El Nalón. Nun sen estrictu ye un de los pueblos del valle anterior na parroquia Blimea con una vega mui grande y abondosa. Tien 25 viviendes. El nome del pueblu apaez en documentos del sieglu XVIII. Tien una población de .

## Bibliografía
**"Comprobaziones delas Delixencias de Unica Contribuzión De Todo el Conzejo de Langreo"*. Añu 1761. Manuscritu depositáu nel Archivu de Simancas.

## Referencies

## Enllaces esternos
Unión del Pueblo Leonés

**Unión del Pueblo Leonés** 
(UPL) (*Xunión del Pueblu Llionés* n'asturllionés) ye un partíu políticu llionesista con representación nel parllamentu de la Comunidá Autónoma de Castiella y Llión que nagua pola autonomía de la rexón Llionesa.

El so presidente ye **Melchor Moreno** y el so Secretariu Xeneral Joaquín Otero Pereira.

## Historia

## Resultaos eleutorales

## Referencies

## Enllaces esternos
*Páxina oficial de la UPL
Conceyu Xoven

**Conceyu Xoven** ye una organización moza lleonesista que nagua por recuperar la xunidá y l'autogobiernu del País Llionés y de tolos territorios de cultura lleonesa. Tien comités en cuasi toles comarques de la provincia de Lleón, en Zamora y en Salamanca.

Según esta organización, per aciu de la perda total de la soberanía y el sometimientu del País Llionés a dos gobiernos foriatos, la Rexón Llionesa alcuéntrase xebrada en delles provincies, comunidaes autónomes y en dos Estaos, l'español y el portugués. 

Conceyu Xoven nagua pol algame d'una Autonomía anguaño que seya namái un pasu pal plenu autogobiernu.

El so políticu más nomáu ye Abel Pardo Fernández.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Conceyu Xoven
VIII llexislatura n'España

Nas eleiciones pal cogresu de los diputaos del Estáu Español de 14 de marzu de 2004 hebo los siguientes resultaos:

*Partíu Socialista Oubreiro Español (PSOE): 164 diputaos.
*Partíu Popular (PP): 148 diputaos.
*Converxencia ya Xunión (CIU): 10 diputaos.
*Izquierra Republicana de Cataluña (ERC): 8 diputaos.
*Partíu Nacionalista Vascu (EAJ-PNV): 7 diputaos.
*Izquierra Xunida (IU): 5 diputaos.
*Coalición Canaria (CC): 3 diputaos.
*Bloque Nacionalista Gallego (BNG): 2 diputaos.
*Xunta Aragonesista (CHA): 1 diputáu.
*Eusko Alkartasuna (EA): 1 diputáu.
*Nafarroa Bai (NA-BAI): 1 diputáu.
 

La mesa del Parllamentu ta formada por:
*Presidente: Manuel Marín González (Grupu Socialista)
*Vicepresidenta 1ª: Carme Chacón Piqueras (Grupu Socialista)
*Vicepresidente 2ᵘ: Jordi Vilajoana Rovira (Grupo Catalán)
*Vicepresidente 3ᵘ: Gabriel Cisneros Laborda (Grupu Popular)
*Vicepresidente 4ᵘ: Ignacio Gil Lázaro (Grupu Popular)
*Secretaria 1ª: María Jesús Sainz García (Grupu Popular)
*Secretaria 2ª: Celia Villalobos Talero (Grupu Popular)
*Secretario 3ᵘ: Jaime Javier Barrero López (Grupo Socialista)
*Secretaria 4ª: Isaura Navarro Casillas (Grupu XU)
*Secretariu Xeneral: Manuel Alba Navarro

ImageSize = width:700 height:900
PlotArea = width:600 height:600 left:50 bottom:240
Legend = columns:1 left:52 top:215 columnwidth:100

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:350
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:25 start:0
Colors= 
 id:AO value:black legend:Total_350_(100,00%)
 id:AA value:red legend:PSOE_164_(46,86%)
 id:AB value:blue legend:PP_148_(42,29%)
 id:AC value:rgb(0.8,0.8,0.8) legend:CIU_10_(2,86%)
 id:AD value:rgb(0.6,0.6,0) legend:ERC_8_(2,29%)
 id:AE value:rgb(0.4,0,1) legend:EAJ-PNV_7_(2%)
 id:AF value:green legend:IU_5_(1,43%)
 id:AG value:rgb(0.7,0.3,0) legend:CC_3_(0,86%)
 id:AH value:yellow legend:BNG_2_(0,57%)
 id:AI value:rgb(0.4,0.1,0) legend:CHA_1_(0,29%)
 id:AK value:rgb(0,0.7,0.3) legend:EA_1_(0,29%)
 id:AL value:rgb(0.3,0,0.7) legend:NA-BAI_1_(0,29%)

PlotData=
 width:25 mark:(line,white) align:left fontsize:7

 bar:Total from:0 till:350 color:AO
 bar:PSOE from:0 till:164 color:AA
 bar:PP from:0 till:148 color:AB
 bar:CIU from:0 till:10 color:AC
 bar:ERC from:0 till:8 color:AD
 bar:EAJ-PNV from:0 till:7 color:AE
 bar:IU from:0 till:5 color:AF
 bar:CC from:0 till:3 color:AG
 bar:BNG from:0 till:2 color:AH
 bar:CHA from:0 till:1 color:AI
 bar:EA from:0 till:1 color:AK
 bar:NA-BAI from:0 till:1 color:AL

TextData=
 pos:(150,750) text:"Repartu d'escaños nas eleicciónes pal Congresu "
 pos:(150,740) text:"de los Diputaos del Estáu de marzu y 14 de 2004"



## Referencies

## Enllaces esternos
Golda Meir

**Golda Meir** , de nacimientu **Golda Mabovitz**, foi una de les fundadores del estáu d'Israel, u desempeñó los cargos de Ministra de Trabayu, Ministra d'Esteriores y Primer Ministra dende'l 17 de marzu de 1969 hasta'l 11 de marzu de 1974, convirtiéndose, asina, na tercera muyer nel mundiu en tener un cargu de tala importancia tres de Sirimavo Bandaranaike de Sri Lanka y Indira Gandhi de la India.

El so nome -de casada Golda Myerson- cambiólu pa que'l so apellíu significara n'hebréu *amburar rellumantemente*.

## Orixe
La familia de Golda yera orixinaria d'Ucraína d'u emigró pa los Estaos Xuníos nos años 1903 y 1906, ellí asentáronse nel estáu de Milwaukee. Los sos pas llevaron consigo tamién les tradiciones culturales y a la edá de 14 años Golda foi prometida a un home muncho mayor qu'ella, lo que fizo que fuxera del llar paternu pa cola so hermana que vivía en Denver; ellí conoció'l so futuru maríu, Morris Myerson, col que casaría en 1917.

## N'Israel
En 1921 Golda y la so pareya decidieron trabayar nun kibbutz nes Tierres d'Israel, entós dientro del protectoráu inglés de Palestina, onde vivieron hasta 1924. Emplegando'l kibbutz como trampolín políticu al traviés del Histadrut u desendolcará una fuerte actividá política que la empobinará a que'l 14 de mayu de 1948, xunto a otres 24 persones, roble la **Declaración del Entamu del Estáu d'Israel**, siendo una de les dos muyeres presentes na acta.
Al viniente día, Israel ye atacáu pol enxeme de fuercies formáu por Exiptu, Siria, El Líbanu, Trexordania ya Iraq; decidida a sacar alantre al so país Golda Meir viaxa a los Estaos Xuníos; será la primer ciudadana israelina con pasaporte. Ellí consigue fondos pal xorrecimientu del Estáu d'Israel y la so defensa.
A so vuelta será nomada embaxadora na XRSS, cargu que caltendría hasta 1949, añu nel qu'entra a facer parte del Knesset o Parllamentu d'Israel hasta 1974.

## Nel Gobiernu
* Dende 1949 a 1956 Ministra de Trabayu.
* Dende 1956 a 1965 Ministra d'Asuntos Esteriores; cargu que dexaría por mor del so cansanciu que-y produció qu'amaleciera.
* Dende 1969 hasta 1974 Primer Ministra, escoyida pol Partíu Laboralista tres la muerte, de sutrucu, del anterior Primer Ministru, Levi Eshkol.
El gobiernu de Golda Meir zarróse cola guerra del Yom Kippur onde los enquivocos estratéxicos y la falta de lideralgu fixeron que dimitiera pa ser asocedida por Isaac Rabin.
Golda Meir morrió en Xerusalén y foi enterrada nel Monte Herzl allugáu nesta ciudá.

## Referencies

## Enllaces esternos
Mary Shelley

**Mary Wollstonecraft Shelley** , más conocida como **Mary Shelley**, foi una escritora inglesa y una de les principales figures del romanticismu inglés.

## Biografía
Yera fía única de la feminista Mary Wollstonecraft y del filósofu William Godwin, tamién ye conocida como Mary Shelley yá que casó col poeta románticu inglés Percy Bysshe Shelley. Asina, Mary tuvo una educación lliberal basada nel romanticismu d'izquierdes de los sos padres.

A la edá de 15 años Mary escapóse con Percy Shelley, quien representaba la xenialidá y la llibertá frente a so padre, que foi la figura cola que Wollstonecraft crea'l protagonista de la so obra maestra:***[[Frankestein]]***.

Cuando Wollstonecraft tenía 24 años abandonóla Shelley, quien la dexó con un neñu de 2 años; cinco años dempués tuvo qu'emigrar pa Inglaterra y en viéndose refugada por una sociedá que nun vía bien el so casoriu, decidió trabayar como escritora pa caltener a so padre y al so fíu. Gracies a esti trabayu conoció a escritores, artistes y políticos de la dómina.

Con 48 años la escritora queda inválida y seis años dempués muerre por mor d'un tumor cerebral.

## Frankenstein y Mary

Wollstonecraft crea esti presonax y la novela nunu de los famosos filandones lliterarios con Lord Byron y Percy Bysshe Shelley, na so estancia nel llagu Xinebra en Suiza. Emplegó a Frankenstein como una forma de fuxir de les terribles desgracies qu'asocedíen na época, asina como la terrible vida marital con continuos y públicos enfrentamientos na pareya, quien tres perder dos fíos nun fixo sinón agravar los sos desatopos. Sicasí, Shelley facía que Mary s'arriquecería al traviés del so desendolcu inteleutual y personal.

Escritu nesta nueche, Mary, que tenía 20 años, fixóse nel so proxenitor pa crear al doctor suizu Víctor Frankenstein quien se convertía nun nuevu dios al facer vida de la nada gracias, y nesto la escritora foi una visionaria, a la llétricidá.

Espublizada en 1818 col nome de *Frankenstein o El modernu Prometeu*, conviértese en tou un ésitu y agalma la posición de clásicu de la Lliteratura Universal al dibuxar dos personaxes monstruosos, el doctor pola so falta de decencia y humildá y l'otru, un monstruu n'apariencia pero con una complexidá pergrande nos sos actos.

## Obres traducíes al asturianu
* **Frankenstein**: Torna de Cesáreo García. Publicaciones Ámbitu (2002) ISBN 84-95640-40-6

## Referencies

## Enllaces esternos
Mary Wollstonecraft (dixebra)

*Mary Wollstonecraft, temprana feminista inglesa del sieglu XVIII; ma de la famosa escritora del mesmu nome.
*Mary Wollstonecraft Shelley, autora de la novela *Frankenstein*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Mary Wollstonecraft

**Mary Wollstonecraft**  foi una escritora británica, filósofa y temprana feminista, autora de delles noveles, ensayos y llibros ifantiles; sicasí ye perafamada pola so obra *[[Vindication of the Rights of Men]]* (*Una Vindicación de los Drechos de los Homes*, 1790); una crítica al panfletu d'Edmund Burke sobre la Revolución Francesa. Y sobre too pol so trabayu tituláu *[[A Vindication of the Rights of Woman]]* (*Una Vindicación de los Drechos de la Muyer*, 1792), consideráu'l so llabor más importante.

La Wollstonecrat arguyía que la natura de la muyer del momentu nun yera sinón productu de la so educación impuesta polos homes y que'l casamientu nun yera más qu'una forma de llegalizar la prostitución; caltenía que l'orde xustu taría entamáu na razón llibre de prexuicios o superticiones.

Casó col filósofu William Godwin, fondamente atéu y promotor del movimientu anarquista; y tuvo una fía: Mary Shelley, autora de *Frankenstein*. Morrió d'una infeición orixinada nel partu de la so fía.

## Referencies

## Enllaces esternos
Sienra (Blimea)

**Sienra** ye un llugar de la parroquia de Blimea nel conceyu de Samartín del Rei Aurelio. Ta asitiáu na oriella manzorga del ríu Nalón, cerca la llende col conceyu Llaviana. Fue capellanía a partir de 1720 y abarcaba dellos pueblos de la manzorga del ríu Nalón dende *Laisancho* hasta *El Sutu*. El so allugamientu, na mesma oriella el ríu Nalón, obligólu a aguantar grandes enriaes que camudaron con frecuencia el paisax de la so rodiada. Por eso se siente a los paisanos l'antigua fras de que *"A Sienra va a llevala un enchente"*. Tien 21 viviendes, nes que viven .

## Ver tamién

## Referencies

## Enllaces esternos
Federación de Bosnia y Herzegovina

La **Federación de Bosnia y Herzegovina** (, , ) ye una de les dos entidaes polítiques que formen l'Estáu de Bosnia y Herzegovina, xunto a la República Serbia o República Srpska.

Mayoritariamente ta habitada por bosnios musulmanes (o bosnios) y bosnios croates (o croates). Por esti motivu tamién ye, popularmente, nomada como *Federación Croatomusulmana*; sicasí los serbios fueron declaraos el tercer grupu étnicu constituyente de federación nel 2001 pol Tribunal Constitucional quien, tamién, declaró lo mesmo colos bosnios y los croates na República Serbia.

Esta entidá creóse polos alcuerdos de Washington roblaos el 18 de marzu de 1994, qu'entamaben un Aconceyamientu Constituyente, que se disolvió en 1996. Creóse p'abellugar les poblaciones bosnies y croates nun territoriu llibre de los paramilitares serbios que na guerra civil llevaron a términu un procesu de llimpieza étnica escontra los bosnios; asina como asegurar a esta nación una autonomía plena que-y permitiera autogobernase ensin frañir l'estáu bosniu.

Poro, anguaño, la federación tien la so propia capital, gobiernu, bandera y escudu, presidente, parllamentu, departamentu de policía, sistema postal y llinia aérea asina como exércitu (*Vojska Federacije Bosne i Hercegovine*), sol control del Ministeriu de Defensa de Bosnia y Herzegovina.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma bosniu

**Bosniu** (*bosanski* / *босански*) ye'l serbocroata faláu en Bosnia y Herzegovina; a lo llargo del sieglu XX el términu dexó d'emplegase en favor de serbiu y de croata, pero na década de los 90 volvio a apaecer. Anguaño esta llingua comparte oficialidá xunto col serbiu y el croata. La llingua emplega l'alfabetu llatín con signos diacríticos y esiste una gran intercomprensión col serbiu y col croata.

Más de 15 millones de persones fálenlu, principalmente en Bosnia y Herzegovina, Serbia, Montenegru y Croacia; amás de los emigrantes espardíos pela Xunión Europea y América del Norte.

## Referencies

## Enllaces esternos
Emir Kusturica

**Emir Kusturica** (24 de payares de 1954), en serbocroata *Емир Кустурица*. Direutor de cine, actor, músicu y guionista d'orixe serbiu. Mui comprometíu cola so cultura xitana de los Balcanes, la so abondosa producción va de la mano de la collaboración del compositor serbiu Goran Bregovic.

## Filmografía como direutor
*Otac na sluzbenom putu* (Papá ta en viaxe de negocios)(1985)
*Dom za vesanje* (1989) (El tiempu de los xitanos)
*Arizona Dream* (1993) (Arizona Dream)
*Underground* (1995)
*Crna macka, beli macor* (Gatu negru, gatu blancu) (1998)
*Zivot je cudo* (La vida ye un milagru) (2004)

## Filmografía como actor
Patrice Leconte (2000) *La veuve de Saint-Pierre* (La vilda de Saint-Pierre)
Neil Jordan (2002) *The Good Thief* (The Good Thief)

## Filmografía como productor
Emir Kusturica (1985) *Zivot je cudo* 

## Filmografía como guionista
Emir Kusturica (1989) *Dom za vesanje* (El tiempu de los xitanos)
Emir Kusturica (1993) *Arizona Dream* (Arizona Dream)
Emir Kusturica (1998) *Crna macka, beli macor* (Gatu negru, gatu blancu)
Emir Kusturica (2004) *Zivot je cudo* 

## Filmografía como compositor
Emir Kusturica (2004) *Zivot je cudo* 

## Referencies

## Enllaces esternos
Niš

**Niš** (en serbiu na grafía cirílica *Ниш*) ye la ciudá más grande del sur de Serbia, y la tercera del país por númberu d'habitantes dempués de Belgráu y Novi Sad. Según el censu de 2011 viven nella 183.164 persones, demientres que la so área metropolitana, formada pol so nucleu urbanu, la ciudá de Niška Banja y 68 barrios que s'esparden per un territoriu de 597 km², tien una población de 260.237 habitantes. Niš ye'l centru alministrativu del distritu de Nišava.

Niš ye una de las ciudaes más vieyas de los Balcanes y de toa Europa, y tien fama dende l'Antigüedá de ser un llugar de pasu ente l'este y l'oeste del continente. Fundada col nome de Navissos polos escordiscos nel añu 279 e.C., foi conquistada polos romanos nel añu 75. Comunicada col restu l'imperiu pola *Via Militaris*, construyida nesi mesmu sieglu I, la ciudá ye'l llugar de nacencia de los emperadores Constantinu I el Grande, fundador de Constantinopla, y Constanciu III. Nel suburbiu de Mediana consérvase una de les ilesies más vieyes de Serbia, llevantada nel sieglu IV.

Anguaño la ciudá ye ún de los centros industriales más importantes de Serbia, con empreses electróniques, d'inxeniería mecánica, testiles y de manufactura de tabacu. Ye tamién la sede de la Universidá de Niš, que tien diez facultaes y 14.000 estudiantes.

Demientres la ocupación alemana na Segunda Guerra Mundial instalóse, na rodiada de la ciudá, el primer campu de concentración de Yugoslavia. En 1942 una revolución armada nelli acabó cola fuga de dellos guerrilleros de la resistencia que foran capturaos polos alemanes na batalla de Kozara. L'episodiu cuéntase na película *Lager Niš*, dirixida por Miomir Stamenković en 1987.

## Conceyu

El conceyu de Niš ta formáu poles siguientes freguesíes:
* Pantelej
* Mediana (con restos arqueolóxicos romanos)
* Crveni Krst
* Palilula
* Niška Banja


Imaxe:Nis.jpg|Banovina, nel centru de la ciudá
Imaxe:Nisava.jpg|El ríu Nišava al pasu pela ciudá
Imaxe:Saborna crkva u Nisu2.jpg|Catedral de la Sagrada Trinidá
Imaxe:Palace of Justice, Niš - 2005.jpg|Palaciu de Xusticia
Imaxe:Narodno pozoriste Nis.jpg|Teatru Nacional


## Referencies

## Enllaces esternos
Turbofolk

**Turbofolk** ye un tipu de música balcánicu mui espardíu per Serbia, peles repúbliques de la estinta Yugoslavia, y por Bulgaria, au tien el nome de **Chalga**.

De raigañu balcánicu y amestáu cola música griega, turca y xitana, mui popular pente les clases sociales más desfavorecías, fíxose famosu nel entamu de los años 90 del sieglu XX. 

Anguaño la esplotación comercial d'esti tipu de música por discográfiques como Payner creó una vibrante escena en tol país. 

Ente los cantantes más conocíos tán Ceca y Ivan Gavrilović, Slavi Trifonov, Azis, Glorija y Anelija. Güei ye la música más oyida en Serbia, Montenegru y Bosnia y Herzegovina por mor de la gran aceutación de les canales de televisión Pink TV y Palma TV.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Pa oyer turbofolk de baldre
Llai

**Llai** ye una casería de la parroquia Blimea, allugáu na fastera de *La Cabezá*, cerca del castiellu. Tien 20 viviendes. El nome del pueblu ye probable que yá apaeza nún manuscritu del sieglu XVIII.

## Bibliografía
*  Manuscritu depositáu nel Archivu de Simancas.

## Referencies

## Enllaces esternos
Aries

**Aries** ye una de les constelaciones del zodiacu; ta allugada ente Piscis al oeste y Tauru al este.

## Carauterístiques
Les estrelles d'Aries son davezu débiles, sacante Hamal (α Arietis) y Sharatan (β Arietis).

## Oxetos
Los pocos oxetos del cielu fondu d'Aries son, tamién, enforma febles. Ente ellos, les galaxes NGC 697 (al noroeste de β), NGC 772 (al sureste de β), NGC 972 (n'ángulu norte de la constelación) y NGC 1156 (al noroeste de δ).

## Mitoloxía
Esti ye'l carneru que portaron los argonautes pa la Cólquide na so fuxida. A la llegada sacrificóse y cola so muerte amosó-yos el vellocín d'oru que Xasón y los de so tanto buscaben. Paez qu'ente les civilizaciones mediterránees antigües hebo alcuerdu na forma y nome d'esta constelación.

## Astroloxía
Esta constelación ta arreyada al signu astrolóxicu d'Aries (21 de marzu-19 d'abril). Ye'l primer de los signos y ta asociáu col fueu, como ún de los cuatro elementos, y asina xunta Saxitariu y Leo y un signu de fueu. El so opuestu ye Llibra

## Referencies

## Enllaces esternos
Eslavu meridional

**Eslavu Meridional** ye'l nome dau al subgrupu de les llingües eslaves falaes nos Balcanes. Al rodiu de 30 millones de persones falen dalguna llingua eslava meridional. Tán separtaes del restu de llingües eslaves pol húngaru y rumanu.

Clasificación:
* Indoeuropéu
** Llingües satem
*** Baltoeslavu
**** Llingües eslaves
***** *Llingües eslaves meridionales*
****** Occidentales
******* Grupu serbocroata
******** Serbiu
******** Bosniu
******** Croata
******** Molisianu
******* Eslovenu
****** Orientales
******* Antiguu eslavu eclesiásticu (búlgaru antiguu)
******* Búlgaru
******* Macedoniu

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües eslaves occidentales

Les **llingües eslaves occidentales** formen una rama de les llingües eslaves, dixebrada del raigañu común alredor del sieglu VI. Inclúi'l checu, eslovacu, sórabu, polacu ya otres llingües leh.íticas.

Clasificación:

* Indoeuropéu
** Llingües Satem
*** Baltoeslavu
**** Llingües eslaves
***** Eslavu occidental
****** Grupu checoeslavacu
******* Checu
******* Eslovacu
****** Leh.íticu
******* Polacu
******* Pomeraniu
******** Cachubu
******** Eslovincianu
******* Polabiu
****** Sórabu
******* Sórabu septentrional
******* Sórabu meridional

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma caxubiu

El **caxubiu** (kaszëbsczi jãzëk) ye una llingua eslava del tueru occidental falada nel norte de Polonia por 53.000 persones.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Kashubian Wikipedia
* Cassubia Slavica
Temis

El términu **Temis** pue facer referencia a:

* Temis, titánide que representaba la Xusticia na mitoloxía griega.
* Temis nome del décimu satélite de Saturnu, qu'en realidá dempués súpose que nun yera talu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Temis (mitoloxía)

**Temis** () na mitoloxía griega yera la personificación de la Xusticia. Por ser fía de Gaia y Uranu ye considerada una titánide de primer xeneración. Amás ye la ma de les Muses qu'enxendró con Zeus.
Hesíodu caltenía que xunto con Zeus tuvo a les Moiras si qu'asina otros autores clásicos dicíen qu'estes nacieran con Temis de les fontes y los regatos. Yera, quiciabes, una de las divinidaes más antigües del panteón griegu, hasta'l puntu que foi una de les detentadores del fueu del Oráculu de Delfos, xunto con Gaia, primeru y Febe dempués.

Como divinidá de la xusticia yera la que regulaba les bones rellaciones ente la pareya, la familia y la sociedá, nun-y la representaba con violencia sinón a traviés de la so maxestá; quien repartía los castigos yera Némesis; yera asina hasta nel Olimpu. Ellí yera la xueza de munches de las confrontaciones ente'l restu de divinidaes. Nel cielu ta titánide, por voluntá propia dao lo terrible del comportamientu humanu, vivía na constelación de Virgu.

El so equivalente romanu foo Iustitas.

Con Zeus tuvo a Astrea a les Horas; estes representen la rectitú del Orde dientro del Tiempu o les Oportunidaes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Heteroglotónimu

El térmenu **heteroglotónimu** refierse al nome col que se conoz una llingua per parte de quienes nun la falen, ye dicir, un exónimu pal nome d'una llingua. 

Al empar que los autoglotónimos pueden poseyer valir despectivu, por exemplu:
* el nome polacu pal alemán *Niemiecki*, significa anicialmente "el mudu".
* el casu del *[[idioma asturianu|bable]]*, nome que remanez del soníu "bla bla bla".

Hai delles llingües que tienen un eleváu númberu d'heteroglogónimos d'estremaos oríxenes lléxicos. Los heteroglotónimos son especialmente bayurosos pa denomar a la llingua de pequeñes naciones indíxenes que vivíen en contautu con otres naciones más numberoses, de les que la so llingua suel proceder l'heteroglotónimu. Por exemplu, los nomes *[[idioma mansi|ostyak]]* y *[[idioma Xanti|vogul]]* son heteroglotónimos d'orixe rusu pa referise a la llingua de pueblos urálicos.

## Ver tamién
* Autónimu
* Exónimu
Autoglotónimu

**Autoglotónimu** ye'l nome pol que conoz una llingua el pueblu que la fala. Davezu, esi nome amuesa traces de la imaxe sociollingüística que'l pueblu tien de la so llingua.

Exemplos:

*L'usu de castellán o d'español.
*La dixebra asturianu / llionés (magar que seyan dialeutos la mesma llingua, los falantes d'una y otra refuguen l'usu d'un solu términu).

Ver tamién: Heteroglotónimu

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma luxemburgués

El **luxemburgués** ye un dialeutu moselofranconiu altoalemán (xermánicu occidental) faláu por 300.000 persones nel Ducáu de Luxemburgu eleváu a llingua oficial (xunta'l francés y alemán) en 1984.

## Referencies

## Enllaces esternos
Gaia

**Gaia** (tamién *Gea*) ye una de les divinidaes primordiales de la mitoloxía griega; personificaba la Tierra y, poro, yera ma de tolos seres.

Hesiodu diz que xurdió del Caos, dando vida a les fuercies de la Natura: mares, montes y cielu (Uranu). Con esti tuvo 6 titanes y 6 titánides o 7 dependiendo de la fonte clásica; los Cíclopes y los Hecatónquiros.

Xunto al so hermanu, Tártaru dio vida al monstruosu Tifón.

Cronos rebelóse escontra Uranu'l so pá, aidando a la so ma, Gaia, tazándo-y los xenitales del so sangre nacieron los Xigantes y les Erinias, amás de que de la espluma que fixeron al cayer a la mar nació Afrodita cerca de la islla de Xipre.

Na Antigua Grecia creíase que Gaia sofitaba la fertilidá de la tierra y que, xunto a Deméter vixilaba pol bon desendolcu de l'agricultura, too ello xunto con un fuerte cultu de la Ma Tierra.

Al ser, quiciabes, un cultu neolíticu que foi adulces perdiendo fuercia; ye que Gaia ye la primera en pertener l'Oráculu de Delfos, y cuando Apolu quier construyir el so propiu na ciudá tien de destruyir l'emblema de la sierpe, representación de la Tierra, de Gaia.

Nes primeres cultures históriques griegues, representáu nes obres homériques la diosa apaez como vixilante de los xuramentos, yá qu'a ella nada pue superala na Tierra.

## Referencies

## Enllaces esternos