Gramática del maya yucateco

El **[[idioma maya|maya]]**, tamién conocíu como **maya yucateco**, ye un idioma perteneciente a la familia de les llingües mayenses. La so gramática ye similar a la d'otres llingües mayes del norte de Guatemala y Belice. El maya tien como base morfemes monosilábicos, esto ye, pallabres o elementos pa la formación de les mesmes qu'aguanten l'analís morfolóxicu. La llingua maya economiza vocales, pero nun llega a producir agrupamientos de consonantes demasiáu complexos nuna sola sílaba. Tampoco se da nel maya l'agrupamientu de vocales de índole aglutinante, a diferencia d'otres llingües de Méxicu y Centroamérica; manifiéstase la contraición en munches pallabres, y cada una de les que dexa'l vezu vuélvese exa de la sílaba.

## Carauterístiques xenerales
El maya ye una llingua complexa pa quien estudia les llingües indoeuropees. Hai qu'entender que'l mundu mesoamericanu entendía'l mundu de manera distinta, y por ello describía lo que lu arrodiaba de bien diverses maneres. Los mayistes pudieron descifrar los glifos de la vieya escritura maya que sirvieron de base pa la interpretación de la fala contemporánea de la península de Yucatán. La llingua maya de Yucatán ye de tipu sintéticu; esto significa qu'usa formes complexes pa espresar idees tamién complexes. Nun hai artículos, nin xéneru. Nun esiste'l manera infinitivu, y munchos verbos paecen nomes y tienen la doble función.

Anque'l xéneru nun esiste, sí hai prefixos que pueden estremar a les pallabres, por casu: non yá esiste'l prefixu masculín y femenín en delles pallabres: tamién el xéneru animáu, l'inanimáu y el sagráu. Los prefixos asítiense acorde a la so interpretación, pero tamién hai otros prefixos pa numberales que representen a seres animaos ya inanimaos (animales y plantes) o bien a oxetos blandos, redondos o boludos.

## Descripción llingüística
### Fonoloxía
Na llingua maya de Yucatán abonden los soníos consonánticos sordos. Una carauterística notable del maya yucateco, que comparte con munches otres llingües mayenses, ye l'usu de consonantes glotalizaes a les que se-yos amiesta un signu ortográficu ( ' ), denomináu *[[glotal]]*.

El maya consta de 19 consonantes y 5 vocales:

Estes vocales pronúnciense acordies cola forma d'allugamientu de los acentos, que denominar *tonos*:

## Sustantivu
El sustantivu ye la categoría gramatical que designa les entidaes: persones, animales, plantes, coses, etcétera.
:**máak** *persona*
:**ch'íich**' *páxaru*
:**lool** *flor*
:**xanab** *zapatu*

### Xéneru
La mayoría de los sustantivos escarecen de xéneru gramatical. Sicasí, ye posible estremar los xéneros gramaticales masculín y femenín en dellos sustantivos que s'apliquen puramente a seres masculinos o femeninos.
:**xiib** *home*
:**ko'olel** *muyer*
:**xi'ipal** *rapazu*
:**ch'úupal** *mochacha*

El sustantivu que designa a la persona que realiza l'acción d'un verbu puede formase colos prefixos **j**- o **x**- si referir a un home o a una muyer, respeutivamente.
:**paax** *faer música* → **j-paax** *músicu*, *home que fai música* o **x-paax** *música*, *muyer que fai música*
:**ts'íib** *escribir* → **j-ts'íib** *escritor*, *home qu'escribe* o **x-ts'íib** *escritora*, *muyer qu'escribe*

Nel casu de los animales, antepónense les pallabres **xibil** o **ch'upul** si referir a un machu o a una fema, respeutivamente.
:**wakax** *ganáu vacuno* → **xibil wakax** *toru* o **ch'upul wakax** *vaca*
:**tsíimin** *ganáu equino* → **xibil tsíimin** *caballu* o **ch'upul tsíimin** *yegua*

### Númberu
El plural de los sustantivos llógrase amestando'l sufixu -**o'ob**.
:**wíinik** *humanu* → **wíiniko'ob** *persones*
:**peek**' *perru* → **peek'o'ob** *perros*
:**xíiw** *yerba* → **xíiwo'ob** *yerbes*
:**tuup** *arete* → **tuupo'ob** *aretes*

Si'l sustantivu termina con una vocal glotalizada, el plural fórmase amestando'l sufixu -**ob**.
:**na**' *madre* → **na'ob** *madres*
:**tso**' *pavu* → **tso'ob** *pavos*
:**che**' *árbol* → **che'ob** *árboles*
:**ja**' *agua* → **ja'ob** *agües*

Los sustantivos que termina con -**a el** procedentes del sustantivu **paal**, *neñu*, formen el plural amestando'l sufixu -**a el**. Sicasí, ye posible amestar el sufixu -**o'ob** a la pluralización anterior, quedando -**alo'ob**, lo que constitúi un doble pluralización.
:**xi'ipalal** o **xi'ipalalo'ob** *rapazos*
:**ch'úupalal** o **ch'úupalalo'ob** *mochaches*

### Formación de sustantivos
#### Derivación

Los axetivos pueden volvese sustantivos astractos amestando'l sufixu -**il**. El sustantivu formáu reflexa la cualidá del axetivu.
:**óotsil** *probe* → **óotsilil** *probeza*
:**ayik'a el** *ricu* → **ayik'alil** *riqueza*

Los axetivos que formen parte de construcciones col sustantivos **óol**, *mente*, *espíritu*, *ánimu*, *ser*, riquen el sufixu -**a el** pa volvese sustantivos astractos:
:**ki'imak óol** *feliz* → **ki'imak óolal** *felicidá*
:**toj óol** *saludable* → **toj óolal** *salú*

Los verbos pueden utilizase como sustantivos dependiendo del contestu de la oración.
:**xook** *estudiar* o *l'estudiu*
:**janal** *comer* o *la comida*

#### Composición

La unión de pallabres nuna sola puede formar sustantivos:
:Sustantivu + sustantivu: **beel** *camín* + **ch'o**' *mure* → **beelch'o**' *travesal*
:Axetivu + sustantivu: **yá'ax** *verde* + **che**' *árbol* → **yá'axche**' *ceiba*
:Verbu + sustantivu: **pa**' *quebrar* + **p'úul** *cántaru* → **pa'ap'úul** *piñata*

## Axetivos
L'axetivu ye la categoría gramatical que designa les cualidaes del sustantivu.
:**chowak** *llargu*
:**sak** *blancu*
:**bek'ech** *delgáu*
:**síis** *fríu*

### Xéneru
Los axetivos escarecen de xéneru gramatical, con esceición de dos:
:**ki'ichkelem** *guapu*, *formosu*, *llindu*, *bellu*, *bonitu* (puramente pa homes)
:**ki'ichpam** *guapa*, *formosa*, *atiesta*, *bella*, *guapa* (puramente pa muyeres)

Pa los animales, les plantes y les coses, utilízase:
:**jats'uts** *formosu*, *llindu*, *bonitu*

### Númberu
Los axetivos se pluralizan cola adición del posfijo "-o'ob'", y el distributivu llógrase amestando'l sufixu -**tak**, quedando -**tako'ob**, lo que constitúi una pluralización que infoma a la escucha de la naturaleza individual de cada elementu del conxuntu, daqué según "cada unu d'ellos ye".
:**kóom** *curtiu* → **kóomtak** o **kóomtako'ob** *pequeños*
:**chak** *colloráu* → **chaktak** o **chaktako'ob** *colloraos*
:**polok** *gordu* → **poloktak** o **poloktako'ob** *gordos*
:**chokoj** *caliente* → **chokojtak** o **chokojtako'ob** *calientes*

Los axetivos **mejen** y **nuuk** son plurales. Sicasí, tamién se-yos puede amestar el sufixu -**tak** y, inclusive, -**tako'ob**.
:**mejen**, **mejentak** o **menjentako'ob** *pequeños*
:**nuuk**, **nuuktak** o **nuuktako'ob** *grandes*

### Formación d'axetivos
#### Derivación
Los sustantivos pueden volvese axetivos amestando'l sufixu -**il**, lo que designa una rellación colo qu'espresa'l sustantivu.
:**na**' *madre* → **na'il** *maternu*, *maternal*
:**k'áax** *monte* → **k'áaxil** *montés*

Los axetivos xentilicios fórmense amestando'l sufixu -**il** a los nomes de pueblos y ciudaes.
:**Jo**' *Mérida* → **jo'il** *meridano*
:**Saci**' *Valladolid* → **saci'il** *vallisoletano*

Los axetivos deverbales o participios fórmense amestando -**a'an** al raigañu del verbu:
:**k'aal** *cerrar* → **k'nala'an** *zarráu*

Los axetivos de naturaleza esencial fórmense amestando'l sufixu -**Vl** al raigañu del verbu, onde **V** representa la vocal del raigañu del verbu.
:**xaak** *güexar* → **xaakal** *güexáu*

Los axetivos posicionales fórmense amestando'l sufixu -**Vkbal** al raigañu del verbu, onde **V** representa la vocal del raigañu del verbu.
:**chiltal** *chase* → **chilikbal** *cháu*
:**kultal** *sentase* → **kulukbal** *sentáu*

Los axetivos de tratamientu fórmense amestando'l sufixu -**bil** al raigañu del verbu y designa l'acción recibió o tien de recibir el sustantivu.
:**chaak** *salcochar* → **chakbil** *salcochado*

Los axetivos de posibilidá fórmense amestando'l sufixu -**be'en** al raigañu del verbu y designa la posibilidá de realizar nél l'acción qu'ésti indica:
:**xook** *lleer, cuntar* → **xokbe'en** *legible, contable*

### Interacción col sustantivu
#### Posición
Por regla gramatical, l'axetivu asítiase antes del sustantivu de normal.
:**chich** *duru* + **tuunich** *piedra* → **chich tuunich** *piedra dura*
:**boox** *negru* + **miis** *gatu* → **boox miis** *gatu negru*

Ensin embago, ye posible atopalo dempués del sustantivu.
:**tuunich chich** *piedra dura*
:**miis boox** *gatu negru*

#### Concordanza
Per regla gramatical, cuando se xunen un axetivu y un sustantivu, xeneralmente namái esti postreru presenta la marcación plural.
:**nojoch** *grande* + **kuum** *olla* → **nojoch kuumo'ob** *olles grandes*
:**taam** *fondu* + **ch'y'en** *pozu* → **taam ch'y'eno'ob** *pozos fondos*

Sicasí, ye posible pluralizar namái l'axetivu o dambos elementos, inclusive cola doble pluralización del axetivu.
:**nojochtak kuum**, **nojochtak kuumo'ob** o **nojochtako'ob kuumo'ob** *olles grandes*
:**taamtak ch'y'en**, **taamtak ch'y'eno'ob** o **taamtako'ob ch'y'eno'ob** *pozos fondos*

Por regla gramatical, cuando s'utilicen los axetivos **mejen** y **nuuk**, xeneralmente'l sustantivu permanez en singular.
:**mejen** *pequeños* + **kay** *peces* → **mejen kay** *pexes pequeños*
:**nuuk** *grandes* + **abal** *ciruela* → **nuuk abal** *cirueles grandes*

Sicasí, ye posible pluralizar el sustantivu o amesta-y al axetivu los sufixos pluralizadores, lo que puede constituyir una cuádruple pluralización.
:**mejentak kay**, **mejentako'ob kay**, **mejen kayo'ob**, **mejentak kayo'ob** o **mejentako'ob kayo'ob** *pexes pequeños*
:**nuuktak abal**, **nuuktako'ob abal**, **nuuk abalo'ob**, **nuuktak abalo'ob** o **nuuktako'ob abalo'ob** *cirueles grandes*

## Determinante
El determinante ye la categoría gramatical que fai específica la entidá designada pol sustantivu. Esisten distintos tipos de determinantes: demostrativos, posesivos, numberales.

### Demostrativu
Los determinantes demostrativos tienen una función deíctica, esto ye, señalen específicamente la entidá designada pol sustantivu. Estos determinantes tienen una forma discontinua y tán constituyíos pola pallabra **-y** y los sufixos -**a**', -**o**' y -**y**' según el casu.
:**-y** -**a**' *esti*, *esta*, *estos*, *estes*
:**-y** -**o**' *eso*, *esa*, *esos*, *eses*
:**-y** -**y**' *aquel*, *aquella*, *aquellos*, *aquelles*

Por cuenta de la forma discontinua, el sustantivu queden enmarcáu polos determinantes posesivos.
:**-y otocha**' *esta casa*
:**-y otocho**' *esa casa*
:**-y otoche**' *aquella casa*

Si'l sustantivu ye plural, el sufixu asítiase dempués de la marcación del plural.
:**-y otocho'oba**' *estes cases*
:**-y otocho'obo**' *eses cases*
:**-y otocho'obe**' *aquelles cases*

Si, amás hai unu o más axetivos, tamién queden enmarcaos polos determinantes posesivos.
:**-y túunben otocho'oba**' *estes cases nueves*
:**-y túunben otocho'obo**' *eses cases nueves*
:**-y túunben otocho'obe**' *aquelles cases nueves*

### Numberal
Cuando s'usa la numberación definida nun ye necesariu asitiar el numberal indefiníu *-o'ob*, que davezu sí s'usa n'español. El numberal dependiente amestar pa cuntar daqué; el numberal *kúul* úsase namái pa árboles y plantes; el numberal *p'éel* úsase namái pa coses inanimaes; el numberal *túul* úsase namái pa seres animaos o seres vivos; el numberal *ts'íit* usar pa coses delgaes o llargues como les vares, veles o llapiceros; el numberal *wóol* usar pa cuntar coses boludas o amasaes, y el numberal *lóoch*' sirve pa cuntar puñaos de coses.

## Pronomes
### Pronomes personales
Los pronomes personales son morfemes gramaticales ensin conteníu léxico que, nuna oración, usualmente (anque non siempres) referir a oxetos, persones o animales.

### Pronomes dependientes
Los pronomes dependientes nun tienen un significáu por sigo solos, sinón que lo adquieren cuando son antecedíos por verbos nes conxugaciones del presente habitual y presente actual.

### Pronome posesivu

## Presente actual

## Presente habitual o simple

### Focalización
Tien De notase qu'un verbu y un sustantivu pueden tener la mesma traducción, polo que se ta recurriendo a los pronomes dependiente y posesivu pa estremar la pallabra y el verbu:

:(1a) *Tene' kin t'aan tin t'aan*
:"Yo falo la mio llingua."
:(1b) *Teche' ka mean ta *'w*'otoch*
:"Tu constrúis la to casa."

## Pretéritu

## Futuru

### Mostrariu de léxicu
Espresiones frecuentes:

*Bix a beel*

"¿Cómo te va?" (lliteralmente: "¿Cómo ta'l to camín?")

*Ma'alob, kux teech.*

"Bien, ¿y tu?" 

*Bey xan teen.*

"Igual yo."

*Bix a k'aaba’.*

"¿Cómo te llames?" (lliteralmente: "¿Cómo ye'l to nome?")

*In k'aaba'y' Jorge*

El mio nome ye Jorge.

*Jach ki'imak in wóol in k'ajóolt kech.*

"Encantáu de conocete." (lliteralmente: "Bien feliz el mio ser de conocete")

## Ver tamién
* Idioma maya
* Español yucateco

## Referencies

## Enllaces esternos
*  [//incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/yua/Yich_T%C3%A1anil_Ju%27un Yich Táanil Ju'un]. Proyeutu de la Incubadora de Wikimedia pa una Wikipedia en llingua maya.
* Cursu de maya pola UADY