Raphanus sativus

***Raphanus sativus***, el **rábanu**, ye una planta de la familia Brassicaceae que se cultiva poles sos raigaños comestibles.

Hai ciertes subespecies que reciben nomes vulgares distintos, por casu, *R. sativus* var. *sativus* ye'l **rábanu** o **rabanito** y *R. sativus* var. *longipinnatus* conozse, ente otros nomes, como **rábanu blancu**, **rábanu xaponés** o **daikon**. 

**Observaciones*: El xéneru *[[Raphanus]]* podría concebise como constituyíu por una sola especie, *[[Raphanus raphanistrum]]*, bien polimorfa, de la que surdiría por doma'l rábanu cultiváu (*Raphanus sativus*) que, equí, sí se considera una especie anque nun tea reconocida entá como tal, y la so validez suxeta a revisión.

## Descripción
Planta añal o biañal de raigañu axonomorfa. Tarmu de 20-100 cm, erecto, poco ramificáu, glabro o daqué hispido na base. Fueyes basales d'hasta 30cm, peciolaes, en rosetes, lirado-pinnatisectas, con 2-3 pares de segmentos llaterales y unu terminal de mayor tamañu, sub-orbicular; les cimeres, d'ovaes a oblongo-llanceolaes. Recímanos de 10-50 flores con pedicelos de 5-15 mm na antesis, 10-30 na fortificación. Sépalos de 6-11 mm y pétalos 15-20 mm, blancu-rosaos o violetes más o menos veteaos. Los frutos son silicues indehiscentes de 30-60 por 6-12 mm, erecto-patentes con alfaya valvar residual de 1,5-2,5 mm, ensin grana], raramente monospermo y el superior de 25-70 por 8-15 mm, cilíndricu, llonxitudinalmente estriáu, con 2-10 granes y termináu nun picu cónicu de 10-15 mm. Diches granes, de 3-4 mm, de contorna elipsoidal truncáu, reticulada-estriaes y de color verde cuando son inmadures y que se tornen pardes nel maduror, tán somorguiaes nun tupiu texíu esponxoso blancu que se desenvuelve mientres esta maduración.

## Distribución
Orixinaria d'Eurasia y o del Mediterraneu oriental, introducíu y cultiváu en casi tol mundu. 

Dacuando escapáu de cultivu en cunetes, ribazos y baldíos. 
Crez dende'l nivel del mar hasta 1300 m d'altitú, y floria tol añu.

## Rábanu xaponés

El , **rábanu daikon**, **rábanu chinu** (chinu: 白萝卜; pinyin: báilóbo; lliteralmente "rábanu blancu"), o **mooli** ye un rábanu blancu xigante del Oriente d'Asia, de sabor llixero. Esisten munches variedaes de daikon, pero'l más común tien forma de cenahoria xigante, aproximao de 20 a 35 cm de llargu y de 5 a 10 cm de diámetru.

##### Usos
El *daikon* ye parte esencial de la comida xaponesa siendo usáu como arreglo pa munchos platos como sushi o como vexetal cocíu a poco fueu. Tamién ye usáu como arreglo p'acentuar el sabor nes sopes como la sopa de miso. Ye acompañáu col tempura, pa entemecese col mueyu; con mueyu de soya, ye sirvíu coles hamburgueses d'estilu xaponés. El daikon picáu y secu ye llamáu , lliteralmente daikon cortáu y ensugáu). Takuan ye un productu popular de daikon adobáu en sal y salváu d'arroz.

Les fueyes fresques de *daikon* tómense como vexetales. Coles mesmes como granaos de rabanito, o biltos de rabanito *kaiware* -en xaponés- tien los sos adeptos.

## Taxonomía
*Raphanus sativus* foi descritu por Carlos Linneo y espublizóse en *[[Species Plantarum]]* 2: 669. 1753. 
;Etimoloxía:
***Raphanus***: nome xenéricu que remanez del Griegu *ράφανος* y depués el Llatín *rǎphǎnus, -i* que designaba'l *Raphanus sativus* y les sos variedaessobremanera la variedá *niger*, na antigüedá, y vien descritu na *[[Naturalis Historia]]* (*19, XXVI, 80*) de Pliniu'l Vieyu. 

***sativus***: epítetu llatín que significa "cultiváu".
;Sinonimia:
**Raphanus taquetti* H.Lév.
**Raphanus sativus* subsp. *esculentus* Metzg. 
**Raphanus sativus* var. *hortensis* Backer 
**Raphanus sativus* var. *niger* (Mill.) J.Kern.
**Raphanus sativus* subsp. *sinensis* Sazonova & Stank.
**Raphanus sativus* var. *raphanistroides* (Makino) Makino 
**Raphanus sativus* f. *raphanistroides* Makino 
**Raphanus sativus* var. *radicula* Pers. 
**Raphanus sativus* var. *macropodus* (H. Lév.) Makino 
**Raphanus sativus* var. *longipinnatus* L.H.Bailey 
**Raphanus raphanistrum* subsp. *sativus* Schmalh. 
**Raphanus raphanistrum* var. *sativus* (L.) Domin 
**Raphanus raphanistrum* var. *sativus* (L.) Beck 
**Raphanus raphanistroides* (Makino) Nakai 
**Raphanus macropodus* H. Lév. 
**Raphanus candidus* Vorosc 
**Raphanus acanthiformis* var. *raphanistroides* (Makino) Hara 
**Raphanus acanthiformis* J.M.Morel ex Sasaki
**Raphanus avemuscande* J.A.L.

## Nomes comunes
Castellán: erradil, rabaneta (3), rabanete, rabanilla, rabanillo, rabanita, rabanito (4), rabanitos, rabaniza blanca, rabín, rábanito, rábanu (28), rábanu blancu, rábanu blancu redondu, rábanu castellanu, rábanu coloráu redondu, rábanu común, rábanu encarnáu, rábanu granadín, rábanu llargu, rábanu machu, rábanu payizu, rábanu redondu, rábanu montés (2), rábanos (7), cenahoria. Ente paréntesis, la frecuencia del vocablu n'España.

## Ver tamién
* Terminoloxía descriptiva de les plantes
* Cronoloxía de la botánica
* Historia de la botánica
* Carauterístiques de les brasicacees 

## Referencies

## Bibliografía
# AFPD. 2008. African Flowering Plants Database - Base de Donnees des Plantes a Fleurs D'Afrique.
# CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City.
# Correa A., M.D., C. Galdames & M. Stapf. 2004. Cat. Pl. Vasc. Panamá 1–599. Smithsonian Tropical Research Institute, Panamá.
# Davidse, G., M. Sousa Sánchez, S. Knapp & F. Chiang Cabrera. 2014. Saururaceae a Zygophyllaceae. 2(3): ined. In G. Davidse, M. Sousa Sánchez, S. Knapp & F. Chiang Cabrera (eds.) Fl. Mesoamer.. Universidá Nacional Autónoma de Méxicu, Méxicu.
# Flora of China Editorial Committee. 1988-2013. Flora of China (Checklist & Addendum). Unpaginated. In C. Y. Wu, P. H. Raven & D. Y. Hong (eds.) Fl. China. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis.
# Flora of China Editorial Committee. 2001. Flora of China (Brassicaceae through Saxifragaceae). 8: 1–506. In C. Y. Wu, P. H. Raven & D. Y. Hong (eds.) Fl. China. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis.
# Flora of North America Editorial Committee, e. 2010. Magnoliophyta: Salicaceae to Brassicaceae. Fl. N. Amer. 7: i–xxii, 1–797.
# Forzza, R. C. 2010. Llista de espécies Flora do Brasil http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010. Jardim Botânico do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro. 
# Holmgren, N. H., P. K. Holmgren & A.J. Cronquist. 2005. Vascular plants of the intermountain west, U.S.A., subclass Dilleniidae. 2(B): 1–488. In A.J. Cronquist, A. H. Holmgren, N. H. Holmgren, J. L. Reveal & P. K. Holmgren (eds.) Intermount. Fl.. Hafner Pub. Co., New York.
# Idárraga-Piedrahita, A., R. D. C. Ortiz, R. Callejas Posada & M. Merello. (eds.) 2011. Fl. Antioquia: Cat. 2: 9–939. Universidá d'Antioquia, Medellín.
# Nasir, E. & S. I. Ali (eds). 1980-2005. Fl. Pakistan Univ. of Karachi, Karachi.
## Enllaces esternos

*
*
*