Purujosa

**Purujosa** ye un conceyu d'España, na provincia de Zaragoza, Comunidá Autónoma d'Aragón. Tien un área de 35,47 km² con una población de 48 habitantes (INE 2008) y una densidá de 1,35 hab/km².

## Llocalización
Purujosa alcontrar na Comarda del Aranda, na Ribera del Ríu Isuela, bien próxima a la so nacencia, nes estribaciones del Moncayo. Constitúi la última llocalidá aragonesa antes de llegar a tierres sorianes y gran parte del so términu municipal queda incluyíu dientro del espaciu protexíu del *Parque Natural del Moncayo*. 

L'accesu a la llocalidá puede realizase bien por Aragón o bien por Soria, siendo les condiciones de dambos itinerarios precaries yá que se trata de carreteres de monte. Per Aragón hai que llegar hasta Morata de Jalón (Autovía A-II) Y dempués percorrer la carretera A-2302 al traviés del valle del Ríu Isuela. Dende Soria, l'accesu realizar dende la CL-101. Na redoma del puertu de la Carrasca toma l'esviadura a Cueva de Ágreda y se continua pola CV-630.

Parte del so términu municipal ta ocupáu pol Parque natural del Moncayo.

## Historia

### Primeros pobladores
Los primeros testimonios de pobladores nel llugar de Purujosa remontar a la prehistoria. Na redolada del Ribayu de Valcongosto, delles prospecciones arqueolóxiques alcontraron güesos dataos na Edá del Bronce, coincidentes cronológicamente con xacimientos de la cercana llocalidá de Calcena. Más antiguos son los restos d'industria lítico musteriense topaos nel xacimientu de la cueva de los Rincones pol equipu investigador empobináu pola Dra. Gloria Cuenca Bescós y D. Víctor Sauqué. Estos vendríen acotar la esistencia de neandertales na redolada de Purujosa. Sicasí, tase a la espera de que nueves campañes investigadores dexen afondar nesta etapa histórica.

### Edá Antigua
Nun tenemos testimonios de la esistencia de la llocalidá mientres la Historia Antigua. Delles hipótesis apunten a un primitivu asentamientu celtibéricu dáu'l enriscado allugamientu del conceyu y la esistencia de xacimientos celtibéricos na vecina llocalidá de Beratón. Igualmente, la tradición oral, caltién la lleenda d'una visita del Emperador Constantín I el Grande (272 – 337) al conceyu. Ello ye que l'escudu de la llocalidá lleva les armes del estandarte militar de Constantín I. Sicasí, nenguna de los dos teoríes tienen una base documental y científica abonda como pa dales por ciertes.

### A partir de Reconquistar
D'esta miente, a la espera de futuros descubrimientos, la primer noticia documental onde se cita espresamente Purujosa atopar dempués de la Reconquista cristiana. Purujosa foi donada por Alfonsu II, xunto con otros llugares, al monesteriu de Veruela, de la Orde del Cister, en xunu del añu 1177 *"Laude etiam atque concedo vobis Perillosam cum terminis heremis et populatis scilicet, a Pinna d'Águila usque ad Pinnan Perforatam et castello de Oliveto usque ad Choves de Alondas..." 

Esti testimoniu ye de vital importancia porque nos indica los llenderos del términu municipal que coinciden colos de l'actualidá: Peña la Águila llinda col términu de [[Calcena]], [[Pomer]] y [[Borobia]], yá en Soria. La Pinnan Perforatam posiblemente sía la Muela de Beratón, pos ellí esiste un escarpe con una gran oquedad o "perforación". Na actualidá tamién se caltién esta llinde con Castiella, pos llenda col pueblu sorianu de [[Beratón]]. Pela so parte el Castello Oliveto ye probable que sían los actuales Castiellos d'Herrera, onde'l pueblu sigue llendando col vecín [[Talamantes]], al otru llau de la sierra.  Finalmente, l'últimu topónimu nomáu, les Choves de Alondas, nun lo pudimos identificar con nengún llugar xeográficu actual. Seique refiérase al ribayu que na actualidá fai de llinde cola villa de Calcena denomináu "Valhondo" Pero quitando esta última paraxa, el restu tán identificaos y coinciden coles llendes actuales del conceyu. 

Dende la donación de les tierres del valle del Huecha a los cistercienses en 1145 por [[García Ramírez]], rei de Navarra, el patrimoniu del [[monesteriu de Veruela]], que nesos momentos atópase en construcción, nun dexó de crecer. D'esta miente en 1154 Ramón Berenguer IV donába-yos el castiellu d'[[Alcalá de Moncayo]]. El so socesor, Alfonsu II, donó en 1172 la villa de Vera. Purujosa por tantu foi de les donaciones más tempranes recibíes polos cistercienses de Veruela. De fechu adquirir primero que llocalidaes más cercanes, del somontano norte del Moncayo, como Litago, Bulbuente, Maleján, etc. 

Once años dempués d'esta donación atopamos otru documentu d'[[Alfonsu II d'Aragón]] onde se recueye la donación del Castiellu de Faxinas. Gracies a los topónimos apaecíos en dichu documentu (Beratón, Collada d'Herrera, Calcena o Valcongosto) los investigadores determinó l'allugamientu de dichu castiellu dientro del términu municipal de Purujosa. La so llocalización más probable ye'l peñascu caliar que na actualidá denominar Tolmo la Cina. 

La siguiente noticia documentada, qu'atopemos, pel momento, ye yá de 1247. En concretu'l 28 d'avientu d'esi añu, l'abá del monesteriu de Veruela permutó con [[Xaime I d'Aragón]] el llugar de Purujosa por Bulbuente. Darréu pasaría a formar parte del patrimoniu de los Condes de Morata. L'interés d'esa familia por amontar los sos dominios nos valles del Isuela y del Jalón ye más que manifiestu. El condáu de Morata pertenecía a la casa nobiliaria de los Martínez de Luna y formar les villes y llugares de Morata, Chodes, Villanueva de Jalón, Arándiga, Illueca, Gotor, La Vilueña, Valtorres y Purujosa. Purujosa perteneció a los Condes de Morata hasta'l .

== Demografía ==
La población de Purujosa sufrió un fuerte vaivén a lo llargo de los dos últimos Sieglos llegando práuticamente al colapsu demográficu a finales del . La quiebra del modelu d'economía de subsistencia, que tenía como principal fonte d'esplotación la ganadería, dada la escasa capacidá agraria del términu, si descontamos la pequeña proporción de regadío na estrecha vega del Isuela, acabó derivando nun fuerte procesu d'emigración de los sos habitantes. 
Nel 2009, a pesar de que'l censu rexistre una población cercana al mediu centenar de persones, tan solo viven de manera efectiva 6-8 persones. Sicasí, munches cases salieron del estáu ruinosu y d'abandonu gracies a la so reconstrucción como viviendes de segunda residencia. 


Fonte: Institutu Nacional d'Estadística ([[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]])

== Política llocal ==

=== Últimos alcaldes de Purujosa ===


=== Resultaos eleutorales ===


== Llugares d'interés ==

=== Históricu - culturales ===

; Cascu urbanu :
La mesma llocalidá y el so allugamientu tien interés per si mesma. Denominada "El nial d'Águiles del Moncayo" pol so allugamientu enriscada, ufierta espectáculares perspectives dende tres puntos d'observación: Dende la mesma carretera, dende'l Cabezo (sienda d'accesu PR-78) o dende la Sienda de [[Tarazona]] (sienda GR-90). Coles mesmes, conserva ente les sos cais importantes testimonios d'arquiteutura rural y pintorescos rincones que faen les delicies de fotógrafos y pintores.
; Ermita de la Virxe de Constantín
: A escasa distancia del cascu urbanu, allugada nel interior d'una cueva, que continua por detrás del altar mayor, ye una edificación d'orixe románicu. La virxe, una interesante talla románica, tien gran veneración ente los pueblos vecinos, asina por casu, los vecinos de [[Talamantes]] realicen una romería hasta la mesma travesando les estribaciones del [[Moncayo]]. Dende 2007 ta habitada por un [[Sacerdote (Ilesia católica)|sacerdote]] [[Málaga|malagueñu]] como [[ermitañu]] de la [[Diócesis de Tarazona]], faciendo en 2017 el so oficiu perpetuu como tal. 
; Ilesia del Salvador
: Edificiu d'Orixe románicu () Anque con importantes reformes del . D'amenorgaes dimensiones, consta d'una sola nave de cuatro tramos y cabecera recta cubierta con [[bóveda de cañón]] apuntáu con [[arcu fajón|arcos fajones]]. Del so pequeñu retablu fueron robaos nos 80 dos pequeños llenzos. 
; Peirón de la Virxe de la Lleche :
Asitiáu nel ribayu de la Virxe, al llau de la sienda GR-90, nel antiguu camín a [[Tarazona]]es l'únicu sobreviviente de los dos peirones que tenía'l pueblu. Ye un interesante restu etnolóxicu que lamentablemente caltener en deficiente estáu, amenaciando a ruina.

=== Naturales ===


; Ribayu de Valcongosto
: Nel interior del *Parque Natural del Moncayo*, constitúi'l meyor exemplu de cañón caliar de la Sierra, con dellos tramos onde les parés tán tan próximes qu'hai qu'avanzar pol mesmu calce. Gran parte del añu'l so percorríu implica moyase dáu'l caudal del mesmu. 
; Cueves
: Purujosa ye un llugar privilexáu pa la espeleoloxía, dende pequeñes cueves (Les de la Muela la Col, la de Los Caladizos) a grandes y fácilmente accesibles (Cuartún, Bibes) hasta les reservaes a los espeleológos (Los Rincones). Tamién na vecina llocalidá de [[Calcena]] esisten interesantes sistemes cársticos como Cueva Honda o Cueva Formosa. 
; Esguilada :
A 6 km per carretera de Purujosa atópase'l desfialdero de les Peñes del Cabu onde s'atopa la mayor escuela d'esguilada del Parque Natural del [[Moncayo]]. Nel añu 2008 fueron reequipadas toles sos víes y abrióse una vía ferrata nel "Rincón del Bú" 
; Otros
: El ser el segundu conceyu que más hectárees apurre al *Parque Natural del Moncayo* da muestres del interés de la zona. Esisten numberosos senderos perfectamente abalizaos que percuerren l'interior de parque y que dexen dsifrutar de numberoses actividaes na naturaleza. Igualmente, los aficionaos a la *'pesca** pueden esfrutar del cotu de captura y suelta del Ríu Isuela. Amás, de manera añal celébrense unes **xornaes micológicas*' yá que el términu municipal ye privilexáu nel mundu de los fungos.

== Ufierta Turística ==
Esisten un albergue, un chigre municipal y una casa rural.

== Cais ==
; Cai Mayor
: Ye la cai más llarga del conceyu, la que da accesu al mesmu, escurriendo dende'l Ríu Isuela hasta la Ilesia del Salvador, travesando la plaza del Conceyu. En dicha cai asítiense los dos semáforos que regulen el tráficu rodáu de la llocalidá. 
; Cai Tarazona
: Llarga cai que per mediu de dos zarraes curves salva l'importante desnivel esistente ente la Cai Mayor y la Cai Colladillo, na parte cimera del conceyu. Ye transitable pa vehículos, anque dada'l so fuerte enclín y estrechez, la mayoría de los usuarios prefieren dexar el coche na plaza del Conceyu y percorrela andando. A la fin de la cai, na so conxunción cola Cai Colladillo, hai un área habilitada p'aparcar xunto a un parque y una mesa d'interpretación del paisaxe.

; Cai La Virxe :
Cai piatonal que baxa hasta ermita de la Virxe de Constantín dende un puntu de la cai Mayor conocíu como "La puerta'l Llugar". Tan solo la primer metá del so percorríu trescurre dientro del casu urbanu, ente que la segunda metá internar nel Ribayu de la Virxe hasta llegar a la ermita. Sicasí, la cai cunta con allumáu públicu en tol percorríu yá que a la fin de la mesma mora l'ermitañu, na actualidá'l Padre Francisco. 
; Cai la Corte :
Estrecha cai piatonal que per mediu d'una serie de revueltes enllaza la parte Entemedia de la cai La Virxe cola Cai Mayor. Na actualidá bien poca xente transita pela cai yá que les sos viviendes tán n'estáu d'abandonu y ruina. 
; Cai'l Castiellu :
Constitúi la continuación de la Cai Mayor dende la Ilesia parroquial, difrenciándose dambos tramos a partir de la zarrada curva de ferradura esistente delantre del templu. Tamién ye transitable pa vehículos sacante na so parte final onde xira a la derecha y por aciu unes escaleres apuerta a una pinteoresca replaceta nel puntu más altu del pueblu onde en tiempos s'asitiaba'l Castiellu.  
; Cai Colladillo
: Cai que percuerre la parte cimera del conceyu, con vistes al ribayu de La Virxe, enllazando la Cai'l Castiellu cola Cai Tarazona. Les vistes panorámiques dende esta cai son espectáculares. A la fin de la mesma ta l'entamu del antiguu senderu que diba a [[Tarazona]], güei reconvertíu nel Senderu de Gran Percorríu del Sistema Ibéricu (GR 90). 
; Cai L'Amargura :
Estrecha cai piatonal que por aciu una socesión de 3 curves y un tramu final d'escaleres, salva'l desnivel esistente ente la Cai Mayor y la cai Colladillo. 
; Cai Los Presos
: D'iguales carauterístiques a l'anterior (desnivel, curves y escaleres) anque parte dende La Cai Tarazona, enllaza cola Plaza del Conceyu y termina nel tramu entemediu de la cai Colladillo.

== Fiestes patronales ==
; Virxe de Constantín
: Fiestes mayores n'honor de la patrona de la llocalidá. Realizar en mayu pero'l fin de selmana exacta varia d'un añu a otru. 
; San Ramón
: Anque la festividá correspuende al 31 d'agostu, les fiestes celebrar del 8 al 10 de setiembre. 
; Santa Lucía :
Anque la so festividá correspuende al 13 d'avientu, suelse treslladar la fiesta a la ponte de la Constitución (6 d'avientu). Como tantes fiestes venceyaes al solsticiu d'iviernu, el componente principal ye'l fueu, realizando una gran foguera na plaza alredor de la cual faise una cena d'hermandá.

== Intereses ==

; Semáforu :
Purujosa ye la llocalidá más pequeña del mundu que cunta con semáforos. Anque solo moren 6 vecinos de forma permanente, en dómines vacacionales esta población amóntase notablemente. La única cai d'accesu, con un llargor de 500 metros y un gran desnivel, ye tan estrecha que torga que dos coches se puedan cruciar. Pa evitar situaciones de tráficu conflictives, esisten dos semáforos, que regulen la posible circulación de dicha cai principal. 
; Bécquer
: Purujosa apaez citada na obra *Cartes dende la mio celda* del escritor más representativu del Romanticismu español: [[Gustavo Adolfo Bécquer]]. Concretamente na so carta Primera (1864) cita como fixo'l viaxe de Tarazona a Trasmoz empuestu por unos vecinos de Purujosa qu'allegaren a vender carbón. 
; Fútbol
: L'ex-xugador del Real Zaragoza y de la seleición española [[Francisco Javier Pérez Villarroya]] baxa de la llocalidá de Purujosa.
; Motivos Personales (serie)
: Nel capítulu 19 de la serie de [[televisión]], emitida na cadena [[Telecinco]] nel añu [[2005]], [[Motivos personales]] apaez un documentu policial onde se rexistra que'l llugar de nacencia de David Gil Villavieja, personaxe de dicha serie, ye Purujosa.

== Referencies ==


== Bibliografía ==
* Aguilera, A. y Adiego, R. *Purujosa, patrimoniu artísticu relixosu*, Ed. Centru d'Estudios Borjanos, Borja, 2010.
* Córdoba, P. «Les tradiciones de Purujosa (aportación a un estudiu etonológico de la contorna de Borja» en *Cuadiernos d'Estudios Borjanos*, Nᵘ9-10, Ed. Centru d'Estudios Borjanos, Borja, 1982. páxs. 199 - 210.
* Vallés, J. *Guía Montañera del Moncayo*, Ed. Sua, Bilbao, 1991.
* *GR 90, Fase I. Tierres del Moncayo*. Ed. Prames, Zaragoza, 1992.
* Mena, M. *Bendita Calamidá*, Ed. Alba, Zaragoza, 1996 (novela)
* Bajén, L.M. y Gros, M. *La tradición oral nel Moncayo*. Ed. Prames, Zaragoza, 1999. (Llibru – CD)
* Blasco, M. (coord.) *La contorna del Aranda*. Ed. CAI – Prames, Zaragoza, 2005. 
* Romero, J.C. *Esguilaes na cara oculta del Moncayo*. Ed. Prames, Zaragoza, 2008.
* “Isuela un camín pa perdese” en *La Maxa de Viaxar per Aragón*, nᵘ48. Ed. Prames, avientu de 2008.
* *GR 260. Vuelta al Moncayo – Calcenada*. Ed. Prames, Zaragoza, 2009.
* Gisbert, M. y Pastor, M. *Cueves y Torques de la provincia de Zaragoza.* Ed. Centro Espeleología Aragón, Zaragoza, 2009. páxs. 121 – 133.
* Pelo, S. *Un cielu y dos riberes. La contorna del Aranda dende l'aire*. Ed. Contorna del Aranda, Zaragoza, 2010.
* VV.AA. «Propuesta pa la meyora d'un área ablayada: L'Altu Isuela» en *Revista Turiaso'', Nᵘ4, Ed. Centru d'Estudios Turiasonenes, Tarazona, 1983. páxs. 267 - 351.

## Ver tamién
* Llista de conceyos de la provincia de Zaragoza

## Enllaces esternos

* Web municipal 
* Cogordes del Moncayo
* Blogue El Nial d'águiles del Moncayo