open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tensión (mecánica)

En Física ya Inxeniería, llamase **tensión** a la fuercia por unidá d'área na redolada d'un puntu material sobre una superficie real o imaxinaria d'un mediu continuu. L'anterior definición aplicase tantu a fuercies puntuales como fuercies distribuyíes, uniformemente o non, qu'actúen sobre una superficie.
Si se considera un cuerpu sometíu a un sistema fuercies y momentos de fuercia, puede reparase l'aición de les tensiones mecániques si se imaxina un corte mediante un planu imaxinariu *π* qu'estreme'l cuerpu en dos partes. Para que cada parte tuviera n'equilibriu mecánicu, sobre la superficie de corte de caúna de les partes debería reestablecese la interacción qu'exercía la otra parte'l cuerpu. Asina, sobre cada elementu diferencial de la superficie (*dS*), tien d'actuar una fuercia elementa(*dF*), a partir de la cual defínese un **vector tensión (***t*'π*)*' como la resultancia de dividir dicha fuercia elemental ente la superficie del elementu.

:\mathbf{t}_\pi = \frac{d\mathbf{F}}{dA} 

Esti vector tensión depende del estáu tensional internu del cuerpu, de les coordenaes del puntu escoyíu y del vector unitariu normal al planu π (*n<sub>π</sub>*). Puede probase que *t*π y *n*π tán rellacionaos por una aplicación llinial **T** o campu tensorial llamáu **[[tensor tensión]]**:

:\mathbf{t}_\pi = \mathbf{T}\left(\mathbf{n}_\pi \right)

La *tensión*, en mecánica, espresase n'unidaes de presión, esto ye, fuercia dividida ente l'área. Nel Sistema Internacional, la unidá de tensión ye'l pascal (1 Pa = 1 N/m²). Sicasí, n'inxeniería tamién ye avezada espresala n'otres unidaes como kp/cm² o kp/mm², u «kp» ye quilopondiu o quilogramu-fuercia.

## Tensión normal y tensión tanxencial

Si consideramos un puntu concretu d'un sólidu deformable sometíu a tensión y escuéyese una corte mediante un planu imaxinariu qu'estreme al sólidu en dos, queda definíu un **vector tensión ''t***<sub>π</sub> que depende del estáu tensional internu del cuerpu, de les coordenaes del puntu escoyíu y del vector unitariu normal ***n***<sub>π</sub> al planu π definida mediante'l [[tensor tensión]]:

Usualmente, esi vector puede descomponese en dos componentes que físicamente producen efeutos distintos según el material sía más dúctil o más fráxil. Eses dos componentes llámense componentes intrínseques del vector tensión respeuto al planu π y llámense *'tensión normal** o perpendicular al planu y **tensión tanxencial** o rasante al planu, estes componentes vienen daes por:

Análogamente, cuando esisten dos **sólidos en contautu''' y esamínense les tensiones ente dos puntos de los dos sólidos, puede faese la descomposición anterior de la tensión de contautu según el planu tanxente a les superficies de dambos sólidos. Nesi casu, la tensión normal tien que ver cola presión perpendicular a la superficie y la tensión tanxencial tien que ver coles fuercies de resfregón ente dambos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Tensión

En Física, el términu **tensión** pue ser:
***[[Tensión (mecánica)| Tensión mecánica]]**: fuercia interna qu'actúa por unidá de superficie o área sobre la que s'aplica. Tamién se llama tensión, al efeuto d'aplicar una fuercia sobre una forma allargada aumentando la so elongación.
***[[Tensión (Lletricidá)|Tensión Llétrica]]** o voltaxe: en lletricidá, ye'l saltu de potencial llétricu o la diferencia de potencial llétricu ente dos puntos d'un circuitu.
***[[Tensión superficial]]** d'un llíquidu: cantidá d'enerxía necesario p'aumentar la so superficie por unidá de volume.
***[[Presión de vapor|Tensión de vapor]]**: en termodinámica, ye la presión de vapor.
En Ciencies de la salú:
*Nel llinguaxe común, **tensión** como un estáu anímicu.
***[[Tensión psicolóxica]]**: estrés.
***Tensión** o **[[suspense]]**: efeutu psicolóxicu creáu poles obres narratives de caltener al espectador o llector pendiente de lo que pueda asocede-y a los personaxes.
***[[Tensión muscular]]**: contraición parcial de los músculos del cuerpu.

En Medicina:
***[[Tensión sanguínea]]**: presión del sangre nel interior de los vasos sanguíneos.
***[[Presión arterial|Tensión arterial]]**: presión arterial.

En Música:
***[[Tensión (música)|Tensión]]**: novena, onceava o treceava.

## Referencies

## Enllaces esternos
Endemismu

**Endemismu** ye un términu utilizáu en bioloxía pa indicar que la distribución d'un taxón ta llindáu a un ámbitu xeográficu amenorgáu, non atopándose de mou natural en nenguna otra parte del mundu. Por ello, cuando s'indica qu'una especie ye endémica de cierta rexón, significa que namái ye posible atopala de mou natural nesi llugar.

L'endemismu pue considerase dientro d'un abanicu bien ampliu d'escales xeográfiques: asina, un organismu pue ser endémicu d'una cume de monte o un llagu, d'una cordal o un sistema fluvial, d'una islla, d'un país o inclusive d'un continente. De normal el conceutu aplícase a especies, pero tamién pue usase pa otros taxones como subespecies, variedaes, xéneros, families, etc.

## Endémica de les Islles Galápagos

File:Galapagos Island of Santa Cruz - Tortuga Bay Marine Iguana.JPG|
File:The marine iguana (Amblyrhynchus cristatus) Galápagos Islands Santa Cruz.JPG|
File:Tortuga Bay Galapagos Iguana on the beach Island of Santa Cruz photo by Alvaro Sevilla Design.JPG|
File:Iguana on the beach at Tortuga Bay Galapagos photo by Alvaro Sevilla Design.JPG|


## Referencies

## Enllaces esternos
Estática

El términu **Estática** pue referise a:

*Estática (mecánica): Parte de la Mecánica qu'estudia les condiciones d'equilibriu de les fuercies sobre un cuerpu en reposu.
*Lletricidá estática: carga llétrica xenerada por resfregón ente los cuerpos.
*Lletrostática: Ciencia qu'estudia les cargues estátiques.

## Referencies

## Enllaces esternos
Mecánica clásica

La **Mecánica clásica** ye una formulación de la Mecánica pa describir mediante lleis el comportamientu de cuerpos físicos macroscópicos en reposu y a velocidaes pequeñes comparaes cola velocidá de la lluz.
Esisten delles formulaciones distintes, en mecánica clásica, pa describir un mesmu fenómenu natural que, independientemente de los aspeutos formal y metodolóxicu qu'utilicen, lleguen a la mesma conclusión.
*La mecánica vectorial apuerta direutamente de les lleis de Newton, por eso tamién se-y conoz como «mecánica newtoniana». Ye aplicable a cuerpos que se mueven en rellación a un observador a velocidaes pequeñes comparaes cola de la lluz. Foi construyida nun principiu pa una sola partícula moviéndose nun campu gravitatorio. Basase nel tratamientu de dos magnitudes vectoriales so una rellación causal: la fuercia y l'aición de la fuercia, midida pola variación del momentum (cantidá de movimientu). L'analís y síntesis de fuercies y momentos constitúi'l métodu básicu de la mecánica vectorial. Rique del usu privilexáu de sistemes de referencia inercial.
*La mecánica analítica (analítica nel sentíu matemáticu de la pallabra y non filosóficu): los sos métodos son poderosos y tescienden de la Mecánica a otros campos de la Física. Pue atopase el xerme de la mecánica analítica na obra de Leibniz que propón pa solucionar los problemes mecánicos otres magnitúes básiques (menos escures según Leibniz que la fuercia y el momentu de Newton), pero agora esguilares, que son: la enerxía cinética y el trabayu. Estes magnitúes tán rellacionaes de forma diferencial. La carauterística esencial ye que, na formulación, tómense como fundamentos primeros principios xenerales (diferenciales ya integrales), y que a partir d'estos principios llógrense analíticamente les ecuaciones de movimientu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Gremial

Llámase **gremial** al pañu cuadráu del mesmu color que los ornamentos que se ponía sobre les rodilles l'obispu cuando taba sentáu al celebrar de pontifical. Anguaño, los obispos sólo lu usen con un sentíu práuticu: al usar oleu sagráu (p. ex. n'ordenaciones) tando sentaos, pa nun s'empuercar la casulla.

El gremial que güei ye privativu de los obispos, tamién foi utilizáu polos sacerdotes mos sieglos XIII y XIV y consistía nun pañu rectangular de llinu o seda según los casos. Dende'l sieglu XIV, llevóse nes procesiones pol sacerdote y los sos dos ministros, diáconu y subdiáconu a manera de frontal d'altar, llamándose entós *delantal procesional*, tovía utilizáu en dellos llugares y reflexáu n'abondes pintures y relieves.

## Referencies

El conteníu d'esti artículu incorpora material d' *Arqueología y bellas artes*, de 1922, de Francisco Naval y Ayerbe, que s'atopa nel dominiu públicu.
Mecánica newtoniana

La **mecánica newtoniana** o **mecánica vectorial** ye una formulación específica de la mecánica clásica qu'estudia'l movimientu de partícules y sólidos nun espaciu euclideu tridimensional. Anque la teoría pue ser xeneralizada, la formulación básica de la mesma faise en sistemes de referencia inerciales onde les ecuaciones básiques del movimientu amenorguen les Lleis de Newton, n'honor a Isaac Newton, quien fizo contribuciones fundamentales a esta teoría.

La mecánica ye la parte la física qu'estudia'l movimientu. Subdivídese en:

* Cinemática: estudiu del movimientu ensin tener en cuenta les causes que lu producen.
* Dinámica: estudiu de los movimientos y de les sos causes.
* Estática: estudiu de fuercies n'equilibriu mecánicu.

La mecánica newtoniana ye afechisca pa describir eventos físicos de la esperiencia diaria, esto ye, a eventos qu'asoceden a velocidaes bien menores que la velocidá de la lluz, y tienen escala macroscópica. Nel casu de sistemes con velocidaes próximes a la velocidá de la lluz tenemos d'emplegar la mecánica relativista.

## Ver tamién
* Mecánica clásica

## Referencies

## Enllaces esternos
Velocidá de la lluz

La **velocidá de la lluz** nel vacíu ye, por definición, una constante universal que'l so valor ye **299.792.458 [[Metru per segundu|m/s]]** o, aproximao, 186.282,4 millas/s. Suel averase a 3·10⁸ m/s, esto ye, 9,46·1015 m/añu; la segunda cifra ye la usada pa definir al intervalu nomáu añu lluz. 
El so símbolu ye'l calter **c** (del llatín *celéritās*, n'asturianu celeridá o rapidez). Tamién ye conocida como la constante d'Einstein.
La rapidez al traviés d'un mediu que nun sía'l "vacíu" depende de la so permitividad llétrica, de la so permeabilidá magnética y d'otres carauterístiques electromagnétiques. En medios materiales, esta velocidá ye inferior a "c" y queda codificada nel índiz de refraición. En cambeos del vacíu más sutiles, como espacios curvos, efeutu Casimir, poblaciones térmiques o presencia de campos esternos, la velocidá de la lluz depende de la densidá d'enerxía d'esi vacíu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Dinámica (mecánica)

La **dinámica** ye la parte de la física que describe la evolución nel tiempu d'un sistema físicu en rellación coles causes que provoquen los cambeos d'estáu físicu y/o estáu de movimientu. L'oxetivu de la dinámica ye describir los factores capaces de producir alteraciones d'un sistema físicu, cuantificarlos y plantegar ecuaciones de movimientu o ecuaciones d'evolución pa dichu sistema d'operación.

L'estudiu de la dinámica ye prominente nos sistemes mecánicos (clásicos, relativistes o cuánticos), pero tamién na termodinámica y electrodinámica. Nesti artículu describen los aspeutos principales de la dinámica en sistemes mecánicos, y acútase pa otros artículos l'estudiu de la dinámica en sistemes non mecánicos.

N'otros ámbitos científicos, como la economía o la bioloxía, tamién ye común falar de dinámica nun sentíu similar al de la física, pa referise a les carauterístiques de la evolución a lo llargo del tiempu del estáu d'un determináu sistema.

## Referencies
Estructura isostática

Una estructura ye **isóstática** cuando ta n'equilibriu estable y les ecuaciones clásiques de la Estática son suficientes pal determín de toles fuercies interiores o reacciones, esto ye, les sumes de fuercies y de momentos tienen de ser cero.
Aquella estructura que nun seya isostática ye hiperestática.

## Ver tamién
*Hiperestaticidá
*Estática (mecánica)

## Referencies

## Enllaces esternos
Momentu de fuercia

Na mecánica newtoniana, denomínase **momentu d'una fuercia** (respeutu d'un puntu dau) a una magnitú (pseudo)vectorial, llograda como productu vectorial del vector de posición del puntu d'aplicación de la fuercia con respuctu al puntu al cual tómase'l momentu pela fuercia, n´esi orde. Tamién se-y noma **momentu dinámicu**, cenciellamente **momentu** ya, inclusive, **par**.
## Definición

El momentu d'una fuercia **F** aplicada nun puntu P respeutu a un puntu O vien dau pol productu vectorial del vector \overrightarrow{\text{OP}}\, pol vector fuercia, esto ye: 
 \times \mathbf{F}=
\mathbf{r} \times \mathbf{F} \,
||left}}
U
:\mathbf{r} ye'l vector que va dende O hasta P.
Pela propia definición del productu vectorial, el momentu **M**, ye un vector perpendicular al planu determináu polos vectores **F** y **r**.
La definición de momentu s'aplica a otres magnitúes vectoriales. Asina, por casu, el momentu de la cantidá de movimientu o momentu llinial, **P**, ye'l momentu cinéticu o momentu angular, **L**, definíu como:
 \times \mathbf{p} =
\mathbf{r} \times \mathbf{p}
||left}} 
El momentu de fuercia conduz a los conceutos de par, par de fuercies, par motor, etc.
Cinemática

La **cinemática** (del griegu: *κινεω*, *kineo*, movimientu) ye la rama de la mecánica clásica qu'estudia les lleis del movimientu (cambeos de posición) de los cuerpos, ensin tomar en cuenta les causes que la producen, llindándose esencialmente, al estudiu de la trayeutoria en función del tiempu. L'aceleración ye'l ritmu con que camuda la so rapidez (módulu de la velocidá). La rapidez y l'aceleración son les dos principales cantidaes que describen cómo camuda la so posición en función del tiempu.

## Referencies
Lithognathus mormyrus

El  ye un pexe marín de la familia de los *Sparidae*, de color platiao y bandes amarronaes verticales en llombu y nos costaos. N'aleta dorsal tien 11 raxones espinosos.

Alcuéntrase principalmente en fondos de sable a menos de **50** m y davezu entra nos estuarios. Aliméntase de merucos, moluscos y dellos crustáceos. Presenta hermafroditismu y reproduzse ente la primavera y el branu.

## Descripción
Tien 50 cm. de llonxitú y presenta un cuerpu ovaláu, altu y comprimíu. La boca alcuéntrase na parte inferior de la so tiesta, y el so focicu ye allargáu. Lo mesmo qu'otres especies de la so familia ye hermafrodita.

## Comportamientu
Llocalízase en fondos de sable o llixeramente enfollagaos a menos de 50 m.; suel entrar nos estuarios. La so alimentación básase en moluscos, crustáceos, merucos, etc. Reproduzse en primavera y branu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Mecánica analítica

La **mecánica analítica** ye una formulación astracta y xeneral de la mecánica, que dexa l'usu n'igualdá de condiciones de sistemes inerciales o non inerciales ensin que, a diferencia de les lleis de Newton, la forma básica de les ecuaciones de movimientu camude. Dellos autores identifiquen la mecánica analítica cola teórica. Otros consideren que la traza determinante ye considerar la esposición y plantegamientu de la mesma en términos de coordenaes xeneralizaes.

Lo carauterístico de la formulación de la mecánica analítica ye que, a diferencia de la mecánica newtoniana, tómense como fundamentu primeru principios xenerales diferenciales ya integrales y, que a partir d'estos principios, llógrense analíticamente les ecuaciones de movimientu. La esposición de los principios xenerales, la deducción a partir d'ellos de les ecuaciones diferenciales de movimientu y los métodos d'integración d'éstes, constitúi'l conteníu principal de la mecánica analítica.

La mecánica analítica tien, básicamente, dos formulaciones: la formulación lagrangiana y la formulación hamiltoniana. Les dos describen el mesmu fenómenu natural, independientemente d'aspeutos formales y metodolóxicos, y lleguen a les mesmes conclusiones. La formulación lagrangiana ta más empobinada a una utilidá práutica y la hamiltoniana ye aparente pa una formulación teórica.

## Referencies

## Enllaces esternos
Scorpaena porcus

El  ye una especie de pexe marín bentónicu de la familia de les *Scorpaenidae*. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Salmonidae

**Salmoninae** ye una subfamila de pexes de la familia Salmonidae, qu'inclúi a les truches, los salmones y los salvelinos. 

## Xéneros
**[[Acantholingua]]*
**[[Brachymystax]]*
**[[Hucho]]*
**[[Oncorhynchus]]*
**[[Parahucho]]*
**[[Salmo (xéneru)|Salmo]]*
**[[Salvelinus]]*
**[[Salmothymus]]*

## Referencies

## Enllaces esternos

*SITI.
*ZipcodeZoo.
Mecánica del sólidu ríxidu

La **mecánica del sólidu ríxidu** ye aquella qu'estudia'l movimientu y equilibriu de sólidos materiales inorando les sos deformaciones. Trátase, por tanto, d'un modelu matemáticu preséu pa estudiar una parte de la mecánica de sólidos, yá que tolos sólidos reales son deformables. Entiendese por sólidu ríxidu un conxuntu de puntos del espaciu que se mueven de tal manera que nun s'alterien les distancies ente ellos, sía como quier la fuercia actuante (matemáticamente, el movimientu d'un sólidu ríxidu vien dau por un grupu uniparamétricu d'isometríes).

## Referencies

## Enllaces esternos
Deformación

La **deformación** ye'l cambéu nel tamañu o forma d'un cuerpu por cuenta d'esfuercios internos producíos por una o más fuercies aplicaes sobre'l mesmu o l'escurrimientu de dilatación térmica.

## Midíes de la deformación
La magnitú más simple pa midir la deformación ye, lo que n'inxeniería se noma **deformación axial** o **deformación unitaria** que la so definición ye'l cambéu de llonxitú per unidá de llargor:

U s ye'l llargor o llonxitú inicial de la zona n'estudiu y s' la llonxitú final o deformada. Ye útil pa espresar los cambeos de llonxitú d'un cable o un prisma mecánicu.
Na Mecánica de sólidos deformables la deformación pue tener llugar según diverses maneres y en diverses direiciones y puede, amás, provocar aburuyes na forma'l cuerpu. Neses condiciones, la deformación d'un cuerpu puede carauterizase por un tensor (más exautamente un campu tensorial) de la forma:

U caúna de les componentes de la matriz anterior, llamada tensor deformación, representa una función definida sobre les coordenaes del cuerpu que se llogra como combinación de derivaes del campu de desplazamientos de los puntos del cuerpu.

## Deformaciones elástica y plástica
Tanto pa la "deformación unitaria* como pal [[tensor deformación]] puede descomponese'l valor de la deformación en:
**'Deformación plástica** o **irreversible**: Mou de deformación en que'l material nun torna a la so forma orixinal dempués de retirar la carga aplicada. Esto asocede porque, na deformación plástica, el material esperimenta cambeos termodinámicos irreversibles al adquirir mayor [[enerxía]] potencial elástica. La deformación plástica ye lo contrario a la deformación reversible.
***Deformación elástica** o **reversible*': el cuerpu recupera la so forma orixinal al retirar la [[fuercia]] que-y provoca la deformación. Nesti tipu de deformación, el sólidu, al variar el so estáu tensional y aumentar la so enerxía interna en forma d'enerxía potencial elástica*, solo pasa por cambeos termodinámicos reversibles.

## Referencies

## Enllaces esternos
77

## Fechos
*Pliniu el Vieyu espubliza'l primeru de los sos diez llibros sobre la *Historia natural*.

## Nacencies

## Muertes

## Referencies

## Enllaces esternos
81

**81** (**LXXXI**) foi un añu común entamáu en llunes del calendariu xulianu. Nesa dómina, nel Imperiu romanu, foi conocíu como *añu del consuláu de Silva y Pollio*, y tamién como añu 834 Ab urbe condita. La so denomación como añu 81 remóntase al entamu de la Edá Media, cuando quedó establecíu l'Anno Domini como forma avezada de dar nome a los años.

## Fechos
* Domicianu asocede al so hermanu Titu como emperador de Roma.
*Constrúise l'arcu de Titu.

## Nacencies

* Deng Sui, emperatriz china (m. 121).

## Muertes

* 13 de setiembre - L'emperador romanu Titu (n. 39), muerre de fiebre.

## Referencies

## Enllaces esternos
78

## Fechos
*Roma conquista gran parte de Gales.

## Nacencies
*Zhang Heng, científicu chinu.
*Lui Qing, príncipe chinu de la dinastía Hen.

## Muertes

## Referencies

## Enllaces esternos
ABBA

**ABBA** foi un grupu suecu de Música pop, formáu por Benny Andersson, Anni-Frid «Frida» Lyngstad, Björn Ulvaeus y Agnetha Fältskog. 
El nome «ABBA» ye un acrónimu formáu poles primeres lletres del nome de cada miembru (**A**gnetha, **B**jörn, **B**enny, **A**nni-Frid). 

El cuartetu formóse n'Estocolmu en 1972, pero'l so accesu a la fama asocedió dempués de trunfar nel Festival d'Eurovisión 1974. 
De magar, ABBA ganó popularidá internacional emplegando melodíes pegadices, lletres simples y el so soníu propiu, carauterizáu poles harmoníes de les voces femenines y el "wall of sound", un efeutu musical creáu pol productor Phil Spector. 

Björn y Agnetha contraxeron matrimonio meses enantes de la formación del cuartetu, ente que Benny y Frida fixeron lo propio en 1978; los cuatro treparon coles sos obligaciones artístiques coles mesmes que s'ocupaben de les sos nueves families. 
Les sos grabaciones tuvieron un impautu comercial que los llevó a convertise nos artistes más esitosos de la so compañía discográfica, Polydor, y a ser el grupu con más ventes nos años 1970.

ABBA foi'l primer grupu Pop européu continental n'esperimentar l'ésitu en países de fala inglesa fuera d'Europa, principalmente Australia, Nueva Zelanda, Sudáfrica, Canadá y en menor midida Estaos Xuníos. 
Sicasí, nel visu de la so popularidá, dambos matrimonios eslleiéronse y estos cambeos refléxense na so música, al escribir lletres más fondes con un estilu musical distintu. 
El grupu esperimentó un gradual descensu comercial y finalmente los cuatro decidieron dixebrase. El cuartetu realizó la so última apaición como ABBA n'avientu de 1982, anque los cuatro apaecieron xuntos en 2008.

## Discografía
*1973: *Ring Ring*
*1974: *Waterloo*
*1975: *ABBA*
*1976: *Arrival*
*1977: *The Album*
*1979: *Voulez-Vous*
*1980: *Gracias por la música*
*1980: *Super Trouper*
*1981: *The Visitors*
*1986: *ABBA Live*
*2021: *Voyage*

## Referencies

*Bio en Rollingstone.com 
*Discografía d'ABBA

## Enllaces esternos
80

## Fechos
* Per primer vegada un africanu forma parte del Senáu romanu

## Nacencies
* Carpócrates, filósofu y teólogu.

## Muertes

## Arte y lliteratura
* Inauguración del Coliséu de Roma.
* Construcción del Acueductu d'Eifel.
* Arcu de Titu (fecha averada)

## Referencies

## Enllaces esternos
Instrumentu de percusión

Un **instrumentu de percusión** ye un tipu d'instrumentu musical que'l so soníu aniciar al ser cutíu o solmenáu. Ye, quiciabes, la forma más antigua de instrumentu musical.

La percusión estremar pola variedá de timbres que ye capaz de producir y pola so facilidá d'adaptación con otros instrumentos musicales. Hai de solliñar que puede llograse una gran variedá de soníos según les baquetes o mazos que s'usen pa cutir dalgunos de los instrumentos de percusión.

Un instrumentu de percusión puede ser usáu pa crear patrones de ritmos (batería, tam-tam ente otros) o bien pa emitir notes musicales (xilófonu).
Suel acompañar a otros col fin de crear y caltener el ritmu. 

## Clasificación
 

Los instrumentos de percusión pueden clasificase en dos categoríes según la afinación: 
* **D'altor definíu:** Los que producen notes identificables. Esto ye, aquellos que la so altor de soníu ta determinada.Dalgunos son: el timbal, el xilófonu, el vibráfonu, la campana, la campana tubular, los tambores metálicos de Trinidá.

* **D'altor indefiníu:** Aquellos que les sos notes nun son identificables, ye dicir producen notes d'un altor indeterminada.Ente ellos tán: el bombu, la caxa, el caxón, el afuche, les castañueles, les claves, el llueca, el címbalu, el güiro, la matraca, la zambombu, el vibraslap, la tuntaina.

Nes orquestes suelse estremar ente:
* Percusión de parche
* Percusión de llámines Pequeña percusión

Según otru criteriu, pueden clasificase en tres categoríes que son:
* Membranófonos , qu'utilicen una membrana enterriada o un pocu suelta.
* Micrófonos, qu'añaden timbre al soníu del golpe.
* Idiófonos, que suenen por sigo mesmos, como'l triángulu. 
* Placófonu, plaques metáliques que entrechocan.

Esta clasificación tampoco ye estricta, por casu, la pandereta ye un membranófonu y un idiófonu porque tien dambos, na piel y nos cascabeles.

## Ver tamién
* Categoría de instrumentos de percusión
* Instrumentu de vientu
* Instrumentu de cuerda
* Instrumentu musical electrónicu
* Instrumentu

## Referencies

## Enllaces esternos
Sistema auditivu

El **sistema auditivu** ye'l conxuntu d'órganos que faen posible'l sentíu del oyíu nun ser vivu, esto ye, facultar pa ser sensible a los soníos

## Procesu de l'audición
El procesu de l'audición implica que se conxuguen dos tipos de procesos: 
* fisiolóxicos: Cáptase'l soníu y únviase al celebru. Los órganos que participen nesta parte del procesu conformen el sistema auditivu periféricu.

* psicolóxicos:Interpreten estos soníos, reconócenlu y dótenlu de significáu. Los órganos que dexen esta perceición del soníu conformen el llamáu sistema auditivu central.

## Enllaces esternos

* Centru Nacional de Defectos Conxénitos y Defectos del Desenvolvimientu

## Referencies
Monu

La pallabra **monu** ye un términu non taxonómicu que designa a un ampliu conxuntu de primates simiiformes.

Los términos *monu* y *simiu* son sinónimos, pero na zooloxía suel faese una distinción ente dambos, por cuenta de una influencia del idioma inglés, nel que los términos equivalentes *[[:en:monkey|monkey]]* y *[[:en:ape|ape]]* tienen distintos significaos. Anque esisten delles semeyances ente dambos animales, les diferencies son munches. Con éses nel llinguaxe científicu, los monos actuales entienden a los platirrinos (Platyrrhini o monos del Nuevu Mundu) y a los cercopitecoideos (Cercopithecoidea o monos del Vieyu Mundu), pero non a los primates hominoides, más cercanos al ser humanu, como'l orangután, el gorila, el chimpancé y los gibones, que se consideren simios. A diferencia d'estos, los monos tienen polo xeneral cola, tienen una cadarma más primitiva y son más pequeños. Esti usu de la pallabra *simiu* como traducción del inglés *ape*, acutada a los primates ensin cola, ye erróneu, y nun correspuende al castellán. Encamiéntase, pa esti usu, la pallabra *[[hominoideo]]*, y tamién tienen tradición *antropoide*, usáu como sustantivu, y *monu antropomorfu*.

## Ver tamién
* Primates por población

## Referencies

## Enllaces esternos
Eucariota

**Eucariota** pallabra compuesta a partir del griegu antiguu εὖ *eu* (“bonu”, “bien”) y κάρυον *karyon* (“nuez”, “carozo”, “nucleu”) puede faer referencia a:
Denominar eucariotes a toles célules que tienen el so material hereditario fundamental (la so información xenética) zarráu dientro d'una doble membrana, la envolvedura nuclear, que delimita un nucleu celular.Les célules eucariotes son les que tienen nucleu a lo contrario que les procariotas qu'escarecen del.Llámense les célulastontas a aquelles que solo tienen mediu nucleu y la metá de la so materia xenético esta tremada por toa ella. A los organismos formaos por célules eucariotes denominar eucariontes.
L'alternativa a la organización eucariota de la célula ufiertar la llamada célula procariota. Nestes célules el material hereditario atopar nuna rexón específica denomada nucleoide, non aisllada por membranes nel senu de la citoplasma. Les célules eucariotes nun cunten con un compartimientu alredor de la membrana plasmática (periplasma), como'l que tienen les célules procariotas.
El pasu de procariotas a eucariotes significó'l reblincón en complexidá de la vida y unu de los más importantes de la so evolución.1 Ensin esti pasu, ensin la complexidá qu'adquirieron les célules eucariotes nun seríen posibles ulteriores pasos como l'apaición de los pluricelulares. La vida, probablemente, llindaríase a constituyise nun conglomeráu de bacteries. Ello ye que los cuatro reinos restantes venimos de esi saltu cualitativu. L'ésitu d'estes célules eucariotes fixo posible les posteriores radiaciones adaptatives de la vida que desaguaron na gran variedá d'especies qu'esiste na actualidá.

* Lo que ye específicu de la **[[célula eucariota]]**, tipu de célula con nucleu. Más complexa que la célula procariota, o un **organismu eucariota**, el que ta constituyíu por célules eucariotes;
* El taxón **[[Eukarya]]** qu'inclúi a tolos organismos eucariotes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Disentería

La **disentería** ye una enfermedá infeiciosa acomuñada a dolor abdominal, fiebre, cianosis peribucal, foria, ya inflamación y ulceración de la boca. Amás d'esto, la disentería por shigella o disentería bacilar puede dar signos meníngeos que son confundíos con una meningoencefalitis: ésta yera la causante d'epidemies nos barcos na antigüedá; coles mesmes nes grandes guerres, n'ocasiones yera la causante de más muertes que les que causaba la guerra en sí.

## Tipos

La enfermedá disentérica o síndrome disentéricu puede tener distintes etioloxíes:
# D'orixe bacterianu: *E. coli* enteroinvasiva, *Yersinia* enterocolitica y *Shigella* colos sos 4 serotipos; *bondii*, *flexnery*, *soneii* y *dysenteriae*.
# D'orixe parasitariu: *Entamoeba histolytica* y en neños, *Balantidium coli*. Ésta na dómina romana solliviar con yema de güevu. Yera un encamientu del médicu romanu Plinio.

## Síntomes

* Fiebre: preséntase sópito algamando los 40&nbsp;°C
* Mialxa
* Astenia
* Foria aguacienta con cólicos
* Sangráu
* Mocu
* Aguadía 
* Tenesmu
* Cefalea
* Dolor abdominal
* Vultura

## Ver tamién
* Juan Planelles Ripoll
* Disentería amebiana
* Shigelosis

## Referencies

## Enllaces esternos
Palma

**Palma** puede referise a:

## Parte del cuerpu y actividaes humanes

* La *palma* de la **[[mano]]**, parte opuesta al envés, clasificada na Terminoloxía Anatómica Internacional de 1997 col códigu A01.1.00.028 y so los nomes llatinos de *palma* y *vola*.
* La rexón palmar, zona anatómica correspondiente a la palma de la mano, clasificada na Terminoloxía Anatómica Internacional de 1997 col códigu A01.2.07.022 y so los nomes llatinos de *palma*, *vola* y *regio palmaris*.
* El  que se da con ella y el ruíu que tal golpe produz:
:* ***'.
:* '''[[Aplausu]]'''.
:* ***'.
:* **[[Palmes flamenques]]**.

## Biónimos

* *Palma* y palmera son dalgunos de los nomes vulgares de la familia de plantes ***[[Arecaceae]]***.
* *Palma* ye unu de los nomes vulgares de los árboles ***[[Ricinus communis]]***.

## Antropónimos

* **[[Brian De Palma]]**, un direutor de cine d'Estaos Xuníos;
* **[[Ramón de Palma]]**, un poeta cubanu;
* **[[Ricardo Palma]]**, un escritor y periodista peruanu;
* **[[Rossy de Palma]]**, una actriz de la ciudá de Palma de Mallorca;
* **[[Palma'l Viejo]]**, pintor italianu;
* **[[Palma'l Mozu]]**, pintor italianu.
* **[[Fermín Palma García]]**, médicu y ciruxanu giennense.
* **[[Fermín Palma Rodríguez]]**, médicu, ciruxanu ya historiador de la medicina giennense, fíu del anterior.

## Topónimos

* N'España
** La islla de **[[La Palma|San Miguel de La Palma]]**, una islla del archipiélagu canariu
** **[[Provincia de Les Palmes|Les Palmes]]**, una provincia española, de la Comunidá Autónoma de les Islles Canaries (xunto con Santa Cruz de Tenerife) y qu'inclúi a les islles: Gran Canaria, Lanzarote y Fuerteventura.;.
** **[[Les Palmes de Gran Canaria]]**, una ciudá española, capital de la Comunidá Autónoma de les Islles Canaries (xunto con Santa Cruz de Tenerife), capital de la Provincia de Les Palmes y capital de la Isla de Gran Canaria;
** **[[Santa Cruz de La Palma]]**, una ciudá canaria, capital de la islla de La Palma;
** **[[Palma del Río]]**, una llocalidá de la provincia de Córdoba;
** **[[Palma de Gandia]]**, un conceyu de la provincia de Valencia;
** **[[Palma (Mallorca)|Palma]]**, una ciudá española, capital de la Comunidá Autónoma de les Islles Baleares, tamién conocida como Palma de Mallorca;
** **[[La Palma del Condado]]**: una llocalidá de la provincia de Huelva, Andalucía;
* **[[La Palma (Chalatenango)|La Palma]]**: Conceyu del departamentu de Chalatenango, El Salvador
* **[[La Palma, California]]**, ciudá na parte septentrional del Condáu Orange (Orange County) nel estáu de California, Estaos Xuníos
* **[[Palma (Minas Gerais)]]**, un conceyu brasilanu del estáu de Minas Gerais;
* **[[Palma (Mozambique)]]**, un conceyu mozambiquense de la provincia de Cabo Delgado;
* **[[Palma (distritu)]]**, un distritu mozambiquense de la provincia de Cabo Delgado;
* **[[Palma Campania]]**, una comuña de la provincia de Nápoles;
* **[[Palma di Montechiaro]]** una comuña de la provincia d'Agrigento na islla de Sicilia, Italia;
* **[[La Palma (Cundinamarca)|La Palma]]**: Conceyu del departamentu de Cundinamarca, (Colombia)

## Referencies

## Ver tamién

* Palmetada (dixebra)
* Palmes (dixebra)
* Les Palmes (dixebra)
Mineral

**Mineral** ye aquella sustancia sólida, natural, homoxénea, d'orixe de normal inorgánicu, de composición química definida (pero variable dientro de ciertes llendes) y que los sos átomos tienen una disposición ordenada. La clasificación de Strunz ye un métodu xeneralmente aceptáu pa clasificar los minerales.

En munchos casos desenvuelven superficies planes conocíes como cares. Si'l mineral foi capaz de crecer ensin interferencies, pueden xenerar formes xeométriques carauterístiques, conocíes como cristales.

## La importancia de los minerales nel mundu

Los minerales tienen gran importancia polos sos múltiples aplicaciones nos diversos campos de l'actividá humana. La industria moderno depende direuta o indireutamente de los minerales; usar pa fabricar múltiples productos de la moderna civilización. Asina, de distintos tipos de cuarzu y silicatos, produzse'l vidriu. Los nitratos y fosfatos son utilizaos como abonu pa l'agricultura. Ciertos materiales, como'l yelsu, son utilizaos profusamente na construcción. Los minerales qu'entren na categoría de piedres precioses o semipreciosas, como los diamantes, topacios, rubinos, destinar a la confección de xoyes.

Los minerales son un recursu natural de gran importancia pa la economía d'un país, munchos productos comerciales son minerales, o se llogren a partir d'un mineral. Munchos elementos de los minerales resulten esenciales pa la vida, presentes nos organismos vivos en cantidaes mínimes.

## Ver tamién
* Minerales
* Clasificación de minerales

## Referencies

## Enllaces esternos

* Minerales: conceutos y nociones
* Minerales clasificaos según Strunz (n'inglés)
Testil

**Testil** ye'l términu xenéricu aplicáu orixinalmente a les teles texíes, pero que güei s'utiliza tamién pa fibres, filamentos, filaces y filos, según pa los materiales filaos, afieltrados o non texíos y texíos, acolchaos, trenzados, xuntaos, anoyaos o bordaos que se fabriquen a partir de entrelazamiento de urdimbre y trama o texíu, yá sía planu o elásticu.

Hasta'l sieglu XX les fibres más utilizaes pa los texíos yeren les naturales: el algodón y el llinu que provienen de plantes, y la llana y la seda, que son fibres d'orixe animal. Darréu, y col descubrimientu y desenvolvimientu de los polímeros plásticos, xeneralizóse l'usu de fibres artificiales que tienen orixe natural y sintétiques de composición namái química, como'l nylon y el poliéster.

## Ver tamién
* Texíu testil
* Industria testil
* Cronoloxía de les teunoloxíes del vistíu y testiles

## Referencies

## Enllaces esternos
Poliéster

El **poliéster** (C10H8O4) ye una categoría de elastómeros que contién el grupu funcional éster nel so cadena principal. Los poliésteres qu'esisten na naturaleza son conocíos dende 1830, pero'l términu poliéster xeneralmente refierse a los poliésteres sintéticos (plásticos), provenientes de fracciones pesaes del petroleu.
El poliéster termoplásticu más conocíu ye'l PET. El PET ta formáu sintéticamente con etilenglicol más tereftalato de dimetilo, produciendo'l polímeru o poltericoletano. Como resultancia del procesu de polimerización, llógrase la fibra, que nos sos entamos foi la base pa la ellaboración de los filos pa coser y qu'anguaño tien múltiples aplicaciones, como la fabricación de botelles de plásticu qu'enantes s'ellaboraben con PVC. Llógrase al traviés de la condensación de dioles (grupu funcional dihidroxilo).

Les resines de poliéster (termoestables) son usaes tamién como matriz pa la construcción d'equipos, tuberíes anticorrosivas y fabricación de pintures. Pa dar mayor resistencia mecánica suelen dir reforzaes con cortante, tamién llamáu endurecedor o catalizador, ensin purificar.

El poliéster ye una resina termoestable llograda por polimerización del estireno y otros productos químicos. Endurecer a la temperatura ordinario y ye bien resistente al mugor, a los productos químicos y a les fuercies mecániques. Usar na fabricación de fibres, recubrimientos de llámines, etc. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Mirra

La **mirra** (del llatín *myrrha*, y ésti del griegu μύῤῥα) ye una sustancia resinoso arumosa. Llógrase faciendo una incisión na corteza del árbol *[[Commiphora myrrha]]*, de la cual exuda una resina gomosa, de color mariellu que al ensugase tien formes irregulares y tonalidá pardu-acoloratada.

Bien valorada na antigüedá, yá que yera unu de los componentes pa la ellaboración d'arumes, inciensu, untaces, medicines y p'esleir tinta nos papiros. Usábase tamién para embalsamar a los muertos.

Según la tradición cristiana la mirra ye unu de los regalos que los Magos ufiertaron al neñu Xesús na Epifanía.

La mirra, en dómina del imperiu romanu, yera usada como anestésicu pa los morrebundos o los condergaos a muerte y solíase dar entemecida con vinu.

La gomorresina utilizóse tamién como estimulante y tónicu, y na actualidá emplégase como antisépticu n'enxagües bucales y dentífrico, ente otros.

## Referencies

## Bibliografía

* Dalby, Andrew (2000), *Dangerous Tastes: The Story of Spices* (*Sabores peligrosos: La historia de les especies*, entá ensin edición n'español), London: British Museum Press, ISBN 0-7141-2720-5, páxs. 107-122.
Almizcle

**Almizcle** (del árabe hispánicu *almísk*, esti del árabe clásicu *misk*, y esti del pelvi *mušk*) ye'l nome dau orixinalmente a un arume llográu a partir d'una sustancia de fuerte golor, segregada por una glándula de venáu almizcleru, y a partir d'equí aplicáu a otros animales, y tamién plantes, con un golor asemeyáu.

La variedá que se comercializa ye la secreción del venáu almizcleru; pero'l golor alcuéntrase tamién nel güe almizcleru, nel aguarón almizcleru d'India y Europa, nel coríu almizcleru (*Biziura lobata*) del sur d'Australia, na musaraña almizclera, l'escarabayu almizcleru (*Calichroma moschata*), nel caimán d'América Central, y n'otros animales.

Nel reinu vexetal alcuéntrase nel almizcle común (*Mimulus inoschalus*), na madera almizclero de les Guayanes, y nes granes del *Hibiscus abelmoschus* (granes d'almizcle).

Pa llograr l'arume del venáu almizcleru, mátase al animal y estraise dafechu la glándula, dexándola ensugar bien al sol, sobro una piedra caliente, o bien somorguiándola n'aceite caliente. En perfumería ye frecuente llamar cola pallabra inglesa *musk* al almizcle (por ello'l so principal componente químicu denómase muscona); d'esta miente comercialízase como *musk in pod* (la glándula entera) o como *musk in grain* (onde l'arume estraise del so receptáculu). Ha de tenese en cuenta que'l *musk* o almizcle puru tien un golor bien intenso cuasi insoportable pal olfatu humanu, por esti motivu'l *musk* o almizcle aplícase en dosis bien pequeñes a los arumes, considérase que tales arumes resulten escitantes yá que tienen molécules de tipu feromona.

Conócense tres menes:
# Tong-king, chinu o tibetanu, importáu de China, el más pervalible;
# Assam o nepalés, menos pervalibles;
# Karbardín o rusu (siberianu), importáu d'Asia Central al traviés de Rusia, el menos pervalible.

L'almizcle Tong-king espórtase en pequeños recipientes ricamente decoraos con filigranes d'estañu o plomu, onde l'arume ta selláu; unviase direutamente al comerciante per corréu.

L'almizcle ye d'un color púrpura escuru, secu, nidiu y untuosu al tactu, y amargosu al gustu. Amás de los sos principios odoríferos, contién amoniacu, colesterol, materia graso, y otros principios animales. Como materia primero en perfumería, ye de la mayor importancia, dando fuercia y permanencia a les esencies vexetales col so golor poderoso y duradero, siendo asina ingrediente en munchos arumes compuestos.

Sintetizáronse numberosos productos que segreguen arumes similares al natural. El primeru de toos foi llográu por Baur en 1888 entestando toluenu con bromuru d'isobutilu en presencia de cloruru d'aluminiu, y nitrando darréu'l productu asina llográu. Ye un tert-butilnitrotoluenu. Creáronse munches fórmules similares y el golor depende del isómeru o amiestu d'isómeros llográu.

## Ver tamién
* Yerba del almizcle (dixebra)
* Almizcleru siberianu (*Moschus moschiferus*)

## Referencies

* *Esti artículu perteneció orixinalmente a la oncena edición de la [[Enciclopedia Britannica]].*
Sillar

Un **sillar** ye una piedra llabrada por delles de les sos cares, xeneralmente en forma de paralelepípedu, y que forma parte de les obres de fábrica.

Los sillares suelen tener un tamañu y pesu qu'obliga a manipolialos per aciu máquines, a diferencia de los mampuestos, que, como'l so nome indica, *poner cola mano*.

Llámase *sillarejo* cuando'l sillar ye más pequeñu o ta llabráu toscamente. 

## Ver tamién
* Mampostería
* Albañilería
* Apareyu

## Referencies

## Enllaces esternos
Menhir

Un **menhir** ye la forma más senciella de monumentu megalíticu. Consiste nuna piedra polo xeneral allargada, en bruto o mínimamente tallada, dispuesta de manera vertical y cola so parte inferior soterrada nel suelu pa evitar que caya.

= Etimoloxía =
El términu ye orixinariu de Francia y resulta de la unión de dos pallabres del idioma bretón: *men* («piedra») y *hir* («llarga»). Foi adoptáu polos arqueólogos nel sieglu XIX.
:)
## Descripción y finalidá
Denomínase menhir a un únicu megalitu prehistóricu nada o apenes trabayáu. Dalgunos presenten grabaos. Otros tán esculpíos, de cutiu antropomórficamente, anque nesti casu cabo fálase de cercos o ídolos y non de menhires en sentíu estrictu. El so tamañu varia, dende pequeñes roques que namái s'estremen d'otres piedres por formar parte d'alliniadures o crómlecs, hasta dellos monolitos bretones (Kerloas, Champ-Dolent, Grand Menhir Brisé) con un altor de más de 10 metros. 

Desconócense los significaos rituales concretos qu'inspiraron l'alzamientu y acolliñu de los menhires neolíticos, formulándose en redol a ello conxetures más o menos ellaboraes y con mayor o menor rigor científicu. Namái sabemos con seguridá que yeren, como otros monumentos asemeyaos de la dómina, construcciones funeraries. A los sos pies suelen topase tumbes con restos o cenices de difuntos, cerámiques, etc. Los grandes conxuntos megalíticos seríen necrópolis y los menhires desempeñaríen el papel de llábanes venceyaes a la conmemoración y el cultu de los antepasaos. Ciertos menhires podríen ser tributos a les divinidaes o, nel casu de los menhires esculpíos, representaciones de les mesmes.

Casu aparte son ciertos menhires europeos cristianizaos que les sos cruces y/o escenes bíbliques tallaes amuesen cómo esta relixón asimiló o reutilizó monumentos asociaos a dómines y creencies anteriores.

## Distribución
Abonden n'Europa de resultes del fenómenu históricu del megalitismu, pero la so estensión xeográfica ye práuticamente universal: India, Siria, el Cáucasu, Crimea, mariña septentrional del mar Negru, Bulgaria, China, Xapón, Mongolia, Rusia, Polinesia, norte d'África, España, Portugal, Francia, Gran Bretaña, suroeste de Suecia, Dinamarca, Holanda, Bélxica, norte d'Alemaña, Australia (megalitos aboríxenes), Colombia, Arxentina,Venezuela etc. N'Italia namái s'atopen na provincia de Otranto y nun esisten en Grecia.

## Referencies

## Ver tamién
* Monolitu
* Dolmen
* Crónlech
* Megalitismu
Motor de combustión

El **motor de combustión** ye un motor capaz de tresformar en movimientu la enerxía proveniente de la combustión de sustancies fayadices, denominaes combustibles.

Cuando la combustión produzse dientro d'un recintu zarráu denomináu motores de combustión interna, de normal utilizaos n'automóviles. 

Tamién esisten motores de combustión esterna, nos cualos la combustión realizar nuna cámara esterior al motor llamada Caldera, como les máquines de vapor.

## Ver tamién
*Motor térmicu
*Disposición del motor
*Motor d'aeronave
*Motor diésel
**TDI
**Common-rail
*Motor llétricu
*Motor de combustión interna
*Turbina de gas
*Motor de gasolina
**Motor d'amiestu probe
*Motor MDI d'aire estruyíu.
*Motor a vapor
*Jet
*Cohete

## Referencies

## Enllaces esternos
*Motores cohete 
*Conceutos básicos motor d'esplosión
Cuña

**Cuña** puede significar:

* **[[Cuña (máquina)|Cuña]]**, máquina cenciella pa estremar cuerpos sólidos o dos planos inclinaos, xeneralmente terminaos en punta;
* **[[Cuña (soníu)|Cuña]]**, cachu de soníu pa ambientar o decorar una emisión de radio o grabación.
***[[Cuña (formación)]]**, tipu de formación militar
* **[[Cuña (llingüística)|Cuña]]**, guión onduláu (~), tamién llamáu tilde, qu'asitiamos enriba de la lletra Ñ al escribir, como símbolu de diferenciación al respective de la N.
* **[[Cuña (anatomía)|Cuña]]**, Cada unu de tres güesos que formen parte del tarsu.
* **[[Cuña (socioloxía)|cuña]]**, persona que consigue ventayes a un individuu o grupu, frente a los demás concursantes a un proyeutu, llicitación o trabayu. 

*Cuña, una aldea de la parroquia de Barriu, nel conceyu asturianu de Teberga.

## Ver tamién
* Cunha
* Acuña

## Referencies

## Enllaces esternos
Aparatu reproductor

L**'aparatu xenital** (o **aparatu reproductor** o **aparatu reproductivu** o **sistema reproductor** o **sistema xenital**) ye'l conxuntu d'órganos que'l so funcionamientu ta rellacionáu cola reproducción sexual, cola sexualidá, cola síntesis de les hormones sexuales y cola micción. L'usu de los términos *órganu xenital*, *órganu reproductivu*, *órganu reproductor* y *órganu sexual* ye incorreutu, yá que se trata non yá d'un órganu, sinón d'un conxuntu d'ellos. 

## Aparatu xenital masculín

L'aparatu xenital masculín inclúi los siguientes órganos: 

;**Nos xenitales internos:**
* testículos
* epidídimo
* conductu deferente
* visícules seminales
* conductu eyaculador
* próstata 
* uretra
* glándules bulbouretrales

;**Nos xenitales esternos:**
* escrotu
* pene

Dellos órganos del aparatu xenital masculín tán rellacionaos cola producción y emisión tanto de semen como d'orina. Los testiculos producen diariamente millones d'espermatozoides. Éstos maurecen nos conductos seminíferos del epidídimo, un duviellu de diminutos túbulos estrechos de 5 mm de llargu.

## Aparatu xenital femenín

L'aparatu xenital femenín inclúi:

;Xenitales esternos:

*vulva, qu'inclúi:
**llabios menores
**llabios mayores
**uretra

;Xenitales internos:
*úteru o matriz
*ovarios

Cuando un óvulu maduru ruempe'l so folículo ye atrapáu poles fimbrias y ye lleváu a l'angüeña curva. Ésta conducir al oviducto, tamién llamáu tuba uterina o trompa de Falopio (esti últimu nome ye quiciabes el más común, y honra la memoria del anatomista italianu Gabriel Falopio (1523-1562), quien publicó la primer descripción detallada d'esti órganu en 1561). El oviducto desagua na zona cimera del úteru. Si un óvulu nun ye fecundáu por un espermatozoide, entós muerre y piérdese col sangre del úteru na menstruación. La primer menstruación llámase menarquia o menarca.

## Ver tamién
* Cromosoma
* Gónada
* Hormona
* Intersexualidá
* Sexuación
* Sistema endocrín

## Referencies