Catalán medieval

El **catalán antiguu** o **catalán medieval** (autónimo: *catalanesc, romanz*, catalán modernu: *català antic*) foi la llingua romance falada mientres la Edá Media precursora de les variedaes llingüístiques autóctonoas modernes conocíes como catalán, valencianu, catalán de Baleares balear, rosellonés y alguerés.

La so estensión medieval algamó'l principáu de Cataluña, el reinu de Valencia, les Islles Baleares y la islla de Cerdeña, territorios toos ellos integraos na Corona d'Aragón y bona parte del Reinu de Murcia, onde acabó per sumir nel sieglu XV.

Anque yá s'atopen a lo llargo del sieglu XI dellos documentos de calter feudal nos que s'utiliza la llingua romance catalana, na so totalidá o entemecida con un llatín deficiente, como los *Greuges de Guitard Isarn, senyor de Caboet*, el primer testigu d'usu lliterariu de la llingua son les Homilíes de Organyà de finales del sieglu XI o principios del XII, que consisten en fragmentos d'un sermonario destináu a la predicación del Evanxeliu.

La lliteratura *en catalán* vio les sos primeres grandes obres antes en prosa qu'en versu. Esto debió a que los poetes cultos, hasta'l sieglu XV, preferíen utilizar el provenzal lliterariu en cuenta de la variedá autóctona, como nel casu d'Alfonsu II, llamáu "el Trovador", Cerverí de Girona o Guillem de Berguedan y otros d'obra menos conocida, como Guillem de Cabestany, Guerau de Cabrera, Thomás Périz de Fozes, Ponç de la Guàrdia, Gilabert de Próixita, Guillem de Masdovelles o Raimon Vidal de Bezaudun. Toos estos, y munchos más, apaecen curioso compilados, traducíos, estudiaos y anotaos nos tres volúmenes antolóxicos que-yos dedicó'l gran eruditu y medievalista Martín de Riquer (*El trovadores*, Barcelona: Planeta, 1975; reimpresos darréu delles vegaes en Barcelona: Editorial Ariel).

Hai de solliñar, sicasí, qu'esistíen poques diferencies ente la llingua catalana y les diverses variedaes occitanes (provenzal, lenguadociano, lemosín, gascón...), munches menos na Edá Media, yá que mientres esa dómina y en sieglos posteriores considerábense la mesma llingua. Sicasí, nel casu de los poetes catalanes, la variedá de provenzal o occitanu utilizáu yera una *koiné* lliteraria, o llingua común procedente de la unificación o amiestu de diverses variedaes dialeutales, de tipu áulico, cultivada tamién nes antigües cortes y feudos-tao d'Occitania y parte del norte d'Italia. 

Les primeres manifestaciones en poesía culta n'Europa nuna llingua moderna fueron escrites polos trovadores, quien siguíen unes normes estrictes y codificadas pa ellaborar la so poesía, utilizando los códigos de la lliteratura trovadoresca como l'amor cortés. El trovadores y poetes catalanes participaron d'esta cultura trovadoresca. La gran proximidá política, llingüística y cultural ente los condaos catalanes y los antiguos feudos de Occitania (Aquitania, Tolosa, Provenza...) fixo posible compartir una variedá lliteraria común trovadoresca, de tipu cortesanu, que se caltuvo na Corona d'Aragón hasta'l sieglu XV pa escribir poesía hasta l'apaición del valencianu Ausiàs March, el primer poeta qu'abandona la influencia de la koiné lliteraria occitana i los principales elementos d'esti tipu de poesía. Por esti motivu, na historia de la lliteratura catalana medieval inclúyese tola nómina de trovadores conocíos, yá sían puramente catalanes o occitanos. La poesía na variedá catalana puramente territorial yera utilizada polos xuglares nos sos espectáculos ante públicu populares, ensin que se caltenga, a l'actualidá, nengún exemplu. Nel sieglu XII apaecen tamién les primeres traducciones de testos xurídicos, como la de *Liber iudiciorum* (*Llibre dels Judicis* o *Llibre Jutge*).

## Fonoloxía
El catalán medieval presentó a lo llargo de la so historia documentada cambeos fonéticos, anque esti artículu trata básicamente la fonoloxía de los sieglos XIII y XIV cuando s'escribieron les cuatro grandes cróniques, qu'usaben una forma estandarizada de catalán medieval. El sistema d'escritura nesi tiempu yera más fonéticu que anguaño. Amás práuticamente toles consonantes finales atestiguaes na escritura pronunciábense, contrariamente a lo qu'asocede nel modernu catalán noroccidental estándar como'l de Barcelona onde munches d'estes consonantes agora nun se pronuncien en sufriendo un procesu de debilitamientu y enmudecimiento.

### Consonantes

#### Llaterales
Créese que'l catalán medieval tendría dos fonemes llaterales palatales distintos. El primeru, /ʎ/, escribíase a cencielles como  y permaneció ensin cambeos na mayor parte de dialeutos hasta anguaño. El segundu, reconstruyíu como /*jl/, provién de los grupos llatinos C'L, G'L, -Y, LI, y foi escritu como  o como . Esti últimu soníu nunca apaecía en posición inicial ya históricamente converxó cola resultancia de /ʎ/ na mayor parte de dialeutos, o como /j/ nos dialeutos con iodización.

Escontra'l sieglu XII, munches /l/ iniciales llegaron a articulase como /ʎ/, anque na escritura siguieron escribiéndose como  hasta'l sieglu XV.

#### Labiodentales
Los soníos /b/ y /v/ empezaron a confundise en dellos dialeutos escontra'l sieglu XIV, nun procesu llamáu betacismu. Anguaño, la distinción /b/-/v/ caltiénse namái en Valencia, les islles Baleares y el sur de Tarragona.

### Vocales
El sistema vocálicu del catalán medieval difier del modernu catalán de Cataluña, anque se caltién en delles variedaes de Baleares. El sistema tónicu ta formáu poles siguiente unidaes:
:

Esti sistema ye similar al del proto-romance, sacante pol fechu de que la /*y/ del proto-romance centralizóse dau /ǝ/, y darréu la /*ɛ/ del proto-romancé cerrar en /y/. En catalán central modernu, la tónica adelantróse en /ɛ/, y asina s'invirtió la distribución orixinal del proto-romance: /*y/ > /ǝ/ > /ɛ/ y /*ɛ/ > /y/ > /y/ (sicasí, xunto a vibrante múltiple o aproximante llateral, /*ɛ/ caltiénse como /ɛ/) . Esta ye la razón pola cual les *y*s abiertes y zarraes del catalán siguen la distribución opuesta a l'atopar en portugués o italianu. Nes variedaes baleáricas inda caltienen les tóniques, nes mesmes posiciones que les tenía'l catalán medieval.

Asumir comúnmente que mientres el periodu preliterario toles variedaes de catalán carauterizar por una realización neutralizada de les vocales pretóniques (d'una manera similar al que s'atopa inda n'occitanu modernu). Escontra'l sieglu XIII, la /a/ y la /y/ pretónica empezaron a ser confundíes na escritura nos dialeutos orientales. Nestos dialeutos, el tracamundiu xeneralizar a tolos casos de /a/ y /y/ átones, procesu que se considera completar escontra'l sieglu XV.

## Ortografía
La ortografía actual del catalán básase llargamente na praxis medieval, sicasí, delles pronunciaciones camudaron:
* La tilde y la diéresis emplegábense bien raramente.
*  frente a /y, i/; la  y la  articulábense como /ʦ/, en llugar de les modernes /s/ o /z/.
* La grafía  a la fin de la pallabra usar pa /k/ en llugar de la grafía moderna  . Asina la forma moderna *amic* 'amigu' escribióse como *amich*. Esta convención caltener hasta principios del sieglu XX, y ye la razón pola cual munchos apellíos acabaos en  pronunciar con /k/ final.
*  usar pal fonema /jl/. Na llingua moderna, esti soníu pasó a pronunciase /ʎ/ o /j/ dpendiendo del dialeutu. Modernamente úsase la grafía  pa los descendientes d'esti soníu. Asina la forma moderna *mirall* 'espeyu' escribíase como *mirail* o *mirayl*, del llatín *miraculus*.

## Llírica medieval: el trovadores

Anque yá s'atopen a lo llargo del sieglu XI dellos documentos de calter feudal nos que s'utiliza la llingua romance catalana, na so totalidá o entemecida con un llatín deficiente, como los *Greuges de Guitard Isarn, senyor de Caboet*, el primer testigu d'usu lliterariu de la llingua son les Homilíes de Organyà de finales del sieglu XI o principios del XII, que consisten en fragmentos d'un sermonario destináu a la predicación del Evanxeliu.

La lliteratura *en catalán* vio les sos primeres grandes obres antes en prosa qu'en versu. Esto debió a que los poetes cultos, hasta'l sieglu XV, preferíen utilizar el provenzal lliterariu en cuenta de la variedá autóctona, como nel casu d'Alfonsu II, llamáu "el Trovador", Cerverí de Girona o Guillem de Berguedan y otros d'obra menos conocida, como Guillem de Cabestany, Guerau de Cabrera, Thomás Périz de Fozes, Ponç de la Guàrdia, Gilabert de Próixita, Guillem de Masdovelles o Raimon Vidal de Bezaudun. Toos estos, y munchos más, apaecen curioso compilados, traducíos, estudiaos y anotaos nos tres volúmenes antolóxicos que-yos dedicó'l gran eruditu y medievalista Martín de Riquer (*El trovadores*, Barcelona: Planeta, 1975; reimpresos darréu delles vegaes en Barcelona: Editorial Ariel).

Hai de solliñar, sicasí, qu'esistíen poques diferencies ente la llingua catalana y les diverses variedaes occitanes (provenzal, lenguadociano, lemosín, gascón...), munches menos na Edá Media, yá que mientres esa dómina y en sieglos posteriores considerábense la mesma llingua. Sicasí, nel casu de los poetes catalanes, la variedá de provenzal o occitanu utilizáu yera una *koiné* lliteraria, o llingua común procedente de la unificación o amiestu de diverses variedaes dialeutales, de tipu áulico, cultivada tamién nes antigües cortes y feudos-tao d'Occitania y parte del norte d'Italia. 

Les primeres manifestaciones en poesía culta n'Europa nuna llingua moderna fueron escrites polos trovadores, quien siguíen unes normes estrictes y codificadas pa ellaborar la so poesía, utilizando los códigos de la lliteratura trovadoresca como l'amor cortés. El trovadores y poetes catalanes participaron d'esta cultura trovadoresca. La gran proximidá política, llingüística y cultural ente los condaos catalanes y los antiguos feudos de Occitania (Aquitania, Tolosa, Provenza...) fixo posible compartir una variedá lliteraria común trovadoresca, de tipu cortesanu, que se caltuvo na Corona d'Aragón hasta'l sieglu XV pa escribir poesía hasta l'apaición del valencianu Ausiàs March, el primer poeta qu'abandona la influencia de la koiné lliteraria occitana i los principales elementos d'esti tipu de poesía. Por esti motivu, na historia de la lliteratura catalana medieval inclúyese tola nómina de trovadores conocíos, yá sían puramente catalanes o occitanos. La poesía na variedá catalana puramente territorial yera utilizada polos xuglares nos sos espectáculos ante públicu populares, ensin que se caltenga, a l'actualidá, nengún exemplu. Nel sieglu XII apaecen tamién les primeres traducciones de testos xurídicos, como la de *Liber iudiciorum* (*Llibre dels Judicis* o *Llibre Jutge*).

## Cróniques históriques

La llingua catalana foi utilizada tamién na narración de les xestes y cróniques de los soberanos. Anque la primer versión de la *[[Gesta comitum barchinonensium]]* foi escrita en llatín a finales del sieglu XII, la siguiente edición revisada de la obra, conocida como "versión entemedia", foi escrita en catalán alredor de 1268 o 1269 y publicada en Barcelona.

Esiste consensu filolóxicu en que la primer versión del *[[Llibre dels feits]]* de Xaime I foi escrita en catalán y na so mayor parte poco primero de la muerte del rei, esto ye, nuna fecha anterior a 1276. El *Llibre del rei en Pere d'Aragó y dels seus antecessors passats*, más conocíu como *[[Crónica de Bernat Desclot]]*, escritu alredor de 1290, narra diversos fechos notables de los reinaos de Xaime I, Pedro'l Grande, Alfonso'l Lliberal y Xaime II. La *[[Crónica de Muntaner|Crónica de Ramon Muntaner]]* foi escrita por esti autor ente 1325 y 1332 y destaca pol so vívida descripción de les espediciones de los almogávares. Finalmente, la *[[Crónica de Pedro'l Ceremoniosu]]* foi escrita por orde d'esti rei para glorificar les sos aiciones y les del so padre Alfonso'l Benignu.

## Rellumanza medieval

El mallorquín Ramon Llull (sieglu XIII), figura capital de la lliteratura catalana, ye consideráu'l padre de la prosa en llingua catalana, tamién escribió poesía de tipu cortesanu en koiné occitana, anque la so obra foi destruyida pol mesmu autor al considerala banal y superficial. Ente les sos obres cabo destacar la so novela *[[Blanquerna]]*, un llibru místicu: *Llibre d'amic y amat*, el *Llibru del xentil y los trés sabios*, el *Llibru del Orde de Caballería*, poesíes como'l *Cant de Ramon* ("Cantar de Raimundo") o *Lo desconhort* ("El desconsuelu") o la so autobiografía, *Vida coetània*, *Les cents noms de Déu* ('Los cien nomes de Dios', 1289), el *Llibru de los mil proverbios* y *Félix o Llibru de les maravíes* (qu'inclúi'l *Llibru de les besties*), ente munches obres de calter primero de too científicu, filosóficu o teolóxicu.

Destaquen autores influyíos yá en ciertu mou pol humanismu, como Pere March, Jaume Gassull, Bernat Fenollar, Bernat Hug de Rocabertí o'l poeta misóxinu Pere Torroella (dalgunos d'ellos pertenecientes a la xeneración del Sieglu d'oru de la lliteratura valenciana) ente munchos otros. Paralelamente destacaron autores relixosos como Francesc Eiximenis, ensin dulda unu de los autores en catalán más lleíos na so dómina; san Vicente Ferrer y el pícaru flaire franciscanu conversu al Islam Anselm Turmeda, qu'escribió igualmente n'árabe.

Nel mesmu filu ente los sieglos XIV y XV surden poetes qu'escribieron na *koiné* lliteraria occitana o nun catalán occitanizado, de cutiu siguiendo les pautes trovadoresques, fueron Jordi de Sant Jordi y Andreu Febrer, traductor esti postreru de la *[[Divina comedia]]* de Dante Alighieri al catalán. El notariu y prehumanista Bernat Metge escribió en 1381 el *Llibre de Fortuna y Prudència* («Llibru de Fortuna y Prudencia»), poema alegóricu nel que s'alderica la cuestión de la Providencia divina al más puru estilu de la tradición medieval, fundándose nel precedente inevitable del *De consolatione philosophiae* del romanu Boecio. Tamién realizó la traducción del rellatu de *Valter y Griselda*, postrera de les *novelle* del *[[Decamerón]]* de Boccaccio, pero nun lu fixo a partir del orixinal italianu, sinón de la traducción en llatín de Petrarca (el *Griseldis*). La importancia de la traducción de Metge débese, amás d'a la so elegante prosa, a la carta introductoria qu'acompaña al rellatu, pos supón la primer muestra d'almiración por Petrarca que se conoz n'España. La so obra maestra foi *Lo somni* («El suañu»), redactáu en 1399, onde se-y apaez Xuan I nel Purgatoriu. Escribir na cárcel, en cayendo en desgracia y ser encarceláu pola nuevu reina María de Lluna xunto al restu de collaboradores del difuntu monarca. El valencianu Ausiàs March, "home de asaz eleváu espíritu" según la *Carta y proemio al Condestable don Pedro de Portugal* del Marqués de Santillana, ye consideráu'l poeta del apoxéu de la lliteratura catalana del (sieglu XV); abandona yá los tópicos y elementos propios de los trovadores y crea el so propiu sistema d'imáxenes y conceutos amorosos, nun estilu austero y grave de feroz instrospección que nada debe a les florituras italianes. Les sos obres principales partir en tres grupos, los *Cantares d'amor*, los *Cantares de muerte* y el *Cantar espiritual*.

Nel sieglu XV escríbese tamién *[[Curial y Güelfa]]*, un estrañu y orixinal híbridu de llibru de caballeríes y novela sentimental bien creíble, escritu probablemente ente 1435 y 1462 por un autor anónimu que conocía perbién la lliteratura antiguo y moderno. D'esta dómina ye tamién el llamáu sieglu d'oru valenciano, con una producción bien destacada d'escritores en poesía y prosa que remata con *[[Tirant lo Blanc|Tirante'l Blanco]]* de Joanot Martorell (publicada en 1490). *[[Espill de Jaume Roig|L'Espill]]* o *Llibre de les dones* ye una novela en versu de calter misóxinu. Foi escrita pol valencianu Jaume Roig ente 1455 y 1462 y compónse de más de dieciséis mil versos tetrasílabos. El *Espill* consta d'un prefaciu y de cuatro libros que, de la mesma, estremar en cuatro partes. Nel prefaciu, el narrador fai una declaración de principios, éticos y estilísticos. Nel llibru primeru, "De la so mocedá", conocemos al protagonista, que fala siempres en primer persona y esplica cómo foi la so infancia. Güérfanu de padre y espulsáu de la so casa pola so madre, vese obligáu a ganase la vida en Valencia. Poco dempués entama un viaxe aventureru, primero per Cataluña y depués per Francia. Llucha na guerra de los Cien Años coles tropes franceses y en París, cuando yá ye ricu gracies a los botinos llograos, intervién na vida caballeresca. El segundu llibru, "De cuando tuvo casáu", narra los socesivos fracasos matrimoniales del protagonista, primero con una doncella qu'a la fin resultó que nun lo yera, dempués con una vilba, en tercer llugar con una novicia y, finalmente, esplica l'atayáu intentu de casase con una beguina. Nel tercer llibru, "De la lleición de Salomón", el protagonista, desesperáu por nun poder atopar una esposa fayadiza, pretende casase con una pariente so. Entós apaézse-y en suaños Salomón, el sabiu bíblicu por antonomasia, que-y suelta una llarga invectiva contra les muyeres qu'acota con exemplos bíblicos les males esperiencies rellataes nos dos llibros anteriores. Y el cuartu llibru titúlase "De enviudar". Cierren la escuela valenciana Joan Roís de Corella (1433/43-1497), que lluz un humanismu eruditu, y sor Isabel de Villena (1430-1490), pluma tienra ya intimista.

Históricamente aceptóse que tres una dómina de rellumanza que remata con *[[Tirant lo Blanc]]*, el catalán como llingua lliteraria entra nuna llarga fase de decadencia dende'l sieglu XVI a 1833. Pero anguaño, estudios recién tán revalorizando les obres de los autores renacentistes (Cristòfor Despuig, Joan Timoneda, Pere Serafí), barrocos (Francesc Vicenç García, Francesc Fontanella, Josep Romaguera) y neoclásicos (Joan Ramis, Francesc Mulet), de cuenta que se va escontra una revisión del conceutu Decadència.

Como afitaos d'esti periodu pa la llingua valenciana, pueden cuntase la primer impresión d'una traducción de la Biblia en llingua non llatina, la Biblia Valenciana, impresa por encargu de Bonifacio Ferrer en 1478, o la redaición d'una Teoloxía en 1440 pol valencianu Francesc Pertusa, que ye la única obra escrita sobre esta ciencia nuna llingua distinta del llatín de la Edá Media.

## Historia
Na llingüística romance ye frecuente falar de la influencia de dos variedaes llingüístiques en contautu, clasificando'l tipu d'influencia en tres categoríes:
# *Sustratu*: influencies llingüístiques que s'incorporen al llatín vulgar de los romanos que s'atopen nesti territoriu y que provienen de les llingües que yá había, anteriores a la romanización.
# *Superestratu*: influencies posteriores a la romanización que s'incorporen a la llingua catalana a partir de les invasiones de los pueblos xermánicu y árabe.
# *Adstratu*: aportaciones llingüístiques de les llingües vecines.
Usualmente esti tipu d'influencies deber a la esistencia de ciertu grau de billingüismu o l'adopción de pallabres por prestíu llingüísticu de llingües alóctonas.

### L'orixe del catalán

#### La realidá llingüística prerromana de Cataluña, la Comunidá Valenciana y les Islles Baleares

Del 1000 al 218 e.C. establecer nel territoriu qu'anguaño ocupen Cataluña, la Comunidá Valenciana y les Islles Baleares diversos pueblos, que falaben llingües distintes ente ellos tán los sorotaptos, los celtes, los fenicios, los griegos o los íberos. Les llingües d'estos pueblos conformen el sustratu catalán. Nel añu 218 e.C. los romanos desembarcaron en Ampurias. La so llingua, el llatín, va ser d'onde va nacer la llingua catalana.

#### La romanización y la sustitución llingüística pol llatín

A pesar de desembarcar en 218 e.C., la romanización del territoriu nun empezó hasta'l sieglu I e.C., y el principal centru romanizador foi Tarragona. Por "romanización" entiéndese'l procesu sociocultural d'implantación nel territoriu de la cultura, les lleis, les costumes y la llingua dominante del Imperiu Romanu, que yera'l llatín. Sicasí, la romanización de Cataluña nun foi uniforme y hubo zones fondamente romanizadas, como l'Empordà y la mariña polo xeneral, xunto a otres zones de romanización menos intensa, como la zona d'Olot y les zones de la Cataluña interior, la zona pirenaica occidental non se romanizó hasta la Edá Media y falábase un idioma vascoide como indica la toponimia.

Gradualmente diose una sustitución llingüística nestos territorios, y dempués d'una etapa de billingüismu ente'l llatín y les llingües indíxenes, el llatín acabó imponiéndose. A pesar d'eso, reparar que'l llatín faláu en cada territoriu tenía particularidad fruto del sustratu de les llingües indíxenes que se falaben. D'esta forma, dende un primer momentu hai diferencies ente'l llatín faláu na Península Ibérica y el d'Italia. Y entá, dientro del llatín de la Península tamién había diferencies según zones. Los falantes, sicasí, nun teníen conciencia d'estes diferencies.

#### El llatín y la formación de la llingua catalana

L'Imperiu Romanu, a lo llargo del sieglu V, empezó a descomponese, y tamién la unidá que representaba'l llatín, dando pasu a la nacencia de les llingües romániques qu'apaecen como variedaes claramente estremaes del llatín escritu escontra'l sieglu VIII. El conxuntu de llingües romances, o'l llugar onde se falen, ye'l que se conoz como Romania. La Romania estrémase usalmente en dos bloques:
# L'oriental: Italianu y rumanu.
# L'occidental: Gallego, portugués, castellán, catalán, occitanu, francés, sardu y retorrománicu.

El catalán presenta ciertes carauterístiques similares a les sos llingües vecines (l'aragonés y l'occitanu). Nesta seición presentaránse les carauterístiques que faen únicu al catalán na so evolución a partir del llatín vulgar según les carauterístiques comunes con otres llingües romániques. El catalán tien una mayor rellación col occitanu, xunto col que forma'l grupu occitanorromance. Sicasí, cuando les rellaciones culturales acabar nel primer mileniu, el catalán foise amestando cada vez más a les llingües iberorromániques (les cualos son más conservadores que'l grupu galorromance al que pertenez el francés).

;Carauterístiques comunes coles llingües romances occidentales, pero non coles italorrománicas:
* Sonorización (y lenición) de -P-, -T-, -C- intervocáliques en -*b*-, -*d*-, -*g*- (CAPRA 'cabra' → *cabra*, CATĒNA 'cadena' → *cadena*, SECŪRVS 'seguro' → *segur*).
* La perda de la xeminación en consonante oclusivas.
* Desarrollu de /ts/ (más tarde /s/) en cuenta de /tʃ/ de la /k/ palatalizada. Por casu, CÆLVM ('cielu') → catalán antiguu *cel*  → modernu  (cf. italianu *cielu* ).
* Desarrollu de c en ct, cs en /j/ palatal (vs. /tt/, /ss,ʃʃ/ n'italianu).
* Pronunciación apicoalveolar de /s/ y /z/. (Esta foi una vegada común a toles llingües romances occidentales, pero sumió en francés, en dellos dialeutos del occitanu y en portugués).

; Carauterístiques comunes coles llingües galorrománicas:
* Cayida de les vocales átones finales sacante a (MŪRVM → **muriu* → *mur*, FLŌREM → *flor*); cf. el caltenimientu de toles vocales finales (italianu *muriu*, *fiore*). La resultancia fines de les obstruyentes sonores ye l'asordamientu: *frigidvs* ('fríu') → *fred*  o . Sicasí, les fricatives sonores finales ensórdense ante vocal y ante consonante sordes (asimilación regresiva de sonoridá): *els homes* 'los homes' ; *peix bo* 'pexe bonu' . (Les mesma obstrucción final asocede en toles llingües romances occidentales mientres los obstruyentes sían finales, anque esto ye raru nes llingües iberorromániques). Cf. portugués *lluz* "lluz"  vs. *luzes* "lluces" , español antiguu *relox* "reló"  vs. *relós* "relós" .) (Caltenimientu aparente de *-o* na primer persona del singular y de *-vos* nos plurales son desarrollos secundarios: el catalán antiguu nun tener primer persona del singular en *-o*, y el *-vos* pa los plurales asocede ensin xustificación etimolóxica, e.g. *peixos* "fishes" < PISCĒS, cf. Portuguese *peixes*.)
* Diptongación de  y  ante consonante palatales (cola consiguiente perda de la vocal media si produz un triptongu). N'español nun hai diptongación. (Pero la diptongación ente palatales asocede n'aragonés). Llatín *coxa* 'zanca' →  → *cuixa* (cf. francés *cuisse* pero portugués *coxa*). Llatín *octō* 'ocho' →  → *vuit* (cf. francés *huit* pero portugués *oito*, español *ocho*; occitanu antiguu dambos *ueit* y *och*). Llatín *lectum* 'llechu' →  → *llit* (cf. francés *lit* pero portugués *leito*, occitanu antiguu dambos *lieig* y *leit*).*'
* Preservación de *pl*-, *cl*-, *fl*- iniciales (*plicāre* 'fold' → *aplegar* 'llegar', *clavis* 'llave' → *clau*, *flamma* 'llama' → *flama*); cf. palatalización d'estos grupos consonánticos n'español *llegar*, *llave*, *llama* portugués*chegar*, *chave*, *chama*. Nel grupu italorromance esto remplaza la segunda consonante con una -*i*- ; polo tanto n'italianu *piegare*, *chiave*, *fiamma*.

;Carauterístiques comunes col francés, el portugués y l'occitanu pero non col español:
*  inicial, ,  →  → , en cuenta de la española /j/. El soníu caltener en tolos casos, en cuenta de perdese en sílabes átones: *gelvm* ('xelu') → *xel*  (cf. español *xelu* ; pero en portugués *gelo*, occitanu *xel*). *iectāre* ('echar') → **gieitar* → *gitar*  (cf. portugués *jeitar*, occitanu *gitar*, francés *jeter*).
* Antigua  permanez anguaño como  actual o , en vegada del español /x/.
* Sibilantes sonores permaneces como tales, ente que n'español convertir en sibilantes sordes.
* /f/ inicial permanez, ente que n'español convertir en /h/ antes de vocal (i.e. nun siendo que precieda a una /r/, /l/, /w/, /j/). (En [[Idioma gascón|gascón]] de fechu desenvuélvese la /f/ en /h/ en toles circunstancies, inclusive ante consonante o semivocales).
*  intervocálica (-li-, --y-), -cl- → *ll*  en cuenta de *j* ( español antiguu,  modernu): *muliere* 'muyer' → *muller*, *oricla* 'oreya' → *orella*, *veclu* 'vieyu' → *vell*. Cf. portugués *mulher, orelha, velho*, occitanu *molher*, francés *oreille, vieil*).
* Desarrollu de -ct- a  en cuenta de un desenvolvimientu mayor a . Tanto l'español como l'occitanu meridional (los dialeutos más cercanos al catalán) tienen , pero l'occitanu septentrional, el francés, y toles llingües iberorromániques (portugués, lleonés, aragonés) tienen . Y.g. *lactem* → **lleit* → *llet* (Cf. español *lleche*, occitanu meridional *laich*, occitanu septentrional *lait*, francés *lait*, portugués*leite*).

;Carauterístiques comunes coles llingües occitanorrománicas:
* Preservación de *ŏ* curtiu y tónica del llatín vulgar da llugar a *o* "abierta" (=[[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]) (*fŏcum* 'fueu'→ *foc* , *bŏvem* 'güe'→ *bou* ); cf. ente que n'español diptonga *fueu*, *güe*. El francés diptonga les sílabes abiertes, asina *miel*, francés antiguu *buef* (modernu *boeuf* ). Esta mesma preservación tamién asocede en portugués (*fogo*, *boi*). Nótese que l'occitanu, pero non el catalán, diptonga estes vocales ante consonante velares, i.e. : pero *fuec*, *bueu*.
* La *ĕ* tien un resultáu muncho más accidentada, xunto a les líquides /r, l, ʎ/ da como na mayoría y llingües romániques *y* "abierta" (=[[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]) (o descendientes direutos d'esi soníu), exemplos: *tĕrra* 'tierra' → *terra*, **mĕ-y* 'miel' → *mel*, **pelle* 'piel' → *pell* ); ente que n'español diptonga en *tierra*, *miel*, *piel*. El francés diptonga les sílabes abiertes, asina *miel*, [[francés antiguu]] pero *terre* ensin diptongu). Esta mesma preservación tamién asocede en portugués (*terra*, *mel*). sicasí, n'otres redolaes fonétiques, la resultancia de *ĕ* ye una *y* "zarrada" (=[[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]) como en: *mĕmbrum* 'miembru' → *membre* , *tenĕbra* 'tiniebla' → *tenebra*  o **petia* 'pieza' → *peça* , esto ye un desenvolvimientu ideosincrático del catalán ensin atopar n'otres llingües romániques. 
* Desarrollu de  final en : *navem* 'nave' → *nau* (cf. occitanu *nau*, francés *nef*); *brevem* 'curtiu' → *breu* (cf. occitanu *breu*, francés *bref*, español non final *curtiu*).
* Cayida de -*n* en final de pallabra (nun principiu intervocálica): *panis* ('pan') → *pa*, *vinvm* ('vinu') → *vi*. (En dellos dialeutos del occitanu, e.g. provenzal, la consonante nun se pierde.) Nun asocede asina en Languedoc y en catalán septentrional, onde los plurales caltienen esta : *pans*, *vins*.
* Fusión del protoromance occidental  (de la -d- intervocálica) y /dz/ (de -*ty*-, -*c(y)*-, -*c(i)*- intervocáliques). La resultancia foi nun principiu /z/ o /dz/, entá calteníu n'occitanu y parcialmente en catalán antiguu, pero en catalán modernu pasó a /w/ o se perdió.

;Carauterístiques comunes col español pero non col occitanu:
* Preservación de /o/ y /o/ de romance occidental como  y , en vegada del galorrománico  y , respeutivamente (tamién en portugués). En llatín (*lūna* 'lluna' → *lluna*  o , occitanu *lluna* , francés *lune* . Llatín (*duplum* 'doble'  → *doble*  o , occitanu *doble* , francés *double* .
* Desarrollu de -*au, ai*- en /ɔ,y/ en cuenta de la preservación de /au,ai/ (pero'l portugués tien /ou,ei/). Y.g. *caulem* 'cabbage' → *col*, *paucum* 'poco' → *poc*. (Lo mesmo asocede en francés).
* Palatalización de -*x*- /ks/, -*sky*- /skj/, -*ssy*- /ssj/ en  (tamién en portugués). Llatín *coxa* 'thigh' → *cuixa*, portugués *coxa* vs. francés*cuisse*. Llatín *laxāre* → catalán y portugués *deixar*, español antiguu *dexar*, pero francés *laisser*, occitanu antiguu *laisar*. Llatín *bassiāre* → catalán y portugués *baixar*, español antiguu *baxar*, pero francés *baisser*.
* -*ll*- intervocálica → *ll* : *caballum* → *cavall* (cf. español *caballu* con  entá calteníu en distritos rurales conervadores n'España; portugués *cavalo*, occitanu *caval*, francés *cheval*, toos con  simple). En dellos casos,  apaez como resultáu d'una simplificación temprana de -ll- dempués d euna vocal llarga: *vīlla* 'villa' → *vila*; *st(r)ēlla* 'estrella' → catalán occidental *estrela*, oriental *estrella* (cf. portugués *estrela* < -ll- pero francés *étoile* < -l-).
* Amenorgamientu del grupu consonánticu -mb-*m*: *camba* 'pierna' → *cama*, *lumbum* 'llombu' → *llom*, *columbum* 'palombu' → *colom* (cf. portugués *lombo, pombo/pomba*). Asocede en dellos dialeutos occitanos ([[gascón]] y Languedoc meridional).

;Carauterístiques que nun tán n'español o (la mayoría de) occitanu, pero sí n'otres llingües minoritaries romániques:
* Amenorgamientu del grupu consonánticu -*nd*- a -*n*- (*camba* 'cama' → *cama*, *mandāre* 'mandar' → *esquitar*). Compárese l'amenorgamientu de -*mb*- a -*m*-. Tamién s'atopa en [[gascón]] y en [[Languedoc]] meridional.
* [[Palatalización]] de *l*- inicial (*lūna* 'lluna' → *lluna*, *lvpvs* 'llobu' → *llop*). Esta carauterística puede atopase tamién nel dialeutu de [[Foix]] del occitanu y en [[asturlleonés]].
* Palatalización de -*sc*- ante -*y,i*- en . Especialmente visible en verbos de la tercer conxugación (-*īre*) que tomen lo que orixinalmente yera un infixu incoativu (-*ēsc*-/-*īsc*-), e.g. *servēscit* 'serves' (3ª persona del singular del presente d'indicativu) → *serveix/servix*. Tamién se da n'[[Idioma aragonés|aragonés]], [[Idioma lleonés|lleonés]] y en delles pallabres del portugués. (En portugués *piscem* 'pez' → *peixe*, *miscere* 'entemecer' → *mexer*, pero la mayoría de los verbos en *-scere* acaben en *(s)cer*, e.g. *crēscere* 'crecer' → *crescer*, *nascere* 'nacer' → *nascer*, **offerescere* 'ufiertar' → *oferecer*.)

;Carauterístiques úniques non atopaes n'otres llingües:
* Desarrollu inusual tempranu de /(d)z/,resultáu de la fusión de /ð/ del protorromance occidental (de -*d*- intervocálica) y /dz/ (de -*ty*-, -*c(y)*-, -*c(i)*- intervocáliques); vease enriba notar sobre un procesu similar n'occitanu. N'antiguu catalán tempranu, convertir en /w/ en posición final o ante consonante, permaneciendo como /(d)z/ ente vocales. N'antiguu catalán tardíu, /(d)z/ perder ente vocales:
** *pedem* 'pie' → *peu*
** *crucem* 'cruz' → *creu*, *crēdit* '(él) cree' → *(ell) creu*
** Verbos de la segunda persona del plural acabaos en -*tis*: *mirātis* 'miráis' → **miratz* → *mirau* → *mireu*/*mirau*
** *ratiōnem* 'razón' → **razó* → *raó*
** *vicīnum* 'vecín' → **vezí* → *veí*
** *recipere* 'recibir' → **rezebre* → *rebre*
* Reversión parcial de /y/ y  del protorromance occidental según los siguientes pasos:
** (1) /y/ acentuada → /ǝ/ na mayoría de los casos
** (2)  acentuada → /y/ cuando nun ta en contautu coles líquides //
** (3) /ǝ/ acentuada caltener nes islles Baleares; /ǝ/ →  (en catalán oriental, esto ye, l'estándar); /ǝ/ → /y/ (en catalán occidental).
* Desarrollu secundariu de consonantes dobles (/ll/, /mm/, /nn/, ): *septimāna* ('selmana') → *setmana* , *cutina* de *cvtis* ('corteza') → *cotna* , *modulum* ('molde') → *motlle*/*motle* . Más tarde aumentada por aciu préstamos del [[llatín clásicu]] ([[llatinismu|llatinismos]]): *athlēta* ('atleta') → *atleta* , *intelligentem* ('intelixente') → *intel·ligent* .

L'[[idioma italianu]] dobló consonantes de too tipu, pero na so mayor parte representen preservaciones direutes del llatín en llugar de desarrollos secundarios. Les geminadas en llatín vulgar /ll/, /rr/, /nn/ y dacuando /mm/ desenvolver de manera distinta nes distintes llingües romances occidentales de les consonantes individuales correspondientes, pero de maneres diverxentes, lo qu'indica que les formes geminadas tienen de caltenese nes formes medievales tempranes d'esos idiomes, inclusive dempués de que les geminadas [[obstruyente]]s perdiérense. Dellos dialeutos del [[idioma aragonés|aragonés]] (una llingua hermana del catalán) inda caltienen /ll/ como'l reflexu de la /ll/ llatina. Les resonantes gmeinadas catalanes modernes nun baxen d'estes geminadas medievales (/ll/, /mm/, /nn/ geminadas → ), sinón que'l desenvolvimientu de les geminadas resonantes secundaries puede ser influyíu polos dialeutos cercanos onde entá se caltienen les geminadas orixinales o por otres geminadas secundaries que se deben esistir nun momentu dau (por casu, *duodecim* → protorromance occidental /doddze/, onde la resultancia de /ddz/ estremar de la simple /dz/ en catalán, occitanu y francés, y onde la resultancia *douze* francés, ensin diptongación, indica claramente una consonante geminada).

=== El catalán preliterario ===
Mientres esti periodu, qu'empieza cola llegada de los [[Pueblos xermánicos|xermanos]] a la Península Ibérica, el catalán foise desenvolviendo como llingua oral, estremándose de la estructura del llatín y va dir tomando préstamos léxicos tanto de les llingües xermániques como del árabe. El catalán preliterario (dacuando llamáu proto-catalán) yera una llingua bien cercana al occitanu, xunto con que les sos variedaes forma les [[llingües occitanorrománicas]].

==== Les invasiones xermániques ====

Aprovecháu la decadencia del [[Imperiu Romanu]], los [[visigodos]] empezaron a ocupar territorios apoderaos hasta entós polos [[Antigua Roma|romanos]]. Esto duraría dende'l sieglu V al VII. El legáu llingüísticu d'estes invasiones va formar parte del [[superestratu]] de la llingua catalana.

==== La invasión musulmana ====

Nel sieglu VIII produció la invasión musulmana de la [[Península Ibérica]]. Llueu, sicasí, los [[pueblu francu|francos]] de [[Carlomagno]] empecipiaron un proyeutu de reconquista p'asegurase una zona de seguridad ante la meyora musulmana. Nació asina la "[[Marca Hispánica]]" y la reconsquista llegó hasta [[Barcelona]] ([[801]]), entendiendo los territorios que se conocen como [[Cataluña la Vieya]]. Reconquistar de los territorios del sur de [[Cataluña]], [[Cataluña la Nueva]], fixéronse esperar hasta'l [[sieglu XII]].

La influencia de les [[llingües xermániques]] y del [[Idioma árabe|árabe]] sobre'l [[llatín]]/[[Idioma catalán|catalán]] que se falaba nestos territorios influyó de manera distinta: l'[[idioma árabe|árabe]] tuvo muncha más influyencia sobre'l [[Idioma catalán|catalá]] faláu en [[Cataluña la Nueva]], so dominiu musulmán mientres munchos más años que non [[Cataluña la Vieya]], onde bien poca influencia atopamos nel superestratu.

=== La formación de la llingua lliteraria ===

==== La conciencia de diferenciación llingüística llatín/catalán ====

Mientres esti periodu asistimos a los grandes cambeos que se producen nel [[llatín vulgar|protorromance]] y que favorecen la formación de les [[llingües romániques]]. Gracies al esfuerciu de [[Carlomagno]] producióse dientro del [[Imperiu Carolinxu]], del cual formaba parte la "Marca", una renacencia intelectual (la *Renovatio carolingea*) que promovía la renacencia de la cultura llatina cristiana. Pa faelo efectivu, propúnxose'l reestablecimientu del [[llatín lliterariu]].

La resultancia d'esti intentu foi que la inmensa mayoría de la xente nun entendía lo que se-y dicía, y empezó a tomar conciencia de qu'aquel [[llatín]] que pensaben que falaben evolucionara hasta'l puntu de convertise nuna llingua dafechu distinta. Desgraciadamente, y anque se piensa que la llingua catalana siguió una evolución paralela a la del restu de les [[llingües romániques]], la documentación que sobrevivió nun ye direuta, y non explicita la conciencia de diferenciación ente'l llatín y el primitivu [[Romance (poesía)|romance]] catalán.

Por dellos nicios, podemos afirmar que'l [[Idioma catalán|catalán]] yá yera faláu nesti rincón de la Península escontra'l [[sieglu VIII]] d. C. Esto ye, el llatín faláu dende los primeros sieglos de nuesa era evolucionara abondo como pa estremase de la llingua vulgar de [[Roma]] y ser notablemente distinta. Sicasí, los documentos de la dómina son escritos en llatín (abondo degradáu y en dellos aspeutos cercanu al catalán).

==== Los primeros testimonios de catalán escritu ====


Nel [[sieglu IX]], nestos mesmos documentos cotidianos (testamentos, actes, ventes, etc.) apaecen claramente pallabres y construcciones catalanes, lo que yá nos indica que la llingua oral de quien redactaba ye escritu yera bien distinta d'aquella na qu'escribía.

Este mesmu sieglu produz una decisión importante pa les [[llingües romániques]]: la [[clero|Iglesia]] decidía nel [[Conceyu de Tours]] del añu [[813]] qu'había que traducir les [[homilía|homilíes]] *in rusticam Romanam linguam* por que los feligreses entendieren la Pallabra.

Nel [[sieglu IX]], anque s'atopen escases muestres de carauterístiques típiques del [[Idioma catalán|catalán]] metanes testos en [[llatín]], por casu el nome de [[Palombera]] en llatín *Palumbaria*, atopáu na acta de consagración de la [[Catedral de Urgell]] redactada nel postreru terciu del [[sieglu IX]]. N'otru testu, esti yá de principios del [[sieglu XI]], apaez metanes un testu llatín, de [[1034]], el nome de siete árboles frutales en catalán:



A finales del [[sieglu XI]] atópense documentos [[feudal]]es escritos íntegramente en catalán, ente que a principios namái apaecíen pallabres y espresiones. El manuscritu [[Greuges de Caboet]] ye'l testu más antiguu que se caltién totalmente en [[Idioma catalán|catalán]], de temática feudal y foi escritu ente [[1080]] y [[1095]]. Del [[1098]] data'l Xuramentu de Pau y Tregua del conde [[Pere Ramon Y de Pallars Jussà|Pere Ramon de Pallars Jussà]] al obispu de Urgell.

Nel [[sieglu XII]] atopamos otros documentu feudales como los [[Agravios de los homes de Sant Pere de Graudescales]] y los [[Agravios de los Homes de Hostafrancs de Sión]], que como los Agravios de Caboet, proceden del área antigua del [[Obispáu de Urgell]]. Nel mesmu sieglu surden les primeres traducciones o adautaciones d'orixe xurídicu, como'l Liber iudiciorum (Llibru de los Xuicios o Llibru Xulgue) o [[Forum iudicum]] data paleográficamente de finales del sieglu XII calteníu na Biblioteca de l'Abadía de Montserrat y créese que ye una copia d'una traducción de mediaos del [[sieglu XII]] ente qu'otra versión catalana del mesmu Liber iudiciorum que se caltién nel [[Archivu Capitular de Urgell]], en [[La Seu d'Urgell]], fecha de la primer metá del [[sieglu XII]], paleográficamente y lingüísticamente.

Nel [[sieglu XIII]] surden les *Homilíes de Organyà* (comentariu en [[Idioma catalán|catalán]] d'unos pasaxes del [[Evanxeliu]], escritos en [[llatín]]), consideraes el primer testu lliterariu escritu orixinariamente en [[Idioma catalán|catalán]], yá que los enantes citaos nun son consideraos lliterarios. Trátase d'una coleición de sermones caltenida nesta población, que, xunto col Forum, habíense consideráu tradicionalmente los primeros testos en catalán.

Hai que destacar tamién la *Cantar de Santa Fe*, unu de los testos lliterarios más antiguos escritos en catalán o occitanu. Foi escrita ente 1054 y 1076.

Trátase d'una haxografía de Santa Fe de Agen contada en 593 versos octosílabos estremada nun númberu variable de coples consonantes según les versiones (de 41 a 55).

==== Una llingua pal derechu y el comerciu ====

Nel [[sieglu XIII]] yá apaecen testos en catalán. Trátase de testos xurídicos y comerciales. [[Cataluña]], so la hexemonía del casal de los [[condes de Barcelona]], diba alquiriendo fisionomía propia ya independiente y coles mesmes díbase vertebrando: les ciudaes crecíen y la vida comercial socedía unu de les exes de la vida económica. Nesti contestu, los pactos feudales o les [[pueblu francu|lleis franques]] socedíen desaparentes y yera necesariu afaeles a la nueva situación.
Ente los testos xurídicos qu'hai que destacar los *Usatges de Barcelona* (orixinariamente escrites en [[Idioma llatín|llatín]], pero tenemos una traducción catalana de la segunda metá del [[sieglu XIII|XIII]]). En [[Valencia]], y respondiendo a la necesidá d'entamar xurídicamente el territoriu acabáu de conquistar, apaeció un testu de gran importancia xurídica y llingüística: los *Fueros de Valencia* (en [[llatín]] el 1261 y traducíos al [[Idioma catalán|catalán]] de siguío). Trátase d'un tratáu xurídicu qu'establez les costumes y lleis pa la regulación cotidiana. Igualmente ye de la segunda metá del sieglu [[sieglu XIII|XIII]] el llibru *Costumes de Tortosa*, códigu de derechu.

==== L'apaición de la prosa lliteraria. Ramon Llull ====

[[Ramon Llull]] ([[Mallorca]] 1232-1315) ye'l creador de la prosa lliteraria en llingua catalana. Ye'l primer escritor européu qu'utiliza una [[llingua románica]] popular pa tratar sobre tarrezas qu'hasta entós taben acutaos al [[llatín]]: [[filosofía]], [[ciencia]], etc. Esto facer pa nun amenorgar la so obra al campu de la xente que conocía [[llatín]].

Llull, sicasí, nun partió de cero. Había obres anteriores en catalán y contemporánees, pero nenguna d'elles tien la so calidá ya importancia. Ente les sos obres destaquen: El *Llibre de contemplació en Déu*, El *Blanquerna*, el *Llibre d'Amic y Amat*, el *Llibre de l'orde de cavalleria*, etc.

==== La historiografía. Les cuatro grandes cróniques ====
La traducción al catalán de *De rebus Hispaniae* (1268) del arzobispu de Toledo Rodrigo Ximénez de Rada de del *Gesta comitum* constitúin los testos históricos en catalán más antiguos que se caltienen, a pesar de ser obres ensin intención lliteraria. Paralelamente, a finales del sieglu XIII y mientres el sieglu XIV, apaez un tipu d'historia popular, en catalán, bien distintu d'estes cróniques monacales y faltes d'estilu lliterariu.

A mediaos de sieglu [[sieglu XII|XII]], xunto a les cróniques llatines de calter eruditu y monacal, apaecen en [[Cataluña]] unes cróniques de tipu popular pa ser memorizadas y recitaes. Destaquen en catalán les denominaes "[[Cuatro grandes cróniques|quatre grans cròniques]]": la de [[Xaime I d'Aragón]], la de [[Bernat Desclot]], la de [[Crónica de Ramon Muntaner|Ramon Muntaner]] y la de [[Pedro'l Ceremoniosu]]. Carauterízase pol fechu de la historia acontecimientos contemporáneos o bien darréu anteriores (la historia catalana de los sieglos [[sieglu XIII|XIII]]-[[sieglu XIV|XIV]]).

Les cuatro grandes cróniques representen el maduror definitivu de la prosa catalana empecipiada con [[Ramon Llull]], y dende un puntu de vista ideolóxicu adicar en toes elles un sentimientu patrióticu y [[nacionalista]] desconocíu na lliteratura anterior.

==== La espansión peninsular y mediterráneo ====

La ellaboración de les cuatro grandes cróniques tiense que rellacionar cola espansión de la [[Corona d'Aragón]] más allá de les sos fronteres. Na Península, [[Xaime I d'Aragón|Xaime I]] el conquistador foi unu de los impulsores de la [[Reconquista]]. Destaquen la conquista de [[Mallorca]], en [[1229]] (repoblada por xente del [[Empordà]] y la [[Cataluña Vieya]]), [[Valencia]], mientres el periodu de 1233-1245 (los cascos urbanos y costeros fueron repoblaos por catalanes y les tierres del interior por aragoneses, lo qu'esplica la formación de dos árees idiomátiques na [[Comunidá Valenciana]]), [[Sicilia]], en [[1282]], [[Cerdeña]], en [[1327]] (sobremanera la ciudá de l'[[Alguer]], repoblada totalmente por catalanes) y finalmente [[Grecia]] y [[Neopatria]], a entamos del [[XIV]]. El procesu de poblamientu del [[Reinu de Valencia]] foi un procesu llargu que nun va acabar hasta'l sieglu XVII, tres la espulsión de los [[moriscu|moriscos]].

L'orixe de l'actual estensión del catalán atópase na [[Corona d'Aragón]], onde'l romance yera la llingua dominante y más falada, faláu pol 80% de la población. En dellos territorios, como les [[Baleares]] y [[Valencia]], onde yá se falaba romance, enraigonó'l catalán occitanu. N'otros como'l [[Alguer]], caltúvose con dificultaes. Y en llugares como [[Grecia]], el catalán nun consiguió enraigonar.

==== La llingua de la poesía ====

Hasta que nel sieglu [[sieglu XV|XV]] [[Ausiàs March|Ausiàs March (Beniarjó, 1397 - Valencia, 1459)]], que foi unu de los poetes más importantes del [[Sieglu d'Oru valenciano]], empezó a escribir poesía ensin occitanismos, la llingua en que s'escribía la poesía na [[Corona d'Aragón]] yera l'[[occitanu]], pero nun yera una forma d'occitanu de nenguna llocalización xeográfica concreta: yera una [[llingua koiné]] lliteraria, de cutiu artificial, común de toles cortes occitanes. El mundu catalán y l'occitanu, mientres los sieglos [[sieglu XII|XII]] y [[sieglu XIII|XIII]], taben bien rellacionaos. Si anguaño'l catalán y l'occitanu son dos llingües bien asemeyaes, naquella dómina ser muncho más y, poro, los poetes catalanes nun debíen de tener muncha dificultaes pa escribir n'occitanu.

La batalla de [[Muret]] (1213) significó l'entamu de la decadencia de la sociedá [[Occitania|occitana]] y la so llingua. Aun así, dende [[Cataluña]] surdieron iniciatives qu'allargaron la vida del occitanu como llingua de la poesía. Sicasí, los poemes fechos por autores catalanes a finales del [[sieglu XIV|XIV]] empiezos del [[sieglu XV|XV]] taben bastante llenos de catalanismos. Falar d'un procesu de catalanización y de *desprovencialización* de la poesía catalana d'esta dómina.

==== La Cancillería Real ====

[[Pedru IV d'Aragón]] (1319-1387) diose cuenta qu'esistía un estrechu venceyu ente poder y llingua, y por eso propúnxose de reformar la [[Cancillería Real]]. La [[Cancillería real aragonesa|Cancillería]] fuera creada nel sieglu [[sieglu XIII|XIII]] y yera un organismu alministrativo y burocrático. Cola reforma de Pedru IV entraben a trabayar a la [[Cancillería real aragonesa|Cancillería]] xente bien preparada nos campos de la [[teoloxía]], el [[derechu]], la [[escritura]], etc. La so xera yera redactar los documentos oficiales, que llueu fueron consideraos modelos de bon escribir.

Llueu'l [[Idioma catalán|catalán]] de la [[Cancillería real aragonesa|Cancillería]] convertir nun tipu de llingua académica, yá que yera la llingua de los discursos y de los documentos que roblaba'l rei, y esto la legitimaba y faía que fuera aceptada incondicionalmente en tolos territorios de la Corona. La prosa de la [[Cancillería real aragonesa|Cancillería]] foi un factor importante d'unidá de la llingua alministrativo y lliterario.

Acabó siendo un tipu de modelu supradialeutal: andamiu sobre la modalidá dialeutal del [[Catalán barcelonés|barcelonés]], foi aceptada por tolos escritores como un tipu de forma [[llingua estándar|estándar]].

=== El contestu político y social. Los Trastámara ===
Nel añu [[1410]] muerre ensin descendencia'l rei [[Martín l'Humanu]] y escastar la dinastía catalana. L'herederu al tronu de la [[Corona d'Aragón]] sale del [[Compromisu de Caspe]] ([[1412]]) y nun ye nengún otru que [[Fernando d'Antequera]], de la dinastía castellana de los [[Trastámara]]. Hai quién ve nesti cambéu de dinastía'l primer síntoma de decadencia na cultura catalana, pero lo cierto ye qu'esti sieglu [[sieglu XV|XV]] pasó a la historia como'l más gloriosu pa la historia de la [[lliteratura catalana]].

A pesar d'esto, mientres esti [[sieglu XV]] [[Barcelona]] y [[Cataluña]] pierden pesu específicu na confederación aragonesa en favor de [[Valencia]], que s'alza nel motor económico y cultural de la Corona. A esti fechu ayuda la guerra civil catalana.



=== La poesía ===

==== Los primeros intentos de rotura col occitanu ====
La poesía culta catalana nel [[sieglu XV|XV]] empecipia una cobarde rotura cola [[Trovador|poesía trovadoresca]]: el valencianu [[Jordi de Sant Jordi]] y el [[Andreu Febreru]] son dos exemplos d'esti cobarde abandonu de formes y fondos trovadorescos, magar utilicen un [[Idioma catalán|catalán]] llenu de occitanismo. Otros poetes qu'escriben nun catalán aprovenzalizado son [[Jaume March|Jaume]] y [[Pere March]] y [[Gilabert de Pròixita]].

==== Ausiàs March ====
El primer poeta valencianu que ruempe definitivamente cola [[trovador|poesía trovadoresca]] ye'l valencianu [[Ausiàs March]] ([[1397]]-[[1459]]). La so obra poética, de más de diez mil versos, presenta namái una ventena de occitanismos, lo cual significa'l final de la influencia de los [[trovadores]] provenzales y l'empiezu d'una poesía dafechu catalana.

=== La narrativa ===

Nel sieglu XV, la novela en valencianu atópase en plena puxanza. Delles obres son anónimes, como'l Curial y Güelfa y otres d'autores conocíos como [[Anselm Turmeda]], quién se convirtió al islam y escribió hestories anticlericales.

La mayor obra de la narrativa medieval valencianu'l Tirant lo Blanc, de Joanot Martorell. Foi almirada inclusive por [[Miguel de Cervantes]], yá que ye la única novela de caballería que salva del fueu na quema de la biblioteca d'Alonso Quijano:



La gran obra narrativa del sieglu XV y del valencianu medieval ye, sicasí, el Tirant lo Blanc de Joanot Martorell (y acabada por Martí Joan de Galba), de la cual Cervantes diz al Quixote que se trata d'una de les meyores obres de caballeríes escrites hasta entós. Trata la historia d'un caballeru bretón que va a Constantinopla pa lluchar contra los turcos. Reparar dos estilos según el momentu narrativu: unu de cultu y solemne y otru de vivu y direutu que recueye la fala coloquial de Valencia d'esa dómina.

Otra obra importante y orixinal ye l'Espill o Llibre de les dones del valencianu Jaume Roig. Trátase d'una obra escrita en versos, con un llinguaxe rico y popular y que contién grandes dosis d'observación y de misoxinia desatamañada.

==== El *Curial y Güelfa* ====



El *Curial y Güelfa* ye una novela caballeresca que nos llegó anónimamente. De xuru foi escrita ente [[1435]] y [[1462]] y a partir de la llingua emplegada suponemos que'l so autor yera de [[Cataluña]], de la [[Cataluña Vieya]], de xuru. Nel *Curial y Güelfa* atopamos bastantes influencies franceses ya italianes, tantu en cuanto al léxicu como tocantes a los ambientes.

==== El *Tirant lo Blanc* ====

La novela profana más lleida mientres el sieglu [[sieglu XV|XV]] foi lo *Tirant lo Blanc*, escrita ente 1460 y 1490 pol valencianu [[Joanot Martorell]]. La obra, considerada pieza maestra de la narrativa valenciana y universal de tolos tiempos, ye una novela total: caballeresca, histórica, militar, de costumes, erótica, psicolóxica, etc. Sobre una base inicial de la [[materia de Bretaña]], [[Joanot Martorell]] constrúi la obra yuxtaponiendo fontes orales y escrites de procedencia diversa: [[rei Arturu|artúricas]], clásiques, italianes, españoles, etc.

==== *L'Espill* ====
*L'Espill* ye una novela en versu de calter misóxinu. Foi escrita pol valencianu [[Jaume Roig]] ente 1455 y 1462 y compónse de más de dieciséis mil versos tetrasílabos. El Espill consta d'un prefaciu y de cuatro libros que, de la mesma, estremar en cuatro partes. Nel prefaciu, el narrador fai una declaración de principios, éticos y estilísticos. Nel llibru primeru, "De la so mocedá", conocemos al protagonista, que fala siempres en primer persona y esplica agora como foi la so infancia. Güérfanu de padre y espulsáu de la so casa pola so madre, vese obligáu a ganase la vida en Valencia. Poco dempués entama un viaxe aventureru, primero per Cataluña y depués per Francia. Llucha na guerra de los Cien Años coles tropes franceses y en París, cuando yá ye ricu gracies a los botinos llograos, intervién na vida caballeresca. El segundu llibru, "De cuando tuvo casáu", narra los socesivos fracasos matrimoniales del protagonista, primero con una doncella qu'a la fin resultó que nun lo yera, dempués con una vilba, en tercer llugar con una novicia y, finalmente, esplica l'atayáu intentu de casase con una beguina. Nel tercer llibru, "De la lleición de Salomón", el protagonista, desesperáu por nun poder atopar una esposa fayadiza, pretende casase con una parienta so. Entós apaézse-y en suaños Salomón, el sabiu bíblicu por antonomasia, que-y suelta una llarga invectiva contra les muyeres qu'acota con exemplos bíblicos les males esperiencies rellataes nos dos llibros anteriores. Y el cuartu llibru titúlase "De enviudar".

==== La "valenciana prosa". Joan Roís de Corella ====
Nestos momentos del [[sieglu XV]] yá escontra sieglos que s'aldericaba la unidá llingüística de la catalanofonia, y ye nesti momentu que surde'l términu de "[[valenciana prosa]]", referíu sobremanera a un estilu d'escritura determinao, carauterizáu pola preciosidá y artificiosidá, con calcos del llatín que desaguaben nuna [[retórica]] barroca. Ye una prosa "d'arte".

La figura más relevante qu'utilizó esti estilu foi [[Joan Roís de Corella]], tamién valencianu y nacíu ente 1433 y 1443, y muertu en 1497. La so obra más conocida ye la *Traxedia de Caldesa*. Considérase [[Joan Roís de Corella|Corella]] la postrera gran figura de la lliteratura valenciana medieval.

== Ver tamién ==
*[[Historia del catalán]]

== Referencies ==


=== Bibliografía ===
*Philip D. Rasico: *El català antic*, Universitat de Girona, Girona, CCG Edicions, 2006.
*Joan Coromines: *Onomasticon Cataloniae: Els Noms de Lloc i Noms de Persona de Totes les Terres de Llengua Catalana'', 8 vols. (1989-1997).