El Picazo

**El Picazo** ye un conceyu español de la provincia de Cuenca, na comunidá autónoma de Castiella-La Mancha, allugáu a veres del ríu Júcar.

Tien una población de 688 habitantes (2016). Ta asitiáu a 25 km de Motilla del Palancar (a que'l so partíu xudicial pertenez), a un altor de 698 msnm. Asitiar na contorna de La Manchuela (perteneciendo a l'Asociación de Desarrollu Integral de la Manchuela conquense). Atopar a 92 km de la capital provincial, Cuenca. El conceyu tien una estensión total de 24,9 km².

## Xeografía
Puede considerase montascosu na so redolada, sacante na penillanura de Sisante. El pueblu ta asitiáu nun fondu valle en forma de depresión a les veres del Júcar (nel cual atópase'l banzáu d'El Picazo), pasando tamién mui cerca de la llocalidá'l tresvase Tajo-Segura.

Esfruta d'un clima mediterraneu continentalizado d'iviernos duros y llongures, destacando fuertes xelaes, usualmente per debaxo de los -10 graos, y branos curtios y calorosos anque anidiaos pol mugor del ríu Júcar.

Ta comunicáu pela carretera N-310, atopándose l'autovía A-3 a namái 5 km de la llocalidá.

## Población

Evolución de la población de derechu n'El Picazo según el INE:

## Economía

Les principales actividaes económiques del conceyu centrar na agricultura (destacando los producto hortícolas, el cebera, la olivar, la vide y los árboles frutales) y ganadería (principalmente ovina).

Hai que tener en cuenta tamién la central llétrica nel banzáu d'El Picazo, y l'actividá comercial y hostelera del conceyu.

## Toponimia

### Orixe
Trifón Muñoz Soliva en 1866, na so “Historia de Cuenca” (Tomu I páx. 63) da una interesada etimoloxía del nome Picazo: “Sale de la pallabra exipciu-fenicia *pica*, agua. Los griegos añadiéronlu 039;'zoe*, vida o *zoom* animal.” Asina'l nome "Picazo" significaría "agua vital o pueblu abondosu n'agües y animales". Sicasí, dicha etimoloxía ye aldericada al nun ser probable que la primitiva población d'esta rexón tuviera muncha rellación con exipcios nin fenicios.

El nome de Picazo, según otra teoría, derivaría per una parte del raigañu *pic-* proveniente del ibéricu *pike*, que significa “cuesta o pendiente”; y por otra del sufixu *–azo* (igual que *–acho* y *–ayo*) deriva del llatín *-aceus*, *-acea*, en sentíu aumentativu o peyorativu. Dambos designen el cume agudu d'un monte”, esto ye, el visu d'un cuetu o monte. Con esti sentíu apaecen diversos llugares a lo llargo de tola xeografía española. Asina apaez el picu Picacho en Talayuelas (Cuenca) el monte El Picazo y el caserío d'El Picazo en Güerta de la Obispalía (Cuenca); Picacho, aldega y faru en Huelva; picu Picacho en Sevilla; picu Picato en Llugo; monte Picayo en Valencia, cerca de Sagunto; picu Picazo en Soria; Picazo, pueblu en Guadalaxara. Toos son llugares altos o asitiaos n'altores. Sicasí, dicha teoría atopar cola realidá de que'l pueblu ta asitiáu nun valle, y non nun monte. Dizse, entós, que probablemente l'orixe del pueblu atopar nun llugar distinto pero cercano, tal como'l cuetu de Santa Quiteria.

Otra versión del significáu del nome "Picazo" ye que derivara del usu d'esta pallabra pa designar un tayu secu fechu con un picu o ferramienta similar, que dexa una señal na superficie en forma de "V", daqué que puede tener cierta lóxica por cuenta de que'l pueblu atópase metíu na tierra, nuna zona erosionada pel ríu Júcar y enriba queden [[Sisante]] y [[Rubielos Baxos]], dexando a El Picazo dientro d'un valle con forma de "V".

=== Evolución ===
Dende los primeros documentos medievales nómase la llocalidá como Picaço o'l Picaço y yá, a partir del s. XVIII, cuando se moderniza la ortografía, empieza a llamase Picazo y el Picazo.

En 1839 nel Boletín Oficial de la Provincia de Cuenca apaez col nome de Picazo de Alarcón. A partir de dichu añu salvu l'añu 1844 que se-y llama El Picazo, namái s'utiliza'l nome de Picazo.

Los sellos oficiales del Conceyu y Xulgáu de Paz llamar Picazo hasta principios del sieglu XX. A partir de 1910 amestóse-y l'artículu L'en los documentos oficiales.

Con frecuencia foi tamién denomináu El Picazo como "El Picazo del Júcar", magar nunca foi utilizáu dichu nome en documentos oficiales nin pol Conceyu nin pol Xulgáu d'El Picazo, nin tampoco pola alministración oficial de la provincia de Cuenca. Posiblemente dichu nome deber a un costume pa estremalo d'otros pueblos col mesmu nome, principalmente'l de la provincia de Guadalaxara, o quiciabes por asociación col restu de los pueblos de la marxe del Júcar qu'utilicen esi agregáu: [[Olivares del Júcar]], [[Valverde del Júcar]], [[Villalgordo del Júcar]], [[Alcalá del Júcar]] ...

La primer vegada qu'apaez esi nome nun documentu oficial ye nuna comunicación recibida del Conceyu de [[Campo de Criptana]] sobre quintes nel añu [[1917]]. Nos años siguientes apaez en delles comunicaciones de los Conceyos de [[Pozu Secu]] ([[1918]]), [[Casasimarro]] ([[1919]]), [[Madrid]] ([[1920]] y [[1922]]), [[Almodóvar del Pinar]] ([[1923]]), [[Valencia]] ([[1924]]) y [[Manzanares]] ([[1924]]). Siempres qu'apaeció dichu nome haber fechu en comunicaciones empobinaes al Conceyu d'El Picazo, pero nunca en nengún documentu que saliera del Conceyu. 

Per otra parte, l'agregu del artículu "El" al nome tradicional del pueblu ("Picazo") deber a los costume poner artículu a los nomes de pueblos. Asina, hai pueblos de la zona que, magar nun incorporar al so nome dichu artículu, ye frecuente oyelos dicir con artículu: el [[Campillo de Altobuey|Campillo]], la [[Motilla del Palancar|Motilla]], el [[Quintanar del Rey|Quintanar]], les [[Casas de Benítez]], ...

== Historia ==
=== Oríxenes ===

Los primeros restos de población que se conocen na zona son los d'un pobláu celtibéricu topaos nel cuetu de Santa Quiteria (anguaño en términu de [[Tébar]]). Los pueblos asitiaos nesta rexón fueron romanizados a lo llargo del s. II e.C. y probablemente, la primitiva población asitiada nel pobláu del cuetu, al avanzar la colonización romana y sumir la necesidá de protexese d'ataques enemigos, foi abandonando l'allugamientu primitivu nel altor del cuetu y foi baxando siguiendo la ribera de la Rambla de Tébar (que na antigüedá sería un regueru con agua la mayor parte del añu) hasta afincase definitivamente na vera del ríu [[Júcar]], a lo llargo de la calzada romana, dexando abandonáu'l pobláu de Santa Quiteria.

De dicha dómina ta documentada la esistencia d'una vía romana secundaria que, partiendo de la ponte romana d'El Picazo n'[[Alarcón (España)|Alarcón]], llegaba hasta [[Chinchilla de Monte-Aragón|Chinchilla]] (onde se xunía cola vía que partiendo de [[Complutum]] ([[Alcalá de Henares]]) llegaba hasta [[Carthago Nova]] ([[Cartaxena (España)|Cartaxena]]), siguiendo los actuales caminos de Alarcón y de La Llosa. La población foise afincando por eses feches a lo llargo del camín y dando orixe al actual pueblu. 

Dende los primeros documentos qu'apaecen, descríbense diverses cases de campu habitaes ente Santa Quiteria y l'allugamientu del pueblu actual (La Veguilla, Calvillos, Casa de Cardos...).

=== La llegada de los árabes ===

Cola llegada de los árabes empieza'l desenvolvimientu del nucleu de población y el so asentamientu definitivu na ribera del ríu Júcar. Magar nun queden restos d'aquella dómina, sí que perduró la so alcordanza na cultura y forma de vida d'El Picazo.

D'esta dómina provién la [[Lleenda de la Encantada|lleenda del peñascu de la Encantada]], puexu esistente al norte del términu municipal que, según dicha lleenda, ta habitáu por una mora encantada que cada añu, el día de san Juan, baxa a la vera del ríu a peñar los sos pelos.

D'esa cultura provién diverses práutiques tradicionales nel pueblu, como la forma de matar los pollos, sangrándolos antes de comelos, según el costume islámica, y diverses téuniques de cultivu y construcción, cuantimás les preses y molinos nel ríu. Una de les sos aportaciones principales foi'l sistema de riego. Pa ello, fabricaron una [[cálcer|*azuda*]] nel ríu, qu'acomuñada a una [[noria]] y aprovechando la fuercia de la corriente, alzaba l'agua per mediu de [[cangilón]] o [[arcaduz|arcaduces]] y dexaba la so distribución al traviés de les balses y canalizaciones a tola güerta. Esti inxeniu hidráulicu foi un elementu esencial na vida d'El Picazo mientres sieglos y el so sistema de riego perduró esautamente igual hasta'l postreru terciu del sieglu XX, al ser sustituyíu pola instalación de motores y [[riego por asperxadura]].

=== El Picazo tres Reconquistar cristiana ===
La hestoria d'El Picazo va xunida a [[Alarcón (España)|Alarcón]] como aldega so hasta'l [[sieglu XVII]] y como llugar dependiente de Alarcón hasta bien entráu'l [[sieglu XIX]], cuando adquier la categoría de [[Villa (población)|villa]].

Alarcón foi conquistada definitivamente por D. Hernán Martínez de Cevallos en nome d'[[Alfonsu VIII de Castiella|Alfonsu VIII]] en [[1184]]. La villa de Alarcón, una vegada que pasó definitivamente a manes cristianes, foi reconstruyida y poblada por gran arribación de nobles. El rei Alfonsu VIII, dada la importancia de Alarcón como puntu estratéxicu de defensa de la frontera sur contra los moros, aumentó los sos defenses, repoblar y dio-y un fueru propiu. El Picazo, dada la cercanía debió de ser una de les primeres aldegues de Alarcón, bien por donación real o por ser poblada por vecinos de Alarcón dientro del so términu.

Na repartu de moneda de [[1420]] apaez Picazo como aldega de Alarcón. ("*Alarcón y les sos aldegues Vadenebro, Villanueva, Picaço, Olmedilla, Valfermoso, Pozu Secu, Tébar, Gascas y Villalba*"). De nuevu apaez l'aldega de Picazo na repartu de moneda alcordáu nes Cortes el 15 d'ochobre de [[1433]] pa la guerra contra los moros.

Nel [[sieglu XV]], el [[señoríu de Alarcón]], y con él El Picazo, pasó a poder de Don [[Juan Pacheco]], primer [[Marquesáu de Villena|marqués de Villena]]. Ésti yera dueñu de cuasi toa [[La Mancha]], parte d'[[Andalucía]] y [[Reinu de Murcia (Corona de Castiella)|Murcia]], y les sos posesiones estender dende [[Cuenca (España)|Cuenca]] hasta [[Almería]]. A la muerte d'[[Enrique IV de Castiella|Enrique IV]], el marqués de Villena tomó partíu por Dª. [[Xuana la Beltranexa]] empezando les guerres ente'l marquesáu y los [[Reis Católicos]]. La guerra empezó en [[1475]] cola sulevación d'[[Alcaraz]].

Los reis convidaron a toles villes y llugares del marquesáu a dixebrase de la obediencia del marqués y a tomar les armes a favor de la [[Corona de Castiella]]. Les principales villes del marquesáu, cansaes del continuu cambéu de dueñu, fuéronse sulevando contra'l marqués y tomando partíu polos Reis Católicos. Los reis esixíen la entrega de les fortaleces, que solíen ser baltaes de siguío pa evitar nueves sulevaciones. Razón pola que sumieron la mayoría de los castiellos de La Mancha. Cansaes de la guerra ambes partes, llegar a un alcuerdu que punxo fin a les lluches, pol que'l marqués caltenía les villes que lu siguíen siendo fieles y perdía el restu a favor de los Reis Católicos.

Duró poco tiempu l'alcuerdu y aína desamarróse una segunda guerra. Los reis unviaron a [[Jorge Manrique]] y [[Pedro Ruiz de Alarcón]] a lluchar contra les villes de [[Belmonte (Cuenca)|Belmonte]], [[Alarcón (España)|Alarcón]] y [[Castillo de Garcimuñoz]]. Produciéronse innumberables escaramuzas por tol territoriu, escalando y destruyendo numberosos llugares ([[Cañavate]], [[Villanueva de la Jara]], [[Villarrobledo]], [[La Peral]], etc). Los vecinos de Alarcón aguantaron a les tropes reales y nun hubo forma d'apoderase de la fortaleza. Jorge Manrique morrió nel asaltu al Castiellu de Garcimuñoz. Los Reis Católicos, p'acabar cola sangría de dineru y soldaos, el 1 de marzu de [[1480]] reconocieron definitivamente al marqués de Villena la posesión de Alarcón, el so castiellu, términu y aldegues según la d'otres villes fieles: Castillo de Garcimuñoz, Belmonte, [[Gradia (Toledo)|Gradia]], etc.

El señoríu de Alarcón quedó amenorgáu a: [[Alarcón (España)|Alarcón]], [[Olmedilla de Alarcón]], [[Gascas]], [[Honrubia]], [[Torrubia del Castillo]], [[La Almarcha]], [[Hinojosa]], [[Zafra]], [[Castillo de Garcimuñoz]], [[Pinarejo]], [[Atalaya del Cañavate|Talaya]], [[Tébar]], El Picazo, [[Rubielos Altos]], [[Valhermoso]] y [[Valverdejo]].

Acabaes les guerres, Alarcón y les sos aldegues vivieron el so mayor periodu de rellumanza monumental, cola construcción y embellecimiento d'ilesies y cases mientres el gobiernu del marqués de Villena Don [[Diego López Pacheco y Portocarrero|Diego López Pachecho]], que finó'l 26 de payares de [[1529]].

Aína entra Alarcón nun periodu de decadencia, consecuencia de delles causes: el final de les guerres interiores y el valor relativu de les fortaleces y castiellos; el cambéu de la nobleza que va dexando los sos castiellos y faise cortesana; los fidalgos qu'emigren al [[Nuevu Mundu]] o s'establecen nes aldegues p'atender les sos propiedaes y alloñar de la presión del señor. Ye'l periodu de crecedera y desenvolvimientu de les aldegues qu'aína superen a Alarcón en población.

Hasta'l [[sieglu XVI]] El Picazo, componer d'unes poques cases de güertes, dos molinos fariñeros nel ríu, un mesón na plaza, delles cases alredor de la ilesia y pocu más. Formaba parte de los términos de la villa de Alarcón y dependía, como ella, del marqués de Villena y duque de Gradia, que nomaba a los alcaldes y demás autoridaes.

A mediaos del sieglu XVI y mientres tol [[Sieglu XVII|XVII]] va treslladándose a El Picazo una bona parte de los fidalgos de Alarcón, onde constrúin les sos cases señoriales. Asina apaecen los Montoya, Granero, Carrillo, Alfaro, Peralta, Portillo, Villanueva, Ruiz Monsalve, Morales, Cardos, Peñaranda, Mondéjar, etc.

=== A partir del sieglu XVIII ===

A empiezos del [[sieglu XVIII]] yá supera en población a Alarcón. Nel catastru del Marqués de la Ensenada (1750) El Picazo tien una población de 281 vecinos, 1080 habitantes. Bien entráu'l [[sieglu XIX]] adquier la categoría de villa independiente de Alarcón.

Tres un curtiu periodu nel que llegó a superar los 2.000 habitantes, mientres la segunda metá del [[sieglu XX]] sufrió, como munchos pueblos de la zona, una fuerte emigración escontra otros llugares ([[Madrid]], [[Valencia]], [[Cataluña]], ...). 

Na última década del [[sieglu XX]] consiguió estabilizar la so población, rexistrándose dende entós un aumentu nel númberu de cases de nueva construcción.

== Gobiernu y Alministración ==

Anguaño'l gobiernu llocal cuerre a cargu del [[PP]] (Partíu Popular), teniendo como alcalde a Don Ángel Javier Martínez Sevilla.

Tres les eleiciones celebraes el [[22 de mayu]] de 2011 el repartu de conceyales ye'l siguiente:

* *'Partíu Popular:** 3 conceyales
* **Partíu Socialista Obreru Español:** 2 conceyales 
* **Centru Democráticu Lliberal:''' 2 conceyales 

### Alcaldes

Llistáu d'alcaldes d'El Picazo dende la restauración de la democracia en 1976.

## Monumentos
* La ilesia, d'empiezos del sieglu XVI. Atópase na plaza del Conceyu.
* La casa-palaciu de don Mateo Jerónimo Villanueva, actual Centru Social, del sieglu XVII o anterior. Atópase na cai de San Mateo.
* La casa-palaciu de don Diego Villanueva, del sieglu XVII. Atópase na cai de San Mateo.
* La casa-palaciu de los Ruiz de Monsalve, de finales del sieglu XVII. Atópase na plaza Mayor.

## Ver tamién
* Llista de conceyos de Cuenca
* Manchuela conquense

## Enllaces esternos

* Páxina web del Conceyu d'El Picazo
* Páxina web non oficial d'El Picazo
* Centro Agroambiental "Los Nuevos" 
* Xenealoxía y Llistáu d'Habitantes d'El Picazo dende'l Sieglu XVI

## Referencies