Chichén Itzá

**Chichén Itzá**  ye unu de los principales sitios arqueolóxicos de la península de Yucatán, en Méxicu, allugáu nel conceyu de Tinum, nel estáu de Yucatán. Muerte importante y renomada de la civilización maya, les edificaciones principales qu'ende perduren correspuenden al periodu denomináu clásicu tardíu o postclásico tempranu (800-1100 dC.).

L'arquiteutura monumental que llegó hasta los nuesos díes, que ye emblemática del xacimientu, tien una clara influencia tolteca. El dios que preside'l sitiu, según la mitoloxía maya, ye Kukulcán, representación maya de Quetzalcóatl, dios tomáu del panteón de la cultura tolteca.

Chichén Itzá foi una ciudá o un centru ceremonial, que pasó por diverses dómines constructives ya influencies de los distintos pueblos que la ocuparon y que la impulsaron dende la so fundación.

La zona arqueolóxica de Chichén Itzá foi inscrita na llista del Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 1988. El 7 de xunetu de 2007, el Templu de Kukulcán, allugáu en Chichén Itzá, foi reconocíu como una de Les nueves siete maravíes del mundu modernu, por una iniciativa privada ensin el sofitu de la Unesco, pero cola reconocencia de millones de votantes alredor del mundu.

## Toponimia

En idioma maya, Chichén Itzá significa «boca del pozu de los itzaes», faciendo referencia al Cenote Sagráu, el gran pozu natural que los habitantes de la rexón consideraben una de les entraes principales al inframundu, see d'importantes dioses, como los de l'agua. Amás, el nome del sitiu alude a los itzaes, poderosos señores míticu-históricos de la ciudá mientres la dómina de la so crecedera y apoxéu.

El so nome deriva de les pallabres mayes: *chi* 'boca', *che'en* 'pozu', *itz* 'magu o bruxu' y *há* 'agua', al xunir les pallabres llógrase la boca del pozu de los bruxos de l'agua' o 'na vera del pozu de los bruxos d'agua'. O bien del huasteco *ch'iich'en* 'en tao/apariencia de páxaru', o tamién del huasteco *itzam* 'culiebra', 'culiebra emplumada'.

## Historia
Chichén Itzá foi fundada escontra'l añu 525 d.C., mientres «la primer baxada o baxada pequeña del oriente» que refieren les cróniques, polos chanes de Bacalar (que dempués se llamaron itzá y más tarde entá cocomes).

Estableciendo los chanes la capital del so gobiernu en Chichén Itzá na dómina señalada, provenientes de Bacalar, siguieron el so trayeutu d'oriente a poniente na península de Yucatán, al cabu del cual fundaríen tamién otres ciudaes importantes como Ek Balam, Izamal, Motul, T'Hó, l'actual Mérida de Yucatán y Champotón.

Yá escontra'l final del periodu clásicu tardíu, nel sieglu IX, Chichén convertir n'unu de los más importantes centros políticos de les tierres del Mayab. Pal principiu del posclásico (dende l'añu 900 hasta'l 1500), la ciudá consolidárase como principal centru de poder na península yucateca.

### Evolución del sitiu
Acordies cola evidencia disponible, ye posible que munches de les construcciones principales de la ciudá fueren destruyíes escontra'l final del  y reconstruyíes más tarde. Puede dicise que'l cayente de Chichén Itzá dar nun contestu de violencia, que condució a la perda de la hexemonía Chichén Itzá nel Mayab.

Nel añu 987&nbsp;d.&nbsp;C. formóse la Lliga de Mayapán, que foi una unión de cases sacerdotales de la península, ente les que les más importantes yeren Uxmal, Mayapán y Chichén Itzá. Sicasí esta lliga foi destruyida por un desalcuerdu ente los caciques (*[[Halach Uinik|halach uinik]]*) de los participantes que llevó a una declaración de guerra d'unu d'ellos, Hunac Ceel, quien se proclamó *halach uinik* de Mayapán. Esto anició la rotura colos itzaes quien perdieron el conflictu y debieron eventualmente fuxir nel añu 1194&nbsp;d.&nbsp;C. y abellugase nel Petén, d'onde habíen veníu orixinalmente escontra cuasi diez siglos.

A diferencia del entamu, cuando Chichén foi fundada, en que los mayes veníos d'oriente buscaben la paz y el desenvolvimientu del so pueblu estableciéndose nel Mayab (en llingua maya: *má* 'non'; *yab* 'enforma, munchos'; *el llugar pa unos cuantos*, 'pa non munchos nome que tenía la rexón tou antes de la llegada de los españoles—, a la fin, 1000 años dempués, la mesma rexón convirtiérase en llugar de braceos y de lluches. Na cayida, la élite taba formada por guerreros, sacerdotes y comerciantes que gobernaben Chichén Itzá. Ellos introduxeren el cultu al dios Kukulcán. Llevantaren impresionantes construcciones con turries y murios verticales y representaciones del dios páxaru-culiebra que vieno de fuera. Nel procesu de declinación el militarismu foi'l fundamentu induldable d'esta cultura. Esto fai evidente nel monumentu llamáu Plataforma de les Calaveres onde exhibíen, clavaos n'estaques, los cranios de cientos d'enemigos.

Chichén Itzá caltenía la so fama de sitiu sagráu na dómina de la conquista, y entá allegaben a l'antigua capital de los itzaes pelegrinos mayes a realizar rituales nel Cenote Sagráu, nel Castiellu y la Güesera. Pola importancia de Chichén Itzá, Francisco de Montejo llegó a plantegar establecer ende la capital de la provincia de Yucatán, anque la idea nun espolletó. Los cronistes de la dómina, como frai Diego de Landa, quedaron impresionaos poles dimensiones de Chichén Itzá y poles sos bien calteníes construcciones.

## Arquiteutura
Les edificaciones de Chichén Itzá amuesen un gran númberu d'elementos arquiteutónicos y iconográficos que dellos historiadores quixeron llamar *mexicanizados*. Lo cierto ye que ye visible la influencia de les cultures provenientes del altiplanu mexicanu, y l'amiestu col estilu Puuc, proveniente de la zona alta de la península, de l'arquiteutura clásica maya. La presencia d'estos elementos procedentes de les cultures del altiplanu fueron concebíes hasta va dellos años como productu d'una migración masiva o conquista de la ciudá maya per parte de grupos tolteques. Sicasí, estudios más recién suxeren que pudieron ser la espresión cultural d'un sistema políticu bien estendíu y prestixosu mientres el posclásico tempranu en toa Mesoamérica.
Al pasu de los años a la humanidá sirviónos pa realizar conocencia arquiteutónicos, yá que cunta con conocencia matemáticos pa la realización de grandes dimensiones.

## El Castiellu y el descensu de Kukulcán

Los múltiples y monumentales edificios de la escampada de Chichén Itzá tán presidíos pola Pirámide de Kukulcán, llamada por munchos "el Castillo", unu de los edificios paradigmáticos de l'arquiteutura maya. Ye una pirámide de cuatro lados que remata nun templu rectangular. Asítiase sobre una plataforma rectangular de 55,5 metros d'anchu y tien un altor de 24 metros. Cada llau de la pirámide tien una gran escalinata, 91 pasos per llau y 1 más que conduz al templu cimeru, dando 365 pasos, unu per día del añu. Balaustraes de piedra flanquean cada escalera, y na base de la escalinata norte asiéntanse dos colosales cabeces de culiebres emplumaes, efixes del dios Kukulcán. Ye nestes escalinates y bien particularmente nos sos pretiles o balaustraes, onde se proyeuten mientres l'intre del día equinoccial, les solombres de les arestes de les plataformes o basamentos superpuestos, qu'integren el gran edificiu, configurándose asina la imaxe del cuerpu de la culiebra-dios, que al pasu de les hores paez movese baxando y rematando na mentada cabeza pedresa asitiada na base inferior de la escalinata.

Ye nesti xuegu de lluz y solombra, que representa la "baxada" de [Kukulcán] a la tierra, como quixeron los mayes simbolizar el mandatu cimeru d'allegar al llabor agrícola, ante la inminencia de la llegada de les agües, al concluyir el mes de marzu en que s'empecipia la temporada de llantadera de la milpa na rexón.

Queda evidente la íntima rellación que fixeron, el inventores d'asemeyáu montaxe, de la so conocencia astronómica, aplicáu a l'arquiteutura, nuna redolada relixosa y pa un fin puramente políticu de lideralgu de mases, que teníen d'allegar puntualmente a la cita d'una trabayosa xera de sobrevivencia: la del pesáu trabayu agrícola del so cultivu esencial, el maíz, base de la so alimentación. Infierse, poro, qu'esi espectáculu que güei vemos como máxicu, tenía que ver cola estabilidá social de los mayes.

A pesar de lo enantes espuesto, apocayá dellos estudiosos quixeron demostrar que les orientaciones escontra los equinoccios astronómicos nun son tan evidentes na arquiteutura maya. Ciertu ye que'l fenómenu del Castiellu de Chichén Itzá puede reparase mientres dellos díes alredor de cada equinocciu, pero nun hai pruebes de que realmente se rellacione colos equinoccios y de qu'asina fuera planiáu polos mayes.

Apocayá l'Institutu de Xeofísica y la Facultá d'Inxeniería de la UNAM, según l'Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria, afayaron que nel interior d'esa estructura, en Chichén Itzá, hai una segunda subestructura sobre la qu'edificaron una primera (afayada nos años 30 del sieglu pasáu) y l'actual. Na primera d'elles, afayóse que la mesma pirámide maya ta edificada sobre un cuerpu d'agua (cenote). Na segunda estructura camuda totalmente la concepción que se tien hasta agora del procesu constructivu que sufrió Chichén Itzá y en particular la pirámide de Kukulcán.

## Cenote sagráu

Ye un cenote a cielu abiertu de 60 m de diámetru, con parés verticales d'aproximao 15 m del nivel del accesu a la superficie de l'agua y de 13 m de fondura, que ye aproximao'l primer pisu freáticu nesa zona de la península de Yucatán.

El cenote sagráu de Chichén Itzá yera consideráu unu de los más importantes llugares de pelegrinación de la cultura maya. y al pelegrinaben persones de llugares bien distantes de Centroamérica como Piedras Negras.

A principios del  un cónsul d'Estaos Xuníos, Edward Herbert Thompson (1857-1935), enterar de lleendes nes que se describía'l sacrificiu de doncelles ricamente afatiaes nel cenote, asina que mercó la propiedá onde s'atopa, dragó'l cenote y estraxo numberosos oxetos qu'unvió al so país vendiéndolos, principalmente al Muséu Peabody de Massachusetts.

Pa 1926, el gobiernu mexicanu espropió los terrenes onde s'atopaba la entós "Facienda Chichén" y demandó a Thompson, acusándolo d'habese apropiáu de manera illegal del patrimoniu. El pleitu enllargar hasta 1945 añu nel que la Suprema Corte de Xusticia de la Nación falló en favor del estauxunidense en 1945, dictaminando que Thompson mercara la propiedá de manera llegal y al nun esistir lleis de proteición al patrimoniu, el norteamericanu tenía'l derechu d'esplorar y esportar lo atopao nel cenote de la so propiedá. Anque l'arqueólogu finara en 1935, la propiedá foi devuelta a los sos herederos. Eventualmente, dempués de diverses xestiones del gobiernu mexicanu, retornó a Méxicu, en 1970 y en 2008, una bona cantidá de les invaluables pieces arqueolóxiques, mesmes que s'atopen a resguardu de diversos museos mexicanos.

Sicasí l'aspeutu llegal, munchos espertos d'entós —y agora— consideren que Thompson actuó con dolo y una total falta d'ética, escalando'l cenote.

## Sacrificios humanos
Anguaño, l'antigua concepción romántica del sacrificiu de doncelles nel cenote sagráu quedó superada coles investigaciones osteo-arqueolóxiques y epigráficas recién. En realidá los sacrificios nel cenote sagráu yeren mayormente de neños, a quien s'afatiar a la imaxe de los dioses ximielgos y sacrificar en ceremonies amestaes al mitu maya de la creación. Esto esplicaría'l llimu color azul maya del fondu del cenote (color que na cosmovisión maya representaba lo sagrao) y la razón pola cual cerca d'un 80% de los güesos atopaos nel cenote sagráu son de neños.

## Estructures adicionales
El **[[Tzompantli]]**, o Plataforma craniu (Plataforma de los cranios), amuesa una clara influencia cultural del pandu central de Méxicu. A diferencia del Tzompantli de les tierres altes, sicasí, les calaveres fueron empalados en vertical en llugar d'horizontal como en Tenochtitlan.

## Rellatos d'europeos y estauxunidenses

Nel  el conquistador español Francisco de Montejo y el franciscanu Diego de Landa, realizaron les primeres visites de los europeos a la zona y dieron cuenta detallada de la esistencia de la ciudá.

En 1840 l'estauxunidense John Lloyd Stephens en compañía del artista inglés Frederick Catherwood visitaron la zona arqueolóxica de Chichén Itzá. Nesa dómina atopábase dientro de la facienda del mesmu nome que pertenecía a Juan Sosa. En 1894, Edward Herbert Thompson adquirió la Facienda de Chichén-Itzá, realizó estudios y esploraciones na zona, cuantimás dientro del cenote sagráu. Mientres esos trabayos munchos oxetos atopaos fueron unviaos indebidamente al Muséu Peabody d'Arqueoloxía y Etnoloxía de la Universidá de Harvard anque, darréu, y por cuenta de la intervención del gobiernu mexicanu, dalgunos de los oxetos fueron devueltos. Al morrer Thompson en 1935 la propiedá pasó a los sos herederos anque'l control y la xurisdicción, según la esploración sistematizada y el caltenimientu del estensu sitiu arqueolóxicu ta a cargu, por disposición de llei, del Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria, organismu descentralizáu del gobiernu federal mexicanu.

En 1860, el arqueólogu francés Désiré Charnay viaxó a Méxicu onde visitó y fotografió delles de les ruines mayes, ente elles Palenque, Izamal, Chichén Itzá, Uxmal, Sisal, Dzitás, Ticul, según les ciudaes de Mérida y Campeche. A la so torna a Francia, llogró montar una esposición coles fotografíes tomaes en Méxicu, les que cautivaron l'atención de la sociedá parisina, al grau que l'emperador Napoleón III patrocinó en 1863 la edición del so llibru *Cités et ruines americaines*, onde describió lo aprendío nos sos viaxes y publicáronse plaques de les sos meyores semeyes.

## Imáxenes

### Galería


Ficheru:El caracol de Chichén Itzá.JPG|Vista de «El Cascoxu».
Ficheru:Chichen itza.JPG|Otra vista de la Pirámide de Kukulcán.
Ficheru:Chichen Itza '2010 07.jpg|Chichen Itzá.
Ficheru:Calaveras de Chichen Itzá.jpg|Calaveres de Chichen Itzá.
Ficheru:Templo de los guerreros y de las mil columnas.JPG|«Templu de los Guerreros» y de les Mil Columnes» onde s'atopa'l Chac Mool.
Ficheru:Chichen Itza CB.jpg|Vista panorámica de «El Castiellu», col Templu de les Mil Columnes en primer planu.
Ficheru:juego de pelota chichen itza.jpg|Complexu correspondiente al Xuegu de Pelota».
Ficheru:Juego pelota-Chichen Itza-Yucatan-Mexico0182.JPG|Marco del Xuegu de Pelota».



### Panorámica

## Ver tamién
* Península de Yucatán
* Yucatán
* Cultura maya
* Templu de Kukulcán
* Tollan-Xicocotitlan
* Patrimoniu de la Humanidá
* Sac Nité, la lleenda de la cayida de Chichen Itzá
* Les nueves siete maravíes del mundu modernu

## Referencies

## Bibliografía

* 
* 

## Enllaces esternos

* Chichén Itzá reconstruyíu en 3D