Croacia

**Croacia**, oficialmente **República de Croacia** (en croata: *Republika Hrvatska*, *Hrvatska* AFI: [xř̩.ʋaː.ʦkaː]), ye una república democrática parllamentaria, miembru de la Xunión Europea, allugada ente Europa Central, Europa del Sur y el mar Mediterraneu; llenda pol nordeste con Hungría, pol este con Serbia, pol sureste con Bosnia y Herzegovina y Montenegru, pel noroeste con Eslovenia y pol suroeste col mar Adriáticu; onde comparte una llende marítima con Italia.

La so capital y ciudá más importante ye Zagreb. Tien una estensión territorial de 56&nbsp;594&nbsp;km² —esta cifra inclúi les más de mil islles asitiaes frente a la costa del mar Adriáticu— y tien un clima variáu, na so mayor parte continental y mediterraneu. En cuantes a l'alministración política, el país ta dixebráu en vente condaos y la ciudá de Zagreb. La población xube a más de 4,29&nbsp;millones d'habitantes, cuasi toos son croates de relixón católica.

Nel entamu del sieglu VII los croates aportaron a la zona y dos sieglos más sero organizáronse en dos ducados. Nel 925 Tomislav tornóse nel primer rei, enantando'l status del estáu a un reinu. El Reinu de Croacia caltuvo la so soberanía cuasi dos sieglos, y algamó'l mayor puxu durante'l reináu de Pedro Krešimir IV y Demetrio Zvonimir. Croacia afitó una xunión personal con Hungría en 1102. En 1527, aceñáu pol espardimientu otomán, el parllamentu croata escoyó a Fernandu I d' Habsburgu como socesor del tronu croata. En 1918, tres la Primer Guerra Mundial, formó parte del curtiu Reinu de los Serbios, Croates y Eslovenos, que s'axebrara d'Austria–Hungría, y que dempués tornóse nel Reinu de Yugoslavia. Durante la Segunda Guerra Mundial anicióse un Estáu títere de l'Alemaña Nazi. Darréu de la guerra, Croacia foi ún de los miembros fundadores y elementu federal de la Segunda Yugoslavia, un Estáu socialista. En xunu de 1991 Croacia declaró la so independencia, que foi reconocida'l 8 d'ochobre d'esi añu. La guerra croata d'Independencia tuvo llugar nos cuatro años socesivos a la declaración.

En 2012 Croacia caltenía un Índiz de Desendolcu Humanu peralto. El Fondu Monetariu Internacional clasificóla como una economía emerxente y en desendolcu, mientres que'l Bancu Mundial identificóla como una economía d'altos ingresos. Croacia ye miembru de la ONX, el Conseyu d'Europa, la OTAN, la Organización Mundial de Comerciu y ye miembru fundador de la Xunión pol Mediterraneu. Amás, en xunetu de 2013 Croacia accedió a la Xunión Europea. Como un miembru enceso de les Fuercies de paz de les Naciones Xuníes, tien aportáo con tropes a la misión de seguridá de la OTAN n'Afganistán y durante la dómina de 2008 a 2009 ocupó un asientu del Conseyu de Seguridá de la ONX.

La economía croata ta dominada pol sector servicios, siguío pola industria y l'agricultura. El turismu ye una fonte d'ingresos importante durante'l branu, ya que'l país s'afaya dientro de los vente destinos turísticos más visitaos nel mundu. L'estáu controla una parte de la economía, con un gastu gubernamental importante y el so cimeru sociu comercial ye la Xunión Europea. Dende 2000 el país invirtió n'infraestructura, especialmente en caminos y medios de tresporte, asina como nos corredores Pan-Europeos. El gobiernu croata apurre un sistema de salú universal y educación primaria y secundaria gratuites, mientres sofita la cultura per aciu d'estremaes instituciones públiques y inversiones nos medios de comunicación y la lliteratura. La nación rescampla poles sos aportaciones culturales, artístiques y científiques, a mayores de la so gastronomía, vinos y fitos deportivos.

## Etimoloxía
El nome de Croacia vien del llatín medieval *Croatia*, de *Dux Croatorum* ("duque de los croates") escrito na inscrición de Branimir. Abulta qu'esti términu procede del eslavu noroccidental **Xrovat-*, que ye una metátesis del eslavu común **Xorvat-*, qu'a la so vez deriva del proto-eslavu **Xarwāt-* (***Xъrvatъ*) o **Xŭrvatŭ* (**xъrvatъ*). L'aniciu del nome ye inciertu, pero abulta que ye un términu góticu o indoariu pa refirise a los pueblos eslavos. El rexistru más antiguu conserváu del etnónimu croata **xъrvatъ* ye una talla llamada tableta Baška que diz: *zvъnъmirъ kralъ xrъvatъskъ* (‘Zvonimir, rei croata').

La primer mención del términu en llatín supónse a una carta del duque Trpimir I del añu 852. La orixinal perdióse y namás consérvase una copia de 1568, lo que llevó a duldes sobro la so veracidá. La inscrición en piedra más antigua tovía conservada ye del sieglu IX, la inscrición de Branimir (afayada cerca de Benkovac), onde se mienta al duque Branimir como *Dux Cruatorvm*. Anque la inscrición nun se dató esautamente, sábese que Branimir gobernó Croacia ente 879 y 892.

## Historia

### Prehistoria y Edá Antigua

El territoriu d'anguaño de Croacia tuvo agospiao durante la dómina prehistórica. Na fastera norte afayáronse restos de neandertales dataos de la dómina paleolítica, los de Krapina son los más conocíos y meyor conservaos. En delles rexones del país pueden atopase güelgues de delles cultures del neolíticu y calcolíticu. Cuasi toos estos llugares arqueolóxicos allúguense nos valles de los ríos del norte. Ente les cultures más importantes rescamplen les de Starcevo, Vucedol y Baden. Otramiente, la Edá del Fierro dexó güelgues de les cultures d'Hallstatt y de La Tène.

Muncho dempués, los liburnianos y los ilirianos añeraron na rexón, al tiempu que los griegos afitaron les sos primeres colonies nes islles de Korcula, Hvar y Vis. Nel añu 9 d.&nbsp;C. el territoriu croata d'anguaño pasó al dominiu del Imperiu romanu como parte de la provincia de Dalmacia. Nel 305 l'emperador Dioclecianu anició un palaciu en Split, au foi a vivir cuando se retiró. Durante'l sieglu V, Xuliu Nepote, ún de los caberos emperadores del Imperiu romanu d'Occidente, gobernó'l so pequeñu imperiu dende esti palaciu. Esta dómina remató coles invasiones de los ávaros y los croates asocedíes na primer metá del sieglu VII, siguíes pol desaniciu de cuasi toles ciudaes romanes. Los romanos que sobrovivieron marcharon a los llugares más seguros de la costa, islles y montañes. La ciudá de Dubrovnik foi aniciada polos sobrovientes d'Epidaurum.

La etnoxénesis de los croates ye desinfinida y esisten delles teoríes al respeutive, aquelles que proponen un orixe eslavu y iraniu son les más afamaes. La primer teoría ye la más aceptada y afirma qu'hubo una migración de los croates blancos dende'l territoriu de Croacia Blanca durante'l periodu migratoriu n'Europa. Antigual, la otra teoría propón un orixe iraniu, basáu nes Tables de Tanais que contienen inscripciones en griegu de los nomes * Χορούαθ[ος]*, *Χοροάθος* y *Χορόαθος* (Khoroúathos, Khoroáthos y Khoróathos) y la so interpretación como antropónimos del pueblu croata.

### Edá Media

Acordies a *[[De Administrando Imperio]]*, escribío pol emperador bizantín Constantín VII durante'l sieglu X, los croates llegaron a la Croacia d'anguaño nel entamu del sieglu VII, magar esisten otres teoríes contraries, y encamienten una fecha ente los sieglos VI y IX.. Les cróniques d'Eginhardo mienten que pal 818 los migrantes organizáronse en dos principaos: Panonia y Dalmacia, gobernaos por Ljudevit Posavski y Borna, respeutivamente. Esti documentu ye'l primer rexistru de los reinos croates, Estaos vasallos de Francia daquella. El domiñu francu remató durante'l reináu Mislav dos décades dempués. Acordies con Constantín VII, la cristianización de los croates anició nel sieglu VII, anque otres fontes mienten qu'esti fechu asocedió hasta dos sieglos dempués. El primer gobernante croata reconocíu pol Papa foi'l duque Branimir, a quien el pontífiz nomó como *Dux Croatorum* (‘duque de los croates') en 879.

Tomislav foi'l primer gobernante de Croacia qu'emplegó'l títulu de rei nuna carta empobinada al Papa Xuan X, con fecha nel añu 925. Tomislav derrotó a húngaros y búlgaros, espardiendo la influencia del so reinu. El Reinu de Croacia algamó'l so espoxigue cimeru nel sieglu XI durante'l mandáu de Petar Krešimir IV (1058–1074) y Dmitar Zvonimir (1075–1089). Cuando Estéfanu II morrió en 1091, la dinastía Trpimirović llegó al so fin, y Ladislau I de Hungría clamó'l tronu croata. La oposición al so mandáu llevó a una guerra y al aniciu d'una xunión personal ente Croacia y Hungría en 1102, gobernada por Colomán.

A lo llargo de los vinientes cuatro sieglos, el Reinu de Croacia tuvo gobernao pol *[[Hrvatski sabor|Sabor]]* (parllamentu) y un *[[Ban (títulu)|Ban]]* (virréi) designáu pol monarca húngaru. Durante esta dómina l'Imperiu otomanu tornóse nuna amenacia y la República de Venecia entamó la llucha pol control de les costes del Adriáticu. En 1428 los venecianos tomaron el control de cuasi toda Dalmacia, sacante la ciudá-Estáu de Dubrovnik qu'asitió independiente. Les conquistes otomanes llevaron a les batalles del campu de Krbava (1493) y de Mohács (1526), dambes foron una victoria importante pa les fuercies turques. El rei Lluis II finó en Mohács y, en 1527, el parllamentu de Cetin escoyió a Fernandu I d'Habsburgu como'l nuevu mandatariu de Croacia, cola condición d'aportar proteición escontra l'Imperiu otomanu y de respetar los sos derechos políticos. Nesta dómina enantó la importancia de les families nobles croates como los Frankopan y los Zrinski, de manera tala, que dellos de los *banes* veníen d'estes dinastíes. En realidá, Croacia foi un reinu independiente namás de 910 a 1102.

### Monarquía de los Habsburgu y Austria-Hungría

En 1538, dempués de les bien de victores otomanes, Croacia foi dixebrada nuna fastera militar y otra civil. Los territorios militares foron conocíos como la Llinde Militar Croata y taba baxo'l mandu direutu del emperador austriacu. L'avance de los turcos dientro del so territoriu continuó hasta la batalla de Sisak (1593), la primer derrota otomana decisiva, que supunxo afitar les llindes. A lo llargo de la Gran Guerra Turca (1667-1698), les fuercies croates recuperaon Eslavonia, pero Bosnia occidental, que yera parte de Croacia hasta enantes de les conquistes otomanes, asitió fuera del so dominiu. La llinde anguaño ente dambos países vien d'estos socesos. Dalmacia, la rexón al sur de la llinde, definióse de asemeyada pola quinta y séptima guerra otomán-veneciana. Toos estos conflictos armaos causaron grandes cambios demográficos. Los croates emigraron hacia Austria, de manera que los croates de Burgenland son descendientes diuectos d'esti grupu. Pa compensar la marcha de los croates, los Habsburgu llamaron a los cristianos ortodoxos de Bosnia y Serbia pa servir al exércitu na Llinde Militar. La migración serbia hacia esta rexón algamó'l so máximu a lo llargo de les Grandes migraciones serbies de 1690 y 1737-39.

Ente 1797 y 1809 el Primer Imperiu francés foi ocupando la costa este del Adriáticu y una parte bultable de les rexones averaes, acabaron les repúbliques de Venecia y Ragusa y afitaron les Provincies Iliries. En rempuesta, la Royal Navy escomenzó un pilancu del mar Adriáticu qu'afaló a la batalla de Lissa en 1811. En 1813 los austriacos conquistaron les Provincies Iliries y dos años más sero, dempués del Conceyu de Viena ameciéronles al Imperiu austriacu. Con esto anicióse'l Reinu de Dalmacia.

Nes décades de 1830 y 1840 aprució un nacionalismu románticu qu'afaló'l Movimientu Iliriu, una campaña política y cultural que buscaba l'amecedura de tolos eslavos meridionales nel Imperiu. L'oxetivu cimeru yera afitar un idioma estándar como contrapesu al húngaru, xunto cona promoción de la cultura y lliteratura croata. A lo llargo de la Revolución húngara de 1848, Croacia sofitó a los austriacos, el ban Josip Jelačić ayudó a derrotar a les fuercies húngares en 1849 y afaló un procesu de xermanización. Hacia la década de 1860, el fracasu d'esta política foi bultable y en 1867 celebróse'l Compromisu austrohúngaro; nesti asocedió una xunión personal ente los gobiernos del Imperiu austriacu y el Reinu d'Hungría. El tratáu dexó'l desenguedeyu del estatus de Croacia nes manes d'Hungría, que foi resuelto eventualmente nel Alcuerdu croata-húngaru de 1868, onde amecieron los reinos de Croacia y Eslavonia. El Reinu de Dalmacia asitió baxo control austriacu, mientres Rijeka caltuvo l'estatus de *[[Corpus separatum (Fiume)|Corpus separatum]]* qu'algamara en 1779. Dempués de qu'Austria-Hungría ocupara Bosnia-Herzegovina gracies al Tratáu de Berlín de 1878, la Llinde Militar Croata desapaeció y el territoriu tornó baxo la soberanía de Croacia en 1881, según lo afitao nel Alcuerdu croata-húngaru. La Primer Guerra Mundial arrebatió los esfuercios pa remocicar Austria-Hungría nuna federación con Croacia como una unidá federal.

### Reinu de Yugoslavia y Segunda Guerra Mundial

El 29 d'ochobre de 1918 el *Sabor* declaró la independencia y decidió amecese al diba poco aniciáu Estáu de los Eslovenos, Croates y Serbios, que s'amestó col Reinu de Serbia el 4 d'avientu de 1918 pa afitar el Reinu de los Serbios, Croates y Eslovenos. La constitución de 1921 definió'l país como un Estáu unitariu y abolió les estayes alministratives históriques y finó cola autonomía croata. El partíu políticu con más puxu nel país -el Partíu Campesín Croata (HSS) lideráu por Stjepan Radić— opúnxose a la nueva constitución. En 1928 la situación política foi a peor tovía más dempués de que Radić fora asesinao na Asamblea Nacional, afalando al país a la dictadura del rei Alexandru I en xineru de 1929. La dictadura remató formalmente en 1931 cuando'l rei impuxo una constitución más unitaria y camudó'l nome del país a Yugoslavia. El HSS, daquella presidiu por Vladko Maček, continuó escorrexando la federalización de Yugoslavia; esta persistencia remató n'agostu de 1939 col Alcuerdu Cvetković-Maček y l'aniciu de la ''banovina'' autónoma de Croacia. El gobiernu yugoslavu caltuvo'l control de la defensa, la seguridá interna, rellaciones esteriores, comerciu y tresporte, mientres otros asuntos quedaron baxo'l control del *Sabor* y el *Ban*.

N'abril de 1941 l'Alemaña Nazi y Italia ocuparon Yugoslavia. Dempués de la invasión, dalgunes estayes de Croacia, Bosnia-Herzegovina y la rexón de Syrmia ameciéronse al Estáu Independiente de Croacia (NDH), un estáu títere de los nazis. Italia fíxose con otres partes de Dalmacia, mientres qu'Hungría s'apoderó de les rexones del norte de Baranya y Medimurje. Ante Pavelić y los ultranacionaliegos d'Ustacha lideraron el réxime del NDH. Inxertaron lleis antisemites y afalaron una campaña de llimpieza étnica y xenocidiu escontra los xudíos, serbios y xitanos, reflexada nos campos de concentración de Jasenovac y Stara Gradiška. Albídrase que de los 39&nbsp;000 xudíos qu'agospiaben nel país, namái sobrevivieron 9000; los demás foron asesinaos o deportaos a Alemaña, dambos poles autoridaes llocales y el propiu exércitu alemán. Les estremaes fontes croates y serbies discrepen nes cifres exautes. Amás, ente 320&nbsp;000 y 334&nbsp;000 serbios foron executaos nel territoriu del NDH por delles causes, escorrexaos pol gobiernu, como miembros de la resistencia armada o engarrando coles Potencies del Exe. El númberu total de serbios finaos en toda Yugoslavia durante la guerra avérase a los 537&nbsp;000. Al tiempu, sobre de 200&nbsp;000 croates foron asesinaos durante'l conflictu, en situaciones semeyaes.

El 22 de xunu de 1941 anició'l Primer Partíu Separatista Sisak cerca de la ciudá de Sisak, la primer resistencia militar organizada escontra la ocupación alemana en toda Europa. Esti foi l'asocedíu qu'afaló l'aniciu Partisanos Yugoslavos, una resistencia comunista multi-étnica y anti-fascista liderada por Josip Broz Tito. El grupo medró rápido y na Conferencia de Teḥrán d'avientu de 1943 ganaron la reconocencia de los Aliaos. Col encontu de los Aliaos na loxística, equipamientu, adiestramientu y fuercies aérees, amás del gabitu de les tropes soviétiques na Ofensiva de Belgráu, pa mayu de 1945 los Partisanos obtuvieron el control de Yugoslavia y les rexones averaes de Trieste y Carintia. Les aspiraciones polítiques del movimientu asoleyaron nel Conseyu Anti-Fascista de Lliberación del Pueblu de Croacia o ZAVNOH -aniciáu en 1943 como la cimera figura del Estáu de Croacia y qu'en 1945 tornóse nel Parllamentu de Croacia-, y el AVNOJ, el so equivalente a nivel federal.

### Yugoslavia Federal y independencia

Dempués de la Segunda Guerra Mundial Croacia tornóse nuna unidá federal socialista unipartidista de la República Federal Socialista de Yugoslavia, gobernada polos comunistes, pero con dalgo d'autonomía dientro de la federación. En 1967 dellos autores y llingüistes croates publicaron la *[[Declaración sobre l'estatus y el nome del idioma croata estándar]]*, nel que vindicaben un mayor grau d'autonomía pal idioma croata. La declaración contribuyó a aniciar un movimientu nacional que buscaba más derechos civiles y la descentralización de la economía, que remató na primavera croata de 1971, una serie de protestes reprimíes pol gobiernu yugoslavu. Sicasí, la Constitución yugoslava de 1974 enantó l'autonomía de les unidaes federales, una de les metes de la primavera croata, amás d'afitar una base llegal pa la independencia de los sos constituyentes federativos.

Na década de los 80 la situación política en Yugoslavia empeoró pola mor de la tensión causada pol Memorandu de l'Academia de les Artes y de les Ciencies de Serbia de 1986 y los estreldos de 1989 en Vojvodina, Kosovu y Montenegru. En xineru de 1990 escachóse la Lliga comunista de Yugoslavia xunto coles sos filiales nacionales. El mesmu año celebráronse les primeres eleiciones multipartidistes nel país y el trunfu de Franjo Tuđman enantó tovía más les tensiones nacionaliegues. Los serbios de Croacia dexaron el *Sabor* y declararon l'autonomía de delles rexones pa aniciar la República Serbia de Krajina, nun determín por dixebrase de Croacia. Por aciu del aumentu nes tensiones, Croacia declaró la so independencia en xunu de 1991, pero esta declaración nun tuvo efeutu hasta'l 8 d'ochobre de 1991.

Los problemes étnicos y políticos afalaron a la Guerra Croata d'Independencia, onde l'Exércitu Popular Yugoslavu y dellos grupos paramilitares serbios atacaron el país. Pa finales de 1991, una guerra intensa amenorgó'l control croata a menos d'una tercer parte del so territoriu. El 15 de xineru de 1992 Croacia algamó la reconocencia diplomática de la Comunidá Económica Europea, y poco dempués de la ONX. La guerra remató de manera definitiva n'agostu de 1995 con una victoria decisiva pa Croacia. Les demás rexones ocupaes tornaron al so dominiu conforme a lo afitáu nel Conveniu d'Erdut de payares de 1995, anque'l procesu nun finó hasta xineru de 1998.

Rematada la guerra, el gobiernu de Franjo Tuđman escomenzó a perder sofitu, porque la xente entamó a describir el so mandáu como «autocráticu» y denunciaron les violaciones de los derechos humanos de les minoríes serbies. Tres la so muerte asocedida en 1999, celebráronse les primeres eleiciones dafechu democrátiques en 2000, onde Stjepan Mesić foi elixíu presidente. En 2003, Croacia presentó'l so solicitú d'ingresu a la Xunión Europea y tornóse nun candidatu oficial un añu más sero. A lo llargo de la so candidatura, tuvo que desenguedeyar les zarracines fronterices que caltenía con Eslovenia y ameyorar dalgunos aspeutos políticos, económicos y ambientales pa axustase al modelu européu. Finalmente, en xineru de 2012 los ciudadanos croates votaron a favor del so accesu y el 1 de xunetu de 2013 Croacia tornóse nel 28.° miembru de la Xunión Europea.

## Gobiernu y política

Croacia ye una república unitaria, democrática y parllamentaria. En 1990, tres el colapsu del Partíu Comunista que lideraba la RFS Yugoslavia, Croacia adoptó la so constitución d'anguaño y organizó les sos primeres eleiciones multipartidistes. Declaró la so independencia'l 8 d'ochobre de 1991, colo que desanició a Yugoslavia y obtuvo la reconocencia internacional por parte de la ONX en 1992. Baxo la so constitución de 1990, Croacia funcionó con un sistema semipresidencial hasta 2000, cuando adoptó'l sistema parllamentariu d'anguaño. La constitución tamién tien afitao la dixebra del poder en tres estayes: executivu, llexislativu y xudicial. El sistema llegal De Croacia ye'l drechu continental, influenciáu a esgaya, como'l so marcu institucional, pol llegáu de la so amecedura con Austria-Hungría. El 30 de xunu de 2010, cuando finaron les negociaciones sobre'l so accesu a la XE, la llexislacióin croata foi dafechu adaptada al acervu comunitariu.

El presidente ye'l xefe d'Estáu, escoyíu por sufraxu direutu pa un términu de cinco años, llendáu pola constitución a un máximu de dos mandaos. Amás de ser el comandante en xefe de les fuercies armaes, tien la obligación d'elexir al primer ministru cola aprobación del parllamentu, y tien un papel importante na politica esterior. Les eleiciones presidenciales más recientes celebráronse'l 10 de xineru de 2010, onde Ivo Josipović obtuvo'l trunfu y xuró pal cargu'l 18 de febreru.

El gobiernu llidéralu'l primer ministru, que tien al so cargu cuatro viceprimer ministros y 17 ministros encargaos d'estremaos ámbitos de gobernanza. El poder executivu ocúpase de proponer lleis y un presupuestu, executa les lleis y empobina les polítiques internes y esternes de la república. La residencia oficial del gobiernu allúgase en Banski dvori. El primer ministru croata ye Tihomir Orešković.

El parllamentu (*Sabor*) ye un cuerpu llexislativu unicameral. El númberu d'asientos puede camudar de 100 a 160; toos son eleutos por votu popular pa una dómina de cuatro años. Les sesiones parllamentaries asoceden del 15 de xineru al 15 de xuentu y entaman otra vegada del 15 de setiembre al 15 d'avientu. Nun entamu la constitución contemplaba un sistema bicameral, pero en 2001 abolióse la «Cámara de los Condados» para establecer el sistema actual. Los dos partíos políticos de mayor valumbu son la Xunión Democrática Croata y el Partíu Socialdemócrata de Croacia.

Croacia tien un sistema xudicial de trés niveles aniciáu pola Corte Suprema, les Cortes del Condáu y les Cortes municipales. La Corte Constitucional encárgase de xeres venceyaes direutamente cola constitución. Amás de les mentaes, tamién esisten los tribunales de faltas menores, comerciales y alministratives. De l'aplicación de la llei ocúpase la fuercia de policía croata, que s'afaya baxo'l control del Ministeriu de'Interior. N'años recientes, la policía tuvo baxo una riestra d'anovamientos fechos col gabitu d'axencies internacionales, como la Organización pa la Seguridá y la Cooperación n'Europa (OSCE).

### Rellaciones esteriores
Croacia caltién rellaciones diplomátiques con 174 países. En 2009 Croacia contaba con una rede de 51 embaxaes, 24 consulaos y ocho misiones diplomátiques afitaes nel estranxeru. Igualmiente, hai 52 embaxaes y 69 consulaos na república, arriendes d'oficines d'organizaciones internacionales como'l Bancu Européu pa la Reconstrucción y el Desenrollu, la Organización Internacional pa les Migraciones, la OSCE, el Bancu Mundial, la Organización Mundial de la Salú (OMS), el Tribunal Penal Internacional pa la ex Yugoslavia, (TPIY), el Programa de les Naciones Xuníes pal Desenrollu (PNUD), l'Altu Comisionáu de les Naciones Xuníes pa los Refuxaos y UNICEF. En 2009 el Ministeriu de Rellaciones Esteriores y Integración Europea dio emplegu a 1381 persones y invirtió 648,2&nbsp;millones HRK (US$&nbsp;86,4&nbsp;millones). Los principales oxetivos de la política esterior croata incluin ameyorar les rellaciones colos países vecinos, desenrollar l'andecha internacional y afalar la economía y cultura de Croacia.

De magar 2003 esta politica esterior empobinóse n'algamar la meta estratéxica de tornase nun miembru de la Xunión Europea. El 9 d'avientu de 2011 la nación remató les negociaciones pa amecese y robló l'Tratáu d'Accesu a la XE. Croacia tornóse nun miembru plenu de la XE'l 1 de xunetu de 2013, la fin d'un procesu qu'entamó en 2001 cuando robló l'Alcuerdu d'Estabilización y Asociación. Un pilancu nes negociaciones foi l'historial d'andecha del país col ICTY y les protestes d'Eslovenia per aciu de les zarracines fronterices ente dambos estaos. Esto último resolvióse al traviés d'un Alcuerdu d'Arbitraxe'l 4 de payares de 2009, aprobáu pol parllamentu d'Eslovenia y un referendu.Nun futuru adoptará l'euru y en 2015 amestaráse al Espaciu Schengen.

Durante la década de 2000, otro de los finxos estratéxicos de la política esterior croata foi'l so ingresu na Organización del Tratáu del Atlánticu Norte (OTAN). En 2000 la OTAN incluyó a Croacia na Asociación pa la Paz, pero hasta 2008 nun recibió la invitación pa formar parte de la organización y amecióse formalmente'l 1 d'abril de 2009. Croacia foi miembru del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes pa la dómina 2008-2009.

## Organización territorial

La primer vegada que Croacia se dixebró en condaos foi a lo llargo de la Edá Media. Les divisiones camudaron col pasu del tiempu y asoleyaron la pérdida de territoriu ante la invasión otomana y la posterior lliberación d'elli, arriendes de los cambios nel estatus políticu de Dalmacia, Dubrovnik y Istria. La dixebra tradicional en condaos abolióse nos años 20 del sieglu XX, cuando'l Reinu de los Serbios, Croates y Eslovenos y el Reinu de Yugoslavia inxertaron los óblasts y les banovines, respeutivamente. El mandáu comunista abolió les estayes anteriores y inxertó los conceyos, organizando'l territoriu croata nunos 100 conceyos. La llexislación de 1992 tornó a inxertar los condaos, estremando aesgaya la distribución de los años vente. Por exemplu, en 1918, la rexón croata de Transleitania taba dixebrada n'ocho condaos con testeru en Bjelovar, Gospić, Ogulin, Požega, Vukovar, Varaždin, Osijek y Zagreb, pero la llexislación de 1992 afitó catorce condaos nel mesmu territoriu.

Cola nueva distribución de condaos de 1992, Croacia dixébrase en vente condaos (*županija*) y la ciudá capital de Zagreb, esta última cuenta cola autoridá y estatus llegal d'un condáu y una ciudá (*grad*). Al tiempu, los condaos dixébranse en 127 ciudaes y 429 conceyos. La dixebra del país en NUTE faise en dellos niveles. NUTE 1 define al país como una sola entidá, mientres NUTE 2 lo dixebra en tres rexones. Estes son Croacia Noroccidental, Croacia Central y Oriental (Panonia) y Croacia Adriática. Esta última inclúi tolos condaos asitiaos na costa. Croacia Noroccidental abarca la ciudá de Zagreb y los condaos de Zagreb, Krapina-Zagorje, Varaždin, Koprivnica-Križevci y Međimurje. A lo cabero, Croacia Central y Oriental incluin los condaos restantes Bjelovar-Bilogora, Virovitica-Podravina, Požega-Slavonia, Brod-Posavina, Osijek-Baranja, Vukovar-Syrmia, Karlovac y Sisak-Moslavina. Los condaos individuales y la ciudá de Zagreb tamién representen el nivel de NUTE 3. Los NUTE dixébrense en dos niveles d'Unidaes Alministratives Llocales (UAL). Les UAL 1 coinciden cola dixebra en condaos y la ciudá de Zagreb, mientres que les UAL 2 correspuenden coles ciudaes y conceyos de Croacia.

## Xeografía

## Economía

Acordies col Bancu Mundial, Croacia tien una economía de mercáu d'altos ingresos. En 2012 el Fondu Monetariu Internacional albidró'l PIB nominal en US$&nbsp;63&nbsp;842&nbsp;millones, ello ye, US$&nbsp;14&nbsp;457 per cápita; el PIB por paridá de poder adquisitivu (PPA yera de US$&nbsp;80&nbsp;334&nbsp;millones o US$&nbsp;18&nbsp;191 per cápita. Acordies con Eurostat, en 2010 el PIB (PPA) per cápita yera namái el 61% del permediu de la Xunión Europea, mientres el medru real del PIB a lo llargo de 2007 foi del 6%. Esi añu la Organización Internacional del Trabayu asoleyó que la tasa de desemplegu s'afitó nel 9,1%, tres cayer rápido dende'l 14,7% en 2002. Sicasí, la cifra tornó a enantar nos meses siguientes, llegando a un máximu de 13,7% n'avientu de 2008. Pa xunu de 2012 el salariu netu d'un trabayador croata permediu yera de 5492&nbsp;HRK (US$&nbsp;912) al mes.

En 2010 la economía taba dominada pol sector servicios, que suponía'l 66% del PIB, siguíu pola industria col 27,2% y l'agricultura col 6,8. Igual asocede na distribución de la fuercia de trabayu: 64,5% de la población económicamente activa trabaya nel sector servicios, 32,8% na industria y 2,7% nel campu. Pola so parte, el sector industrial ta dominao pola construcción d'embarcaciones, procesamientu d'alimentos, farmacéutiques, teunoloxíes de la información, les industries bioquímica y maderera. En 2010 les esportaciones croates tuvieron un valir de 64&nbsp;900 millones HRK (US$&nbsp;11&nbsp;255 millones) y les importaciones algamaron los 110&nbsp;300&nbsp;millones HRK (US$&nbsp;19&nbsp;127&nbsp;millones). El so sociu comercial más importante ye la Xunión Europea.

El nuevu gobiernu croata de 1991 fixo poco pa escomenzar cola privatización y la transición hacia una economía de mercáu enantes de que la guerra españara. Por aciu d'estos conflictos, la infraestructura económica sufrió un dañu grave, particularmente la industria turística; ente 1989 y 1993, el PIB cayó un 40,5%. El gobiernu tovía controla una parte importatne de la economía, ya que los gastos gubernamentales representen el 40% del PIB. Les principales torgues a les que s'enfrenta la economía croata ye'l sistema xudicial atrasiáu, la poca eficacia de l'alministración pública, especialmente nos problemes de propiedá de la tierra y la corrupción. en 2012 Tresparencia Internacional asitió'l país nel puestu 62 del Índiz de Perceición de Corrupción, con una puntuación de 46. Otro problema bultable ye la gran deuda pública que continúa medrando, teniendo algamao un valir de más de US$&nbsp;44&nbsp;240&nbsp;millones o 89,1% del PIB.

### Turismu
En 2011, Croacia foi'l 24º país más visitáu nel mundu, con más de nueve millones de visitantes estranxeros. El turismu domina'l sector servicios y apuerta más del 20% del PIB croata. En 2011 los ingresos de la industria turística foron de US$&nbsp;8600&nbsp;millones. Los sos efeutos positivos son bultables na economía croata, per aciu de la xuba nel volume de negociu en minoristes, el númberu d'órdenes procesaes pola industria y los emplegos de temporadas vacacionales. Dalgunos camienten que ye un bien d'esportación porque amenorga aesgaya'l desequilibriu de la balanza comercial esterna. Dende la fin de la guerra d'Independencia, la industria del turismu medró rápido, el númberu de visitantes multiplicóse cuatro veces hasta más de 10 millones de turistes cada añu. La mayoría d'ellos vien de países averaos como Alemaña, Eslovenia, Austria y la República Checa, pasando un permediu de 4,9 díes en Croacia.

Cuasi tola industria turística concéntrase na costa del Adriáticu. A mediaos del sieglu XIX Opatija tornóse nel primer centru turísticu importante de la rexón. Na cabera década del sieglu yera ún de los destinos principales del turismu médicu européu. Más sero asitióse un gran númberu de centros turísticos a lo llargo de la costa y en delles islles, onde s'ufren bien de servicios que van dende'l turismu náuticu, gracies a les marines numberoses con más de 16 mil amarraderos, hasta'l turismu cultural, que basa'l so atractivu nes ciudades costeres medievales y los múltiples eventos culturales que se celebren cada branu. L'interior ufre destinos de monte, agroturismu y spas. Zagreb tamién ye ún de los destinos turísticos más importantes, al altor de les ciudaes costeres. Croacia esfruta d'un ecosistema poco contamináu, resultáu de numberoses reserves naturales y 116 sableres de Bandera Azul. Sobre'l 15% de los visitantes fai actividaes venceyaes col naturismu, un sector afamáu en Croacia, el primer país européu que desenvolvió centros turísticos pa elli.

## Demografía

Acordies col censu de 2011, Croacia tien una población de 4,29&nbsp;millones d'habitantes, el 125º país más pobláu nel mundu. La so densidá de población ye de 75,9 h/km² y la so esperanza de vida al nacer ye de 75,7 años. La tasa de fertilidá ye de 1,5 fíos por muyer, ún de los más baxos nel mundu. Dende 1991 la tasa de mortalidá supera constantemente la tasa de natalidá. Sicasí, dende fines de la década de los años 90 del pasáu sielgu, hubo una xuba na migración hacia Croacia, con un máximu de poco más de 7000 inmigrantes en 2006. La Oficina d'Estadístiques de Croacia albidra que la población podría amenorgar a 3,1&nbsp;millones pa 2051, según se desenvuelvan les tases de natalidá y migración. La población de Croacia enantó constantemente de 2,1&nbsp;millones en 1857 hasta'l so máximu de de 4,7&nbsp;millones en 1991, sacantes los censos de 1921 y 1948, fechos dempués de les guerres mundiales. Anguaño'l medru natural de la población ye negativu y la transición demográfica completóse na década de 1970. Acordies cola so política de migración, Croacia intenta atrayer a los emigrantes de vuelta al so territoriu. Sicasí, nos postreros años, apertóse al gobiernu croata pa enantar un 40% el coste de les llicencies de trabayu a los estranxeros.

El descensu demográficu tamién ye resultáu de la Guerra d'Independencia de Croacia. Durante'l conflictu, gran parte de la población foi desplazada y la emigración enantó. En 1991 nes árees con predominiu serbiu, más de 400&nbsp;000 croates y d'otres etnies foron escorripiaos y espulsaos de los sos fogares poles fuercies serbocroates. A lo llargo de los caberos díes de la guerra en 1995, ente 120&nbsp;000 y 200&nbsp;000 serbios salieron del país enantes de la llegada del exércitu croata durante la Operación Tormenta. Nos diez años posteriores a la guerra, namái 117&nbsp;000 de los serbios desplazaos tornaron al país. Cuasi tolos serbios que tovía viven en Croacia xamás agospiaron nos territorios ocupaos a lo llargo de la Guerra d'Independencia. Los serbios namái repoblaron parcialmente les rexones onde vivíen enantes, mientres qu'otres fasteres previametne ocupaes polos serbios foron repoblaes polos refuxaos croates de Bosnia-Herzegovina, cuasi toos de la Republika Srpska. La mayor parte de la población de Croacia ye croata (89,6%), el país más étnicamente homoxéneu de les seyes antigües repúbliques yugoslaves. Los grupos minoritarios incluin a los serbios (4.5%), bosniacos, maxares, italianos, eslovenos, alemanes, checos, romaninos y otros (5,9%).

### Relixón

Croacia ye un Estáu llaicu, onde la constitución afita la llibertá de cultu y la llibertá de profesar de miente pública la convicción relixosa pa tolos sos ciudadanos. Na encuesta del *[[Eurobarómetru]]* de 2005, el 67% de la población respondió que «sí creyíen en qu'hai un Dios». Nun cuestionariu fechu por *[[Gallup]]* en 2009, el 70% de los croates respondieron de miente afirmativa a la entruga «¿La relixón ye parte importante na so vida diaria?». Según datos del 2011, les cimeres relixones en Croacia son el catolicismu romanu (86,2%), el cristianismu ortodoxu (4,4%), otros cristianos (0,6%), l'Islam (1,5%), otres relixones (0,9%) y l'ateísmu (3,8%). Amás, el Ministeriu d'Alministración Pública de Croacia tien rexistraes 54 comunidaes relixoses actives en tol territoriu nacional.

L'afiliación relixosa vencéyase de manera estrecha cola etnia. Por exemplu, cuasi tolos cristianos ortodoxos son d'orixe serbiu y viven nes ciudaes averaes a la llende con Bosnia-Herzegovina, Serbia y Montenegru. Históricamente, la relixón emplegóse como una manera d'identificar l'orixe étnicu de la población, dalgo qu'afaló'l desenrollu de la discriminación y la violencia, sobre manera durante los conflictos étnicos nos años noventa.

### Idiomes

El croata ye l'idioma oficial de Croacia y el 24º idioma oficial de la Xunión Europea. Los idiomas amenorgaos son d'usu oficial nes unidaes de gobiernu llocal onde sian emplegaos por más d'un terciu de la población o onde la llexislación llocal lo indique. Estes llingües son: el checu, l'húngaru, l'italianu, el rutenu, el serbiu y l'eslovacu. Acordies col censu de 2011, el 95,6% de los ciudadanos declararon el croata como la so llingua materna, mientres el serbiu lo foi del 1,23%. El croata ye una llingua eslava meridional y bien del so vocabulariu deriva de la rama eslava de la familia llingüística indoeuropea. El croata escríbese emplegando l'alfabetu llatín. Nel país hai tres grandes dialeutos, l'estocavu (*Štokavski*) emplégase como'l croata estándar, mientres el chakavianu (*Cakavski*) y el kaikavianu (*Kajkavski*) s'estremen pol so léxicu, fonoloxía y sintaxis.

De magar 1961 hasta 1991 l'idioma oficial foi'l serbocroata. Inclusive durante'l mandáu socialista, los croates mentaben davezu esta llingua como croataserbiu o simplemente como croata.

Les variantes serbies y croates d'esti idioma nun foron reconocíes como estremaes daquella, pero yeren mentaes como les versiones orientales y occidentales, arriendes d'emplegar dos alfabetos estremaos: el llatín y el cirílicu serbiu. Tocante al idioma los croates adopten una postura proteicionista frente a les influencies foriates, pola mor de tener estao baxo cambios constantes impuestos polos estremaos gobernantes; por exemplu, les pallabres d'orixe austriacu, húngaru, italianu y turcu camudáronse y alteriaron pa que tuvieren un «soníu eslavu». Los croates opusiéronse a los esfuercios por imponer polítiques pa incluyir al croata dientro del serbocroata o del eslavu meridional.

Un estudiu de 2009 asoleyó que'l 78% de los croates asegura conocer al menos otru idioma. Acordies con otru estudiu fechu pola Comisión Europea en 2005, el 49% de los croates emplega l'inglés como la so segunda llingua, el 34% fala alemán y el 14% l'italianu. El francés y el rusu son falaos pol 4%, caún, y el 2% de los croates falen español. D'igual miente, bien d'eslovenos (59%) tien dalguna conocencia de croata.

### Educación
Dende que tuvo la independencia, el sistema escolín croata foi remocicándose pa aportar formación a tola población, de manera qu'en 2011 la tasa d'alfabetización en Croacia yera del 98,1%. N'agostu de 2010, un estudiu mundial sobre la calidá de vida en dellos países, publicáu por *[[Newsweek]]*, allugó'l sistema formativu croata nel puestu 22, compartiendo llugar con Austria. La formación primaria en Croacia escomienza a la edá de seyes o siete años y ye d'ocho graos. En 2007 aprobóse una llei pa esparder la formación gratuita y obligatoria hasta los 18 años d'edá. Poro, la educación obligaroria supón ocho años d'escuela primaria y otros trés años d'escuela secundaria, impartida nos *[[gymnasium]]s* y escueles talleres. En 2010 había 2131 primaries y 713 escueles que aportaben formación secundaria. La educación obligatoria tamién ta disponible nos estremaos idiomas amenorgaos.

Hai 84 escueles d'arte y música de nivel primariu y 47 de nivel secundariu, arriendes de 92 escueles pa neños con discapacidaes y 74 escueles pa paisanos. Los esámenes de graduación nacionales (*državna matura*) inxertáronse a los estudiantes de secuendaria a lo llargo del ciclu escolín de 2009-2010. Son una evaluación de trés materies obligatories (llingua croata, matemátiques y un idioma estranxeru) y delles materies optatives, y ye un requisitu pa ingresar na universidá.

Croacia tien ocho universidaes. La Universidá de Zadar, la primera nel país, fundóse en 1396 y asitió enceso hasta 1807, cuando otres instituciones de formación superior la sustituyeron hasta l'anovamientu de la Universidá de Zadar en 2002. La Universidá de Zagreb, fundada en 1669, ye la universidá más antigua que funcionó continuamente nel sureste d'Europa. Tamién hai 11 politéunicos y 23 institutos de formación superior, 19 d'ellos privaos. En total, hai 132 instituciones de formación superior en Croacia, con una matrícula de 145&nbsp;000 estudiantes

### Salú
Croacia tien un sistema de salú universal, con un anicio que se puede esquerar hasta la Llei del Parllamentu Húngaru-Croata de 1891, qu'obligaba a los dueños d'empreses a aportar un seguru de salú a tolos obreros y artesanos. Los ciudadanos tienen un plan de salú que cubre lo más básicu y que ye opcional. En 2009 los gastos en salú algamaron los Hr.20&nbsp;600 millones (US$&nbsp;3578&nbsp;millones). El presupuestu supón namái'l 0,6% del gastu públicu y de los seguros de salú privaos. Croacia allúgase nel puestu 50º de los países con mayor esperanza de vida -73 años pa los homes y 79 pa les muyeres-, arriendes d'una tasa de mortalidá infantil baxa de 5 por cada 1000 recién nacíos vivos.

Hai un ciento d'instituciones médiques en Croacia, incluyendo 79 hospitales y clíniques con 23&nbsp;967 cames. Los hospitales y clíniques cuiden de más de 700&nbsp;000 pacientes cada añu y empleguen 5205 médicos, 3929 d'ellos son especialistes. Hai 6379 consultorios particulares y un total de 41&nbsp;271 trabayadores de la salú. Tamién hai 63 unidaes d'emerxencies méliques que respuenden a más d'un millón de llamaes cada añu. La principal causa de muerte en 2008 yeren les enfermedaes cardiovasculares, en 43,5% de los homes y 57,2% de les muyeres; siguíu del cáncer, 29,4% n'homes y 21,4% en muyeres. En 2009 namái trece croates infeutáranse col virus del sida y namái seyes murrieran pola enfermedá. En 2008 la OMS camentó que'l 27,4% de los croates mayores de 15 años fumen y el 21% de la población tien obesidá.

## Deportes
Hai más de 400&nbsp;000 deportistes en Croacia. D'ellos, 277&nbsp;000 son miembros d'asociaciones deportives y sobre 4000 pertenecen a asociaciones d'axedrez y bridge. El fútbol ye'l deporte más afamáu. Con más de 118&nbsp;000 xugadores rexistraos, la Federación de Fútbol de Croacia ye l'asociación deportiva más grande del país. La lliga Prva HNL atrai el mayor númberu d'espeutadores cada añu: na temporada 2010/2011 atraxo a 458&nbsp;746 persones.

Los atletes croates que compitieron nos Xuegos Olímpicos dende la independencia ganaron 33 medayes, incluyíes diez d'oru: en 2012 en llanzamientu de discu, tiru deportivu y polu acuáticu; n'1996 y 2004 en balonmano; en 2000 n'halterofilia y cuatro medayes n'esquí alpín en 2002 y 2006. Arriendes d'ello, dellos atletes croates ganaron estremaos Campeonatos Mundiales, como los d'atletismu, balonmano, polu acuáticu, remu, esquí alpín y taekwondo. Los atletes croates tamién ganaron la Copa Davis 2005.

Croacia foi sede de munches competiciones deportives importanetes, como'l Campeonatu Mundial de Balonmano Masculí de 2009, el Campeonatu del mundu de Tenis de Mesa de 2007, el Campeonatu Mundial de Remu de 2000, la Universiada de 1987, los Xuegos Mediterráneos de 1979 y dellos Campeonatos Europeos. La máxima autoridá deportiva del país ye'l Comité Olímpicu de Croacia (*Hrvatski olimpijski odbor*), fundáu'l 10 de setiembre de 1991 y reconocíu pol Comité Olímpicu Internacional dende'l 17 de xineru de 1992, a tiempu pa que los atletes croates aprucieren nos Xuegos Olímpicos d'Albertville 1992 baxo la bandera de la recién dixebrada nación.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Turism Croacia
* Mapa Croacia