Té negro

El **té negro** ye un té que s'atopa ferruñosu en mayor grau que les variedaes de té verde, té oolong y té blanco. Los cuatro variedaes indicaes preparar con fueyes de *[[Camellia sinensis]].* El té negro xeneralmente tien un arume más fuerte y contién más cafeína qu'otros tés con menores niveles d'oxidación.

En idioma chinu y otres cultures nes que'l té tien gran relevancia cultural el té negro conozse como *té colorao* (, mandarín *hóngchá*; xaponés *kōcha*; coreanu *hongcha*), lo que probablemente ye una meyor descripción del color del fervinchu. Anque podría asoceder que la referencia al té negro tenga'l so orixe nel color de les fueyes ferruñoses. En chinu, *té negro* ye una clasificación de tés postfermentados, tal como'l té Pu-erh. Sicasí, nel mundu occidental, el "té colorao" refierse comúnmente a la tisana sudafricana rooibos.
 
Ente que el té verde polo xeneral pierde'l so sabor al cabu d'un añu, el té negro retienlo per dellos años. Por esta razón, el té negro foi dende hai enforma tiempu un artículu de mercadéu, ya inclusive el "té negro amaceráu en lladriyos" sirvió como moneda *de facto* en Mongolia, Tíbet y Siberia hasta'l Sieglu XIX. 

Dende la dinastía Tang conocíase que'l té negro preparáu con agua caliente podía sirvir de colorante pa les teles, siendo popular ente les clases más baxes que nun podíen aportar a otru tipu de colorantes. Sicasí, lloñe de ser una marca de vergüenza, la marca del tiñíu pola "estrella marrón" yera vista como preferible a la tela natural y tenía dalguna importancia como marca d'identificación y pertenencia de les clases comerciantes inferiores mientres la dinastía Ming. El té que s'importaba nun principiu n'Europa yera o bien té verde o semi ferruñosu. Recién nel sieglu XIX ye que'l té negro ganó-y en popularidá al té verde. 

La espresión *té negro* tamién ye usada pa indicar una taza de té ensin lleche, similar al café sirvíu ensin lleche nin crema. Nel Reinu Xuníu, al té negro polo xeneral soler consumir con lleche y non "negru".

## Variedaes de té negro
Los tés negros ensin entemecer nomar pola rexón onde son producíos. Distintes rexones conocer por producir tés con sabores carauterísticos y distintivos.

### Tés chinos negros
* *[[Lapsang souchong]]* ( o ): orixinalmente de Mount Wuyi, Fujian Province, China. Lapsang souchong ye un té negro ensugáu en fornos de pinu, polo que despide fuerte arume.
* *[[té Keemun|Keemun]]* () : de Qi Men, Anhui Province, China, un famosu té chino.
* *[[té Dian Hong|Dian Hong]]* (): de provincia de Yunnan, China. Bien conocíu por dar tés malteados negros y tés doraos.
* *[[Ying De Hong]]* (): de Guangdong, China.

### Tés indios y de Sri Lanka negros
* *[[Assam tea|Assam]]*: d'Assam, India. Enforma cuerpu, fuerte y apreciablemente malteado. Si ye bien astringente amiéstase lleche.
* *[[Ceylon tea (black)|Ceylon]]*: de Sri Lanka.
* *[[té Darjeeling|Darjeeling]]*: de West Bengala, India.
* *[[Nilgiri tea|Nilgiri]]*: de Nilgiri, Tamil Nadu, India.

### Otros tés negros
* *[[té Vietnam|Vietnamita]]*: de Vietnam. Similar a dellos más baratos té Yunnan, con prestosu y duce arume pero con fuerte cuerpu y más negru; nesto estrémase del Nepal o'l Darjeeling.
* *[[té Nepal|Nepalés]]*: de tierres altes de Nepal. Daqué similar a los graos más baxos de Darjeeling.
* *[[té Rize]] (Çay)*: de la provincia de Rize nel este de les mariñes turques del mar Negru, ye muncho más cristalín y de color mahogany. Preparar en samovar o en caydanlik, sírvese fuerte (negru "koyu") o débil (llixeru "açik"), en pequeñes taces con azucre en cubos.

## Amiestos con té negro
Ye común entemecer al té negro con diverses plantes, llográndose bébores arumoses y atrayentes.
* *[[té Earl Grey|Earl Grey]]*: té negro con aceite de bergamota.
* En EE. XX., los cítricos tales como naranxa o llimón, o los sos respeutivos híbridos, usar pa crear tés negros arumaos, dacuando con especies (como la canela). Estos productos pueden confundise con tisanes cítriques, pero los productos yerbáceos nun contienen cafeína.
* *[[English Breakfast]]*: ye un té d'arume fuerte, que ye apoderáu p'acompañar con lleche y azucre.
* * [[Irish Breakfast]]*: ye un amiestu de dellos tipos de tés: polo xeneral tés tipo Assam, y dacuando otros tipos de té.

## Clasificación

Los tés indios y de ceilán son nomaos según la rexón d'orixe: Darjeeling, Assam, Ceilán, etc. y depués por estaos y graos calidable de fueya: por casu, "Darjeeling Lingia FTGFOP1".

Nel té ceilandés de Sri Lanka el grau ye una indicación del tamañu y/o de l'apariencia del té pero non de la so calidá. Esiste cierta falta d'uniformidá nel significáu y carauterística de los "graos" utilizaos nel mercáu del té que fai difícil describilos con total certidume. Los tés de Ceilán estremar en dos grupos: 
# Los graos de fueyes orixinalmente utilizaos polos pioneros del té ceilandés. 
# Los menores graos por frayatu que s'utilicen anguaño.

Llista de té ceilandés según el grau de les sos fueyes:
* Orange Pekoe (O.P.) - Esti grau ye unu de los más riquíos. Fueyes llargues, delgaes, y hilosas que dacuando tienen la punta. Usualmente un té fechu con trocitos que contién 2 fueyes y un biltu. El llicor ye de color claru o maciu. 
* Pekoe (Pek.) - Les fueyes son más curties y non tan dures como nel O.P., pero'l llicor xeneralmente tien más color. Usualmente un té fechu con trocitos que contién 3 fueyes y un biltu. 
* Souchong (Sou.) - Fueyes arrondaes, con llicor pálidu. 
* Broken Orange Pekoe (B.O.P. or BOP) - Enforma menor que los otros graos de fueyes y contién l'estremu de la mesma. Los llicores son fuertes y de bon color. 
* Broken Pekoe (B.P.) - Llixeramente más grande que'l B.O.P., con tonos menos intensos na taza; ye utilizáu pa completar amiestos. 
* Broken Pekoe Souchong (B.P.S) - Llixeramente más grande que'l B.P. y polo tanto más llixeru na taza, tamién ye utilizáu pa complementar amiestos. 
* Broken Orange Pekoe Fannings (B.O.P.F.) - Esti grau ye bien riquíu, especialmente en Gran Bretaña. Ye enforma menor que'l B.O.P. y la so principal virtú ye'l curtiu tiempu necesariu pa preparar el fervinchu, da un bon color na taza. 

Produzse una pequeña cantidá de Tippy o graos Flowery (incluyendo Flowery Orange Pekoe (F.O.P) y Flowery Broken Orange Pekoe (F.B.O.P). Son muncho más caros de producir que los simples graos de la molienda pura de *Camellia*, yá que pa producilos estrayer la punta o estremu de la fueya que s'estrayi a mano.

Nel Assam, los principales graos de fueya producíos son **flowery pekoe (FP)**, **orange pekoe (OP)**, **pekoe (P)**, **pekoe souchong (PS)**, y **souchong (S)**, con graos de té rotu BOP = Broken Orange pekoe; FOP = Flowery Orange Pekoe; TGFOP = Tippy Golden Flowery Orange Pekoe; FTGFOP = Finest Tippy Golden Flowery Orange Pekoe. 

Toos estos tipos viéndense como té "simple", significando que ye una sola variedá, o n'amiestos. Los nomes de los amiestos son usualmente más xenerales, por casu "té Assam". 

L'adulteración y falsificación son un problema seriu nel mercáu mundial del té; la cantidá de té vendida cada añu a nivel mundial como de variedá ""Darjeeling"" entepasa largamente la producción real de Darjeeling, envalorada en 11.000 t.

## Procesáu del té negro
Dempués de collechaes, les fueyes se *amostalguen* por aciu ensugáu con aire. 
Depués los tés negros pueden procesase de dos maneres distintes, por aciu el métodu *CTC* (*Crush, Tear, Curl* (romper, esgañar, envolubrar)) o por aciu el métodu *ortodoxu.* El métodu CTC usar pa fueyes de baxa calidá que va terminar en té en fardelíns y procesáu en máquines; esti métodu ye eficiente y efeutivu pa producir un productu aceptable a partir de fueyes de baxa a mediana calidá. El procesáu ortodoxu realízase tantu con máquines como a mano. El procesáu manual ye utilizáu na confección de tés d'alta calidá. Magar los métodos de procesamientu "ortodoxu" difieren según el tipu de té, esti tipu de procesamientu resulta nun té de hebras de primera calidá apreciáu polos espertos.
 
Darréu les fueyes se *[[oxidación|aferruñen]]* so condiciones controlaes de temperatura y mugor. (Esti procesu tamién ye denomináu "fermentadura", anque en realidá'l nome ye incorreutu una y bones nun tien llugar nenguna fermentadura). El nivel d'oxidación determina la calidá del té. Magar la oxidación empieza na etapa de enrollamiento, el tiempu ente estes etapes ye un factor qu'inflúi de manera importante na calidá del té. 
Depués les fueyes se *ensuguen* p'atenuar el procesu d'oxidación.
 
Finalmente, les fueyes se *clasifiquen* en *graos* d'alcuerdu al so tamañu (fueya entera, rota, balse y polvu), usualmente utilizando espayes. El té entá pue ser clasificáu en *subgrados* d'alcuerdu a otros criterios. El té ta agora llistu pal barafuste.

## Preparáu del fervinchu
Xeneralmente, una cuyaradina de té negro por taza. Preparáu con agua ferviendo y dexar reposar 3-4 minutos. Si'l té negro va sirvise con lleche o con llimón, tendrá d'aguardase un pocu más, 4-5 minutos.

## Principales productores de té negro
Los mayores productores mundiales inclúin (2009):
* Unilever - Lipton, PG Tips
* Associated British Foods - Twinings
* Tata Tea - Tetley
* Teekanne

## Información nutricional
El té negro puru, ensin edulcorantes nin aditivos tien cantidaes mínimes de caloríes, proteína, sodiu, y grasa. Dellos tés saborizados con distintes yerbes amestaes pueden apurrir menos de 1 g de carbohidratos. Tolos tés de *[[Camellia sinensis]]* son ricos en polifenol, que ye un tipu d'antioxidante. Sicasí, la cantidá de polifenoles nel té negro ye considerablemente inferior a los demás tés ensin lleldar, yá que nesti procesu aferrúñense gran parte de los polifenoles.

## Beneficios potenciales a la salú
El té ye una fonte de cafeína (una metilxantina) qu'aguiya'l sistema nerviosu central, relaxa músculos llisos nos conductos de los pulmones (bronquiolos), aguiya'l corazón, y actúa como diuréticu. 

Una taza de té contién aproximao 50 mg de cafeína, dependiendo de qué tan fuerte sía y del tamañu de la taza (comparáu col café: 65 a 175 mg de cafeína/taza). Tamién tien polifenoles (catequinas, antocianinas y acedos fenólicos), tanín, oligoelementos, y vitamines. 

Un estudiu de 2001 de la Universidá de Boston concluyó que'l so consumu revierte la disfunción endotelial vasomotora en pacientes con enfermedá coronaria. Asina s'esplica parcialmente l'asociación ente ingesta de té y amenorgamientu d'enfermedaes cardiovasculares. 

En 2006, un estudiu alemán concluyó que la adición de lleche compensa los efeutos beneficiosos pal sistema cadiorvascular.

## Historia
El té ye parte de delles ceremonies, y foi usáu pa permanecer alerta mientres llargues meditaciones. Una lleenda d'India describe la hestoria del Príncipe Siddhartha Gautama(otres hestories falen de Boddhidharma, el fundador del Budismu, quien s'arrincó los párpagos pola frustración de nun poder permanecer despiertu mientres la meditación mientres viaxaba por China. Y nació una planta de té nel llugar onde cayeron los sos párpagos, brindando asina esi cultivu l'habilidá de permanecer despiertu, meditar y algamar l'entendimientu. Los comerciantes turcos introducen el té a les cultures d'occidente nel s. VI. Pal s. XVIII, el té consumir n'Inglaterra, onde se fixo costume tomar el té a les 17h. 

El té negro llega a América colos primeros esploradores en 1492. 
El té negro faise famosu nos Estaos Xuníos en 1773 cuando los colonos refundiaron té negro na Badea de Boston mientres el Motín del té en Boston. 

Esti xestu simbólicu foi unu de los primeros eventos de la Guerra d'Independencia de los Estaos Xuníos contra Inglaterra.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Hope, S-J., K. Daniel, K. L. Gleason, S. Comber, M. Nelson y J. J. Powell, «Inflúi de la bébora de té na ingesta de manganesu, estatus del Mag y espresión leucocitaria del MnSOD y de la aminopeptidaae P citosólica.» *European Journal of Clinical Nutrition* 60: 1-8; 24 d'agostu de 2005; doi:10.1038/sj.ejcn.1602260
* Moneda de té en China