Alemán del Palatináu

El **alemán del Palatináu** o **alemán palatín** (n'alemán *Pfälzisch*, n'alemán palatín *Pälzisch*) ye un dialeutu central occidental del alemán perteneciente a la familia del fráncicu renano. Falar nel valle del Rin, ente les ciudaes de Zweibrücken, Kaiserslautern y Mannheim, na frontera cola rexón d'Alsacia (Francia), y nel Rin. El alemán de Pennsylvania, provién principalmente de los dialeutos palatinos del alemán falaos por alemanes qu'emigraron a Norteamérica ente los sieglos XVII y XIX y decidieron caltener les sos llingües natives. Los suabos del Danubiu en Croacia y Serbia tamién utilicen munchos elementos d'este.

Ye importante destacar que la pronunciación y la gramática varien coles rexones (inclusive colos pueblos). Pol fala de los alemanes del Palatináu, suelse saber de qué zona o de qué pueblu son. Lo que tienen de mancomún tolos dialeutos del Palatináu ye que nun s'utiliza'l xenitivu, según l'imperfectu del alemán.

Dellos exemplos de les diferencies ente l'altu alemán, faláu nel sur d'Alemaña, Baviera y Austria, y el *Pfälzisch* son:

## Fonética
Nel *Saarpfälzisch* y el *Vorderpälzisch* nun esisten les diéresis nes *o* y les *o* (ö,ü). En llugar d'estes utiliza la *i* o la *y*:

Utilízase la *ch* del alemán, anque nun tien el soníu de *sch* del alemán estándar:

Los soníos finales de cutiu nun se pronuncien:

La *t* convertir en *d* o sume:

## Gramática

Hai un amenorgamientu verbal y nominal con respectu al alemán estándar.

### Sistema verbal
El *pfälzisch* namái tien 4 tiempos: presente, perfectu, pluscuamperfeutu y futuru simple. L'imperfectu sumió hasta poques formes restantes nos verbos auxiliares y ye sustituyíu pol perfectu.

### Sistema nominal
El xenitivu nun esiste, y sustitúyese por construcciones auxiliares cola ayuda del dativu.

### Pronomes
Los pronomes personales difieren del alemán estándar. Esisten pronomes acentuaos o tónicos y pronomes ensin acentuar o átonos:

Acentuaos o tónicos: 

:*"ich"* (yo): isch, mir, misch
:*"du"* (tu): du, dir, disch
:*"er/ sie / ye"* (él, ella, ello): der, dem, dean / die, derre, die / des, dem, des
:*"wir"* (nós): mir, uos, uns
:*"ihr"* (vós): ihr, eisch, ei(s)ch
:*"sie"* (ellos): die, denne, die

Non acentuaos o átonos:

:*"ich"* (yo): isch, ma, misch
:*"du"* (tu): (d), da, disch
:*"er/ sie /ye"* (él/ella/ello): a, (y)m, (y)n / se, re, se / s, (y)m, s
:*"wir":* ma, uns, uns
:*"ihr"* (vós): (d)a, eisch, ei(s)ch
:*"sie"* (ellos): se, ne, se

Exemplos de pronombresátonos:

* Wenn du meinst (Si tu pienses) - wann (d) meensch(t)
* Wenn er meint (Si él piensa) - wann a meent
* Wenn ihr meint (Si vós pensáis) - wann a meene
* Wenn sie meinen (Si ellos piensen) - wann se meene

### Artículu y xéneros gramaticales
Cómo ye común na zona sur d'Alemaña, a les persones denominar por aciu l'artículu y los apellíos adelántrense:
La frase *Peter Meier va a Müllers* n'alemán estándar ye *Peter Meier geht zu Müllers*, y traducíu a *pfälzisch* ye *De Meier Ciscar geht zu's Millers*.

En *pfälzisch* hai tres xéneros (los sos artículos determinaos son: *de, die, ye*). L'artículu indetermináu *y* nel *Westpfälzisch* usar pa los trés xéneros, nel *Vorderpfälzisch* esisten los artículos *en* (masculín) y *y*/*enni* (femenín, átonu y tónicu). Los femeninos son de normal neutros (a esceición del *Vorderpfälzisch*).

Nos femeninos:
* Nel *Westpfälzisch* úsase'l *neutru* cuando: de normal siempres si'l nome ta solu; con moces pequeñes y muyeres nueves; si tratar d'una conocida; si una rellación esprésase como rellación de propiedá.
* Úsase'l *femenín* cuando: si la persona considérase indireutamente y el xéneru o terminación riquir; si tiense'l sentimientu de que la forma neutra nun ye afecha; cuando falamos d'una persona eminente o que ta lloñe.

Reparar una crecedera nel área urbana de Kaiserslautern y Pirmasens del usu de *die* en cuenta de *ye* ante los nomes femeninos.


Ficheru:Mhd 'ou' pfälzisch.svg|La vocal en k*au*fen, l*au*fen nel Palatináu
Ficheru:Hat hot pfälzisch.svg|Distribución de les formes *hat* y *hot* como 3ª persona del singular de "haben" (tener)
Ficheru:Ich habe pfälzisch.svg|Distribución de les formes de la 1ª persona del singular de "haben"


## Vocabulariu
Nel vocabulariu atópense (sobremanera na población más avieyada) delles pallabres del francés como *Lawabo* (de *llavabu*), *Bottschamber* (de *pot de chambre*, "orinal") o *Hussjeh* (de *[[huissier de justice|huissier]]*) y del yídish como *Kazuff* (pa referise a los carniceros) o *Zores* (pa referise a una engarradiella). Estos préstamos deber a la proximidá xeográfica del Palatináu con Francia.

Son carauterístiques les llocuciones *"Ah jo"*, del alemán estándar: "sí, claro" y *"Alla hopp"/"Alla guud"*, del alemán estándar "venga pos". Pueden atopase semeyances con otres espresiones como *"allà jeeh"* del dialeutu d'Eifel o cómo *"hai noi"* del dialeutu de Baden.

El vocabulariu escritu del *pfälzisch* atópase clasificáu nel *Pfälzisches Wörterbuch*.

## Socioloxía del ''pfälzisch''
Por cuenta de la estructura rural del espaciu d'espardimientu del *pfälzisch*, esti dialeutu ye unu de los más fuertemente enraigonaos na población; fálase inclusive nes empreses, l'alministración y la política. Sobremanera nel Westpfalz (Palatináu occidental) y el Südpfalz (Palatináu meridional), onde ye una llingua que s'utiliza nes aules d'escueles ya institutos de manera non oficial. Tamién s'usa en xulgaos, como por casu el de Pirmasens.

Principalmente, hai un escepticismu, ya inclusive resistencia, a falar alemán ente los mozos. Hai que destacar que na escuela primaria, munchos neños del Westpfalz falen xeneralmente alemán estándar, ente que na pubertá, por procesos dinámicos, amóntase la fala y l'usu del *pfälzisch*.

Tolos habitantes del Palatináu acaben entendiendo'l *pfälzisch* tarde o aína porque lo oyen perdayures, poro, constitúi un esfuerciu pequeñu l'aprender a falalo. Al falar alemán puede percibise l'acentu *pfälzisch*, anque esto nun representa nengún problema. Helmut Kohl como antiguu canciller federal, podría ser l'exemplu más conocíu d'esta aceptación.

## Subdialeutos del Pfälzisch

### El Padrenuesu
* **Südpfälzisch**, pfälzisch meridional: 
Unser Vadder im Himmel / Dei(n) Name sell heilich sei, / Dei Kenichsherrschaft sell kumme, / Dei(n) Wille sell gschehe / uf de Erd genauso wie im Himmel. / Geb uns heit das Brot, was mer de Daach brauchen, / un vergeb uns unser Schuld / genauso wie mir denne vergewwe, wo an uns schuldich worre ensin. / Un fiehr uns nit in Versuchung, / rett uns awwer vum Beese. / Dir gheert jo die Herrschaft / un die Kraft / un die Herrlichkeit / bis in alli Ewichkeit. / Amen.
* **Westpfälzisch**, pfälzisch occidental: 
Unser Babbe im Himmel / Dei Nåme soll heilich sinn, / Dei Reich soll komme, / Was de willsch, soll basseere / uf de Erd grad wie im Himmel. / Geb uns heit ye Brot, was mer de Daach iwwer brauche, / un vergeb uns unser Schuld / genauso wie mer dene vergewwe, wo uns Unrecht geduhn hann.* / Un fiehr uns net in Versuchung, / sondern* erlees uns vum Beese. / Weil der jo ye Reich geheert / un die Kraft / un die Herrlichkäät / bis in alli Ewichkäät. / Amen.
* **Saarpfälzisch**, pfälzisch del Sarre: 
Unser Vadder obbe im Himmel / Geheilischd soll dei Name sinn / Dei Reich soll komme / Was de willsch, soll bassiere / Im Himmel genau wie uff de Erd / Gebb uns heit ess Brod, wo mer de Daa iwwer brauche / Unn ve(r)gebb uns unser Schuld, / Wie a mir unsre Schuldischer ve(r)gebbe. / Unn fihr uns nedd in Vesuchung / sunnern* erlees uns vom Beese / Weil derr jo ye Reich geheerd / unn die Kraft / unn die Herrlischkääd / biss in alli Ewischkäät / Ame.
* **Vorderpfälzisch**, pfälzisch oriental: 
Unser Vadder im Himmel / Doi(n) Nåme soll heilisch soi, / Doi Reisch soll kumme, / Des wu du willschd, soll bassiere / wie im Himmel, so aach uff de Erd / Unser däglisch Brod geb uns heid, un vergebb uns unser Schuld / genauso wie mer denne vergewwe, wo an uns schuldisch worre ensin. / Un duh uns ned in Versuchung fihre, / sondern* erlees uns vum Beese. / Weil dir ye Reisch g(y)heerd / un die Kraft / und die Herrlischkeid / in Ewischkeid. / Aamen.

## Poesía y lliteratura
Esiste una poesía llírica y de prosa en *pfälzisch* que ye escrita sobremanera por poetes autóctonos populares. Nesti xéneru atopen elementos que son indispensables pa una llingua que tien un desarrollu lliterariu abondo probe. La poesía suel tener temátiques humorístiques y dacuando trata sobre'l llamáu *Weck, Worscht un Woi*, un platu típicu del Palatináu.

Na competición añal *Pfälzischer Mundartdichterwettstreit* pueden vese los frutos d'esta poesía en *pfälzisch*. La llírica del dialeutu modernu produz, por casu, poemes a niveles lliterarios altos y de (al contrariu de la tradición) conteníu vanguardista, hai tamién enfoques a drames modernos. Esti postreru ye'l sector principal del que se fai la representación escénica, que la competición de *Mundartwettbewerb Dannstadter Höhe* ufierta dende'l cambéu de mileniu.

La lliteratura en dialeutu apaeció como poesía popular y colos xéneros principales de poema, sainete y narración oral. El dialeutu tien llagunes de producción lliteraria en dellos tramos de la historia por cuenta de periodos complicaos nel Palatináu. Hubo intentos de crear formes de prosa llargues en *pfälzisch*, como por casu noveles, magar inda naide llogró un resultáu notable nesta xera. Predominen les antoloxíes de conteníu pensatible y/o humorísticu.

Franz de Kobell (1803-1882), nacíu en Múnich, yera d'una familia de pintores de Mannheim. Kobell foi un poeta del *pfälzisch*, qu'atopaba problemes al escribir nel so dialeutu:

: *Wer kann 'n liewe Glockeklang*
: *so schreiwe, wie er klingt.*
: *Un wer kann schreiwe mit de Schrift,*
: *wie schee y Amsel singt?*
: *Des kann mit aller Müh kee Mensch,*
: *denk nor y bißche nooch.*
: *Un wie mit Glock un Vochelsang*
: *is 's mit de Pälzer Sprooch.*

La obra más conocida de la lliteratura en *pfälzisch* ye de Paul Münchs (1879-1951) "Die Pälzisch Weltgeschicht" (1909). Tien un estilu de llírica humorística y epopeya en versu. La representación absolutamente autoirónica de los habitantes del Palatináu como corona de la creación y el Palatináu como centru del mundu marca l'estilu y la temática la obra. Ente los autores contemporáneos qu'utilicen el dialeutu tamién figuren escritores como por casu Arno Reinfrank, nacíu en Mannheim (1934-2001), Michael Bauer y Albert H. Keil (dambos nacíos en 1947) según Bruno Hain (1954). Esti círculu d'escritores afitóse como oxetivu'l fomentar la lliteratura en *pfälzisch* nel so espaciu llingüísticu.

Tamién s'editaron exemplares en *pfälzisch* de llibros internacionales como por casu Astérix el galu o El Principín.

### Llibros
* Rudolf Post: *Pfälzisch. Einführung in eine Sprachlandschaft*. 2., aktualisierte und erweiterte Auflage. Pfälzische Verlagsanstalt, Landau/Pfalz 1992, ISBN 3-87629-183-6
* *Pfälzisches Wörterbuch*. Begründet von Ernst Christmann, fortgeführt von Julius Krämer, bearbeitet von Rudolf Post, 6 Bände und 1 Beiheft. Franz Steiner Verlag, Wiesbaden/Stuttgart 1965–1998, ISBN 3-515-02928-1
* Rudolf Post: *Kleines Pfälzisches Wörterbuch*. Verlag Edition Tintenfaß, Neckarsteinach 2000, ISBN 3-937467-05-X
* Michael Konrad: *Saach blooß. Geheimnisse des Pfälzischen*. Rheinpfalz Verlag, Ludwigshafen 2006, ISBN 3-937752-02-1

## Traducciones

### Espresiones

### Topónimos

### Oxetos

### Oficios

### Comida

### Animales

### Bañu

### Otros

## Referencies

## Enllaces esternos

*  
*Diccionariu de ''pfälzisch''