open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lliberalismu

El **lliberalismu** ye una corriente de pensamientu filosóficu, social, económicu y d'aición política, que pon enfotu nes llibertaes civiles y nel máximu llímite al poder coactivu de los gobiernos sobro les persones. 

Encamienta principalmente por:
*El desendolcu de les llibertaes individuales y, a partir d'estes, el progresu de la sociedá.
*L'afitamientu d'un Estáu de derechu, nel que toles persones, inclusive aquellos que formen parte del Gobiernu, tean somorguiaos al mesmu marcu mínimu de lleis. 

## Lliberales
:Nota: La siguiente llista pue dar llugar a desemeyaos paeceres. Fai usu de la páxina de discusión

## Referencies
Gran Premiu d'España de 2006

El **[[Gran Premiu d'España]]** de la Temporada 2006 de Fórmula 1 disputóse ente'l 12 y el 14 de mayu de 2006, nel Circuitu de Cataluña, siendo la sesta carrera de la temporada.

## Resultaos clasificatorios

### Notes
*  Jacques Villeneuve partió dende'l 22du llugar na parrilla tres ser penalizáu con 10 posiciones de retrasu por camudar de motor. El so impulsor fuera dañáu demientres yera treslladáu a Barcelona.

## Resultaos de la carrera

### Notes

# Vuelta rápida: Felipe Massa 1:16.648 na vuelta 42.
# Líderes: Fernando Alonso 1-17, 24-40, 47-66 (54); Michael Schumacher 19-23, 41-46 (11); Giancarlo Fisichella 18 (18).

## Referencies

## Enllaces esternos
Gran Premiu d'Australia de 2006

El **[[Gran Premiu d'Australia]]** de la Temporada 2006 de Fórmula 1 foi disputáu'l 2 d'abril de 2006, nel Circuitu Albert Park, siendo la tercer carrera de la temporada. La carrera foi peraccidentada u hebo que sacar cuatro veces el Safety car

## Resultaos clasificatorios

*Nota: Jacques Villeneuve camudó de motor tres les práutiques del vienres, polo que se-y aplicó una penalización de 10 llugares de retrasu na parrilla de salida; por esta razón, salió dende la 19ª posición.

## Resultados de la Carrera

* Nota: * Scott Speed finó la carrera nel octavu llugar, pero foi penalizáu cola adición de 25 segundos al so tiempu de final debíu a la falta d'atención a les banderes marielles.

## Notes
* La distancia total de la carrera foi amenorgada de 58 vueltes a 57, por mor de que se fizo una vuelta previa extra.
* Vuelta rápida: Kimi Räikkönen: 1:26.045. 
* Líderes de vuelta: Jenson Button 1–3 (3); Fernando Alonso 4–19, 23–57 (51); Kimi Räikkönen 20 (1); Mark Webber 21–22 (2).

## Referencies

## Enllaces esternos
Gran Premiu de Malasia de 2006

El **[[Gran Premiu de Malasia]] de [[Temporada 2006 de Fórmula 1]]** foi disputáu'l 19 de marzu del 2006, nel Circuitu Internacional de Sepang, siendo la segunda carrera de la temporada.

En forma previa a la carrera, David Coulthard, Felipe Massa, Michael Schumacher, Rubens Barrichello y Ralf Schumacher viéronse obligaos a camudar el motor qu'emplegaren nel GP de Bahrain, polo que la so posición na parrilla foi retrasada 10 llugares tres la sesión clasificatoria.

La carrera foi ganada práuticamente de punta a punta pol pilotu de Renault Giancarlo Fisichella, quien surdió dende la primer posición na parrilla y obtuvo d'esta miente la tercer victoria de la so carrera. Fernando Alonso llogró'l segundu llugar, dándo-y d'esta forma a Renault el primer 1-2 de la so historia como constructor, mientres que'l podio foi completáu por Jenson Button.

## Resultaos clasificatorios

## Resultaos de la Carrera

## Notes
* Vuelta rápida: Fernando Alonso: 1:34.803 
* Líderes de vuelta: Giancarlo Fisichella 1–17, 26–37, 43–56 (43); Jenson Button 18 (1); Fernando Alonso 19–25, 38–42 (12). 

## Referencies

## Enllaces esternos
Puertu de Marabiu

El **Puertu** (o *Puortu*) **de Marabiu** alcuéntrase ente los conceyos de Tameza, Teberga y Proaza, toos ellos n'Asturies. Trátase d'una estensa ería cárstica qu'abargana 1.225 hectaries y que poseye un sistema hidroxeolóxicu de gran valir con foyones y gollones arreyaos. Figuren trés cuenyes especialmente:* El Sumidoiru del Fondadal* (156 metros), la *Cueva del Vistulaz* (3.000 metros) o'l sistema *Vegallonga* (5.900 metros). Munchos d'estos gollones derrúbiense por mor de les numberoses ñores qu'esisten na ería formando pequeñes llagunes como la de *Barrera*, la de *Vega Castru*, la de *Foslayegua* o la de *La Tambaisna*.

La flora compónse por pastizales y matos con dalgunos xardones y texos. Ente la fauna de xeitu mui ocasional el bardión, abellugos d'esperteyos de cabuerna, de ferradura, pequeñu de ferradura y mediterraneu de ferradura. Ente les aves figuren la llastrina, el ruxu, l'águila real, la zapiquera y la utra. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Talibán

**El movimientu talibán** ye de calter nacionalista musulmán y son sunnites. Gobernó Afganistán ente 1996 y 2001, cola reconocencia diplomática de namái que tres países: Emiratos Árabes Xuníos, Paquistán y Arabia Saudita. La xente de más renome d'ente ellos, amás del *mullah* Mohammad Omar líder del movimientu, yeren cenciellos mulás d'aldea (eruditos relixosos islámicos amenorgaos). El movimientu talibán taba formáu por Pashtunes d'Afganistán y la provincia de la llende del noroeste del Paquistán.

Depués de la cayida de la prosoviética República Democrática d'Afganistán nel añu 1992, Afganistán entamó una guerra civil ente los señores de la guerra. Los talibán d'aquella paeció una fuercia que yera quien a trayer orde al país. De la que xubieron al poder truxeron meyores económiques, al esapaecer los pagos que los comerciantes teníen de facer a los señores de la guerra, ventaxes polítiques al amenorgar les lluches ente facciones y estabilidá relativa al facer normes delantre una sociedá caótica. Tres d'esi tiempu nel que paecía ameyorar el país, munchos de los observadores internacionales quitáron-yos el so sofitu.

Tres de la cayida de les Torres Ximielgues nos Estaos Xuníos, atacaron Afganistán y los talibán cayeron.
Khost

**Khost** (pashtu: خوست) ye una provincia d'Afganistán, asitiada nel sureste'l país. La so capital tien el mesmu nome, Khost. La so superficie ye de 4.152 km². Cunta con 546.000 habitantes (2007/2008).

## Referencies

## Enllaces esternos
Gran Premiu de San Marín de 2006

El **[[Gran Premiu de San Marín]]** de la Temporada 2006 de Fórmula 1 foi disputáu'l 23 d'abril de 2006, nel Circuitu d'Imola o Circuitu "Enzo e Dino Ferrari", siendo la cuarta carrera de la temporada. Lo más rescampláu de la carrera foi'l terrible baltu de Christijan Albers na primer vuelta y el duelu Michael Schumacher con Fernando Alonso con victoria pal alemán.

## Resultaos clasificatorios

## Resultaos de la carrera

### Notes

# Vuelta rápida: Fernando Alonso: 1:24.569.
# Líderes: Michael Schumacher 1–20, 26–42, 45–62 (55); Fernando Alonso 21–25 (5); Juan Pablo Montoya 43-44 (2).

## Referencies

## Enllaces esternos
Gran Premiu d'Europa de 2006

El **[[Gran Premiu d'Europa]]** de la Temporada 2006 de Fórmula 1 foi disputáu'l 7 de mayu de 2006, nel circuitu de Nürburgring, siendo la quinta carrera de la temporada.

## Resultaos clasificatorios

### Notes
*  Les 3 vueltes más rápides de Jacques Villeneuve na tercera sesión clasificatoria foren anulaes por torgar el pasu a Giancarlo Fisichella. Darréu d'ello, Villeneuve partió nel 9ᵘ llugar de la parriella.
* &dagger; Tanto Mark Webber como Nico Rosberg camudaron el motor, polo que perdieron 10 llugares na parriella, na salida del domingu. Darréu d'ello, salieron nel 19ᵘ y 20ᵘ puestu respeutivamente.

## Resultaos de la carrera

### Notes

# Vuelta rápida: Michael Schumacher: 1:32.099
# Líderes: Fernando Alonso 1&ndash;16, 24&ndash;37; Michael Schumacher 17&ndash;18, 38&ndash;41, 45&ndash;60; Kimi Räikkönen 19&ndash;23, 42&ndash;44.

## Referencies

## Enllaces esternos
Khost (ciudá)

**Khost** (pashtu: خوست) ye una ciudá d'Afganistán y capital de la provincia del mesmu nome, Khost. Ta asitiada nel sureste'l país y cunta con 101.722 habitantes (2007).

## Referencies

## Enllaces esternos
Kunar

**Kunar** (del persa: كونار) ye una de les provincies d'Afganistán, asitiada nel nordeste del país y na frontera con Paquistán. La so capital ye Asadabad.

## Distritos
* Asadabad
* Marawara
* Bar Kunar
* Dangam
* Nari
* Ghaziabad
* Shaygal Wa Shiltan
* Wata Pur
* Chapa Dara
* Dara-I-Pech
* Narang
* Chawkay
* Nurgal
* Khas Kunar
* Sirkanay

## Referencies

## Enllaces esternos
Asadabad

**Asadabad** ye una ciudá d'Afganistán, capital de la provincia de Kunar, asitiada cerca'l ríu Kunar.

Asadabad foi l'escenariu de numberosos incidentes desque la Guerra de 2001 empezó. Les fuerces estauxunidenses afitaron ellí un equipu de reconstrucción provincial en febreru del 2004.

Asadabad ye una de les poques ciudaes afganistanes onde entá operen los talibán.

Por cuenta de la so proximidá cola frontera de Paquistán, Asadabad axusta con gran cantidá de mercancíes destinaes a otros llugares. El pasu *Mara-Wara* que s'estiende pol nordés d'Asadabad, ye un de los principales llugares d'encruz de la rexón, con fuerces militares de cada país curiando los sos respeutivos intereses.

Los residentes del distritu nun se consideren a sigo mesmos afganistanos o paquistaníes, considérense como pashtunes primero de too, inclusive clamen que conformen el so propiu país, *Pashtunistán*. El pashtu ye'l dialeutu llocal de dambos llaos de la frontera.

## Referencies

## Enllaces esternos
* http://www.bbc.co.uk/spanish/especiales/afganistan_galeria/7.shtml
Tamerlán

**Tamerlán** (del persa *Timür-i lang*), *Tamorlán*, *Timur Lang*, *Timur Lenk* o cenciellamente *Timur* el Coxu (más correutamente, **Temür**, el so nome turcu d'acordies cola grafía moderna). Foi un conquistador, líder militar y políticu turco-mongol, el caberu de los grandes conquistadores nómades del Asia Central. Dáse-y por nacíu en Kesh, Transoxana, Asia Central, el 10 d'abril de 1336 (25 Ša'bān, 736) magar que data y llugar son cuasi de xuru inventaos y la so nacencia tuvo de ser ente finales de la década de 1320 y entamos de la de 1330. Morrió n'Otrar, cuando s'empobinaba a conquistar China, na tardiada del 17 de febreru de 1405 (17 Ša'bān, 807).

Esti noble musulmán d'orixe turcu conquistó descomanaes estensiones d'Eurasia en poco más de dos décades. Ente 1382 y 1405 los sos grandes exércitos altravesaron dende Delhi a Moscú, dende la cordelera T'ian Shan del Asia Central hasta los Montes Tauros d'Anatolia, conquistando y reconquistando, afarando dalgunes ciudaes y perdonando a otres. La so fama espardióse per Europa, au demientres los sieglos foi una figura novelesca y de llercia, metanto que p'aquellos rellacionaos más direutamente na so trayeutoria, la so memoria siete sieglos dempués, entá sigue fresco, yá seya como afarador de ciudaes del Mediu Oriente o como'l caberu gran representante del poder nómada.

:Nota:*Les feches ente paréntesis correspuenden al calendariu musulmán.*

## Referencies
Josif Stalin

(en rusu: Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли, y en xeorxanu: **იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი** ,*Yoseb Bessarionis dze Dzhughashvili*; ), más conocíu como **Josif Stalin** (**Ио́сиф Ста́лин**) foi líder *de facto* de la Xunión Soviética dende metaes de los años 20 hasta la so muerte en 1953, y secretariu xeneral del Comité Central del Partíu Comunista de la Xunión Soviética (1922-1953), posición dende la que se convirtió nel máximu dirixente del partíu. 

Tamién tenía'l nomatu de *Koba* (nome d'un héroe popular de Xeorxa). Usó dellos nomatos: *David, Nijeradze, Chízhikov, Ivanóvich*, hasta adoptar el d*'Stalin*, qu'utilizó dempués de la Conferencia Bolxevique de Tammerfors (Finlandia). El nome *Stalin* remanez de la pallabra rusa *stal* (aceru) col mesmu sufixu posesivu personal *-in* qu'usó Lenin.

## Referencies

## Enllaces esternos
Nilu

El ríu **Nilu** (النيل n'árabe) ta allugáu nel nordeste d'África, naz en Burundi, nel ríu Kagera y dende la so principal fonte, el llagu Victoria n'África central, flui a traviés d'Uganda, Sudán y Exiptu, desembocando nel mar Mediterraneu ensamando un delta enanchu. El Nilu toma la so actual forma no cabero de la Era Terciaria, xunto cola formación del Mediterraneu. Ye'l segundu ríu más llargu del mundu, namái superáu pol ríu Amazones

## Etimoloxía de la pallabra Nilu
La pallabra *Nilu* (del árabe 'nīl) remanez de la pallabra griega *Neilos* (Νειλος), que significa «Valle del ríu». Na antigua llingua exipcia, el ríu yera nomáu *Iteru*, que significa «Gran ríu». En coptu, la pallabra *piaro* (Sahídicu) o *phiaro* (Boháiricu) significa «El ríu» (lliteralmente «La gran canal»), que vien del mesmu nome antiguu.

## Historia
El Nilu foi un elementu fundamental pal xorrecimientu de la civilización del Antiguu Exiptu. La mayor parte de la población y ciudaes alcontrábense nel valle del Nilu y el Delta. El Nilu foi vital pa la cultura exipciana dende la Edá de Piedra. El cambéu del clima, y la desertización, ensugaron les tierres de caza y pastoríu d'Exiptu pa ensamar el desiertu d'El Sáḥara, alrodiu del añu 8000 e.C.; entos, los habitantes asentáronse xunto al ríu Nilu, au desendolcaren una economía agrícola y una sociedá centralizada.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma paxtu

El **pashtu** (پښتو) ye una llingua falada polos pashtus qu'habiten n'Afganistán y nel oeste de Paquistán. Ye llingua oficial d'Afganistán xunto col dari. Los sos falantes tán ente los 40 y los 50 millones.

## Referencies

## Enllaces esternos
Origami

L'origami (折り紙) ye l'arte d'orixe xaponés del plegáu de papel, que tamién ye conocíu como *papiroflexa* o *facer paxarines de papel*.
 
## Orixe de la pallabra
L'orixe de la pallabra remanez de les voces xaponeses "oru" (plegar) y "kami" que designa al papel. Pero ésti nun fuera'l so únicu significáu, yá qu'a lo llargo los tiempos esti arte tevo camudamientos nel nome que lu defín. Nos primeros sieglos del so esistir, llamábase Kami pol significáu que designaba'l papel, qu'en realidá ye homónimo de la pallabra qu'usen pa los espirítus de los dioses.

Pasaron los sieglos y tomó'l nome d'"Orikata", que significa en xaponés "exercicios de dobláu". Nun foi hasta 1880 que se desendolcó la pallabra Origami de magar los raigaños "Oru" y "Kami", enriba mentaos. Unu de los centros importantes nel xéneru del origami foi España, onde asignaron el vocablu papiroflexia al arte xeométrico de facer plegaos pa figures en papel.

Siguiendo la filosofía oriental, l'origami aporta calma y paciencia al que lo prautica, rasgu común d'abondes terapies basaes nel exerciciu manual. Miguel de Unamuno, gran aficionáu a facer figures de papel, llamaba al origami Cocotoloxía, pola pallabra en francés Cocotte (Paxarina).

## Referencies

## Enllaces esternos
* Videu de demostración 
* Papyromania
Saladín

**Al-Nāsir Salāh ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb** (en túrciqu **Selahaddin Eyyubi**) (1138, Tikrit (Iraq) - 1193, Damascu), y ñetu de Nur al-Din, foi ún de los grandes gobernantes del mundu túrciqu islamicu siendo Sultán d'Exiptu, Siria, Palestina, asina como d'estayes d'Arabia, Yeme, Libia y Mesopotamia.

Defensor del Islam y particularmente de la ortodoxa relixosa representada pol sunnismu, xunió política y relixosamente l'Oriente Próximu, lluchando escontra los cristiano y desaniciando con doctrines allonxaes del cultu oficial representáu pol Califatu Abbasí. Ye particularmente conocíu por arranlla-yos Tierra Santa a los cruzaos, retornando Xerusalén a los musulmanes y finando col Reinu de Xerusalén. L'impautu d'esti asocedíu n'Occidente provocó una nueva cruzada (la tercera) liderada pol afamáu Ricardu I d'Inglaterra, que se convirtió en mítica.

## Referencies
The Corrs

**The Corrs** son un grupu musical irlandés compuestu por cuatro hermanos, conocíos por ésitos como *Runaway*, *Breathless*, *Radio*, *Forgiven Not Forgotten*, *Only When I Sleep* o *What Can I Do?*, colos que vendieron 50 millones d'exemplares prauticando un entemezu de soníos celtes y folk irlandés, con pop y rock. Nel 2015 anuncien el so regresu tres d'una pausa de 10 años na qu'Andrea y Sharon llevaron a cabu carreres en solitariu.

## Miembros del grupu
* **Jim Corr** (1964) *[[Guitarra|Guitarres]], teclaos*
* **Sharon Corr** (1970) *[[Violín]]*
* **Caroline Corr** (1973) *Bateríes, [[bodhran]], pianu*
* **Andrea Corr** (1974) *Voz, tin wistle*

## Discografía
* 1995 Forgiven Not Forgotten
* 1996 Live
* 1997 Talk On Corners
* 1999 Unplugged
* 2000 In Blue
* 2001 The Best Of The Corrs
* 2002 Live In Dublin
* 2004 Borrowed Heaven
* 2005 Home
* 2006 Dreams: Ultimate Collection
* 2015 White Light 
* 2017 Jupiter Calling

## Referencies

## Enllaces esternos

* Páxina del grupu
Dari

El **dari** ye'l nome de la llingua persa n'Afganistán. Ye la llingua principal del país, falada pol 60% de la xente, más que nada nel norte y nel noroeste'l país, cuntando tamién cola capital del país, Kabul. Ye emplegada sobre too por tajikos, hazara y aimaq. La llingua sirve como mena comunicación ente los estremaos pueblos d'Afganistán.

## Referencies

## Enllaces esternos
Baluchi

El **baluchi** (nome llocal: بلوچی) ye una llingua del grupu iranín, de la familia indoeuropea. Fálase polos baluchis, pueblu qu'anguaño ta separtáu polos estaos d'Afganistán, Irán y Paquistán. Pa escribir el **baluchi** emplégase una versión del alfabetu árabe.

## Referencies

## Enllaces esternos
Declaración de los Derechos del Neñu

La **Declaración de los derechos del neñu** foi esbocexada por Eglantyne Jebb y adoutada pola International Save the Children Union, Xénova, el 23 de febreru en 1923 y sofitada pola Asamblea Xeneral de la Lliga de les Naciones el 26 de payares de 1924:

Per aciu d'esta declaración, denomada como *Declaración de Xénova*, homes y muyeres de toles naciones, reconocen que los neños son lo meyor que tien la humanidá, declaren y aceuten como deber de so, más llonxe de toa consideración de triba, nacionalidá o creu, que:

#Al neñu tienen de dase-y los medios afayaízos pal so desendolcu normal, material ya espiritual.
#El neñu famientu tien de ser alimentáu, el neñu amalicáu tien de ser curiáu, el maltratáu tien de ser protexíu, el neñu esplotáu tien de ser aidáu, y el neñu güérfanu y desdexáu tien de ser acoyíu.
#El neñu tien de ser el primeru en recibir socorru en casu de llaceria.
#El neñu tien de tener sofitu y proteición escontra toa mena d'esplotación.
#El neñu tien de ser concienciáu de que'l so facer tien de tratar empobinase al serviciu de los sos semeyantes.

El documentu orixinal, nos archivos de la ciudá de Xénova, tien la robla de dellos delegaos internacionales, ente ellos Eglantyne Jebb, Janusz Korczak, y Gustave Ador, ex-presidente de la Confederación Suiza.

## Referencies

*United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights
Harry S. Truman

**Harry S. Truman**  foi'l trixésimutercer presidente de los Estaos Xuníos. Vicepresidente eleutu en 1945 xunto a Franklin Delano Roosevelt, pasó a ser presidente a la muerte d'éste esi mesmu añu. Foi reelixíu pa un segundu mandatu hasta 1953.

La presidencia de Truman foi abundante n'asocedimientos históricos de toa mena (final de la Segunda Guerra Mundial, allanzamientu de les úniques armes nucleares arrebexaes col envís xenocida, entamu de la guerra fría, fundación de la Organización de les Naciones Xuníes (ONX), guerra de Corea). Truman foi un presidente enforma popular.

La política interna ta marcada por munchos intentos d'estender los derechos cívicos de les minoríes, n'especial de los negros, pa meyorar la proteición social y amenorgar los riesgos rellacionaos col paru, y por últimu pa enanchar los derechos sindicales. Pese a dalgunos ésitos en cada ún d'estes estayes, el Congresu, que tien una composición favoratible al presidente nel intre de la so eleición, votó n'escontra del conxuntu de propuestes ya inclusive votó lleis ente les que'l Presidente viose angariyáu a exercer el so drechu a vetu. La política social denomada "‘Fair deal' equitativu" que propunxo al entamu del so segundu mandatu nun tuvo el mesmu puxu que'l *New Deal* de Roosevelt y nun sería reelixíu.

Harry nun tenía segundu nome, namái una inicial ente'l nome y l'apellíu, vezu mui espardíu nos Estaos del Sur. Harry bromeó una vegada alrodiu de la so "S", diciendo que yera un compromisu ente los sos dos güelos (Anderson **S**hippe Truman y **S**olomon Young) 

## Referencies

## Enllaces esternos
Quesu

El **quesu** ye un alimentu sólidu ellaboráu a partir de la lleche cuayao de vaca, cabra, oveya, búfalu, camella ya otros mamíferos. El lleche cuáyase usando un cuayu. Les bacteries son les encargaes d'aceduficar el lleche, xugando un papel importante na definición del tastu nos más de los quesos. Dalgunos quesos tamién caltienen mofos o fungos microscópicos, tantu na superficie esterior como nel interior.

Hai centenares de variedaes de quesu. Los sos estremaos estilos y tastos son el resultáu del emplegu de les desemeyaes especies de bacteries y mofos, desemeyaes cantidaes de nata nel lleche, variaciones na xera de curiación, tratamientos nel procesu y según la triba de vaques, cabres, oveyes o mamíferu que s'usen, o entemezu de la lleche d'estes. Otros factores inclúin la dieta del ganáu y l'amestadura d'axente saborguizantes como yerbes, especies o afumáu. Que'l lleche tea o non pasteurizao tamién afeuta al tastu.

Pa cuayar dalgunos quesos améstase-y vinagre al lleche o zusmiu de llimón. Sicasí, nos más de los quesos, acedufíquense per aciu de les bacteries que tresformen los zucres de la lleche n'acedu llácticu, y dempués añédese-yos el cuayu. El cuayu ye una enzima que s'obtién davezu del estómadu del ganáu llactante, pero anguaño hai sustitutos microbiolóxicos algamaos nel llaboratoriu. 

La pallabra *quesu* remanez del llatín "*caseus*". Sicasí na dómina romana fízose famosu'l términu *formaticum* ente los lexonarios, de *caseus formatus*, que significa quesu moldeáu. Asina caltiénse entá en francés: "*fromage*", n'italianu: "*formaggio*" o en catalán: "*formatge*".

## Quesos d'Asturies
*Quesu de Cabrales
*Quesu d'Afuega'l Pitu
*Quesu d'Urriellu
*Quesu de Vidiagu
*Quesu de Piedra
*Quesu de los Beyos

## Referencies

## Enllaces esternos
Etnia aimaq

La etnia **aimaq**, amás de vivir n'Irán y Mongolia, alcuéntrase n'Afganistán. Alcuéntrase nes tierres altes del norte y noroeste'l país. N'Afganistán hai una población d'aimaqs d'ente 1 y 2 millones.

## Referencies

## Enllaces esternos
Etnia baluchi

Los **baluchi** (بلوچ en persa) son un grupu étnicu que se supón orixinariu de Siria, partes de Turquía y d'Asia Central. A lo llargo los sieglos, emigraron pa l'actual Baluchistán, que ta separtada ente Paquistán, Irán y Afganistán.

## Referencies

## Enllaces esternos
Etnia hazara

Los **hazara** (persa: هزاره) son un grupu étnicu de llingua persa que vive na rexón central d'Afganistán (a la que se refieren como *Hazarajat*) y el noroeste de Paquistán. Los hazara asítiense nel centru d'Afganistán arrodiados por diverses minoríes: los uzbecos al norte, los nuristaninos y los pashtus al este, los baluchis al sur, y los turcomanos al oeste. Los hazara son predominatemente musulmanes xiís y son el tercer grupu étnicu d'Afganistán, comprendiendo'l 9% de la población. Tamién pueden encontrase hazares en gran númberu nos estados vecinos d'Irán y Paquistán, principalmente como refuxaos, asina como na diáspora alredor del mundu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Etnia uzbeca

La etnia **uzbeca** cunta n'Afganistán con 2.700.000 d'habitantes. Son xente turco del centru Asia. La so llingua ye l'uzbecu. La so relixón de más puxu ye'l islam suní.

## Referencies

## Enllaces esternos
Franklin Delano Roosevelt

**Franklin Delano Roosevelt** ( Nueva York, 30 de xineru de 1882 – 12 d'abril de 1945), el trentenu segundu presidente de los Estaos Xuníos y únicu hasta anguaño na historia norteamericana n'estender el so mandatu a 3 llexislatures.

## Biografía
Yera primu del presidente Theodore Roosevel y estudió como él la carrera de drechu na Universidá de Harvard. Nún entamu alternaba l'actividá xurídica y la política aportando a ser senador demócrata, secretariu de Marina y gobernador de Nueva York. En 1921 foi afeutáu pola poliomelitis, enfermedá que nun-y torgó la carrera política.

La crisis económica de 1929 y el so apuestu por una nueva política, el (*New Deal*) (nuevu repartu), fízo-y ganar la confianza de la población d'Estaos Xuníos nes eleiciones de 1932 derrotando al candidatu republicanu Herbert C. Hoover, y convirtiéndose nel 32ᵘ Presidente de los Estaos Xuníos d'América pol **Partíu Demócrata**. Tres superar la crisis económica potenció la política esterior lluchando por algamar la primacía mundial d'Estaos Xuníos, afitando rellaciones diplomátiques cola Xunión Soviética en 1933. Como retruque a l'amenaza de la Alemaña de Hitler, punxo en marcha una riestra de midides (rearme, economía de guerra, alliniación coles potencies democrátiques) que tresnaron al so país pa un dable enfrentamientu armáu, asina como foi tres del arrebexu xaponés a la base militar de Pearl Harbour nel Pacíficu nel añu 1941. 

Partidariu de la vía diplomática y de caltener contautos personales colos políticos aliaos, entrevistóse en delles ocasiones, por separtao y conxuntamente, con W. Churchill y Y. Stalin p'algamar alcuerdos al finar la II Guerra Mundial. Nesta llinia y d'acordies al so deséu de llograr un atalantamientu pacíficu ente los distintos países, encamentó la creación d'una Organización de les Naciones Xuníes (ONX). Na so xera política, arriendes, hai de solliñar un importante papel de la so esposa Eleanor.

Magar que sabía del proyeutu Manhattan sobro'l desendolcu de la bomba atómica, nun algamó a alministrar el so usu.

L'avanzáu cáncer cerebral que padecía pudo más que la fuercia y enfotu del políticu morriendo na so residencia de *Warm Springs*, *Georgia*, el 12 d'abril de 1945, a les puertes de la fin del conflictu ensin ver finar la Segunda Guerra Mundial y ensin algamar alcuerdu col ca vegada más poderosu Stalin. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Etnia turcomana

La **etnia turcomana** son xente turco alcontraos nun entamu nel Asia central, nel Turkmenistán, Afganistán y nel nordeste d'Irán. La so llingua ye'l turcomanu. Nel Afganistán viven 932.000 habitantes (2006).

## Referencies

## Enllaces esternos
George Washington

**George Washington**  foi un militar, políticu y padre fundador qu'exerció de primer presidente d'Estaos Xuníos ente 1789 y 1797.

## Biografía
Foi'l Comandante en Xefe de les fuercies d'Estaos Xuníos na Guerra de la Independencia de los Estaos Xuníos (1775–1783), y postreramente convirtióse nel primer Presidente de los Estaos Xuníos, cargu qu'ocupó dende 1789 hasta 1797. Darréu de la so importante participación na fundación de los Estaos Xuníos, Washington ye conocíu como "Padre de la nación americana". 

Washington entamó a algamar sonadía, liderando les tropes de Virxinia (Estaos Xuníos) pa sofitar al Imperiu Británicu demientres la Guerra Franco-Indíxena (1754–1763), una resma qu'él aidó a entamar ensin conocencia. Dempués de liderar la victoria d'Estaos Xuníos na Guerra de revolución, refugó de los sos poderes militares y tornó a la vida civil, fechu que-y traxo entá más renome. En 1787, presidió la Convención de Filadelfia qu'esbocexó la Constitución de los Estaos Xuníos d'América y en 1789, foi elixíu de miente unánime como'l Presidente de los Estaos Xuníos. Los sos dos periodos d'alministración afitaron munches polítiques y vezos qu'esisten anguaño. Enantes del acabamientu del so periodu de gobiernu, Washington retiróse de nuevo a la vida civil, afitando un importante precedente de cambéu de gobiernu pacíficu que sirvió d'exemplu non namái nos Estaos Xuníos sinón tamién n'otres futures repúbliques.

## Referencies

## Enllaces esternos
Guillermu II d'Alemaña

**Guillermu II** (**Wilhelm II** n'alemán), ***Friedrich Wilhelm Viktor Albrecht von Hohenzollern*** (27 de xineru de 1859 – † 4 de xunu de 1941) foi'l caberu emperador alemán (*[[Káiser]]*) y el caberu rei (*König*) de Prusia. Gobernó ente 1888 y 1918. Fíu de Federicu III y de la princesa Victoria de Gran Bretaña, foi proclamáu emperador, tres el curtiu reináu de so padre. 

## Familia
El 27 de febreru de 1881, Guillermu II, daquella Príncipe de Prusia, casóse cola princesa Augusta Victoria de Holstein-Sonderburg-Augustenburg (1858-1921), cola que tuvo siete fíos:

* Wilhelm, príncipe heriede d'Alemaña y Prusia (1882-1951). 
* Eitel Friederich (1883-1942). 
* Adalbert (1884-1948). 
* August Wilhelm (1887-1949). 
* Oskar (1888-1958). 
* Joachim (1890-1920). 
* Victoria Luisa, esposa del príncipe Ernestu Augustu de Hanover (1892-1980). 

Dempués de la muerte d'Augusta Victoria, Guillermu II casóse de nuevu cola princesa Herminia von Schoenaich el 9 de payares de 1922. Nun tuvo descendencia nesti enllaz.

## Referencies

## Enllaces esternos
Etnia taxiquistanina

Los **tajikos** tienen un estáu soberanu, pero parte de la so población ta n'Afganistán. El so nome vien del turco-mongol y que quier dicir lliteralmente non-turcu. La so llingua n'Afganistán llámase dari. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Pararrayu

Un **pararrayu** o ye un tarecu fechu col envís d'atrayer un rayu y canalizar la descarga llétrica hacia la tierra, de mou que nun faiga estrozos en construcciones o daños a persones. Esti artiluxu foi inventáu en 1753 por Benjamin Franklin metantu facía una riestra d'esperimentos sobro la propiedá que tienen les puntes agudes, puestes en contautu cola tierra, de descargar los cuerpos lletrizaos allugaos metanes xunto a elles. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Etnia paxta

Los **paxtunes** (پښتون en paxtu, پختون en dari) carauterícense pola so llingua, pol so códigu d'honra relixoso preislámico y pola so práutica del islam. La so población nun tien un censu mui iguáu, pero ente Afganistán y Paquistán cúntase con más de 40.000.000 persones.

## Referencies

## Enllaces esternos
Vientu

El **vientu** ye un movimientu natural, xeneralmente horizontal de mases d'aire. 

Los desequillibrios térmicos entre unos llugares y otros prevoquen diferencies de Presión atmosférica, que son les que prevoquen los vientos. 

Asina, desencadénase un fluxu d'aire dende les presiones altes haza les baxes, con tendencia a siguir la direición del cambéu o gradiente de presión. Los gradientes fuertes de presión, que se representen nos mapes con isobares mui xuntes, dan llugar a vientos fuertes, metantu que ellí onde'l el cambéu de presión ye pequeñu, y polo tanto les isobares amuésense mui allonxaes ente elles, los vientos son febles. 

L'instrumentu pa midir la direición y velocidá del vientu tien el nome d'anemómetru.

## Menes de vientos
### Direición
Según la direición del vientu, n'Asturies tenemos:

* Foranu (o nortizu), vientu del norte (N).
* Nordés, vientu del Nordeste (NE).
* Escariu (o l'estazu), vientu del este (E). Si ye fuerte denómase escarión.
* Escuernacabres, vientu del sureste (SE).
* Arcia (o l'ábrigu), vientu del sur (S).
* al Xove, vientu del suroeste (SO).
* Caín (o gallegu), vientu del oeste (O).
* Calambrión, vientu del noroeste (NO).

### Fuercia
Dependiendo de la so fuercia, tenemos:
* l'otanu que ye abondo fuerte, o...
* l'oral que ye suave o sonce. 

### Temperatura
Tamién según la temperatura:
* el carbesu; cutu, fríu.
* l'albadíu; templáu.
* el soriu; calecíu.

### Continuidá
Cuando'l vientu tira a intervalos, dicimos que tiren rabaseres d'aire. Un refellón, ye una rabasera curtia o intensa d'aire.

## Referencies

## Enllaces esternos
Oral

L**'oral** ye un tipu de vientu local motiváu polos movimientos de mases d'aire debío al heteroxéneu calentamientu del relieve pol Sol. Esto da llugar a que se produzan movimientos verticales de les mases d'aire que provoquen vacíos y desequilibrios de presión. Col fin de restablecer estes inestabilidaes, nueves mases d'aire mover pa enllenar estos vacíos de baxa presión. Estrémense los siguientes tipos d'orales

***Orales marinos**. Alcontrar nes mariñes y prodúcense pol efeutu de les diferencies de calentamientu y enfriamientu qu'esperimenta la Tierra y les mases d'agua. Mientres el día la mayor temperatura de la tierra da llugar a ascendencies del aire calecíu que son rápido compensaes pola llegada d'aire frío procedente del mar o grandes llagos. Al anochecer hai un periodu d'aselu cuando les temperatures iguálense. Mientres la nueche'l mecanismu invertir al tar l'agua más caliente anque la velocidá del vientu suel ser menor por cuenta de que les diferencies nun son tan acusaes. Los monzones del suroeste d'Asia nun son más qu'un oral marino y terrestre a gran escala según la estación del añu. Los orales marinos esviaes pol efeutu Coriolis tienden a adquirir una direición práuticamente paralela a la mariña con vientos nidios y continuos d'ente 2 y 7 m/s.

***Orales de valle y de monte**. Similares a les anteriores producir pola diferencia de solazu y les diferencies de calentamientu del aire nes zones de cumes, cabeceres de los valles y fondos de los mesmos. Esto da llugar a que mientres el día produza una fuerte ascendencia sobre les fasteres espuestes al sol, según subsidencias na parte central del valle. A última hora del día asocede lo contrario, esto ye, dende les fasteres, que yá nun son calecíes pol sol, l'aire baxa por enfriamientu escontra'l fondu del valle llevantando l'aire entá templáu que se caltién nestos.

## Referencies

## Ver tamién
*Vientu anabático
*Vientu catabático
*Diatermancia

## Enllaces esternos
Mantega

La **mantega** ye una sustancia graso que se saca de la lleche al mazalo, (o del gochu).
La **mantega** ye la emulsión d'agua en grasa obtenía como resultáu de la debura, llaváu y amasáu de los conglomeraos de glóbulos grasos, que se formen pol batíu de la crema de lleche. Nun hai de trafulcar **mantega** con margarina, darréu qu'esta última tien aceites y grases vexetales hidroxenaes, arriendes de agua y lleche deburao, que se fai en sustitución de la mantega. 

Ye un alimentu muy graso, ricu en grases saturaes, colesterol y caloríes, polo que ye recomendable pa deportistes o persones que requieren un importante consumu enerxéticu. Arriendes nun ye un alimentu que tea reñíu con una dieta sano y equilibrao, y ye cenciellu de dixerir pesie al so conteníu graso.

## Historia
La mantega yera mui apreciada polos viquingos y celtas, razón pola que los romanos y los griegos considerábenla un productu bárbaru y nun la teníen na so dieta. Esto desplica el seru apaecimientu de la mesma, nes estayes mediterranees de países como España, o Italia, y nun se pue dicir que forme parte de la dieta mediterranea, que prefier l'usu d'aceite d'oliva.

## Menes
Esisten delles menes de mantega, pero puen solliñase dos:

* Mantega ácido: enantes de l'aceduficación de la crema
* Mantega duce: tres la aceduficación de la crema (ésta ye la tradicional).

Arriendes pue amestáse-y sal o non, teniendo mantega salao o duce según el casu (la salada caltiénse meyor, y ye normal alcontrala salada en países como por exemplu Francia). Y, por supuestu, pue ellaborase a partir de la lleche de muncho animales, siendo los más usaos n'occidente la mantega d'oveya, vaca o cabra (como curiosidá, nun ye dable sacar mantega de la lleche del camellu).

Nun ye difícil ellaborar mantega casero, pero sí enforma llaborioso. Una vegada separtada la crema de la lleche (deburar), hai de batila con una cuyar de maera d'arriba a abaxo, magar que tamién pue usase una batidora.

## Ver tamién
* Margarina

## Referencies

## Enllaces esternos
Sunita

Los **Sunites** (سنّة) ye'l númberu mayor nel islam, asina nel añu 2006 cuntaben col 84% del total los musulmanes. Acordies a ellos, l'entamu de la pallabra vien de *[[Suna]]*, que se refier a los preceptos afincaos nel sieglu VIII basaos nes enseñances de Mahoma y los cuatro califes ortodoxos.
Ábrigu

L**'ábrigu** (tamién conocíu como **arcia** o **arciu**) ye un vientu d'España procedente del suroeste, templáu, relativamente húmedu y portador d'agües. Considerar un vientu típicamente español, sobremanera na Pandu y Andalucía. Ye'l vientu de los temporales de seronda y primavera, que son la base de l'agricultura de secanu pos resulten el so principal recursu hídricu. L'ábrigu provién del Atlánticu, de la zona ente les Islles Canaries y les Azores.

L'orixe de la pallabra ábrigu ta na pallabra llatina *africus*, que yera'l nome col que d'antiguo identificaben al citáu vientu, procedente del sur, d'África; magar pudiera guardar rellación tamién cola voz *apricus* (abrigu); y ye que mientres los temporales del suroeste, les agües torguen los llabores del campu, polo qu'a los llabradores nun-yos queda más remediu que “tar al abrigu”, ponese a resguardu o a cubiertu.

Nel Guadalquivir, cuando una umbada ye intensa y con acusáu gradiente, el vientu del suroeste presenta calter racheado y denominar airada. Los vientos del suroeste dan notables precipitaciones en toles Ríes Baxes gallegues.

L'ábrigu ye un vientu que tien mala fama en tola rexón Cantábrica, yá que suel tar acomuñáu a catarros, cefalees y estaos depresivos. Amás suel traer consigo l'espardimientu de quemes pola so baxa mugor relativa del aire y l'ausencia de precipitaciones. Y ye que nesta zona la *surada*, como tamién se conoz, ye yá un vientu fuerte y seco motiváu pol llamáu efeutu Foehn.

Na mariña cántabra, l'ábrigu recibe nomes como *vientu sur*, *castellán* (procedente de Castiella y por tanto del sur), *campurriano* (procedente de la contorna cántabra de Campoo-Los Valles) o *aire de riba* (de La Montaña, la parte más alta de la comunidá). Si sopla demasiáu caliente referir a él como “abriguna”, ente que una *abrilada* sería'l periodu de dellos díes so esi réxime de vientos. 

Nel Principáu d'Asturies al **ábrigu** conózse-y tamién como'l **aire de les castañes** (*airín de les castañes* n'asturianu), yá que cuando sopla con violencia mientres la seronda provoca la cayida d'estos frutos.

## Ver tamién
* Vientu

## Referencies

## Enllaces esternos
Escuernacabres

El términu **escuernacabres** pue referise a:

* El nome del '''aire del sureste'''.
* '''Euonymus europaeus''' un arbustu de fueyes caduques o árbol perqueñu de la familia Celastraceae.
Caín

El términu **Caín**, pue referise a:

* Caín, pueblu de la provincia de Lleón.
* Caín, personaxe bíblicu, el mayor de los fíos d'Adán y Eva, y el primer home nacíu en creación, d'acordies col Xénesis.
* Caín, mena de vientu.

## Referencies
La Veiga (Soutu los Infantes)

**La Veiga** (conozse tamién como La Veiga de Soutu los Infantes y Veiga de Castañéu) ye un llugar de la parroquia de Soutu los Infantes nel conceyu de Salas. Tien una población de . Alcuéntrase a la vera de l'AS-15 y del ríu Narcea, ente los pueblos de Barzana de Castañéu y Soutu los Infantes, a 5 km de la capital del conceyu. Hasta los años 1960 esti llugar pertenecía a la parroquia de Castañéu de Miranda.

## Referencies

## Enllaces esternos
Calambrión

El términu **Calambrión** pue referise a:

* Calambrión, vientu del Noroeste.
* Calambrión; Raxón, momentu de mayor fuercia del Sol.

## Referencies
Llagu Ercina

El **llagu Ercina** allúgase averáu al llagu Enol y xuntos formen el conxuntu conocíu como llagos d'Enol, n'Asturies.

Esti llagu ye de midíes menores que'l llagu Enol, y la so capacidá cúbica tamién ye más baxa. 

Les carauterístiques de semeyanza col llagu Enol tán venceyaes al so orixe (dambos tienen un orixe glaciar) y al güeyu, el so allugamientu xeográficu, ya que dambos llagos afáyense separtaos pela Porra del Enol mediando ente ellos una distancia inferior a cuarenta metros.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Llagu Ercina
Protón

En física, el **protón** (en griegu: *protón* significa *primeru*) ye una partícula subatómica con una carga llétrica d'una unidá fundamental positiva (+)(1,602 x 10–19 culombios) y una masa de 938,3 MeV/c2 (1,6726 × 10–27 kg) o, del mesmu mou, unes 1836 vegaes la masa d'un electrón. Esperimentalmente, adícase'l protón como estable, con un llímite inferior na so vida media d'unos 1035 años, magar que dalgunes teoríes predicen que'l protón pue desintegrase. El protón y el neutrón, en conxuntu, conócense como nucleones, darréu qu'ensamen el nucleu de los átomos.

El nucleu del isótopu más común del átomu d'hidróxenu (tamién l'átomu estable más cenciellu dable) ye un únicu protón. Los nucleos d'otros átomos tan ensamaos de nucleones xuníos pola fuercia nuclear fuerte. El númberu de protones nel nucleu determina les propiedaes químiques del átomu y qué elementu químicu ye.

Los protones tan clasificaos como bariones y compónense de dos quarks arriba y un quark abaxo, que tamién tan xuníos **pola fuercia nuclear fuerte** mediada por gluones. El equivalente en antimateria del protón ye l'Antiprotón, que tien la mesma magnitú de carga que'l protón pero de signu contrariu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Antiprotón

L**'antiprotón** ye l'antipartícula del protón. Conozse tamién como protón negativu. Estrémase del protón en que la so carga ye negativa y en que nun forma parte de los nucleos atómicos. L'antiprotón ye estable nel vacíu y nun se desintegra espontáneamente. Sicasí, cuando un antiprotón s'estrelda escontra un protón, dambes partícules tresfórmense en mesones, que tienen una vida media enforma curtia (ver (Radioactividá). La esistencia d'esta partícula elemental postulóse na década de 1930. L'antiprotón nun s'identificó hasta 1955, nel Laboratoriu de Radiación de la Universidá de California, por Emilio Segre y Owen Chamberlain, razón pola que-yos concedieren el Premiu Nobel de Física en 1959.

## Referencies

## Enllaces esternos
Culombiu

El **culombiu** o **coulomb** (símbolu *C*), ye la unidá derivada del SI pa la midida de la magnitú física **cantidá de lletricidá** (carga llétrica). Nomada asina n'honor de Charles-Augustin de Coulomb (1736 - 1806).

## Definición
Defínese como la cantidá de lletricidá tresportada en 1 segundu por una corriente de 1 amperiu d'intensidá. 
: 1 \ \mathrm{C} = 1 \ \mathrm{A} \cdot \mathrm{s}

Ye d'alrodiu 6.24×1018 vegaes la carga d'un electrón. 

Tamién pue definise en términos de capacidá y voltaxe, au un culombiu defínese como:

:1 \ \mathrm{C} = 1 \ \mathrm{F} \cdot \mathrm{V}

## Referencies
Herciu

L**'herciu** ye la unidá de frecuencia del sistema internacional d'unidaes. Remanez del apellíu del físicu alemán Heinrich Rudolf Hertz, que descubrió la propagación de les ondes lletromagnétiques. El so símbolu ye *Hz* (escritu ensin puntu, como tolos símbolos.)

Un herciu representa un ciclu por cada segundu, atalantando *ciclu* como la repetición d'un eventu. En física, el herciu aplícase a la midida de la cantidá de vegaes por segundu que se repite una onda (ya seya sonora o lletromagnética), magnitú denomada frecuencia y que ye, nesti sen, la inversa del periodu. Un herciu ye la frecuencia d'una partícula nún periodu de 1 segundu (Hz = s^{-1}):

 \nu ({\rm Hz}) = \frac{1}{T ({\rm s})}


## Múltiplos nel Sistema Internacional

## Referencies

## Enllaces esternos
Xuliu (unidá)

El **xuliu** o **joule** (**J**) ye la unidá del Sistema Internacional pa enerxía y trabayu. Defínese como'l trabayu fechu pola fuercia de 1 newton nun desplazamientu de 1 metru y toma'l so nome n'honor al físicu James Prescott Joule.

El **xuliu** tamién ye neto a 1 vatiu segundu, polo que llétricamente ye'l trabayu fechu por una diferencia de potencial de 1 voltiu y con una intensidá de 1 amperiu demientres un tiempu de 1 segundu.

Equivalencies:
* 1 vatiu-hora = 3.600 xulios.
* 1 xuliu = 0,24 caloríes (nun trafulcar con kcal).
* 1 caloría termoquímica (calth) = 4,184 J 
* 1 Tonelada equivalente de petroleu = 41.840.000.000 xulios = 11.622 quilovatiu hora.
* 1 Tonelada equivalente de carbón = 29.300.000.000 xulios = 8.138,9 quilovatiu hora.

De miente aproximao, un joule ye la cantidá d'enerxía necesaria pa llevantar un quilogramu a una altura de 10 cm de la superficie de la Tierra
## Referencies

## Ver tamién
* Oficina Internacional de Pesos y Midíes
* IUPAC

## Enllaces esternos
* Tabla de conversión d'unidaes de la IUPAC en pdf 
* Conversión de xuliu n'otres unidaes
Intensidá

Denómase **intensidá** al grau de fuercia con que se manifiesta un axente natural, una magnitú física, una cualidá, una espresión, etc. Darréu desto, hai delles menes d'intensida, ente elles: 

*La **[[intensidá de corriente llétrica|intensidá de corriente]] llétrica** ye la magnitú física qu'espresa la cantidá de lletricidá qu'altraviesa un conductor na unidá de tiempu.

*La **[[Intensidá de la gravedá]]** o **Intensidá de campu gravitatoriu**; ye l'aceleración que sofriría un oxetu en caída llibre sobro otru.

*La **[[intensidá de soníu]]** ye la magnitú física qu'espresa la mayor o menor amplitú de les ondes sonores. 

*La **[[intensidá lluminosa]]** ye la magnitú física qu'espresa el fluxu lluminosu allanzáu por una fonte puntual nuna direición determinao, por unidá d'ángulu sólidu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Foria

La **foria** (o *cirria*) nun ye una enfermedá sinón el síntoma d'otru trestornu. La so principal carauterística ye la evacuación pel cursu repetíes vegaes d'escrementos de mena líquido, lo que prevoca una baxa absorción de líquidos y nutrientes, pudiendo tar acompangada de dolor, calentura, basquiaes (voltures), vómitu, debilidá o perda de fame. D'acordies coles cifres de la Organización Mundial de la Salú, la **foria** ye una de les principales causes de muerte nos países del Tercer Mundu

La definición médica de la foria ye l'aumentu de la cantidá de feces a más de 200 g / 24 h. El paciente siéntelo como un amenorgamientu na durez de les feces que prevoca urxencia o encomodu abdominal.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Tu Otro Médico: La diarrea 
* La diarrea estival en los niños
Intensidá de corriente llétrica

Denómase **intensidá de corriente llétrica** a la carga llétrica que pasa a traviés d'una seición del conductor na unidá de tiempu. Nel sistema internacional d'unidaes esprésase en C·s-1 (culombios/segundu), unidá denomada amperiu.

Si la intensidá ye constante nel tiempu, dizse que la corriente ye continua; nel casu contrariu denómase **variable**. Si nun se produz atroxamientu nin amenorgamientu de carga en dengún puntu del conductor, la corriente ye estacionaria.

Mídese con un galvanómetru que, calibráu n'amperios, denómase amperímetru y nel circuitu, allúgase en serie col conductor que-y queremos midir la intensidá.

El valor **i** de la intensidá instantáneo será:

:i = \frac{dq}{dt}

Si la intensidad se caltién constante, nesi casu denótase **I**, utilizando incrementos finitos de tiempu pue definise como:

:I = \frac{\Delta q}{\Delta t}

Si la intensidá ye variable la fórmula anterior da'l valor mediu de la intensidá nel intervalu de tiempu consideráu.

Según la Llei d'Ohm, la intensidá de la corriente ye igual al voltaxe dividíu pola resistencia qu'oponen los cuerpos:
:
I = \frac{V}{R}


Faciendo referencia a la potencia, la intensidá equival a la raíz cuadrada de la potencia dividía pola resistencia. Nun circuitu que caltenga dellos xeneradores y receutores, la **intensidá** ye neto a:

I= \frac{\Sigma\ \mathcal{E} - \Sigma\ \mathcal{E}'}{\Sigma\ R + \Sigma\ r + \Sigma\ r'} 

au Σε ye'l sumatoriu de les fuercies lletromotrices del circuitu, Σε' ye la suma de toles fuercies escontralletromotrices, ΣR ye la resistencia equivalente del circuitu, Σr ye la suma de les resistencies internes de los xeneradores y Σr' ye'l sumatoriu de les resistencies internes de los receutores.

## Ver tamién
*Corriente llétrica
*Llei d'Ohm

## Referencies

## Enllaces esternos
Enerxía (dixebra)

El términu **enerxía** tien delles aceiciones y definiciones rellacionaes cola idea d'una capacidá pa facer, tresformar, poner en movimientu.

*En física, *enerxía* defínese como la capacidá pa facer un trabayu.
*En teunoloxía y economía, *[[enerxía (teunoloxía)|enerxía]]* refierse a un recursu natural y la teunoloxía asociada pa esplotalu y facer un usu industrial o económicu del mesmu.

## Tipos de xeneración d'enerxía llétrica
* **Fontes d'enerxía renovables**:
** Enerxía eólico
** Enerxía xeotérmico
** Enerxía hidráulico
** Enerxía mareomotriz
** Enerxía solar
** Biomasa
** Gradiente térmicu oceánicu
** Enerxía azul
* Fontes d'enerxía non anovables:
** Enerxía nuclear
** Carbón
** Gas natural
** Petroleu