Che Guevara

**Ernesto Guevara** , conocíu como **Che Guevara**, foi un médicu, políticu y guerrilleru revolucionariu.

Nació'l 14 de xunu de 1928 en Rosario (Arxentina) y morrió tres ser capturáu y executáu pol Exércitu bolivianu en La Higuera'l 9 d'ochobre de 1967.

Depués de la so desapaición física, la so figura tien percorrío'l mundu enteru convirtiéndose nun iconu representáu pola famosa pintura de Jim Fitzpatrick sobre la foto d'Alberto Korda.

## Nacencia ya infancia
El so pá y la su má alternaben ente Buenos Aires, onde vivíen, y Misiones, onde so pá Ernesto Guevara Lynch tenía un yerbatal. Alcontrábense nesta última provincia cuando Celia de la Serna, so má, taba embaranzada d'Ernesto. Decidieron entós volver a Buenos Aires pal nacimientu, emplegando pa ello les llinies navieres que surcaben el ríu Paraná. Por embargu, la inminencia'l partu ubligó a los Guevara Lynch a posase na ciudá de Rosario, onde a la fin nació Ernesto. So pá y so ma instaláronse entós temporalmente nun apartamentu asitiáu na cai Entre Ríos 480 hasta que pudieron tornar pa Buenos Aires.

Dende los dos años y demientres tola so vida, Ernesto careció d'asma. Como consecuencia, la so familia mudóse a Alta Gracia (Córdoba), aú —magar qu'esfrutó d'un clima más secu— la so salú nun ameyoró. Poro, parte de la so educación primaria realizóla en casa, baxo la tutoría de so ma, Celia de la Serna. Entamó a lleer davezu les obres de Marx, Engels y Freud, que taben disponibles na biblioteca de so pá.

Yera'l mayor de cinco hermanos (Roberto, Celia, Ana María y Juan Martín) nacíos nuna familia hispano-irlandesa de clas media, con antepasaos pertenecientes a l'aristocracia y l'alta sociedá arxentina.

Asistió a la escuela secundaria (1941) nel Colexu Nacional Dean Funes (Córdoba), onde destacó en lliteratura y deportes. Nesi intre, el so pensamientu foi influyíu pola presencia de refuxaos de la Guerra Civil Española y pola llarga serie de crisis polítiques poles que pasó Arxentina y qu'acabaron nel gobiernu de Juan Domingo Perón, al que los Guevara de la Serna s'opunxeron.

En 1944 treslladóse a Buenos Aires y entamó los sos estudios de medicina na Universidá d'esa capital.

## Mocedá y los sos viaxes per América del Sur
Esos asocedíos ya influyencies producieron nel xoven Guevara un refugu a la democracia parllamentaria y partidista, al exércitu, al capitalismu y, sobremanera, al imperialismu. Anque so pá, y notablemente so ma, foron activistes antiperonistes, él nun participó en movimientos revolucionarios estudiantiles y amosó pocu interés na política na Universidá de Buenos Aires (1947), onde estudió Medicina.

A fines de 1947 tornó col pá y cola má a Rosario. Al entamu de 1948 ingresó na Facultá de Medicina de la Universidá Nacional del Litoral (dende 1968 Universidá Nacional de Rosario), primero col envís d'entender les sos propies malures y llueu interesáu na llepra. Estudió cuatro años intermitentes (la carrera duraba como mínimu cinco años).

En 1949 realizó un primer viaxe, esplorando'l norte de l'Arxentina nuna bicicleta con motor. Por vez primera entra en contautu colos probes y los pocos sobrevivientes de les tribus indíxenes. Tornó a Rosario y continuó los sos estudios.

En 1951, depués de facer dellos esámenes, realizó un viaxe muncho más llargu en moto (nel que se basa la película *[[Diarios de motocicleta]]*), acompañáu pol so collaciu Alberto Granado, col que visitó'l sur de l'Arxentina, Chile (ellí conoció a Salvador Allende, que 20 años depués sería presidente de Chile), Perú (onde trabayó delles selmanes nel hospital de llepra de San Pablo), Colombia (na dómina de La Violencia, onde lu arrestaron pero lliberáronlu al pocu tiempu), Venezuela y Miami, dende onde regresó a l'Arxentina. Nel so viaxe conoció la miseria que se vive en munchos países de Llatinoamérica.

N'agostu de 1952 tornó a casa de sos pas (agora en Buenos Aires). Acabó los sos estudios de medicina na Universidá Nacional de Buenos Aires. En seyes meses aprobó les 14 asignatures que-y faltaben, y el 11 d'abril de 1953 recibió'l títulu de médicu ciruxanu (con especialidá en dermatoloxía).

## De Bolivia a Méxicu
El 6 de xunetu de 1953 parte rumbu pa Venezuela, pero la situación qu'alcuentra en Bolivia y el so posterior contautu con exiliaos llatinoamericanos en Perú faelu cambiar d'idea.
De secute marchó pa La Paz (Bolivia), demientres la revolución nacionalista qu'él condergó por oportunista. Llueu viaxó a Guatemala, ganándo la vida escribiendo artículos de viaxes y arqueoloxía sobre les ruines mayes ya inques.

Demientres la presidencia izquierdista de Jacobo Arbenz en Guatemala —que, ente otres midíes de reforma social y económicu, desendolcó una reforma agraria—, Guevara refugó, pese a los sos ideales compartíos, xunise al Partíu del Trabayu Guatemalianu (comunista) como requisitu imprescindible pa poder obtener un trabayu de médicu. Ellí vivió con Hilda Gadea, una militante izquierdista exiliada peruana d'ascendencia indíxena, cola que casaría posteriormente al quedar embaranzada de la so primer fía Hilda Beatriz, y avanzó na so educación política. Hilda Gadea, que tenía munchos contautos políticos, presentó-y a Ñico López, ún de los compañeros de quien empobinaría más tarde la revolución cubana, Fidel Castro.
Foi entós cuando Ernesto entamó a ser conocíu como'l "Che", nomatu que-y dio Ñico.

La política reformista de Jacobo Arbenz y n'especial la reforma agraria qu'afectaría a tierres de la poderosa multinacional norteamericana United Fruit provocaría l'acosu de los Estaos Xuníos al gobiernu guatemalianu al qu'acusó falsamente de comunista, entamando aiciones diplomátiques y económiques pal bloquéu de la incipiente revolución y la so posterior neutralización. 

Col golpe d'estáu auspiciáu pola CIA en 1954, Ernesto Guevara incorporóse a la resistencia nes milicies populares surdíes pa la defensa del gobiernu llexítimu y democráticu; d'otra miente, los militares negáronse a entregar armes a la población civil y presionaron al presidente Arbenz pa qu'arrenunciare.

El nuevu gobiernu de Castillo Armas decretó la espulsión de Guevara y la CIA abrió un espediente al so nome que colos años convirtióse nel más voluminosu de l'axencia. El Che hebo exiliase na embaxada d'Arxentina. Dende ehí viaxó a Ciudá de Méxicu (setiembre de 1954), onde trabayó nel Hospital Xeneral. Hilda Gadea y Ñico López acompañaríenlu. Na capital mexicana conocería a Raúl y Fidel Castro, integrándose llueu nel Movimiento 26 de xunetu.

## Méxicu, el Granma y la guerra
Guevara unióse a otros siguidores de Fidel nun ranchu del Estáu de Jalisco, onde taben recibiendo un cursu de comandu y entrenamientu en guerra de guerrilla impartíu pol coronel Alberto Bayo.

El Che, como yá yera nomáu entós, convirtióse nel cabezaleru de la clas. Sicasí, los xuegos de guerra con municiones ya esplosivos atrayeron l'atención de la policía mexicana, siendo arrestaos p'averiguaciones y lliberaos en xunu de 1956. Marchen p'hacia Cuba y el 2 d'avientu d'esi añu, participa con otros 82 homes nel desembarcu del Granma.

* 25 de payares de 1956: embárcase nel Granma rumbu a la playa cubana de Colorados, xunto con otros 82 revolucionarios.

Guevara foi ún de los poco más de 12 sobrevivientes d'esta operación que llograron axuntáse'n **Sierra Maestra** (los restantes foron capturaos y na so mayoría asesinaos pol exércitu de la dictadura de Batista).

Na Sierra, participó primero como médicu, y llueu tamién como combatiente. Anque sufrió fuertes ataques d'asma, el Che aína rescampló como combatiente, pensador y cabezaleru, lo que-y sirvió pa ganar la confianza de Fidel Castro.

El Che siguió lluchando xunta Fidel hasta que foi nomáu comandante d'una nueva columna conformada por 75 homes, cola que, acompañáu posteriormente pol so amigu y compañeru Camilo Cienfuegos, llograría, tres delles batalles victorioses, lliberar la zona del "Homín" y establecer una base permanente, siendo amás impulsor de la construcción d'un hospital y de los incipientes medios de comunicación del **Exércitu Rebelde**: la emisora *Radio Rebelde* (entá en funcionamientu anguaño) y el periódicu, *El Cubano Libre*. Dende Sierra Maestra combatieron a les tropes de Batista.

A los pocos meses el Che parte nuna de les misiones y estratexes más importantes de la guerra revolucionaria. El comandante Guevara, esta vez al mandu de la columna 8, marcha hacia la provincia de Las Villas.

En namái cuatro meses, el Che y la so columna lleguen a la Sierra de Escambray y llogren tomar dafechu la rexón central de la islla. Ye entós cuando se prepara la ofensiva final: la Batalla de Santa Clara.

El Che dirixó una de les operaciones militares más esitoses d'esa guerra: la Batalla y Captura de Santa Clara. Dempués d'ella, faese clara la victoria de la Revolución Cubana, qu'oficialmente trunfa'l 1 de xineru de 1959, tres vencer a les fuercies del dictador cubanu Fulgencio Batista.

Por orde direuta de Fidel Castro, quien yera yá reconocíu dende l'entamu como'l Comandante en Xefe, les columnes del Che Guevara y Camilo Cienfuegos empobínense a L'Habana a ocupar los cuarteles de Columbia y La Cabaña. Camilo entra na capital el 2 de xineru y diríxese al Columbia; hores más tarde, el Che toma La Cabaña.

## Revolución, economía ya diplomacia
Demientres los primeros meses de 1959, foi xefe Militar de La Cabaña en L'Habana. Instálase cola so segunda muyer, la cubana Aleida March Torres, nuna vivienda nel barriu capitalín de Nuevo Vedado, na cai 47 y Tulipán, casa güei convertida en Muséu. Cola so segunda muyer tendrá cuatro fíos: Aleida (nomada Aliucha), Camilo, Celia y Ernesto. 

En xunetu de 1959 ye nomáu por Fidel Castro presidente del Bancu Nacional de Cuba, y posteriormente Ministru d'Industria, encargáu de la reestructuración de la economía cubana. Con esti cargu realizó abondos viaxes representando a Cuba en dellos foros, rescamplando les sos entrevistes colos líderes cimeros del movimientu de los Non Alliniaos, como Nasser (República Árabe Xunida), Jawaharlal Nehru (India), Tito (Yugoslavia), Haedo (Uruguái), Frondizi (Arxentina), Quadros (Brasil) y Ben Bella (Arxelia). Pronunció discursos énte l'Asamblea Xeneral de la ONX y nel Axuntamientu del Conseyu Económicu y Social de la OEA en Punta del Este, Uruguái. Establez rellaciones personales mui cercanes cola República Popular China y el so presidente Mao Zedong ansí como con Nikita Khruxchov, primer ministru de la Xunión de Repúbliques Socialistes Soviétiques (XRSS).

Como ministru d'Industria y encargáu de la Economía, la xestión de Guevara averó Cuba al Bloque del Este, roblando en febreru de 1960 un pautu de negocios cola XRSS intercambiando'l zucre cubano por petroleu soviético subsidiao, alcuerdu que se caltuvo demientres más de 30 años. El mesmu lliberó a la industria zucarera cubana de la dependencia del décimu del mercáu de EE.XX.

* En 1961 dirixó la llucha contra los exiliaos cubanos que, apoyaos pola CIA, desembarcaren na Bahía de Cochinos.

* El 3 d'ochobre de 1965, Fidel Castro fizo pública una carta del Che, dirixía a él, onde'l revolucionariu arxentín renunciaba a los sos cargos y funciones nel Gobiernu y tamién a la so nacionalidá cubana y al so país. "Creyo -dixo- que cumplí yá la parte del mio deber que me xunía a la Revolución Cubana y al so país". Y añadía: "otros pueblos del mundu reclamen los mios modestos esfuercios".

## Llegáu filosóficu
El Che creyía y escribió muncho sobre la creación del *home nuevu* como condición afayadiza pa una revolución. Parte del so pensamientu obsérvase na so frase: "l'home realmente aporta al so estáu de completa humanidá cuando produz ensin ser forciáu por necesidá física a vendese a sí mesmu como mercancía".

El Che tamién foi un pensador de teoría guerrillera, y creador del foquismu, una estratexa según la cuala se puen crear focos guerrilleros pa formar una verdadera fuercia combativa y una participación de les mases. Anque'l foquismu s'aplicó en dellos países de Latinoamerica, nun foi a aniciar una verdadera revolución que acabara estableciendo un réxime socialista.

Tamién escribió un llibru entituláu "La Guerra de Guerrilles", que ye un manual del guerrilleru aú s'esponen les táutiques y estratexes emplegaes na guerrilla cubana y que llueu sería aplicáu en Vietnam pa la derrota de les fuercies norteamericanes. 

En política'l Che foi un declaráu marxista, onde la mayoría de los sos testos políticos ciéntrense nuna fuerte critica al imperialismu, al que acusa de toles llaceries que viven los países del Tercer Mundu, y manifiesta que ye'l campesináu l'encargáu de construyir el socialismu en Llatinoamerica.

## Revolución n'África, Bolivia y muerte
A entamos de 1965, nun famosu cartafueyu lleíu públicamente per televisión pol propiu Fidel Castro n'ochobre de 1965, en Cuba, desapaeciendo de la vida pública per dellos meses. Viaxa en secretu a Praga, y dende ehí a dellos países africanos: Guinea, Angola y a la fin al República Democrática d'El Congu, onde empuñó les armes al llau de Laurent Kabila, hasta que los rebeldes congoleses abandonaron la llucha. Na seronda de 1965 los 120 voluntarios comandaos por él mesmu debieron retirase haza Tanzania.

Pa 1966 regresa a Cuba y parte rumbu a Bolivia, convencíu de que yera'l país sudamericanu que meyores condiciones ufría pa una revolución socialista, que llueu esperaba que s'espardiera per mediu guerrilles a tol continente americanu. Asina formó l'Exércitu de Lliberación Nacional de Bolivia, aniciando operaciones militares nes remotes sierres de los Andes, onde nun recibió nengún sofitu por parte del Partíu Comunista Bolivianu. Esti, según el so Secretariu Xeneral, Mario Monje, púnxo-y tres condiciones pa ello: que la guerrilla fuere dirixida pol propiu Monje, qu'había tomar contautu con otros grupos políticos del país, y qu'había eliminar "toa influyencia maoísta", a lo que Guevara retrucó que non. En "El diariu del Che en Bolivia", ye claro l'abandonu por parte de la Cuba de Fidel Castro, cuando Guevara escribe una y otra vez que "Manila nun respuende", siendo Manila'l códigu establecíu pa nomar al propiu Fidel.

Mentanto, el gobiernu de los Estaos Xuníos -que demientres la Guerra Fría implementó al traviés de la CIA métodos forciosos pa nun perder poder en Llatinoamérica, en vista de la influyencia de la revolución cubana y una supuesta espansión del comunismu que nun-y convendría pa los sos intereses nel hemisferiu-, fornió constante sofitu al gobiernu bolivianu, invirtiendo millones de dólares en reforzamientu bélicu del exércitu bolivianu y aiciones collaterales d'intelixencia y propaganda.

El 8 d'ochobre de 1967, el Che y 16 compañeros chocaron na Quebrada de Yuro con una compañía de soldaos rangers bolivianos entrenaos pol exércitu d'Estaos Xuníos. Dempués de trés hores de combate una ráfaga destrúi'l fusil M-1 del Che y provoca-y firíes lleves nuna pierna. Ayudáu por un guerrilleru bolivianu, el Che ye a algamar el firme de la quebrada, onde son ubicaos y capturaos por tres soldaos que diben a endolcar un morteru. Posteriormente otru guerrilleru peruanu será aprisionáu y cuatro perderán la so vida na engarradiella. El restu, dividíu en dos grupos, llogra francir el cercu. 

Treslladáu a La Higuera n'espera d'una decisión sobre la so persona, al día siguiente (9 d'ochobre) foi executáu, xunta los sos dos compañeros, na escuela primaria del pueblu por orde direuta del presidente bolivianu René Barrientos previa consulta a la embaxada norteamericana. Les sos caberes pallabres foron empobinaes al soldáu encargáu de fusilalu: “Apare drechu y apunte bien, va vusté matar un home”.

## Los sos restos

El sitiu nel que foi enterráu'l so calabre permaneció nel misteriu, hasta que'l 28 de xunu de 1997 se descubrieron los sos restos cerca de la población de Vallegrande. Depués de confirmada la identidá por mediu d'un esame d'ADN, xunta dalgunos de los sos compañeros de batalla enterraos na mesma fuexa común, foi repatriáu a Cuba'l 12 de xunetu, onde recibió tolos honores, siendo sepultáu en Santa Clara nel memorial que guarda los restos de la mayoría de los guerrilleros que-y acompañaron na so espedición.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Americas-fr.com (Biografía del Che Guevara).
* CheGuevara.com.ar (Revista social *Che Guevara*, ocho años de recopilación de datos, información, documentales, cancios, notes, entrevistes, semeyes y secretos del Che.
* Fotogalería de Ernesto Che Guevara
* Curtia biografía de Ernesto Che Guevara