Llingües griegues

Les **llingües griegues** son una subfamilia de llingües indoeuropees estrechamente emparentaes qu'inclúin tantu antigües variantes estinguíes como llingües lliteraries tamién estinguíes (griegu clásicu; griegu helenísticu), según les modernes sobrevivientes; ente elles, la llingua oficial de Grecia: el griegu *[[dimotikí]]* modernu.

## Caña helénica del indoeuropéu

### Historia
A empiezos del segundu mileniu e.C. les primeres foles d'invasores de fala indoeuropea llegaron a la península griega, al Peloponeso y a les islles axacentes, asitiándose nesa rexón. Heródoto denominar achaioi, estremándolos de los autóctonos pelasgios, sobre los cualos afirma lo siguiente:

La llingua de los acaios paez ser la base que dio orixe al dialeutu xónicu, pero tocantes a los pelasgos pocu sábese sacantes hubieron de ser absorbíos polos primeres y que la so llingua nun yera indoeuropea, cosa que se reflexa nel grupu consonánticu -nth- y -ss- qu'abonda en topónimos y nomes de plantes, como Korinthos, Zakinthos, akantha, etc. 

La civilización del Bronce, conocida como micénica, duró dende'l 1.500 al 1.100 e.C. y mientres esi periodu la llingua foi puesta por escritu nel silabariu Llinial B, que de la mesma taba basáu n'otru modelu cretense non indoeuropéu denomináu Llinial A. Nel sieglu XI e.C. la civilización micénica foi alteriada poles invasiones dóriques en Grecia occidental, asocediéndose una redistribución de la población y una dispersión de los dialeutos, dexando d'usase'l Llinial B. 

Nos sieglos IX-VIII e.C. los poemes homéricos fueron escritos en dialeutu xónicu nuna nueva escritura basada nel alfabetu feniciu y con cinco signos específicos pa les vocales y que se denominaría alfabetu griegu. Polo tanto la creación d'una norma lliteraria modelada en dos de los más grandes poemes de la Hestoria, La Iliada y La Odisea, tuvo acompañada por unu de los sistemes d'escritura más eficaz qu'hubiera.

El dialeutu xónicu entemecer col áticu d'Atenes dando llugar a unu de los periodos más creativos culturalmente falando qu'esistieren, un periodu que foi'l trubiecu de la cultura occidental con autores como Tosquilo, Sófocles, Eurípides, Aristófanes, Safu, Anacreonte, Píndaro, Menandro, Platón, Aristóteles, Demóstenes, Heródoto, Tucídides y Jenofonte. Esta llingua ye la que se conoz col nome de griegu clásicu.

Escontra'l final de primer mileniu e.C. una forma modificada del griegu áticu remaneció como 'la fala común' o he koine dialektos, llingua que sobrevivió per mil años como la llingua del periodu helenísticu, siendo la base del griegu modernu.
Aparte del griegu, llingua que cunta con 11 millones de falantes [a fecha de 2000], esisten otros dos variantes heléniques dignes de mención que se falen na actualidá. El pónticu ye un dialeutu del griegu áticu lleváu a Grecia mientres los años 20 y 30 por emigrantes de les mariñes del Mar Negru, habitaes por griegos dende'l periodu alexandrín. Envalórase que tien unos 200.000 falantes na mesma Grecia (especialmente nos suburbios d'Atenes y El Piréu), amás de 120.000 nel oeste de Xeorxa y 320.000 más partíos per dellos países. El pónticu y el griegu estándar nun son mutuamente intelixibles. El chaconio ye una variedá helénica derivada del antiguu dialeutu dóricu, falada nel Peloponeso oriental (Kastanitas, Sitena, Prastos, Karakovonve, Leonidi, Pramatefti, Sapounakeida, Tyros) por non más de 300 persones, na so mayor parte pregueros; tampoco ye posible la so comprensión col griegu modernu.
Les llingües heléniques clasifíquense acordies con el siguiente esquema xeneral (les agrupaciones llingüístiques van en negrina; ente paréntesis inclúyense los principales territorios nos que se falen estes llingües):

*Caña ática **Griegu (Grecia,
Xipre)
**Pónticu (Grecia, Xeorxa)
* Caña dórica **Tsaconio
(Grecia)

### Parentescu del griegu con otres llingües indoeuropees
Les llingües griegues formen un grupu de llingües indoeuropees. La llingua non-griega más estrechamente emparentada coles llingües griegues ye'l antiguu macedoniu, la llingua del antiguu Reinu de Macedonia, que polo xeneral amuesa evoluciones fonétiques coincidentes col griegu. Les llingües griegues formen presumiblemente xunto col antiguu macedoniu una subfamilia. Los métodos cladísticos basaos tantu na comparanza léxica como nes innovaciones morfolóxicu y fonéticu, suxeren que dientro de la familia indoeuropea les llingües griegues guarden les sos rellaciones más cercanes col armeniu y probablemente otres llingües paleobalcániques ruinamente atestiguaes.

## Llingües de la familia greco-macedonia

Una llista esquemática de les variedaes de llingües griegues y macedonies conocíes ye la siguiente:

***Llingües griegues antigües y modernes** 
****[[Griegu micénicu]]** (†)
****[[Áticu (dialeutu)|Variedaes de Xónicu Áticu]]** 
***Griegu Xónicu (†)
***Griegu Áticu (†)
***Griegu clásicu (†) 
***Griegu helenísticu (†) 
***Griegu medieval (†) 
***Griegu demóticu o ''dimotikí'' 
***Pónticu-capadociu
***Variedaes Greco-italianes 
***Yevánico (Israel) 
****[[Dóricu (dialeutu)|Variedaes de Dóricu]]** 
***Tsaconio
****[[Eólicu (dialeutu)|Variedaes d'Eólicu]]** (†)
****[[Arcado-chipriota|Variedaes arcado-xipriotes]]** (†)
***[[antiguu idioma macedoniu|Antiguu macedoniu]]** (†)

### Llingües antigües

Les llingües griegues de l'antigüedá falábense non yá na antigua Grecia peninsular, sinón tamién nes colonies, dando llugar a les distintes variantes que conocemos, nel periodu clásico y preclásico inmediatu tenemos la siguiente distribución de variedaes:

***[[Eólicu (dialeutu)|Eólicu]] <span style="color:#118f40">(1-4)</span>**. Falar na parte norte de la mariña d'Asia Menor, na islla de Lesbos, en Tesalia y en Beocia.
***[[Griegu clásicu|Xónicu-áticu]]**. Grupu dialeutal formáu por:
**Xónicu **<span style="color:#6c40hala">(5)</span>**. Falar en Eubea, nes islles del Mar Exéu y en Xonia (la rexón costera d'Anatolia qu'inclúi a les célebres ciudaes d'Esmirna, Éfesu y Mileto. Esti dialeutu ye la base de la llingua de Homero, Hesíodo y Heródoto.
**Áticu **<span style="color:#ad5fe9">(6)</span>**. Faláu n'Atenes y la península del Ática.
***[[Dóricu (dialeutu)|Dóricu]] y [[griegu noroccidental (dialeutu)|griegu noroccidental]] <span style="color:#ce3804">(7-14)</span>** y **<span style="color:#dc931a">(15-18)</span>**. Tomaba'l noroeste de Grecia, principalmente gran parte del Epiru, Molosia y Macedonia, según la península del Peloponeso, la parte sur de la mariña d'Asia Menor, les islles de Creta y Rodes y gran parte de la Magna Grecia.
***[[Arcado-chipriota]] <span style="color:#0069af">(19 a 21)</span>**: Faláu en Arcadia y la islla de Xipre.

El griegu que de cutiu s'estudia como modelu de llingua de l'antigüedá ye'l que correspuende al dialeutu áticu, yá que literariamente llegó a superar a tolos demás dialeutos, principalmente nos sieglos V&nbsp;e.&nbsp;C.

### Comparanza léxica
Los numberales en distintes variedaes griegues son:
:

## Referencies

### Bibliografía
* Clackson, James (2007): *Indo-European Linguistics: An introduction*, Cambridge University Press, Cambridge (UK) ISBN 978-0-521-65367-1
* Campbell, George L.: *Compendium of the World's Languages* (2 vols.) (London: Routledge, 1991).
* Comrie, Bernard [ed.]: *The World's Major Languages* (Oxford University Press, 1990).
* Grimes, Barbara F. [ed.]: Y*thnologue: Languages of the World* (Dallas: Summer Institute of Linguistics, 1996). http://www.sil.org/ethnologue.
* Katzner, Kenneth: *The Languages of the World* (London: Routledge, 1995).
* Moreno Cabrera, Juan Carlos: *Llingües del mundu* (Madrid: Visor, 1990).

## Enllaces esternos
*Llingües heléniques (Proel)