Alfonso I de Portugal

**Alfonso I de Portugal**, más conocíu como **Alfonso Enríquez** (en portugués: **Afonso Henriques**; Guimarães o Viseu, 25 de xunetu de 1109-Coímbra, 6 d'avientu de 1185), foi'l segundu conde del Condáu Portucalense de la casa de Borgoña y el primer rei de Portugal.

Gracies a les sos conquistes que, a lo llargo de cuarenta años, devasaron el doble del territoriu mandáu pol so padre, foi conocíu como **el Conquistador**; tamién se-y llamó **el Fundador** y **el Grande**. Los musulmanes, en señal de respetu, llamáronlu 039;*Ibn-Arrik*' ("fíu d'Enrique") o **El-Bortukali** («el portugués»).

## Biografía

### Primeros años y la rexencia materna
Alfonso yera fíu d'Enrique de Borgoña, el primer conde de Portugal de la casa de Borgoña, y de Teresa, fía natural d'Alfonso VI de Lleón. Anque nun se sabe con certidume ónde nació, la creencia popular facer natural de Guimarães, ciudá onde con toa probabilidá fuera criáu y viviera hasta 1131, añu en que se treslladó a Coímbra. Otros historiadores sostienen, sicasí, que'l llugar de nacencia del primer rei de Portugal foi la ciudá de Viseu onde la so madre pasó llargues temporaes nel añu de la so nacencia según consta en documentos daos pola condesa Teresa.

El 22 de mayu de 1112 morrió'l so padre, el conde Enrique de Borgoña, nel so señoríu de la ciudá d'Astorga. Con apenes trés años d'edá, Alfonso quedaba güérfanu de padre y heredaba el condáu, ente que la so madre tomaba les riendes del gobiernu mientres la minoría del so fíu.

Yá en 1120 Alfonso tomara una posición política opuesta a la de la so madre, quien pola so rellación sentimental col conde Fernando Pérez de Traba, con quien tuvo descendencia, sofitaba al partíu de los Traba. L'arzobispo de Braga, Paio Mendes, unu de los más acérrimos opositores de la condesa Teresa, dempués de ser fechu presu y lliberáu darréu por influyencia del papáu, se exilió nel reinu de Lleón y llevóse al mozu Alfonso quien el día de Pentecostés de 1125 «fíxose armar caballeru poles sos propies manes na Catedral de Zamora».

### Soberanía sobre'l Condáu Portucalense
Restablecida la paz, Alfonso volvió al so condáu. Mientres, unos incidentes provocaron la invasión del condáu Portucalense pol so primu Alfonso VII de Lleón que, en 1127, asedió Guimarães onde s'atopaba Alfonso Henriques. Al promete-y llealtá, Alfonso VII arrenunció de conquistar la ciudá. N'avientu d'esi añu, «dellos castiellos al norte del Duero tomaron voz pol mozu infante». Unos meses más tarde, el 24 de xunu de 1128, les tropes de Teresa de Lleón enfrentar na batalla de San Mamede coles del so fíu Alfonso que venció, consagrando la so autoridá nel territoriu. 

El canónigu del monesteriu de Santa Cruz de Coímbra, «el más antiguu historiógrafu de la monarquía» describe esta batalla nos *Anais de D. Afonso, Rei dos Portugueses:*

Dempués d'esta batalla, ganada non solamente polos sos méritos sinón tamién gracies al sofitu de la nobleza y el cleru, Alfonso prendió al conde Fernando Pérez de Traba y los sos collaboradores, y tamién, según la tradición, a la so madre. Sicasí, pocu dempués el conde gallegu y Teresa atopábense llibres y en Galicia, según consta na documentación. Paez qu'hubo una reconciliación yá que Fernando Pérez de Traba crució más d'una vegada el Miño y la so presencia rexístrase, por casu, el 20 de xunetu de 1130 cuando confirmó una donación d'Alfonso a la catedral de Braga y otra del mesmu infante en setiembre del mesmu añu, según a principios de 1131 cuando realizó una donación a la catedral de Coímbra en sufraxu pol alma de la so madre, Teresa de Lleón, finada'l 1 de payares de 1130.

En 1131, camudó la so corte a Coímbra, posiblemente p'alloñase ya independizase de la poderosa nobleza señorial nortiza que s'atribuyía la victoria na batalla de San Mamede. Coles mesmes, como Coímbra taba cerca de la frontera de los territorios ocupaos polos musulmanes y constantemente atacada por ellos, Alfonso, una vegada establecíu ende, reforzó les defenses de la ciudá y dende ende, destruyó los centros militares de los enemigos en Santarén y en Lisboa. Según l'historiador José Mattoso:

Alfonso sofitó generosamente la fundación del Monesteriu de Santa Cruz en Coímbra qu'escoyó como panteón familiar. La iniciativa pa la fundación d'esti nuevu cenobiu foi del arcedinano Telo Odoáriz. Alfonso donó unes propiedaes al llau de la muralla de la ciudá y financió la so construcción qu'empezó en xunu de 1131, amás de da-y darréu, dellos privilexos y dominios que convirtieron a esti establecimientu relixosu n'unu de los más ricos de Portugal.

### Proclamación del Reinu de Portugal

Dempués d'una gran victoria na batalla d'Ourique que se llibró'l 25 de xunu de 1139, fiesta llitúrxica de Santiago, contra un potente contingente del Imperiu almorávide, Alfonso Henriques foi aclamáu rei de Portugal poles sos tropes. Celebráronse grandes fiestes en Coímbra el 15 d'agostu d'esi añu y, una misa solemne pol obispu de la diócesis. El primer diploma auténticu onde apaez col títulu de rei data del 10 d'abril de 1340 de xunetu de 1140

Según la tradición, la independencia foi confirmada más tarde, nes cortes de Lamego, al recibir del arzobispu de Braga la corona de Portugal. Tres la victoria portuguesa nel tornéu d'Arcos de Valdevez en 1141, la reconocencia per parte d'Alfonso VII de Lleón *l'emperador* de la dignidá regia» d'Alfonso Henriques llegó en 1143 por aciu el tratáu de Zamora cuando dambos monarques axuntaron el 4 y 5 d'ochobre en dicha ciudá col legáu papal, el cardenal Guido de Vico. El rei lleonés, amás de reconocer el títulu de rei, apurrió-y el señoríu d'Astorga «lo que significaba de lo so parte  que pola posesión d'esa tenencia considerábase'l so vasallu.» En dos documentos de la chancillería del rei de Lleón emitíos neses feches, méntase la presencia d'Alfonso Henriques col títulu de rei.

Consciente de la importancia de les fuercies qu'amenaciaben el so poder, concentrar n'axustar cola Santa Sede con un doble oxetivu: consiguir la completa autonomía de la ilesia portuguesa y la reconocencia del reinu. De magar, Alfonso I procuró consolidar la independencia. Realizó importantes donaciones a la ilesia y fundó diversos conventos. Intentó tamién conquistar terrén nel sur, pobláu entós por musulmanes, y conquistó Santarém y Lisboa en 1147 tres el sitiu de Lisboa y la batalla de Sacavém.

### Conquistes provisorias de places lleoneses
Dende 1166 hasta 1168, Alfonso I apoderárase de delles places pertenecientes a la Corona lleonesa. Fernandu II de Lleón repobló per aquellos díes a Ciudad Rodrigo, y Alfonso, abarruntando que'l so xenru fortificar col propósitu de fadia-y, unvió contra aquella plaza un exércitu mandáu pol so fíu, l'infante herederu Sancho. Allegó Fernandu II n'auxiliu de la plaza amenazada, y nun alcuentru que tuvo coles tropes portugueses poner en completa derrota, faciendo gran númberu de prisioneros. Despechado Alfonso I, entró por Galicia, apoderar de Tui y d'otros munchos castiellos, y nel añu 1169 acometió primero la plaza de Cáceres. Depués acometió contra Badayoz tenida polos sarracenos, pero que pertenecía, en casu de conquista según el tratáu de Sahagún, a la monarquía de Lleón. Esto sicasí, Alfonso, atacó la plaza y quixo faela so. Haber cuasi llográu, y los musulmanes fueren zarraos nun estremu de la población, cuando Fernando presentar coles sos huestes.

Alfonso I, que conoció la imposibilidá de sostener la llucha, quixo fuxir a uña de caballu, pero al pasar la puerta pegó contra unu de los fierro que lu guarníen y rompióse una zanca, siendo por consecuencia prindáu por Fernando. Esta campaña dio por resultancia un tratáu de paz ente dambos reis, en virtú del cual Alfonso repunxo la llibertá, sicasí de devolver al lleonés les places de Cáceres, Badayoz, Trujillo, Santa Cruz de Paniagua, Montánchez y Monfragüe que nos sos dominios usurpára-y.

### Sofitu portugués al monarca castellanu ya independencia definitiva por bulda papal
En 1178, en vista d'una invasión de Fernandu II a Castiella, Alfonso I sofitó a Alfonso VIII de Castiella y unvió nel so auxiliu a un exércitu comandado pol so herederu Sancho. La paz de 1180 ente Fernandu II y Alfonso VIII evitó una nueva guerra.

El 23 de mayu de 1179 el papa Alejandro III, al traviés de la bulda *Manifestus Probatum*, reconoció a Alfonso'l títulu de rei y a Portugal como reinu independiente y como vasallu de la Ilesia.

### Muerte y sepultura

El rei Alfonso Henriques finó con 76 años d'edá'l 6 d'avientu de 1185 y foi soterráu nel monesteriu de Santa Cruz en Coímbra qu'ayudó a fundar onde fuera soterrada enantes la so esposa la reina Mafalda. En xunetu de 1520, los sos restos fueron treslladaos dende'l senciellu sepulcru orixinal a otru más ellaboráu que foi mandáu a llabrar pol so descendiente'l rei Manuel I de Portugal.

### Descendencia
Casóse con Mafalda de Saboya, fía del conde Amadeo III de Saboya, en 1146 y yá en mayu d'esi añu méntase'l nome de la so esposa nes confirmaciones de documentos regios. D'esti matrimoniu nacieron los siguientes fíos:

* Enrique (5 de marzu de 1147-1155), llamáu igual que'l so güelu, finó con apenes ocho años d'edá. Representó al so padre, a pesar de la so curtia edá, con unos trés años nun conceyu na ciudá de Toledo;
* Urraca (1148-1211). Casóse col rei Fernandu II de Lleón, fíu d'Alfonso VII l'Emperador, rei de Lleón, y foi la madre del rei Alfonso IX de Lleón. Ingresó como freira na Orde de San Xuan de Xerusalén y foi soterrada nel Monesteriu de Santa María de Wamba, asitiáu na actual provincia de Valladolid;
* Teresa (1151-1218), condesa de Flandes pol so primer matrimoniu con Felipe I y duquesa de Borgoña pol so segundu matrimoniu con Eudes III;
* Mafalda (1153-dempués de 1162). En xineru de 1160, el so padre y el conde de Barcelona, Ramón Berenguer IV, apautaron el matrimoniu de Mafalda col futuru Alfonso II d'Aragón que tenía unos trés o cuatro años d'edá. Dempués de la muerte del conde de Barcelona nel branu de 1162, el rei Fernandu II de Lleón convenció a la reina viuda, Petronila d'Aragón, por qu'anulara el compromisu del infante aragonés con Mafalda y alcordóse el so matrimoniu cola infanta Sancha, fía del segundu matrimoniu d'Alfonso VII de Lleón. Desconozse l'añu de la muerte de Mafalda que finó siendo neña.
* Sancho I de Portugal (11 de payares de 1154-26 de marzu de 1211). Bautizáu col nome de Martín (Martinho) por nacer el día de dichu santu. Asocedió al so padre nel tronu y foi'l segundu rei de Portugal;
* Juan (1156-25 d'agostu de 1164); y 
* Sancha (24 de payares de 1157-1166/67), nació diez díes antes de la muerte de la so madre y morrió antes de cumplir los diez años, según el llibru de los óbitos del monesteriu de Santa Cruz nun 14 de febreru.

Antes del so matrimoniu con Mafalda tuvo un fíu, el primer home, de Chamoa Gómez, fía del noble gallegu Gómez Núñez de Pombeiro y d'Elvira Pérez de Traba, hermana de Fernando y de Bermudo Pérez de Traba:

* Alfonso (1140-1207). Nacíu alredor de 1140, según recién investigaciones, este ye'l mesmu que tamién apaez llamáu **Fernando Alfonso** que foi alférez del rei y dempués gran maestre de la Orde de San Xuan de Xerusalén. La so presencia rexistrar na corte per primer vegada en 1159 y asocedió nel cargu d'alférez real al so mediohermanu, Pero Pais da Maia (Pedro Peláez de Maia), fíu del matrimoniu llexítimu de la so madre col señor de Maia, qu'ocupó'l cargu dende 1147 hasta 1169, abellugáu nel reinu de Lleón dempués de la derrota en Badayoz.

Con Elvira Gálter tuvo a:

* Urraca Alfonso. En 1185 el so padre donó-y Avô. Na donación axusta que'l señoríu solamente podía pasar a los fíos teníos col so home Pedro Alfonso de Ribadouro (tamién llamáu Pedro Alfonso Viegas) nietu de Egas Moniz, «el Ayo». lo que puede indicar otru matrimoniu, anterior o dempués de enviudar de Pedro Alfonso. En 1187 camudó esti señoríu de Avô pol d'Aveiro col so mediohermanu, el rei Sancho I. Finó dempués de 1216 yá qu'en xineru d'esi añu'l matrimoniu realizó una donación al monesteriu de Tarouca. Una fía de Urraca y el so maríu Pedro Alfonso de Ribadouro foi Sancha Pérez de Lumiares que se casó con Pedro Rodríguez Girón.

* Teresa Alfonso (1135-?), en delles xenealoxíes apaez como fía d'Elvira Gálter, y n'otres como fía de Chamoa Gómez. Casar en primeres nupcias con Sancho Núñez de Barbosa de quien tuvo a Urraca Sánchez, la esposa de Gonzalo Méndez de Sousa, padre del conde Mendo González de Sousa llamáu'l «Sousaõ». Dempués volvió contraer matrimoniu col ricohombre Fernando Martins Bravo, señor de Bergancia y de Chávez de quien nun tuvo socesión.

Tamién foi padre de:

* Pedro Alfonso (m. dempués de 1183), señor d'Arega y Pedrógão, alcalde d'Abrantes en 1179, alférez del rei ente 1181 y 1183 y maestre de la Orde d'Avis.

## Xenealoxía


## Notes

## Referencies

## Bibliografía

* 
*
*
* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* Testu billingüe ''Chronicon Lusitanum''  llatín - francés, con introducción y anotaciones nesti idioma, nel sitio de Philippe Remacle (1944 - 2011).
*