Asturianu

L**'asturianu** ye una llingua romance propia d'Asturies, perteneciente al subgrupu asturllionés.

Esisten trés variedaes predominantes dientro d'Asturies (l'asturianu central, oriental y occidental que ye la variante mayoritaria en Lleón y Zamora, u se conoz como llionés), qu'al empar poseyen más subvariantes, magar que por razones históriques y demográfiques l'estándar llingüísticu fízose basáu nel dialeutu central d'Asturies. En Cantabria conozse tradicionalmente al idioma col nome de montañés. Esiste una gramática del asturianu, un diccionariu de la llingua asturiana y unes normes ortográfiques del asturianu.

## Historia

La llingua asturiana ye'l resultáu del desendolcu del llatín llantáu pol Imperiu Romanu nel territoriu de los ástures y cántabros ya dende'l sieglu I. De la llingua astur, o llingües que falaben estos puelos pre-romanos poco se sabe, pero de xuru que foi'l deprendizax del llatín con vezos llingüísticos y articulatorios estremaos a los romanos, y por supuestu, a los d'otros pueblos peninsulares, lo que-y dió'l so fustax propiu, al traviés d'un procesu de formación calmu y progresivu.

De temprana documentación, sobre too nos fueros (Avilés 1155, Uviéu 1295, Campumanes 1247) cartafueyos notariales de los sieglos XII-XIII, o'l Llibru d'Alexandre (erroniamente atribuyíu a les lletres castellanes) l'asturianu ye una de les fales meyor conseñaes na Península Ibérica. La normalización llingüística ye, por embargu, un fechu muncho más recién. Mesmo qu'otres llingües minoriegues de la Península, darréu'l sieglu XIV, l'asturianu entamó a encoyer tres convertise'l castellanu na llingua de les clases altes y l'alministración.

Asina, nun ye fasta'l sieglu XVII que nun apaez el primer autor modernu con nome ya obra conocíos Antón de Marirreguera. A elli sígui-y Francisco Bernaldo de Quirós, del que numai llegó hasta güei'l poema "El Caballu".

Llueu del sieglu XIX dase un resurdimientu del asturianu que concuaya cola actitú amosada por Gaspar Melchor de Xovellanos (1744-1811) que reconocía la vitalidá del “dialeutu d'Asturies” ya entamaba, ente otros proyeutos, un diccionariu. En 1839 el que foi gran amigu d'él Xosé Caveda y Nava (1796-1882), iguaba la so *Colección de Poesías en Dialecto Asturiano* que diba ser el primer llibru imprentáu nesta llingua. 

Nel sieglu XIX rexístrense los primeros intentos d'escribir n'asturianu codificáu: en 1869 Xuan Junquera Huergo finaba una *Gramatica Asturiana* xera fundamental que nun llegó a editase. En 1891 Apolinar de Rato y Hevia espublizaba'l *Vocabulario de palabras y frases bables que se hablaron antiguamente y de las que hoy se hablan en el Principado de Asturias*.

Sin embargu, metanes el s. XX l'asturianu entá se consideraba, en xeneral, *un dialeutu*, o un *conxuntu de fales*, conciencia a la que respondía la espublización d'abondos trabayos estremaos que, dende 1947, venía realizando l'Institutu d'Estudios Asturianos (IDEA), a traviés del so boletín.

La reconocencia de la esistencia del idioma asturianu cuayó en 1974 cola fechura d'un garrapiellu d'intelectuales nomáu Conceyu Bable, ya encumó en 1981 cola confecha de l'Academia de la Llingua Asturiana (ALLA). Los sos Estatutos vindiquen la codificación, y la tresmisión de la llingua como ún de los sos oxetivos cimeros. Dende 1982, l'Academia edita un boletín oficial, Lletres Asturianes (Ll.A.)

En cuantes a la codificación, la *Gramática Bable* de Cano Rodríguez (1976) supunxo un importante intentu: afitó la ortografía so la cenciellez ya menor distancia col castellanu. Nes siguientes décades ye perimportante'l llabor de l'ALLA, qu'espublizó, nel mesmu añu de la so fundación, les primeres *Normes ortográfiques y entamos normativos* (1981). Siguieren la *Conxugación de verbos* (1989), la *Gramática de llingua asturiana* (1998) y a lo cabero, el *Diccionariu de llingua asturiana* (2000). 

Demientres los caberos años, les midíes pa protexer ya dar puxu a la llingua tienen llograo amenorgar l'asitiamientu de diglosia llantada a lo llargo los sieglos. Al endefechu, entá nun foi a rabicar el billingüismu espardíu n'Asturies, que ye inorganicu, ye dicir, que tiende a la meza de les dos variedaes llingüístiques implicaes, y asimétricu, esto ye, el castellanu sigui amenazando al asturianu. 

Darréu d'ello, la vindicación del estatus de llingua oficial pal asturianu, y la garantía de los plenos derechos de los asturiano-falantes entá continúa vindicándose nes estayes sociales ya polítiques.

Va pocu, el Tribunal Constitucional alcordó pol Autu 27/2010, de 25 febreru reconocer el derechu de los ciudadanos a esbillar la llingua del procedimientu nes sos comunicaciones col Principáu d'Asturies, imponiendo-y a ésti la so obligación de tramitar los escritos, ya'l so valir a tolos efeutos.

## Familia llingüística y carauterístiques xenerales

Indoeuropea, itálica, romance, iberorrománica. Forma parte del subgrupu nomáu ástur. Tien como dialeutos internos tamién al nomáu montañés y estremeñu. 

Les carauterístiques xenerales y comunes a les fales del subgrupu ástur son:

# Ye dable que'l trazu más carauterísticu que define fonéticamente al dominiu llingüísticu asturlleonés seya l'enclín al piesllu de les vocales átones finales: *lleñi*, *nuechi*, *baxu*, *llechi*, y non finales: *firida*, *vicín*, *vixigu*, *custiella*, *mulín*, *furmiga*, etc. El piesllu masivu que reduz a a/u/i el vocalismu átonu produzse en tol dominiu asturlleonés y espárdese con particular fuercia pa les fales de transición col castellanu: estremeñu (*ñubi*, *grandi*, *libru*, *ḥuerti*) na fala del Rebollal (*nochi*, *ḥoci* 'foz', *mesmu*) y cántabru (*lus poblis*, *lus hombris*, *yo triji*, *bebi tu*, *ḥuenti*, *tardi*, *lechi*). Sin embargu, pal asturianu l'ALLA tien normativizáu l'usu de les formes etimolóxiques: *nueche*, *lleche*, *vecín*, *molín*, *costiella*, etc. 
# Palatalización de la inicial /L-/. *lleche*, *llingua*, *lluna*, *llosa*, *llabor*. Ye aquesti'l trazu común a toles faces del asturianu que llu dixebra mesmo del gallegu que del castellanu y fales de transición.
# Caltenimientu del fonema inicial /F/ llatín que nel dialeutu oriental llo fai de xeitu aspiráu, /h~x/: *fégadu*/*ḥégadu*, *afogar*/*aḥogar*, *fema*/*ḥema*. 
# Resultáu de palatal /j/ viniente de -LY- y -C'L- latinos, nun siendo nel dialeutu mirandés (que presenta /ʎ/ y nes faces B y D d'occidente (que presenten /tʃ/): *muyer*, *abeya*, *fueya*, *güeyu*. 
# Soluciones en fonema prepalatal fricativu sordu /ʃ/ pa los grupos latinos -ss-, /d/+yod, -x- (/ks/): *coxu*, *xatu*, *baxu*. Mesmu resultáu pa los grupos /IU/, /GI/, /GE/ nun siendo nel dialeutu asturianu oriental: *xugu*/*ugu*, *xuntar*/*untar*, *xelu*/*elu*, *xema*/*ema*, *muxir*/*muir*.
# Resultáu palatal en tol dominiu asturianu pa los grupos CL-, PL- FL- (y BL-, GL-) inda que con diferente materialidá fonética (ll~ḷḷ y ch). *llave* (N'R: *tienru* TENeRU, *xenru* GENeRU, *vienres* VENeRIS, *senra* SENaRA, *cenrada* INCINeRATA, *tenrá* TENeRA.
# Reaición escontra hiatos iguando yod epentética: *trayer*, *oyer*, *cayer*, *criyar*.
# Amiestu de -e paragóxica tres llíquida átona (/R/ y /L/),: *ámbare*, *nácare*, *trébole*, *árbole*, *cárcele*, *fácile*, *zúcare*, *mármole*, *dócile*, *débile*, *almíbare*, *acíbare* que dacuando desendolca con síncopa secundaria: *nacre*, *zucre*, *deble*, *almibre*, *acibre*, *alcazre*. 
# Deseguranza de la nasal cabera átona, que desapaez o afita col amiestu de /-e/ paragóxica: *quexume*/*quexúmene*, *dentame*/*dentámene*, *ensame*/*ensámene*, *virxe*/*vírxene*.
# Amiestu sin explicación etimolóxica del sufixu –ALU, -ARU, -ANU, ensin que afeute al significáu de la pallabra: **viespa*/*viespara*, *ñicu*/*ñícaru*, *concha*/*cónchara*, *ascu*/*áscaru*, *llasca*/*lláscara*, *llueca*/*lluécara*, *xuncu*/*xúncalu*, *zuecu*/*zuécalu*, *calambru*/*calámbranu*, *cabruncu*/*cabrúncanu*, **murciegu*/*murciéganu*, *demongu*/*demónganu*, *tambu*/*támbanu*, *fueca*/*fuécana*, etc. Davezu produzse síncopa secundaria: *xunclu*, *nocla* /e/, cuando la pallabra acaba'n -a, y la vocal del mediu ye zarrada. Asina dáse Salia > *Seya*, Àstura > *Esla*, plátiga > *plétiga*, á(g)uila > *é(g)uila*, água > *égua*, árguma > *èrguma*, llárima > *llérima*, etc. Ye un trazu non normativizáu y por cuenta d'ello encamiéntase l'usu de les variantes etimolóxiques..
# Dixebra ente los prefixos DES- (dende'l llatín dis-) y los prefixos ES- (dende'l llatín ex-) el primeru marca idea contraria: *facer*/*desfacer*, *iguar*/*desiguar*, *aniciar*/*desaniciar*, *mecer*/*desamecer*. El segundu indica aición *esnidiar*, *esgayar*, *esmigayar*..
# Tendencia a la epéntesis de oclusiva cum líquida nel aniciu de pallabra: *gurupu* 'grupu', *taranca* 'tranca', *barenga* 'brenga', *berezu* 'brezu', *garayu* 'glayu', *torozu* 'trozu', *calaviya* 'llavía', *garanu* 'granu', *embeligu* 'ombligu'. Ye dable que seya un fenómenu de sustratu.
# Palatalización de /LL/ del cuelmu R'L *perlla*  L: character > caretre > caletre > *calletre*, *miraculu > milacru > *millagru*, *parabola > pallabra > *pallabra*, *periculum > pelicru > *pelligru*.
# Palatalización de /LL/ por aciu d'una yod a resultes d'un diptongu: valentis > valiente > *vallente*, calentem > caliente > *callente*, alecrem > aliegre > *allegre*, colobra > culuebra > culiebra > *cullebra*, alenitus > alientu > *allentu*.

## Variantes internes

* Asturianu occidental: Modalidá llingüística del asturianollionés propia del les tierres asturianes occidentales ente los ríos Navia y Nalón, occidente de les provincies de Lleón, Zamora y Salamanca. La so extensión vien definía poles siguientes isogloses:
** Plurales femeninos en -as.
** Caltenimientu de los diptongos decrecientes /ei/ /ou/.
** Ausencia de neutru de materia.

* Asturianu central: Modalidá que s'espárde ente'l ríu Seya y una linia que va de Ḷḷena a la desembocadura del ríu Nalón, n'Asturies, y pel norte de Lleón. Ye la variante modelu de llingua escrita. La so extensión vien definía poles siguientes isogloses:
** Plural femenín -es.
** Premedura de los diptongos /ou/, /ei/ en /o/ y /e/.
** Neutru de materia. Lleche frío, carne tienro. Isoglosa que lu xebra del Asturianu occidental.

* Asturianu oriental: Variante que se fala ente'l ríu Seya y la llinia que marca'l ríu Miera con variante nel norte de Cáceres y sur de Salamanca. La so extensión vien definida poles siguientes isogloses:
** Soníu nomáu como efe aspirada (F.) (representáu cola grafía /ḥ/) onde les otres fales faen /f/. Dizse asina ḥoguera, ḥacer, ḥigos, ḥornu, en cuenta de foguera, facer, figos y fornu.
** Plural femenín -as (esceptuando les poblaciones más averaes al marxe oriental del ríu Seya onde se caltién -es: ḥabes, ḥormigues, ḥiyes, etc.)
** Tresformación de -e final en -i: xenti, tardi, ḥuenti.
** En delles arees caltiénse'l neutru de materia pesllando en -u: agua friu, xenti güenu, ropa tendíu, carne guisáu, etc.
** Nos conceyos que llenden col ríu Seya, tanto al oriente como al occidente, alcontramos nel so sistema pronominal l'estremu ente los pronomes direutos me/te y los indireutos mi/ti: Busquéte (a ti) y alcontréte/Busquéti les llaves y alcontrétiles. Llévame (a mi) en carru/Llévami la fesoria/ḥosoria en carru.

## Falantes
Según l'estudiu "Los Asturianos y la Lengua Asturiana. Estudio Sociolingüístico para el Principado de Asturias", (Uviéu, 1994), del profesor de la Universidá del País Vascu Francisco Llera Ramos, n'Asturies habría 100.000 falantes nativos n'Asturies, a los qu'hai d'amestar 450.000 más que la usen como segunda llingua, siendo a la falar y calletrar. Nesi estudiu cuntábense alrodiu de 50.000 falantes d'asturianu central, 30.000 d'asturianu occidental y 20.000 d'asturianu oriental.

## Estensión
Nel Principáu d'Asturies el so dominiu espárdese pel territoriu a l'esti del riu Navia.

En Cantabria, onde con mayor o menor vitalidá algama hasta'l valle del ríu Miera.

Na provincia de Llión estiéndese pela fastera norte y Oeste hasta'l ríu Cúa, na de Zamora pela parte Oeste.

Na provincia de Salamanca, especialmente nes fasteres occidental y meridional.

Nel norte de la provincia de Cáceres onde se conoz como estremeñu.

Na comarca portuguesa de Miranda de l Douro ye llingua oficial y propia d'una población estimada nunos 15.000 habitantes.

## ¿Asturianu o bable?
N'Asturies, la llingua asturiana, asturianu, o *bable*, tienen d'interpretase como términos referíos a la mesma fala pero con "distintos matices". Llingua asturiana o asturianu, ye la llingua falada n'Asturies. Sicasí, *bable* nun se refier a tola estensión de la llingua, sinón a una *variante llocal*. El términu usóse per primer vegada nel conceyu de Carreño. En 1794 el carreñegu Carlos González de Posada escribía nes sos *Memories Hestóriques del Principáu d'Asturies*, la primer constatación d'esti términu (bable) al referise al «*idioma asturianu qu'ellí* (Carreño) *dicen Vable*». Darréu, "bable" emplegóse con mayor o menor frecuencia, pero enxamás goció de muncha fama nel raigón popular, darréu que los asturianos denominaron mayoritariamente la so tradicional manera de falar como «asturiano» o «asturianu». Asina consta, por exemplu, nel tomu I del Atles Llingüísticu de la Península Ibérica, asoleyáu en 1962, au se recueyen los datos arrexuntaos n'encuestes orales efectuaes enantes de la Guerra de 1936, y onde a la entruga de cuál yera'l nome que recibía la so llingua, la mayoría de los encuestaos respondíen «asturiano» o «asturianu».

Lo mesmo ha de caltenese en tiempos más recientes según se desprende de la encuesta de Llera Ramos efectuada en 1991. La persistencia del
términu bable nos ambientes más familiarizaos cola tradición escrita puede ser la responsable de que, n'ocasiones, nos niveles populares «bable faiga sinónimu de *fala zarrada*». 

La insistencia na *diversidá* llingüística (ye dicir, l'intentu en desaniciar la referencia al idioma propiu pa falar sólo de «bables»), fizo de *bable* un heteroglotónimu, qu'alquier un significáu despeutivu al ser usáu polos prexuicios políticos y estayes sociales contraries a la normalización del idioma.

## Fonoloxía
La trescripción faise acordies coles normes del Alfabetu Fonéticu Internacional.

### Vocales
El sistema vocálicu del asturianu distingue cinco fonemes, xebraos en tres graos d'abrimientu (mínimu, mediu y máximu) y tres allugamientos (central, anterior y posterior).

### Consonantes

## Gramática

### L'alfabetu

El sistema fonolóxicu de l'asturianu tien representación escrita per aciu del alfabetu llatín. D'esta miente, l'asturianu emplega les lletres que vienen darréu.

## Vocabulariu
La llingua asturiana ye'l resultáu del desendolcu del llatín faláu nel territoriu de los antiguos ástures y cántabros. Poro, la inmensa mayoría de les pallabres de la llingua asturiana, como de les otres llingües romániques, vienen del llatín: *ablana, augua, falar, güeyu, home, llibru, muyer, pesllar, pexe, prau, suañar*....

A esta base llatina hai qu'amestar les pallabres qu'entraren nel fondu léxicu del dominiu asturianu dende llingües falaes enantes de la llegada del llatín (sustratu) o dempués (superestratu). A la influyencia del sustratu y superestratu hai qu'amestar los emprestos posteriores a d'otres llingües.

### Sustratu
De la llingua de los ástures y cántabros sábese bien poco, anque ye dadero que tuviere allegau a dos llingües indoeuropees, el celta y el lusitanu. Atrópense col nome de sustratu prellatín a les pallabres veníes de la llingua de los astures o d'otres llingües preindoeuropees falaes nesti territoriu: *bedul, boroña, brincar, bruxa, cándanu, cantu, carrascu, comba, cuetu, güelga, llamuerga, llastra, llócara, matu, peñera, riega, tapín, zucar...* 

D'otra miente abondos celtismos fueren integraos pola mesma llingua llatina y pasaren dempués al asturianu: *bragues*, *camín*, *caballu*, *camisa*, *carru*, *cerveza*, *sayu*...

### Superestratu
Col nome de superestratu conozse la influyencia que dexaren otres llingües posteriores a la llegada'l llatín. Nel asturianu, fueren especialmente importantes los xermanismos.

#### Xermanismos
Los pueblos xermánicos qu'asitiaren na península Ibérica, especialmente godos y suevos, dexaren nel asturianu pallabres como *blancu, esquila, estaca, mofu, serón, espetar, gadañu* o *tosquilar*.

#### Arabismos
Los arabismos pudieren llegar al asturianu direutamente, per aciu de los contautos ente los falantes del dominiu asturianu colos árabes o con xente arabizao del sur de la Península. N'otros casos pudieren llegar al traviés del castellanu. Los que vienen darréu son dalgunos de los arabismos del asturianu: *acebache, alfaya, altafarra, bañal* (posible llatín < *balne-alem), *ferre, galbana, mandil, safase, xabalín, azafate, zuna, zucre.*

### Emprestos
L'asturianu tamién recibió bona parte del so léxicu de llingües allegaes, como'l castellanu, el francés, l'occitanu o'l gallegu. A traviés del castellanu, tamién llegaren pallabres d'idiomes más llonxanos.

N'orde d'importancia, el castellanismu asítiase nel primer llugar na llista d'emprestos al asturianu. Sicasí en dellos casos, pola mor del gran allegamientu ente‘l castellanu y l'asturianu ye bien lluendio saber si una pallabra ye un emprestu del castellanu, un resultáu común a les dos llingües dende'l llatín, o un emprestu del mesmu asturianu pal castellanu. Dalgunos castellanismos n'asturianu son *echar*, *antoxu*, *guerrilla*, *xamón*, *siesta*, *rexa*, *hoxaldre*, *vainilla*, *xaréu*, la conxunción *y* nel asturianu central (asturianu medieval *ye*) *ocho* (asturianu medieval *vuechu*, senabrés y mirandés *vuoitu*), *privilexu* (asturianu medieval *privilleyu*).

El castellanu valió tamién d'intermediariu pa la llegada de pallabres d'otros idiomes, especialmente d'América. Por exemplu, pasando pel castellanu, llegaren pallabres del náhuatl (*cacagüesa, chicolate, tomate*), del quechua (*cóndor*, *llama*), del caribe (*caimán, caníbal, piragua*) o del arawak (*iguana, furacán*).

Tamién pasaren pel castellanu delles pallabres veníes del inglés (*esprái, fútbol, güisqui, ḥoquei, water-polo*), o d'otres llingües: *bumerán* (de les llingües aboríxenes australianes, pasando pel inglés), *cachalote* (del portugués), *caolín* (del chinu), *kamikaze* (del xaponés), *vampiru* (del serbiu) o *vodka* (del rusu).

Dacuando, los **emprestos del gallegu** son lluendios d'identificar, pol allegamientu d'esta llingua coles variedaes más occidentales del dominiu llingüísticu astur. Suelen considerase pallabres d'orixe gallegu dalgunes como *cachelos*, *chombada*, *falcatrúa* o *quimada*.

Los **galicismos** (pallabres tomaes del francés) y **occitanismos** apaecen bien ceo, lo que paez ñiciar que los contautos con xente d'alluendi los Pirineos fueren frecuentes, non namás al traviés del camín de Santiago, sinón, tamién per vía marítima. Munches d'estes pallabres pertenecen n'efeutu al léxicu marín, anque na mayoría de los galicismos llegaren al asturianu per vía direuta, n'otros casos pasaren enantes pel castellanu.

Ente los galicismos podemos amentar *sable*, *malvís*, *arranchar*, *chalana*, *coñá*, *espáis*, *foina*, *galipote*, *llixeru*, *malvís*, *mesón*, *pote*, *somier*, *tolete*, *vagamar*, *xaqueta*, *xamán*, *xalé*, *xarré*, *xofer*, *xira*, *monxur*, *arxán*, *bixú*, *madama*, *búgare* o *bugre* < bugle 'bueyucu' < buculus.

Del occitanu vienen pallabres como *hostal*, *parrocha* o *tolla*.

## Escritura
Dende los primeros testos, l'asturianu emplega l'alfabetu llatín. En 1981, l'Academia de la Llingua Asturiana editó unes normes ortográfiques que, con escases esceiciones, son usaes pola práutica totalidá de los escritores n'asturianu.

### Orde alfabéticu y valor de los [[grafema|grafemes]]
(La trescripción faise d'alcuerdu coles normes del Alfabetu Fonéticu Internacional).

### Dígrafos
Dellos fonemes represéntense con un dígrafu (pareya de lletres):

### Grafíes dialeutales
* El dígrafu **[[ḷḷ]]** (ḷḷ vaqueira) emplégase pa representar dellos sones consideraos variedaes del fonema , principalmente n'asturianu occidental (*ḷḷingua*).
* EL dígrafu **[[ts]]** emplégase pa representar el soníu [t͡s] (nun cal confundilu col anterior), qu'apaez en pallabres con -ch-/-it- nel restu del dominiu, nos conceyos de Quirós y Teberga (*otso, cutsu*).
* El dígrafu **[[yy]]** emplégase pa representar el soníu [kʸ], en zones de les Brañes occidentales, que se correspuende pero un llau a la -y- del restu del dominiu (o -ch-), y per otru, a ll-/ḷḷ-/ch- inicial (*muyyer, fiyyu*; *yyegar*).
* El grafema **[[H|ḥ]]** (hache aspirada) representa'l fonema /h/, especialmente nes fasteres del asturianu oriental onde s'aspira la *f-* llatina: (*ḥaba*) Tamién apaez en dalgunes pallabres como *guaḥe* o *ḥispiar* y pue emplegase en dellos emprestos del castellanu.

Como los grafemes ḥ y ḷḷ nun apaecen nos más de los tipos de lletra emplegaos davezu tanto nos ordenadores como nes publicaciones gráfiques, suelen camudase por *h.* y *l.l* .

### Otros grafemes
Pa reproducir sones de llingües daes, principalmente del español y del inglés, delles vegaes empléguense les lletres j (*jota*), k (*ka*) y w (*uve doble*), anque nun formen parte propiamente del alfabetu asturianu. Ex: *Jalisco*, *Kuwait*.

### Otres normes
Amás, l'asturianu de Miranda de l Douro cuenta con una normativa propia venceyada a la portuguesa.

### Signos ortográficos
L'asturianu emplega los signos ortográficos que vienen darréu:
* L'acentu agudu ( ´ ) enriba una vocal ñicia en dellos casos la sílaba tónica (ex. *da*'qué*** , ''llam'''bión***, *esco*'cés***, ***mó**vil'', ***plá*'ganu*). Tamién s'emplega dacuando pa estremar monosílabos homónimos : *pá* (sustantivu = *padre*) / *pa* (preposición).
* L'apóstrofu ( ' ) ente dos lletres ñicia que perdióse un son ente elles: *abri'l coche* (en cuenta de **abri el coche*).
* La diéresis ( ¨ ) ponse enriba la vocal *u* cuando fai falta lleela nes secuencies *güe*, *güi*: ***güe**lu*, *llin**güí**stica*.
* El guión curtiu ( - ) emplégase delantre'l pronome personal *-y* (*contesta-y*), nes pallabres compuestes (*político-relixosu*) y en dellos casos más.
* El guión llargu ( — ) úsase principalmente na trescripción de testos dialogaos pa ñiciar que toma la pallabra un personaxe:
*:— ¿Qué hora ye?
*:— Les dos y cuartu.
* Los signos d'entruga *¿* y *?* allúguense al entamu y a la fin d'una fras interrogativa direuta (*¿Qué hora ye?*).
* Los signos d'esclamación *¡* y *!* allúgense al entamu y al cabu d'una fras esclamativa (*¡Qué grande ye!*).
* La coma ( , ).
* El puntu ( . )
* El puntu y coma ( ; ).
* Los dos puntos ( : ).
* Los puntos suspensivos ( … ).
* El paréntesis ( ).
* Les comines ( “” o «» ).

== Sistema educativu ==


La Llei d'Usu y Promoción del Asturianu diz que los neños con edaes ente los 6 y los 16 años han tener la posibilidá d'estudiar l'asturianu nel collexu como asignatura voluntaria, anque nun se considera en tolos centros. Ye optativu col [[francés]] y l'[[alemán]] como segunda llingua d'enseñu nel bachilleratu.

En Miranda de l Douro ye tamién llingua optativa. Non asina en Lleón.

== Aconceyamientos y comuñes ==
L'[[Academia de la Llingua Asturiana]] fundóse en [[1980]], col rixu de recobrar l'antigua institución que yá proyeutare [[Xovellanos]] nel [[sieglu XVIII]].

L'Aconceyamientu de Xuristes pol Asturianu fundóse en 2006, cola xida d'allendar, curiar ya escucar del cumplir de les lleis asturianes ya españoles, avenencies ya tratos internacionales roblaos pol Estáu, qu'afiten derechos llingüisticos palos asturianofalantes.

== Dellos escritores n'asturianu ==


Anque'l primer testu n'asturianu data del sieglu X Nodicia de Kesos y el primer testu llegal ye'l Fueru d'Avilés, del sieglu XII, nun ye sinón dellos sieglos depués cuando se tien anuncia del primer facer na lliteratura escrito. El primer autor d'un testu lliterariu n'asturianu ye del [[sieglu XVII]].

* [[Antón de Marirreguera]] (ca. [[1600]] – ca. [[1662]])
* [[Bernaldo de Quirós]] ([[1675]] – [[1710]])
* [[Xosefa de Xovellanos]] ( [[1745]] – [[1807]])
* [[Xuan María Acebal]] ([[1815]] – [[1895]])
* [[Teodoro Cuesta]] ([[1829]] – [[1895]])
* [[Pepín de Pría]] ([[1864]] – [[1928]])
* [[Fernán Coronas]] ([[1884]] – [[1939]])
* [[Alfredo Villa y Villa]] ([[1899]] - [[1969]])
* [[María Xosefa Canellada]] ([[1913]] – [[1995]])
* [[Mánfer de la Llera]] ([[1918]]–[[2005]])
* [[Nené Losada]] ([[1921]]- [[2009]])
* [[Vicente García Oliva]] (nacíu en [[1944]])
* [[Xosé Lluis García Arias]] (nacíu en [[1945]] )
* [[Manuel Asur]] (nacíu en [[1947]])
* [[Xuan Xosé Sánchez Vicente]] (nacíu en [[1949]])
* [[Manolo Villarroel]] (nacíu en [[1952]])
* [[Andrés Solar]] (nacíu en [[1955]])
* [[David M. Rivas]] (nacíu en [[1957]])
* [[Miguel Rojo]] (nacíu en [[1957]])
* [[Antón García]] (nacíu en [[1960]])
* [[Humberto Gonzali]] (nacíu en [[1961]])
* [[Milio Rodríguez Cueto]] (nacíu en [[1962]])
* [[Adolfo Camilo Díaz]] (nacíu en [[1963]])
* [[Berta Piñán]] (nacida en [[1963]])
* [[Xuan Bello]] (nacíu en [[1965]])
* [[Pablo Antón Marín Estrada]] (nacíu en [[1966]])
* [[Xaviel Vilareyo]] (nacíu en [[1967]])
* [[Xosepe Vega]] (nacíu en Lleón en [[1968]])
* [[Xandru Fernández]] (nacíu en [[1970]])
* [[Xurde Álvarez]] (nacíu en [[1973]])
* [[Martín López-Vega]] (nacíu en [[1975]])
* [[Francisco Javier Pozuelo Alegre]]"[[Fran Allegre]]"(nacíu en Lleón en [[1977]])
* [[Ana Vanessa Gutiérrez]] (nacida en [[1980]])

== Códigos ISO ==
*'ISO 639-1**: Nun tien

**ISO 639-2''': ast

## Referencies

## Enllaces esternos
* Academia de la Llingua Asturiana
* Diccionariu de l'Academia de la Llingua Asturiana
* Oficina de Política Llingüística del Gobiernu del Principáu d'Asturies
* Xunta pola defensa de la llingua asturiana 
* Promotora Española de Lingüística, d'ú se sacó della información pa esti artículu.
* Espaciu y tiempu
* Mapa del dominiu llingüísticu fai cien años 
* Estaya de webs asturianes en Curlie (Open Directory Proyect)
* Diccionariu Asturianu - Inglés: de Webster's Online Dictionary - la Edición Rosetta.
* Diccionario General de la lengua asturiana Edición en llinia del diccionariu dialeutolóxicu asturianu-español de Xose Lluis García Arias.