Roald Dahl

**Roald Dahl**  foi un novelista y autor de cuentos británicu de raigaños noruegos, famosu como escritor pa neños y adultos. De los sos llibros, destaquen *[[Charlie y la fábrica de chocolate]]*, *[[James y el piescu xigante]]*, *[[Matilda]]*, *[[Les bruxes]]* y *[[Rellatos de lo inesperao]]*.

## Infancia
Roald Dahl ñació en Radyr, Gales, el 13 de setiembre de 1916, de padres noruegos, Harald Dahl y Sofie Magdalene Hesselberg de Dahl. Llamáronlu Roald n'honor al esplorador Roald Amundsen, un héroe nacional en Noruega nesos tiempos.

En 1920, cuando Roald tenía tres años, la so hermana de siete, Astri Dahl, morrió d'apendicitis. Delles selmanes dempués, so pá morrió de neumonía con cincuenta y siete años. Sicasí, so madre quixo más caltener la familia en Gran Bretaña que tornar a Noruega a vivir colos sos parientes pa cumplir el deséu del so home de que los sos fíos s'educaren n'escueles ingleses.

Por mor de vivir en Gales, Roald foi a la Escuela de la Catedral de Llandaff, Gales.

Con ocho años, el direutor solmenó-yos con un bastón por poner un mur muertu nun tarru de dulces d'un negociu llocal. Unviáronlu dempués a dellos internaos, daqué que nun-y prestó un res. 

A los nueve años, unviáronlu a la St. Peter's School, un colexu priváu na ciudá costera de Weston-super-Mare, al que foi dende 1923 hasta 1929. Dende los trece años educáronlu na *Repton School*, en Derbyshire, na que foi ayudante d'un prefectu, convirtióse en capitán del equipu escolar de *fives* y desendolcó'l so interés pola fotografía. Nos años de Repton, Cadbury, una compañía de chicolates, de xemes en cuanto unviaba caxes de nuevos chicolates pa que los prebaren los alumnos y Dahl suañaba davezu con inventar una barra de chicolate qu'almirare'l mesmu señor Cadbury, lo que-y valió como inspiración pa escribir el so segundu llibru pa neños Charlie y la fábrica de chocolate.

A lo llargo de la so infancia y adolescencia, pasó les vacaciones de branu en Noruega. La so infancia ye'l tema del llibru autobiográficu *[[Boy (rellatos d'infancia)]]*.

### Vida adulta

En finando'l colexu, pasó tres selmanes esplorando Terranova con un grupu nomáu *Public Schools' Exploring Society*. En xunetu de 1934 entró a trabayar na Royal Dutch Shell. Tres dos años d'entrenamientu nel Reinu Xuníu, tresfiriéronlu a Dar-es-Salaam, Tanganyika (anguaño Tanzania). Xunto colos otros dos emplegaos de Shell en tol territoriu, vivió con lluxu na *Shell House*, na redolada de Dar-es-Salaam, con un cocineru y ayudantes personales. Furniendo combustible en Tanganica, enfrentóse a mambes prietes y lleones, ente otros peligros. 

En payares de 1939 xuntóse a la Royal Air Force. Depués d'un viaxe en coche de cuasi tres mil quilómetros dende Dar-es-Salaam hasta Nairobi, aceutáronlu pal entrenamientu de vuelu xunto con otros dieciséis homes, de los que trece morreríen en combate más sero. Con siete hores y cuarenta minutos d'esperiencia nel De Havilland Tiger Moth, entamó a volar solu. Siguió col entrenamientu avanzáu n'Habbaniya (ochenta quilómetros al oeste de Bagdag), Iraq. Tres seyes meses volando Hawker Harts, nomáronlu oficial y asignáronlu al escuadrón númberu 80 de la RAF, volando vieyos Gloster Gladiators. Dahl sorprendióse al descubrir que nun lu diben entrenar en combate aereu nin en cómo pilotar los Gloster Gladiators.

El 19 de setiembre de 1940, Dahl pilotó'l Gladiator dende Abu Suweir, Exiptu, hasta Amiriya pa recargar combustible, y llueu hasta Fouca, Libia, a por una segunda carga. Dende ehí diba volar hasta la pista del escuadrón 80, cincuenta quilómetros al sur de Mersah Matruh. Nel trayeutu final, nun foi a atopar la pista y hebo de facer un aterrizax nel desiertu. Nel aterrizax, el tren d'aterrizax dio escontra una roca y l'avión estrellóse. Roald rompióse'l craniu, la ñariz y quedó ciegu. Foi quien a arrastrase lloñe del avión en llanes y desmayóse. Llueu, escribió sobro l'accidente nel so primer trabayu asoleyáu. Nuna investigación de la RAF sobro'l socesu, descubrióse que'l llugar al que lu mandaren dir taba incorreutamente indicáu.

A Dahl rescatáronlu y lleváronlu a un puestu de primeros auxilios en Mersah Matruh, onde recuperó la consciencia (anque non la vista), y treslladáronlu en tren al hospital de la Royal Navy n'Alexandría. Ellí namoróse d'una enfermera, Mary Welland, que foi la primer persona que vio en recuperando la vista, tres d'ocho selmanes de ceguera. Los doctores dixéron-y que nun había posibilidá dala de que pudiere volar, pero en febreru de 1941, cinco meses dempués d'ingresar nel hospital, diéronlu d'alta y pasáronlu a xeres de vuelu. Nesos momentos, l'escuadrón númberu 80 alcontrábase n'Elevsis, cerca d'Atenes, Grecia, lluchando xunto la British Expeditionary Force escontra les fuercies del Exe, ensin esperances de derrotalos. Agora nun Hawker Hurricane, n'abril de 1941, Dahl atravesó'l Mar Mediterraneu pa xuntase col so escuadrón en Grecia, seyes meses dempués de convertise en miembru.

Ellí conoció a un cabu cínicu qu'entrugábase cuántu tiempu diba sobrevivir el nuevu avión, acompañáu namái que por catorce Hurricanes y cuatro Bristol Blenheims en toa Grecia, escontra miles d'aviones enemigos. El líder del escuadrón tampoco nun amosaba entusiasmu por tener namái qu'un nuevu pilotu. Con too y con eso, Roald fízose amigu de David Coke, que, de nun morrer dempués en combate, tendríase convertío nel *Earl* de Leicester.

Dahl tuvo la so primera aición sobro Chalcis, onde Junker Ju 88s taben bombardiando barcos. Namái que'l so Hurricane escontra seyes bombarderos, llogró destruyir ún. Escribió sobro toos estos incidentes nel llibru autobiográficu Volando solu.

Llueu, sirvió en Siria, pa dempués trabayar n'intelixencia. Finó la guerra como *Wing Commander* (rangu de cuartu grau).

Entamó a escribir en 1942, cuando lu transfirieron a Washington DC como Agregáu Militar Aereu. El so primer trabayu asoleyáu, apaeció na edición del *Saturday Evening Post* del 1 d'agostu de 1942, foi un cuentu entituláu Un cachu de tarta, describiendo'l so accidente col Gloster Gladiator. 

Tuvo casáu per trenta años (dende 1953 hasta 1983), cola actriz de los Estaos Xuníos Patricia Neal. Tuvieron cinco fíos (incluyendo l'autora Tessa Dahl), magar qu'ún dellos morriere d'encefalitis pol virus del sarampión con namái siete años, en 1962. Theo, l'únicu fíu home, sufrió un accidente na so infancia que-y prevocó hidrocefalia. Por mor d'ello, so pá involucróse nel desendolcu de lo que depués conoceríase como válvula de Wade-Dahl-Till, un dispositivu p'aliviar esta condición. So fía, Ophelia Dahl ye direutora y cofundadora (xunto col doctor Paul Farmer) de *Partners in Health*, una organización ensin ánimu llucrativu dedicada a proveer cuidaos médicos a les comunidaes más probes del mundiu. La fía de Tessa, ya inspiración pa un personax d'El gran xigante bonón, ye la modelu y autora Sophie Dahl. En 1983, casó con Felicity Ann d'Abreu Crosland.

Morrió de leucemia el 23 de payares de 1990, na so casa, *Gipsy House*, en Great Missenden, Buckinghamshire, a la edá de setenta y cuatro años; enterráronlu nel cementeriu de la parroquia de San Pedru y San Pablu. Nel so honor, inauguróse la *Roald Dahl Children's Gallery* nel *Bucks County Museum*, na ciudá d'Aylesbury. Los compromisos solidarios de Dahl nos campos de la neuroloxía, la hematoloxía y l'alfabetización continuáronse tres de la so muerte al traviés de la *Roald Dahl Foundation*. En xunu de 2005, inauguróse'l *Roald Dahl Museum and Story Centre* en Great Missenden pa celebrar el trabayu de Roald Dahl y avanzar nos esfuercios na alfabetización.

## Escritura
Impulsáu por Cecil Scott Forester, Dahl escribió'l so primer trabayu publicáu, *Un cachu de tarta*, que compró'l *Saturday Evening Post* por mil dólares y dio-y puxu a la so carrera d'escritor.

El primer llibru pa neños foi Los Gremlins, que trataba d'unes criatures pequeñes que formaben parte del folclor de la RAF. Walt Disney encargara'l llibru pa una película que nunca nun fizo, y asoleyóse en 1943. Dahl siguió creando delles de les hestories pa neños más aprecies del sieglu XX, como Charlie y la fábrica de chocolate, Matilda y James y el piescu xigante.

Paralelamente, tamién fizo carrera d'escritor de cuentos macabros p'adultos, faciendo usu davezu del humor prietu y los finales sorprendentes. Munchos d'ellos escribiólos nun entamu pa revistes d'Estaos Xuníos, como Ladies Home Journal, Harper's, Playboy y The New Yorker, y recoyólos dempués n'antoloxíes. Dahl escribió más de sesenta cuentos y apaecieron en munches coleiciones, delles namái qu'espublizaes en formatu de llibru dempués de la so muerte.

Ún de los cuentos p'adultos más famosos, *Home del Sur* (*The smoker* o *Man from the South*), filmáronlu como un episodiu d'Alfred Hitchcock Presenta, y adaptáronlu amás nel segmentu de Quentin Tarantino de la película de 1995 Four Rooms. Adaptóse tamién la coleición de cuentos *Rellatos de lo Inesperao* pa una serie d'ésitu na televisión col mesmu nome. Un númberu d'esos cuentos son xustamente cachos del diariu del (ficticiu) tíu Oswald, un caballeru ricu que fai de les sos aventures sexuales el tema principal de les hestories.

Por dellos años nos 1960s, Dahl escribió guiones pa sacar perres. Dos d'ellos, la película de James Bond namái que se vive dos vegaes (*You only live twice*) y Chitty Chitty Bang Bang, foron adautaciones de noveles d'Ian Fleming. Amás, adaptó'l so trabayu pa realizar Willy Wonka y la fábrica de chicolate, de 1971.

*Memories with Food at Gipsy House*, escrito cola so muyer Felicity y asoleyáu póstumamente en 1991, ye una amestadura de recetes, recuerdos de familia y reflexones de Dahl sobro les temes que más quería: el chicolate, les cebolles y el claret.

## Ficción infantil
Los trabayos infantiles de Dahl cuéntense davezu dende'l puntu de vista d'un neñu, que suel involucrar a adultos malos que lu odien y que traten mal a los neños, habiendo siempre un adultu bonu que fai de contrapesu a los malos. Davezu tienen bona cantidá d'humor prietu y escenarios grotescos o violencia espantible. Les Bruxes y Matilda son dos exemplos nidios. El gran xigante bonón sigui esti modelu d'un mou más analóxicu, col bon xigante representando l'arquetipu de *bon adultu* y los otros xigantes siendo los *malos adultos*. 

### Prosa pa neños
**[[Los gremlins]]* (*The gremlins*, 1943)
**[[James y el piescu xigante]]* (*James and the giant peach*, 1961).
**[[Charlie y la fábrica de chocolate]]* (*Charlie and the chocolate factory*, 1964).
**[[El deu máxicu]]* (*The magic finger*, 1966)
**[[El Xenial Don Raposu]]* (*Fantastic Mr. Fox*, 1970).
**[[Charlie y el gran ascensor de cristal]]* (*Charlie and the great glass elevator*, 1972). Secuela de *Charlie y la fábrica de chocolate*
**[[Danny el campeón del mundiu]]* (*Danny the champion of the world*, 1975).
**[[El cocodrilu enorme]]* (*The enormous crocodile*, 1978)
**[[Los Mazcayos]]* (*The Twits*, 1981)
**[[La maravillosa medicina de Xurde]]* (*George's marvelous medicine*, 1981)
**[[El gran xigante bonón]]* (*The BFG*, 1982).
**[[Les Bruxes]]* (*The witches*, 1983).
**[[La xirafa, el pelícanu y el monu]]* (*The giraffe and the pelly and me*, 1985)
**[[Matilda]]* (*Matilda*, 1988).
**[[Agu Trot]]* (*Esio Trot*, 1989)
**[[Los Minpins]]* (*The Minpins*, 1991)
**[[El vicariu que falaba al revés]]* (*The Vicar of Nibbleswicke*, 1991)

### Poesía pa neños
**[[Rimes revueltes]]* (*Revolting rhymes*, 1982)
**[[¡Qué noxu los bichos!]]* (*Dirty beasts*, 1983)
**[[Pota de rimes]]* (*Rhyme stew*, 1989)

## Ficción p'adultos

### Noveles
**[[Dacuando nunca]]*(*[[Sometime never]]*= (1948)
**[[Mio tíu Oswald]]* (*My uncle Oswald*, 1979)

### Autobiográficos
**[[Boy (rellatos d'infancia)]]* (*Boy: tales of childhood*, 1984). Cuenta la vida hasta la edá de vente años (1936), centrándose na educación británica d'entamos del sieglu XX. 
**[[Volando solu]]* (*Going solo*, 1986). Continuación del anterior, cuenta la vida como emplegáu de Shell y la so participación na Segunda Guerra Mundial.
**[[Memories with food at Gipsy House]]* (1991)
**[[Roald Dahl's Guide to Railway Safety]]* (1991)
**[[El mio añu]]* (*My year*, 1993)

## Teatru
**The Honeys* (1955). Representáu nel Longacre Theatre, Broadway.

## Guiones
### Cine
**[[Namái que vives dos vegaes]]* (*You only live twice*, 1967)
**[[Chitty Chitty Bang Bang]]* (1968)
**[[The night digger]]* (1971)
**[[Willy Wonka y la fábrica de chicolate]]* (1971)

### Televisión
**Suspense* (Estaos Xuníos, 1949-1954)
**Cameo Theatre* (Estaos Xuníos, 1950-1955)
**Alfred Hitchcock presenta* (Estaos Xuníos, 1955-1962)
**Way out* (Estaos Xuníos, 1961)
**That was the week that was* (Reinu Xuníu, 1962-1963)
**Thirty-minute theatre* (Reinu Xuníu, 1965-1973)
**Late night horror* (Estaos Xuníos, 1968)

Roald Dahl foi tamién presentador nos programes *Way out* y *Tales of the unexpected* (na so primer temporada).

## Referencies

## Enllaces esternos
* Páxina web oficial (n'inglés)
* Páxina web de la Roald Dahl Foundation (n'inglés)
* Roald Dahl Museum (n'inglés)
* Páxina web non oficial de Roald Dahl (n'inglés)