Tribonyx mortierii

***Tribonyx mortierii*** ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae endémica de la islla de Tasmania (Australia). Ye una especie non voladora y a diferencia d'otres aves isleñas incapaces de volar que s'han escastáu pola mor del home, la gallineta de Tasmania beneficióse de les práutiques agrícoles europees en Tasmania. La especie describióse científicamente en 1840 como *Tribonyx mortierii*. El términu *mortierii* conmemora al botánicu belga Barthélemy Charles Joseph Dumortier.

## Descripción
La gallineta de Tasmania ye una ave gordosa non voladora que mide ente 43 y 51&nbsp;cm de llargu. El plumaxe de les sos partes cimeros son de color pardu oliváceo ente que les partes inferiores de color abuxáu escuru con tonos azulaos y presenten una mancha blanca nos lladrales. La so cola ye curtia y casi negra, y suel llevala alzada. Les sos pates abuxaes son grueses y robustes, con apariencia escamosa y garres afilaes. L'iris de los sos güeyos ye de color coloráu intensu. El so picu ye de color mariellu verdosu y tien un pequeñu escudu fronteru.

Los xuveniles tienen un aspeutu similar al de los adultos, anque de tonos más apagaos y chiscáu con pequeños llixos blancos. Tienen el picu y los güeyos del mesmu color que los adultos. Los machos suelen tener el picu y la pates ligéramente más llargos anque esiste abonda variabilidá ente sexos por que sían indistinguibles pol so aspeutu.

## Distribución y hábitat

La gallineta de Tasmania ye una especie sedentaria que vive nos yerbazales alredor de l'agua. Distribuyir poles rexones del norte y este de Tasmania. Nun s'atopa nes cercanes islles de King y Flinders del estrechu de Bass, anque Michael Sharland rexistrar como presente na islla Flinders. Esiste una población introducida n'isla María bien asitiada. Polo xeneral ye común y bono de ver alredor de les mases d'agua que tien márxenes yerbáceos.

El rexistru fósil indica que la gallineta de Tasmania atopar nel continente australianu hasta hai 4700 años. Suxirióse que les causes d'esta estinción podríen ser la introducción del dingo, o un periodu desaxeradamente secu.

## Comportamientu y organización social

Estudióse en detalle la organización social de la gallineta de Tasmania. Viven en grugos d'ente dos y cinco individuos, más los xuveniles de la dómina de cría anterior, que tienden a quedase col grupu y contribúin al cuidu de los nuevos pollos hasta que se treslladen pa establecese nel so propiu territoriu aproximao al añu. El sedentarismu d'esta especie implica que los grupos caltienen territorios definíos d'hasta 2 ha, y espulsen a les intrusiones nel so territoriu por aciu emisión de llamaes y exhibiciones. Tamién pueden producise lluches, nes que les gallinetes salten sobre los sos oponentes, picar y patisquen violentamente, dacuando produciéndose mancaes y arrincándose plumes.

La so estructura reproductiva pudi ser monógama o polígama, anque xeneralmente ye polígama. Cada grupu contién solo una fema reproductiva que s'aparia con tolos machos del grupu. Esta estructura social de grupos polígamos que permanecen xuntos ye pocu frecuente ente les aves, y créese que podría debese a l'alta proporción de pollos nacíos machu al respective de les femes.

Les gallinetes de Tasmania tienen 14 llamaes distintes, que'l so espectru va dende gurníos baxos hasta llamaes d'alarma agudes, amás de duetos de xubi y baxa realizaos al unísonu, 

Anque nun pueden volar, son capaces de correr bien rápido, rexistrándose velocidaes d'hasta 48&nbsp;km/h, Usen les sos ales mientres cuerren apriesa p'ayudar a virar y permediase.

## Reproducción

La dómina de cría empieza ente xunetu y setiembre, dependiendo de l'agua y la disponibilidad d'alimentu. Xeneralmente van criar una vegada al añu, anque n'años bonos, con gran cantidá de comida disponible pueden realizar dos niaraes. El so nial consiste nun montón estrapáu de yerba, asitiáu ente les yerbes altes xeneralmente cerca de l'agua, o terrén pantanosu. Ye tamañu de la so puesta ye de cinco a ocho güevos ovalaos, que miden ente 56x38&nbsp;mm de color amarellentáu o crema con dellos llixos acolorataos y vioacees. Amás del nial principal constrúin otros niales con oxetu de folgar colos pollos pela nueche y escondese meyor de los depredadores. Los pollos tán cubiertos de plumón pardu buxu.

## Alimentación

La dieta de la gallineta de Tasmania compónse principalmente de biltos de yerba y fueyes de la yerbes baxes que recueyen mientres el día. Tamién comen inseutos, granes y frutos. Ente los llabradores considerar a la especie como una plaga. Los daños que produz a l'agricultura fueron estudiaos llargamente nos años 1960 por M Ridpath y G Meldrum, qu'afayaron qu'anque producíen dellos daños a les colleches, los coneyos yeren los responsables de la mayoría de los daños que se-yos achacar yeren debíos a los coneyos y otres especies.

La gallineta de Tasmania ye pastador secundariu, lo que significa que depende d'otres especies por que caltengan la yerba baxo por que surdan biltos frescos. Antes de la colonización europea de Tasmania les camperes abiertes que precisen p'alimentase apurrir principalmente les quemes que practicaben los indíxenes p'amontar les zones de campera pa los animales que cazaben. La espansión de les árees esclariaes y la introducción de los coneyos apurrieron a estes aves más recursos alimenticios y polo tanto un aumentu de la so población.

## Estáu de caltenimientu y amenaces
La gallineta de Tasmania clasifícase como especie so esmolición menor pola UICN. Anque hai una población de tamañu saludable y nun se rexistraron cayentes significantes, esiste la esmolición pola posible llegada del foín coloráu a Tasmania y el posible impautu que podría tener nesta y otres especies. 

El 15 d'agostu de 2007 la gallineta de Tasmania foi incluyida ente les especie protexíes de la llexislación de tasmana. Enantes yera una de les cuatro aves natives de Tasmania que nun tenía nenguna proteición llegal fora de los parques nacionales y reserves naturales del estáu de Tasmania, y foi la postrera de les 12 especies reinales de la islla en protexese. Les otres trés especies d'aves que nun teníen proteición yeren el cuervu de Tasmania, el mabea grande y el mabea piquicorto. Toles demás aves natives de Tasmania taben protexíes pola llei de caltenimientu natural del estáu de 2002.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Tasmanian Parks and Wildlife service: infornación sobre la gallineta de Tasmania  (inglés)
* de la Biblioteca nacional d'Australia.