Acinonyx jubatus

El , tamién llamáu **chita** (del sánscritu al traviés del árabe, igual que l'inglés *cheetah*), ye un miembru atípicu de la familia de los félidos. Ye l'únicu representante vivu del xéneru *[[Acinonyx]]*. Caza gracies a la so vista y a la so gran velocidá. Ye l'animal terrestre más rápidu, yá qu'algama una velocidá punta ente 95 y 115&nbsp;km/h en carreres d'hasta 400-500 metros. Les femes pueden tener hasta cinco cachorros por camada. La so presa principal ye la gacela de Thomson.

## Descripción

Ye un felín de gran tamañu: mide ente 110 y 150&nbsp;cm de llargor, a lo cual hai qu'añader una cola d'ente 55 a 80&nbsp;cm. El so altor a la cruz ye de 74 a 90&nbsp;cm y pesa ente 35 y 60&nbsp;kg: los machos son d'un tamañu llixeramente mayor que les femes.

El guepardu tien una anatomía especializada pa la carrera. Tien el mayor corazón en proporción al so tamañu de tolos felinos, lo que-y dexa bombiar la sangre con más fuercia escontra tol so cuerpu. Los sos pulmones y fueses nasales son bien amplios p'absorber más osíxenu; amás, tien una llarga cola, que puede algamar la metá del llargor del so cuerpu, lo cual da-y estabilidá na persecución. Les sos garres nun son retráctiles, a diferencia de les de los demás félidos: esta carauterística meyora la so tracción n'altes velocidaes.

Cuando naz, la cría tien una abondosa melena clara sobre l'envés, en contraste cola mayoría de los felinos.

El guepardu ye l'animal terrestre más rápidu del mundu: cuerre a una velocidá máxima d'ente 95 y 115&nbsp;km/h (puede algamar los 95&nbsp;km/h en solu trés segundos), anque, si nun algamar la so presa en menos d'unos cuatrocientos metros, abandona la persecución.

## Etimoloxía
El nome **guepardu** (*guépard* en francés, *ghepardo* n'italianu y *Gepard* n'alemán) provién del griegu γατόπαρδος *gatopardos* y del llatín medieval *gattus pardus*, col significáu de «gatu lleopardu». Per otra parte, *chita* provién del hindi *chiitaa*, que probablemente tien el so orixe nel sánscritu *chitraka*, o «el de los topos».

## Historia evolutiva recién
El guepardu empecipió fai 100&nbsp;000 años una migración que la llevó de Norteamérica hasta África, el so hábitat actual. El guepardu baxa d'un ancestru del puma (*Puma concolor*) y el so rexistru fósil estender por Norteamérica, Europa y Asia. Esta migración representó un primer pescuezu de botella xenéticu por cuenta de factores ambientales. El segundu pescuezu de botella asocedió hai aproximao diez mil años cuando'l guepardu tuvo a puntu d'escastase, víctima de la so propia incapacidá pa defender les preses que llogra, ya inclusive a les sos propies críes. Según los estudios xenéticos más recién, la so reproducción naquella dómina producir dende un grupu bien amenorgáu, lo qu'anguaño concéde-yos a toos un mapa xenéticu bien paecíu.

## Comportamientu de caza

Acostumáu a que los carroñeros de mayor valumbu o fuercia (como la hiena, el babuino o inclusive'l lleón o'l lleopardu) róben-y les pieces que caza, el guepardu avezóse a cazar nes hores centrales del día, cuando los otros depredadores duermen. La so estructura física afecha a la velocidá llenda la so capacidá de llucha y defensa, yá que'l so cuerpu ye espodáu y finu por cuenta d'una musculatura potente y la fuercia n'el so gazapes llindar al momentu d'enfrentase a un oponente con dotes más defensives. Asina, ye probable que'l guepardu sufra una fatal derrota. Por esti motivu retírase primero qu'esto asoceda y d'esta miente evita ser mancáu.
A la de cazar, evita tamién la presencia de los turistes, que, n'otros momentos menos calorosos del día, suelen estorbar col so interés nel momentu decisivu de la caza. El calor va faer más curtia la so carrera, y depués inda va tener qu'abasnar la presa hasta un escondite a la solombra onde quede a salvo de los demás.

Tien una vista privilexada, qu'aprovecha pa reparar a les sos víctimes dende la distancia, baltáu nun puexu o xubiéndose a un árbol. Ye paciente y tranquil: sabe escoyer la so presa y esperar el momentu fayadizu.

El guepardu nun se bastia mientres la caza. Otru depredadores, como'l lleón cuando ta afamiáu, desperdician enerxíes corriendo ensin enforma tinu detrás de les preses. El guepardu, sicasí, espera. Y cuando finalmente empieza a correr, atina na mayoría de les ocasiones. La so efectividá envaloróse nun 60&nbsp;%, frente a pocu más del 25&nbsp;% que consigue'l lleón. El guepardu llogra ente 150 y 300 preses añales, frente a les 30 o 40 que consigue'l lleón.

A diferencia del restu de los felinos, les sos uñes nun son retráctiles, sinón que lu sirven p'aumentar la tracción. Puede algamar velocidaes d'hasta 115 quilómetros per hora, pero mientres la so terrible carrera nun puede caltener esta velocidá más de 500&nbsp;m. Verificáronse velocidaes nos guepardos de más de 114 quilómetros per hora, pero en casos bien aisllaos. La velocidá media del guepardu bazcuya ente los 98 y los 108 quilómetros per hora.

Suel cazar gaceles y impales, anque tamién atrapa críes d'otros mamíferos, especialmente de ñu y cebra.

Escueye la táctica de caza en función del terrén y la situación. Si'l terrén déxa-y averase sigilosamente, va poner en práutica tola so habilidá de felín p'atacar dende lo más cerca posible, y aprovechar depués la escorribanda pa llanzase sobre la víctima más cercana inorando al restu.

Cuando'l terrén ye demasiáu regular, va estudiar la situación dende lloñe esperando que dalgún adultu retrásese o buscando un exemplar más vulnerable que'l restu. Si nun tien más remediu, tamién puede empezar la carrera dende lloñe, calteniendo una carrera de fondu que dixebre del grupu a dalguna fema en xestación o a dalguna cría a la que va atacar aína.

## Reproducción

Los guepardos son polígamos. Terminada la cría de la so anterior camada, la fema va buscar unu o dellos machos que lu fecunden, y va dar a lluz una camada d'ente dos y cuatro críes dempués d'un periodu de xestación de 90 o 95 díes. Les críes suelen pesar unos 300&nbsp;g.

Asina la nueche dexar, la madre va treslladóse a los pequeños de llugar, poniéndolos a salvo d'otros depredadores como lleones, lleopardos, hienes y otros felinos. Si afayen la camada cuando la madre ta cazando, nun van tener nengún problema n'incorporar los pequeños a la so dieta del día.

Los cachorros nun van ser capaces de siguir a la madre hasta les cuatro selmanes d'edá. Los otros animales, el fríu y la fame faen estragos ente ellos antes de cumplir los trés meses. Solo trés de cada diez van sobrevivir a esti periodu.

La fema ocupar de los cachorros ensin que'l machu ayudar en nengún momentu. Pa enseña-yos a cazar suel prindar vives delles críes de gacela que depués-yos ufierta pa espertar el so instintu de cazadores. A los diez meses, los pequeños yá pueden cazar delles pieces pequeñes.

Al cumplir un añu y mediu, la camada pierde tou contautu cola madre, pero siguen xuntos hasta'l primer celu. Entós les femes dixébrense y empecipien la so solitaria vida. Los machos, sicasí, van permanecer xuntos pa cazar en grupu de manera más efectiva y defender meyor el so territoriu, lo cual fai que formen un fuerte venceyu ente ellos. Sicasí, dacuando reparáronse aliances ente machos non emparentaos.
Tiende a carecer estrés, polo que nos zoolóxicos alloñar de los visitantes a les madres con críes y suelen caltenese dixebraos los machos y les femes hasta'l tiempu del celu.

## Vocalización
 El guepardu nun puede ruxir, a diferencia de les especies del xéneru *[[Panthera]]*: emite un soníu agudu, llamáu gañido (el guepardu «gaña»), bien paecíu al de delles aves, pa faer posible l'alcuentru con otros guepardos o coles críes, nel casu d'una fema tres la caza.

## Subespecies

Reconócense les siguientes subespecies:
* *[[Acinonyx jubatus jubatus]]*
* *[[Acinonyx jubatus hecki]]*
* *[[Acinonyx jubatus raineyi]]*
* *[[Acinonyx jubatus soemmeringii]]*
* *[[Acinonyx jubatus velox]]*
* *[[Acinonyx jubatus venaticus]]*

### Guepardu real
Mientres un tiempu, clasificóse equivocadamente al guepardu real como *Acinonyx rex*, cuando en realidá tratar d'una mutación que fai que les manches de la so pelame confluyan en bandes llonxitudinales y curves. Poro, el nome científicu *Acinonyx rex* nun ye válidu. El xen recesivo ten de ser heredáu de dambos padres por que la carauterística manifiéstese, siendo una de les razones poles que ye tan raru.

## Rexistru fósil
Los restos fósiles más antiguos de *A.&nbsp;jubatus* vienen de la Capa I del Gargüelu d'Olduvai, formada nel Gelasiense (Pleistocenu Inferior), que'l so techu ta datáu en 1,8 millones d'años.

## Importancia económica
La piel de guepardu yera considerada como un símbolu d'estatus. Güei, los guepardos tienen una importancia económica creciente pal ecoturismo y tamién s'atopen en zoolóxicos. Atraen tamién l'interés de los safaris fotográficos, nos cualos axúntense dacuando hasta quince grupos de persones. Esta intrusión ye cafiante, pero constitúi una alternativa económica a la caza furtiva o al tráficu d'animales. 

Los guepardos son muncho menos agresivos qu'otros felinos grandes y pueden ser adomaos, polo que los cachorros dacuando son vendíos como animales domésticos.

Enantes yeren cazaos —inclusive a día de güei— porque munchos llabradores creen que se comen al ganáu. Cuando la especie pasó a tar amenazada, llanzáronse numberoses campañes pa tratar d'educar a los llabradores y animalos a caltener al guepardu. Pruebes recién amosaron que los guepardos nun ataquen nin comen al ganáu si pueden evitalo, yá que prefieren les sos preses selvaxes. Sicasí, nun tienen nengún problema pa incluyir tierres de llabranza como parte del so territoriu, lo cual causa dacuando conflictos.

Los exipcios antiguos tener davezu como mascotes y tamién yeren entrenaos pa cazar: créese que llevaben los guepardos a los campos de caza, vendados, encapuchaos y sosteníos con correes, mientres los perros poníen en retirada a la so presa. Cuando la presa taba lo suficientemente cerca, los guepardos yeren probablemente lliberaos y retirábense-yos vender. Esta tradición llegó a los antiguos perses y depués a India.

## Ver tamién
* Anatomía topográfica
* Anatomía y fisioloxía de los mamíferos
* Anatomía y fisioloxía de los mamíferos: aparatu llocomotor
* Velocidá de los animales

## Referencies

## Enllaces esternos