Coordenaes horizontales

Les **coordenaes horizontales** son un sistema de coordenaes celestes referíes al horizonte del observador y a la so vertical.

Pa determinar l'allugamientu d'una estrella en *coordenaes horizontales*, un observador tien de midir la so altura que ye la distancia angular dende'l horizonte hasta la estrella. En segundu llugar, tien de determinar l'ángulu que forma la estrella con una direición que se toma como orixe, xeneralmente'l sur (n'astronomía) o'l norte (navegación) midida sobro l'horizonte y en sen horariu. Tal ángulu nómase azimut.

Les **coordenaes horizontales** dependen del observador. Ye dicir, que nún mesmu momentu, un astru adícase baxo **coordenaes horizontales** desemeyaes por observadores distintos, allugaos en puntos diferentes de la Tierra. Esto significa que tales coordenaes son **llocales**.

## Conceutos fundamentales

Seya **C** el centru común de les esferes terrestre y celeste (figura 1). Se conseña un puntu **O** sobro la superficie terrestre, tal que **OC** ye la *vertical de plomada* n**'O**. L'observador ta n**'O**.

La prollongación d**'OC** corta a l'esfera celeste nos puntos **Z** y **Z' **, **zenit** y **nadir** de **O**, respeutivamente. La llinia **ZZ' ** ye la **vertical del observador**, o cenciellamente **la vertical**.

Por C imaxinamos un planu perpendicular a ZZ' que taya a l'esfera celeste nel círculu máximu **SWNE**, l**'[[horizonte|horizonte astronómicu]]** d**'O**. No sucesivo, cuando falemos d**horizonte'', pescanciarase siempre ''horizonte astronómicu'', esceutu avisu contrariu.

La prollongación del exe terrestre danos los puntos **P** y **P' **, los **polos de la esfera celeste**. PP' ye'l **exe del movimientu diurnu**. La [[rotación]] de la Tierra fai que la esfera celesta muévase ''aparentemente'' alrodiu d'esi exe.

Les proyeiciones de P y P' nel horizonte son los puntos **N** (Norte) y **S** (Sur), y la perpendicular a la llinia NS por C, nel planu del horizonte, danos l'[[Este]] **E** y [[Oeste]] **W**.

Na realidá l**observador* ta nel planu del horizonte. Les coordenaes horizontales son topocéntriques. Esto supón que les midíes qu'obtenga sedrán *aparentes*, pol [[paralax diurnu]] y la [[refraición atmosférica]]. Según los casos, requeriranse les correiciones afayaíces, pa tresformar estes midíes en [[coordenaes xeocéntriques]].

La *vertical del observador* ZZ', el so *horizonte* SWNE y el *puntu Sur* S, son el sistema de referencia de les *coordenaes horizontales*.

== Más conceutos fundamentales ==


Imaxinamos agora a la Tierra reducida al puntu C nel centru de laesfera celeste (figura 2)

La vertical ZZ' ye una llinia y determina infinitos planos perpendiculares al del horizonte. Caún d'esos planos taya a l'esfera celeste nos *'círculos verticales**, o cenciellamente **los verticales** que pasen siempre pel [[zenit]] y el [[nadir]]. Ye necesaria la matización llingüística: ''la vertical'' ye siempre la llinia ZZ', mentanto qu**el vertical* ye ún de los círculos verticales.

De los infinitos verticales sollíñense dos:

**'Meridianu**: el vertical PZSZ' que caltién a los polos. Taya a l'horizonte nos puntos cardinales Norte -N- y Sur -S-. La parte del meridianu que caltién al [[cénit]], Z, ye'l **meridianu superior** PZP', y la que caltién al nadir, Z', ye'l **meridianu inferior** PZ'P'.

*La interseición del **Meridianu** col planu del horizonte ye la **llinia meridiana** que taya a l'esfera celeste nos [[puntu cardinal|puntos cardinales]] N y S.
***Primer vertical**: el vertical ZEZ'W, [[perpendicular]] al meridianu, qu'interseuta col horizonte determinando los puntos Este -E- y Oeste -W-.

* La interseición del **Primer vertical** col planu de l'horizonte ye la **llinia perpendicular** que seiciona a la esfera celeste nos [[puntu cardinal|puntos cardinales]] E y W.

Las llinies meridiana y perpendicular formen un sistema de referencia perpendicular qu'apunta a los cuatro puntos cardinales.

La [[rotación]] aparente de la esfera celeste d'exe PP fai que los astros aprucen pel este, (en realidá namái risquen pol este si la so [[declinación (astronomía)|declinación]] ye cero) s'eleven y algamen la so máxima elevación nel meridianu superior (**culminación**), pa dempués amiyar y ponese pel oeste (**ocasu**). Siguen el so camín per baxo l'horizonte y nun s'adiquen hasta'l día siguiente nel que risquen otra vegada.(**ortu**).

L'intervalu de tiempu ente dos culminaciones socesives, o **pasos pel meridianu** ye'l [[día sidéreu]], 3 minutos y 55,9 segundos más curtiu que'l [[día|día solar mediu]].

== L'azimut y l'altura ==
Seya **X** un astru de la esfera celeste, **CX** la so **direición**, y **CX**' la proyeición d'ésta nel planu del horizonte (figura 2). Definimos: 

:***altura** de X (**h** o **a**) ye l'ángulu XCX', ye dicir l'ángulu ensamáu pola so direición y l'horizonte. Tamién podemos considerar a l'altura como l'arcu XX'.

L'altura ye positiva sobro'l horizonte, y negativa per debaxo d'él, nesti casu denómase **depresión**. Asina l'altura del cenit val 90º, y la depresión del nadir ye de -90º.

:***Acimut** de X (**A**) ye l'ángulu SCX', ye dicir, l'ángulu formáu por CX' y la direición Sur.

L'acimut, referíu al puntu Sur , ye positivu en sen SWNE, el movimientu aparente del cielu celeste. Un acimut mayor de 180° pue tomase en sen contrariu pero con valir negativu. Por exemplu, el puntu [[Oeste]], W, tien un acimut de 90º, y el puntu [[Este]], E, tienlu o bien de 270º, o bien -90º.

Como s'apuntó na introducción, hai convenios que refieren l'acimut al puntu Norte (pa la navegación, non n'astronomía) N, col sen positivu NESW.

L**altura* y l*'acimut* son les *coordenaes horizontales* de X.

L*'altura* ye un ángulu o un arcu, y non una distancia llinial. Pa evitar la confusión, davezu denómase *'elevación**.

== Distancia cenital ==
L'ángulu ZCX ye la **distancia cenital** de X, la so [[distancia angular]] al polu, denotada por **z**. Evidentemente:
:::::::z + h = 90º
La distancia angular del polu al horizonte ye la **altura del polu**, ángulu PCN pal [[hemisferiu|Hemisferiu Norte]], y P'CS pa l'Hemisferiu Sur, ye la **llatitú** del llugar au s'alcuentra l'observador O. Denótase con <math>\varphi</math> -lletra griega ''phi'', lleer ''fí''-.

Toes aquelles estrelles que tienen distancia al polu menor o igual que dicha llatitú nun tán enxamás per baxo l'horizonte, de mou que nun se ''ponen'': son les **estrelles circumpolares** pa O. Les sos trayeutories son círculos concéntricos a los polos. Como casos estremos comparemos lo qu'asocede nel Ecuador terrestre y nos polos:

* Nel Ecuador, au <math>\varphi</math>= 0º, nenguna estrella sobro l'horizonte ye circumpolar, y ñacen y pónense perpendicularmente al horizonte. El polu ta nel finxu la tierra.

* Nos polos, au <math>\varphi</math>= 90º ó -90º, toles estrelles sobro l'horizonte son circumpolares, nun ñacen nin s'oculten. El polu ta nel cenit.

L'[[ángulos complementarios|ángulu complementariu]] de la llatitú ye la **collatitú** o **distancia cenital** del polu. Darase la siguiente rellación: 
:::::::<math>\varphi</math> + collatitú = 90º

== Midida d'altures ==

=== Paralax diurnu ===


L'altura **h** d'un astru, ha de medise respeutu a l'horizonte astronómicu del qu'allupa, pero ésti tómala dende'l so horizonte aparente, nel puntu O, y lo que realmente obtien ye l**'altura aparente** del astru. Surde el fenómeno de [[paralax]] (Figura 3)

Dende O l'astro B vese en N, metantu que dende C veríase en T, más altu que N. La estrella camuda de posición según la direición del observador. Esto ye, el **paralax diurnu o d'altura**.

Paralax diurnu ye l'ángulu formáu poles **direiciones topocéntrica** y **xeocéntrica** d'un astru. Na figura 3, y pa B:

***Direición topocéntrica** ON: direición dende'l llugar que s'ocupa.
***Direición xeocéntrica** CT: direición dende'l centru de la [[Tierra]].

Cuando l'astru s'alcuentra nel horizonte aparente del observador, resulta la **paralax horizontal**. Tal ye'l casu del oxetu A que tien por ''paralax horizontal'' l'ángulu LAM =CAO

El paralax diurnu amenorga cola elevación sobro l'horizonte, y cola distancia del oxetu adicáu:

*Cola elevación: comparamos B con A. La paralax NBT de B ye menor que la paralax LAM d'A. A mayor elevación menor paralax. Nel cenit la paralax es nula.

*Cola distancia del oxetu observáu: comparamos B y B'. Dambos tienen la mesma elevación (neta direición xeocéntrica), pero tán a distintes distancies de la Tierra. La paralax SB'T de B' (más llonxanu) ye nidiamente menor que la paralax NBT de B (el más cercanu). A mayor distancia menor paralax.

Les distancies nel espaciu son descomanadamente grandes, y por eso les paralaxes diurnes son despreciables na mayoría de los casos. En distancies mui pequeñes como les del Sistema Solar, son de consideración, pero namái. La [[Lluna]] tiene un paralax que supera el [[grau]] -61' 50"-, cantidá enforma importante que nun se puede desdexar. Pal [[Sol]] ye d'unos 9" malapenes. Pero pa [[Próxima Centauri]] a namái 4,2 [[añu lluz|años lluz]] la paralax ye del orde de la **cienmilésima de segundu**, y eso siendo la estrella más próxima a nosotros. La paralax diurna d'una estrella ye práuticamente nula.

La paralax denótase con <math>\pi</math> -lletra griega ''pi''. Lleer ''pí''-

Pa un paralax significativu tenemos:
:::::::h<sub>real</sub> = h<sub>aparente</sub> + <math>\pi</math>

=== La refraición ===


No que respeuta a la [[refracción atmosférica]] la cosa ye distinta porque si bien amenorga cola altura lo mesmo que'l paralax, per otru llau nun se reduz el so efeutu pola distancia del oxetu adicáu, por grande que seya ésti. La refraición hai de tenela siempre en cuenta al facer midiciones que necesiten precisión.

La figura 4 amuesa un casu típicu de refraición. Cuando'l [[Sol|limbu inferior del Sol]] (*****) cinca l'horizonte del mar, yá nun ta ellí. Lo qu'allupamos ye la so imasen refractao en S', y la estrella yá ta dafechu per baxo'l finxu del horizonte, en S.

L'efeutu de la refraición **R** sobro l'altura d'un astru ye opuestu al efeutu que producía la paralax: ésta fai que l'altura aparente seya ''menor'' que la real, la refraición fai que l'altura aparente seya ''mayor'' que la real, ''eleva'' al astru, de mou que darase la rellación:
:::::::h<sub>real</sub> = h<sub>aparente</sub> - **R**

La refraición ye máxima nel horizonte, y nula nel cenit, al igual que la paralax. A una altura de 0º val 33' 48". A 10º d'altura yá s'amenorga a 5' 13". Ente los 40º y 50º val 1', y a partir de los 80º ta per debaxo de los 10".

-------
(*****) <sub> El **limbu inferior del Sol''' ye'l so berbesu inferior vistu dende la Tierra 
------

## Ver tamién
* Coordenaes ecuatoriales
* Paralax
* Paralax diurnu

## Referencies

## Enllaces esternos