open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pie (unidá)

El **pie** ye una unidá de llonxitú d'orixe natural (basada nel pie humanu), yá utilizada poles civilizaciones antigües.

El pie romanu o *pes*, equivalía a 29,57 cm; el *pie castellanu* a 30,5 cm. Anguaño foi sustituyíu en cuasi tol mundu poles unidaes del sistema internacional (SI), sacantes nel usu corriente nos países anglosaxones.

## Sistema anglosaxón
N'inglés la midida «pie» escríbese *foot* y pluralízase *feet*. La so abreviatura ye **ft** o **’** (comina simple).

Equivalencies:
: *1 ft = 12 [[pulgada|pulgaes]]*
: *1 ft = 30,48 [[centímetru|centímetros]]*

Anguaño'l pie utilízase namái nos sistemes de midida anglosaxones d'Estaos Xuníos y el Reinu Xuníu, anque tamién s'emplega n'aeronáutica, inda fuera de los mentaos países, pa espresar l'altitú d'aviones y otros vehículos aéreos.

Ye frecuente utilizalu pa llonxitúes d'hasta unos tres metros. Pa llonxitúes mayores suel emplegase la yarda o la milla.

### Pie d'agrimensura
Pal acotamientu de tierres y costes, el Sistema Públicu d'Agrimensura de Tierres (d'Estaos Xuníos) utiliza una variedá nomada **pie d'agrimensura**, con una llonxitú equivalente a 30,4800609601219 centímetros.

### Pie madereru
Na industria de la madera ye usual utilizar el **pie madereru**, tratándose nesti casu d'una unidá de volume. El so valor ye'l que correspuende a una pieza cuadrada d'un pie de llau y d'una pulgada d'espesor.

## Referencies

## Enllaces esternos
Yarda

La **yarda** ye la unidá de llonxitú básica nos sistemes de midida anglosaxones utilizaos nos Estaos Xuníos y nel Reinu Xuníu. N'inglés escríbese *yard*, y la so abreviatura ye **yd**.

: *1 yd = 3 [[pie (unidá)|ft]] = 36 [[pulgada|in]] = 0,9144 [[metru|m]]*

Nel sistema anglosaxón esisten cuatro yardes, a saber:
* **Yarda oficial inglesa**: Variable pola aleación de bronce cola que foi construyíu'l patrón en 1895.
* **Yarda oficiosa inglesa**: 0,914398416 m a 62ºF (16,67°C).
* **Yarda llegal americana**: 0,914401829 m a 68&nbsp;°F (20&nbsp;°C).
* **Yarda industrial americana**: 0,91440000 m a 68&nbsp;°F (20&nbsp;°C).

yá que la unidá más emplegada nel ámbitu industrial y téunicu ye la pulgada (=1/36 yardes), pa evitar los inconvenientes debíos a la discrepancia ente les yardes inglesa y americana, convínose que

: *1 [[pulgada|in]] = 25,400000 [[milímetru|mm]] a 20&nbsp;°C*

quedando'l metru y la yarda rellacionaos pola ecuación amosada al entamu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Escudu de Cataluña

L**'escudu de [[Cataluña]]** ta formáu por cuatro barres de color gules sobre campu d'oru. Corona real cerrada nel timbre.

## Historia
Yera l'escudu d'armes de los condes del condáu de Barcelona. La primera apaición foi nel añu 1150 nun sellu de Ramón Berenguer IV, anque anteriormente ya había apaecío como símbolu preheráldicu nes tumbes de Ramón Berenguer II y de de la so bisgüela, Ermessenda de Carcassona, que foi muyer de Borrell I.

L'escudu tien una corona real porque, gracies al matrimoniu contrayíu cola casa real d'Aragón, pasa a ser símbolu de la corona d'Aragón, ye dicir, que l'escudu dexa de representar a un llinaxe condal pa representar a una casa real.

Les cuatro barres van dar llugar a munchos otros símbolos. Nel añu 1261 Jaume I, dio-yos un sellu a los prohomes de la ciudá de Mallorca que combina estes cuatro barres con un castiellu, lo que güei pasó a ser la bandera de les Islles Baliares. Tuvo aniciu paecíu la bandera de la Comunidá Valenciana, que combina les cuatro barres con una franxa d'azur.

## Lleenda
La lleenda d'esti escudu vien del sieglu XIV atribuye-y unos anicios más antiguos, cercanos al sieglu IX. Según la leyenda, les cuatro barres son el resultáu del pasu de los cuatro deos ensangrentados de Carlos el Calvu sobre l'escudu d'oru de Guifré'l Pilós como recompensa por haber lluchao con valentía.

## Referencies

## Enllaces esternos
Pulgada

La **pulgada** ye una midida de llonxitú antropométrica qu'equivalía a la llonxitú d'un pulgar. Anguaño la pulgada foi sustituyida en gran parte del mundu por unidaes del sistema internacional (SI). 

## Tribes
* Actualmente n'usu
** 1 pulgada (Sistema imperial británicu) = 2,54 cm
* Obsoletes
** 1 pulgada (Sistema castellanu de Felipe II) = 2,32166 cm
** 1 pulgada (Aragón) = 2,14 cm
** 1 pulgada (Méxicu) = 2,3278 cm

## Sistema anglosaxón
La **pulgada imperial** sigue n'usu, anque confinada sobre too a Estaos Xuníos. N'inglés escríbese *inch*. La so abreviatura ye **in** o **″**. En 1958 definióse que la pulgada imperial equivaldría a exautamente 2,54 centímetros.

***Nota:***
Cuando se fala de rosques de gas en pulgaes, esta midida nun se refier direutamente al diámetru de la rosca. Pa conocer la midida exauta del diámetru lo meyor ye acudir a un prontuariu mecánicu. Buscar como rosca *Briggs* americana pa tubos de gas, agua y vapor.
Por exemplu rosca G1/4 → Diámetru esterior mediu = 12,12 mm

## Referencies

## Enllaces esternos
Mil (unidá)

El **mil** ye la mínima unidá de llonxitú nel Sistema Anglosaxón d'Unidaes, qu'equival a la milésima parte d'una pulgada. Utilízase pa midir la llonxitú de cuerpos vistos con microscopios.

: *1 mil = 0,0254 [[milímetru|mm]] = 25,4 [[micrómetru|µm]]*

## Referencies

## Enllaces esternos
Palmu

Un **palmu** ye una antigua unidá de llonxitú española antropométrica igual a la midida ente l'estremu del deu pulgar y l'estremu del meñique colos deos estendíos, qu'equival a 20,873 centímetros.

Na Roma antigua esistía una midida nomada **palmus**, que yera l'anchu de la palma la mano, ensin cuntar el pulgar, equivalente a cuatro **digitus**, esto ye 7,3925 cm. Les unidaes equivalentes n'España son, respeutivamente, el cotu y el deu, anque los sos valores son distintos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Hessen

**Hessen** ye un estáu federal alemán. Tien una superficie de  km² y cunta con . Ta asitiáu nel centruoeste d'Alemaña. Ye'l séptimu mayor estáu alemán per superficie y el quintu por población. La so capital ye Wiesbaden, siendo la mayor ciudá Frankfurt.

Llenda con .

## Referencies

## Enllaces esternos
Ángstrom

Un **ángstrom** (o **ångström**) ye una unidá de llonxitú non perteneciente al sistema internacional d'unidaes anque aceutada universalmente, qu'equival a una diezmilmillonésima parte d'un metru (10-10 m). Emplégase sobre manera pa espresar les llonxitúes d'onda, les distancies moleculares y los radios atómicos. Represéntase pol símbolu **Å**.

El so nome vien dau pol físicu suecu Anders Jonas Ångström.

## Equivalencies
:*1 Å= 10<sup>-10</sup> [[metru|m]] = 0,1 [[nanómetru|nm]]*
:*1 [[nanómetru|nm]] = 10 Å*
:*1 Å = 100 [[picómetru|pm]]*

## Ver tamién
* Llista completa de los prefixos del SI

## Referencies

## Enllaces esternos
*  Calculadora pa convertir ente distintes unidaes de llonxitú
Pésicos

Los **pésicos** () yeren una tribu de los astures (o ástures) transmontanos.

El territoriu de los pésicos allugábase ente'l Navia y el Nailos (Nalón), dende la bax oriental del Cabu Peñes (península paésica) hasta la llende con Valdés, asina como les comarques lleoneses de Babia y Ḷḷaciana. Sicasí, a partir dos sieglos IV ya VII, fálase de los pésicos como habitantes del valle del Narcea, polo que xurden teoríes como la de que los pésicos arrequexáronse por mor del xorrecimientu de tierres de cultivu y de la propiedá privada, carauterístiques da romanización. El so nome, paesici, del llatín pasco = allendar, significaba "pastores", asina que pudieron verse arrinconaos haza los tesos y puertos de monte, cún estilu vida asemeyáu al de los vaqueiros d'alzada, si ye qu'éstos nun seríen otra cosa que los sos descendientes. L'únicu clan que se conoz d'ellos son los argamonicos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Gigurros

Los **gigurros** (según Pliniu) o **egurnion** (según Ptoloméu), yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanos o cismontanos. La so capital yera Forum Gigurrorum.

Taben afincaos en Valdiorras, ente los ríos Bibei y Cabrera. El nome de la comarca de Valdiorras remanez del nome d'esti pueblu (Eurres y Iorres na Alta Edá Media, más sero Vallem de Iorres, y fasta'l sieglu XIX Valdiorres, qu'alternará con Valdeorras).

Cola aportada y conquista de los romanos y la posterior romanización, el so migoyu foi "Forum Gigurrorum", metanos A Rúa, formando parte del conventu xurídicu asturicense con capital n'Astorga.
La mención más antigua apaez nel Edictu d'Augusto , 15 e.C.., o Bronce de Bembibre.
D'esta tribu, llegarenmos les siguientes inscripciones: (toes elles atopaes en Valdeorras (Ourense). Fonte "Hispania Epigraphica" 
“Q(uintus) Iul/[ius] Tiro / Tilleno / v s l m” Nu. de rexistru. 7674 
 
”L(ucio) Pompeio L(uci) F / Pom(ptina) Reburro Fabro / Gigurro Calubrigen(si) / probato in coh(orte) VIII pr(aetoria)“ Nu. de rexistru. 8421 

“Libero Patri / G(aius) Vetius / Felicio” Nu. de rexistru. 8422 
 
“Endius / Caranci//s” Nu. de rexistru. 8423 
 
 
Tamién afayóse nel Puente de Domingo Flórez (Lleón) otra inscripción que fala d'un tal Arquio Guigurru.
 
“Conso / S[- - -]ensi / P(ublius) Arquius / Clemens / Gigurrus” Nu. de rexistru. 16502

## Referencies

## Enllaces esternos
Furlong

El **furlong** ye una unidá de llonxitú del sistema anglosaxón d'unidaes. El nome completu d'esta unidá ye *surveyor furlong*. La so abreviatura ye **fur**.

: *1 fur = 220 [[yarda|yd]] = 201,1680 [[metru|m]]*
: *1 [[milla|mi]] = 8 fur

Les distancies inferiores a una milla nes carreres de caballos nel [[Reinu Xuníu]], [[Irlanda]] y [[Estaos Xuníos]] danse en furlongs, pero la unidá cayó en desavezu n'abondo. El so usu oficial foi abolíu nel Reinu Xuníu nel *Weights and Measures Act'' de 1985, que tamién abolió l'usu oficial de munches otres unidaes tradicionales de midida.

## Referencies

## Enllaces esternos
Vara (unidá)

La **vara** ye una antigua unidá de llonxitú española qu'equivalía a 36 pulgaes. Según la llonxitú de la pulgada (en cada rexón podía tener un valor distintu) la vara podía midir ente 75 y 92 centímetros. La vara castellana midía 83,59 cm.

Sirve de base pa la midida d'área conocida como *manzana* (equivalente a 10.000 vares cuadraes).

: *1 vara = 2 [[coldu (unidá)|coldos]] = 4 [[palmu|palmos]]*
: *1 vara = 1 [[yarda|yd]] = 3 [[pie (unidá)|ft]] = 36 [[pulgada|in]]*
: ''1 vara castellana = 83,59 cm

## Referencies

## Enllaces esternos
Penios

Los **Penios** yeren una tribu de los astures (o ástures) trasmontanos.

Allugábanse nel conceyu de Parres, na riera zurdia del Salia ( Sella) llendando cola tribu cántabra de los Orgenomescos. Atalántanse como penios los clanes de Caelionicaecos y Quetianos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Tiburos

Los **tiburos** yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanos o cismontanos. So capital sería Nemetobriga. Correspuéndese con A Pobra de Trives n'Ourense. D'esta tribu, llegarenmos les siguientes inscripciones: (toes elles atopaes en a Pobra de Trives. Fonte "Hispania Epigraphica")
“Iovi / Ladico” Nu. de rexistru 7628
“Iovi O(ptimo) La/dico Iul/li(u)s Gr/acilis / ex vot” Nu. de rexistru 8352. 
 
 
“Nabia(e) / Ancetolu(s) / Auri(ensis) exs(!) |(castello) / Sem(acorum?) / votum / possit“ Nu. de rexistru 8412 
 
 
“Aelio Sporo / Iulius Flavinus / et Atilius Astur / h(eredes) exs t“ Nu. de rexistru 8415 

 
“D M / Atiliae Annae / annorum XXI / Atilius Astur / pater“ Nu. de rexistru 8416 

 
“Popillius Hi/rsutus Flavi Ve/ndieci F Lanci(cum) / |(castello) domo Va/coeci an XXXII / h s e“ Nu. de rexistru 16725 

 
“D M S / Rufin/us Ru/fi an/nor/um / XXXX / h s s t l“ Nu. de rexistru 16729 
 
 
“Valutio“ Nu. de rexistru 16736 
Tamién afayose en Alberite (Rioxa) otra inscripción que fala d'una dala Iulia Tiburia fía de Natraius:
“Iulia Tibura / Iuli Natra(e)i F / an(norum) XIII h s e / Iulius Natraeus / sibi et filiae / f c” Nu. de rexistru 12399 

## Referencies

## Enllaces esternos
Cabarcos

Los **Cabarcos** yeren una tribu de los astures (o ástures) trasmontanes.

Allugábense al norte del Cordal Cantábricu. So únicu clan coñocíu ye'l de Berisonis.

## Referencies

## Enllaces esternos
Orniacos

Los **orniacos** yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanes o cismontanes.

Anque el so allugamientu nun ta bien definíu debieren ocupar el territoriu comprendíu ente los bedunienses y los lancienses, al norte'l ríu Ernia y pel sur el ríu Ornia. La so ciudá Intercatia, nome que nun hai que confundir cola Intercatia de los Vacceos, taría asitiada al sur d'Astorga, na comarca de Valduerna. 

Otros asítien a esta xente sobre el cursu del ríu Cúa y la riera drecha del altu Sil, camentando Intercatia col actual Cacabelos, anque esta fastera concueya meyor coles tierres de los Susarros, y ta bien lloñe de Lancia y Bedunia.

## Referencies

## Enllaces esternos
Superatios

Los **superatios** yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanes o cismontanes.

So capital yera Petavonium, nel pueblu de Rosinos de Vidriales. Sos clanes foron; Blanobriensos, Bolgenses y Lougios.

L centru dlos puobrus preromanus nesta parti dla provincia de Zamora iera l castru de Arrabalde (de erria vat alde: genti al lladu del peñascal). Proximo al campamento de petabonium esta'l Castru de San Pedru dla Viña uondi existen n las peñas petroglifos con la pisada del caballu de Santiago y quisió cuantros otras cousa mas.

## Referencies

## Enllaces esternos
Lancienses

Los **Lancienses** yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanes o cismontanes.

So capital sería Lancia, xunto al pueblu de Villasabariego.

Nun ha de confundise a los Astures Lancienses colos lusitanos Lancienses Oppidani cuya capital yera Lancia Oppidana, nel Castro de Salvaleón (Cáceres).

## Referencies

## Enllaces esternos
Saelenos

Los **Salaenos** yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanes o cismontanes.

Tolomeo noma Nardinium como la so capital, ye probatible qu'ocuparen tierres de Sanabria (Zamora) y Carballeda.

## Referencies

## Enllaces esternos
Bedunienses

Los **bedunienses** yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanos o tramontanos.

So capital sería Bedunia, cierca de La Bañeza, ente Benavente y Astorga

## Referencies

## Enllaces esternos
Brigaecinos

Los **Brigaecinos** yeren una tribu de los astures augustanos o cismontanes.

La so capital yera Brigaecia, xunto a Benavente.

## Referencies

## Enllaces esternos
Amacos

Los **Amacos** yeren una tribu de los astures augustanes o cismontanes.

So capital sería Astúrica Augusta (Astorga). So clan yera'l de los Saldanicos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Lougueos

Los **lóugei** yeren una tribu de los astures augustanos o cismontanos afincaos n'Ancares, al oeste de Burbia.

## Referencies

## Enllaces esternos
Iburros

Los **Iburros** yeren una tribu de los astures augustanos o cismontanos.

Taben allugaos ente los Gigurros y los Zoeles, ente les actuales provincies de Orense y Zamora.

## Referencies

## Enllaces esternos
Cilúrnigos

Los **Cilúrnigos** yeren un clan perteneciente a la tribu de los Llugones, de los astures (o ástures) tresmontanos.

So capital yera Noega, na Campa Torres (Xixón). Mas de magar el sieglu II d.C entamaron a treslladase a l'aldega vecina de **[[Gigia]]** por ser ésta más abondosa y afayadiza.
Trabayaben la metelurxia del bronce y teníen sonadía de ser xentilaos fabricantes de calderos d'esti material (en célticu kelurnu = calderu).
Dempués de la conquista romana reclutáraselos como auxiliares nel exércitu román, afitu d'ello ye'l campamentu de **[[Cilurnum]]** anguaño Chesters, Inglaterra, ún de los castros que l'Ala II Astur defendía na Muria d'Adrianu en Britania nos caberos años del reináu de Tiberiu.

Na Torre del Reló, muséu que s'alcuentra en Xixón, nel barriu Cimavilla, caltiénese un cagüercu na qu'apruz dichu xentiliciu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Dentro de la viñeta

**Dentro de la viñeta** ye una revista asturiana de cómic asoleyada n'Avilés pola Asociación d'Amigos de la Historieta d'Asturies, dende l'añu 1999.

La direición de la mesma empobinala Jorge Iván Arguiz y Ángel de la Calle y nella collaboren una bona riestra de persones venceyaes d'estremada manera col mundu del cómic, tanto de dientro como de fuera d'Asturies.

Na revista asoléyense entrevistes con dibuxantes o guionistes, danse reseñes de les últimes novedaes del mercáu de la historieta, asina como estudios relativos a cualquiera de les estayes que componen esti mediu de narración secuencial o les anuncies relatives a los salones o festivales del cómic que tienen llugar a lo llargo de tola xeografía española.

Nos últimos años, y coincidiendo coles Xornaes Internacionales del Cómic Villa d'Avilés, vien inxiriéndose na revista'l programa de les mesmes, asina como les reseñes de los autores que participarán nes Xornaes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Isaac Turienzo

**Isaac Turienzo**  ye un pianista de Jazz asturianu. Criáu n'Avilés, dende 1987 participa en diverses formaciones jazzístiques del Principáu y en 1988 funda **New Steps Jazz Band**, sestetu que depués sería'l cuartetu formáu por Szabolcks Korkos, Félix Morales y Miguel Ogando, y que col nome de *New Steps Jazz Quartet* representó a Asturies en varios certámenes jazzísticos. Hasta qu'en 1990 formó l*'Isaac Turienzo Trio* (qu'agora inclúi a Miguel Ángel Chastang nel baxu y Paulo Bandeira na batería) y lleva dende aquella tocando Jazz per tol mundu. En 1998 estrenó *Conciertu pa Tríu de Jazz y Cuartetu de Cuerda* xunto a los solistes de los virtuosos de Moscú.

## Discografía
**Punto y Seguido* Isaac Turienzo Trio (1996)
**Con Ángel* Isaac Turienzo Trío & Savoy String Quartet. Asturies, La Factoria, 1999
**Made in Asturies*
**Jazz de raíz* con Tino di Geraldo e Miguel Angel Chastang. 

## Referencies

## Enllaces esternos
*Web oficial
Livermoriu

El **livermoriu** ye'l nome del elementu químicu sintéticu col númberu atómicu 116 y símbolu **Lv**, allugáu nel grupu 16 de la tabla periódica.

## Referencies

## Enllaces esternos
*  WebElements.com
*  Apsidium 
*  Publicaciones de la IUPAC
*  Ye elemental
Coperniciu

El **coperniciu** ye'l nome del elementu químicu sintéticu col númberu atómicu 112 y símbolu **Cn**, allugáu nos grupu 12 de la tabla periódica.

Coperniciu ye un nome sistemáticu de la IUPAC asignáu'l 19 de febreru de 2010 .

## Referencies

## Enllaces esternos
*  WebElements.com
*  Apsidium
Nihoniu

El **nihoniu** ye'l nome'l elementu químicu sintéticu col númberu atómicu 113 y símbolu **Nh**, allugáu nel grupu 13 de la tabla periódica.

## Referencies

## Enllaces esternos
*  WebElements.com
*  Apsidium
Fleroviu

El **fleroviu** ye un elementu químicu sintéticu col númberu atómicu 114 y símbolu **Fl**, allugáu nel grupu 14 de la tabla periódica.

Ununquadiu ye un nome sistemáticu de la IUPAC.

## Referencies

## Enllaces esternos
*  WebElements.com
*  Apsidium
Moscoviu

El **moscoviu** ye'l nome'l elementu químicu sintéticu col númberu atómicu 115 y símbolu **Mc**, allugáu nel grupu 15 de la tabla periódica.

## Referencies

## Enllaces esternos
*  WebElements.com
Coldu (unidá)

El **coldu** ye una unidá de llonxitú emplegada en toles cultures pol so orixe antropométricu. En cuasi toes elles yera la distancia qu'había ente'l coldu y la fin de la mano abierta. Llóxicamente'l so valor camudaba d'un país a otru, mesmo dientro del mesmu país, según el so usu.

## Tribes de coldu
*En Castiella usábase'l **coldu común**, de media vara, qu'equivalía a 418 mm, y tamién el **coldu real** o de **ribera**, de 33 deos, ó 574 mm.
*Los moriscos utilizaben el **coldu mayor**, de 33 pulgaes ó 0,8387 m, y el **coldu medianu**, de 24 pulgaes, qu'equival a 0,61 m.
*El coldu exipcianu yera una midida de llonxitú del Antiguu Exiptu, que siguió usándose posteriormente. Equivalía a 52,4 cm.

## Equivalencies del coldu castellanu
: *1 [[vara (unidá)|vara]] = 2 coldos = 4 [[palmu|palmos]]*
: *1 coldu = 418 [[milímetru|mm]]*

## Referencies

## Enllaces esternos
Los Altos (país)

**Los Altos** foi un país d'América Central que foi creáu como'l sestu estáu de les Provincies Xuníes del Centru d'América nos años 1830. La so capital yera Quetzaltenango y ocupaba lo qu'anguaño ye l'oeste de Guatemala y partes de Chiapas.

El país creóse por diferencies polítiques y tensiones ente la Ciudá de Guatemala per un llau y Quetzaltango y otros territorios occidentales de Centroamérica per otra. L'alderique tocante a la so separtación de guatemala vien de poco depués de la independencia d'España en 1821. La independencia de Guatemala foi garantizada pola Asamblea constitucional federal en payares de 1824, pero hebo una gran oposición a la separtación en Ciudá de Guatemala.

La independencia de Los Altos de Guatemala proclamóse oficialmente'l 2 de febreru de 1838. El gobiernu federal reconoció Los Altos como'l sestu estáu de la xunión y sentó a los sos representantes nel congresu federal el 5 de xunu d'esi mesmu añu. La bandera de Los Altos yera una modificación de la de les Provincies Xuníes del Centru d'América, con escudu nel centru amosando un volcán al fondu y un quetzal rellucente (un páxaru llocal que representaba la llibertá) delantre. Foi la primer bandera centroamericana qu'emplegó'l quetzal como símbolu; dende 1871 forma parte de la bandera de Guatemala.

Cola desapaición de la federación nuna guerra civil, Los Altos declaróse una república independiente. Sicasí, Quetzaltenango y gran parte de Los Altos foi devueltu a Guatemala per aciu la fuercia pol exércitu de Rafael Carrera y Turcios en 1840. El 2 d'abril de 1840 los más de los funcionarios de Los Altos foron fusilados por orde de Carrera. Pela so parte, aprovechándose de la inestable situación, Méxicu arexuntó terrenos que pertenecen anguaño al estáu de Chiapas.

En 1844, 1848 y 1849 produciéronse delles revueltes fallíes escontra la dictadura de Carrera que proclamaron brevemente la independencia de Los Altos.

La rexón inda tien calter propiu na actualidá, y "Los Altos" sigue siendo una denomación común pa la rexón de Quetzaltenango. De forma asemeyada, la parte mexicana de Los Altos suel recibir el nome de "Los Altos de Chiapas".

## Referencies

## Enllaces esternos
*  El Sestu Estáu
*
Sergio Badilla Castillo

Fixo estudios de periodismu na Universidá de Chile, en Valparaíso, (1968- 1972) y llicencióse n'Antropoloxía na Universidá d'Estocolmu en Suecia, (1980), país onde vivió gran parte de los sos venti años d'exiliu políticu.

Trátase d'un poeta con un gran ascendiente nórdicu na so creación lliteraria, influyíu polos finlandeses Edith Södergran, Elmer Diktonius, Paavo Haavikko y Pentti Saarikoski; y polos suecos Gunnar Ekelöf, Tomas Tranströmer y Lars Gustafsson. Nel so exiliu n'Escandinavia formó parte del Grupu Taller d'Estocolmu, y del *Pelican International Group of Arts* y fundó les revistes *Polo Norte* y *Pasión*.

En 1971 publicó'l so primer poemariu: *Entre el cemento y el pasto*. 

D'ente les obres de so, les más importantes son «Saga Nórdica», «Terrenalis» y «Poemas transreales y algunos evangelios».

Badilla Castillo tornó pa Chile nel 1993.

## Obres
* *La Morada del Signo*. Ediciones BIKUPA. 1982. Estocolmu. (Poesía) 
* *Cantonírico*. Ediciones LAR. 1983. Madrid. (Poesía) 
* *Reverberaciones de Piedras Acuáticas*. BIKUPA. 1985. Estocolmu. (Poesía) 
* *Terrenalis*. Ediciones BIKUPA. 1989. Estocolmu. (Poesía) 
* *Saga Nórdica*. Monteverdi Edic. 1996, Santiago de Chile. (Poesía) 
* *La Mirada Temerosa del Bastardo*. 2003 (Consejo Cultura Valparaíso). (Poesía) 
* *Poemas Transreales y Algunos Evangelios*. 2005. Aura Latina. Chile. (Poesía)

## Referencies

## Enllaces esternos
Carlos Barredo

**Carlos Barredo Llamazales**  ye un ex-ciclista profesional asturianu.

## Biografía
Hasta la edá de nueve años vivió na llocalidá pongueta de Taranes, pasando depués a asitiase cola so familia en Xixón.

La so formación como ciclista fízola nes categoríes cadete y xuvenil del equipu xixonés Estel-Las Mestas, onde entamó con catorce años. El so pasu a la categoría d'amateur llevólu a los equipos cántabros Margutsa y Once-Wurth.

Debutó como profesional en 2004 col equipu Liberty Seguros, equipu col que continúa en 2006 baxo la denominación d'Astana. Recala depués nel equipu Quick Step, nel so somantu termina cuartu nel Campeonatu d'España contrarreló, pero xuega normalmente un papel de gregariu de corredores como Paolo Bettini o Juan Manuel Garate.

En 2006, con un equipu tocáu pol casu de la *Operación Puerto*, Barredo nun confirma realmente'l talentu reveláu en 2005, a pesar d'algamar una victoria d'etapa nel Tour Down Under.

La so victoria más importante llega nel mes d'agostu de 2009 cuando gana la Clásica de San Sebastián.

El 25 d'avientu de 2012 anunció la so retirada del ciclismu depués de nueve temporaes como profesinal y con 31 años d'edá, como consecuencia del procedimientu disciplinariu que-y abrió la UCI "por aparente violación de les normes antidopaxe sobre la base de la información proporcionada pol perfil sanguineu nel so pasaporte biolóxicu".

## Palmarés profesional
* 1 etapa de la Vuelta a Asturies - 2004
* Xeneral del Premiu de la Montaña de los Tres Díes de La Planne - 2005
* 1 etapa del Jacob's Creek Tour Down Under - 2006
* 10ᵘ na clasificación xeneral de la Vuelta Ciclista a España - 2007
* Victoria na quinta etapa de la París - Niza - 2008
* Victoria na Clásica de San Sebastián - 2009
* 15a etapa de la Vuelta Ciclista a España - 2010

## Equipos
* Liberty Seguros (2004 - 2006)
* Quick Step (2007 - 2010)
* Rabobank (2011 -2012)

## Referencies
Granu (unidá)

Un **grano** ye la mínima unidá de masa nel Sistema Anglosaxón d'Unidaes. Considérase col mesmu valor en cualesquier país anglosaxón. N'inglés escríbese *grain*.

Utilízase pa estimar con más sensibilidá y precisión la poca masa de pequeños oxetos (melecines, drogues, bales, piezuques de xoyería, etc.).

## Equivalencies
: *1 granu = 0,06479891 [[gramu|g]]*
: 7.000 granos = 1 llibra avoirdupois
: 5.760 granos = 1 llibra farmacéutica = 1 llibra troy

## Granos castellanu y métricu
* Na farmacia española antigua utilizábase otra unidá nomada **granu castellanu**, qu'equivalía a 49,917 mg.
* En xoyería utilízase otra unidá diferente nomada **granu métricu**, qu'equival a 50 mg.

## Referencies

## Enllaces esternos
Bicicleta

La **bicicleta** ye un vehículu que tien dos ruedes alliniaes fixes a un cuadru per aciu d'un manillar y ye impulsada por una combinación de pedales y engranaxes movíos polos pies. El nome del vehículu modernu ye de 1869. Dellos antecesores d'esta máquina denomáronse "velocípedos", a magar d'un nome francés que remanez del sieglu XVIII.

## Referencies

## Enllaces esternos
Torre Eiffel

La **Torre Eiffel** tien esi nome pol famosu inxenieru Gustave Eiffel, principal autor del proyeutu xunto a los inxenieros Maurice Koechlin y Emile Nouguier y cola collaboración del arquiteutu Stephen Sauvestre.

La so construcción tien una razón de ser: formaba parte de los edificios del recintu de la Esposición Universal de 1889, celebrada en París; qu'había cuntar con un elementu representativu que fuere la insinia de dichu asocedíu.

Celebróse un concursu, nel que ganó G. Eiffel, llevantando munches rocees la so construcción pol clasicismu reinante nes mentes de los parisinos.

Nun hemos escaecer que tamos nel sieglu XIX, la dómina del aceru na construcción d'edificios, y esti edificiu constituyía un alarde inxenieril, al elevase más de 300 metros sobre'l suelu y construyise nun tiempu récor de 2 años.

La idea yera baltialu tres la esposición, pero decidióse caltenelu depués de comprobase la so idoneidá pa cola colocación d'antenes de radio. Nun pudieron tomar una decisión más acertada, yá qu'anguaño trátase d'ún de los monumentos más visitaos de Francia ya ún de los que más ingresos aporta en materia turístico.

## Referencies

## Enllaces esternos

*  Sitiu oficial
*  Información sobre la Torre Eiffel
*  Gustave Eiffel 
*  Videos de la Torre Eiffel 
*  Webcams de la Torre Eiffel 
*  Información sobre la Torre Eiffel
Fulleda

**Fulleda** ye un conceyu de la provincia de Lleida, comarca de Les Garrigues (Cataluña).

## Referencies

## Enllaces esternos
Cármenes

**Cármenes** ye un municipiu de la provincia de Lleón que pertenez a la **Mancomunidá Cuatro Valles**. El municipiu ta asitiáu nel cursu altu del ríu Toríu, en llendes d'Asturies.

Dende la Edá Media data'l nomatu de **La Mediana**, por formar parte central o media del antiguu *Conceyu d'Arbolio*, agora llamáu Los Argüeḷḷos. Pel este queda Valdellugeros, o *Primer Tercia d'Arbolio*, y pel oeste, Viḷḷamanín, que completa'l Conceyu primitivu, col nome xenéricu de *La Tercia del Camín*.

Antaño, esti municipiu tuvo una población superior a los 2.200 habitantes, lo que-y supunxo algamar escuelas, servicios sanitarios, casinos, fontes, etc. pero anguaño les emigraciones y la despoblación fai que namái queden  n'él.

## Turismu
Esti municipiu tien paraxes naturales prestosos enforma aptos pal turismu. Zonas como les cueves de Valporquero y les Foces de Vegacervera son frecuentaes por turistes de bien de zones de las comunidaes vecinas. Tamién puen destacase **Los Pontedos**, **Caldas de Getino** y les **Foces de Canseco**.

## Referencies

## Enllaces esternos
Sida

El **sida** (**Síndrome d'Inmunodeficiencia Adquirida**, **SIDA**) ye una enfermedá infecciosa producida por un virus que ye nomáu VIH (Virus d'Inmunodeficencia Humana).

El VIH alcuéntrase en tolos llíquidos orgánicos d'aquella persona que tien el virus: sangre, semen, cuspiu, llárimes, lleche, calostru, orína, secreciones uterines y vaxinales y llíquidu preseminal. 

Pero namás que'l sangre, el llíquidu preseminal, el semen, fluyios vaxinales y la lleche materno, presenten una concentración suficiente como pa producir la tresmisión. 

Nómase-y persona que vive con VIH a la persona na que se detecta que tuvo contautu col virus. Enfermu/a ye la persona na cuala detectáronse enfermedaes causaes pola inmunudeficencia producida pol virus.

Non toles persones que viven col virus tán enfermes. 

L'infectáu o persona que vive col virus nun tien síntomes. El diagnóstica infeición por VIH fase nel llaboratoriu per aciu d'un analís específicu, demientres que'l d'enfermedá faese nún consultoriu médicu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Ríu Sil

El **Sil** ye un ríu del noroeste de la península Ibérica que pasa peles provincies de Lleón, Lugo y Ourense. Ye l'afluente principal del ríu Miño. Naz en La Cueta (Lleón) na Peña Orniz. Pasa peles comarques de Ḷḷaciana y El Bierzu, incluyendo la so capital, Ponferrada. 

Entra na comunidá autónoma de Galicia pela provincia d'Ourense atravesando *Montefurado*. Nel so tramu mediu crea la llende ente Lugo y Ourense, desembocando a la fin nel pueblu d'Os Peares.

Enanties de la desembocadura col ríu Miño forma los Cañones del Sil.

## Referencies

## Enllaces esternos
Alexandre Gustave Eiffel

**Alexandre Gustave Eiffel**  foi un inxenieru y constructor francés. 

Ñació nel senu d'una familia d'artesanos. Cursó estudios nel *Lycée Royal de Dijon* y depués nel *Collège Sainte-Barbe* en París, en 1855 graduóse na *[[CentraleSupélec|École Centrale des Arts et Manufactures]]*. Más sero trabayó pa una empresa de ferramientes. 

En 1858 dirixó la so primer obra importante: una ponte sobre'l ríu Garona en Burdeos. Equí yá dio amuesa del so espíritu innovador, pues emplegó per primer vegada un sistema de cimentación d'aire comprimío. En 1867 establecióse pola so cuenta. Nos dos años siguientes realizó 42 pequeñes pontes pa la llinia férrea Poitiers-Limoges y dellos más pa la Brive, Rumanía, Exiptu y América del Sur. En 1877 llevantó una ponte sobre'l ríu Dueru en Portugal, que taba formáu por un únicu arcu d'aceru de 160 m d'altor. La igua qu'adoptó foi revolucionaria. Empecipió por colocar dambos sofitos en dambes orielles, y magar d'ehí, ensin andamiax dengún y sirviéndose de cables, foi montando los elementos centrales configurando un doble arcu, sofitáu nos sofitos per aciu d'articulaciones. El so trabayu amestaba una gran habilidá con un elegante diseñu, tal como s'observa nel viaductu Garabit de Francia, que per un tiempu foi la ponte más alta del mundu. Construyó l'armazón metálicu de la xigantesca estatua de la Llibertá rellumando al mundu d'Auguste Bartholdi, inaugurada en Nueva York en 1886. Con motivu de la Esposición Universal de París de 1889 encargóse-y una torre que se convirtiere n'estandarte del certame y anició entós el so mayor proyeutu, la torre Eiffel. 

El proyeutu de construcción de la Torre Eiffel resultó seleicionáu nun concursu nel que foren presentaes 700 propuestes más. L'oxetivu d'esi certame yera elixir el meyor proyeutu pa elevar un monumentu conmemorativu nel centenariu de la Revolución Francesa. 

undó'l llaboratoriu aerodinámicu d'Auteuil, en 1912, dende u dirixó vuelos esperimentales y desendolcó adelantos en mecánica. Otres obres de so son: la ponte sobre'l ríu Nive en Bayona y el de la llinia de Madrid a Cáceres. Tamién el viaductu de Vianna, el pabellón de la ciudá de París na Esposición Universal de 1878 y la cúpula xiratoria pal observatoriu de Niza.

## Construcciones destacaes
* Torre Eiffel, París, Francia
* Estatua de la llibertá, Nueva York, Estaos Xuníos
* Estación Central de Trenes, Santiago, Chile
* Catedral San Marcos d'Arica, Chile
* Aduana d'Arica, Chile *(anguaño Casa la Cultura)*
* Catedral de Tacna, Perú

## Referencies

## Enllaces esternos
*  
*  Porto, ciudá de pontes
Zeus

El dios **Zeus** ye na mitoloxía griega dios supremu del Olimpu.

N'otres cultures indoeuropees apaecen dioses asemeyaos a él con otros nomes: 
*Tius* pa los xermanos; *An* pa los sumerios y acadios; *Varuna* pa los sánscritos; *[[Xúpiter]]* pa los romanos; *[[Odin]]* pa los escandinavos; *Horus* pa los exipcianos.

## Mitoloxía
So pá zampaba tolos fios en cuantes que ñacíen pero Rea per aciu d'un ardid llogra salvar a Zeus (el sestu n'orde) y ye amamáu pola cabra Amaltea. D'adultu llogra salvar a tolos sos hermanos faciendo que Cronos los gomite, destrónalu y toma'l mandu del cielu, dixebra la mar pa Poseidón y l'infiernu p'Hades.

Ente les sos munches aventures los fíos más importantes son: con Dione, Afrodita, con Maya a Hermes, con Leto a Apolu y Artemisa, con Alcmena a Heracles, a Metis déxala preñada pero un oráculu dixera-y que si yera varón destronaríalu, asina que se come a Metis pero depués gomita a Atenea que ñaz toa armada y con yelmu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Corriente Sindical d'Izquierdes

**Corriente Sindical d'Izquierdes** (**CSI**) ye un sindicatu asturianu fundáu en 1982 en Xixón por cabezaleros y sindicalistes provenientes fundamentalmente de Comisiones Obreres, ente los que destacare Luis Redondo.

Defínese como *Sindicatu de clase asturianu* y cuenta con especial representatividá nel sector naval y metalúrxicu. Al traviés de la so trayetoria tien algamao creciente representación nos comités d'empresa del funcionariáu asturianu, medios de comunicación, y la enseñanza, ente otros sectores.

Tuvo un importante papel nes reivindicaciones llaborales de los trabayadores de los seutores naval y metalúrxicu. Los sos dirixentes Cándido González Carnero y Juan Manuel Martínez Morala foron condergaos a trés años de cárcel por un delitu de daños mientres les movilizaciones de Naval, fechos que foron denunciaos pol conceyu de Xixón, presidíu pola alcaldesa del PSOE Paz Fernández Felgueroso. Los condergaos ingresaron en prisión el 16 de xunu de 2007, tres ser deteníos mientres participando una manifestación en contra de la so conderga énte la sede'l Conceyu de Xixón mientres se celebraba'l plenu de constitución de la nueva corporación municipal.

Espubliza periódicamente'l cartafueyu *Pasal@*, centráu na comunidá educativa de la Universidá d'Uviéu y **',** muérganu oficial de comunicación del sindicatu.

## Enllaces esternos

## Referencies

*Páxina oficial del sindicatu
CSI

**CSI** pue referise a:

* CSI, *Corporación Siderúrgica Integral*, empresa pública siderometalúrxica
* CSI, *Corriente Sindical d'Izquierda*, sindicato asturianu
* CSI, *Crime Scene Investigation*, una serie de televisión d'Estaos Xuníos

## Referencies
Piccio

**Piccio** pue referise a:

* **[[Giovanni Carnovali]]**, pintor italianu más conocíu como *Il Piccio*;
* **[[Danilo Innocenti|Danilo "Piccio" Innocenti]]**, atleta italianu;
* **[[Giuseppe Piccio]]**, filólogu italianu especializáu nel dialeutu venecianu;
* **[[Juan Carlo Piccio]]**, nadador filipín;
* **[[Osvaldo Piccio]]**, ex voceru del ex presidente de Chile Ricardo Lagos;
* **[[Pier Ruggero Piccio]]**, pilotu italianu de la Segunda Guerra Mundial;
* **[[Vicente Piccio, Jr.]]**, xeneral del exércitu filipín xubiláu;
* **[[Piccio Raffanini]]**, direutor de cine italianu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Periodu Edo

El **periodu Edo** (江戸時代 *Edo jidai*) o **periodu Tokugawa** (徳川時代 *Tokugawa jidai*) ye una división de la historia de Xapón, que se desarrolla dende 1603 a 1867. El periodu define'l gobiernu del shogunatu Tokugawa o Edo, que foi establecíu oficialmente en 1603 pol primer shogun d'Edo (el nome vieyu de Toquiu), Ieyasu Tokugawa.

Nesti periodu va restrinxise la influyencia esterna en Xapón, mesmo en política que na relixón y la economía, política conocida como Sakoku (鎖国, lliteralmente "país trancáu/encadenáu", ye dicir un "periodu d'aisllamientu nacional"). Namái los chinos y los holandeses podíen visitar l'archipiélagu y los homes blancos que nun yeren aceptaos taben condenaos a muerte. El periodu Edo remató en 1867 cola restauración del gobiernu imperial per parte del quincenu y últimu shogun Yoshinobu Tokugawa. El periodu Edo tamién ye conocíu por ser l'entamu de la era moderna de Xapón.

## Fechos rescamplaos
* Batalla de Sekigahara (1600)
* Ieyasu Tokugawa conviértese en shogun y afita'l shogunatu d'Edo (江戸幕府 *Edo bakufu*) o shogunatu Tokugawa (徳川幕府 *Tokugawa bakufu*) (1603)
* Erupción del monte Fuji (1707)
* Bakumatsu o "Periodu Tokugawa Tardíu", acabu del shogunatu Tokugawa (1853-1867)
* Restauración Meiji (1867)

## Referencies

## Enllaces esternos
Vicente Mondéjar Piccio

**Vicente Mondéjar Piccio**  foi'l cabezaleru de les fuercies aérees filipines pente los años caberos de la dictadura de Ferdinand Marcos. Perdió la xefatura en 1986, énte la nomada *Revolución de la EDSA*.

La perda del control de les fuercies aérees foi considerada dafechu como fundamental pal ésitu de la revuelta popular que precipitó l'esbarrumbe de la dictadura de Marcos.

A Piccio se-y atribui tamién la orde de 1985 que prohibía a la xente al so mandu viaxar o trabayar nel esterior de Filipines *ensin el permisu de l'autoridá*. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Mar Muertu

El **Mar Muertu**, compartíu ente Israel y Xordania, trátase del mar más saláu del mundu; ye, de fechu, nueve vegaes más saláu que los océanos, tien perdíos 24 metros de nivel nos caberos cincuenta años, y considérase que va continuar evaporándose. La so superficie ye anguaño de 635 km².

Nómase-y Mar "Muertu" dao que'l so nivel de sal media torga que seres vivos habiten nél, salvo nel casu de dellos microbios. La so concentración de sal ye tan grande que ye imposible fundise nes sos agües, y tou cuerpu que s'echa nél flota como llexa, carauterística que lu convierte nuna importante atraición turística. Por esto tamién se-y conocía al escomencipiu de la historia como "Mar Saláu".

El Mar Muertu asítiase a 416 metros baxo'l nivel de la mar, siendo la más baxa de toles estensiones d'agua del planeta. Nun desemboca n'océanu, y d'otra miente la so avanzada seca alloñó les costes, en delles porciones, al puntu de que'l barru que prevalez torga'l pasu humanu. Ye común alcontrar a los turistes flotando nes agües pámpana arriba demientres lleen el diariu, un ritual clásicu que faen los visitantes qu'aporten hasta ellí.
Les Rita Mitsouko

**Les Rita Mitsouko** ye un grupu francés de pop rock formáu en 1979 pol guitarrista Fred Chichin y la cantante Catherine Ringer, perconocíos polos sos espectáculos en direutu. El conxuntu, formáu pol matrimoniu, foi ún de los mayores ésitos musicales de Francia na década de 1980.

## Historia
Entamaron les sos actuaicones nos primeros años de la década de 1980 en circuitos alternativos. El so primer ésitu foi *Marcia Baila*, del discu *Rita Mitsouko*, un cantar sobro la coreógrafa arxentina Marcia Moretto, que morriera de cáncer en 1981 y cola que entamaren dellos espectáculos anteriormente.
Esti discu de debú amestaba dellos estilos, dende'l punk, al rock, pasando pel jazz o la música electrónica.

El productor y músicu americanu Tony Visconti produxo los siguientes dos discos, *The No Comprendo* y *Marc et Robert*, nos que rescamplaren dos de los sos mayores ésitos: *C'est comme ça* y *Andy*.

Jean-Baptiste Mondino dirixó la mayoría los sos videos musicales, y el direutor Jean-Luc Godard rodó un curtiu-metraxe documental so la grabación de *The No Comprendo* en 1986, entituláu *Soigne ta droite*.

## Discografía
* *Rita Mitsouko* (1984)
* *The No Comprendo* (1986)
* *Marc et Robert* (1988)
* *Système D* (1993)
* *Cool Frénésie* (2000)
* *La Femme Trombone* (2002)
* *Variéty* (2007)

## Referencies

## Enllaces esternos
* Biografía de Les Rita Mitsouko , en Radio France Internationale
* Páxina non oficial del grupu
Tuberculosis

La **tuberculosis** (TB, TBC) ye una enfermedá infeiciosa ocasionada por una bacteria, el bacilu *Mycobacterium tuberculosis*. Dase en tol mundu y anguaño pue prevenise y curase.

Nel sieglu pasáu foi una de les principales causes de muerte nos adultos, pero'l desenrollu de los antimicrobianos y la meyora nes condiciones sociosanitaries ficieron posible un progresivu amenorgamientu de la incidencia de tuberculosis y de les muertes qu'ocasionaba, anque esto namái pasó nos países desendolcaos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Semíramis

**Semíramis** foi, según les lleendes griegues, reina de l'antigua Asiria demientres 42 años. Atribúi-yse la fundación de numberoses ciudaes y la construcción de maraviyosos edificios como Babilonia, colos sos palacios y fermosos xardinos encolingantes. Conquistó Exiptu y según la lleenda ascendió al cielu en forma de palomba.

Según una versión de la so lleenda, Semíramis foi fía d'una sacerdotesa, que la abandonó nel ermu pa que pereciere. Unes palombes cuidaron d'alimentala y un pastor nomáu Simas recoyóla. Años depués, foi la fundadora del imperiu Babilónicu.

Probablemente podría identificase con Samuramat, reina histórica d'Asiria, muyer de Shamshi-Adad V y rexente del so fíu Adad-Nirari III.

L'escritor español Alejandro Núñez Alonso construyó una ambiciosa serie de noveles históriques al rodiu del personax. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Islla Europa

**Europa** o **Islla Europa** (en francés Île Europa), ye una islla tropical de 28&nbsp;km² de superficie, ta na canal de Mozambique, más o menos a mediu de camin entre Madagascar y Mozambique. Tien 22,2&nbsp;km de costa pero nun tien puertos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Micronesia

**Micronesia** ye una rexón d'Oceanía qu'abarca los archipiélagos del oeste del océanu Pacíficu. Políticamente, tán estremaes n'ocho territorios. Cuenta con una población de 340.000 habitantes.[cita 

**Estaos independientes:**
* Paláu
* Estaos Federaos de Micronesia
* Islles Márxal 
* Nauru
* Kiribati (namái les Islles Gilbert)
**Dependencies d'Estaos Xuníos d'América:**
* Guam
* Wake
* Islles Marianes del Norte
* Guam (Guåhån en chamorro), que forma parte del archipiélagu de les Marianes, ye una dependencia de los Estaos Xuníos d'América dende 1898 (cuando foi vencida per España, como Cuba, Puertu Ricu y Filipines). Wake foi ocupada polos estauxunidenses en 1899. Los cuatro siguientes constituyíen enantes el Territoriu en Fideicomiso de les Islles del Pacíficu (ente les dos guerres mundiales xaponés, y antes español, sacante les islles Márxal, que yeren alemanes). Les Paláu y los actuales Estaos Federaos de Micronesia yeren conocíes como les islles Carolines. Nauru foi alemán hasta la Primer Guerra Mundial en que pasó a Australia. Les Islles Gilbert (güei en Kiribati) fueron colonia británica. Sicasí, el dominiu européu nun empezó hasta bien avanzáu'l sieglu XIX.

## Llingües
Les llingües natives de Micronesia pertenecen a la familia llingüística austronesia (o malayu-polinesia); la mayoría formen parte de la caña micronesia de les llingües oceániques; a la caña polinesia pertenecen les llingües de Kapingamarangi y Nukuoro (Estaos Federaos de Micronesia). Pero la llingua de Paláu y la de Guam y Marianes del Norte (chamorro) tán más próximes a les del Este d'Indonesia. Ta bien estendíu l'inglés.

## Cambéu climáticu
Lamentablemente col cambéu climáticu delles islles tan sumiendo pola xubida del nivel del mar, nesti casu tan les islles Gilbert, Kiribati (33 Islles).
La ONU concluyía nun informe que les islles taben en serio peligru de sumise so les agües. https://elpais.com/elpais/2018/09/14/planeta_futuro/1536940957_042749.html

## Ver tamién
* Melanesia
* Polinesia

## Referencies

## Enllaces esternos
Kwame Nkrumah

**Kwame Nkrumah** (Francis Nwia Nkrumah)  foi ún de los líderes políticos de la independencia de Ghana.

Formóse n'Europa y América, onde fundó diversos movimientos panafricanistes, sofitándose nes necesidaes de los sos collacios estudiantes y vindicando'l drechu de los países africanos a tener un estáu propiu.

Al so regresu a la denomada Costa d'Oru (anguaño Ghana) controlada polos británicos, fundó'l Partíu de la Convención del Pueblu ("Convention Peoples Party") p'algamar l'autodetermín demientres promocionaba fuelgues, revueltes y protestes masives de la población civil, polo que foi deteníu en delles ocasiones.

Creyía nun socialismu moderáu p'África, que nun ñegara dellos aspeutos del sistema de producción capitalista si bien siempres foi un firme oponente del imperialismu occidental. Proclamóse aliáu de la China de Mao. Como líder de la nueva República de Ghana favoreció la industrialización del país, aprovechando los beneficios del comerciu del cacáu.

Nos sos llibros la tema común yera la llucha de clases y el deber de los africanos a oponese a ser colonies de países foriatos.

Foi derrocáu, nun güelpe presuntamente orquestáu por Gran Bretaña, demientres s'alcontraba de viaxe per China y Vietnam el 24 de febreru de 1966. Nkrumah enxamás tornó a Ghana y vivió exiliáu en Guinea. Por embargu la muerte sorprendió-y demientres s'afayaba en Rumanía siguiendo un tratamientu médicu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Madalena (repostería)

Les **madalenes** son postres tradicionales de Francia. Tienen la forma d'una concha, esa forma obtiense cociendoles nuna cazuela especial que tien furacos en forma de conches. Les madalenes son como pasteles pequeños. El so tastu ye asemeyáu a, pero más seliquin que, la torta de llibres ("pound cake"), con un tastu fuerte a llimón.

Na receta tradicional lleva pesos iguales de güevos, zucre, aceite d'oliva y fariña de trigu, amás d'arume (cáscara de llimón) y llevadura química. Otres variantes son les mantecaes (con mantega de gochu) y los Sobaos pasiegos (con mantega).

Quiciabes les madalenes seyan más conocíes fuera de Francia pola so presencia na novela de Marcel Proust, *[[A la gueta del tiempu perdíu]]*, na que'l narrador recobra la memoria del so fíu depués de goler y xintar una madalena ensopada en Té.

## Referencies

## Enllaces esternos
* The Way the Cookie Crumbles (n'inglés) 
* Receta para hacer Magdalenas