Robert E. Lee

**Robert Edward Lee**  foi un xeneral d'Estaos Xuníos qu'encabezó los exércitos de los Estaos Confederaos d'América mientres la Guerra de Secesión.

## Primeros años
Lee nació'l 19 de xineru de 1807 en Stratford, condáu de Westmoreland, nel estáu de Virxinia, siendo cuartu fíu del héroe de la Guerra de la Independencia d'Estaos Xuníos Henry Lee («Lighthorse Harry») y Anne Hill (nacida Carter) Lee. Ingresó na Academia Militar de West Point en 1825, onde se graduó en 1829 (segundu de 46) col grau d'alférez del Cuerpu d'Inxenieros del Exércitu.

## Carrera militar
Sirve mientres dellos meses en Fort Pulaski na Isla Cockspur, Georgia. En 1831, tresfiérse-y a Fort Monroe, na península de Virxinia, y desempeña un papel importante na construcción final de Fort Monroe y el so opuestu, Fort Calhoun. Fort Monroe ta dafechu arrodiáu per un foso. Fort Calhoun, darréu renomáu Fort Wool, ye construyíu sobre una islla artificial en metá de la canal de navegación d'Old Point Comfort metanes los montes d'Hampton Roads. Cuando se completa la construcción en 1834, llamar a Fort Monroe el "Xibraltar de la Badea de Chesapeake".

Mientres la so permanencia en Fort Monroe, cásase con Mary Anna Custis Lee (1808–1873), pariente de Martha Washington, con quien tien siete fíos: trés neños y cuatro neñes: George Washington Custis, William H. Fitzhugh, Robert Edward, Mary, Annie, Agnes, y Mildred.

Sirve como asistente de la oficina del xefe del Cuerpu d'Inxenieros en Washington D.C. de 1834 a 1837, ayudando nel branu de 1835 a marcar la frontera estatal ente Ohio y Michigan. En 1837, tien el so primer mandu d'importancia. Como teniente d'inxenieros, supervisa les obres d'inxeniería nel puertu de Saint Louis y nos ríos Mississippi y Missouri. Ye xubíu por ello a capitán. En 1841, ye tresferíu a Fort Hamilton nel puertu de Nueva York, onde s'encarga de la construcción de fortificaciones. Mientres esi tiempu ye miembru del conseyu de la parroquia episcopal de San Juan en Fort Hamilton.

Estremar mientres la Guerra Estaos Xuníos - Méxicu (1846–1848). Foi unu de los ayudantes del xeneral Winfield Scott dende Veracruz hasta la Ciudá de Méxicu, siendo l'artífiz de delles de les victories d'Estaos Xuníos, al atopar rutes d'ataque que l'exércitu mexicanu nun defendía por considerales impracticables. 

Xube a Comandante tres la Batalla de Cuetu Gordu n'abril de 1847. Participa na Batalla de Contreras, la Batalla de Churubusco, y la Batalla de Chapultepec, onde resulta mancáu al enfrentase a los cadetes del colexu militar. Al rematar la guerra ye xubíu a teniente coronel. 

Destínase-y tres años en Fort Carroll nel puertu de Baltimore, Maryland, tres de lo cual ye nomáu superintendente de l'Academia Militar de West Point en 1852. Mientres los sos trés años al mandu va ameyorar los edificios y cursos, y va dedicar enforma del so tiempu a tar colos cadetes. El so fíu George Washington Custis Lee va entrar en West Point nesi periodu, graduándose en 1854 como'l primeru de la so promoción.

En 1855, Lee ye nomáu teniente coronel del Segundu de Caballería d'Estaos Xuníos (sol mandu del coronel Albert Sidney Johnston) y ye unviáu a la frontera de Texas, onde ayuda a protexer a los colonos de los ataques de los apaches y los comanches.

Nun fueron años felices para Llei, que tenía que permanecer lloñe de la so familia per llargos espacios de tiempu, especialmente porque la so muyer taba cada vegada más enferma. Lee volvía a casa en cuanto tenía ocasión.

Lee alcuéntrase en Washington cuando l'abolicionista John Brown ataca l'arsenal federal de Harpers Ferry, n'ochobre de 1859. Recibe orde del Secretariu de guerra (equivalente a Ministru n'EE.XX.) el 17 d'ochobre, informando d'una sulevación d'esclavos en Virxinia, y pónse-y al mandu de los destacamentos de les milicies de Maryland y Virxinia, soldaos de Fort Monroe, y marines, pa encalorar la sulevación y arrestar a los sos líderes. El teniente J.E.B. Stuart, que s'atopaba de casualidá en Washington por negocios, recibe permisu p'acompañar a Lee na so misión. Cuando Lee llega esa nueche, la milicia de la zona cercara a Brown y los sos partidarios na caseta del coche de bomberos nel arsenal con dellos rehenes blancos tomaos de les families d'esclavistes de la zona. Lee arrodia la casa con tropes y unvia a Stuart a apurrir una demanda de rindición inmediata a primer hora del 18 d'ochobre. Cuando Brown refugar y pide pasu francu fora de la ciudá como condición pa lliberar a los rehenes, Stuart señalar a Llei y Lee unvia los marines al asaltu de la caseta. Unos trés minutos dempués l'ataque remató, con dos marines cayíos y cuatro de los partidarios de Brown muertos. El mesmu Brown ye gravemente mancáu y prindáu.

Lee participa nel interrogatoriu de Brown esa mesma tarde, y entrega a Brown y los sos partidarios al estáu de Virxinia'l 19 d'ochobre. Vuelve a casa por curtiu tiempu, pos al poco ordenar que vuelva al tresbordador de Harper en payares, al mandu d'un destacamentu de tropes federales pa protexer l'arsenal de futuros ataques. El 9 d'avientu, una selmana dempués del aforcamientu de Brown, Lee recibi orde de volver a casa. Testifica ante'l Senáu sobre l'ataque y vuelve al so reximientu'l 10 de febreru de 1860. Cuando Texas dixebrar de la Xunión en 1861, Lee ye llamáu de vuelta a Washington D.C., a la espera de futures órdenes.

## Guerra civil

De primeres de 1861, cuando la guerra ente los estaos del sur y del norte paecía inminente, el presidente Abraham Lincoln (al traviés del secretariu de Guerra Simon Cameron) ufiertó-y el mandu del exércitu de la Xunión, ufierta que Lee tornó. El 20 d'abril, trés díes depués de que l'estáu de Virxinia declarara la so secesión de la Xunión, Lee presentó'l so arrenunciu nel Exércitu d'Estaos Xuníos. El 23 d'abril foi designáu comandante xeneral de les fuercies terrestre y naval de Virxinia. Mientres años foi asesor militar del presidente de la Confederación Sureña, Jefferson Davis y concedióse-y el mandu del exércitu de Virxinia del Norte. En febreru de 1865 Lee foi nomáu comandante xeneral de tolos exércitos confederaos. Dos meses más tarde la guerra remató cola so rindición al xeneral Ulysses S. Grant en Appomattox. Llibró grandes batalles ente les cualos sobresalen les d'Antietam, Chancellorsville, Fredericksburg, y Gettysburg.

## Últimos años
Tres la guerra, solicitó en devanéu l'amnistía oficial. Aceptó la presidencia del Washington College (agora Universidad Washington y Lee en Lexington, Virxinia) en 1865, un escuru colexu qu'ufiertaba clases de negocios, periodismu, y español. Lee da-y un xiru ya impon un simple conceutu del honor — "Namái hai una regla, y ye que tou estudiante ye un caballeru" — qu'inda permanez güei na Washington and Lee y otra serie de colexos. Empobina'l colexu p'atraer estudiantes masculinos del Norte, y tamién del Sur, y en pocu apuerta a una destacada institución. Como casi tolos colexos nos Estaos Xuníos daquella y mientres el siguiente sieglu, nel colexu va haber segregación racial. Tres John Chavis, que fuera almitíu en 1795, la Universidá nun volverá almitir un estudiante negru hasta 1966.

Na tarde del 28 de setiembre de 1870 Lee cai enfermu, incapaz de falar coherentemente. Cuando llamaron a los médicos lo más que pudieron faer por él foi chalo y esperar. Ye casi seguro que Lee sufrió un accidente cerebrovascular (un ataque d'esi tipu estropia los lóbulos fronteros del celebru, torgando la fala). El so estáu complicar al desenvolver una neumonía, una enfermedá secundaria frecuente nestos casos, y muerre por ella na mañana del 12 d'ochobre de 1870, dos selmanes dempués del ataque. Ye soterráu nuna capiya de la Universidá.

La figura de Lee anguaño caltiénse so discutiniu, yá que se suel sostener que nun sofitaba la esclavitú (exemplu d'esto ye'l so sofitu al plan d'abolición de la esclavitú en 1864, el so sofitu a la fundación d'escueles pa esclavos en plantíos, y el so sofitu a la inclusión de soldaos negros nel exércitu confederáu), anque sí hai un consensu na so figura como perfectu caballeru sureñu. Esta imaxe de Llei como caballeru yá yera respetada polos sos contemporáneos, hasta tal puntu que la so muerte foi sentida pol so rival y presidente Ulysses S. Grant.

En 1975 el Congresu d'Estaos Xuníos restauró a títulu póstumu la ciudadanía d'Estaos Xuníos al xeneral Lee.

## Referencies

## Enllaces esternos