Luesia

**Luesia** ye un conceyu y población d'España, de la Contorna de les Cinco Villes, perteneciente al partíu xudicial d'Ejea de los Caballeros al noroeste de la provincia de Zaragoza, comunidá autónoma d'Aragón, a 104&nbsp;km de Zaragoza. Tien un área de 126,83km² con una población de 307 habitantes (INE 2014) y una densidá de 3,11 hab/km². El códigu postal ye 50619.

Dende'l puntu de vista eclesiásticu, forma parte de la diócesis de Jaca que, de la mesma, pertenez a l'archidiócesis de Pamplona.

Poles sos cercanía pasa'l ríu Arba de Luesia, una de les cañes del ríu Arba, que naz na Sierra de Santu Domingu, a que'l so pie allugar Luesia.

## Toponimia
El topónimu «Luesia» provién d'una llingua prerromana y preindoeuropea, y guarda rellación cola forma *LUSIA, emparentada posiblemente col lexema del vascu «lu-» 'tierra' o «lusa-» 'llargu'. Nun tien fundamentu científicu la etimoloxía popular que la fai baxar del nome de mujer «Luisa», que quixo establecer la lleenda etiolóxica d'una presunta bandolera asina llamada que fundaría la llocalidá nos montes onde presuntamente ella y los sos secuaces abellugar. Na Edá Media se documenta en fontes árabes como Ḥiṣn Luwassa 'castiellu de Luesia' y en cristianes como Lusia (la más frecuente), Luesia, Lussia, Lusiam ya inclusive Luisa, magar esta postrera nun puede tomase como base de la falsa etimoloxía popular mentada.

## Xeografía
El términu municipal de Luesia atiesta al norte colos de Llobera de Onsella y Longás, al este col de Biel, al sur colos d'Orés, Asín y Ejea de los Caballeros, y al oeste colos de Biota y Uncastillo.

Asitiada a cuerpu de la sierra de Santu Domingu, a veres del ríu Arba de Luesia, una de les cañes del ríu Arba, la parte sur del términu de la llocalidá tien un relieve más nidiu, ente qu'en la parte norte atopen les mayores altores del términu, yá en plena sierra de Santu Domingu. Son los altores de Puy Moné (1.303 m), Alto de Bañón (1.130 m) y Fayanás (1.128 m). La cuenca alta del valle del Arba de Luesia, na zona de la so nacencia, averar a los 1.500 m, que rematen nes Peñes de Santu Domingu, yá en términu de Longás, con 1.524 m d'altor.

## Historia
La presencia romana (Cercu de Plotius) ta documentada en delles árees (Cubilar de los Pelaires, Punta de Ballestán).

Según indica Antonio Ubieto, la primer cita de Luesia na documentación histórica socede nun diploma del monesteriu de Leire fecháu'l 14 de febreru de 938, onde apaez cola forma «Lusia». Sicasí, la llocalidá foi conquistada polos cristianos dalgunos años antes, sol reináu de Sancho Garcés I de Pamplona, ente 905 y 911.

Nel sieglu X reforzóse'l castiellu y restauróse y amplió el monesteriu, asitiáu nes ruines del Corral del Calvo dende'l sieglu V. Del añu 970 data un relieve prerrománicu que figura a un rei sosteniendo una cruz procesional (similar a la Cruz de la Victoria de los reis asturianos) de llargu astil, col que se pon al mandu del so mesnada nes batalles. Esta cruz ye la mesma de les monedes de la tradición pamplonesa y que pasó darréu a les monedes aragoneses y foi interpretada darréu (y equivocadamente) con una presunta heráldica de les Aresta na Cruz d'Íñigo Aresta (con Pedru IV d'Aragón) o de «arbor ad modum floris» (árbol a manera de flor, según Xaime I) y nel sieglu XV, como árbol de Sobrarbe.

Les campañes d'Almanzor de fines del sieglu X afectaron dafechu a Luesia. El monesteriu foi abandonáu y el castiellu sufrió graves daños. Con Sancho'l Mayor vuelven reconstruyise abadía y fortaleza en 1025-1030.

En 1124, añu en qu'algama'l estatus de «villa», Alfonsu I d'Aragón ''el Batallador'' concede un fueru de repoblación al enclave, afita les sos llendes y preve la creación d'un burgu o barriu de repobladores fora de les muralles. N'abril de 1154 el *princeps* d'Aragón Ramón Berenguer IV concede a los pobladores del burgu de San Esteban de Luesia el fueru de Jaca.

Hasta'l 14 de febreru de 1247, reinando de Xaime I d'Aragón, Luesia foi siempres feudu de realengu; inclusive tres la so enayenadura del patrimoniu real nesa fecha pa dexar el llugar a Pedro Jiménez de Luesia, hubo delles recuperaciones de los reis d'Aragón de la villa pa integrar de nuevu les posesiones direutes del monarca, anque bona parte del restu de la Edá Media Luesia perteneció a distintos nobles, ente los que figuraron Pedro de Jérica nel sieglu XIV, y nel XV los Fernández de Heredia. N'este mesmu sieglu pasó a formar parte de les posesiones del arzobispu de Zaragoza. Hasta la desapaición de los señoríos xudiciales por Decretu de 1811 nes Cortes de Cádiz, Luesia perteneció a los arzobispos de Zaragoza. Dientro de l'alministración del Reinu d'Aragón formó parte, socesivamente, de la Sobrecullida de Tarazona (fines del sieglu XV), Sienda de Tarazona (nel sieglu XVII) y del Correximientu de les Cinco Villes ente l'añu 1711 y la creación de Conceyu propiu na primer metá del sieglu XIX. Dende la creación n'España de los partíos xudiciales, formó parte del de Sos del Rei Católicu, que depués s'integró nel d'Ejea de los Caballeros.

## Política llocal

### Últimos alcaldes de Luesia

### Resultaos eleutorales

## Demografía
Dato demográficos de Luesia ente 1842 y 2011:




## Patrimoniu Arquiteutónicu
* Castiellu (sieglos X a XI).
* Ilesia parroquial románica de San Salvador (sieglos XI a XIII).
* Ilesia románica de San Esteban, anguaño destinada a un Centru d'Interpretación del Románicu (sieglu XII), en siendo desafectada del cultu relixosu.
* Ermita de la Virxe del Puyal (sieglos XII a XVI).
* Cruz gótica de San Severo.
* Barriu Xudíu.
* Monesteriu prerrománicu de la Corral de Calvo. Atópase na sierra de Santu Domingu, al norte del cascu urbanu.
* Ermita prerrománica de Santoxenia.
* Ermita de la Virxe del Campu.
* Conceyu (sieglu XVII).
* Hospital medieval.
* Conxuntu urbanu medieval.

## Fiestes
* 8 de setiembre: Nacencia de la Virxe Virxe del Puyal.
* 26 d'avientu: San Esteban.

## Ciudaes hermaniaes
La ciudá ta hermanada coles llocalidaes de:
* Geloux (departamentu de Landes)  dende 1996

## Referencies

## Bibliografía
* Alberto Montaner, ''La hestoria de Luesia y les nueves armes de la villa'', [Luesia (Zaragoza)], Conceyu de Luesia; Asociación Cultural «Fayanás», 1997.— DL Z2406-1997

## Bibliografía adicional
* Cabañeru Subiza, Bernabé y Fernando Galtier Martí, «''Tuis exercitibus crux christi semper adsistat.'' El relieve real prerrománicu de Luesia» , *[[Artigrama]]*, 1986, vol. 3, páxs. 11-28. ISSN 0213-1498

## Enllaces esternos
* 
* Luesia nel Atles del antiguu Imperiu romanu, Corral de Calvo
* 
* Ilesia románica de San Esteban 
* 
* Luesia en comarca Cinco Villes