open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muséu de Bolton

El **Muséu de Bolton** ye un Muséu y Galería d'arte pública nel norte de ciudá de Bolton, Greater Manchester, Inglaterra, propiedá de Conceyu metropolitanu de Bolton.
## Descripción
Les coleiciones inclúin historia natural, arqueoloxía, arte, hestoria local y unu de los acuarios públicos más antiguos de Britains. Estos son agospiaos, xunto cola Biblioteca Central de Bolton, nun estremu del centru cívicu Bolton, diseñáu polos arquiteutos locales, Bradshaw Gass & Hope y abrió en 1939. El Muséu tien dos ubicación perifériques, Smithills Hall y Hall i' th' Wood.
Les coleiciones inclúin material de munchos coleicionistes privaos, incluyendo a les muestres xeolóxiques de la finca de Caroline Birley. 
En 2006, el Muséu arreyar nel casu de Shaun Greenhalgh, cuando una estatua na so coleición, la princesa Amarna, revelóse como una falsificación. 
La Galería de Bolton Viva presenta la hestoria de Bolton y la so xente.
 
## Resina de Nueva Guinea en Momies peruanes
Un equipu d'académicos encabezaos pol Grupu d'Investigación en Momies y Bioarqueología de la Universidá de York, mientres esaminaben una momia peruana nel **Muséu de Bolton**, afayaron que fuera embalsamáu con un árbol resina. Antes d'esto pensóse que les momies peruanes caltuviéronse de forma natural. La resina, que s'atopen nes coníferes araucanes rellacionáu col "pehuén", foi d'una variedá que namái s'atopa n'Oceanía y probablemente namái en Nueva Guinea. "La datación por radiocarbono tantu de la resina y el cuerpu pol llaboratoriu de radiocarbono de la Universidá d'Oxford confirmaron que yera esencialmente contemporánea, y la fecha a cerca de 1200."

## Ver tamién
*Bolton Steam Museum
*Papiru Oxirrinco 70
*Contactos tresoceánicos precolombinos

## Referencies

## Enllaces esternos
* Bolton Museum website
Muséu de Tessé

El **Muséu de Tessé** (en francés, *Musée de Tessé*) ye'l principal muséu de la ciudá de Le Mans. Esti edificiu ye un antiguu palaciu episcopal, construyíu 1871 y 1877. Ufierta numberoses visites empuestes sobre diversos temes y asítiase nun marcu natural privilexáu, non lloñe de los *quinconces des Jacobins*. Destaca pola so coleición exipcia. 

La idea de crear un muséu na ciudá apaeció a finales del reináu de Lluis XVI, xustu antes de la revolución. Coles confiscaciones de bienes de la ilesia y de los emigraos mientres la Revolución francesa, formóse la primer coleición. El 21 de xunu de 1799 inauguróse'l muséu. Les principales alquisiciones son les que provienen de les coleiciones de la familia de Tessé, conocíes por dos inventarios (1766 y 1794) y entienden principalmente pintura francesa del sieglu XVII.

Amás de la coleición exipcia, tien dellos cuadros importantes, como dos de Philippe de Champaigne (*La Vanidá* y *El suañu de Elías*), un *Bodegón con pieces d'armadura* de Willem Kalf y tres oleos qu'ilustren el *Roman comique* de Paul Scarron. Tamién tien pieces arqueolóxiques d'orixe francés (prehistoria, la dómina romana y la medieval). D'arte decorativo presenta cerámica, muebles (a destacar un secreter que perteneció a Lluis XV) y testiles. Tocantes a les Belles Artes, tien cuadros y escultures. A ello hai qu'añader una coleición d'armes, numismática y sigilografía.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Muséu de Tessé na páxina web de la ciudá de Le Mans
Mutondo

El **Reinu Mutondo** foi un antiguu Estáu africanu de la etnia nkoya qu'ocupaba parte de lo que güei ye Zambia. Kahare y Mutondo fueron los dos únicos Estaos nkoya que se calteníen independientes nel sieglu XIX, cayendo'l restu nes esferes d'influencia del Reinu lozi y el Reinu de Bulozi.

Teníen una tradición ceremonial bien desenvuelta y amestada a la política, con un protocolu complexu. Teníen un rei o *mwata* (nesti casu, *Mwata Mutondo*), un presidente (*Mwanashikemi*) y una corte con títulos oficiales equivalentes a xueces, sacerdotes, músicos, executores y esclavos. Toos ellos vivíen na capital. El protocolu yera bien estrictu y cada decisión, especialmente les que teníen que ver coles rellaciones esternes (primero colos lozi y depués colos poderes coloniales) yera meditada y tenía de cumplir ciertos requisitos. Estes midíes, anque fueron camudaes mientres el sieglu XX (En munches partes d'África, a pesar de la división política poscolonial, les etnies siguen viviendo acordies colos sos xefes, como nos sos antiguos reinos, sacante nes grandes ciudaes), siguen siendo bien protocolaries.

## Bibliografía
*Young, Tom; *Readings in African politics*, pp 206-207. Ed. Universidá d'Indiana (2003). ISBN 978-0253343598.

## Referencies

## Enllaces esternos
Mázcares africanes

Les **[[mázcara|mázcares]] africanes** desempeñen un papel importante nes ceremonies tradicionales y dances de teatru. Toles mázcares africanes cayen nuna de cuatro categoríes: espíritus del antepasáu, héroes mitolóxicos, la combinación del antepasáu y l'héroe, y los espíritus animales.

Les mázcares n'África son de gran importancia nes ceremonies de países d'esi continente (como tamién en dalgunos d'Asia, incluyendo Camboya y Laos), especialmente mientres les ceremonies funeraries. La pallabra designa tantu a la persona que la porta como a la mázcara mesma.

La mázcara ye un oxetu de madera tallao. Hai un baillarín, un traxe, un "espíritu" o un "xeniu" que lo habita. Trátase d'un "ser sagráu", un preséu de l'harmonía social. Na sociedá tradicional, la mázcara ye una institución relixosa, política y social. Ye'l mediador ente Dios y los antepasaos de los homes. Intervién nes decisiones polítiques, acompaña a la llantadera y la collecha, castiga a los culpables, garantiza la continuidá de les conocencies, recibe al neñu al nacer, déxa-y convertise n'adultu, traer al mundu de la sabiduría y acompañar na so muerte.

Na dómina colonial, les mázcares yeren destruyíes polos "misioneros" que víen nelles una competencia relixosa peligrosa.

Al igual que la mayoría de países d'África, Costa de Marfil nunca autorizó la esportación de mázcares "auténtiques". Per otra parte, una resolución adoptáu por Unesco prohibía dende principios de los años 1990 quitar les mázcares y estatues d'África.

Pa les cultures africanes, en términos xenerales, la función siempres ye preferible a la forma, la guapura nun ye deseable en sí mesma. Lo que los coleicionistes "del norte" llamen "l'arte africano" en realidá referir a los oxetos ordinarios o culturales, profanaos o non utilizaos anguaño, que s'amuesen o se vienden pa coleición.

## Galería

Image:Waniugo.jpg|Mázcara Senoufo, Costa de Marfil.
Image:Masquegouro.jpg|Mázcara Gouro, Costa de Marfil.
Image:Bete_mask_p1070029.jpg|Mázcara Beté, Costa de Marfil.
File:African wooden mask.jpg
File:IsokoMask.jpg|Mázcara de cultura Isoko, Nixeria.
File:African Mask 1 3quarter.jpg|Mázcara del pueblu Marka-Dafing, Burkina Fasu. Mediaos del sieglu XX. Coleición del Cincinnati Art Museum
File:African Mask 2.jpg|Mázcara de cara d'antílope. Cultura Dogon, Mali. Mediaos del sieglu XX. Coleición del Cincinnati Art Museum
File:Mulwalwa helmet mask Berlin-Dahlem.jpg|Mázcara-casco Mulwalwa, República Democrática d'El Congu. 


## Ver tamién
* Mázcares mexicanes
* Mázcares de Rumanía

## Referencies

## Enllaces esternos
Nagó

Los **nagó** son una etnia que vive en Benín (antiguu Dahomey), país que foi y sigue siendo trubiecu de vodún y d'orisá de Nación, que la so cultura y tradición ye distinta a la de los yoruba en sí; d'ende delles diferencies notables ente los rituales nagó (batuque) y los yoruba (candomblé).
Sicasí, tien de señalase que la nación nagó ye considerada un subgrupu yoruba, clasificándolos lingüísticamente, esto ye, por falar un dialeutu emparentáu al yoruba. Pero ye una etnia distinta d'ésta, supónse que l'idioma de los nagó, el anagó, ye'l que da orixe a infinidá de dialeutos conocíos güei como yorubas.

En Brasil, a los yoruba y a les demás naciones que falaben estos dialeutos denominóse-yos genéricamente como nagôs, pasando col tiempu a confundise la nación nagó cola yoruba.
Entós, pa referise a los verdaderos nagós llámase-yos yeyé nagós (en portugués *jeje-nagos*) por cuenta del allugamientu xeográficu d'éstos (Benín) y a la influencia fon (yeyé) que tienen.

## Referencies

## Enllaces esternos
Napata

**Napata** foi la capital de Nubia o Kush, establecida más tarde del añu 1500&nbsp;e.&nbsp;C., dempués de qu'antes ser Kerma. El reinu de Napata confundir col reinu de Nubia.

Foi fundada polos exipciu (Tutmosis III) como centru alministrativu nel 1460&nbsp;e.&nbsp;C., pero nunca tuvo estes funciones por ellos, y dalgún tiempu dempués convirtióse en capital de los nubios al afloxar Exiptu'l control del país (escontra'l 1100&nbsp;e.&nbsp;C.). Mientres la dinastía XXV, Napata foi'l llugar d'orixe de los faraones, y pue que la capital d'Exiptu y llugar de entronización. 

Los faraones nubios ("kushitas") d'Exiptu perdieron esti país ante los asirios, y volvieron a Napata; foi escalada per Exiptu (Psamético II) en 590&nbsp;e.&nbsp;C. y la capital treslladar a Meroe y dende entós conozse como reinu de Meroe. Nel añu 24&nbsp;e.&nbsp;C. foi escalada polos romanos sol mandu de Publio Petronio. (Ver Pliniu'l Vieyu, *Historia Natural*, Llibru VI, 181).

El so necrópolis principal foi El-Kurru (800-650&nbsp;e.&nbsp;C.) que dempués foi sustituyida por Nuri (700-300&nbsp;e.&nbsp;C.) y por Sanam Abu Dom (700-425&nbsp;e.&nbsp;C.). En Ŷébel Barkal (Monte Puru) tamién hai pirámides y tumbes, amás de trece templos y tres palacio.
El templu meyor calteníu ye'l d'Amón-Ra (c. 1500&nbsp;e.&nbsp;C., ampliáu más tarde).

La rexón foi escavada en 1916, 1918 y 1919.

## Ver tamién
* Meroe
* Cultura Ballana
* Nobatia

## Referencies

## Enllaces esternos
Nasamones

Los **Nasamones** fueron un antiguu pueblu nómada de Libia (África na antigüedá). Heródoto declarar como un pueblu importante y esencialmente basábense na ganadería, na recoyida de los dátiles solamente pel branu, dexando a los fataos cerca del mar, nun llugar llamáu Augila onde hai munches palmeres (identificóse col oasis de Audjila, famosu pol so gran númberu de palmeres) y na caza de la llagosta (costume qu'inda se puede ver en pueblos d'El Sáḥara), que cocinaben d'esta manera: dexar ensugar al Sol y depués espolvoriscar na lleche, en esmagayándoles.

Los homes podíen tener delles esposes, diciéndose que calteníen rellaciones sexuales bien dacuando, faciendo esti ritual: posaben un cayáu'l sable y, como diz Heródoto, "xacíen cola que sía". Amás, cuando un nasamón casar por primer vegada, la novia tien de xacer con tolos invitaos, y dempués de rematada la cópula recibía l'apurrida pa la boda.

El so xuramentos faíen sobre les tumbes de los personaxes más importantes que consideraben más valientes o ecuánimes, y en dellos alcuerdos, les persones que los conciben tienen de dar de beber de la so mano al otru acordante, si nun hai agua pueden llamber el sable (Heródoto sigue una llinia bien especial nes costumes, onde los xuramentos o lu trata d'alcuerdos tienen especial llugar). Nel arte adivinatorio diz que les persones tienen de chase sobre los sepulcros de los muertos y el suañu que tengan va determinar el so futuru. Según Heródoto, los nasamones sotierren a los sos ancestros sentaos, intentando que'l muertu muerra tamién sentáu (interpretóse qu'en cuenta de soterralo sentáu, facer en posición fetal, apurriéndolo a los sos dioses como lo vio nacer).

## Referencies
*Hestoria. Llibru IV* Biblioteca clásica Gredos, 1989, traducción y notes de Carlos Schrader. ISBN 84-294-3525-X

## Referencies

## Enllaces esternos
* Wikisource. Hestoria. Llibru IV [//es.wikisource.org/wiki/Los nueve_llibros_de_la Hestoria:_Llibru_IV]
Necrópolis de Kerkouane

La **necrópolis de Kerkouane** atopar a unos 1,5 km al noroeste de la ciudá púnica de Kerkouane, en Tunicia. La necrópolis componer d'una serie de bóvedes allugaes nun cuetu xunto al mar, cuatro cámares de tumbes primaries, y una zona de sepultures circundantes. En 1985, la Unesco declaró Kerkouane y la so necrópolis Patrimoniu de la Humanidá, yá que "constitúi l'únicu exemplu que permanez d'una ciudá feniciu-púnica que sobrevivió".

La necrópolis foi afayada en 1929 por un maestru d'una escuela islámica local. Esti maestru atopó un gran almacén de bienes soterraos nes tumbes, que dio en poner la venta de los cazadores d'ayalgues y coleicionistes. El botín yera diversu incluyendo xoyería, cerámica y joya escarabajo. Munchos de los oxetos funerariu y grande cerámiques yeren una carga demasiáu pesada pa ser retirada, polo que se quedaron nes tumbes o fueron destruyíos.

## Ver tamién
* Monumentu funerariu
* Panteón
* Necrópolis

## Referencies
Muséu de Nubia

El **Muséu de Nubia** ta asitiáu na ciudá d'Asuán, Exiptu, y nel que se curien principalmente oxetos de Nubia.

Creóse dempués de que la ONX respondiera a la llamada que'l gobiernu exipciu fixera'l 6 d'abril de 1959 pa salvar los monumentos de Nubia. En xineru de 1975 la *Autoridá Xeneral Exipcia d'Antigüedaes* pidió a la UNESCO l'asistencia pa la creación de museos onde depositar los materiales, y l'organismu internacional creó un comité pa establecer museos n'El Cairu y Asuán. El 4 de febreru de 1986 púnxose la primer piedra. Anguaño tien 50.000 metros cuadraos nun edificiu de trés plantes. 

Hai depositaes toa clase de pieces, dende les prehistóriques de Nubia hasta la dómina islámica, pasando pol Neolíticu, faraónicu, griegu, romanu, bizantín y coptu. En total más de 3.000 pieces.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Muséu
Ngai

**Ngai** (llamáu tamién Enkai, En-kai, Engai, Eng-ai, Mweai, Mwiai) ye'l dios supremu nes relixones monoteistas de les tribus de kamba, kikuyu y masái de Kenia. 

Según la tradición de los kikuyu, él vive nel monte santu Kirinyaga (monte Kenia). Según la tradición de los kamba, él vive ayundes ocultu, y naide sabe ónde. Según la tradición de los masai, él ye'l dios del sol, amor y foi'l creador del mundu; y n'otra de les sos tradiciones amás esta casáu con Olapa (la diosa de la lluna). Los sacrificios a Ngai apaecen mentaos en Nun llugar d'África, de Stefanie Zweig. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Nhialac

**Nhialac**, dacuando escritu **Nyalitch**, ye la divinidá suprema pa los dinka. Nhialac creó'l mundu de la nada, y depués a los humanos, empezando por Abuk, la primer muyer, y Garang, el primer home. Estos tuvieron trés fíos y dellos nació'l restu de los seres humanos.

Nhialac utiliza dos entidaes espirituales como intermediarios pa tratar colos humanos, Yath y Jak. Según el contestu, Nhialac puede ser el cielu o "lo que ta nel cielu", el "padre" y el "creador".

## El mitu

Hai delles versiones del mitu de la creación a partir de Nhialac. Dalgunos dicen que sopló pela ñariz y produció a los humanos. Otros que los humanos vinieron del cielu y fueron asitiaos nel ríu, del cual remanecieron yá formaos. La versión más conocida fala de que fueron moldiaos en magre y asitiaos dientro d'una vasía. Una vegada formaos, y al abrir el recipiente, Galang apaeció dafechu formáu, con un gran pene, y Abuk, coles glándules mamaries completes. Pero en dellos mitos, Abuk nació demasiáu pequeña, como un grillu, y Nhialac tuvo que metela nun depósitu con agua un tiempu por qu'absorbiera l'agua y algamara el so tamañu real. 

Nhialac, que vivía xunto a los humanos y protexíalos de la enfermedá y la muerte, díxo-yos que teníen de reproducise, pero yá que solo diéra-yos pa comer un granu de miyu al día, Garang llamentó que si teníen munchos fíos nun podríen alimentalos. Nhialac díxo-yos que los sos fíos podríen morrer, pero que solo taríen muertos quince díes, y que nun teníen d'esmolecer se. Abuk, la primer muyer, decidió entós llantar una de cada dos granes recibíes p'alimentar a los sos fíos, desobedeciéndole. Nhialac tolerar, hasta qu'Abuk construyó un palu tan grande pa moler el miyu que cutió al dios, anque n'otros casos falar d'una fesoria cola que taba trabayando la tierra. 

La resultancia foi que Nhialac enoxóse y decidió romper colos humanos. Unvió a un pequeñu páxaru azul llamao *atoc* y rompió la escalera que xunía'l cielu cola tierra, dexando a los humanos a mercé de la muerte, la enfermedá y la fame.

## La desobediencia

Hai una cierta rellación nel actu de la desobediencia per parte de la muyer a les órdenes daes pola divinidá, cuando ella decide llantar la grana y trabayar la tierra, similar a la muyer comiendo la mazana del árbol prohibíu y alquiriendo la conocencia na Biblia. Nel casu de los dinkas, Nhialac, enfurecido, decide romper colos humanos, de la mesma que na Biblia, Dios ruempe colos humanos, dexar a la so mercé y apaecen la muerte, el dolor y les enfermedaes, por culpa de la muyer, que cai en desgracia y asítiase dende esi momentu nuna situación inferior a la del home.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Jamie Stokes, *Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East*, Fast on file Inc., 2000
* Molefi Kete Asante, Ama Mazama, *Encyclopedia of african religion*, sage, 2009
* David Adams Leeming, *Creation Myths of the World: Parts I-II,* David Adams, 2010
Niafunké

**Niafunké** ye una pequeña ciudá na vera del ríu Niger, nel área central de Mali. 
La ciudá ye'l centru alministrativu (conocíu como "chief-lieu") de la comuña de Soboundou, de la subdivisión alministrativa (conocíes como cercles) de Niafunké, que forma parte de la rexón de Tombuctú. El cercle de Niafunké estremar en 8 comuñes rurales: Soboundou (Niafunké), Banikane Narhawa (Banikane), Koumaira (Koumaira), Léré (Léré), Dianke (Dianke), N'Gorkou (N'Gorkou), Fittouga (Saraféré) y Soumpi (Soumpi). Según el censu de 2009 hai una población cercana a 195.000 habitantes.

**Niafunké** foi'l pueblu onde vivió'l músicu Ali Farka Touré, que se treslladó a esti pueblu cuando yera un neñu y dempués aportó al so alcalde en 2004. Niafunké tamién ye'l nome d'un trabayu grabáu por Ali Farka Touré en 1999.

## Referencies

## Enllaces esternos
*.
Ngoyo

**Ngoyo** foi un reinu del clan Woyo alcontráu al sur de Cabinda (anguaño República Democrática d'El Congu y Angola).

## Xeografía
Alcontráu na mariña del océanu Atlánticu d'África Central, al norte del ríu Congo, foi fundáu por un pueblu Bantu en redol al sieglu XV. La capital del país yera Mbanza Ngoyo. 

Llindaba al norte col reinu de Kakongo (al sur del Reinu de Loango), siendo'l restu de la so frontera natural el ríu Congo y l'océanu Atlánticu, y compartiendo la desaguada fluvial col Reinu del Congo.

## Historia
Ngoyo mentar ente los títulos del Rei Afonso I del Reinu del Congo en 1535, al igual que Kakongo, el so vecín. 

Escontra 1700, la rexón de Cabinda convertir na principal provisora pa la trata d'esclavos al norte de Luanda, y la economía del reinu de Ngoyo viose fuertemente afeutada.

En 1783, l'exércitu de Ngoyo sumó les sos fuercies a les del exércitu del reinu de Kakongo nun intentu de destruyir un fuerte portugués na zona. Finalmente, l'estáu eslleióse *de facto* metanes una guerra civil ente pretendientes al tronu na década de 1830, tres el fracasu per parte de la nobleza del país en decidir un monarca socesor. Tres ello, el país robló en 1885 el Tratáu de Simulambuco col Reinu de Portugal, integrándose nel protectoráu de Cabinda xunto a Cacongo y Loango.

## Ver tamién
* Reinu del Congo
* Reinu de Loango

## Bibliografía
* Martin, Phyllis M. "Family Strategies in Nineteenth-Century Cabinda." *The Journal of African History* 28.1 (1987): 65-86.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Kingdom of Ngoyo
* História de Cabinda
* Historia de Cabinda (en francés)
Ngesh

Los **ngesh** o **mingeh** son espíritus de la naturaleza del folclor de la rexón de Kuba de la República Democrática d'El Congu. Atribúyese-yos cualidaes humanes y moren cerca d'agua en montes y aldegues, pudiendo ser atopaos en cualquier momentu. Cada comunidá tien los sos propios *ngesh* con nomes propios y descendencia. Creíase qu'afectaben a los asuntos humanos, incluyendo les colleches y la fertilidá de muyeres.

Cada ngesh tien un nome y ye distintu del restu. Especialmente, tienen el so propiu temperamentu particular, colos sos gustos ya iñerizos estremaos.

## Mazcaraes Kuba
Les tradiciones descrites nos rituales con mázcares de Kuba describen cómo'l creador de la mázcara atopó un ngesh nel monte y, tres desorientarse, tornó a casa pa tallar un modelu del *ngesh.* Los ngesh represéntense asina figurativamente en figures amazcaraes, que reciben poderes d'estos espíritus de la naturaleza.

L'agresividá de dellos intérpretes ye parte de la mazcarada y quier amosar la naturaleza imprevisible de los ngesh na cultura de Kuba. L'asociación ente *ngesh* y mascaras reforzar poles normes tradicionales que prohiben tocar una mázcara o averase a un baillarín mazcaráu.

## Referencies
Nun

El términu **nun** faer referencia a dellos artículos:
***[[𐤍|Nun]]**, la decimocuarta lletra del alfabetu feniciu.
***[[נ|Nun]]**, la decimocuarta lletra del alfabetu hebréu.
***[[ن|Nun]]**, la vigesimoquinta lletra del alfabetu árabe.
***[[Nun (mitoloxía)]]**, l'océanu primordial» según la mitoloxía exipcia.
*Nun, foi'l padre de Josué, el socesor de Moisés nel camín a la Tierra Prometida.

## Referencies

## Enllaces esternos
Nunación

La **nunación** (n'árabe , *tanwīn*) ye un fenómenu gramatical de ciertes llingües semítiques, especialmente del árabe. Consiste na adición d'una nun final a un sustantivu o axetivu que xeneralmente indica que ye totalmente declinable y sintácticamente indetermináu. Sicasí, ciertos nomes propios, que son semánticamente sustantivos definíos, parten de sustantivos orixinalmente indeterminaos y por tanto caltienen la nunación. Ej.: , *Muḥammadun*, «Mahoma».

N'árabe representar por tres signos diacríticos, n'esencia les vocales curtios reduplicadas. Indiquen, d'esquierda a derecha, los finales *-un* (nominativu), *-in* (xenitivu) y *-an* (acusativu). El signu ـً suelse escribir en combinación con  *[[ʾalif]]* (ـًا), *[[tāʾ marbūṭah]]* (ةً) o *[[ء|hamza]]* (ءً). La *ʾalif* ye obligatoria si la pallabra nun acaba en *tāʾ marbūṭah*, *hamza* o ye díptota, anque'l símbolu en sí non s'escriba. La nunación solo utilízase n'árabe lliterariu; nun ta presente nes variedaes falaes, y munchos llibros de testu árabes introducen inclusive fragmentos lliterarios ensin utilizar estes terminaciones.

El términu nunación puede referise tamién a la fin *-n* de los duales n'acadiu, que se perdió nel periodu babilónicu antiguu.

## Vease amás
*Grafemes auxiliares del árabe

## Referencies

## Enllaces esternos
*Nunation (n'inglés)
Nuri

**Nuri** foi la necrópolis real de Napata dende aproximao'l 664&nbsp;e.&nbsp;C.

El rei Taharqo, de la XXV dinastía d'Exiptu y de Napata, morrió a manes de los asirios, y nun foi soterráu en El-Kurru por razones que nun se pudieron determinar (hai delles teoríes); asina pos el campusantu treslladóse al otru llau del ríu Nilu, unos cuantos quilómetros al nordeste de Napata.

Dizse que la ribera occidental del ríu, por onde'l Sol se despintaba, pertenecía al mundu de los muertos, y por eso treslladóse al otru llau. Taharqo foi soterráu nuna tumba de sesenta metros d'altor, la más alta de Nubia. Amás, tolos sos socesores fueron soterraos ellí menos Tanutamani (escontra 664-653&nbsp;e.&nbsp;C.), socesor inmediatu de Taharqo (690-664&nbsp;e.&nbsp;C.).

Nel campusantu hai 74 pirámides, más apuntiaes que les exipcies, de les cualos más de venti son de reis y unos cincuenta de reines.

Nuri dexar d'usar como necrópolis real cuando la capital pasó a Meroe, y los reis fixéronse soterrar ellí.

## Referencies

## Enllaces esternos
Nwando Achebe

**Nwando Achebe**  ye una académica, historiadora gallardoniada y feminista nixeriana, nacionalizada d'Estaos Xuníos. Anguaño trabaya como profesora d'historia na Universidá Estatal de Michigan y ye la editora xefe fundadora del *[[Journal of West African History]]*.

## Biografía
Nwando Achebe nació en Enugu, nel este de Nixeria, y ye fía del escritor, ensayista y poeta nixeriana Chinua Achebe y Christie Chinwe Achebe, profesora. Ye la esposa de Folu Ogundimu, que ye profesor de periodismu na Universidá Estatal de Michigan y madre d'una fía, Chinu.

Achebe recibió'l so Ph.D. n'Historia d'África pola Universidá de California en Los Angeles nel 2000. Como historiadora de formación oral, les sos árees d'especialización son Historia d'África occidental, hestories de muyeres, xéneru y sexualidá. En 1996 y 1998, trabayó na Fundación Ford y la Fulbright-Hays como becaria residente nel Institutu d'Estudios Africanos y el Departamentu d'Historia y Estudios Internacionales na Universidá de Nixeria. El so primer puestu académicu foi como Profesora Asistente d'Historia nel College of William and Mary. 

En 2005 treslladóse a la Universidá Estatal de Michigan como profesora titular hasta 2010. Anguaño ye profesora de la cátedra *Jack and Margaret Sweet Endowed*. Ye l'autora de dos llibros académicos. El so primer llibru, *The Female King of Colonial Nixeria: Ahebi Ugbabe*, 1900-1960, foi publicáu por Heinemann en 2005. El so segundu llibru, l'aclamáu *The Female King of Nixeria: Ahebi Ugbabe*, foi publicáu en 2011 pola *Indiana University Press*. Ye una biografía de cuerpu enteru sobre l'únicu xefe d'orde de les muyeres y el rei de la África británica. Ganó tres premios polos sos llibros: El *Aidoo-Snyder Book Prize*, *The Barbara "Penny" Kanner Book Prize* y el *Gita Chaudhuri Book Prize*.

Recibió subvenciones de la Fundación Wenner Gren, la Fundación Rockefeller, la Woodrow Wilson, el programa Fulbright-Hays, la Fundación Ford, la Organización Mundial de la Salú y la Fundación Nacional pa les Humanidaes.

## Referencies
Oedipus Aegyptiacus

***Oedipus Aegyptiacus*** ye'l más importante llibru sobre exiptoloxía del sacerdote xesuita alemán Athanasius Kircher. Los trés tomos que componen la obra, llenos d'ilustraciones y diagrames, publicar en Roma mientres el periodu 1652-54. Kircher citó como les sos fontes l'astroloxía caldea, la cábala hebrea, la mitoloxía griega, les matemátiques pitagóriques, l'alquimia árabe y la filoloxía llatina.

## Xeroglíficos
El tercer volume de *Oedipus Aegyptiacus* trata puramente de los intentos de Kircher de traducir xeroglíficos exipcios. La fonte principal pal estudiu de Kircher de los xeroglíficos foi la Tabla isiaca o Tabla bembina, llamada asina por ser propiedá del cardenal Pietro Bembo dende pocu dempués de 1527, y que se caltién anguaño nel Muséu Exipciu de Turín. Ye una tabla de bronce y plata que representa a dellos dioses y dioses exipcios. Nel so centru atópase Isis que representa "*la idea universal polimórfica que tou lo contién*".

El *Oedipus Aegyptiacus* de Kircher ye un exemplu d'erudición sincrética y ecléctica de la dómina del Barrocu. Ye representativu de les imaxinatives estravagancies de los eruditos con enclinos herméticos anteriores a la era científica moderna. Les sos interpretaciones de testos xeroglíficos tendíen a ser refeches y portentoses; por casu, tradució una frase frecuente en llingua exipcia antigua, *ḏd W<o>s</o>r*, que quier dicir “*diz Osiris*”, como “*La traición de Tifón termina nel tronu de Isis, el mugor de la naturaleza ta protexida pola vixilancia de Anubis*”. Kircher foi respetáu nel sieglu XVII pol so estudiu de los xeroglíficos exipcios; por casu, el so contemporaneu Thomas Browne (1605-1682), propietariu de dellos llibros de Kircher, incluyíu *Oedipus Aegyptiacus*, rindió-y homenaxe como exiptólogu y pol so estudiu de los xeroglíficos: Pero ye probable que nengún home afonde nel océanu d'esa doctrina más allá d'esi eminente exemplu de llaboriegu aprendizaxe, Kircherus [forma llatina del nome de Athanasius Kircher].Per otru llau, los espertos modernos n'escritura de xeroglíficos atoparon que'l trabayu de Kircher ye de poco valor. Acordies con Ernest Wallis Budge : les traducciones qu'imprime [Athanasius Kircher] na so Oedipus Aegyptiacus son totalmente absurdes, pero como fueron presentaes nuna llingua culta, munches persones nesi momentu creyeron que yeren correutes.El significáu exactu de los xeroglíficos exipcios nun se descifró hasta 1824 cuando Jean-François Champollion finalmente resolvió'l acertijo al traviés del so estudiu de la piedra Rosetta.

## Referencies

## Bibliografía
* 

## Enllaces esternos

*Páxina d'enllaces pa descargues llibres de los 3 volúmenes de la obra, dende Google Books
Güeyu d'Horus

El **Güeyu de Horus**, **Udyat** «el que ta completu» (**Udjat** n'inglés), foi un símbolu de carauterístiques apotropaicas, esto ye: máxiques, proteutores, purificadores, sanadoras, símbolu solar qu'encarnaba l'orde, lo imperturbado, l'estáu perfectu. El Udyat ye un símbolu d'estabilidá cósmicu-estatal.

## Mitoloxía
Horus yera fíu d'Osiris, el dios que foi asesináu pol so propiu hermanu Seth. Horus caltuvo una serie de encarnizados combates contra Seth, pa vengar al so padre. Nel intre d'estes lluches los contendentes sufrieron múltiples mancaes y delles perdes vitales, como la mutilación del güeyu esquierdu de Horus. Pero, gracies a la intervención de Tot, el güeyu de Horus foi sustituyíu pol **Udyat**, por que'l dios pudiera recuperar la vista. Esti güeyu yera especial y tenía cualidaes máxiques.

### Amuleto máxicu

El Güeyu de Horus, o *Udyat*, utilizar por primer vegada como amuleto máxicu cuando Horus emplegar pa devolver la vida a Osiris.

Goció de gran popularidá nel Antiguu Exiptu, siendo consideráu un amuleto de los más poderosos: potenciaba la vista, protexía y remediaba les enfermedaes oculares, compensaba los efeutos del "agüeyamientu" y, amás, protexía a los difuntos.
Como talismán simboliza la salú, la prosperidá, la indestructibilidad del cuerpu y la capacidá de renacer. 
Inclusive na actualidá sigue utilizándose como amuleto por persones que practiquen diverses relixones en tol mundu.

### Carauterístiques purificadores

Testos de les Pirámides: declaración 258, na pirámide de Unis.

### Carauterístiques proteutores
Llibru de los Muertos: capítulu 112

Testos de los sarcófagos: Encantamientu 64

::::::Encantamientu 316

## Les fracciones exipcies

Los exipcios utilizaron un complexu sistema pa representar fracciones en midíes agraries de superficie y volume, basáu nes potencies de 1/2. Los signos de les fracciones mayores fueron tomaos de les partes que componíen el xeroglíficu del Güeyu de Horus.

Cada fracción representar por aciu una grafía del xeroglíficu del güeyu:
:

## Ver tamién
* Fracción exipcia
* Nazar

## Referencies

## Enllaces esternos

* El Güeyu de Horus, egiptomania
* El Güeyu de Horus, egiptologia
Olapa

**Olapa**, ye'l nome de la diosa de la lluna na mitoloxía masai. 

Según la tradición masái, Olapa ta casada col dios Ngai, dios del sol. Sicasí un día esti matrimoniu sufrió una engarradiella, y Olapa, furiosa -y infligió a Ngai una firida. En vengación Ngai cutió la parte posterior de Olapa y esti golpe emburrio pa escontra fora unu de los güeyos de Olapa, y esto puédese ver güei; cuando la lluna ye llena. Tocantes a Ngai, este llevó'l so rellumu al máximu por que naide pueda mirar la so firida.

## Referencies

* Naomi Kipury: *Oral Literature of the Maasai* (1983: East African Educational Publishers Ltd., PO Box 45314 Nairobi, Kenia)
Omar Shegewi

**Omar Shegewi** o **Sheghewi** ()  foi un líder de la resistencia libia contra la colonización italiana. 

Nacíu en Houn, nel distritu de Fezzan, en siendo acusáu d'executar prisioneros de guerra italianos, dempués de capa-yos, foi executáu poles fuercies italianes lideraes por Rodolfo Graziani dempués de la Batalla de Afia. 

Tuvo casáu con Zuhra Ramdan Agha Al-Awji (), una pionera de la educación en Libia, y tuvieron trés fíos: Mohammed Shegewi, un futuru ministru d'asuntos esteriores del Reinu de Libia, Hassan Shegewi y Idris Shegewi.

## Ver tamién
* Guerra Ítalo-Turca

## Referencies
Onuris

***Onuris*** ye un xéneru de plantes fanerógames perteneciente a la familia Brassicaceae. Entiende ocho especies.

## Especies escoyíes

## Referencies

## Enllaces esternos

*Plant systematics
* PPP-index
*The International Plant Names Index
*Catalogue of Life
*Encyclopedia of Life
Oualata

**Oualata** () (n'árabe: ولاته) ye una ciudá del sureste de Mauritania allugada na rexón de Hodh el Charqui. Créese que ye la primer ciudá estable onde s'asitió la cultura agru-pastoril de la tribu Soninké. La ciudá actual fundar nel sieglu XI, cuando yera parte del Imperiu de Ghana. Foi destruyida en 1076 y refundada más tarde en 1224. Convertir n'importante zona de camín transahariana y centru comercial d'intercambiu col actual Sahel. Ye'l más importante centru d'escueles coránicas del mundu islámicu.

Les sos carauterístiques edificaciones, d'adobe acoloratáu, llográu con un amiestu de morteru de folla, pornada de vaca, agua y pigmentu d'oligisto, dexáron-y ser declarada Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 1996.

Les actividaes económiques principales son la ganadería, l'agricultura (que'l so productu principal ye'l tomate, qu'una vegada ensugáu vender en Néma, la población más cercana, a unos 100 quilómetros) y el turismu.

## Distribución social
* **Surafa**: componen el 35% de la población. Procedentes d'Arxelia y Marruecos, considérense descendientes de Mahoma.
* **Awlad Dawus**: formen el 28% de la población. Nómades d'orixe árabe.
* **Al-amhayib**: formen el 7% de la población. Tamién d'orixe árabe, paez que llegaron sobre'l sieglu XV a la ciudá, llogrando'l control sobre ella.
* **Kunta**: el 6% de la población. D'orixe árabe y bereber.
* **Awlad Nasir**: 4% de la población. Seminómades d'orixe árabe.
* **Nemadi**: formen el 20% de la población. Dedicar a la caza y viven aisllaos nun barriu oriental de Walata.

## Referencies
* Revista National Geographic España, payares de 2006.

## Referencies

## Enllaces esternos

* (n'inglés) L'oasis de Oualata, con imáxenes.
* Proyeutu Walata
Ousseina Alidou

**Ousseina D. Alidou**  ye una nixerina y africanista especializada nel estudiu de muyeres musulmanes en África. Ye profesora nel Departamentu d'Estudios Americanu-Africanu y d'Estudios africanos na Universidá Rutgers. Foi miembru del Comité pa Llibertá Académica n'África y coeditó una antoloxía llargamente citada *Mil Flores* (2000). El so trabayu en *Enganging Flowers *tamién foi llargamente citada.

Viaxó a EE. XX. dende Níxer en 1988 pa prosiguir los sos estudios. Asina llogró'l so doctoráu en llingüística teórica pola Universidá d'Indiana Bloomington. 

La so melliza Hassana Alidou foi embaxadora de Níxer en EE. XX. dende febreru de 2015.

## Premios
* 2006 Rutgers Conseyu Universitariu de Trustees d'Excelencia Erudita
* 2007 Subcampeóna, Premiu Aidoo-Snyder de Llibros, Caucus de l'Asociación d'Estudios africana de Compromisos de la Modernidá 
* 2010 Distinguida Alumna Premiu África-Institutu d'América,

## Publicaciones
* *A Thousand Flowers:Social struggles against structural adjustment in African universities* coeditó con Silvia Federici y George Caffentzis, (Trenton, NJ: Africa World Press, 2000)

* *Engaging Modernity: Muslim Women and the Politics of Agency in Postcolonial Niger* (Madison: University of Wisconsin Press, 2005)

* *Muslim Women in Postcolonial Kenia: Leadership, Representation, and Social Change* (Madison: University of Wisconsin Press, 2013)

## Referencies

## Enllaces esternos
Ovamboland

**Ovamboland** foi un bantustán o patria (*homeland*), asitiáu nel norte d'África del Suroeste (güei Namibia), establecíu en 1968. En 1973 foi-y dada la independencia nominal, inda cuando nun foi reconocíu como país pola comunidá internacional.

## Formación
La so creación foi productu de la política de desenvolvimientu separáu que'l gobiernu de Sudáfrica implementó como parte del so sistema d'apartheid mientres la ocupación y alministración de l'antigua colonia alemana d'África del Suroeste. 

La premisa principal detrás de la so creación foi la de dedicar un área de territoriu acutada puramente pa los miembros de la etnia ovambo, onde éstos pudieren desenvolvese en forma aisllada de les zones reservaes a los blancos.

La rexón ocupó un área de 52.072 km² y, según el Reporte Odendaal publicáu en 1964, cuntaba con una población de 239.000 habitantes pa esa dómina.

## Disolución
Les eleiciones de 1973, promovíes pol gobiernu de Sudáfrica, fueron boicóeadas y tan solo votó el 2.5% de los eleutores. Al igual que tolos demás bantustanes d'África del Suroeste, foi eslleíu como país y como organización alministrativa en mayu de 1989, de primeres del periodu de transición a la independencia de toa Namibia.

Na actualidá'l territoriu d'esti bantustán ta distribuyíu ente cuatro de les 13 rexones alministratives de Namibia.

## Ver tamién
* Apartheid
* Bantustán
* Historia de Sudáfrica
* Namibia

## Referencies

## Enllaces esternos
Paisaxe cultural de Sukur

El **Paisaxe cultural de Sukur** ta asitiáu nel Área de Gobiernu Llocal de Madagali, nel Estáu d'Adamawa, nel nordeste de Nixeria. Foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 1999.

Foi designáu por cuenta de les sos importantes muertes, el palaciu del Hidi (xefe), los campos de cutivo en terraces, y el pueblu, que permanecen intactos. Según pola antigua industria del fierro.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Ficha del llugar na UNESCO, (n'inglés) y (en francés).
* Sukur: Una Cultura de los Montes Mandara , (n'inglés).
Palacios Reales de Abomey

Los **Palacios Reales d'[[Abomey]]** son edificios de tierra que fueron construyíos pol pueblu Fon pa los sos monarques dende la metá del sieglu XVII hasta finales del XIX.
Doce reis consecutivos construyeron los sos palacios nesta zona de la ciudá dientro del mesma cortil. Solo unu d'ellos, el Rei Akaba facer fora del mesmu.

El conxuntu monumental foi inscritu simultáneamente na llista de bienes del Patrimoniu Mundial de la Humanidá y na de bienes amenaciaos. El fechu tuvo llugar en 1985 dempués de qu'un tornáu asocedíu l'añu anterior azotara la ciudá de Abomey estropiando gravemente la cortil palaciega y los museos.

Dende entós dellos programes de caltenimientu realizaron trabayos efectivos pa restaurar estos monumentos que, per otra parte, son la única muerte que queda d'esta sumida dinastía monárquica.

Dende 1993, 50 de los 56 baxorrelieves qu'afataben les parés esternes del palaciu del rei Glèlè fueron alcontraos y recolocados nel edificiu reconstruyíu. Estos baxorrelieves son iconografíes que rellaten el poder y la hestoria de la tribu fon.

En 2007, el sitiu foi retiráu de la llista de bienes amenaciaos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Ouadane

**Ouadane** () (n'árabe: وادان) ye una ciudá de la zona central de Mauritania, na pandu de Adrar al nordeste de Chinguetti. Foi fundada en 1147 pola tribu bereber Idalwa el Hadji y aína convirtióse nun importante puntu d'alcuentru y tránsitu de caravanes. Los portugueses establecieron un nucleu comercial en 1487, pero la ciudá empecipió'l so cayente nel sieglu XVI. La ciudá vieya ta declarada Patrimoniu Mundial de la Humanidá pola Unesco. Anque en ruines, ta básicamente intacta, ente que la ciudá nueva crez extramuros.

## Referencies

## Enllaces esternos
Papiru Boulaq 18

El ***Papiru Boulaq 18*** ye un documentu escritu en hieráticu mientres la dinastía XIII que se caltién en dos fragmentos nel muséu d'El Cairu cola referencia CG 58069. 

## Historia
El papiru foi topáu en 1860 por Auguste Mariette, na tumba de la escriba Neferhotep, en Dra Abu el-Naga. Mariette publicar en facsímil, y más tarde A. Scharff publicó la so trescripción.

Nun ye seguro que dambos fragmentos referir al mesmu reináu nin que tean escritos pol mesmu escriba, pero en dambos méntase a Anju y nel segundu robla Neferhotep. Quirke cunta que l'otru tamién lo escribió Neferhotep, pero qu'entós lo fixo so les órdenes d'un superior, y data el documentu nel reináu de Sejemra Jutauy Amenemhat Sebekhotep, Sebekhotep II.

## Conteníu
El papiru recueye los gastos d'una visita de Sobekhotep a Tebas pa revisar les obres del templu de Montu en Medamud. y los actos que s'asocedieron: una fiesta del dios Montu y una procesión na que se treslladó la estatua de Montu al palaciu real mientres la estancia ellí del faraón.

;El papiru grande El 
gran papiru contién delles llistes que s'atopen ordenaes por fecha. La qu'apaez na corte real, d'entraes y salíes d'alimentos. Puede atopase una llarga llista de funcionarios presentes na corte y les notes rellacionaes, y lo que recibieron cada unu pa la comida. Amás, sucesos d'interés históricu, como la llegada de los nubios o la salida del rei al templu de Medamud. Tamién son importantes les llargues llistes de funcionarios que nos dexen una visión única de la composición de la corte real. Anque la familia del gobernante apaez nes llistes, nun tán na llista como receptores de los alimentos. El papiru caltiénse namái en parte. Especialmente'l nome del rei ta mal calteníu, polo qu'hai discutinios sobre la fecha d'esti documentu. Los restos calteníos d'un cartuchu real pueden reconstruyise como Sobekhotep II.

;El papiru pequeñu El 
fragmentu más pequeñu tien un conteníu similar, numbera les entregues a palaciu de productos de panadería y cervecería.

## Innovaciones
El papiru Boulaq 18 presenta una novedá nel cálculu aritméticu, un símbolu pal cero: la escriba utiliza'l signu correspondiente a *nfr* pa referise al *resto cero* de la operación de sustracción.

## Referencies
### Cites

### Bibliografía
* 

* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* papiru-boulaq-18-una-sintesis-actualizada.html Sobre'l ''Papiru Boulaq 18''; nel sitio *Exiptoloxía*.
Papiru Carlsberg

El **Papiru Carlsberg** ye un papiru exipciu de temática médica. Ta escritu na so mayor parte en hieráticu y demóticu, con dellos elementos de griegu antiguu, y ta datáu ente les decimonovena y la ventena dinastíes. Caltener na Biblioteca del Muséu de Ny Carlsberg en Copenḥague.

Dellos fragmentos remontar a testos dataos en redol al añu 2000&nbsp;e.&nbsp;C., ente qu'otros, como'l manuscritu Tebtunis remóntense tan solo al primer sieglu edC, y la so estructura y conteníu aseméyenlo a otros texos médicos como los papiros de Berlín o los papiros de Lahun.

El so conteníu trata sobre distintos especialidaes médiques: Xinecoloxía, Oftalmoloxía, Neuroloxía (incluyendo una de les primeres descripciones d'un accidente vascular cerebral y de una hemorraxa cerebral y les sos remortines).

## Bibliografía
* Aksel Volten of the Egyptological Institute of Copenhagen’, Archiv Orientalni 19 (1951).

## Referencies

## Enllaces esternos
* Coleición de Papiros Carlsberg, Universidá de Copenhague
Papiru Harris 500

El **papiru Harris 500** ye un documentu del Antiguu Exiptu, que recueye dellos testos lliterarios, ente los que s'atopen los poemes d'amor exipciu más antiguos. Caltener nel British Museum col númberu 10060.

El papiru yera parte de la coleición d'Anthony Charles Harris (1790-1869) que foi adquirida dempués de la so muerte pol Muséu Británicu. Según los informes, el papiru taba intactu cuando foi descubiertu pero resultó estropiáu por una esplosión que destruyó l'edificiu onde se guardaba en Alexandría. Esistíen rumores de que Harris realizara una copia, pero nunca foi atopada. Foi trescritu y traducíu per primer vegada por Gaston Maspero en 1883.

## Descripción

Ye un papiro de principios de la dinastía XIX (mientres el reináu de Seti I o Ramsés II) que s'atopa bien deterioráu. Los poemes tienen munchos defectos, como llagunes y errores cometíos polos escribas.

Mide 143,5 × 20,3 cm y ta escritu en hieráticu poles dos cares. Dambes partes tán estremaes n'ocho columnes. 
### Anverso
Contién tres seiciones con poemes d'amor.
;Primer grupu:
Trátase d'ocho poesíes ensin ilación ente elles. Cuatro d'ellos tán puestes en boca d'una rapaza (1, 2, 4 y 8), y el restu na d'un home (3, 5, 6 y 7). El títulu orixinal d'esti grupu nun se caltién, pero Siegfried Schott asitiar xuntos sol títulu modernu *Poder del amor*.
;Segundu grupu:
Tien ocho poesíes con una introducción común y la mesma temática, anque tamién independientes. El so títulu ye *Principiu de los cantares amenos pal amante, tan escoyíu ente'l so corazón, cuando vien dende los campos abiertos*, tamién tán en pallabres d'una nueva. Tamién figura'l Cantar del arpista, anque nun ye un cantar d'amor. 
;Tercer grupu:
Tien tres poemes qu'empiecen col nome d'una flor. Los dos primeros tán completos, pero del postreru solo hai fragmentos.

### Aviesu
Contién dos cuentos: tomar de Yapu y la Historia del príncipe predestinado. 

La primera ocupa les trés primeres columnes y narra la captura de la ciudá de Yapu (güei Jaffa) pol xeneral Djehuti mientres el reináu de Tutmosis III. 

La segunda hestoria ta incluyida nes columnes 4 a 8. Trata sobre un príncipe, fíu únicu del faraón, a quien se profetiza una muerte estraña. Ta incompletu, perdióse'l final.

## Referencies

### Cites

### Bibliografía
*
*
* 
*
*
*
*
Papiru Harris I

El **Papiru Harris I**, o *Gran Papiru Harris*, ye un testu exipciu, escritu en papiru, de temes relixosos y históricos. 

Ta datáu mientres la Dinastía XX, a principios del reináu de Ramsés IV. Procedente de Tebas, foi atopáu nuna tumba en Deir el-Medina y mercáu por A.C. Harris, en 1855; darréu, en 1872, foi adquiríu pol Muséu Británicu, onde ta curiáu dende 1872 y catalogáu como EA9999/2.

Ye'l manuscritu en papiru de mayor tamañu atopáu, con 42 m de llargor, y ta redactáu n'escritura hierática; estrémase en cinco seiciones, con 117 columnes, de dolce o trece llinies. Contién tres dibuxos, representando a Ramsés III frente a les tríades de los dioses de Tebas, Menfis y Heliópolis.

## El testu
Nel testu descríbense les donaciones del rei a los dioses y templos de delles ciudaes, mientres 31 años, pa llograr el favor de los dioses. La llista de donaciones ocupa la mayor parte del papiru. 

Na última parte del testu méntense acontecimientos de la Dinastía XX, describiendo la situación caótica a empiezos del periodu, y glorificando les fazañes del rei. 

Termina cola muerte de Ramsés III y l'ascensu al tronu del so fíu Ramsés IV, pero nun cita la llamada *combalechadura del harén* nin l'asesinatu del faraón.

## Referencies

* Erichsen, W: *Der Papyrus Harris I*. Bibliotheca Aegpthiaca V. Bruxeles, 1933.
* Schädel: *Die Listen des Grossen Papyrus Harris*, 1936.