Gaita

La **Gaita** ye un instrumentu de vientu. Va más d'un sieglu, Sachs y Hornbostel llevaron a cabu la clasificación taxonómica de los instrumentos musicales, que ye la comúnmente aceutada dica anguaño. Según esta clasificación, una gaita ye *un aerófonu múltiple de llingüeta *'con depósitu auxiliar flesible d'aire**''. Nun procede polo tanto clasificar como gaites dellos instrumentos como la dulzaina o asemeyaos, por más que funcionen con doble llingüeta de caña, o otros como'l launeddas o l'alboka, pol meru fechu de producir soníu continu con respiración circular. Nesi casu nun quedaría otra qu'almitir al fagot como gaita (pol fechu de funcionar con payuela doble, nun pasa de ser un punteru mui grande) o al didgeridoo (tamién produz soníu continu siendo una [[flauta]]). Ye polo tanto condición sine qua non la esistencia organolóxica d'un odre o fuelle pa falar de gaites.

== Historia ==
Ye un instrumentu mui antiguu y el so orixe nun ta mui claru, magar que se sabe que ye d'enantes de los primeros [[Cristianísmu|cristianos]]. El primer gaiteru que se conoz foi l'emperaor [[Imperiu romanu|romanu]] [[Nerón]] del que dicen les fontes que yera **utricularius**. Nun ye cierto qu'apaezca en dengún llau mención dala a la ''tibia utricularis'' (gaita en [[llatín]]), sinón qu'esto ye una confusión prevocada a medies por Rafael Meré nos sos escritos y repitía por otros autores. Los griegos teníen un doble clarinete llamáu **aulos**, utilizáu profusamente por otros pueblos como etruscos y romanos. Roma bebió nes fontes de la cultura griega, y traduxeron el términu como **tibia**. Paez ser por delles menciones que los griegos en dalgún momentu amestaron un odre al **aulos**, recibiendo esi instrumento el nome d' **askaulos** (compuestu cola pallabra **askos** que quier dicir sacu, odre). El conocimientu d'esti fechu más la mención a Nerón como utricularius fizo **deducir** la denominación de **tibia utricularis** pal instrumentu como traducción del griegu **askaulos**, pero lo cierto ye qu'esi nome nun apaez con esa forma en fonte clásica denguna.

Los primeros restos arqueolóxicos identificables con un aulos son unos tubos cilíndricos de plata, perforaos a distancies iguales con orificios dixitables, pero ensin restos de fuelle, polo que ye preferible consideralos como **aulos*' ensin más. Estos tubos fueron atopaos na antigua [[Sumeria]], más o menos el territoriu del actual [[Iraq]]. Seríen el trasuntu d'instrumentos más cenciellos realizaos en cañavera.

Piénsase que les llexones romanes marchaben al son de les gaites.
La pallabra [[Araméu|aramea]] sum·pon·yah', que apaez en [[Daniel]] 3:5, 10, 15, traduzse como dulzaina, les tornes más modernes de la [[Biblia]] polo xeneral usen la expresión "gaita", más común anguaño. Poro, paez un claru préstamu del griegu symphonia (de sym = llatín cum, y phonia = soníos, col sen de "varios soníos simultánios"). Recordemos que la Y griega sonaba como la Ü alemana o la U francesa, polo que nes adautaciones a otres llingües que nun teníen esi fonema, casu del llatín, tan pronto s'usa la I como la U. Esto s'esplica si tenemos en cuenta que'l cristianismu, nun entamu una mera secta xudía más, pasó a ser adoptáu por determinaes élites acomodaes griegues, polo que les primeres versiones de la Biblia fueron escrites en griego.

Ya na [[edá media]] les distintes gaites repartíes pol [[Tierra|planeta]], taben bien diferenciaes unes d'otres, con distintes morfoloxíes y menes de tocar, considerandose instrumentos diferentes.


== Tipos de gaita ==
Les gaites europées clasifíquense en dos grandes categoríes, gaites [[Océanu Atlánticu|atlántiques]] y gaites [[Mar Mediterrániu|mediterránies]].

=== Gaites Atlántiques ===
* [[Gaita asturiana]], tócase en cuasi toa [[Asturies]], oeste de [[Cantabria]] y norte de [[Provincia de Lleón|Lleón]].
* [[Gaita gallega]], tócase en [[Galicia]], oeste d'[[Asturies]] y noroeste de [[Lleón]].
* [[Gaita de fole]], tócase en [[Sanabria]] ([[Provincia de Zamora|Zamora]]), [[Cabreira]] ([[Provincia de Lleón]]) y norte de [[Portugal]].]
* [[Biniou]], tócase en [[Bretaña]].
* [[Bombarda]], tócase en [[Bretaña]].
* [[Highland pipe]], orixinaria d'[[Escocia]] anguaño tocase tamién en [[Bretaña]].
* [[Smallpipe escocesa]], tócase n'[[Escocia]]
* [[Smallpipe de Northumberland]], tócase en [[Northumberland]] ([[Inglaterra]]).
* [[Musette]] antecesora de la [[Smallpipe de Northumberland]], tócase en [[Francia]].
* [[Gaita de Lancashire]], tócase en [[Lancashire]] ([[Inglaterra]]).
* [[Gaita cornuallesa]], tócase en [[Cornwall]].
* [[Pastoral pipe]], tocóse n'[[Irlanda]] [[Escocia]] y noreste d'[[Inglaterra]].
* [[Uilleann pipe]], orixinaria d'[[Irlanda]].
* [[Dudelsack]], tócase n'[[Alemaña]].
* [[Dudy]] o *Bock*, tócase en [[Chequia]] [[Eslovaquia]] y [[Polonia]].
* [[Gaita suiza]], tócase en [[Suiza]].
* [[Säckpipa]] o *Gaita de Dalarna*, tócase en [[Suecia]].
* [[Torupill]], tócase n'[[Estonia]].

=== Gaites mediterranees ===
* [[Gaita de boto]], tócase n'[[Aragón]].
* [[Xeremia]], tócase na [[Islla de Mallorca]] y de [[Islla de Menorca|Menorca]] ([[Islles Baleares]]) y en [[Cataluña]].
* [[Gaita francesa]], tócase nes rexones [[Francia|franceses]] de [[Bourbonnais]], [[Nivernais]] y [[Morvan]].
* [[Cabreta]], tócase nes rexones [[Francia|franceses]] d'[[Auvergne]] y de [[Limousin]].
* [[Boha]], tócase en [[Gascoña]].
* [[Zampogna]], tócase n'[[Italia]].
* [[Piva]], tócase nel norte d'[[Italia]].
* [[Dankiyo]], tócase en [[Turquía]].
* [[Tulum]], tócase en [[Turquía]]
* [[Kaba gaida]], tócase en [[Bulgaria]] y [[Macedonia]].
* [[Gajdy]] o *gajde*, tocase en [[Polonia]], [[Serbia]] y [[Eslovaquia]].
* [[Magyar Duda]] o *gaita húngara'', tócase n'Hungría.
* Mezoued, tocase en rexones del norte d'África.
* Tsampouna, tócase nes islles griegues.

## Ver tamién
* Banda de gaites
* Säckpipa

## Referencies

## Enllaces esternos