Idioma kakchikel

El **kaqchikel**, **kakchikel** o **cakchiquel** ye un idioma faláu pola población kaqchikel na rexón centro occidental de Guatemala. L'idioma kakchikel forma parte del grupu quicheano de llingües, que de la mesma ye parte de la familia llingüística mayense. Con aproximao mediu millón de falantes, ye una de les llingües mayenses más importantes en Guatemala. La mayoría de los falantes del kakchikel ye billingüe de la so llingua nativa y español.

La variación dialeutal del idioma kakchikel ye relativamente elevada ya inclúi al kakchikel central (132.000 falantes) en Chimaltenango y Patzún, el kakchikel oriental (100.000) al noroeste de la Ciudá de Guatemala y alredor de San Juan Sacatepéquez, San Pedro Sacatepéquez, el kakchikel occidental, el kakchikel centro-sur (43.000) nel área de la panamericana al oeste de la Ciudá de Guatemala, el kakchikel sureñu (43.000) al sur d'Antigua, El kakchikel nortizu (24.000) al nor-este de Chimaltenango, según el kakchikel de San Martín Jilotepeque y Santa Ana Chimaltenango.

La obra más antigua escrita nel idioma kakchikel son los Añales de los Cakchiqueles.

## Clasificación
El kaqckiquel ye una llingua mayense, de la la subfamilia quicheana.

## Escritura kakchikel

### Usu de [[diéresis]]
Esta grafía indica que la vocal sobre la cual atópase tien de pronunciase relaxada. Les vocales relaxaes son *a, e, i, o, u* con diéresis en caúna.
:Exemplu: *tzäy* = saláu

### Usu d'[[apóstrofu]]
Esta grafía indica la pronunciación fuerte sobre la lletra que ta asitiada.
:Exemplu: *ti'ij* = carne

### Usu de la ''X''
Esta lletra pronúnciase como la SH del idioma inglés.
:Exemplu: *Matyox* = gracies

### Usu de la ''Q''
Esta lletra pronuncia igual qu'en castellán pero nun s'acompaña de la lletra O y puede escribise con cualesquier vocal.
:Exemplu: *b'aq* = güesu

## Vocabulariu
### Animales
: chiköp - animal
: chikopi' - animales
: ajqaj - aviespa negra :
umül - coneyu :
utiw - coyote :
utiwa' - coyotes
: tz'i' - perru :
tzi'a' - perros
: sanïk - formiga :
sanika' - formigues
: kej - caballu :
ixpeq - sapu :
ixpa'ch - llagartesa :
täp - cámbaru :
b'atz' - monu :
t'ot' - cascoxu :
köj - lleón, puma :
ch'oy - mure :
kök - tortúa :
äk - pita :
b'alam - tigre, xaguar
: ut - palombu :
xi'l - grillu :
utiw - coyote :
k'üch - zopilote
: m'ye - gatu :
kär - pez
: üs - mosca :
tukür - uxu
: ch'ök - sanate
: kot - águila :
wuch - tacuacín
: öm - araña :
q'uq' - quetzal

### Anatomía

### Pronomes personales (k'exeb'i'aj)

### Conxugación en saludos

### Pronomes posesivos

* Los pronomes de la primer columna utilizar en sustantivos qu'empecipien con lletra consonante.

* Los pronomes de la segunda columna utilizar en sustantivos qu'empecipien con vocal. En kakchikel nun se dexa l'usu de diptongos.

## Ver tamién
* Sara Curruchich

## Referencies

### Bibliografía

* *La carta de Cristóbal Colón (Ru wuj ri' Cristobal Colon)*. Traductor: Luis Ajú Tambriz, profesor de la Universidá Rafael Landívar (Facultaes de Quetzaltenango) y miembru del Proyeutu de Desenvolvimientu Integral de la Población Maya (Guatemala).

### Enllaces esternos

* Proyeutu Gutenberg: Testu orixinal de los "Añales de los cakchiqueles" n'idioma cakchikel y la so traducción al inglés por Daniel G. Brinton, publicáu nel Proyeutu Gutenberg.
* ''Annals of the Cakchiquels'', por Daniel G. Brinton, en *Guatemala, cradle of the Maya civilization*.
* ''Memorial de Sololá'' Una parte del testu del *Memorial de Sololá* n'español, publicáu nel sitiu web Lliteratura Guatemaliana.