Cabreirés

El **Cabreirés** ye un dialeutu del idioma asturllionés que se fala na comarca llionesa de Cabreira.

Llingüísticamente encuaya nel cuelmu occidental del asturlleonés endientro del conxuntu oeste (palatalización del cuelmu -ct- > /it/) con una riestra de carauterístiques propies y orixinales 

## Trazos xenerales:

El Cabreirés presenta los principales rasgos xenerales del asturlleonés:

* Diptongos /ue/, /ie/ qu'entamen nes vocales breves llatines /ŏ/, /ĕ/. Dase asina; *güeyu*, *mueyu*, *cueyu*, *tiempu*, *piedra*, sacantes nel tiempu verbal “yía” ‘ye’. Nun se da’l diptongu /uo/ qu'apaez más al sur en tierres de Senabria. El diptongu apaez tamién énte /n/: *entuences*, *fuente*, *puente*, *escuende*.

* Mantenencia del fonema inicial y intervocálicu /F/ llatín: *fuegu*, *fame*, *fumu*.

* Palatalización de la inicial /l-/: *lleite*, *llueidu* ‘lleldu’, *llinu*, 'llin'. 

* Acabos verbales *tien*, *diz*, *sal*, *val*, *quier*, etc.

* Encoyimientu del conxuntu secundariu /-m'n-/ a /-m-/: *fame*, *llumi*, *ñomi*. 

* Caltenimientu del grupu interior /-mb-/: *llamber*, *llombu*.

* Reacción contra hiatos col enxertu de yod epentética: *trayere*, *ouyire*, *cayere*, *Mariya*, *rayíz*, *feyu*, *tiya*.

* Piesllu xeneral del vocalismu átonu: *furmientu*, *cunciellu*, *duluciella*, *iquí*, *illí*, *outubri*, *ñueiti*, *cuentu*, *perru*. El piesllu dase tamién nes formes verbales *cayendu*, *fueimus*, *creyu* ‘creo’, *veyu* ‘veo’.

* Cayida secundaria de /d/ nel sufixu llatín –atem: *ciudá*, *universidá*.

* Enxertu de yod epentética xeneral *fuercia*, *matancia*, *ufensia*, *palicia*, *graniciu*.

Concuaya tamién col asturianu occidental nos vinientes trazos:

* Caltién los diptongos decrecientes /ei/ /ou/. *poucu*, *cousa*, *outru*, *cantéi*, *falóu*.

* Desconoz el neutru de materia. 

* Mesmo que nes faces C y D, enxerta /u/ pol influxu de /w/ na sílaba viniente: *augua*, *yeugua*, *fraugua*.

* Mesmo que nes faces C y D amiesta -e paragóxica tres d-, r-, l-: *falade*, *bebede*, *sede*, *rede*, *parede*, *muñire*, *muyere*, “esfrecere”.

* Mesmo que nes faces C y D, vocaliza'l conxuntu llatín /kt/: *lleite*, *ñueite*.

* Mesmo que nes faces C y D, fai /ch-/ nos conxuntos llatinos pl-, kl-, fl-: *chuvia*, *chave*, *chama*.

Magar d'ello, xébrase del asturianu occidental no siguiente:

* Concasa col gallegoasturianu nel desendolcu de los conxuntos d'oclusives torgaes con llíquida /pl/ y /bl/ > /pr/, /br/: *ñubru*, *igrexa*, *arregru*, *abrana*, *craru*, *puebru*. Pero non nel sufixu –abile ónde dase “impusible”.

* Fai l'artículu del complementu indireutu en -yi/-yis, al aviesu del senabrés que fai -lle/-lles. Asina, *contóu-yi*, *dixu-yis*.

* Palatalización de /n-/ y /nn/: *ñuesu*, *ñuedu*, *ñueite*, *cabaña*, *ñueca*,*ñuétiga*. Concuaya col senabrés y asturianu centro-oriental. 

* El diminutivu íguase mesmo col sufixu –inu del norte que col sufixu –icu del senabrés: *vallicu*, *caminicu*, *irmanicu*, *bonicu*.

* Nun conoz *ya* y mantién la conxunción *y*.

* Enxertu de /o/ ente l'axugu vocálicu /iu/ > /iou/: *miou* ‘mio’, *friou* ‘friu’, *riou* ‘riu’ (sin embargu *riyu* 1ª pp de reyir), *tiou* ‘tiu’ (frente a *tiya* ‘tia’), *endelgaciou* ‘endelgazó’, *uñiou* ‘xunió’.

* Enxertu de /e/ ente l'axugu vocálicu /ui/ > /uei/: *muei* ‘mui’, *mueitu* ‘muncho’, *trueita* 'truita, trucha’, *rueidu* ‘ruíu’, *cueidu* 'cuidu', *cueitu* 'cuchu', *frueita* 'fruta', *bueitre* 'utra'.

## Formes verbales:
* Presente 1ª p.s. en –y-: *you oyu*, *riyu*, *veyu*, *trayu*, *cayu*, *veyu*.

* Presente 2ª p.p. en –ades, -edes, -ides: *vosoutrus chegades*, *sodes* ‘sois’, *partides*.

* Imperfeutu 2ª p.p. en –ades: *chegábades*, *cuyíades* ‘coyíeis’, *partíades*.

* Perfeutu 3ª p.p. en –orun pa verbos en –ar, y –erun pa verbos en –er, -ir: *ellus chegorun*, *cuyierun*, *partierun*. Frente a les formes –onen del senabrés del norte *chegonen* y -onon nel sur *chegonon*. 

## Posesivos:

## Textu d'exemplu

Vengu achegare'l tou caballu p'abaixu de las llameiras. Illí xunta'l carballicu de la igrexa taban uñidas las tuas irmanas cumendu coñus tous sobrinus, y truxórunme una cuenca de lleite con ñatas. Faléi con eillas y a los fillicus cuntéi-yis el cuentu de la lloba y los güeitu cabriticus. Lluegu cuntinuéi'l miou caminu.

## Referencies

- Jonatán Rodríguez Bayo. "Vocabulariu de La Baña" Preseos nu. 10. Academia de la Llingua Asturiana. 2007 

- Maria Concepcion Casado Lobato "El Habla de la Cabrera Alta. Contribucion al estudio del dialeutu Leones" Revista de Filologia Espanola, Anejo XLIV. 1948 

- Asina falan en Corporales de Cabreira. https://www.youtube.com/watch?v=xm0yyaNdwyA