open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Djémila

**Djémila** (n'árabe: جميلة), tamién conocida como **Cuicul**, ye un xacimientu arqueolóxicu romanu n'Arxelia, inscritu como Patrimoniu de la Humanidá de la Unesco en 1982.

## Situación

Estes ruines romanes allugar nuna paraxa d'estraordinaria guapura. Trátase de la rexón montascosa de la mariña arxelina na provincia de Setif.

## Descripción
Colos sos foros, templos, basíliques, arcos trunfales y edificios residenciales, esti xacimientu arqueolóxicu ye un interesante exemplu de ciudá romana afecha a terrenes montascosos.

## Historia
**Djémila** ye xunto a Timgad y Tipasa una de les trés colonies romanes más importantes de l'actual Arxelia

La ciudá de Cuicul foi fundada nun terrén accidentáu al norte d'Arxelia a la fin del sieglu I (nel añu 96), probablemente polos veteranos de Nerva. El so nome ye'l d'un pueblu o un llugar bereber qu'entá nun s'hai llatinizáu. Ye antes de Timgad una de les últimes colonies n'África.

So los Antoninos, la ciudá foi enguapecida con un foru, un capitoliu, dellos templos, una curia, un mercáu y un teatru. Cola construcción de les grandes termes el reináu de Cómodu marca la estensión de la ciudá escontra'l sur.

So los Severos, desenvolviéronse nuevos barrios al sur en redol a un gran foru, creáronse nueves cais, y la ciudá adulces convirtióse nuna ciudá na que podía vivise bien, y na que se desenvolvieron cases luxoses.

L'antigüedá tardía vio a Cuicul siguir una vida urbana dinámica: un barriu cristianu con basílica y bautisteriu y constituyóse na parte sur de la ciudá y construyóse una basílica civil, les luxoses cases de los nobles nun cesaron de engrandecerse, forniéndose con baños privaos y con un espaciu considerable pa receiciones (basíliques privaes). La casa d'Europa o de Castorius revelen esti estilu de vida de los ricos y de los dirixentes y caltuvieron una gran decoración en mosaicos.

**Cuicul** foi ocupada en 431 polos vándalos quien escorrieron a los católicos hasta la so salida provisional dempués de los alcuerdos con Genserico en 442.

La ciudá foi reconquistada polos bizantinos, recuperando una apariencia d'estabilidá y d'actividá, pero cayó nel olvidu a finales de sieglu VI.

Dau l'estáu de caltenimientu de les ruines, la ciudá foi inscrita na llista de Patrimoniu de la Humanidá en 1982.

## Amenaces
Nun se describen

## Personalidaes orixinaries de Cuicul
* Lucius Alfenus Senecio: gobernador de Britannia de 205 a 207.
* Gaius Valerius Pudens: gobernador de *[[Pannonia Inferior]]*, *[[Germania Inferior]]*, Britannia y de *[[África (provincia romana)|Africa Proconsularis]]*.
* Claudius Subatianus Aquila: gobernador de Mesopotamia dempués d'Exiptu.
* Claudius Subatianus Proculus: gobernador de Numidia.

## Ver tamién
*Arcu de Caracalla (Djémila)

## Referencies

* Ennabli, Abdelmajid. "North Africa's Roman art. Its future" in North Africa's Roman art. Its future, September 2000, pp 18-29 http://whc.unesco.org/en/review/16

## Enllaces esternos

* Djemila sitiu en peligru
* Algerian Tourism (francés)
* Adventures of Algeria (inglés)
Dominique Casajus

**Dominique Casajus**  ye un antropólogu y sociólogu francés, especialista en temes africanes, direutor d'investigación nel Centru Nacional pa la Investigación Científica de Francia.

## Trayeutoria
Dominique Casajus foi alumnu de la École polytechnique, onde se recibió en 1969. Ye direutor d'investigaciones nel Centru Nacional pa la Investigación Científica de Francia (CNRS), miembru del *Institut des Mondes Africains* (IMAF, Institutu de Mundos Africanos), y direutor del Centru pa la Historia Social del Islam mediterraneu.

Ente les sos temes d'investigación atopen la oralidad y l'escritura de la poesía, la colonización del norte d'África, la cuestión homérica, los escritores de viaxes y la historia de les escritures líbico-bereberes.

El so trabayu centróse nos tuaregs del Sahel. Estudió la so vida familiar y social, sobremanera teniendo en cuenta la condición de la muyer, la poesía amorosa, y la poesía guerrera. Tamién se dedicó a la hestoria de los primeros contactos ente los tuaregs y los franceses, que lo condució a estudiar les obres y el destín de Henry Duveyrier (1840-1892) y de Carlos de Foucauld. Tamién ta interesáu na poesía cortés, según los discutinios rellacionaos a la cuestión homérica, sobre'l qu'esaminó en particular el papel de Jean-Jacques Rousseau.

## Dalgunes de les sos obres

### Llibros y capítulos de llibros

#### Sobre tradición oral
:*  Temes sobre lliteratura popular, hestoria y crítica.

#### Sobre la cultura tuareg
:* 
:* 
:* 

#### Sobre Carlos de Foucauld y Henri Duveyrier
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 
:* 

#### Sobre la cuestión homérica
:*  (sitiu web alternativu).

## Referencies
Dongola

**Dongola**, nome qu'anguaño recibe una ciudá de Sudán capital de la wilaya d'Ash Shamaliyah ("el norte"). Esta ciudá aniciar na ribera oriental del Nilu y tien una población de 20.000 habitantes (añu 2005), evítese confundir l'actual Dongola cola antigua o *[[Vieya Dongola]]* que les sos ruines allugar unos 110 quilómetros al sur y na ribera occidental del Nilu.

## Historia

### El reinu de Dongola o Dóngola
Los antiguos exipcios llamaben Iam al territoriu kushita onde se emplazaba Dongola y hasta l'Imperiu Mediu del Antiguu Exiptu confundía la rexón con tol Irem. La zona de Dongola foi un territoriu independiente hasta'l sieglu IV. De la unión col reinu de Nobatia surdiría'l reinu cristianu de Makuria, del cual la vieya ciudá de Dongola foi capital y por tanto l'estáu foi munches vegaes llamáu **Reinu de Dongola** más cuando la Makuria estazar en diversos estaos de tipu feudal ante la presión musulmana.

Tal reinu foi puestu so tributu polos mamelucos exipcios a partir de 1275. En 1315 el soberanu Bershambo convertir del cristianismu monofisita al islamismu adoptando'l nome *Saif al-Din Abdalah*, sicasí foi depuestu polos musulmanes exipcios y el palaciu real y la catedral tresformaos en mezquites. Poco tiempu dempués –en 1324– hubo un intentu de caltener la independencia dirixíu pol antiguu rei Kerembes. Nel 1366 el reinu de Dongola foi invadíu y anexáu al Exiptu y la ciudá quedó práuticamente despoblada.

La rexón de Dongola foi incorporada al sultanatu de Sennar fundáu polos Funj en 1484.

En 1821 el país foi nuevamente anexáu al Exiptu gobernáu por Muhammad Alí. En 1883 quedó so control del Mahdi (Muhammad Ahmed Ibn Abd-Allāh). En 1896 tropes britániques y coloniales exipcies al mandu de Kitchener ocuparon el territoriu que d'esta miente pasó a ser parte d'un protectoráu llamáu Sudán Angloegipcio hasta 1956.

## Clima

## Referencies

## Enllaces esternos
Dorothea Bleek

**Dorothea Bleek**  foi una antropóloga, llingüista y filósofa sudafricana. 

Fía de Jemima Lloyd y Wilhelm Bleek, antropólogu y llingüista. La Coleición Blake» realizada por padre y fía forma parte del patrimoniu documental propuestu per Sudáfrica en 1997. La coleición contién investigaciones sobre la llingua y el folclor de los san (bosquimanos), según álbumes de fotografíes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Dotawo

**Dotawo** foi un reinu del sur de Nubia surdíu escontra'l 900, en circunstancies desconocíes, la so capital foi Dau (actual Yébel Adda o Ŷebel Adda). Paeciera que'l so territoriu taba so la soberanía o vasallaxe del rei cristianu d'Aloa. Sicasí Dotawo nun foi ocupáu por Mukurru, que sicasí ocupó Aloa mientres el sieglu X, depués la hestoria del Dotawo vuelve confundise cola de Aloa al enfrentar dacuando a los musulmanes mamelucos exipcios. Como Aloa, Dotawo foi ocupáu polos musulmanes Funj del Sennar nel 1504.

## Llista de reis de Dotawo
*Desconocíos *circa*. 900 a 1144 
*Moisés Jorge ca. 1144 
*Basilio ca. 1199 
*David ca. 1250 
*Jorge Simón ca. 1287 
*Saba-Nol ca. 1327 
*Siti ca. 1334 
*Nasr ca. 1397 
*Eltei ca. 1410 
*Siti ca. 1430 
*Qudlaniel ca. 1460 
*Ŷoel o Djoel ca. 1484 
*Anexáu al Sennar tres 1504

## Bibliografía de referencia
* Derek A. Welsby:*The Mediaval Kingdoms of Nubia*. London 2002, S. 250-254, ISBN 0-7141-1947-4

## Referencies

## Enllaces esternos
Día de la lliberación africana

El **Día de la lliberación africana** o *Día de la llibertá africana* ye una festividá añal celebrada cada 25 de mayu en dellos países africanos.

## Historia
El 15 d'abril de 1958, na ciudá d'Accra (Ghana), activistes y líderes políticos africanos promovieron la primera *Conferencia d'estaos independientes africanos*. Nella participaron representantes de gobiernos d'Etiopía, Ghana, Liberia, Libia, Marruecos, Sudán, Tunicia, República árabe xunida (Exiptu y Siria) y representantes del Frente de Lliberación Nacional y de la Unión de los Pueblos de Camerún.

Esta conferencia tuvo un gran significáu yá que representaba la primer conferencia panafricana en suelu africanu.

La conferencia creó'l **African Freedom Day**, un día que cada añu simbolice la determinación de la xente d'África pa lliberar de la dominación y esplotación estranxeres.

Cinco años dempués, hubo otru alcuentru históricu na ciudá de Addis Ababa (Etiopía) cola Primer Conferencia d'Estaos Africanos Independientes. El 25 de mayuo de 1963, líderes de 32 estaos africanos axuntar pa formar la Organización d'Unidá Africana (OAU). Nesi momentu, más de les dos terceres partes del continente consiguieren la independencia. Tres esti alcuentru históricu, la fecha del Día de la lliberación africana mover del 15 d'abril al 25 de mayuo y l'África Freedom Day se redenominó African Liberation Day (ALD).

## Ver tamién
* Colonialismu
* Panafricanismu
* Día d'África

## Referencies

* Más información sobre esti día
Ecosistema y paisaxe cultural de Lopé-Okanda

L**'Ecosistema y paisaxe cultural de Lopé-Okanda** ye una rexón única, ta allugáu nes provincies d'Ogoué-Ivindo y d'Ogoué-Lolo, na zona central de Gabón. Foi inscritu nel Patrimoniu de la Humanidá de la Unesco en 2007. 

Esti sitiu ye un exemplu de transición pocu común ente un monte lluviosu tropical, mestu y bien calteníu, y una sabana arcaica con gran variedá de hábitats y especies animales, ente les que figuren grandes mamíferos en peligru d'estinción. Tamién ye un esponente de procesos d'evolución, tanto ecolóxicos como biolóxicos, dende'l puntu de vista de l'adaptación de les especies y los hábitats a los cambeos climáticos postglaciares. El sitiu presenta amás buelgues bultables d'asentamientos humanos de la Yera Neolítica y la Edá del Fierro, según muertes d'arte rupestre, que demuestren la esistencia d'una importante ruta migratoria utilizada polos bantús y otres poblaciones del África Occidental. Esa ruta, que contribuyó a la configuración del África Subsaḥariana nel so conxuntu, partía del África Occidental y pasaba pol valle del ríu Ogooué pa dirixise depués escontra'l norte de los montes de fueya perenne del Congo y escontra l'este y el sur del continente.

Esta rexón formar:
* El Parque Nacional de Lopé que tien dellos ecosistemes, sobremanera grandes árees de selves tropicales, a esceición del norte onde esisten zones de transición y sabanes, reliquia de la postrera glaciación fai 15.000 años. Esta área ta protexida dende 1946 cuando se creó la **Reserva de Fauna Lopé-Okanda**. 
* Los restos diverses cultures, del Neolíticu, la Edá del Fierro, y unos 1800 muertes de poblamientos, petroglifos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Edward Ullendorff

**Edward Ullendorff**  foi un llingüista, semitólogo ya historiador británicu especializáu nel estudiu d'Etiopía y Eritrea.

## Biografía
Nació na ciudá suiza de Zúrich el 25 de xineru de 1920, nel senu d'una familia alemana. Emigró en 1938 d'Alemaña a raigañu del réxime nazi y pasó por Israel, Eritrea y Etiopía. Ullendorf, especialmente dotáu pa los idiomes y espertu en llingües semítiques, foi profesor en diverses universidaes britániques: Oxford, Saint Andrews, Manchester y, finalmente, na Escuela d'Estudios Orientales y Africanos de la Universidá de Londres.

Fundador y editor na década de 1940 de la revista *Eritrean Weekly News*, foi miembru tanto de la British Academy como de la Royal Asiatic Society. Participó en *Journal of Semitic Studies* y *Bulletin of the School of Oriental and African Studies*.

Foi autor de títulos como *The Semitic Languages of Ethiopia—A Comparative Phonology* (1955), *The Ethiopians: an introduction to country and people* (1960), *Ethiopia and the Bible* (1968) o *The Two Zions: Reminiscences of Jerusalem and Ethiopia* (1988), amás d'editor xunto a C. F. Beckingham *The Hebrew Letters of Prester John* (Oxford University Press, 1982), del Preste Xuan, y, xunto a Michael A. Knibb, d'una edición del Llibru de Enoc etiópicu (1978), ente otros testos.

Finó en Oxford el 6 de marzu de 2011.

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Duat

La **Duat** (tamién llamada Amenti o Necher-Jertet) yera'l inframundu de la mitoloxía exipcia, el llugar onde se celebraba'l xuiciu d'Osiris, y onde l'espíritu del difuntu tenía d'analayar, sorteando malinos seres y otros peligros, según nárrase nel Llibru de los Muertos, y pasar por una serie de "puertes" en distintes etapes del viaxe, descrites nel Llibru de les Puertes.

## Un Mundu celestial: ''"Dat"''
Los Testos de les Pirámides, grabaos mientres l'Imperiu Antiguu, denominar *Dat* y amuésase como un mundu celeste asitiáu sobre la Tierra. Enriba de la *Dat* atopábase'l reinu celeste de Ra, al que solamente'l faraón fináu podría aportar.

La Dat taba rexida por Horus, el dios ferre de naturaleza celestial. Anubis ye la divinidá que preside los espíritus de los homes, denominaos "Occidentales" nos Testos de les Pirámides, que tres la so muerte diríen a esti cielu inferior. Nél taben aquellos espíritus qu'inda nun yeren absolutamente puros. Yera'l llugar onde asitiaben la constelación d'Orión.

Los Testos de les pirámides amuesen la creencia de que los mundos celestiales yeren inmenses mases d'agua nes qu'habría diversos llugares de purificación; más lloñe taría'l reinu celeste de Ra y más distante inda, les inescrutables fondures del Nun.

## Cambéu de creencies. El Cielu nel inframundu: ''"Duat"''

Cuando les creencies evolucionaron, Osiris pasó a ser el señor de la Duat y ye, nesa dómina, cuando s'asitiaría esta rexón nel inframundu, un cielu inferior, asitiáu so la Tierra. 

Nel Imperiu Nuevu yá se pensaba que la Duat yera'l inframundu, asitiáu debaxo de la tierra, por onde'l dios solar Ra viaxaba del oeste al este mientres la nueche. Los antiguos exipcios estremaben acaldía en venticuatro hores, dolce nel periodu de lluz solar, nes que Ra derrompía'l cielu na so barca diurna, y otros dolce nocherniegues, referentes al mundu del Más allá, cuando'l dios sol Ra, na so barca nocherniega, travesaba les rexones escures de la Duat, y onde lluchaba diariamente contra Apep.

Yera tamién el llugar onde diben los espíritus de los exipcios dempués de muerte. La estructura del Duat y los peligros qu'acesmaben a los espíritus de los muertos describir en testos tales como'l Llibru de les puertes y el Llibru de los muertos. 

Al ser la Duat un mundu complexu, llaráu de llugares enigmáticos y xenios dañibles o benéficos, a partir del Imperiu Nuevu compúnxose un testu llamáu “Llibru del Amduat” onde s'esponía la so xeografía y los sos seres pa emplegalo a manera de guía. 

## Ver tamién
*Aaru

## Referencies

* Elisa Castel (1999) *Exiptu: signos y símbolos de lo sagrao*, Aldebarán. ISBN 84-88676-76-X

## Enllaces esternos

* Exiptu: Signos y símbolos de lo sagrao. Egiptologia.com
* ''Los Testos de les Pirámides'', Egiptologia.org
*
Edward Wilmot Blyden

**Edward Wilmot Blyden** } profesor y estadista, ta consideráu como'l principal precursor del panafricanismu.

En 1850 treslladar a Estaos Xuníos onde entró na universidá, siendo darréu espulsáu por cuenta del so color. En 1851 treslladar a Liberia, onde en 1885 foi candidatu a presidente. Darréu treslladóse a Sierra Lleona onde morrió en 1912.

## Obra
* *A Voice from Bleeding Africa* (1856)

* *Hope for Africa* (1861)

* *Liberia's Offering* (1862)

* *The Negro in Ancient History, Liberia: Past, Present, and Future, Washington* (1869)

* *The West African University* (1872)

* *From West Africa to Palestine* (1873)

* *Christianity, Islam and the Negro Race* (1887)

* *The Jewish Question* (1898)

* *Africa for the Africans*

* *African Life and Customs*

* *West Africa Before Europe*

* *The Call of Providence to the Descendants of Africa in America*

* *Christianity, Islam and the Negro Race, London,*

* *The Elements of Permanent Influence*

* *Liberia as a Means, Not an End. Liberian Independence Oration*

* *The Origin and Purpose of African Colonization*

* *A Vindication of the African Race; Being a Brief Examination of the Arguments in Favor of African Inferiority*

* *Report on the Falaba Expedition 1872*

* *Liberia at the American Centennial*

* *America in Africa, Christian Advocate*

* *The Negro in the United States*

## Referencies

* Carta del Presidente: La responsabilidá coleutiva de tolos africanos
Exiptoloxía n'Arxentina

La exiptoloxía desenvolver n'Arxentina dende fines del sieglu XIX como una disciplina amateur, y dende mediaos del sieglu XX como una disciplina académica y científica. A fines del sieglu XIX Dardu Rocha mercó delles antigüedaes n'Exiptu, trayéndoles a Arxentina; anguaño caltiénense nel Muséu de Ciencies Naturales de La Plata. El pioneru de los estudios académicos foi Abraham Rosenvasser, profesor na Universidá Nacional de La Plata y la Universidá de Buenos Aires. Nesti últimu llugar foi'l primer direutor del Centru d'Estudios Orientales, depués denomináu Institutu d'Historia Antigua Oriental (IHAO), llevando güei el so nome. Al IHAO depués sumóse-y el Departamentu d'Exiptoloxía del CONICET (agora Unidá d'Investigaciones sobre'l Cercanu Oriente Antiguu) y el Centru d'Estudios d'Historia del Antiguu Oriente (CEHAO) de la Pontificia Universidá Católica Arxentina. La disciplina desenvolver con delles publicaciones académiques, principalmente la Revista del Institutu d'Historia Antigua Oriental (RIHAO), la Revista d'Estudios d'Exiptoloxía (REE) y Antiguu Oriente (AntOr).

Ente los exiptólogos arxentinos de sonadía tien de mentase a Ricardo Caminos, quien enseñó na Brown University (EEXX), y les discípules de Rosenvasser Perlla Fuscaldo y Alicia Daneri, dambos profesores na Universidá de Buenos Aires, investigadores del CONICET y del Centru d'Estudios d'Historia del Antiguu Oriente.

Arxentina foi'l primer país suramericanu n'unviar una misión arqueolóxica al área qu'entendía l'antiguu Exiptu. Ente 1961 y 1963, en respuesta al pidíu de la UNESCO pa salvar los monumentos de Nubia amenaciaos peles agües del banzáu de la nueva represa d'Asuán, Rosenvasser co-dirixó xunto con Jean Vercoutter la escavación del templu d'Aksha, Sudán, de la dómina del Reinu Nuevu. Más apocayá, Perlla Fuscaldo dirixó la Misión Arqueolóxica Arxentina en Tell el-Ghaba, Sinaí, nel Camín de Horus.

Nun esistiendo l'estudiu de la exiptoloxía a nivel de grau, les investigaciones y estudios concentrar nos niveles de posgráu d'Historia de les universidaes locales, especialmente la Pontificia Universidá Católica Arxentina y la Universidá de Buenos Aires. N'Arxentina tamién se desenvolvió fuertemente la egiptomanía, con una gran cantidá d'asociaciones non-académiques dedicaes al estudiu del antiguu Exiptu, como'l Centru d'Estudios del Antiguu Exiptu (CEAE) empobináu por Jorge Roberto Ogdon ente 1995 y 2007 y el Centru d'Estudios d'Exiptu y del Mediterraneu Oriental (CEEMO).

## Instituciones científiques

* Centru d'Estudios d'Historia del Antiguu Oriente (CEHAO)
* Institutu d'Historia Antigua Oriental (IHAO)
* Centru d'Estudios del Antiguu Exiptu y Mediterraneu Oriental (CEEMO)
* Unidá d'Investigaciones sobre'l Cercanu Oriente Antiguu (UICOA)

## Publicaciones cientfícas

* Antiguu Oriente (AntOr)
* Revista d'Estudios d'Exiptoloxía (REE)
* Revista del Institutu d'Historia Antigua Oriental (RIHAO)

## Exiptólogos

* Ricardo Caminos
* Alicia Daneri
* Perlla Fuscaldo
* Abraham Rosenvasser
* Jorge Roberto Ogdon
## Ver tamién
* Orientalismu n'Arxentina

## Referencies
Egúngún

**Egúngún** ye una parte del panteón de la mitoloxía yoruba. Na tradición Orisha y l'adoración de los antepasaos, el Egúngún representa "l'espíritu coleutivu" de los antepasaos.

L'adoración d'antepasaos ta presente en dalguna forma na mayor parte de cultures pero ye la más evidente nes cultures indíxenes del mundu. Casi'l 95 % de la población líder mundial, los rezos y ufiertes ceremoniales a antepasaos difuntos son una parte natural de vida diaria. Apurrir un llugar pa los antepasaos en mesa de daquién; celebrar l'alcordanza d'antepasaos en xuntes; pa buscar la direición y la intercesión d'antepasaos nes decisiones, los esfuercios, o la llucha, son naturales en pueblos indíxenes nel mundu enteru. El Egúngún ye una parte d'esta adoración.

Los antepasaos aseguren un llugar pa los muertos na vida. Ye la so responsabilidá d'obligar a los vivos a caltener les normes étiques de xeneraciones pasaes. Egúngún ye celebráu en festivales (Odun Egungun) y el ritual familiar por de la mazcarada. En situaciones de familia una familia mayor o Alagba preside ritos hereditarios y puede o nun ser empecipiáu na sociedá local. Pero n'axustes de comunidá, los sacerdotes Egúngún empecipien l'entrenamientu por comunicación hereditaria, trabayos d'elevación del espíritu y los ritos d'entierru. Traxes complicaos afaten a los baillarinos mazcaraos Egúngún, y estos baillarinos fáense tener polos espíritus de los antepasaos. El Egúngún entós espiritualmente llimpia la comunidá y por aciu aiciones esaxeraes demuestren tantu un comportamientu éticu como l'amoral de lo qu'asocedió dende la so última visita, esponiendo les fuercies y les debilidaes de la comunidá coles esperances d'animar el comportamientu más fayadizu a los sos descendientes. Una vegada qu'esto asocede los mensaxes, les alvertencies y les bendiciones son partíos a los espectadores. Dalgún Egúngún importante inclúi'l Elewe de la subetnia Yoruba Ìgbómìnà, que son comunes en Òkè-Ìlá Òràngún, Ìlá Òràngún, y Arandun.

L'adoración d'antepasaos recuérdanos que nun somos individuos solos nel mundu; pero la parte d'un heriedu comprensivo y coherente qu'arreya mil millones d'almes xuntes, provoca que'l reinu de los antepasaos seya nuesa casa. Anque la pena de perda inda acompañe la llegada de Orisa Iku, l'adoración d'un antepasáu apróvenos del entendimientu esencial pa detener el dolor y celebrar la guapura del procesu de la vida.

En Brasil, relixones derivaes de la Yoruba celebren el cultu principal al Egúngún na Isla d'Itaparica nel estáu de Bahia.

## Referencies
Efunshé

**Efuché** (otres alternatives: **Fuché**, **Funché**, **Efunshé**) foi una sacerdotesa yoruba d'Ochosi quien llegó a Cuba como trabayadora inmigrante llibre a finales del sieglu XIX o principios del sieglu XX. L'investigador Ernesto Pichardo, cita la década de 1880 como'l periodu probable del so apuerto a Cuba.

Acordies cola investigadora Irene Wright, depués de l'abolición de la esclavitú, dellos descendientes d'ex esclavos repatriaos a África retornaron a Cuba a principios del sieglu XX. Al respeutu, Wright atopó que mientres 1902 - 1907 diez inmigrantes provenientes d'África fueron rexistraos nel censu como establecíos en Cuba.

Ente los sos descendientes de la Regla de Osha, atopábense la sacerdotesa Shangó Luisa Arango (*Changó Ladé*) y la sacerdotesa Obatalá Andrea Trujillo (*Igüin Yimi*). Foi Andrea Trujillo pela so parte quien empecipió na Regla de Osha a la sacerdotesa Yemayá Susana Cantero (*Omi Toké*), dempués de la llegada d'esta postrera a L'Habana proveniente de Cienfuegos en 1914.

Efuché vivió na Cai Quinta, ente Fernandina y Castillo n'El Cuetu. 

Les hestories orales categóricamente contienen puntos de vista diverxentes sobre la condición de llibre o esclava que tenía Efuché al llegar a Cuba. Otru puntu sobre'l que son diverxentes les hestories orales sobre Efuché ye la so identificación col nome español **Ña Rosalía**, o **Doña Victoriana Rosalía**-***Efúnsè Wáríkondó***. 

«Ña» sinónimu de señora, foi un tratu de distinción, respetu y ciñu dau en Cuba a los vieyos nativos d'África.

Por casu, l'investigador John Mason menta que'l oriaté Yrmino Váldes Garriz identificaba a **Efuché** pol tratu honoríficu de **“Ña Rosalía”**. Igualmente, la caña de San José Ochenta identifica a **“Ña Rosalía”** como'l raigañu del so llinaxe. 

La so importancia dientro de la Regla de Osha ye reconocida por ser una de les responsables pola institucionalización d'importantes adautaciones estructurales ente los va llabrar y los lucumí a principios del sieglu XX. Nesti sentíu, atribúyese-y la introducción en L'Habana de la ceremonia del *cuchiellu d'[[Orisha|Osha]]*, el ser quien per primer vegada utilizó la figura de *"madrina de santu"*, y l'usu del caurí pa la función oracular con divinidaes d'orixe va llabrar. 

## Bibliografía

* 

## Referencies

## Enllaces esternos
Ekwensu

**Ekwnesu** ye la pallabra usada nel idioma igbo pa "diañu", que'l so actual significáu adquirir cola llegada de la cristiandá al pueblu Iglo. Ekwensu sería lo opuesto aal Chukwu (Dios). 

## Descripción
Contrariamente a Chukwu, Ekwensu taría interesáu namái nel cumplimientu de fechos malvaos nel mundu, y exercería el poder sobre una estructura xerárquica deidaes y espíritus menores. Sicasí, a diferencia de les fuercies de Chukwu, anque puede dicise qu'hai deidaes y espíritus que tán so la influencia de Ekwensu, la responsabilidá moral de los males qu'en se producen nel mundu son siempres atribuyíos a los individuos. Esto debe a que la relixón igbo, como munchos la relixón tradicional africana, concibe de "mal" como esencialmente moral (por casu, lo que faemos los seres humanos) y non naturales (por casu, terremotos). Ekwensu como fuercia puede tentar a les persones males aiciones, pero supónse qu'una persona con conciencia virtuosamente educada con ésitu puede aguantar la tentación. Igualmente dizse que cuando muerre un home o una muyer, y en vida fueron negatives pa los suyos, o cometieron pecaos imperdonables, pueden convertise nun ekwensu (espíritu malinu).

A pesar del usu de la pallabra, hai que tener en cuenta que nel pueblu Igbo, la pallabra "ekwensu" nun apaez en cualesquier de les práutiques relixoses indíxenes igbo. Los adoradores d'Ala, una deidá igbo femenina, ye la única deidá que ye común a tolos igbos, y nun tienen "ekwensu" na totalidá del so vocabulariu de los ritos y rituales. Esto ye productu que les relixones tradicionales africanes Iglo, nun tienen una encarnación del mal encarnáu. Pero la occidentalización y cristianización aburuyó y provocó tracamundios ente munchos africanos, y la demonización de munches deidaes. Asina este ye un exemplu esmolecedor de la traducción cristiana diablu, usada equivocadamente como un conceutu equivalente de la heroica deidá igbo Ekwensu, cuando en realidá la cosmoloxía igbo nun tien nenguna disposición pa cualquier deidá o fuercia d'espíritu que permanez como desafíu al Dios Toupoderosu. Esti error de traducción fizo que munches families igbo, que respondieron al nome Ekwensu, tuvieron que camudar los sos nomes ancestrales, que col advenimiento del cristianismu nel pueblu Igbo, fueron etiquetaos como "diabólicos". Les práutiques de la traducción al Inglés de Igbo llevó a una ontolóxica división arbitraria de los sistemes de pensamientu igbo.

## Referencies

* Chinua Achebe, Things Fall Apart (New York: Doubleday, 1993). 
* Damian O. Opata. Haunted Ontologies: Translation and Trauma in Postcolonial Igbo Society of Southeastern Nixeria.
El Mizzian

**Mohamed Ameziane** , llamáu polos españoles **El Mizzian**, en idioma árabe تحرير الشريف محمد أمزيان foi'l líder de la independencia rifeña hasta la llegada d'Abd el-Krim. Yera cadí de los Beni Bu Gafa.

## Biografía
Poques coses sabemos d'esti líder rifeñu, Caid de los Beni Bu Gafa.
Nos primeros años del sieglu XX España y Francia teníen munchos intereses comerciales en Marruecos, que conduciríen al establecimientu de los protectoraos español y francés en 1912. Primero que esto asocediera, El Mizzian llevantar contra la construcción d'una llinia ferroviaria española cerca de Melilla no que se conoz como la Campaña de Melilla (1908) y que munchos consideren un preludiu de la Guerra del Rif.

Mancáu busca abellugu en Melilla, siendo acoyíu pol xeneral Marina, quien-y dexe faer se pasar por El Rogui. 
El Mizzian, ye curáu, y permaneciendo en Melilla mientres trés años.

Un fíu so, Mohamed ben Mizzian foi capitán xeneral de La Coruña na década de 1950, cuando Pardo de Santayana yera gobernador civil.

## Referencies
El fueu del corcuspín

***El fueu del corcuspín*** ye un mitu del pueblu bantú nororiental pa definir l'orixe del fueu y la so utilidá social pa l'alimentación de los seres humanos y la producción de ferramientes. Poro, ye una hestoria sagrada que se tresmite oralmente pa fortalecer y unificar a la comunidá. 

## Conteníu

El mitu cunta del desastre cometíu por un puercuspín qu'entró nos campos arruinando les colleches. Un home refundió una llanza pa matalo, pero solo pudo mancar al animal que s'escapó cola so llanza clavada nel cuerpu y metióse nel furacu d'un viérbene. El dueñu de la llanza quería recuperar de toes toes la ferramienta de nuevu, polo que se vio obligáu a metese nel xoril del corcuspín onde, con gran plasmu apaeció un grupu de seres sentaos alredor d'un fueu pa cocinar los alimentos. Esfrutando de la hospitalidá de la xente, l'home recuperó la llanza y un pocu de fueu, entá desconocíu pa los seres humanos. L'home foi nomáu rei pol so descubrimientu. 

## Ver tamién
* Cultura d'África

## Bibliografía

*  
*  
*  
*  

## Referencies

## Enllaces esternos
El Kurru

**El Kurru** ye una llocalidá de Nubia asitiada xunto a la primera necrópolis de los reis de Napata.

Hasta'l sieglu IX e.C., los nubios soterrar en túmulos. Nesta dómina, los reis encamentar a Amani (Amón).
Amás los sos títulos tamién fueron los mesmos o similares que los de los faraones exipcios.
Na tumba d'Alara (escontra 795-760 e.C. ) atopáronse símbolos exipcios, según n'otres tumbes de reis.

Na metá del sieglu VIII e.C., el rei Pianjy estableció un sistema d'entierru con paecencies al d'Exiptu, colos túmulos convertíos en pirámides. Topáronse les tumbes de los reis n'El Kurru, incluyíu la de Tanutamani, que reinó dende 664 a 643 e.C. , cuando yá'l so predecesor Taharqo inaugurara'l campusantu de Nuri, que substituyó al d'El Kurru escontra 664 e.C. 

La pirámide de Tanutamani ta nun estremu, al llau de la de Shabako. Al llau d'ésta, con un espaciu entemediu, ta la de Pianjy, la más grande. La de Kashta ta la segunda nel llau opuestu a la de Tanutamani, nun grupu que tien ocho pirámides alliniaes y delles construcciones.

Les catorce pirámides de les reines tienen unos siete metros de llau na base (les de los reis unos diez metros). Tamién s'atoparon nel nordeste los restos de 24 caballos, probablemente de los carros de combate de los faraones de Nubia, y dos perros.

## Referencies

## Enllaces esternos
El Cairu Históricu

**El Cairo Históricu** allugar nel centru d'El Cairu y caracterízase polos sos mezquites y otros monumentos islámicos d'importancia histórica. El Cairo Históricu foi fundáu nel añu 969 como la cortil real de los califes fatimíes, ente que la capital económica y alministrativa real foi la cercana Fustat. Fustat fuera fundada pol comandante militar árabe Amr ibn al As tres la conquista d'Exiptu en 641 y la captura de la capital que taba allugada en Alexandría.

## Antecedentes
Al-Askar, alcontrada nel actual Cairo antiguu, foi la capital d'Exiptu ente 750 y 868. Ahmad ibn Tulun fundó Al-Qatta'i como la nueva capital d'Exiptu, estatus que caltuvo hasta 905, cuando Fustat convirtióse nuevamente na capital. Tres la destrucción de Fustat en 1168-1169 pa evitar la so captura per parte de los cruzaos, la capital alministrativa d'Exiptu treslladar a El Cairu, onde permaneció dende entós. Tomó-y cuatro años al xeneral Jawhar Al Sikilli (el Sicilianu) construyir El Cairo y por que el califa fatimí Al Muizz abandonar la so antigua Mahdia en Tunicia y asitiárase na nueva capital de los fatimíes n'Exiptu.

Dempués de Menfis, Heliópolis, Guiza y la fortaleza bizantina de Babilonia, Fustat foi una nueva ciudá construyida como guarnición militar pa les tropes árabes. Yera'l centru más cercanu de la península Arábiga que yera accesible al ríu Nilu. Fusta convertir en centru rexonal del Islam mientres el periodu Omeya. Foi ellí onde'l califa omeya, Marwan II estableció la so última resistencia contra los abásidas.

## Fundación

En 969, yera fatimí, foi fundada oficialmente Al-Qahira (El Cairo), como capital imperial xustu al norte de Fustat. Mientres sieglos, El Cairo creció hasta'l puntu d'absorber otres ciudaes próximes, tales como Fustat, pero'l 969 ye consideráu'l "añu fundacional" de la ciudá moderna. El Cairo convirtióse llueu nun centru de deprendimientu, con una biblioteca que contenía dos millones de llibros.

En 1250, los soldaos esclavos o mamelucos tomaron Exiptu y establecieron la so capital n'El Cairo hasta 1517, cuando fueron ganaos polos otomanos. Nel sieglu XVI, El Cairo tenía edificios d'apartamentos onde los dos pisos más baxos sirvíen pa usos comerciales y d'almacenamientu y les múltiples estancies asitiaes sobre ellos yeren arrendaes a inquilinos.

Anguaño, El Cairo Históricu inclúi la Mezquita de Ibn Tulun (la más antigua y grande d'El Cairu), la Universidá d'Al-Azhar, la universidá más antigua del mundu, la Mezquita d'Al-Hakim, ente otres mezquites y edificios históricos.

## Amenaces
Bona parte d'El Cairu Históricu cuerre peligru pol abandonu y la decadencia, siendo na actualidá unu de les zones más probes y sobrepoblaes de la capital exipcia. Amás, como informa *[[Al-Ahram Weekly]]*, los robos nos monumentos islámicos al interior de Darb Al-Ahmar amenacien el so preservación al llargu plazu.

## Patrimoniu de la Humanidá
La Unesco na so III sesión en 1979 nomó Patrimoniu de la Humanidá 524 hectárees d'El Cairu históricu en redol a cinco llocalizaciones.

## Ver tamién
* Fustat

## Referencies

## Enllaces esternos
El-Yadida

**El Yadida** (amazig : **Maziɣen**, ⵎⴰⵣⵉⵗⴻⵏ, *Mazighen*, árabe : الجديدة *āl-Ŷadīdah* "La Nueva") ye una ciudá portuaria de la mariña atlántica de Marruecos, na provincia d'El Jadida. Tien una población de  habitantes (censu de 2014). Dende'l mar El Yadida nun tien una apariencia magrebina; tien unos enormes murios portugueses de piedra tallada, correspondientes a l'antigua plaza de soberanía de **[[Mazagán]]**.

Mazagán foi tomada en 1502 polos portugueses, que tuvieron la ciudá hasta 1769, cuando decidieron abandonala. Los sos habitantes fueron evacuaos al Brasil, onde fundaron el nuevu asentamientu de ''Nova Mazagão'' (Amapá). Mazagán foi entós tomada pol sultán Mohámmed III de Marruecos y foi renomada como El-Yadida. 

Según la Unesco, les más importantes edificaciones del periodu portugués son la fortificación, la cisterna y la ilesia manuelina de l'Asunción. La fortificación foi construyida pol arquiteutu cántabru Juan de Castillo ente 1541 y 1542. 

Anguaño, los principales productos quE'l-Yadida esporta son fabes, almendres, maíz, garbanzos, llana, pieles, cera y güevos; ya importa algodón, azucre, té y arroz. La presencia de puertos y factoríes cercanos ye causa de la contaminación de les sableres d'El-Yadida.

La moderna ciudá de Mogador –que contién dalgunu de los más antiguos asentamientos fenicios topaos en Marruecos: les ruines arqueolóxiques de Mogador– coneuta con El-Yadida dende'l sur pela carretera R301.

## Personaxes nacíos d'El-Yadida
* Cheïkh Chouaïb Doukkali, ex-ministru de Xusticia y presidente de la Corte d'Apelación
* Driss Chraïbi, escritor
* Driss Jettou, ex-Primer Ministru *
Abdelkebir Khatibi, escritor

## Ciudaes hermaniaes
*  Vierzon, Francia
*  Arenzano, Italia
*  Tacoma, Estaos Xuníos
*  Tovar, Venezuela

## Enllaces esternos
* Noticies sobre El-Yadida

## Referencies
Emiratu de Nekor

L**'Emiratu de Nekor**, señoríu de Nékor, de Nécor o de los saléhidas foi un reinu islámicu nel norte de Marruecos que duró del 710 al 1019.
La ciudá foi destruyida definitivamente pol caudiellu almorávide Yusuf ibn Tašufin nel añu 473 de la H. (1080-81 de J.C.).

## Xeografía
Frente a la isla d'Alhucemas atópense les ruines de Nékor, capital del **antiguu emiratu del so nome**, que'l so puertu Meses-ma, tamién en ruines, foi importante ciudá almohade.

## Historia
Foi'l primer principáu o señoríu musulmán del norte d'África, fundáu por Saleh Ben Dris el Himiari, árabe que vieno con Musa ibn Nusair l'añu 91 de la hégira, cuando Tárik fixo la primera algara en Alxecires y Xibraltar, un añu antes del definitivu desembarcu na península.

Independizar del Califatu Omeya.

## Referencies
Elizabeth Bay

**Elizabeth Bay**, llamada nel so día *Elisabethbucht*, ye un pueblu mineru abandonáu, que s'atopa a unos 30 quilómetros de Kolmanskop, na mariña de Sperrgebiet, al sur de la península de Luderitz, en Namibia. Atopar a 25&nbsp;km al sur de Lüderitz.

La ciudá tuvo habitada ente 1926 y 1935 pola esistencia d'una mina de diamantes cercana que produció piedres precioses ente 1911 y 1948. La mina cerróse y volvió abrir en 1991, con métodos d'esplotación más modernos. Los mineros viven anguaño en Lüderitz y la mina puede visitase dende esta ciudá.

## Historia
Los diamantes fueron afayaos na rexón alredor de 1908; sicasí, nun foi hasta 1989 que'l gobiernu de Namibia gastó alredor de $53 millones na esploración y creación d'una nueva mina de diamantes nel llugar. La mina tenía proyeutada una vida útil de diez años y taba prevista pa producir 2,5 millones de quilates de diamantes. La mina foi oficialmente abierta por Sam Nujoma el 2 d'agostu de 1991.

La mina dexó d'operar en 1998. Pal añu 2000, el pueblu foi consideráu un pueblo pantasma, y los turistes aprovechen pa percorrer Kolmanskop.

En 2005 anuncióse que la mina sería espandida, polo que s'aumentar el so tiempu de vida útil por 8 años. La mina ye de normal operada por Namdeb Diamond Corp. Ye propiedá de De Beers y del gobiernu de Namibia.

Pa 2009 la mina de Elizabeth Bay taba operando con una perda de $76 millones.

Elizabeth Bay ye llar del 40% de les foques marines que s'atopen nel mundu.

## Clima




## Apaición nos medios
El teatru abandonáu en Elizabeth Bay foi filmáu nun episodiu del documental *[[La Tierra ensin humanos, la serie]]* en 2010: la serie presenta principalmente Kolmanskop, otru pueblo pantasma que s'atopa aproximao a 30 km al norte de la Badea de Elizabeth. L'episodiu enfocar nos efeutos del vientu y el sable nos distintos edificios degradaos, amás amuesa les habitaciones llenes de sable.

## Ver tamién
* Kolmanskop

## Referencies
Enrique Arqués

**Enrique Arqués** (1885 - 1970), periodista, historiador, africanista y escritor español.

## Biografía
Fíu del gobernador d'Alhucemas, interesar pola hestoria y xeografía de Marruecos y foi correspondiente de la Real Academia de la Historia. Fixo una espedición al Rif en 1907 col xeógrafu francés Gabriel Delbrel. Consiguió l'adhesión a España del emir Abdelmalek y del Xerif Sidi Hamido Snada nos difíciles momentos de la rebelión rifeña. Entamó los servicios de prensa y propaganda del Protectoráu de Marruecos y creó nél una Hemeroteca y un Archivu fotográficu. Fundó la revista árabe *Al Ittihad* y mientres once años dirixó'l periódicu *El Islah*. Promovió la creación del Conservatoriu Hispanu-Marroquín de Música de Tetuán y collaboró na creación del Centru d'Estudios Marroquinos. En 1940 concedióse-y el Premiu Nacional de Periodismu y en 1948 llogró'l premiu África pol so llibru *El camín el nuesu*. Recibió la Encomienda d'Isabel la Católica, el Méritu Civil, la Lexón d'Honor y la Orde de l'Águila Alemana.

## Obres
**La Isla de Calipso (Beliunex)*, Ceuta: Imprenta África, 1936.
**17 De Julio, la epopeya d'África; crónica d'un testigu*, Tetuán, 1938; 2ª ed. Madrid: Institutu Editorial Reus, 1948.
**Tres sultanes a la porfia d'un reinu (del Diariu d'un cautivu)*, Tetuán: Editora Marroquina, 1953, 2ª ed.
**Tierra de Moros. Estampes de folclor* Ceuta-Tetuán: Impr. África, 1938, 2 vols.; reimpreso nel mesmu llugar ya imprenta en 1939 y depués en Tetuán: Editora Marroquina, 1954.
*Con Narciso Gibert, *Los [[mogataces]]: los primitivos soldaos moros d'España n'África*, s. l. (Ceuta-Tetuán): Imprenta de les Tropes Coloniales, 1928; reimpreso en Málaga: Editorial Algazara, 1992.
**El momentu d'España en Marruecos*, Madrid: Ediciones de la Vicesecretaría d'Educación Popular (Imprenta de Silverio Aguirre), 1942; se reimprimió nel mesmu llugar ya imprenta en 1943.
**El camín el nuesu*, Madrid: CSIC (Institutu d'Estudios Africanos), 1949.
**Jelima (Fotogrames d'una lleenda bereber que foi verdá)*, Tetuán: Editora Marroquina, 1949.
**Buelgues de la hestoria fabulosa na Libia Mauritana*, Tetuán: Alta Comisaría d'España en Marruecos, Publicaciones de la Delegación d'Asuntos Indíxenes (Editora Marroquina), 1950.

## Referencies
Eric Adjetey Anang

**Eric Adjetey Anang**  ye un escultor de Ghana.

## Biografía
En 2001 dirixó un proyeutu educativu de los ataúdes designaos col muséu Gidan Makama Muséu de Kano (Nixeria) y Alliance Française d'esta ciudá.

En 2005, dempués de terminar los sos estudios secundarios, vuelve a manerjar el taller de carpintería Kane Kwei que foi creáu pol so güelu. 
En 2009, EAA y les sos obres fueron les figures del clip promocional pa la bébora energetica Aquarius nel mercáu español.
Nel mesmu añu, participó nel proyeutu Boulevard Amandla en Amberes (Bélxica) y entamó una residencia pal artista profesor Michael Deforest mientres el branu 2009 nel marcu d'una collaboración con Oregon College for Arts and Crafts, Portland, EE.XX.

En xineru 2010, Y participó nel proyeutu artísticu *Please don't move* en Teshie, empuestu pol fotógrafu francés Guy Hersant. 

Esta igualmente implicáu un el trabayu de busca antropologica sobre'l pueblu Ga con Roberta Boretti y el departamentu d'historia de l'antropoloxía de la universidá de Bolonia n'Italia.

A los sos 24 años Eric Adjetey Anang foi nomáu modelu pa la mocedá urbana africana nun artículu del Le Monde Diplomatique.

El so trabayu esti presente en coleiciones públiques y privaes n'Europa, Estaos Xuníos y Canada.
Eric Adjetey Anang ye miembru de la Fundación d'Arte Contemporáneo (Ghana) dende 2007, y de la ADAGP dende 2010.

## Esposiciones
### 2009
* Orde públicu - Muséu Real d'Ontario, Toronto, Canadá
* *Ghana - Ataúdes personalizaos* documental de 52 minutos. FTV Pôle TV5 / Grand Angle Productions, Francia.
* Emisión pa tv sobre'l taller El Mundo TV, Madrid, España * 
*Ghana art Coffins in exhibition in Antwerp, Belgium* Artículu en llinia sobre la participación del taller na operación Boulevard Amandla.
* Emisión de radiu de 1 hora consagráu al taller y al poeta Nii Aye residente en Londres. Radio Central Amberes
* Encargu de 8 sarcofagos - coleicionista priváu, Los Angeles, EE.XX.
### 2008
* *Moment with Mo* - emisión pa la tv de 1 hora sobre les producciones del taller - M-Net TV. Lagos, Nixeria.
* Encargu de 10 ataúdes, coleicionista priváu, Países Baxos
* Interviu de Eric Adjetey Anang. Arte TV, Alemaña.

## Referencies

## Enllaces esternos
Enrique Guiloche y Bonet

**Enrique Guiloche Y Bonet**  foi un militar, gallardoniáu y héroe d'España.

## Biografía
Nació en Méntrida (Toledo) el 8 de mayu de 1874. A los 18 años ingresa na Academia Xeneral Militar, pasando, en 1892, a l'Academia d'Artillería. Termina los sos estudios en 1898, perteneciendo a la 183 Promoción. 

Como Primer Teniente percuerre diverses unidaes de l'arma pa perfeccionar les sos conocencies sobre los distintos materiales y procedimientos operativos, emprestando los sos servicios nel Reximientu d'Artillería de Mahón, primero, Reximientu de Sitiu de Segovia, dempués y finalmente, nel Reximientu Montáu de Vicálvaro. 
En febreru de 1906, polos sos destacaos méritos profesionales, concédese-y la Cruz del Méritu Militar con distintivu blancu. 

Xubíu a Capitán en payares de 1906, ye destináu a la Comandancia de Tropes de Melilla. De calter prestosu y resueltu, y con una escelente formación profesional, ye un eficaz collaborador del mandu artilleru de la Plaza, que conoz amás a la perfeición el Serviciu de Municionamiento. Entamada la Campaña del Rif el 18 de xunetu de 1909, Guiloche atopóse cola so Batería na posición de Sidi Ahmed el Hach. Entrada la nueche, la posición ye atacada polos rifeños, que llogren abrir fienda y dispónense a tomar les pieces de la Batería. Revólver en mano, xunto al Comandante Royo, cuerre escontra la Batería. Guiloche consigue llegar a la 4ª pieza, un cañón de bronce estruyíu de 9 cm numberáu como 268. 

Los asaltantes, repuestos de la sorpresa inicial, disparen a espetaperru. Guiloche, alcanzáu mortalmente en metá del pechu, va morrer abrazáu a la rueda del cañón. Pol so heroísmu foi-y concedida, el 22 d'abril de 1910, la Cruz de 1ª clase de la Orde de San Fernando. 
El cañón sobre'l que morrió foi unviáu al Muséu d'Artillería, calteniendo nél les buelgues que dexaron los disparos enemigos. Anguaño atópase depositáu nel Muséu del Exércitu.

## Referencies
Archivu históricu RAMIX-32:

*Fueya de Servicios del Capitán D. Enrique Guiloche Y Bonet*

## Referencies

## Enllaces esternos
* altoyclaro.com
* Mentrida.com
Eson xorgol

**Eson xorgol** ye un xuegu de mancala xugáu polos cazacos en Mongolia occidental. Ye xugáu por dos xugadores.

## Regles
### Equipos
Tradicionalmente, el xuegu ye xugáu con un tableru de 2x5 buecos y 90 deposiciones de cabra. De xacíu, que dalgunos prefieren xugar con 10 taces y 90 fiches o oxetos indiferenciados cualesquier, tales como piedrecillas o bolines de vidriu (los nómades polo xeneral usen deposiciones seques de cabra).

### Oxetivu
L'oxetivu ye prindar más fiches que l'oponente.

### Situación inicial
Al empiezu del xuegu, asítiense nueve fiches en cada buecu. A diferencia de munchos otros xuegos de mancala, los buecos non "pertenecen" a nengún xugador en particular.

### Movimientos
Los xugadores se turnan *collechando* fiches en sentíu horariu alredor del tableru. (Esto ye en direición contraria a la direición usada na mayoría de los mancalas.) La collecha realízase escoyendo un buecu, sacando toles fiches de dichu buecu, y asitiándoles una a una en cada buecu subsiguiente, hasta que s'usaron toes.

### Captura
Realízase una captura cuando la collecha remata nun buecu ocupáu que'l so vecín inmediatu atópase vacíu. Si asocede esto, toles fiches nel buecu cruciáu al buecu nel que remató la collecha con prindaes.

### Final del xuegu
El xuegu conclúi cuando los xugadores alcuerden que nun queden más fiches pa ser prindaes.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Regles de xuegu del Eson khorgol.