José Mujica

**José Alberto Mujica Cordano** , conocíu como **Pepe Mujica**, foi un políticu uruguayu. Foi'l cuarentenu presidente d'Uruguái ente 2010 y 2015.

Con un pasáu guerrilleru nel qu'integró'l Movimientu de Lliberación Nacional-Tupamaros, foi escoyíu diputáu y senador, pa darréu ocupar el cargu de ministru de Ganadería, Agricultura y Pesca ente 2005 y 2008. Foi'l líder del Movimientu de Participación Popular, sector mayoritariu del partíu d'esquierda Frente Ampliu.

Dende 2005 tuvo casáu cola actual vicepresidenta del Uruguái y dirixente histórica del Movimientu de Participación Popular, Lucía Topolansky (1944-), tres una enllargada convivencia.

## Biografía
Fíu de Demetrio Mujica Terra y Lucy Cordano Giorello. Per llinia paterna, José Mujica yera descendiente de vascos, qu'escontra 1840 llegaron a Uruguái, con orixe na llocalidá vizcaina de Muxika. Per llinia materna, la so ascendencia ye italiana. Nació'l 20 de mayu de 1935 nel barriu Paso de la Arena, del departamentu de Montevidéu.

Nes tierres de los sos güelos paternos, preparar a los soldaos p'aguantar los llevantamientos contra'l caudiellu Aparicio Saravia. El so güelu maternu tamién yera siguidor del Partíu Nacional, más específicamente del herrerismo, y foi delles vegaes edil de Colonia y amigu personal de Luis Alberto d'Herrera.

La so familia materna taba compuesta por inmigrantes italianos ligures; l'apellíu Cordano, del güelu Antonio, ye orixinariu del valle de Fontanabuona na provincia de Xénova na rexón de Liguria cerca de Rapallo. De la mesma zona venía la familia de la güela Paula, los Giorello. La so madre nació en Carmelo, llugar onde los padres d'esta, cultivadores de viñes, mercaron cinco hectárees na Colonia Estrella pa cultivar viñeos.

El so padre yera un pequeñu estanciero que s'atopó en quiebra poco primero de morrer, en 1940, cuando Mujica tenía seis años.
Cursó los sos estudios primariu y secundariu na escuela y llicéu públicu del barriu onde nació. Termináu'l ciclu básicu, ingresó a preparatorios de Derechu nel Instituto Alfredo Vásquez Acevedo, ciclu que nun llegó a terminar.

Dende la edá de trece años, y hasta los diecisiete, prauticó ciclismu, corriendo en representación de dellos clubes y en toles categoríes.

## Carrera política

### Empiezos
El so tíu maternu; Ángel Cordano, proveniente de Carmelo, yera nacionalista y tuvo inflúi sobre la formación política de Mujica. En 1956, José Mujica conoció al entós diputáu nacionalista Enrique Erro per vía de la so madre, militante del mesmu sector que Erro. De magar, empezó a militar pal Partíu Nacional, nel que aportó a secretariu xeneral de la Mocedá.

Nes eleiciones de 1958, trunfa per primer vegada'l herrerismo y Erro ye designáu ministru de Trabayu, siendo acompañáu por Mujica, anque esti nun aportar# a funcionariu del Ministeriu.

En 1962, Erro y Mujica abandonen el Partíu Nacional pa crear la Unión Popular, xunto al Partíu Socialista del Uruguái y un pequeñu grupu llamáu Nueves Bases. Nes siguientes eleiciones, postulen a Emilio Frugoni como candidatu a presidente de la República, perdiendo rotundamente les mesmes con un 2,3&nbsp;% del total de los votos.

### Etapa de guerrilleru

Nel añu 1964 integrar al Movimientu de Lliberación Nacional-Tupamaros, col que participó n'operativos guerrilleros, de la que trabayaba nel so chacra hasta que, riquíu pola policía, pasó a la clandestinidá. Mientres el gobiernu de Jorge Pacheco Areco la violencia foi n'aumentu. El Poder Executivo usó reiteradamente l'institutu constitucional de les midíes puestes de seguridá pa faer frente a la guerra de guerrilles, según a la creciente oposición de sindicatos y gremios frente a les sos polítiques económiques.

N'enfrentamientos armaos foi mancáu de seis balazo. Foi prindáu cuatro veces y, en dos ocasiones, fugar de la cárcel montevideana de Punta Carretas. En total, Mujica pasó casi quince&nbsp;años de la so vida en prisión. El so últimu periodu de detención duró trelce&nbsp;años, ente 1972 y 1985. Foi unu de los dirixentes tupamaros que la dictadura cívicu-militar tomó como «rehenes», lo que significaba que seríen executaos en casu de que la so organización retomara les aiciones armaes. Nesa condición, pautada pol aislamientu y por dures condiciones de detención, Mujica permaneció once&nbsp;años. Ente los rehenes tamién s'atopaba Eleuterio Fernández Huidobro (quien darréu foi ministru de Defensa Nacional), según el líder y fundador del MLN-Tupamaros Raúl Sendic.

### El camín escontra la política formal: 1985-2000
Depués de la torna a la democracia, Mujica salió en llibertá beneficiáu pola Llei&nbsp;nᵘ&nbsp;15.737 del 8 de marzu de 1985, que decretó una amnistía de delitos políticos, comunes y militares conexos con estos, cometíos a partir del 1ᵘ de xineru de 1962.

Dellos años dempués de l'apertura democrática creó, xunto con otros referentes del MLN y otros partíos d'esquierda, el Movimientu de Participación Popular (MPP), dientro del Frente Ampliu. Nes eleiciones de 1994 foi escoyíu diputáu por Montevidéu. Manifestó sentise «como un floreru» al empezar la so actividá parllamentaria. Sicasí, la so presencia nel sable políticu foi llamando l'atención de la xente, yá que Mujica supo capitalizar el descontentu. Nes eleiciones de 1999 foi escoyíu senador. Simultáneamente, el so sector políticu apuntaba a una estratexa d'acumuladura. Esi añu publicó'l llibru *Mujica*, de Miguel Ángel Campodónico, nel que se recueyen la vida y pensamientu del guerrilleru convertíu en políticu.

Nes eleiciones de 2004, el so movimientu llogró más de 300&nbsp;000&nbsp;votos, resultando'l sector cola votación más alta del país, lo que significó un importante porcentaxe dientro del Frente Ampliu, consolidándose según la primer fuercia dientro del partíu, qu'algamó'l gobiernu.

### Actuación nel gobiernu frenteamplista

El 1 de marzu de 2005 el presidente de la República, Tabaré Vázquez, designar ministru de Ganadería, Agricultura y Pesca. Tuvo acompañáu por Ernesto Agazzi, d'oficiu inxenieru agrónomu, nel cargu de subsecretariu. En pallabres del propiu Mujica, «el verdaderu ministru diba ser Agazzi». Nos fechos, l'actuación de Mujica nel repartu gubernamental asimilóse más a la presencia d'un operador políticu y a un xenerador d'opinión con una novedosa capacidá de diálogu cola sociedá. En particular, destacar poles sos espresiones interesaes, los sos comentarios sorprendentes y les sos «salíes de tonu». Esto gustó en munchos sectores de la ciudadanía, pola franqueza de los planteamientos.
Pero tamién hubo quien se quexaron de la supuesta falta de profesionalismo del titular ministerial.

Abandonó'l cargu'l 3 de marzu de 2008, dexándo-y el puestu al so entós viceministru Ernesto Agazzi. Dende entós tornó a la so banca nel Senáu y en tolos medios, tanto políticos como de prensa, mentar con insistencia'l so eventual postulación presidencial, más allá de que'l presidente Vázquez espresara la so preferencia por Danilo Astori.

Llueu Mujica empezó a xenerar fechos políticos que falaben a les clares de la so voluntá de ser candidatu a la presidencia, como la visita al matrimoniu Kirchner n'Arxentina. Esta visita foi bien comentada, yá que nesos momentos, Uruguái y Arxentina pasaben por una situación diplomática comprometida, con incesantes intercambios d'agresiones ente los gobiernos de los dos orielles; Mujica reivindicó una actitú d'acercamientu ente pueblos hermanos.

### Camín a la presidencia

#### Precandidatura presidencial
El Congresu Estraordinariu «Zelmar Michelini» del Frente Ampliu, lleváu a cabu los díes 13 y 14 d'avientu de 2008, amás de resolver el programa de gobiernu de cara a un nuevu periodu, proclamar como'l candidatu oficial del Frente Ampliu pa les eleiciones internes del añu 2009, anque habilitó a los otros cuatro candidatos propuestos (Danilo Astori, Daniel Martínez, Marcos Carámbula y Enrique Rubio) pa participar nesta mesma instancia n'igualdá de condiciones. Darréu tanto Martínez como Rubio arrenunciaron del so precandidatura, polo que la disputa nes internes quedó plantegada ente Mujica, Astori y Carámbula.

Antes de les eleiciones, Mujica recibió'l sofitu del kirchnerismo; inclusive tenía un mitin programáu en Mar del Plata, que tuvo de suspender tres la fuerte crítica del so partíu. El 24 de mayu de 2009 presentó l'arrenunciu al so sector políticu, el MPP, al traviés d'una carta na que plantegaba que, a partir d'esi momentu, «dexaba de tar obligáu a la disciplina del grupu y a los sos órganos de direición». La direición del MPP aceptó l'arrenunciu considerando que Mujica tenía d'encarar la so responsabilidá como candidatu de tolos frenteamplistas».

El 28 de xunu d'esi mesmu añu, tres les eleiciones internes, resultó escoyíu como candidatu únicu a la presidencia pol Frente Ampliu, en venciendo a los sos competidores con un 52,02&nbsp;% de los votos totales.

#### Candidatura presidencial

Depués de les eleiciones internes Danilo Astori aceptó completar, como candidatu a vicepresidente, la fórmula que va presentar esa fuercia política nes eleiciones d'ochobre de 2009. Mientres l'intre de la campaña eleutoral Mujica apuntó a un cambéu d'imaxe, abandonando'l so paxellu informal y vistiendo en delles oportunidaes con traxe a midida, anque nunca usó corbata.

Ente los sos principales asesores de campaña destacáronse Milton Romani (seguridá pública), Héctor Tajam (economía), Juan José Domínguez (rellaciones esteriores), Alma Chiodi (salú) y Carlos Barceló (educación). Nel mes de setiembre de 2009 publicóse'l llibru *Pepe coloquios*, del periodista Alfredo García. Nel mesmu recueyen delles entrevistes grabaes a Mujica, col so pensamientu, les sos idees, les sos frases. Esti llibru llevantó discutiniu. Al respeutu Mujica declaró: «Equivócome como cualquier fíu de vecín».

#### Eleiciones presidenciales de 2009
El 25 d'ochobre de 2009, Mujica ganó con una votación cercana a la metá del total de votos válidos, lo cual valió pa dir a la segunda vuelta eleutoral contra Luis Alberto Lacalle'l 29 de payares. Esi día foi electu presidente con un porcentaxe cercanu al 52&nbsp;% de los votos emitíos y a la nueche dirixó un mensaxe a la ciudadanía na que llamó ente otres coses a vencer los prexuicios.

Resultáu de la primer vuelta de les eleiciones de 2009 pa la presidencia de la República.

Resultáu de la segunda vuelta de les eleiciones de 2009 pa la presidencia de la República.

## Gobierno

### Asunción de la presidencia
José Mujica emprestó xuramentu'l 1ᵘ de marzu de 2010 nel Palaciu Llexislativu, pa desempeñar el cargu de presidente de la República Oriental del Uruguái. Esta promesa foi tomada pola so propia esposa Lucía Topolansky, por ser la primer senadora de la Nación. Desenvolver cola presencia d'autoridaes de distintes partíos políticos uruguayos y de dellos representantes de distintos países, como Hillary Clinton, Cristina Fernández, Néstor Kirchner, Rafael Correa o Hugo Chávez, ente otros. Pronunció un discursu bien emponderáu y comentáu; nel mesmu sobrevolaben el so pasáu guerrilleru, les sos idees y el so llargu camín escontra la presidencia.

Al concluyir la ceremonia y el discursu de Mujica, él y el vicepresidente entrante Danilo Astori dirixir escontra una caravana que desaguaría nel llugar de tomar de mandu. Asumió de forma oficial el so cargu de presidente del Uruguái unes dos hores y media dempués del xuramentu, nuna ceremonia realizada al campu a pidíu esplícitu de Mujica, na plaza Independencia (la más importante del país) frente a bien de públicu y autoridaes nomaes; cuando'l presidente saliente Tabaré Vázquez asitió-y la banda presidencial.

Mujica y la so esposa viven con gran austeridá, dende va décades, nuna chacra na zona de Rincón del Cuetu, onde se dedicaron al cultivo de flores como actividá económica. Al asumir como presidente de la República, en cuenta de treslladase a la residencia presidencial de Suárez y Reyes, el matrimoniu decidió permanecer na so residencia, lo cual implicó amesta-y meyores en materia de seguridá y comunicaciones.

### Gabinete ministerial
Pa la conformanza del gabinete Mujica respetó los resultaos llograes nes eleiciones d'ochobre. D'esta manera'l Movimientu de Participación Popular llogró cuatro ministerios, el Frente Liber Seregni trés, el Partíu Socialista dos, la CAP-L, l'Aguada Artiguista y el Partíu Comunista unu cada unu.

Nun principiu pal Ministeriu de Desenvolvimientu Social nomárase a Ana Olivera, quien se desempeñó como viceministra de la cartera ente 2005 y 2009. Sicasí, al ser propuesta como candidata a la intendencia del departamentu de Montevidéu, el so nome quedó refugáu.

### Programa de gobiernu

Antes d'asumir la presidencia fuéronse conociendo les distintes llinies programátiques que pensaben implementase nel nuevu gobiernu qu'asumiría'l 1 de marzu de 2010. Nesti marcu'l gobiernu electu definió cuatro eje de trabayu pa la conformanza de polítiques d'Estáu, esto ye, que trescendieren un periodu de gobiernu y que fueren relativamente independientes del partíu políticu gobernante. Les exes definíes fueron educación, seguridá, mediu ambiente y enerxía, y convocóse a los partíos políticos de la oposición con representación parllamentaria a integrar comisiones de trabayu pa la ellaboración de polítiques. Coles mesmes, plantegóse que'l gobiernu electu pretendía llevar alantre una ambiciosa reforma de l'alministración pública, inspirada nel modelu neozelandés.

Nel so discursu de toma de mandu, realizáu'l 1 de marzu de 2010, Mujica reafitó la necesidá de que'l país cuntara con polítiques d'estáu. Tamién plantegó como un oxetivu primordial de la so alministración la eliminación de la indigencia y l'amenorgamientu de la probeza nun 50&nbsp;%.

### Política nacional

#### Política económica
En términos xenerales caltiénse la política económica del anterior periodu, fortalecíu esto pola presencia d'un home del astorismo n'Economía. Dientro de les polítiques gubernamentales ta la promoción a la inversión nacional y estranxera. Dientro d'estes postreres destaquen emprendimientos como'l proyeutu Aratirí y Montes de la Plata.

Dende distintos medios de prensa afirmóse qu'esistía un grupu asesor al presidente integráu por Jerónimo Roca y Gabriel Frugoni de la OPP y el subsecretariu d'economía Pedro Buonomo, que la so orientación difier de les polítiques impulsaes pola ala astorista (integrada pol ministru d'economía Fernando Lorenzo, l'asesor Andrés Masoller y el presidente del BCU Mario Bergara). La esistencia de discrepancies ente dos aparentes corrientes económiques fixéronse bultables n'añu 2011 nel tratamientu de dellos proyeutos como l'Impuestu a la Concentración d'Inmuebles Rurales (ICIR) o la llei qu'efectuaba delles rebaxes diferenciales al IVA. Sicasí, dende'l gobiernu afirmóse en repitíes oportunidaes que la política económica del gobiernu ye una sola y que «nun hai nengún equipu económicu trabayando na solombra».

#### Política social

##### Plan d'Integración Socio-Habitacional «Xuntos»
Esti plan ye consideráu como buque insignia del gobiernu de Mujica. El mesmu foi llanzáu pol gobiernu'l 15 de xunu de 2010, como una continuación del Plan d'Emerxencia del so antecesor Tabaré Vázquez. Ye sofitáu por collaboraciones solidaries d'empreses privaes, col 87&nbsp;% del salariu mensual de Mujica y cola venta de dalguna de les propiedaes del Estáu que cayeron en desusu. L'oxetivu del plan ye brinda-y a families carenciadas un llar onde vivir. Foi definíu pol mesmu presidente, non como un plan de vivienda, sinón como un plan d'ética y como una visión a futuru. El plan empezó a mediaos del 2010. La primer casa foi construyida nel asentamientu informal Primeru de Mayu. Les viviendes son construyíes con especialistes, pero amás colos mesmos comenenciudos, colos sos vecinos y con voluntarios.

#### Política en materia de drogues

Nun movimientu ensin precedentes, en xunu de 2012 el gobiernu de Mujica propunxo llegalizar y regular la venta de mariguana. La tema ye llargamente aldericáu y bien complexu. Sicasí, metanes los comentarios y crítiques qu'esto provocó a nivel mundial, foi emponderáu pola selectu publicación británica ''Monocle'' y, pela so parte, la revista estauxunidense ''Time'' destacó esti fechu ya inclusive se preguntar si los líderes del mundu nun tendríen de siguir el mesmu camín.

#### Reforma del Estáu
Mujica anunció la so intención de «reformar l'alministración pública». Sicasí, la batalla agórase bien dura, tantu nel aspeutu escalafonario como nel salarial.

#### Educación
Mientres el gobiernu de Mujica promoviose'l proyeutu de la Universidá Teunolóxica del Uruguái, a instalase nel interior del país.

### Política internacional

#### Desbloquéu de la ponte de Fray Bentos

Depués de delles xuntes cola so homóloga Cristina Fernández, Mujica llogró que se llevantara'l piquete de Regueru Verde por que nuevamente'l tránsitu fluyera ente Uruguái y Arxentina sobre la Ponte Llibertadora General San Martín. Alcordóse dexar l'ingresu de personal téunico arxentín a la planta de celulosa d'UPM-Kymmene de Fray Bentos.

#### Otros alcuerdos con Arxentina
El 25 de febreru de 2011 Mujica entrevistar cola presidenta arxentina, Cristina Fernández, na Quinta d'Olivos. Ellí alcordóse la conformanza d'una comisión binacional de siguimientu comercial. La función d'esta comisión yera detectar les demorances nel ingresu de los productos a l'Arxentina y faer les xestiones por que les llicencies pal ingresu de los productos uruguayos nun tardaren más de sesenta díes. La comisión taría integrada por téunicos de dambos países.

Na xunta de Olivos tamién se robló un conveniu pol cual alcordóse la puesta en marcha d'una planta regasificadora que dexa aprovir gas natural a dambos países mientres quince años, a partir del 2013. Según l'alcuerdu, la planta va ser propiedá de la empresa enerxética arxentina Enarsa y de la uruguaya Gas de Sayago S.A., propiedá d'UTE y ANCAP. El barcu metanero taría allugáu frente a la mariña uruguayo y conectao pol Gasoducto Cruz del Sur a les redes d'Arxentina y Uruguái. El proyeutu tendría un costu envaloráu en 18 millones de dólares.

#### Visites al esterior

Mujica realizó dellos viaxes al esterior, ente los que merez destacar particularmente la so visita a l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes, ocasión na que pronunció un enllargáu discursu de tonu global.

### Derechos humanos
El 22 de marzu de 2012, nuna ceremonia nel Palaciu Llexislativu, Mujica lleó un discursu nel cual reconocióse públicamente la responsabilidá del Estáu uruguayu nes violaciones a los derechos humanos mientres los años de la dictadura. Nesti actu tuvieron presentes, ente otros, el poeta Juan Gelman y la so nieta, Macarena, fía de sumíos nacida en cautiverio en Montevidéu.

## Pensamiento
José Mujica llamó l'atención internacionalmente por el so estilu de vida austeru. Vive nuna chacra pela rodiada de Montevidéu propiedá de la so esposa, refugando ocupar la Residencia Presidencial de Suárez y Reyes, usada namái p'actos oficiales. Utiliza un Volkswagen Escarabayu de 1987 como mediu de tresporte. El 90&nbsp;% del so sueldu (260.259 pesos uruguayos en 2012) dedicar a proyeutos d'ayuda contra la probeza.

### «Vegetarianismo» carnívoru
N'agostu de 2009, Mujica afirmó «Ye necesariu siguir regles clares, que nun son d'esquierda o de derecha [...] Esto dicir yo: un guerrilleru vexetarianu» (una idea similar a la presentada por Juan Domingo Perón na frase: «Soi un xeneral pacifista, daqué según un lleón herbívoru»). A partir d'entós, diversos medios internacionales empezaron a afirmar que Mujica ye vexetarianu, sicasí esisten referencies de lo contrario.

### Creencies relixoses
Les creencies relixoses de Mujica fueron oxetu d'interés y especulación per parte de la prensa. Nuna entrevista cola BBC sostenida en payares de 2012 afirmó: «Nun tengo relixón, pero soi casi panteísta: almiro la naturaleza». Nuna carta unviada a Hugo Chávez el 11 d'avientu de 2012 deseyándo-y la so recuperación esclárialu qu'anque él «nun ye creyente» va convocar a una misa por que quien quixeren manifestase pola so salú facer. A la salida de dicha ceremonia Mujica esclarió: «Toi poniendo vieyu y nun sé si toi arimando a Dios, o non. Nun soi creyente (...) Dientro del mio corazón inda nun puedo o nun sé creer». N'ocasión de l'asunción en Roma del papa Francisco, orixinariu d'Arxentina, la esposa de Mujica, Lucía Topolansky esclarió que la so ausencia na ceremonia deber a que tanto ella como'l so maríu «nun son creyentes» y que a la ceremonia asistió'l vicepresidente Danilo Astori yá qu'él sí lo ye. Esti tipu de declaraciones valió-y que la prensa xeneralmente considerar unu de los dos únicos presidentes abiertamente ateos d'América, xunto al presidente de Cuba Raúl Castro.

## Relevancia internacional
Dende fines de 2013, el realizador cinematográficu Emir Kusturica atópase empuestu a la xera de filmar un documental sobre la vida de José Mujica, a quien considera «l'últimu héroe de la política».

## Condecoraciones

*Orde Nacional al Méritu «Mariscal Francisco Solano López» (2010).
*Orde El Sol de Perú (2011).
* Doctor Honoris Causa pola Universidá de Lanús (2011).
* Doctor Honoris Causa pola Universidá Nacional de La Plata (2012).
* Premiu Llibertá Cortes de Cádiz.
* Orde Mexicana de l'Águila Azteca (2014).
* Orde Nacional al Méritu (En grau de Gran Collar) (2014).
* Orde Nacional del Gran Collar d'Ecuador (2014).
* Gallardón Corazón de Lleón (2014) de la Federación d'Estudiantes Universitarios (FEU) de la Universidá de Guadalaxara (Méxicu).
* Doctor Honoris Causa pola Universidá Nacional de Rosario (2016).
* Doctor honoris causa pola Universidá Autónoma de Baxa California (2016).
* Doctor honoris causa pola Universidá Autónoma de Santu Domingu (2016).
* Doctor Honoris Causa pola Universidá Autónoma Gabriel René Moreno (2016).

## Referencies

## Enllaces esternos