República de Ragusa

La **República de Ragusa** foi una república marítima orixinariamente neollatina, dafechu soberana, allugada na mariña adriática de la Dalmacia, qu'esistió dende'l sieglu XIV hasta 1808, no que güei ye l'estremu sur de Croacia y una parte pequeña de Montenegru. El so lema yera *la llibertá nun se viende nin por tol oru del mundu* ().

## Historia
### Oríxenes

Tres les Cruzaes, la Comunidá Ragusea pasó a tar sometida a la soberanía de la Venecia (1205–1358), y pol Tratáu de Paz de Zara que-y dio'l so completa independencia en 1358 a ser tributaria del Reinu d'Hungría. La ciudá de Ragusa (anguaño llamada "Dubrovnik") taba fortificada y tenía dos puertos. La Communitas Ragusina (conceyu de Ragusa) foi renomáu como *Respublica Ragusina* (República de Ragusa) nel sieglu XIV.

En dalgún momentu de la primer metá del sieglu VII, ante les invasiones d'eslavos y ávaros qu'afaraben la península balcánica, los ilirios romanizados qu'habitaben la ciudá de Epidauro (anguaño conocida como Cavtat o Ragusavecchia) buscaron abellugu nun cercanu asentamientu que recibía'l nome de *Rausium*, asitiáu na islla de Laus (qu'en griegu significa "roca"), frente a la mariña del Adriáticu. Un anónimu xeógrafu bizantín de Rávena señala, en 667, como fecha d'esti acontecimientu l'añu 614. Esta ye la primer mención escrita que se fai de la ciudá de Ragusa, asina acordies con un famosu pasaxe de Constantín Porfirogenito: 

Pero l'apellativu vulgar, y col tiempu, el nome de la ciudá escribióse de delles maneres, toes derivaes d'esti raigañu: *Lausa*, *Labusa*, *Raugia*, *Rausia*, *Rachusa* y finalmente *Ragusa* (mientres el Renacimientu italianu la ciudá yera llamada *Ragusa di Dalmazia* pa estremala d'una homónima en Sicilia, llamada anguaño Ragusa).

El nome eslavu *Dubrovnik* vien de la mesma pallabra Dubrava, *los montes de carbayos*, y refierse orixinariamente a un barriu pobláu por eslavos (que yera esternu a la ciudá de Ragusa) y fundáu nel sieglu XII cuando llegaron los primeros grupos d'eslavos dientro de la ciudá: ello ye que estos árboles cubríen los montes de San Sergio (n'eslavu *Brgat*), que foi construyíu nes fasteres fuera del centru de la ciudá antigua.

### Periodu bizantín
Mientres los primeros sieglos de la so esistencia, hasta la toma de Constantinopla na Cuarta Cruzada l'añu 1204, Ragusa formaba parte del Imperiu bizantín, anque con notable autonomía. La ciudá taba poblada polos dálmates italianos autóctonos que falaben el idioma dalmáticu, agora sumíu: tenía les sos propies instituciones y gobiernu municipal, yera llamada *Communitas Ragusina* y, ello ye que la debilidá del poder imperial na zona fixo que'l poder d'ésti en munches ocasiones fuera solamente nominal. Coles mesmes, diverses potencies de la zona apostaron la soberanía de la ciudá, ante la debilidá imperial, y ésta reconoció socesivamente l'autoridá de les mesmes.

Mientres esta dómina Ragusa empezó a desenvolver un activu comerciu nel Mediterraneu oriental. A partir del sieglu XI álzase como una ciudá marítima con un activu tráficu mercante mediterraneu, especialmente nel Adriáticu. N'efeutu, la Ragusa d'estos dálmates neollatinos (de los cualos baxa l'aristocracia de la socesiva "República de Ragusa") someter a la soberanía de Venecia nel añu 1000 y adquirió les sos primeres conocencies mercantiles de los comerciantes venecianos.

El primer contratu comercial conocíu data del añu 1148, cola ciudá italiana de Molfetta. N'años posteriores amplía los sos contactos, realizando alcuerdos comerciales con otres ciudaes, como Pisa, Termoli, Nápoles o los reinos hispánicos. Tamién bien importante ye'l comerciu qu'efectúa colos estaos balcánicos. Nun alcuerdu robláu en 1189 col Ban Kuline de Bosnia apaez escritu per primer vegada'l nome croata de la ciudá, Dubrovnik. Con Termoli, amás robla un contratu de confraternidad y amistá.

Dempués del alcuerdu del añu 812 ente Carlomagno y Bizanciu, Ragusa fai parte de cinco ciudaes de la Dalmacia bizantina, y col correr del tiempu reconoz la proteición socesiva de los Ban de Zeta (Montenegro), de los reis de Croacia, a los normandos, Venecia, y a los reis d'Anjou, antes de convertise nuna ciudá llibre a partir del sieglu XVI, cuando tien de pagar un tributu a los turcos p'asina caltener la so independencia hasta l'añu 1807 (Napoleón). Pa caltener la so independencia dende'l sieglu XI, la ciudá tien de roblar numberosos trataos que-y dexen caltener la so autonomía y asegurase el llibre comerciu sobre l'Adriáticu y el mar Mediterraneu: con Pisa, Bizanciu, Nápoles, España y sobremanera colos soberanos de los estaos balcánicos, como Stjepan Nemanja y el zar Dušan de Serbia, col Ban Kuline de Bosnia en 1189, tratáu escritu en llingua croata y nel cual, per primer vegada en tola so hestoria, la ciudá lleva'l nome croata de *[[Dubrovnik]]*. 

De siguío, un curtiu esquema d'esti periodu:

* Dende la so fundación (614 ¿?) y, mientres casi cuatro siglos, reconoció la soberanía bizantina.
* Del añu 1000 al 1018 someter a la soberanía de Venecia.
* L'añu 1081 la ciudá poner so la proteición del duque de Apulia, mientres cuatro años.
* Darréu, Ragusa gobernóse como territoriu independiente, hasta que Bizanciu punxo fin a esta situación en 1169.
* Nel añu 1172 los venecianos imponen un protectoráu, pero de curtia duración.
* Poco dempués, nel añu 1180, y hasta 1190 el reinu normandu de Sicilia pon so la so proteición a Ragusa.
* Nuevamente vuelve cayer nel añu 1194 so la órbita de Venecia, hasta l'añu 1201.

Cola cayida de Bizanciu en manes de los cruzaos acaba esti periodu y empieza el de la dominación veneciana.

### Periodu venecianu

Tres la desapaición del Imperiu bizantín de la zona, Venecia impon el so gobiernu sobre la ciudá de Ragusa, con curties esceiciones na que la ciudá llogra lliberar por un tiempu, mientres los periodos de 1207 a 1211, más tarde de 1215 a 1217 y un últimu periodu de 1232 a 1235. Amás, mientres los años 1230 a 1232 el vecín despotado d'Epiru (controláu por Nápoles) impon la so soberanía sobre la ciudá.

Amás de estes esceiciones, Venecia controla la ciudá nesta dómina, anque la ciudá sigue la so espansión. Mientres esti periodu establez el Senáu (*Consilium Maiorum*) nel añu 1252 y apruébase la Constitución o llei principal (el 9 de mayu de 1272). Territorialmente, la comuña estiende'l so dominiu a la islla de Mljet/Meleda nel añu 1345.

### Independencia y dómina dorada

En 1358, tres una guerra ente Venecia y Hungría, Ragusa, al igual qu'otres munches ciudaes de la mariña dálmata, pasa a ser tributaria del Reinu d'Hungría (Casa d'Habsburgu). 
Llogrando un autu-gobierno casi absolutu, debiendo namái pagar un tributu añal al rei d'Hungría y asisti-y cola so flota, Ragusa empezó la so vida como estáu llibre. La República de Ragusa algamó'l so cénit nos sieglos XV y XVI, cuando llegó a andar a la tema cola Serenísima República de Venecia y otres ciudaes estáu marítimes d'Italia.

Gracies a la so riqueza y al so arteru diplomacia, la República algamó un notable nivel de desenvolvimientu mientres los sieglos XV y XVI. Tres la Espulsión de los xudíos d'España en 1492, la ciudá acoyó a un grupu de sefardinos. Los sos contactos con otros sefardinos nel Imperiu otomanu y Europa sirviéronlos pa poder llograr provechosos alcuerdos comerciales.

Na dómina de la so máxima rellumanza (sieglu XVI), la flota de Ragusa componer de doscientos barcos. La espansión prosiguió hasta 1667, cuando na mañana del 6 d'abril, un espantible terremotu arruinara, la ciudá de Ragusa; seis mil habitantes quedaron soterraos debaxo de los sos murios. El palaciu, onde se topaba axuntáu a deliberar el gran conseyu, xunto col so Rector Simón de Ghetaldi y baltáu por unu de les ximelgaderes, sirvió de sepultura a gran parte de l'antigua nobleza. Esbarrumbara, naquel momentu, una de les parés de la cárcel onde se topaba zarráu l'impetuosu nuevu Marín Caboga (1630-1692), por haber matáu, nel Senáu, al so tíu. Suplíen yá les llapaes perdayures y los lladrones infestaben les cais. Empuxáu entós por un heroicu denuedo, animó Caboga a los ciudadanos aterrados, axuntó los fuxitivos, encamentó á toos a salvar la patria, y consiguir. Ragusa diba adulces restableciéndose d'esti desastrosu accidente. Esti terremotu destruyó casi per completu la ciudá, causando la muerte de casi a 5.000 persones (de los 12.000 habitantes). Dende entós pa repoblar Ragusa fueron autorizaos munchos miles d'eslavos a aniciase na ciudá, camudando la composición étnica de Ragusa: socesivamente los descendientes de los dalmatos neollatinos quedaron representaos solamente pola aristocracia (y una pequeña parte de la burgesía) y la gran mayoría de la población de Ragusa pasó a ser eslava dende entós hasta güei.

En 1783, el Conseyu de Ragusa nun respondió a la propuesta presentada pol so representante diplomáticu en París, *Francesco Favi*, que teníen d'establecer rellaciones diplomátiques colos Estaos Xuníos. Anque pa los estauxunidenses alcordóse dexar l'accesu llibre de la so flota de barcos a Ragusa y los sos puertos, reconociendo la independencia d'Estaos Xuníos.

Los primeros años de la guerra empecipiada per Francia fueron prósperos pa Ragusa. La bandera de San Biagio foi neutral, la República convertir nuna de les compañíes principales del Mediterraneu. Ante'l bloquéu continental impuestu por Napoleón, tresformar en nuevos aires de vida pa Ragusa, y antes de l'apaición de Lissa y de les manufactures d'Inglaterra, escluyíes de los puertos de Francia, Italia, Holanda y Alemaña, atoparon el so camín escontra'l centru d'Europa al traviés de Tesalónica y Ragusa. Pero esti estáu, que llograra tan hábilmente convivir colos turcos, amás que Ragusa sobreviviera a los imperios griegu y serbiu, como la República de Venecia, foi incapaz de caltenese de pies nos años siguientes. Los republicanos filofránceses ufiertaron fraternizar con toles otres repúbliques, y l'emperador Napoleón, nun despreciaba la pequeña República de Ragusa como punta estratéxica d'entrada ente oriente y occidente.

La batalla d'Austerlitz, y el Tratáu de Presburgu consiguiente, dempués d'obligar a Austria a apurrir Dalmacia a Francia, Ragusa foi puesta nun dilema d'una novela. Kotor/Cattaro en poder de los venecianos contra los turcos, siempres foi accesible a Venecia, que yera una potencia naval. Pero ente que Francia celebró poles conquistes en tierra, Inglaterra y Rusia celebraben les de mar, y ente que Francia taba en marcha, les sos tropes d'Austerlitz en direición a Dalmacia, once barcos de la flota rusa entraron na badea de Kotor / Bocca de Cattaro, y desembarcaron a 6000 homes. Pela so parte, 5000 franceses desembarcaron al mandu del mariscal Gabriel Jean Joseph Molitor, y colaron escontra'l Sur. Este tomó posesión pacífica, una tres otra, de les fortaleces de Dalmacia. Pela so parte los rusos primieron a los senadores de Ragusa pa ocupar la so ciudá, yá que yera una fortaleza importante, antemanándose asina a Francia, este podría bloquiar el desenvolvimientu de Cattaro, yá que nun hai manera d'entrar en Dalmacia y Cattaro sinón al traviés de Ragusa. El mariscal Gabriel Molitor señaló-yos a los raguseos y fixo solemnes promeses de respetar la integridá de la República, nel so pasu a Cattaro. Ragusa sentir ensin el poder de perder la so calidá neutral nesti conflictu; llongures y ansiosos fueron los alderiques que tuvieron ente los dirixentes ragusea.

Grave como'l dilema yera, los senadores nun taben preparaos pa poner remediu a tan desesperada situación. Una gran mayoría yera predispuesta n'abrir les puertes a Rusia, pero los ecos d'Austerlitz apenes s'esmorecieren, y esi actu tendría al empar espuestos a la vengación de Napoleón, de siguío, nel cenit de la so ambición ensin llei y el poder militar. Asina que la ocupación de la ciudá foi asignáu a los franceses al mandu del xeneral Jacques Lauriston. Asina esti llugar que la fuercia de Rusia treslladar al sitiu de la ciudá, y desgraciadamente pa Ragusa una horda bárbara ya indisciplinada de montenegrinos, acompañada de les tropes regulares de Rusia, y una escena d'horror, que nun se vio dende los hunos y los ávaros cuando afararon Aquileya. La contorna taben densamente chiscaos de chalés, los resultaos d'una llarga prosperidá, y les escenes inhumanes de rampiñes, cola que les guerres de la montenegrinos, colos turcos fueron acompañaos fueron treslladaos a estes moraes de comodidá y luxu. Avezaos a la probeza de los sos propios montes, esti invasores apenes podía creer que los sos propios güeyos cuando, al pasar Cavtat / Ragusavecchia, les villes allegre y llenu de tiendes en Breno Ombla y Pila desencadenaron la so cobicia, y l'asediu de Ragusa empecipiar pola quema y el saquéu de les villes, cola perda irremediable de más de mediu millón de llibres esterlines.

La ciudá estrechar al máximu, el xeneral Gabriel Molitor, qu'avanzara en marcha d'unos díes de Ragusa, fixo un llamamientu a los dálmates a xubir y espulsar a los rusos y montenegrinos, que s'axuntó con una respuesta débil, que solo trescientos los homes xunir al so nivel, sinón una estrataxema compensó'l so defectu de los númberos. Una carta, aparentemente confidencial, foi unviáu al xeneral Lauriston en Ragusa, anunciando la so próxima llegada a llevantar el sitiu con tal fuercia de dálmates que devasaría a los rusos y montenegrinos. La carte foi, según lo previsto por Molitor, interceptada y creyíu pol asediu rusu. Cola so fuercies esperdigaes, pa faer un espectáculu, Molitor avanzó escontra Ragusa, y retirándose los montenegrinos al valle, amenaciaba con arrodiar a los rusos qu'ocupaben el visu de la llomba ente él y la ciudá, pero al ver el riesgu d'esto, los rusos retirar escontra'l Cattaro, y la ciudá sintióse solliviada.

### Abolición de la República

El 8 de febreru de 1808, un decretu napoleónicu punxo fin a l'antigua República de Ragusa, que foi incorporada en 1808 al Reinu d'Italia de Napoleón. 

La llingua oficial foi la italiana, ente que la francesa yera usada en medios diplomáticos.

En 1810 Ragusa foi xunida a les Provincies Iliricas, ensin perxuiciu de la gran oposición siguida pol patriciáu local (que quería caltener la unión al Reinu d'Italia), integraos polos caudiellos Lucas de Bona, los hermanos Carlos y Jeronimo de Natali, quien calteníen la resistencia en Cavtat y nes islles cercanes. 

Al mariscal Marmont, Napoleón nomólu 039;'Duque de Ragusa*, esto en doble términu, pa deshonrar a los miembros de les families arístocratas y gobernantes de l'antigua República y abolir la mesma. Depués Marmont convertir nel gobernador de les [[Provincies Ilirias]] ([[1809]]-[[1813]]) baxu control de [[Francia]].

El Gran Conceyu axuntar por última vegada'l 29 d'agostu de 1814, na Villa de *Sabino Giorgi* na llocalidá de [[Mokošica]], los siguientes fueron los senadores que participaron, pa llograr un documentu de protesta internacional pal reestablecimientu de l'antigua República ante les potencies vencedores:



En [[1815]], nel [[Congresu de Viena]], creáronse'l [[Reinu de Illyria]] y el [[Reinu de Dalmacia]], como parte del [[Imperiu austriacu]] coles provincies ilíricas restituyíes a Austria per Francia. Unvióse como embaxador plenipotenciario al marqués Lucas de Bona, a quien nun se-y dexó aportar al Congresu. La vida de la República taba sellada, yá que [[Rusia]] nun sofitó la so sobrevivencia. Dizse que [[Pedru II de Rusia|Pedru II]], quitó-y el sofitu porque, años antes, a Catalina de Rusia, nun se-y concedió l'autorización pa instalar una [[ilesia ortodoxa]] na ciudá.

== Gobiernu ==

El gobiernu de la ciudá taba en manes d'una [[aristocracia]], y el [[matrimoniu]] ente miembros de distintes [[clases sociales]] taba puramente prohibíu. Nominalmente, el Xefe d'Estáu yera'l [[Duca]] ([[Duque]]), mientres la dominación veneciana'l Rettore ([[Rector]]). Sicasí, el poder efectivo topar en manes de dos Conseyos (*Vijećy*) controlaos pola nobleza. El cuerpu nel que folgaba finalmente la soberanía yera'l Gran Conseyu, que taba compuestu por homes de más de dieciocho años pertenecientes a les families confirmaes nobles nel rexistru conocíu como Llibru d'Oru, la única república que caltién hasta güei una composición bien paecida a la ragusea ye la [[República de San Marín]], quien sobrevivió a Napoleón.-

=== Composición y funciones del conseyu ===

El Conseyu delegaba los sos poderes executivos nun Senáu de cuarenta y cinco miembros que s'axuntaba cuatro veces
a la selmana y en momentos d'emerxencia; y éstos de la mesma delegaban el so poder nun Conseyu de Siete (once hasta'l terremotu --de 1667, hasta cuatro maremotos--) qu'exercía'l poder xudicial y realizaba toles funciones diplomátiques; nun Conseyu de Trés, qu'actuaba como tribunal de la llei constitucional; y nun Conseyu de Seis, qu'alministraba l'erariu.
Había otros cuerpos executivos, per ésta yera grosso modo l'anatomía de la República.
Piénsese qu'estes clases taben rigorosamente separaes unes de les otres, como les castes hindús. Nengún miembru d'una clase podía casase con unu de les otres dos; de faelo, perdía la so posición na so propia clase y los sos fíos teníen qu'adoptar el rangu del proxenitor inferior. Les rellaciones sociales ente clases yeren impensables.

Resulta interesante qu'esti sistema sobreviviera cuando les diferencies reales na calidá de les clases habíen quedáu anulaes pola prosperidá xeneral, cuando quiciabes dellos plebeyos ya inclusive trabayadores fueren tan cultos y ricos como cualesquier noble. Ye interesáu que sobrevivieren inclusive cuando les clases tuvieron estremaes por disputes internes. 

Cuando [[Marmont]] llegó a Ragusa en 1808, atopar con que la nobleza taba biforcada en dos bloques, los “[[salamanquinos]]” y los “[[sorboneses]]”. Estos nomes aludíen a ciertu discutiniu surdíu de les guerres ente Carlos V d'España y Francisco I de Francia, asocedíes apenes doscientos cincuenta años tras.

Resultó que nel [[terremotu de 1667]] una gran parte de la clase noble foi aniquilada, inclusive'l Rector Simón Ghetaldi finó xunto a la so familia, siendo necesariu devolve-y la so fuercia cola inclusión de ciertos plebeyos. A éstos los salamanquinos, partidarios del absolutismu español, nun los trataben como iguales; pero los sorboneses, francófilos ya inclinaos a un ciertu [[lliberalismu]], aceptar ensin reserves. Otru factor que pudo intervenir en dicha conducta ye que los sorboneses quedaren bien amenorgaos pol terremotu y nun queríen perder efectivos.

Sía que non, dambos bandos teníen el mesmu estatus y sentábense xuntos nel Conseyu, pero nun calteníen rellaciones sociales y nin siquier saludábense pela cai; un casoriu inconveniente ente miembros de los dos grupos yera de tan graves consecuencies como si dar ente miembros de clases distintes. Esta dixebra social reflexábase tamién nes capes inferiores: "Los plebeyos, de la mesma, taben biforcaos nes cofraderíes de San Antonio y San Llázaro, que yeren tan rensioses nes sos rellaciones como [[Salamanca|salamanquinos]] y [[Sorbona|sorboneses]]". Taba na esencia de la República, que siempres tuvo de defendese d'imperios vecinos --"primero Hungría, depués Venecia, dempués [[Turquía]]"-- y que se estructuró pa un amenorgáu númberu de xente, en redol a les 33 families nobles y neollatines orixinaries del [[sieglu XIV]]. Pero ye interesáu qu'esti ultraconservador gobiernu [[Aristocracia|aristocráticu]] desenvolviera un enclín que de cutiu constitúi un viciu de la [[democracia]]. Ragusa tarrecía percima de tol surdimientu de personalidaes dominantes. Les disposiciones poles qu'esti mieu queda espresáu na constitución son lo que más la estrema del so modelu venecianu. El [[Senáu]] yera escoyíu con calter vitaliciu, y de ende'l pequeñu grupu de diplomáticos hereditarios. Pero cada nomamientu tenía de ser confirmáu añalmente, y tomábense infinitos procuros por que los senadores nun pudieren tener tentaciones dictatoriales en virtú d'un escesivu poder.

=== El Rector ===

El *Rector* (*Knez* o *Rettore*) vistía una suntuosa [[Toga (vistimienta)|toga]] de seda colorao con una estola de [[terciopelu]] negru sobre'l costazu esquierdu, y nes sos apaiciones yera precedíu por músicos y por venti guardias de palaciu; pero'l so mandatu duraba namái un mes, y podía ser reelixíu namái tres un intervalu de dos años; la brevedá d'esta permanencia nel cargu yera resultáu d'una afanosa revisión, pos el plazu fuera orixinalmente de tres meses, depués de dos y finalmente quedó amenorgáu a un solu mes.Per ende taba confináu en palaciu mientres duraben les sos funciones y namái podía abandonalo por razones d'estáu, como'l so solemne y obligada visita a la catedral.

=== Cargos inferiores ===

Los cargos inferiores tamién taben suxetos a restricciones. El Conseyu de Siete, judicatura y [[diplomacia]], yera anováu cada añu; el Conseyu de Trés, qu'entendía de cuestiones de llei constitucional, tamién yera escoyíu namái per un añu; el Conseyu de Seis, qu'alministraba les finances del estáu, yera escoyíu por trés años. Esistíen tamién ciertes normes pa torgar qu'apoderaren persones de determinada edá. El Conseyu de Siete podía ser de cualquier edá adulta, anque'l más nuevu tenía d'actuar como ministru d'Esteriores; pero nel Conseyu de Trés toos teníen de tener más de cincuenta años.

L'ésitu xustificaba dafechu estos artificios. Solo una vegada, y esto nos entamos de la hestoria de Dubrovnik, intentó un noble convertise en [[dictador]]; pero nun recibió'l menor sofitu salvu de los nulamente representaos trabayadores, y eso llevó-y al suicidiu. Darréu, nel sieglu XVII, el duque de [[Saboya]] persuadió a dellos nobles por que conspiraren pa faese col poder, pero fueron arrestaos nun baille de mázcares l'últimu día d'[[Antroxu]], y executaos col consensu de tola comunidá.

Ye de gran vivacidad esa descripción del gobiernu de la república, que concluyía con una aparente paradoxa: la ragusina yera una "sociedá aristocrática que paez ser lo contrario". Ente les sos traces de modernidá, y nun mundu nel que la trata de mano d'obra yera una cruel normalidá más, en Ragusa teníen dende 1417 una llexislación antiesclavista, pionera n'Europa, según un estrictu derechu d'asilu que siempres defendieron con fuercia. Tamién s'atopen non pocos paralelismos ente la sociedá clásica ragusina y la sociedá burguesa de la [[dómina victoriana]].

== Relixón ==

La República yera descomanadamente devota, faía en tou rumbu de [[cristianismu]], y nel so Llibru d'Oru hai una oración pa los maxistraos que diz asina: «*Oh, Señor, Padre Toupoderosu, qu'escoyisti a esta República como la to servidora, escueye, te clamiamos, a los nuesos gobernantes según la to voluntá y les nueses necesidaes; que, medrosos de ti y cumpliendo los Santos Mandamientos, puedan dirixinos y curianos con verdadera caridá. Amén*»

Nunca hubo una ciudá tan enllena d'[[ilesia (edificiu)|ilesies]] y capiyes, nunca hubo un pueblu que se sometiera con mayor llealtá a la disciplina de la Ilesia. Pero eso topetaba un pocu cola política esterior de la República. Ragusa derechu a pasar por una arguyosa y estricta potencia católica considerando les sos rellaciones col [[Imperiu otomanu]], enemigu de la cristiandá. Les otres ciudaes [[Dalmacia|dálmates]] yeren menos complacientes que [[Venecia]] na so postura escontra Turquía, la República ser muncho más.

== Idioma ==




La llingua oficial de la República yera'l [[llatín]]. La orixinaria llingua vulgar de los raguséos na edá media yera l'[[Idioma dalmáticu|dalmáticu meridional]], una [[lengua romances orientales|llingua romance oriental]] ensin rellación direuta col [[idioma vénetu|vénetu]] o'l [[idioma toscanu|toscanu]], anque históricamene influyida por ellos. 

Amás a partir del sieglu XIII falaba'l [[Idioma serbocroata|ilirio]] o serbocroata, en concretu'l dialeutu croata [[Štokavo|estócavo]] con matices del faláu na mariña dálmata [[Čakavo|chácavo]]. 

La creciente influencia de les variantes [[llingües italianes centromeridionales|italianes centroorientales]] y [[llingües galorrománicas|galorrománicas]] movió l'usu de la llingua romance autóctona, dende entamos de la [[Edá Moderna]] diose un procesu de [[sustitución llingüística]] pol cual les variedaes italorromances acabaríen predominando. Yera avezáu que se falara l'italianu hasta la entrada de Dalmacia al [[Reinu de Yugoslavia]] en 1918, yá que estos yeren billingües; depués empezó la eslavización de les escueles (*mientres les guerres d'independencia italianes mientres el sieglu XIX, la política austriaca tuvo dirixida a esaniciar y compensar el componente italianu, sofitando a los croates históricos dende Zagreb, fieles a la corona, apurriendo'l soporte a la so pretensión eslava de la mariña dálmata, la cuál históricamente nunca tuvo amestada a aquella. 

La política austriaca Estrema et impera creo la visión rupturista nacionalista d'estremar a croates cola relixón católica y a serbios cola ortodoxa, distinción nunca antes vista na rexón, asina siguió depués de la entrada d'esta al Reinu de los Serbios Croates y Eslovenos*). La cultura de la ciudá na dómina yugoslava foi camudada cola prohibición de la enseñanza del italianu nes escueles; más tarde con [[Josip Broz Tito]] producióse l'éxodu masivu de la población llatina pola denomada [[Masacre de les foibe]]. Anguaño esisten en Dalmacia munchos descendientes llatinos eslavizados, pero con alcordanza patente de los sos raigaños. 

Entiéndese que mientres lo que duró, l'éxodu llatín de la mariña de la Dalmacia foi la primera gran [[llimpieza étnica]] históricamente arrexuntada n'occidente. Anguaño, hai una iniciativa en cursu que tira camudar los nomes neollatinos, y propón sustituyilos polos derivaos nel [[Idioma croata|llinguaxe eslavu]] de la zona, y que según dalgunos, yeren los realmente usaos polos personaxes históricos de Dalmacia.

Esta ye una tabla de comparanza de pallabres que s'utilicen nel dialeutu de l'antigua Ragusa. Delles tienen un orixe llatín en cuenta de eslavu:



* Serbios ó Eslavos del Danubiu*

* Llingua serbia (serbska)

* a. **Dialeutu serbiu** puramente dichu (llingua escrita y cultivada).
' Antiguu eslavu, llingua de la Ilesia rusa, casi idéntica al serbiu.
* b. Dialeutu bosniaco.
* c. **raguseo o dálmata (italianizado)**.
* d. montenegrín.
* y. uscoco, mistu de turcu.
* f. eslavu, purísimo.
* g. búlgaru-eslavu, etc

* *Croates o girábalas/eslavos niñeas*

* Llingua croata

* a. **Dialeutu croata o chrobata, ye dicir de los montes.**
* b. eslovenu, que se fala nel Occidente de la Baxa Hungría (dialeutu escritu).
* c. —••— tullíu, que se fala polos Windoi meridionales, pueblu mistu, a) Windo de Carniola, colos idiomes de los Karstes, Tziiskes Poykes, etc. f) Windoúc Estiria y de Carintia.
* d. Dialeutos de los Podlusakos en Moravia, y seique de los Carviatas.
* B. flama central y occidental. (Dombrowski).

Quíxose amosar esta tabla llingüística, de los variaos dialeutos eslavos, falaos dende dómines posteriores a Atila, pa determinar la diferencia de filiación llingüística no que güei denominaos Croacia cola zona dalmatina de Ragusa y la mariña adriática, los croates montañeses podíen n'antaño, antes de la estandarización del idioma, entendese con relativa facilidá con un morlaco o un bohemiu de la órbita húngara que con un dalmatino raguseo, sicasí los dalmatinos podíen entendese con facilidá inclusive colos moscovistas de Rusia, ende tenemos la hestoria del Mariscal de Campu **Francesco Gondola** (1633-1700) (Gundulic), que nel so viaxe a Moscú y el so alcuentru col zar Alejo I de Rusia en 1655, siendo capitán de dragones del Emperador Leopoldu I (del Sacru Imperiu Romanu), según cunten les sos memories, entendióse direutamente nel so dialeutu eslavu, lo que traxo al zar una gran allegría por dichu intercambio diplomáticu, ensin necesidá d'utilizar traductores, llamándolo "*od slovinskoga iesika*", descendiente eslavu.

## Pertenencia étnica y cultural de la República

Aldericóse dende'l sieglu XIX hasta los nuesos díes la pertenencia étnica de los habitantes de l'antigua República, pero dende la perspeutiva moderna de lo que s'entiende por esti conceutu. Italianos, serbios y croates acotaron nesti sentíu.
Manifestóse en forma clara que mientres la vixencia de Ragusa como estáu, estos parámetros son improcedentes, los resurdimientos nacionalistes de la segunda metá del sieglu XIX nun tienen asidero históricu en pos de determinar la pertenencia étnico y cultural. Ragusa foi siempres un estáu neollatín, pero multicultural, con amplios raigaños itálicos; la so cultura basábase y provenía en gran midida de les rellaciones que caltenía colos estaos italianos.-
Puede manifestase nesti sentíu qu'a les traces los fundamentos de toes eses partes pa basar la reivindicación cultural de Ragusa polos distintos estaos nacionales actuales, son les siguientes:

* *Reivindicación cultural italiana*
Señala en términos xenerales que Ragusa, ten de ser considerada la V República Marítima del Adriáticu, yá qu'en términos culturales, esta foi siempres una ciudá estáu llatina, dende la so fundación depués de la cayida del Imperiu romanu, pasando pola soberanía de la República de Venecia, tomando d'esta postrera'l modelu políticu emplegáu nes sos instituciones, la llingua falada na antigua República, nos sos testos oficiales, y l'orixe de les families nobles que gobernaben el pequeñu estáu, d'estracción itálica-llatina (dálmates autóctonos).
L'italianu toscanu falóse siempres na ciudá, xuníu al antiguu idioma estinguíu anguaño, el dalmáticu-raguseo.

* *Reivindicación cultural serbia*
Señala en términos xenéricos que Ragusa sería serbia-católica dende tiempos ancestrales, esto por cuenta de la situación llingüística na cual atopábase, la población ragusea falaba dempués del sieglu XIII como llingua franca, un dialeutu herzegovino, Ŝtokavo, con peculiaridaes propies, "italianizado" (tal como se señaló a cuenta de la llingua), de la mesma, na zona de la Dalmacia, como lo señaló'l filólogu y ragusoloista Milan Rešetar, la zona llingüística clara d'influencia serbia, llegaba hasta les fronteres de Ragusa, por cuenta de que, nel restu de la rexón falaba l'otru dialeutu "Ĉakavian", que designábase-y como la variante puramente croata. Otra fundamentación histórica, ye que na lliteratura ragusea, nunca se autodefinieron como croates, ye más Giunio Palmotta, nel sieglu XVII, na so obra *Bisernica*, escribe sobre los caballeros croates, como aquéllos que moren na corte del rei d'Hungría, yá que por situación xeográfica, Ragusa nunca tuvo amestada a la Croacia histórica.

* *Reivindicación cultural croata*
Señala en términos xenerales que Ragusa sería siempres un estáu croata, en términos d'atribuyir la identificación relixosa como base pa determinar la pertenencia cultural a la Croacia d'estilu occidental, esto ye'l catolicismu, a contrariu sensu de la determinación étnica serbia, encontaba na ortodoxa cristiana, derivada derechamente na tradición oriental, ensin conexón dalguna col mundu occidental que se vivió en Ragusa dende la so fundación.

## Tributos y sobornos

Ragusa nunca combatió a los turcos. Pagó-yos tributu y otra vegada tributo. Dos unviaos partíen cada añu de la ciudá camín de Constantinopla col so cargamentu de ducaos d'oru, que xubió, tres dellos aumentos, a quince mil. Llevaben un traxe especial conocíu como l'uniforme del diván (esto ye del Conseyu), y dexábense crecer enforma la barba.
Dempués de curiar que los sos asuntos quedaren bien atendíos, despidir de les sos families, asistíen a misa na catedral y finalmente'l rexidor deseyábalos bon viaxe so los arcos del so palaciu. 
Col caxeru, el barberu, numberosos secretarios ya intérpretes, una tropa de guardias armaos y un sacerdote con un altar portátil, empecipiaben el viaxe de quince díes hasta'l Bósforu. Nun yera un trayeutu bien peligrosu, pos se convirtiera col pasu del tiempu na ruta comercial de les caravana. Pero los unviaos nun podíen volver hasta doce meses dempués, cuando dos nuevos unviaos fueren ocupar el so puestu; otra manera, axustar delicaos asuntos con tiranos d'una raza estraña y indescifrable, tando físicamente a la so mercé, yera xera peligrosa que solía llevase a cabu con heroísmu y gran eficacia.

Nun yera ésta, sicasí, la única transaición efectuada polos unviaos de la República. Tamién teníen qu'emplegase numberosos sobornos, yá que había una escala móvil de mampurres que cubría a tolos funcionarios de la Puerta, al marxe de la so importancia. Esta carga diba aumentando d'añu n'añu a midida que l'Imperiu turcu espolletaba hasta'l puntu de ser malo de remanar, y los funcionarios locales adqueríen cada vez mayor categoría. Andando'l tiempu fíxose casi tan necesariu mercar al sandjakbeg de Herzegovina y al pachá de Bosnia, comparses incluyíos, como lo yera efectuar los debíos pagos a la Sublime Puerta. Esta era, espléndidamente remembrada, la peculiaridá de la Ragusa clásica, una de les claves d'esa Europa como posible "unidá d'información" como previa a la Europa de la cultura y de la ciencia. Que nun dexaba de tener les sos ventayes materiales tamién, pos con ello Ragusa ganábase tamién un importante privilexu económicu: "la República ganó'l derechu a pagar solamente'l dos o dacuando l'unu y mediu per cientu de les sos importaciones y esportaciones de y al Imperiu otomanu, ente que'l restu del mundu pagaba'l cinco per cientu". 

El cristianismu ragusino ye esencialmente católicu, y seique ende puede captase la sensibilidá británica de l'autora, un posible puntu de vista atolenáu y sutil. Ésta disposición a acompangar colos turcos ye especialmente desagradable nuna potencia que proclama ser tan fervosa y picotera nel so cristianismu que nun podía dexar que la Ilesia ortodoxa punxera'l pie nos sos dominios. En teoría, la República defendía la tolerancia relixosa. Pero na práutica tratar como una flor tantu más almirable cuanto más lloñe creciera, meyor entá n'otru país. Anque en Dubrovnik había munchos visitantes ortodoxos, ya inclusive dellos nativos yeren miembros d'esta Ilesia, nun se-yos dexaba disponer d'un llugar de cultu dientro de les fronteres. Asocedió que nel sieglu XVIII dicha situación anició graves dificultaes con Catalina la Grande, cuando la so flota llegó al Mediterraneu en visu a acabar colos restos del poderíu naval turcu.

Mandaba la flota l'almirante Orlov, amigu de Catalina, quien ufiertó a la República un pactu de neutralidá qu'incluyía la esixencia de qu'hubiera un templu ortodoxu d'usu públicu en Dubrovnik, y la creación d'un consuláu rusu na ciudá con cuenta de protexer non yá a los rusos sinón a cualquier miembru de la Ilesia ortodoxa. El segundu pidimientu foi concedida, la primera refugada. La influencia xesuita, y el mesmu Papa, ilustraben una vegada más la inesorable disposición de la Ilesia católica a combatir a la Ilesia ortodoxa con una vehemencia que nun sería devasada si l'enemigu representara'l paganismu y non la cisma, por más sufrimientos qu'esta campaña pudiera acarretar a los desdichaos pueblos de la península balcánica. Esa intolerancia relixosa rellacionar, finalmente, col fin de la independencia de Ragusa, anque fuera una parte importante de la so seguridá y capacidá de maniobra na so dómina clásica por excelencia. 

Foi esta intolerancia la que condució finalmente a la estinción de la República. El zar Alejandro pudo salvala nel Congresu de Viena, y la causa d'aquel pequeñu ya indefensu estáu bien podría seducir al so lliberalismu místicu; pero'l zar recordó que la República ultraxara repitíes vegaes a la so güela, y eso con cuenta d'escorrer a la relixón ortodoxa, lo que-y fixo retirar la so proteición. 
Pero sería un error suponer que na defensa del papáu la República actuaba por fidelidá a los sos principios relixosos y por despreciu a los sos intereses terrenales. Dubrovnik vio --y nesto llevó a cabu una xesta d'economía qu'acarretó a los sos prototipos ingleses más d'un reproche, que sirviendo a lo uno sirvía a lo otro. Cuando'l comisariu austriacu tomó posesión de Dubrovnik tres la retirada de los franceses, comentó a unu de los nobles locales que-y sorprendía'l númberu d'establecimientos relixosos qu'había na ciudá. La respuesta foi: Nun hai de qué sorprendese. Toos ellos fuéronnos tan útiles como una plataforma xiratoria pa llocomotores>. Y yera ciertu. El fervor de la Ilesia católica por un estáu asitiáu na frontera mesma del territoriu ortodoxu garantizába-y la proteición de dos grandes potencies, España y el papáu. Esto sigue oliento a tou menos a roses.

Los alderiques historiográficos más interesantes de la so dómina, el que rellacionaba'l surdimientu d'una economía capitalista cola ética protestante polo xeneral y la calvinista en particular, coles que pudieren considerase "virtúes burgueses". He equí un testu final, col que se cierra'l primer capítulu dedicáu a Dubrovnik o Ragusa (páxs.273-292), del qu'estrayximos los testos anteriores pa construyir una pequeña unidá informativa qu'anime al comenenciudu nestos asuntos al abordaxe d'esti ampliu testu maestru nel so historicidad mesma: La pretensión de que'l protestantismu sintió un ciñu especial pol capitalista reformista tien cierta escusa, una y bones les condiciones xeográfiques, más que psicolóxiques, fixeron qu'ésti sía una figura conspicua nos países del norte que s'opunxeron a la Contrarreforma. Pero equí en Dubrovnik, na República de Ragusa, tenemos tou un capítulu de la hestoria, col so principiu y la so final, onde queda claro qu'esi capitalista reformista puede surdir nun terrenal totalmente llibre de contaminación protestante, y que puede esfrutar sieglu tres sieglos de l'aprobación indondicional de Roma.

### Families nobles de Ragusa

*Families Orixinales*:
* Familia de Basilio
* Familia de Bobali
* Familia de Bona
* Familia de Bonda
* Familia de Caboga
* Familia de Cerva
* Familia de Georgi
* Familia de Ghetaldi
* Familia de Gundulić/Gondola
* Familia de Gučetić/Gozze
* Familia de Gradi
* Familia de Menze
* Familia de Lucari
* Familia de Pucić/Pozza *de Zagorie*
* Familia de Saraca
* Familia de Tudisi
* Familia de Sorgo
* Familia de Zamagna

*Families que fueron aceptaes dempués del terremotu de 1667*:
* Familia de Bosdari
* Familia de Bucchia
* Familia de Natali
* Familia de Pauli
* Familia de Ragnina
* Familia de Reesti
* Familia de Zlatarić/Slatarich

## Notables Raguseos

**Sieglu XIV** 
* Franco Sacchetti (c.1335–1400) - poeta y escritor 

**Sieglu XV** 
* Benedetto Cotrugli (Benedikt Kotruljević) (1416 - 1469) - mercader, humanista, científicu y diplomáticu
* Džore Držić (Giorgio Darsa) (1461-1501) - poeta y escritor
* Bonino De' Bonini (Dobrić Dobričević) (1454-1528) - pintor, publicista *
Mavro Vetranović (Mauro Vetrani) (1482/1483-1576) - sacerdote Benedictín y escritor
* Šiško Menčetić (Sigismondo Menze) (1457-1527) - poeta, noble *
Elio Cerva (Ilija Crijević) (c. 1460 - 1520) - orador, poeta

**Sieglu XVI** 
* Savino de Bobali (Savko Bobaljević) (1530-1585) - escritor
* Nikola Nalješković(Nicolaus de Nale) (1505-1587) - poeta, escritor y científicu
* Marin Držić (Marín Darsa) (1508-1567) - escritor, poeta *
Cvijeta Zuzorić (Fiore Zuzori) (1555-c.1600) - poeta, noble *
Marin Getaldić (Marín Ghetaldi) (1568-1626), científicu, matemáticu y físicu
* Ivan Bunić Vučić (Giovanni Serafino Bona) (1591-1658) - políticu y poeta
* Dominko (Dinko) Zlatarić (Domenico Slatarich) (1558-1613) - poeta y traductor
* Maria Gondola Gozze (Marija Gundulić Gučetić), poeta, noble *
Nicolò Vito di Gozze (Nikola Vitov Gučetić) (1549-1610) - home d'estáu, filósofu, científicu *
Ivan Gundulić (Giovanni Gondola) (1589-1638) - escritor, poeta, noble, home d'estáu *
Dinko Ranjina (Domenico Ragnina) (1536–1607) - poeta *
Trojan Gundulić - mercader, pintor
* Mavro Orbini (Mauro Orbini) (sieglu XVI -1614) - escritor, ideólogu ya historiador
* Luciano Ghetaldi - escritor
* Natale Tudisi -escritor
* Marín Costa - escritor
* Niccolò Primi - escritor
* Luca Sorgo - escritor
* Giulia Bona - poeta
* Michele Monadi - escritor

**Sieglu XVII** 
* Vladislav Mence (1600/1617- 1666) - poeta *
Giorgio Baglivi (Gjuro Baglivi) (1668-1707) - *fisiologo
* Giustino Palmotta (1607-1657) - escritor, noble y dramaturgu
* Giovanni di Sigismondo Gondola (Ivan Šiškov Gundulić) (1677-1721), noble, poeta *
Segismondo Gondola (Šišmundu [Šiško] Gundulić) (1634-1682), políticu (Rector) poeta, noble *
Bernardo Ghetaldi (Bernard Getaldic], clérigu, historiador
* Stefano Gradi ) (1613-1683) - filósofu y clérigu
* Francesco Gondola (Frano Dživo Gundulić) (1630-1700) - noble, soldáu, Mariscal de Campu Austriaco *
Benedetto Rogacci (Benedikt Rogačić) (1646-1719) - Xesuita y poeta
* Ignjat Đurđević (Ignazio Giorgi) (1675-1737) - poeta y traductor

**Sieglu XVIII** 
* Serafino Cerva (Serafin Crijević) (1696-1759) - historiador y enciclopedista
* Sebastiano Dolci (Sebastijan Slade) (1699-1777) - escritor y sacerdote franciscanu *
Giovanni Francesco Sorgo (1706-1771) - escritor, poeta *
Raimondo Cunich (1719-1794) - escritor humanista *
Mateo Vodopich (1716-1787) - inxenieru militar.
* Ruđer Bošković (Ruggero Giuseppe Boscovich; Ruđer Josip Bošković) (1711-1787) - físicu, astrónomu, matemáticu, filósofu, diplomáticu, poeta y xesuita. 
* Giorgio Ferrich (Djuro Ferić) (1739-1820) Xesuita, Vicariu Xeneral en Ragusa
* Segismondo Ghetaldi-Gondola (Šiško Getaldić-Gundulić) (1795-1860) - políticu, noble, caballeru de la Orde de Malta *
Biagio Ghetaldi (Vlaho Getaldić) (1788-1872) - noble, políticu, poeta, caballeru de la Ordén de Malta *
Luca Stulli (1772-1828) científicu y físicu
* Antun Kaznačić(Antonio Casnacich) (1784-1874)escritor ilirio
* Marc Bruère Desrivaux (Marko Bruerović) (1770-1823) - escritor, diplomáticu, dramaturgu y noble
* Hieronimus Liubibratich de Trebinia (Jeronim Bratoljubić) (1716-1779) - noble, soldáu (Mariscal de Campu Austriaco)
* Giovanni Esquite Giornovichi (Ivan Esquite Jarnović) (1740-1804) - compositor
* Bernardo Zamagna (1735-1820) - teólogu, predicador, Xesuita Dominicu (tamién conocíu como Brno Džamanjić)
* Giunio Resti(1755-1814) - políticu, escritor, noble *
Marcu Faustino Gagliuffi (1765-1834), Llatinista, patriota italianu *
Elena Pucić-Sorkočević (Elena Pozza-Sorgo, nacida Ragnina) (1786-1865) - noble, compositora *
Pietro Ignazio Sorgo (Peter Ignaz Sorgo) (1749-1826) - noble, escritor, poeta.
* Antun Sorkočević (Antonio Sorgo) (1775-1841) - diplomáticu, escritor, compositor
* Luka Sorkočević (Luca Sorgo) (1734-1789) - diplomáticu, compositor
* Benedetto Stay (1714-1801) - Teólogu Xesuita *
Joakim Stulli (Joakim Stulić) (1730-1817) - profesor y llingüista
* Bernardin Pavlović - Franciscanu, escritor
* Antonio Aglich (-1830)
* Bernhard Caboga (1785-1855) - noble y militar (mariscal de campu austriaco)

## Referencies

### Bibliografía
* Francis F. Carter, *Dubrovnik (Ragusa): A Classical City-state*, Seminar Press, Londra-New York 1972
* Robin Harris, *Storia e vita di Ragusa. Dubrovnik, la piccola Repubblica adriatica*, Santi Quaranta, Treviso 2008
* Giacomo Scotti, *Ragusa, la quinta repubblica marinara*, LINT Editoriale, Trieste 2006 ISBN 88-8190-231-1
* Luigi Tomaz, *Il confine d'Italia in Istria y Dalmazia. Duemila anni di storia*, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve 2007

## Enllaces esternos