Figueruela de Arriba

**Figueruela de Arriba** ye un conceyu y llocalidá española de la provincia de Zamora, na comunidá autónoma de Castiella y Lleón.

El conceyu destaca por salvaguardar de los sos valores históricos, naturales y paisaxísticos, en parte debíos al so allugamientu nun llugar privilexáu de la sierra de la Culiebra, próximu al parque natural de Montesinho, nel que les riberes de los ríos Manzanas y Cabrón dieron llugar a paraxes paradisiaques como'l denomináu «Xardín de Aliste». El so términu cunta cola triple proteición de ser un espaciu natural protexíu, zona LIC y reserva rexonal de caza. Toa esta tutela deber a qu'esti territoriu ye la distribución llende septentrional de delles especies mediterránees, como ye'l casu del sufrera, y amás tien una gran diversidá y riqueza faunística, ente les que destaca la importante población de llobu ibéricu, una de les especies más emblemátiques del territoriu español, cola que se regula de forma natural les poblaciones d'ungulaos esistentes, principalmente de venaos, corzos y xabalinos.

## Xeografía
El conceyu ta allugáu na contorna d'Aliste, al oeste de la provincia de Zamora y cerca de la frontera con Portugal, y coles sos 152,96&nbsp;km², ye'l conceyu con mayor superficie de tola contorna d'Aliste. Cuenta con siete nucleos de población: Figueruela de Abajo, Figueruela de Arriba (capital del conceyu), Flechas, Gallegos del Campo, Moldones, Riomanzanas y Villarino de Manzanas.

El cascu urbanu de Figueruela de Arriba, cuenta con una llarga cai d'aproximao un quilómetru llamada «La Salú» que coincide col trazáu de la carretera comarcal ZA–P–2438 qu'escurre nesti tramu paralelamente a la sierra, asitiada daqué más al norte. D'ella, apenes salen cinco calles perpendiculares, La Ilesia y de baxo (que son paraleles), Les Llapaes, y los dos Barreiros. El pueblu queda delimitado por La Era nel estremu d'entrada dende Mahíde y pola Fonte de l'Aldea nel otru, na salida escontra Riomanzanas. 
 
El so términu ta asitiáu a una cota d'en redol a 800 metros d'altitú, siendo'l so ecosistema característicu ye'l encinar, nes que les especies principales son los exemplares de encina (quercus ilex rotundifolia) o "carrascos" y otres especies acomuñaes como sufreres (quercus suber) y yérbados (arbutus unedo). Les especies arbustivas más comunes son la escoba blanca (Cytisus multiflorus), la retama negra (Cytisus scoparius), la jara grasuda (Cistus ladanifer), el cantueso o lavanda (Lavándula stoechas), la carqueixa o carqueja (Genista tridentata) y l'uz o "urz" (Erica arbórea), ente otres.

## Historia
El so territoriu foi habitáu dende la más remota antigüedá, como lo demuestren les diverses manifestaciones d'arte rupestre del «Canchal del Melendro» y de «Peña'l Cuartiyu» o'l xacimientu arqueolóxicu del castru de Riomanzanas». Amás, foi una importante zona de camín mientres la dómina romana, yá que pol so términu trescurría la Vía XVII que conectaba Astorga y Braga. 

Mientres la Edá Media apaez nomada como «Figueirolas», topónimu qu'inclúi tanto a Figueruela de Arriba como a Figueruela de Abajo, dambes separaes por escasos quinientos metro, metanes un ampliu valle, asitiáu a unos 2 km al norte d'Alcañices, la capital comarcal. Mientres esta dómina, tuvo integrada nel Reinu de Lleón, polo que se vio arreyada nel procesu repoblador entamáu pola citada monarquía, siendo del sieglu XI la primer mención escrita a esta llocalidá. 

Sicasí, tres la independencia de Portugal nel sieglu XII, diéronse una serie de conflictos ente los reinos lleonés y portugués pol control d'esta zona de la frontera. Asina, atopamos cola peculiaridá de qu'en 1131 quien donen *Figueirolas* a Rodrigo Menéndez son los condes portucaleses Enrique de Borgoña y Teresa de Lleón col so fíu Afonso Henriques. Per otru llau, identificar a Figueruela de Arriba cola *Ficarola* que, con fueru propiu, apaez nel sieglu XIII dependiendo del Monesteriu de Moreruela. Asina, l'alministración del monesteriu de Moreruela siguió en Figueruela siquier hasta'l sieglu XVI, dómina na cual el condáu de Benavente recupera la so xestión.

Yá na Edá Contemporánea, cola creación de les actuales provincies en 1833, Figueruela foi adscrita a la provincia de Zamora, dientro de la Rexón Lleonesa, que, como toles rexones españoles de la dómina, escarecía de competencies alministratives. Un añu dempués quedó integráu nel partíu xudicial d'Alcañices, dependencia que s'enllargó hasta 1983, cuando foi suprimíu'l mesmu ya integráu nel Partíu Xudicial de Zamora. Tres la constitución de 1978, Figueruela pasó a formar parte en 1983 de la comunidá autónoma de Castiella y Lleón, en tanto conceyu integráu na provincia de Zamora.

## Patrimoniu
El principal monumentu de la llocalidá ye la ilesia parroquial de Santa Irene, d'interior senciellu, nun ye un edificiu que tenga unes carauterizaciones estilístiques bien clares, anque cuasi tou paez de construcción posterior a la portada y el muriu del ábside, que dataríen del estilu románicu medieval. Sobre la ventana de la estancia adosada esiste un relieve de forma heráldica con senciellos motivos. El templu ye de tres naves, construyíu a base d'arcos tresversales y forneros (ocho en total, que presenten un desplazamientu tresversal d'emburriar). El so retablu mayor ye del sieglu XVIII, cola imaxe de Santa Irene, la patrona del pueblu, coronándolo. N'unu de los llaterales, daquién fixo unos retablos na paré onde s'asitiaron unes imáxenes, según paez ellí atopábase va dellos años un altar de madera que'l pasu del tiempu y la falta de cuidos fixeron que se deteriora. Amás destruyóse al cayese la paré d'esi llau, na que se sofitaba. Nos 90 restauróse'l suelu de la ilesia asitiando llosetes de terrazo que sustituyíen a les grandes plaques de cayuela que tuvieron de constituyir el suelu orixinal del templu. Amás, parés y arcos del interior de la ilesia atropen una gran cantidá de encalado enriba. La resultancia d'estes reformes alloña la imaxe de la ilesia de la que tuvo de ser la orixinal al utilizar materiales que poco tienen que ver cola cayuela y granitu pintáu orixinales. Nel centru del pueblu destaca la so irregular plaza afatada con un notable cruceru, dotáu d'una avolumada base de formes asemeyaes a un conu invertíu. Enriba apaez una columna estriada sobre la que se suxetar una cruz de fierro de formes calaes.

## Demografía
Cunta con una superficie de 152,96&nbsp;km² y, según datos del padrón municipal  del INE, cuenta con una población de  habitantes.

### Nucleos de población
El conceyu ta formáu poles llocalidaes de Figueruela de Abajo, Figueruela de Arriba, Flechas, Gallegos del Campo, Moldones, Riomanzanas y Villarino de Manzanas, que teníen la siguiente población en 2017 según l'INE.

## Fiestes
Cuenta con unes fiestes tradicionales que son arreglaes con un ricu patrimoniu etnográficu. Nelles destaquen actividaes como'l Carbonizu» del Día de Tolos Santos, o los personaxes qu'intervienen como'l Carocho y la Obisparra nel día de San Esteban. Estos personaxes fueron inscritos polos antropólogos nes denominaes «Mazcaraes d'Iviernu», yá que intervienen en festividaes celebraes nes proximidaes del solsticiu d'iviernu. Destaca la especial orixinalidá del paxellu del Carocho, formáu por un mazcaritu pintada de colloráu y negru, con grandes ceyes, bigote prominente, dos cuernos negros na frente, y vistiendo un atabéu que cubre llargamente'l llombu con una piel de corderu de la que cuelga'l rabu, con grandes llueques al cintu y blandiendo un palu del que cuelga una pelota de trapu p'amenaciar o tratar de zurrar al viandante desdexáu.

Siguiendo'l calendariu, les festividaes principales son:
*5 de xineru, viéspora de Reyes: los mozos del pueblu van de casa en casa cantando los reis y con lo que reciben a cambéu depués faise una comida ente ellos.
*2 de xunetu, fiesta de La Salú: onde se realiza una misa y sácase de procesión a la imaxe de la virxe de la Salú.
*16 de xunetu, fiesta del Carmen:celébrase una procesión pol pueblu y, al igual qu'en San Antonio, hai una muyer encargada del cuidu de la virxe.
*20 d'agostu, fiesta de Santa Irene: esta fiesta celebrar n'ochobre pero por cuenta de la falta de xente neses feches pola emigración a les ciudaes, túvose que camudar. Ye la más importante del pueblu. Nesta fiesta hai actividaes pa los neños, sacar a la virxe y xuégase a la tajuela (un xuegu similar anque non igual a la petanca).
*21 d'agostu, fiesta de San Antonio: al igual que la fiesta de Santa Irene foi treslladada dende'l mes de xunu polos mesmos motivos. Esta ye una fiesta más pa los mozos. Pela tarde, tol pueblu axuntar na plaza de la ilesia pa esfrutar d'una merienda de mancomún. Cada añu unu de los habitantes del pueblu establezse como'l mayordomu del santu; al empiezu del so serviciu tien qu'entamar una fiesta na qu'ufierta llimonada a tol pueblu; mientres l'añu tien d'encargase de poner flores al santu y encender les veles y, a la fin del añu, fai una comida pa los más cercanos, sale na procesión y apúrre-y la vara al so socesor.
*1 de payares, fiesta del Carbonizu (el día de Tolos Santos): al escurecer, na puerta de la ilesia fai una gran foguera na que se quemar les coses vieyes (nuna especie de ritu de renovación) y de siguío, amagostar.

## Economía
La ganadería pero sobremanera l'agricultura son dos actividaes bien estendíes pol conceyu. Sicasí, la mayoría son pa consumu propiu. Dalgunos vienden los animales al mataderu cercanu o les uves a productores de vinu.

Anguaño, esti pueblu solo tien unos pocos negocios del sector servicios anque representen más del 60% de l'actividá total del conceyu.

## Referencies

## Enllaces esternos