Betacismu

El **betacismo** ye un fenómenu llingüísticu bien característicu, sobremanera, de delles Llingües romániques (español, gallegu, dacuando catalán, según occitanu, sardu, dialeutos nortizos del portugués y dellos dialeutos sureños d'Italia, anque tamién se da esporádicamente en rumanu y otres llingües y dialeutos romances) que consiste en xunir la pronunciación de los soníos [b] y [β] o [v]. Coles mesmes esiste n'otres llingües (por casu, el griegu), yá que se trata d'unu de los fenómenos de la evolución fonética más comunes, independientemente de la xenealoxía llingüística. Les esplicaciones daes de siguío refiérense n'especial al betacismo de les llingües romániques.

## Descripción y razones fonétiques
En realidá tratar de dos fenómenos llingüísticos distintos, probablemente rellacionaos ente sigo. Nel llatín les lletres *B* y *V* (esta postrera realmente nun yera una lletra separada, sinón una grafía alternativa pa la *O*) teníen soníos distintos: la *B* representaba'l fonema llabial oclusivu [b] en toles posiciones, ente que la *V* yera una semiconsonante asemeyada a la *w* inglesa [w].

Nel llatín faláu, sicasí, y depués tamién nes llingües romances al nacer, la pronunciación de la [b] intervocálica primero convirtióse nuna *fricativa billabial* [β], depués na mayoría de los dialeutos llatinos quedó reforzada nun soníu *fricativu labiodental sonoru* [v], como lo atopamos en francés ya italianu.

Magar ello, n'otros dialeutos llatinos, sobremanera nel norte de la Península Ibérica, nel sur de Francia de fala occitana, según na islla de Cerdeña, el soníu [β] nun se tresformó en [v], probablemente provocando l'otru fenómenu que consistía en confundir el soníu, en concencia bien cercanu, [w] llatín (representáu pola lletra *V*) col [b], inclusive en posición inicial absoluta.

Los dos fenómenos llingüísticos antes mentaos fixeron nes llingües betacistas que sumiera totalmente la distinción fonolóxica de les lletres *b* y *v*, yá que, acordies cola so posición fonolóxica, dambos llegaron a pronunciase siempres [β] o [v] ente vocales, y [b] en posición inicial absoluta y dempués de nasales *(m* y *n)*.

Exemplos pal betacismo tópense igualmente n'otres llingües y dialeutos romances fuera de los antes mentaos (como, por casu, en rumanu), pero solu en delles pallabres, y el fenómenu nun se xeneralizó nellos, a pesar de que, como describe J. Herman, el tracamundiu de *v* y *b* en llatín vulgar podía ser más xeneral nes provincies d'Italia, los Balcanes y África del Imperiu romanu.

## Orixe del fenómenu
La causa verdadera de dichos cambeos fonéticos alderícase. El tresformamientu de [b] intervocálica en [β/v] puede atribuyise a la evolución fonética natural ya interna, yá que asocedió en toles llingües romániques ensin esceición dalguna, siendo asina, podemos dicir, un cambéu fonéticu *panromance*. Sicasí, nes árees xeográfiques enantes daes, los motivos de la conversión del soníu [w] del llatín en [b], cuando ésti atopábase n'entamu de pallabres, yá ye más peculiar.

Según unos llingüistes, esti fenómenu foi ayudáu, quiciabes, por dalguna de les llingües prerromanes, seique rellacionaes col vascu – ello ye que na llingua vasca nun esisten y tampoco esistíen nel ibéricu los soníos [v] y [w] ante vocal, namái'l fonema /b/ –, ente qu'otros estudiosos consideren que se trata namás d'una evolución fonética estructural interna, mesma de diches llingües. Sofita coles mesmes a esta última teoría'l fechu de que n'otres llingües romances fuera de la Península Ibérica tamién atopamos col fenómenu: por casu, en sardu (LINGUA > *limba*, VITA > *bida)*, en rumanu (VETERANUS > *bătrân)*, etc.

Tamién hai quien consideren, sicasí, que l'ausencia de /v/ labiodental en gran parte de la Península Ibérica aniciar en Galicia en dómina medieval por cuenta de un sustratu más antiguu (anque cabo recordar que nin en llatín y en nenguna llingua paleohispánica esistía orixinalmente, según les nueses conocencies de güei, un soníu correspondiente a /v/ labiodental).

## El fonema /v/ na península ibérica

Magar lo espuesto enantes, non tou apunta escontra un betacismo primitivu nel llatín peninsular. Dellos autores aseguren que la inesistencia de /v/ como reflexu de la B llatina pudo ser un procesu fonéticu que ganó una gran estensión en perxuiciu d'una distinción previa de /b/ y /v/ asemeyada a la del italianu estándar. Ello ye que cabo nun escaecer que'l portugués faláu al sur de Coímbra tien /v/ n'oposición a /b/, lo mesmo asocede nel catalán faláu nes Baleares y en bona parte de les fales valencianes. Nel casu del catalán de Cataluña, paez ciertu que'l betacismo actual ye bien modernu y que namái aportó a mayoritariu mientres el sieglu XIX, yá que entá anguaño hai falantes vieyos en diversos llugares aisllaos (especialmente na zona rural de Tarragona) que caltienen la labiodental. Coles mesmes, cabo tener en cuenta que la distinción gráfica de "v" y "b" de portugués y catalán (llingües que tienen /v/ en bona parte de los sos dialeutos) coincide práuticamente cola del castellán medieval; sirvan como exemplu'l portugués "cantava", "cavalo", "haver", el catalán "cantava", "cavall", "haver" y el castellán medieval "cantava", "cavallo", "(h)aver". Esta coincidencia na tradición gráfica de los trés grandes llingües peninsulares apunta a la posibilidá d'un betacismo non primitivu, sinón desenvueltu en dalgún momentu de la baxa Edá Media, posiblemente conectáu con un sustratu o adstratu de tipu vascoide en zones de Cantabria, Burgos, la Rioja y Aragón. Cabo dicir que'l procesu betacista, que lleva a la perda de /v/, sigue vivu y activu en partes del catalán (na zona norte del valencianu) y pela contra, el betacismo del norte portugués retirar en favor de la distinción /b/-/v/ que practica la capital.

## Exemplos del betacismo n'inscripciones de l'Antigüedá
Topamos ante un tresformamientu llingüísticu bastante antigua que, según testimonios escritos, pudo llevase a cabu nel primer sieglu de la nuesa era. Esto atestigüen les inscripciones llatines que fueron atopaes nes distintes rexones, nes cualos pueden reparase una tremera de pallabres escrites con *B* inicial que de normal llevaben *V* na llingua llatina clásica. Veamos, pos, dellos exemplos tomaos de los volúmenes del Corpus d'Inscripciones Llatines (CIL), xunto coles formes correutes y les traducciones (tentatives) al español:

*CRESCENTINA BIRGINIO por ***V'''irginio'' ("Crescentina a Virginius")
*QUI BIXIT por ***v**ixit'' ("quien vivió")
*GRAVITATIS BENI BOLENTIAE por ''bene**v**olentiae'' ("col prestíu de la benevolencia")
*ROMULO BETERANO por ***V*'eterano* ("a Romulo, el Veteranu")
*SINE BILE por ***v**ile* ("ensin falta")
*SECUNDUM BOCIS por ***v**ocis*, "voces" ("según les sos pallabres")
*SEPULCHRUM BENDERE por ***v**endere* ("vender sepulcru")
*SUPRA DICTUM DIEM BEL por ***v**el*, "o" ("el día antes dichu, o...")
*PRO SALUT EORU BOTU POSUIT por ***v**otu*, "votu" ("votó pola so salú")
*DISCESIT BICTORIA por ***v**ictoria* ("foise la victoria")
*ET BOLUNTATEM por ***v**oluntatem* ("y la voluntá")
*PLUS MINUS BIGINTI por ***v**iginti* ("más o menos venti")
*MAXIMIANUS BOTUM SOLBIT por ***v**otum sol**v**it* ("Maximiano cumplió'l so votu")
*DOMINOS BEL SCINDERE por ***v**el scindere* ("señores... o compartir...") etc.

== Notes y referencies ==


== Bibliografía ==
*José Enrique Gargallo Gil, Maria Reina Bastardes, *Manual de llingüística románica*, Ariel Llingüística, Barcelona, 2007.
*Rafael Cano (coord.), *Historia de la llingua española*, Ariel Llingüística, Barcelona, 2005.

== Enllaces esternos ==
*[http://www.raco.cat/index.php/Faventia/article/viewFile/50150/55554 Razones fonétiques del llamáu betacismo] – estudiu llingüísticu de *Concepción Fernández Martínez''.
*Traces innovadores del valencianu  – sobre'l betacismo y otros fenómenos del catalán valencianu en rellación col castellán.