open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xuiciu d'Osiris

**El xuiciu d'Osiris** yera l'acontecimientu más importante y trascendental pal difuntu, dientro del conxuntu de creencies de la mitoloxía exipcia.

Na *[[Duat]]*, l'espíritu del fináu yera empuestu pol dios Anubis ante'l tribunal d'Osiris. Anubis estrayía máxicamente el *[[Ib (mitoloxía)|Ib]]* (el corazón, que representa la conciencia y moralidá) y depositar sobre unu de los dos platillos d'una balanza. El *Ib* yera apiláu cola *pluma de [[Maat]]* (símbolu de la Verdá y la Xusticia Universal), asitiada nel otru platillo. 

Mientres, un xuráu compuestu por 42 dioses formulába-y entrugues alrodiu de la so conducta pasada, y dependiendo de les sos respuestes el corazón menguaba o aumentaba de pesu. Tot , actuando como escriba, anotaba los resultaos y apurrir a Osiris.

## Sentencia

A la fin del xuiciu, Osiris dictaba sentencia:

Si esta era positiva la so *[[Ka (mitoloxía)|Ka]]* (la fuercia vital) y la so *[[Ba (mitoloxía)|Ba]]* (la fuercia anímico) podíen dir atopase cola momia, conformar el *[[Aj (mitoloxía)|Aj]]* (el "ser benéficu") y vivir eternamente en los campos de Aaru (El Paraísu na mitoloxía exipcia). 

Pero si'l veredictu yera negativu, el so *Ib* yera refundiáu a Ammyt, *la devoradora de los muertos* (un ser con cabeza de cocodrilu, pates traseres d'hipopótamu y melena, torso y pates delantreres de lleón), qu'acababa con él. Esto denominábase la *segunda muerte* y suponía pal difuntu'l final de la so condición d'inmortal; aquella persona dexaba d'esistir pa la historia d'Exiptu.

## La Xustificación

El términu "xustificáu" o "con xusta voz" designa la condición del difuntu que pasa con ésitu la prueba del xuiciu ante'l tribunal d'Osiris. Esta escena llamada polos traductores griegos "psicostasis" o "pesadura de l'alma" constitúi'l capítulu 125 del Llibru de los Muertos, más esautamente llamáu "llibru derere aquel que podía presentar una conducta intachable. Les oraciones del Llibru de los Muertos, amás de sirvir p'amosar a los dioses un rellatu de vida ensin faltes, yeren una propuesta de comportamientu moral:

## Na Edá Media
Na Edá Media, la psicostasis va ser conocida como **Posu de les Almes**, como forma de representación del Xuiciu final, onde l'Arcánxel San Miguel pesa na balanza de la xusticia les distintes almes. Nun platillo apaecen les virtúes y n'otru los vicios, carauterizáu como un neñu. El diañu suel apaecer cerca na escena, procurando que la balanza inclinar escontra'l so favor.

## Referencies

## Enllaces esternos
Ka

La pallabra **ka** puede designar:

;Lletres
* el nome de la lletra llatina **[[K]]**.
* el nome de la lletra cirílica **[[К (cirílicu)|К]]**.
* **[[か]]** o **[[か|カ]]** (*ka*), calter silábicu de la escritura xaponesa.

;Otros
* **[[Ka (mitoloxía)|Ka]]**, la "fuercia vital" na mitoloxía exipcia.
* **[[Ka (faraón)|Ka]]**, un faraón tamién llamáu Horus Ka, del periodu protodinástico d'Exiptu, que reinó h. 3100&nbsp;e.&nbsp;C. 
* ***[[KÀ]]***, espectáculu del Cirque du Soleil.
* **[[Ka_(Torre_Escura)|Ka]]**, la "fuercia que rixe a tolos seres vivos" nel universu de la *La Torre Escura *creáu pol escritor Stephen King.
* **[[Milenio|ka]]**, abreviatura de *quilu añu*, esto ye, un mileniu.
* **[[Ford Ka]]**, un modelu de coche de la empresa Ford.

## Referencies

## Enllaces esternos
KaNgwane

**KaNgwane** foi un bantustán surafricanu enllantáu pol gobiernu del apartheid. Nesti territoriu constituyóse una alministración semi-independiente pa los habitantes de la etnia swazi. 

Llamáu con anterioridá "Territoriu Swazi", foi-y dau autogobiernu nominal en 1981. El so capital yera Schoemansdal. Foi'l menos pobláu de los diez bantustanes, con unos 183.000 habitantes según estimaciones.

A diferencia d'otres patries (*homelands*) de la rexón sudafricana, KaNgwane nun adoptó una bandera distintiva.

## Referencies
Kabbabish

**Kabbabish** ("cabreros": James Bruce deriva'l nome de *Kabsh*, oveyes, árabe : كبش ), una tribu de Nómaes africanos d'orixe semita. Ye seique la mayor tribu de "árabes" nel Anglu-Exipciu Sudán, y munchos de les sos cles tán esvalixaos por tol país extiendose escontra'l suroeste de la provincia de Dongola a les llendes de Darfur. Los Kabbabish falen árabe, pero la so pronunciación difier enforma de la de los verdaderos Arabes. Los Kabbabish tienen una tradición que venía de Tunicia y son d'ascendencia Magrebín; pero mientres los xefes de ven como los árabes, los miembros de la tribu, asemeyar a la familia de los Beja. Ellos mesmos declaren qu'unu de les sos cles, Kawahla, nun son de sangre Kabbabish, pero taben afiliaos a ellos hai enforma tiempu. Kawahla ye un nome d'orixe árabe y J. L. Burckhardt faló que la cla vivía cerca d'Abu Haraz y Atbara. Los Kabbabish recibieron probablemente los gobernantes árabes, al igual que lu fixeron los Ababda. Ocúpense principalmente na cria de ganáu, camellos y oveyes; y antes de les guerres en Sudán (1883-1899) teníen el monopoliu del tresporte del Nilu, al norte d'Abu Gussi a Kordofán. Tamién cultiven les tierres baxes que bordien el Nilu, onde tienen aldegues permanentes. Son de constitución fina, escura col pelo arispio negru, rizos curioso dispuestos que se xunten a la cabeza, con traces regulares y más bien grueses ñarices aguileñas. Dalgunes de les tribus lleven grandes sombreros como los Cabilios d'Arxelia y Tunicia.

Ver el llibru de James Bruce, *Viaxa p'Afayar la Fonte del Nilu* (1790); A. H. Keane, *Etnoloxía Exipciu de Sudán* (1884); *Anglu-Exipciu de Sudán* (editáu pol Conde de Gleichen, 1905).  Esti artículu incorpora testu d'una publicación agora nel dominiu públicu: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "[//en.wikisource.org/wiki/1911 Encyclopædia Britannica nome del artículu necesariu]". *[[Encyclopædia Britannica (edición de 1911)|Encyclopædia Britannica]]* (11ª ed.). Cambridge University Press. 

## En contestu
"L'área multiplica l'ablayamientu. Hai vida namái pol Nilu. Si un home dexaría'l ríu escontra l'oeste, nun atoparía nengún ser humanu, nin el fumu del fueu pa cocinar, sacante la tienda solitaria d'un Kabbabish árabe o'l campamentu de la caravana d'un comerciante, hasta llograr llegar a la mariña d'América." Churchill describe'l Sudán de *La Guerra de Ríu*.
Kalabsha

**Kalabsha** foi'l nome árabe d'una población de Nubia, asitiada unos 50 km al sur de la *primer tabayón* del ríu Nilu, na marxe oriental. El pueblu sumió anubiertu peles agües embasadas de la presa d'Asuán.

Nome exipciu: **Taser**, **Taset**, o **Termis**. Nome griegu: **Talmis**. Nome árabe: **Kalabsha**.

## El templu
Kalabsha tien un importante templu, que yera'l más grande de Kush, con un perímetru de setenta per trenta metros (ye'l segundu si tener en cuenta'l templu de File, en territoriu exipciu). Foi construyíu por César Augusto n'honor de Mandulis, dios de la fertilidá y tien grabaes inscripciones del rei *Silko* de Nobatia narrando la victoria sobre los blemios.

Nos años sesenta el templu foi desmontáu del so allugamientu y reconstruyíu na marxe izquierda del llagu Nasser pa evitar la so desapaición. Foi'l primer treslláu d'un templu, realizáu por un equipu alemán, que remató'l so trabayu en 1970.

El templu forma parte del Muséu al campu de Nubia y Asuán, declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 1979 col nome de **Monumentos de Nubia de Abu Simbel a File**.

## Referencies

## Enllaces esternos
Kamerun

El **Camerún alemán** o **Protectoráu de Camerún** (n'alemán: *Kamerun*) foi una colonia del Imperiu alemán dende 1884 hasta 1916 na rexón de l'actual República de Camerún.

El primer puestu comercial alemán na rexón de Duala, nel delta del ríu Camerún, crear en 1868 pola empresa comercial de Hamburgu Woermann C. L'axente de la firma en Gabón, Johannes Thormahlen, quería ampliar les actividaes que realizaba nel delta del Camerún y en 1874, xunto col axente Woermann en Liberia, Wilhelm Jantzen, fundaron la so propia compañía, Jantzen y Thormahlen.

Nel África Occidental incorporó los sos propios barcos de vela y de vapor ya inauguró el serviciu regular de pasaxeros y mercancíes ente Hamburgu y Duala. Esta y otres compañíes empezaron a crear plantíos a partir de compres sistemátiques d'estenses superficies a los xefes llocales. En 1884 Adolfo Woermann, en representación de toles empreses del África Occidental, pidió la "proteición" del Imperiu alemán. El Canciller Otto von Bismarck trató d'utilizar a los comerciantes llocales pa gobernar la rexón al traviés de "compañíes privilexaes", y les empreses retiraron el so pidimientu, yá que taben decidíes a caltenese alloñaes de compromisos políticos.
Finalmente Bismarck aportó y encargó al Almirantazgo qu'unviara un cañonero, el *Möwe*.

El protectoráu de Camerún establecer mientres el periodu imperialista d'Europa conocíu xeneralmente como repartu d'África. L'esplorador alemán Gustav Nachtigal, doctor en medicina, cónsul imperial y comisionado pal África Occidental, foi la fuercia motriz escontra l'establecimientu de la colonia. Aquel día, más d'una docena d'empreses alemanes, con sede en Hamburgu y Bremen, llevaben a cabo actividaes comerciales y la esplotación de plantíos en Camerún.

Colos subsidios de l'ayalga imperial, la colonia construyó dos llinies de ferrocarril dende la ciudá portuaria de Duala pa tresportar los productos agrícoles al mercáu: la llinia del Norte de 160 km de los montes Manegua, y otra de 300 km dende Makak al ríu Nyong. Tamién esistió un ampliu sistema de correos y telégrafos y una rede de navegación fluvial con buques estatales qu'enllazaben la mariña col interior. El protectoráu ampliar con Neukamerun en 1911, como parte de la solución de la Crisis de Agadir resuelta pol Tratáu de Fez.

Al españar la Primer Guerra Mundial, les tropes franceses, belgues y britániques invadieron la colonia alemana (1914-1916). Tres la derrota d'Alemaña, el Tratáu de Versalles (1919) estremó'l territoriu en dos, quedando so l'alministración de Gran Bretaña y Francia. Estos territorios se reunificaron en 1961 nel actual Camerún.

## Referencies
Kanno

**Kanno** ye'l nome del Ser Supremu, ente los nativos de les mariñes Malgaxes como creador de tolo qu'esiste: creíen que tolos bienes dimanan d'él. Sicasí nun-y concedíen una duración eterna. Tendría, por socesor, otru ser que tenía de castigar el viciu y compensar la virtú.

Tolos pueblos d'esta mariña faen remontar a esti dios l'orixe de la circuncisión, a la cual suxeten fíos dende la edá de seis meses. Anque'l pueblu tengan d'él una fe bien elevada; sicasí tol so cultu dirixir a los espíritus de los muertos.

## Ver tamién
* Deidaes nes cultures africanes

## Referencies

## Enllaces esternos
Khami

El **Monumentu Nacional de les Ruines de Khami**, a 15 km al oeste de Bulawayo, capital de la provincia de Matabelelandia Septentrional, nel sur de Zimbabue, correspuende a les ruines d'una ciudá real que se desenvolvió dempués del Gran Zimbabue y foi abandonada a mediaos del sieglu XVI. El descubrimientu d'oxetos d'Europa y de China revelen que Khami foi un importante centru comercial mientres un llargu periodu. Pol so gran significáu pa la historia del home, esti llugar foi inscritu pola Unesco nel añu 1986 na llista de los sitios que son Patrimoniu de la Humanidá. 

Khami yera la capital del estáu de los torwa, el Reinu de Butua, ente los sieglos XV y XVII, formáu por *abellugaos* tres la cayida del Primer Estáu de Zimbabue. El *mambo* (rei) ocupaba la parte más alta de la ciudá, una ciudadela bien protexida y arrodiada poles residencies de los aristócrates, ente que les clases trabayadores vivíen fora de la zona cercada. Les cases de los ricos taben construyíes sobre plataformes formaes por parés macices de piedra, rellenes de tierra y afataes con hematita y grafitu. 

La parte norte del complexu, sobre una llomba, contién la ciudadela real, onde s'atopó una pequeña ayalga, nuna plataforma semicircular nel visu de tres terraces. El principal accesu a esta plataforma taba cubiertu por un teyáu d'adobe, que los sos soporte atopar inda de pies.

Les ruines del sur de Khami contienen delles estructures interesantes: terraces de tierra que se piensa que sirviríen como corrolades; mui cerca, el *mujejeje*, una piedra resonante que toca como una campana; y la formosamente decorada muralla con seis metros d'altor y 60 de llargor de la Plataforma del Derribadoriu, con un diseñu axedrezáu a lo llargo de tola so estensión.

La comunidá de Khami florió hasta la so invasión polos pueblos Ndebele de Mzilikazi mientres la década de 1830. A partir d'esti momentu, la ciudadela foi caltenida como *reserva real* – un llugar sagráu y secretu, escondíu de los güeyos de los Europeos - hasta 1893, cuando Lobengula tuvo que fuxir de les hordas de colonos y el complexu pasó a les manes de los *lladrones llegales* de la **Compañía de les Antigües Ruines de [[Rodesia (rexón)|Rodesia]]** (*Rhodesia Ancient Ruins Company*).

## Referencies

## Enllaces esternos

* Ficha del llugar pola UNESCO, (en francés) y (n'inglés).
Khonvoum

**Khonvoum** ye un dios de la mitoloxía pigmea, del pueblu Bambuti n'Árica central.

## Lleenda
Khonvoum ye'l creador del pueblu pigméu Bambuti. Él gobierna los cielos y cuando'l sol pon, él recueye cachos de les estrelles y les tira al sol por que pueda xubir el próximu día na so máxima rellumanza. Él ye tamién descritu como'l 'el gran cazador', dios de la caza, y lleva un arcu fechu de dos serpiente qu'apaez a los mortales como un arcu iris. 

Dizse que Khonvoum contauta a les persones per mediu del elefante míticu llamáu Gor (el thunderer) o al traviés d'un camaleón. 

Khonvoum crearía a les persones blanques y negres a partir de les magres blanca y negra respeutivamente, y a los Pigmeos del magre coloráu. Pa ellos él creó tamién la selva cola so vexetación y vida animal.

## Referencies

## Enllaces esternos
Kileken

**Kileken** (o Kileghen) ye'l nome d'un personaxe na mitoloxía masai, rellacionada al planeta Venus. 

Nel mitu masái, el planeta Venus llámase Kileken, y visita la tierra so la forma de rapazu pequeñu. Dizse que'l rapazu favorecería a les persones y curiaría-y el so ganaos, si l'home al qu'ayuda guardar la única cosa qu'él tien: el secretu del so orixe. Cuando l'home traiciona al so enfotu y espía a Kileken, el rapazu sumiría nuna lluz brilloso y volvería a los cielos. 

## Referencies

* Harold Courlander, 1996, *"A Treasury of African Folclor"*, ISBN 1-56924-816-8
Kavangoland

**Kavangoland** foi un bantustán asitiáu en África del Suroeste (actual Namibia), destináu pol gobiernu surafricanu del apartheid pa constituyir una patria (*homeland*) qu'allugaría a los miembros de la etnia kavango.

## Orixe

La so creación en 1970 foi productu de la política de desenvolvimientu separáu que'l gobiernu de Sudáfrica implementó como parte del so sistema d'apartheid mientres la ocupación y alministración de l'antigua colonia alemana d'África del Suroeste. 

La premisa principal detrás de la so creación foi la de dedicar un área de territoriu acutada puramente pa los kavango, onde éstos pudieren desenvolvese en forma aisllada de les zones reservaes a los blancos. En 1973, dióse-y la independencia nominal.

## Conformanza

La estensión de la rexón yera de 41.701 km ² y, según el *Reporte Odendaal* publicáu en 1964, cuntaba con una población de 28.000 habitantes. Nesti bantustán l'idioma más faláu yera'l RuKwangali.

La so capital yera'l pueblu de Rundu, que ser tamién na actualidá de Kavango, nome de la xurisdicción que ye agora una de les 13 rexones alministratives de Namibia. Ocupa prácticamente'l mesmu territoriu salvu la Franxa de Caprivi, qu'antes yera na so totalidá parte d'esti territoriu, agora ye compartida con Caprivi. La población d'esta rexón nel añu 2001 aumentara a 201.000 habitantes.

## Disolución

Dende 1980 hasta la disolución d'esti territoriu en 1989, el gobiernu llocal de la rexón sustituyir por unu coordináu so un nuevu sistema d'alministraciones étniques pa tolos bantustanes. 

Kavangoland, como les restantes nueve patries n'África del Suroeste, foi abolíu en mayu de 1989, al empecipiase la transición escontra la independencia de Namibia.

## Ver tamién
* Apartheid
* Bantustán
* Kavango (rexón de Namibia)
* Historia de Sudáfrica
* Namibia

## Referencies

## Enllaces esternos
Kasai del Sur

**Kasai del Sur** (en francés *Sud-Kasaï*) foi un territoriu secesionista de la zona centro-sur de la República Democrática d'El Congu a principios de los años sesenta.

La rexón algamó la independencia de manera asemeyada a la del vecín Estáu de Katanga mientres el solmenáu procesu de descolonización del Congo Belga. La rexón foi afarada por conflictos étnicos y tensiones polítiques ente los líderes del gobiernu central y del gobiernu llocal, tizaes polos esplotadores de diamantes.

El 14 de xunu de 1960, unos díes primero que la colonia declarárase independiente, dellos militares declararon la independencia de Kasai (non del Congo) y proclamaron l'Estáu Federal de Kasai del Sur. El 8 d'agostu de 1960, proclamóse l'autónomu Estáu Mineru de Kasai del Sur con capital en Bakwanga (güei Mbuji-Mayi). Albert Kalonji foi nomáu presidente de Kasai del Sur y Joseph Ngalula xefe de gobiernu.

Una Asamblea de Notables invistió al padre de Kalonji col títulu imperial de *Mulopwe* el 12 d'abril de 1961. El nuevu emperador abdicó darréu en favor del so fíu, quien entós gobernó Kasai del Sur como *Mulopwe* (Emperador/rei), Albert I Kalonji.

Dempués d'una sangrienta campaña militar de cuatro meses mientres la cual miles de civiles fueron masacrados, les tropes del gobiernu central del Congo reconquistaron la rexón y arrestaron a Kalonji el 30 d'avientu de 1961, poniendo fin a la secesión de Kasai del Sur.

Kalonji intentó formar un nuevu gobiernu dempués d'escapar de prisión el 7 de setiembre de 1962, pero foi disueltu menos d'un mes dempués.

Sol subsecuente réxime de Joseph Mobutu (Mobutu Sese Seko), l'antiguu Kasai del Sur foi estremáu col fin d'amurniar cualquier actividá separatista.

## Referencies

## Enllaces esternos
Kongamato

**Kongamato** ("ruempe botes"), na mitoloxía d'África y en criptozooloxía, ye'l nome col que se conoz a una supuesta bisarma voladora.

## Historia
Yá nun llibru de viaxes publicáu en 1923, Frank H. Melland narra los testimonios de dellos indíxenes de la rexón pantanosa de Jiundú, pequeñu afluente del Zambeze (nel noroeste de l'actual Zambia), que describieron el kongamato, una especie de reptil con ales d'esperteyu y un llargu picu armáu de feroces dientes. Cuando Melland diz amosar a los nativos delles llámines qu'ilustraben llibros de bioloxía con animales prehístóricos, éstos rellacionar darréu col pterodáctilu, al empar marmullando: "*kongamato*, *kongamato*".

Asina, esta criatura rellacionar con otros mitos tales como'l sasabonsam, tradicionalmente vampiru-ogru, como bisarma de la mitoloxía Ashanti; y el Olitu, mitu del oeste en Camerún, que los naturales describen como una criatura-esperteyu nocherniega.

Igualmente, en Zambia y Zimbabue los nativos de la zona tamién informaríen a reporteros de la BBC de Londres, sobre un "llagartu volador" con ales de 2 metros de valumbu y asemeyaos a los esperteyos. El so picu yera llargu y llenu de dientes. Llamar kongamato y tarrecer y respeten, yá que según les sos tradiciones ataca a seres humanos, especialmente a ñácaros, a quien llevaría volando, atrapaos ente les sos enormes garres.

## Semeyances con animales prehistóricos
La descripción d'esti animal, según dellos grupos de criptozoólogos, encaxaría perfectamente con dalgún tipu de pterodáctilu, reptil volador que florió na era xurásica y que voló sobre la tierra hai 65 millones d'años. Sicasí, esta postura ye refugada de planu pola mayoría de los zoólogos y la mayoría d'actuales criptozoólogos namái postulen especies desconocíes d'esperteyu o inclusive aves. 

Tocantes a los fundamentos críticos en contra de la so esistencia, postúlase que namái sería un tracamundiu con otros animales conocíes: grullas, esperteyos o delles especies de cigüeña, que quiciabes pudieren ser confundíos mientres volaren nel cielu mientres una tarde; y el restu de les carauterístiques reptilianas seríen namái mitos. Igualmente indícase qu'inclusive tou ye namái un mitu d'esta rexón d'África.

## N'otros llugares Varios avistamientos de criatures similares fueron reportaes en delles partes del mundu.

## Ver tamién
* Bisarma del llagu Ness
* Emela-ntouka 
* Kasai rex 
* Mbielu-Mbielu-Mbielu 
* Mokèlé-mbèmbé
* Nahuelito
*Ngoubou

## Referencies

## Enllaces esternos
* N'inglés
* http://www.mundoparanormal.com/docs/criptozoologia/pterodactilos.html
Koyra chiini

El **koyra chiini** (, literamente 'llingua de la ciudá', o **songhay occidental**) ye una variedá de songhai falada en Mali por unes 200 mil persones (1999) a lo llargo del ríu Níxer en Tombuctú y ríu arriba dende les llocalidaes de Voi Dicir, Tonka, Goundam y Niafunké, según na llocalidá saḥariana d'Araouane al norte. Nesta rexón, el koyra chiini ye la llingua demográficamente más importante y tamién *[[llingua franca]]* de la rexón, usada tamién poles minoríes que intragrupalmente usen l'árabe hasaniyya, llingües tuareg o'l fulani.

El **Djenné chiini** , ye una variante dialeutal del koyra chiini falada en Djenné, que ye mutuamente comprensible con él, anque tien diferencies sistemátiques col koyra chiini puramente dichu (en particular, tien dos vocales adicionales  y ) según delles diferencies sintáticas rellacionaes cola focalización. Al este de Tombuctú, el koyra chiini da pasu abruptamente a otra llingua songhay distinta, el koyraboro senni.

A diferencia de la mayoría de llingües songhay, en koyra chiini el tonu nun ye fonémicamente distintivu, y tien un orde sintácticu básicu Suxetu Verbu Oxetu más que SOV como asocede n'otres llingües songhay. Amás presenta'l cambéu de la *z* orixinal a *j*.

## Referencies

### Bibliografía
*Jeffrey Heath, 1998. *A Grammar of Koyra Chiini, the Songhay of Timbuktu*. Mouton de Gruyter: Mouton Grammar Series. ISBN 3-11-016285-7.
* ed. Jeffrey Heath, Wilhelm J. Möhlig, 1998. *Texts in Koyra Chiini Songhay of Timbuktu, Mali*. Ruediger Koeppe. ISBN 3-89645-260-6.
* Jeffrey Heath, *Dictionnaire Songhay-Anglais-Français: Tome 1 - Koyra Chiini, ou "songhay de Tombouctou", Tome 2 - Djenné Chiini, ou "songhay de Djenné"*. L'Harmattan:Paris 1998. ISBN 2-7384-6726-1.

### Enllaces esternos
* Ethnologue
Koyraboro senni

El **koyraboro senni** (o **songhai oriental** o **koroboro senni**) ye una variedá songhai de Mali, falada por unes 430 mil persones a lo llargo del ríu Níxer dende Gourma-Rharous, al este de Tombuctú, a lo llargo de Bourem, Gao, y Ansongo hasta la frontera ente Mali y Níxer.

El autónimo usáu polos sos falantes *koyra-boro senn-i* significa lliteralmente "la llingua de los residentes de la ciudá" pa estremala de la llingua de los nómades (como los tuareg) y otres persones de camín.

Anque'l koyraboro senni acomuñar con asentamientos fixos, ye una *[[llingua franca]]* llargamente usada al este y oeste de Gao, tamién polos fulani que viven a lo llargo de la forntera ente Mali y Níxer y ente los sopapu. Al este de Tombuctú el koyraboro senni dexa pasu abruptamente a otra llingua songhay distinta'l koyra chiini.

## Referencies

### Bibiligrafía
* Jeffrey Heath: *Grammar of Koyraboro (Koroboro) Senni, the Songhay of Gao.* Rüdiger Köppe Verlag, Köln 1999. ISBN 978-3-89645-106-4
### Enllaces esternos
* Open Language Archives Community
Kromdraai

**Kromdraai** ye un área de caltenimientu protexíu na parte oeste de Gauteng, Sudáfrica cerca de Krugersdorp. El so nome provién del afrikaans que significa *"Curva Trabancosa"* dempués d'una vuelta nel serpenteo del Limpopo o *ríu del Cocodrilu*.

Llugares d'interés:
* Cueva Maravía
* Sterkfontein

## Ver tamién

* Xacimientos paleontolóxicos del mundu 
* Trubiecu de la Humanidá

## Referencies

## Enllaces esternos
KwaNdebele

**KwaNdebele** foi un bantustán surafricanu enllantáu pol gobiernu del apartheid.

L'oxetivu subxacente yera formar un territoriu semi-independiente onde allugar los habitantes de la etnia matabele. Foi-y dau autogobiernu nominal en 1981. Primeramente, la capital del territoriu establecer en Siyabuswa; en 1986, decidió treslladásela a KwaMhlanga.

KwaNdebele foi reintegrada a Sudáfrica el 26 d'abril de 1994.

## Referencies

## Enllaces esternos
KwaZulu

**KwaZulu** foi un bantustán surafricanu establecíu pol gobiernu de Sudáfrica. Esti estáu taba estazáu en dellos territorios espardíos na provincia de Natal (anguaño provincia de KwaZulu-Natal). Nesa rexón formó un gobiernu semi-independiente pa los habitantes de la etnia zulú. Primeramente, la ciudá de Nongoma foi designada capital del territoriu, pero en 1980 decidió treslladásela a Ulundi.

La so creación foi productu de la política de desenvolvimientu separáu" que'l gobiernu de Sudáfrica implementaba como parte del so sistema d'apartheid. La premisa yera dedicar un área de territoriu onde la población d'etnia zulú pudiera desenvolvese en forma aisllada de les zones reservaes a los blancos. En 1989 KwaZulu cuntaba con 4,9 millones d'habitantes.

KwaZulu foi gobernáu hasta la so integración col restu de Sudáfrica, en nome del Rei zulú, por Gatsha Mangosutu Buthelezi, miembru él tamién de la familia real zulú.

En 1994 la constitución reconoció la igualdá ente tolos habitantes de Sudáfrica cualesquier que fuera la so raza, los estaos (tamién llamaos bantustanes) sumieron ya integráronse al conxuntu del país. Superficie de 36,074 Km².

## Distritos en 1991
Los distritos y la población según el censu de 1991.

## Referencies
Konso

**Konso** (tamién conocida como **Karati**) ye una llocalidá al suroeste d'Etiopía, allugada a veres del ríu Sagan. Esta ciudá, centru alministrativu del distritu especial de Konso de les Naciones, Nacionalidaes y Pueblos del Sur, atopar a 1650 metros sobre'l nivel del mar. Dellos habitantes de los pueblos vecinos conocer col nome de **Pakawle**.

## Patrimoniu de la Humanidá
Konso, que'l so nome provién del grupu étnicu homónimu, ye conocida poles sos tradiciones relixoses, les sos escultures y los fósiles d'homínidos que s'atoparon nes cercaníes. El sitiu foi amestáu a la Llista Tentativa de la Unesco pa ser consideráu Patrimoniu de la Humanidá el 30 de xineru de 1997, por cuenta de la so importancia cultural universal, y algamó la categoría de manera oficial en 2011.

## Economía
El fotógrafu Philip Briggs suxer que la ciudá d'anguaño "puede describise de manera prosaica como un círculu de tráficu de dimensiones cómicamente vastes, arrodiáu per una estación de serviciu solitaria y unos cuantos hoteles esvalixaos". Según la Oficina de Finances y Desenvolvimientu Económicu de les Naciones, Nacionalidaes y Pueblos del Sur, a 2003 les comodidaes de Konso incluyíen accesu a telefonía dixital, serviciu postal, electricidá producida por un xenerador y una pequeña organización de microfinanzas. Les industries locales son l'apicultura, la tejeduría d'algodón y l'agricultura. El mercáu abre de llunes a xueves y atópase a dos quilómetros del pueblu, pela cai Jinka.

En 2007, instalar al norte de la ciudá una granxa de permacultura, *Strawberry Fields Ecu-Lodge*, que trabaya con voluntarios internacionales y escueles locales pa cultivar alimentos, promover l'ecoturismo y enseñar l'aplicación de sistemes de permacultura.

## Demografía
Según los datos recoyíos pola Axencia Central d'Estadística d'Etiopía en 2005, Konso tien una población llocal envalorada de 4593 habitantes, de los cualos 2258 son homes y 2335 muyeres. El censu nacional de 1994 reportara qu'había 2535 habitantes nel pueblu: 1250 homes y 1285 muyeres.

## Ver tamién
* Patrimoniu de la Humanidá n'Etiopía

## Referencies

## Enllaces esternos

* El pueblu de Konso
* Strawberry Fields Ecu-Lodge
Koutammakou

La rexón **Koutammakou** atopar na rexón de Kara, al nordeste de Togu, y estiéndese tamién al vecín Benín. Ye'l territoriu de los Batammariba (tamién llamaos Katammariba o Temberma), onde s'atopen les famoses cases de folla en forma de torre, llamaes *takienta* (o *tatas*), úniques en África y que se convirtieron nel símbolu de Togu. Nesti paisaxe cultural de 50.000 ha la naturaleza ta fuertemente xunida a los rituales y creencies de la población, qu'utiliza los sos recursos de forma harmoniosa; por estes razones foi inscrita nel Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 2004.

Les *takientas* son circulares y tienen xeneralmente dos plantes; tán xeneralmente coronaes por un tenada fechu de tierra y de forma casi esférica. Pueden tener una cubierta plana o tar recubiertes por paya, en forma cónica. El conxuntu de la vivienda entiende siempres una tenada, un establu pa les cabres y un patiu usáu pa les ceremonies rituales. L'aldega de Nadoba ye un exemplu bien conocíu y buscáu polos turistes, inclúi tamién otros espacios ceremoniales, como fontes, roques, llugares pa los ritos de iniciación y dacuando catacumbes para los sos muertos.

Los Katammariba, que'l so país ta travesáu pel ríu Keran, son conocíos pola cría de pintaes y pola comercialización de les sos güevos. Pero esta riqueza cultural nun se traduz na meyora de les condiciones de vida d'esti pueblu. A pesar de los cientos de millares de turistes qu'añalmente visiten Nadoba y que desembolsan nel país billones de francos CFA. La carretera que conduz ellí, continua en tierra y ye impracticable mientres la dómina d'agües. Los mozos tán obligaos a emigrar a les ciudaes y asina se van perdiendo munches de les sos tradiciones culturales, incluyendo'l caltenimientu y construcción de les *takientas* tradicionales. Finalmente, la cultura del algodón y el ganáu dexen a dalgunos construyir cases ameyoraes, polo que se desdexen les viviendes tradicionales, munches de les cuales atópense en ruines.

## Referencies

## Enllaces esternos

* UNESCO – Patrimonio de la Humanidá - Koutammakou
La Unión Mercantil e Industrial de Ceuta

***La Unión Mercantil e Industrial de Ceuta*** foi un periódicu español editáu na ciudá de Ceuta a principios del sieglu XX. 

Esti periódicu apaeció en 1917, de xuru sustituyendo a *«[[La Unión Mercantil (Ceuta)]]»*. Foi'l so fundador l'abogáu José Encina Candebat, que tamién yera Conceyal y Secretariu Xeneral de la Cámara de Comerciu. Imprimir nos talleres de Encina Hermanos. Salía los llunes con cuatro páxina y un gran formatu, 42 x 32 cm. La so redaición y alministración taben asitiaes na cai José Luis de Torres, númberu 39.

## Referencies
La melota de Berenice

***La melota de Berenice*** (Βερενίκης πλόκαμος, *Bereníkes plókamos*, *[[Circa|ca.]]* 244 e.C.) ye un poema de Calímaco que se conoz pola imitación de Catulo y por un fragmentu de venti versos topaos nun papiru exipciu.

Ye una elexía sobre la tema de Berenice, muyer de Ptolomeo Evergetes, faraón de la Dinastía Ptolemaica d'Exiptu, que realizara'l votu de que, si'l so home volvía vencedor d'una espedición, cortaríase la melota y ufiertar a Venus; pero, a otru día d'esti arrogante sacrificiu, los pelos sumieron del templu.

## Fragmentu de la elexía de Calímaco

## [[Catasterismo]]

L'astrónomu Conon de Samos llamó «Melota de Berenice» (en griegu, «Κόμη Βερενίκης»; en llatín, «Coma Berenices») a una constelación de siete estrelles qu'afayó, diciendo que los dioses punxeren los pelos de la reina nel cielu. Eratóstenes referir a la constelación como «Melota de Berenice» y como «Melota d'Ariadna».

## Referencies

## Enllaces esternos
* Catulo: *Poemes* (*Carmina*), 66.
** Testu español en Wikisource; traducción d'Ana Pérez Vega.
**  en *[[PDF]]*.
*** Testu llatín en Wikisource.
*** Testu inglés nel Proyeutu Perseus: edición de 1894 de Leonard C. Smithers; pueden emplegase los rótulos activos *focus* - pa camudar al testu inglés de Richard Francis Burton, al llatín de 1893 de Elmer Truesdell Merrill (1860 - 1963) o a les notes d'esti postreru - y *load* (pa testu billingüe o pa la visualización simultánea de testu y anotaciones o de los dos testos ingleses).
Lladriyu máxicu

Un **lladriyu máxicu** ye un lladriyu de magre que participaba nel ritual de proteición d'una tumba real nel Antiguu Exiptu. 

Los lladriyos máxicos, compuestos de finu magre crudu, entemecer con fibres vexetales y otres sustancies, como inciensu, qu'amontaba'l so poder apotropaico. Polo xeneral, los destinaos a particulares llevaben una inscripción en hieráticu, la mayoría de les vegaes incisa; los destinaos al rei, a la familia real o a les persones cercanes al poder inscribíense predominantemente en xeroglíficos frecuentemente trazábense a tinta. Tamién, los lladriyos de particulares xeneralmente teníen dimensiones más pequeñes que los de los reis. 

El capítulu 151 del *[[Llibru de los muertos]]* encamienta asitiar cuatro ladrillo de magre crudu asitiaos en pequeños nichos en caúna de les parés de la cámara sepulcral, con inscripciones máxiques de fórmules proteutores y decoraos con figurillas o amuletos y con una orientación escontra los cuatro puntos cardinales na siguiente forma:

* Sur, amuleto en forma d'antorcha, xiráu al norte.
* Norte, figura mumiforme, ushebti, xirada al sur.
* Oeste, pilastra dyed, xiráu al este.
* Este, amuleto d'Anubis, xiráu al oeste.

Esiste constancia d'ellos dende'l reináu de Tutmosis III] al de Nectanebo I. Na dinastía XVIII, bien habituales, atopáronse nes cámares sepulcrales dende 4 nichos de lladriyos máxicos na tumba de Tutankamón hasta los 11 na d'Amenhotep III.

## Lladriyos máxicos de partu
Como la mortalidá de los nacencies yera bien alzada nel Antiguu Exiptu, tender a pidir ayuda a los dioses al traviés d'oxetos consideraos máxicos. Como la forma más habitual de dar a lluz de les muyeres yera en cuclillas, asitiábense sobre cuatro ladrillo máxicos que taben acomuñaos a la diosa proteutora de los partos y la maternidá, Mesjenet.

Frecuentemente, estos lladriyos rectangulares teníen dibuxos con imáxenes máxiques de dioses proteutores de la nacencia, como'l de la diosa Mesjenet en forma de lladriyu con cabeza humana o escenes, como les d'una muyer suxetando al so ñácaru naciellu.

## Referencies

## Bibliografía
* J. Monnet, *Les briques magiques du musée du Louvre*, Revue d'égyptologie n° 8, 1951, pp. 151-162.
Llagu Bogoria

El **llagu Bogoria** (enantes, *llagu Hannington*) ye un pequeñu llagu salín y alcalín que s'atopa nuna rexón volcánica metanes una fuesa teutónica al sur de la cuenca del llagu Baringo, en Kenia, un pocu al norte de la llinia ecuatorial. El llagu ye poco fondu (unos 10 m de fondura), y tien unos 34 km de llongura por 3,5 km d'anchu, con una cuenca de 700 km².

El llagu atopar na so totalidá nel condáu de Baringo, na antigua provincia del Valle del Rift, a unos 285 quilómetros al norte-noroeste de la capital nacional, Nairobi. El llagu ye conocíu pol so avifauna, los sos munchos géiseres y agües termales, especialmente en Westufer. El llagu Bogoria, como'l llagu Nakuru, el llagu Elmenteita y el llagu Magadi, más al sur nel valle del Rift, y el llagu Logipi, al norte, ye'l llar, dacuando, d'una de les mayores poblaciones del mundu de flamencos menores.

El llagu ye un sitiu Ramsar y Reserva Nacional y ta protexíu dende'l 29 de payares de 1973. El llagu Bogoria, xunto col llagu Nakuru y el llagu Elmenteita conforma la denominación *Sistema de llagos de Kenia nel Gran Valle del Rift* que foi declarada Patrimoniu de la Humanidá en 2011. 

## Ver tamién
*Xeografía de Kenia
*Xeografía d'África

## Referencies

## Enllaces esternos
Llagos de Unianga

Los **Llagos de Unianga** o **Ounianga** son una serie de llagos de la Rexón de Ennedi al nordeste de Chad, en plenu Desiertu d'El Sáḥara y asitiaos nuna cuenca ente los macizos de Tibesti, al oeste, y Ennedi, al este. Los llagos fueron declaraos Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 2012.

Los Llagos de Unianga atopar nun desiertu templáu de aridez estrema y son de gran guapura gracies a la variedá de formes, tamaños y colores por cuenta de les sos composiciones químiques. Formen les muertes d'un llagu más grande qu'ocupaba la cuenca fai d'unos 5000 a 15000 años. 

L'índiz d'evaporamientu de los llagos ye unu de los más elevaos del mundu y, amás, la rexón ye una de les más grebes. Sicasí, los llagos caltener con agua fresco gracies a que son esencialmente alimentaos pol nivel freáticu fósil, creáu cuando'l clima nun yera desértico.

Son un total de 18 llagos, partíos en tres grupos:
* Grupu Unianga Kébir: Llagu Yoa, Llagu Katam, Llagu Oma (o Ouma), Llagu Béver, Llagu Midji y Llagu Forodom. Les agües d'estos llagos son desaxeradamente salobres.
* Llagu Motro, a unos 30 quilómetros al sureste de Unianga Kébir.
* Grupu Unianga Sérir, a unos 45 a 60 quilómetros al sureste de Unianga Kébir: Llagu Melekui, Llagu Dirke, Llagu Ardjou, Llagu Téli, Llagu Obrom, Llagu Élimé, Llagu Hogo, Llagu Djiara, Llagu Ahoita, Llagu Daléyala, y Llagu Boukkou. Los llagos d'esti grupu atópase separaos ente sigo por dunes y casi la metá de la so superficie ta cubierta por xuncos flotantes, lo que atenúa l'evaporamientu de l'agua. 

Tienen una superficie total de 20 km² polo que formen el conxuntu llacustre más grande del Sahara. El Llagu Yoa ye'l más grande de tol conxuntu y tien una superficie d'unes 358 hectárees con una fondura de 27 metros ente que'l Llagu Téli ye'l más estensu de Unianga Sérir con 436 hectárees pero namái 10 metros de fondura. El nivel de l'agua nos llagos ye variable ente 350 y 380 msnm.

Dellos llagos, nel Ounianga Sérir, tienen agua duce, como por casu: Obrom; Idem; Aujou; Boul; Hogo; Djiara; Aolta; Daleyda; Boulkou, y otru nes inmrdiata vecinanza de los mesmos, el llagu Eliné, tien l'agua salao.

## Galería

Ficheru:Ounianga Lakes from ISS.jpg|Vista satélite de los llagos de Unianga Sérir.
Ficheru:Ounianga Serir.jpg|Panorama de Unianga Sérir.
Ficheru:Lac_yoa1.jpg|Llagu Yoa.
Ficheru:Lac_Yoa2.jpg|Llagu Yoa.


## Ver tamién
*Patrimoniu de la Humanidá en Chad

## Referencies

## Enllaces esternos

* les Lacs D'Ounianga et les Ounia. Marie-José TUBIANA. URA 1024, CNRS-INALCO  http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_6/colloques2/010012396.pdf
Lebowa

**Lebowa** foi un bantustán establecíu en 1969 pol gobiernu de Sudáfrica. Dióse-y autonomía de gobiernu en 1972.

La so creación foi productu de la política de "desenvolvimientu separáu" que'l gobiernu de Sudáfrica implementó como parte del so sistema d'apartheid. La premisa foi dedicar un área de territoriu onde los sothos del norte (tamién llamaos pedi) pudieren desenvolvese en forma aisllada de les zones reservaes a los blancos. En 1989 Lebowa cuntaba con 2,6 millones d'habitantes.

Primeramente formáu por once territorios dixuntos, darréu consolidaos en trés, taba asitiáu nel nordeste de Sudáfrica nel centru del antiguu Transvaal. La ciudá de Seshego ofició primeramente de capital territorial mientres s'avanzaba na construcción de Lebowakgomo, destinada a tal fin. El 2 d'ochobre de 1972, el gobiernu del apartheid concedió a Lebowa autonomía alministrativa. 

En 1994 la constitución reconoció la igualdá ente tolos habitantes de Sudáfrica cualesquier fuera la so raza, y tolos estaos d'esta clase (tamién llamaos bantustanes) quedaron disueltos, polo que la rexón se reintegró al restu del país.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingua mandinga

El **mandinga**, **mandenka**, **mandinka**, **malinké** nun ye un únicu idioma, sinón un continuu dialeutal d'África occidental. 
Na actualidá les fales mandinga falar en distintos países, como Gambia, Guinea, Guinea-Bisáu, Senegal, Malí, Sierra Lleona, Liberia, Burkina Fasu y Costa de Marfil. 
El mandinga forma parte de la familia llingüística de Níxer-Congu, caña de les llingües mandé, concretamente de les llingües mandé centrales.

## Distintes fales
Ente les fales mandinga atópense les siguientes.

**Fales occidentales**
*Fales mandinka estremu occidental (Gambia, sur de Senegal y nordeste de Guinea-Bisáu)
*Fales maninga occidentales, incluyendo jasonga y yajanga (este de Senegal y oeste de Mali)
*Fales maninga de Kita, incluyendo'l kagoro y el baguenga (centro-oeste de Malí)

**Fales orientales**
*Fales maninka orientales, incluyendo la fala de Kankan y de Konya (centru-este de Guinea)
*Fales maninka de Manden y de Wasolon (este de Guinea y suroeste de Malí)
*Fales bambara centrales (centru-este de Mali)
*Fales bambara meridionales (sur de Mali)
*yulá vehicular (este de Mali, oeste de Burkina Fasu)
*yulá vehicular de Costa de Marfil (Costa de Marfil)
*yulá de Kong (nordeste de Costa de Marfil)
*Fales en Costa de Marfil, como'l maninka de Woyené, el mauka y el koyaga (noroeste de Costa de Marfil)

**Fales Maraka-Dafing**
*Fales maraka (sureste de Malí)
*Fales dafing (oeste de Burkina Fasu)
*Bolon

## Orixe y espansión de la llingua mandinga
El centru orixinal de la llingua mandenka ye la rexón de Manden, una zona de llombes a veres del ríu Níxer, que s'atopa partida ente los
actuales países de Guinea-Conakri y Malí. Esta llingua esperimentó una considerable espansión gracies al poder del Imperiu de Manden, mandenka o de Malí, dende'l S. XIII. Manden yera pronunciáu Mali polos fulbe, y mandenka, malinke.

## Variación de les fales mandingas
El mandenka ye una llingua eminentemente oral, esto ye, ensin tradición escrita. Les diferencies fundamentales ente les fales tán nos soníos consonánticos, soníos vocálicos, na sintaxis (formación de frases) y en menor midida nel léxicu (vocabulariu). Amás de les diferencies debíes a la diversidá xeográfica y a la evolución de la llingua, otres diferencies deber a la situación xeopolítica: un falante d'un país colonizáu per Francia va utilizar términos emprestaos del francés, ente qu'otru d'un país colonizáu polos británicos van faer lo mesmo coles pallabres d'orixe inglés: Ej. liburu (<fr. livre) = buku (<ing. book) = kitabu (<ár. kitab) = ciguáu, kafa (<manden)
Otres llingües, como'l grupu mokolé (mogofin, koranko, lele y kakabe), el jogo, el vai y el kono, nun son mandenkakan puramente, pero son bien próximes.

## Alfabetos
Anque nun tien una llarga tradición como llingua escrita, hai exemplos d'escritura con calteres árabes. Anguaño utilízase la escritura col alfabetu n'ko y sobremanera l'alfabetu llatín con calteres especiales.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Bambara nel *Ethnologue*.
* http://nkoinstitute.com/, dedicada al espardimientu del N'Ko, n'inglés.
* Páxina sobre'l N'ko en Omniglot, n'inglés.
Llingües bisa-busa

Les **llingües bisa-busa** o **mandé nororientales** son una división propuesta dientro de les llingües mandé falaes en Burkina Fasu, Costa de Marfil, Ghana, Nixeria, Benín, Liberia y Guinea.

## Clasificación interna
Ente los grupos filoxenéticos que formen parte de les llingües bisa-busa tán:
* Bisa
* Llingües busa-boko
** Busa
** Busa-illo
** Boko
* Llingües Shanga-Tyenga
** Shanga
** Tyenga (Kyenga)
* Llingües Samo
** Matya Samo, Maya Samo, Samo meridional

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües bisa-buso son:
:

## Referencies
Llingües camito-semítiques

Les **llingües camítiques** referir a una de les dos cañes en que tradicionalmente estremárase a les **llingües camíticu-semítiques**. El nome foi propuestu pol exiptólogu alemán Karl Richard Lepsius hacia 1860. Anguaño'l términu ta en desusu y la clasificación considérase obsoleta.

Anque'l términu **camito-semíticu** foi llargamente usáu, considérase desafortunáu porque suxer que nesta familia les llingües **camítiques** formen un grupu xenéticu equiparable a les llingües semítiques, cuando en realidá les llingües denominaes camítiques nel sieglu XIX y a principios del s. XX nun tienen una especial cercanía ente sigo. Pa resolver esti problema terminolóxicu propunxéronse otros nomes qu'incluyíen clasificaciones de grupu llixeramente distintos non dafechu satisfactorios.

La solución más llargamente aceptada na actualidá ye'l términu (macro)familia afroasiática, que ye una agrupación xenética que nun coincide dafechu cola antigua clasificación camíticu-semítica. Concretamente, delles llingües consideraes primeramente como camítiques nun paecíen emparentaes col restu de les **llingües afroasiátiques**, ente qu'otres llingües que fueren escluyíes d'ente les camítiques teníen importantes paecíos coles llingües afroasiátiques.

## Ver tamién
* Llingües afroasiátiques, pa un resume descriptivu d'estes llingües.
* Espansión afroasiática, pa una reconstrucción de la prehistoria d'estos pueblos.

## Referencies
Llingües chari-nilótiques

Les **llingües chari-nilótiques** ye una unidá filoxenética propuesta por J. Greenberg qu'arrexuntaría a les llingües sudániques centrales, el kunama, el berta y les llingües sudániques orientales. Anguaño considérase que dichos grupos de llingües nilo-saḥarianes nun formen una subfamilia filoxenéticamente válida, y por tanto refugóse'l términu chari-nilóticu como unidá válidad de clasificación. En nome foi introducod por Greenberg en 1955 *Studies in African linguistic classification* ('Estudios sobre la clasificación de llingües africanes'), y deriva del nome de los ríos Chari y Nilu, pa referise al área esistente ente les sos cuenques.
Llingües chádicas orientales

Les llingües chádiques orientales inclúin 34 llinguas y dialeutos (estimación del SIL) falaos n'África y Asia Occidental. Forma parte de les llingües chádiques.

## Clasificación
Anguaño les llingües chádiques orientales arrexuntar en dos grandes grupos (subgrupu A y subgrupu B):
* **Chádico oriental A**
** **Sibine** (A.1.1): mawer, mire, motun, ndam, somrai, tumak.
** **Miltu** (A.1.2): boor, gadang, miltu, sarua.
** **Buso** (A.1.3): buso.
** **Nancere** (A.2.1): nancere, kimré, lele.
** **Gabri** (A.2.2): gabri, kabalai, tobanga.
** **Kwang** (A.3): kera, kwang.
* **Chádico oriental B**
** **Dangla** (B.1.1): bidiyo, dangaléat (Dangla), jonkor bourmataguil, mabire, migaama, mogum, ubi, mabire.
** **Mubi** (B.1.2): mubi, birgit, kajakse, masmaje, toram, zirenkel, jelkung
**?? **Kujargé**
** **Mokilo** (B.2): mokilo.
** **Sokoro** (B.3): barein, mawa, saba, sokoro, tamki.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües chádiques orientales del grupu A son:
:
El siguiente cuadru compara dellos numberales pa llingües chásicas orientales del grupu B:
:

## Referencies

### Bibliografía
* Moreno Cabrera, Juan Carlos. *Llingües del Mundu* Visor. Madrid. 1990. ISBN 84-7774-856-X

### Enllaces esternos
* Árbol filoxenéticu de les llingües chádiques orientales en Ethnologue
Laura Bohannan

**Laura Bohannan** , que'l so nome de soltera yera **Laura Marie Altman Smith**, foi una antropóloga, profesora y africanista d'Estaos Xuníos conocida polos sos estudios sobre los tiv d'África occidental. Usó como pseudónimu'l nome de Elenore Smith Bowen.

## Biografía
Nacida n'Estaos Xuníos, graduar n'antropoloxía cultural en 1947 na Universidá d'Arizona y doctoróse na Universidá d'Oxford en 1951. 

Ente 1949 y 1953, xunto col so home Paul Bohannan col que se casara en 1943, Laura Bohannan desenvolvió un trabayu de campu ente los tiv de Nixeria. Xunto con Paul Bohannan publicó les monografíes clásiques sobre los tiv, *Tiv Economy* y *The tiv of Central Nixeria*.

Ye bien conocíu'l so artículu publicáu en 1966 na revista *Natural History* tituláu *Shakespeare in the bush*, que reflexa la diversidá de maneres d'entender los significaos d'una mesma narración ente distintes cultures, utilizando l'exemplu del Hamlet de Shakespeare.

Sol seudónimu de Elenore Smith Bowen escribió un trabayu de calter autobiográficu sobre la so estancia ente los tiv tituláu *Return to laughter*, publicáu en 1954. Resulta un tempranu ya interesante exemplu de l'antropoloxía autobiográfica.

## Obra
* *Tiv Economy*, Evanston, Illinois: Northwestern University Press, 1968.
* *The Tiv of central Nixeria*, Londres, (Ethnographic survey of Africa: Western Africa)*.
* *Return to Laughter. An Anthropological Novel*, Nueva York, Harper, 1954.
* "Shakespeare in the Bush", *Natural History* 75 (1966), pp. 28–33. Madrid: UNED, 1993, pp. 75-85.

== Bibliografía ==
* Francisco Crucies, "Les llendes de la traducibilidad. Variaciones sobre una tema de Laura Bohannan" n'A. Rosa y J. Valsiner, eds, *Explorations in socio-cultural studies'', Vol.1. Historical and Theoretical discourse. Madrid: Infancia y Deprendimientu, 1994, pp 39-47. Reeditáu en N. Fernández Moreno (comp.) Llectures d'Etnoloxía: Una introducción a la comparanza n'antropoloxía. Madrid: UNED, 2004, pp. 305-315. Disponible en: Repositorio Dixital Institucional y-Spacio de la Universidá Nacional d'Educación a Distancia

## Referencies

## Enllaces esternos
Lamu

**Lamu** puede facer referencia a:

***[[Lamu (Kenia)|Lamu]]**, ciudá keniana capital del conceyu homónimu.
***[[Urusei Yatsura]]**, serie de manga y anime.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües dizoides

Les **llingües dizoides** constitúin un subgrupu filoxenéticu de les llingües omótiques septentrionales. Usualmente reconócense tres llingües dizoides:

*Dizi
*Sheko
*Nayi (Na'o)

## Comparanza léxica
Los numberales para distintes llingües omótiques meridionales son:
:

## Referencies