open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llingües gonga

Les **llingües gonga** o **kefoides** son un grupu filoxenéticu de llingües omótiques falaes n'Etiopía.

Esti grupu ta formáu por cuatro grandes bloques dialeutales el kafacho (Etiopía suroccidental), el shekkacho (Etiopía suroccidental), el boro o shinasha (Etiopía noroccidental) y el anfillo (Etiopía occidental). Los falantes de llingües gonga, ocupaben zones axacentes hai 400 años pero por cuenta de distintos factores sociales, económicos y políticos esvalixáronse migrando hasta los sos allugamientos actuales dende la so rexón orixinaria.

## Comparanza léxica
Los numberales para distintes llingües omótiques meridionales son:
:
Los términos ente paréntesis son préstamos de les llingües semítiques etiópiques.

## Referencies

### Enllaces esternos
* Ethnologue entry for Gonga languages
Llingües jebel orientales

Les **llingües jebel orientales** o **llingües de la rexón montascosa oriental** son una pequeña subfamilia de llingües nilo-saḥarianes de la caña de les llingües sudániques orientales que se falen nel los montes del la provincia d'An Nil al Azraq (Nilo Azul) en Sudán oriental (el nome *jebel* ye a cencielles el términu árabe pa 'monte')

## Llingües de la familia
Esti grupu de llingües ta formáu poles siguiente llingües:
* **[[idioma gaam|Gaam]]** (tamién llamáu Ingassana o Tabi)
* **[[idioma aka (Sudán)|Aka]]** (o Silak)
* **[[idioma lluellu|Kelo]]** (o Tornasi)
* **[[idioma molo|Molo]]** (p Malkan).

El gaam tien ente 40 y 80 mil falantes, ente que les otres llingües tán en riesgu de sumir y tienen pocos falantes. Hasta'l trabayu de Bender creíase que'l gaam yera la única llingua de los montes orientales hasta que Lionel Bender llogró información sobre'l aka, el kelo y el molo; estos trés últimes llingües fueron notablemente influyíes pol idioma berta.

El gaam falar nuna pequeña rexón alredor de les llocalidaes de Bau, Bobuk, Kukur y Sawda nos montes Tabi, nel allugamientu averáu 11°15′–30′&nbsp;N by 33°55′–34°10′&nbsp;Y. Les otres trés llingües falar en bolses aisllaes al sur d'esta llocalización: el aka nos montes Sillok, el kelo nos montes Tornasi nes llocalidaes de Kayli y Beni Sheko y finalmente'l molo falar en Jebel Malkan cerca de la frontera con Etiopía.

### Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües jebel orientales son:
:

## Referencies

### Bibliografía
* Malik Agaar Ayre & M. Lionel Bender, *Preliminary Gaam-English-Gaam Dictionary*. Addis Abeba 1980.
* M. Lionel Bender. "The Eastern Jebel Languages of Sudan". *Afrika und Übersee* 80 (1997), 81 (1998):189-215, 39-64.
* W. J. Crewe. "The Phonological Features of the Ingessana Language". 1975
* Y. Y. Evans-Pritchard, "Ethnological Observations in Dar Fung", *Sudan Notes and Records* 15.1, 1932. pp.&nbsp;1–61.
* F. S. & J. Lister. "The Ingessana Language: A Preliminary Description", *Journal of Ethiopian Studies* 4.1, 1966. pp.&nbsp;41–44.
* B. Z. Seligman. "Notes on Two Languages Spoken in the Sennar Province of the Anglu-Egyptian Sudan", *Zeitschrift für Kolonialsprachen* 2.4, 1912. pp.&nbsp;297–308.
* Timothy M. Stirtz. "Phonology and Orthography in Gaahmg", in ed. Leoma C. Gilley, *Occasional Papers in the Study of Sudanese Languages Non. 9*, Entebbe: SIL-Sudan 2004.
* Sisto Verri. "Il Linguaggio degli Ingessana nell'Africa Occidentale", *Anthropos* 50, 1955. pp.&nbsp;282–318.
Llingües katla

Les **llingües katla** formen una pequeña familia llingüística allugada nos montes Nuba de Sudán. Estes llingües usualmente clasificábense dientro del grupu cordofano (qu'anguaño se consideraben un grupu filoxenéticu) dientro de les llingües Níxer-Congu.

Les llingües katla nun tienen les traces morfolóxiques típicos de les llingües Níxer-Congu, como la esistencia de clases nominales. Asina Roger Blench clasifica entá a estes llingües dientro de les Níxer-Congu (anque fuera del nucleu de les llingües Atlánticu-Congo). Una situación similar dar pa otra familia de llingües cordofanas, les llingües rashad; que nun paecen cercanamente rellacionaes coles llingües katla.

## Comparanza léxica
Los numberales nos dos llingües katla son:
:

## Referencies

### Bibliografía
* Roger Blench. Unpublished. Kordofanian and Niger–Congo: new and revised lexical evidence.
* Roger Blench, 2011, Should Kordofanian be split up?, Nuba Hills Conference, Leiden
Llingües mandé sudorientales

Les **llingües mandé sudorientales** o **mano-dan-nwa** son una división propuesta dientro de les llingües mandé falaes en Costa de Marfil, Liberia y Guinea.

## Clasificación interna
Ente los grupos filoxenéticos que formen parte de les llingües mandé sudorientales tán:
* Grupu esquito-dan
** Subgrupu esquito: Esquito **
Subgrupu dan-tura: Dan, Tura
** Subgrupu guro-yaouré: Guro, Yaouré
* Llingües mwan-beng
** Subgrupu mwan-wan: Mwan, Wan
** Subgrupu gbang-beng: Beng, Gagu




## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües mandé sudorientales son:

## Referencies
Llingües lalofa

Les **llingües lafofa** o **tegem-amira** son un grupu de llingües Níxer-Congu falaes nel Kordofán nos montes Nuba de Sudán (polo que xeográficamente son parte de les llingües kordofanas).

Blench (2010) considera al tegem y l'amira como dos llingües distintes, otros autores primeramente considerar como dialeutos d'una mesma llingua (que dacuando se denominó lalofa). Dambes llingües tán mal documentaes polo qu'un trabayu de campu rigoroso podría afayar otres variedaes o llingües amás d'estos dos.

Mientres enforma tiempu s clasificó a les llingües lalofa como una llingua talodi diverxente, pero Blench argumenta que les llingües lalofa tienen de ser consideraes una caña distinta dientro de les llingües Níxer-Congu, como les llingües ijoides y otres, y de fechu nun ve una especial cercanía coles otres llingües kordofanas.

## Referencies

### Bibliografía
*Roger Blench, 2011 (ms), "Does Kordofanian constitute a group and if not, where does its languages fit into Niger-Congo?"http://media.leidenuniv.nl/legacy/nuba-hills-conference-paper-2011.pdf
*Roger Blench, 2011 (ms), "Tegem–Amira: a previously unrecognised subgroup of Niger–Congo"https://web.archive.org/web/20150421033631/http://www.rogerblench.info/Language/Niger-Congo/Kordofanian/Tegem/Tegem%20Amira.pdf
Llingües mao

Les **llingües mao** son un subgrupu filoxenéticu de les llingües omótiques. La llista de llingües mao, toes elles falaes n'Etiopía, inclúi:

***Bambasi** faláu nel ''woreda'' (distritu) de Bambasi na rexón de Benishangul-Gumuz.
***Fozo-Seze** (dacuando llamáu como 'Mao de Begi') faláu pela redolada de Begi nel área de Welega occidental (Mirab Welega) na rexón d'Oromia.
***Ganza**, que se fala al sur de Bambasi nel área d'Asosa de Benishangul-Gumuz y xunto al dominiu occidental del fozo-seze.

Envalórase qu'esiste unos 5000 falantes de bambasi, unos 3000 de la variedá fozo y otros 3000 de la variedá de seze y unos pocos centenares de falantes de ganza. Por causa de diversos incidentes esforcies unos pocos miles de falantes de bambassi establecer nel valle del ríu Didessa y el distritu de Belo Jegonfoy. Gran parte de de Welega occidental foi nun tiempu dominiu llingüísticu de les llingües mao, pero estes llingües fueron perdiendo progresivamente falantes frente al oromo.

## Comparanza léxica
Los numberales para distintes llingües mao son:
:

## Referencies
Llingües masa

Les **lengua masa** son una familia de llingües qu'inclúi 8 idiomes y dialeutos (según una estimación de Ethnologue) falaes en África. Formen parte de les llingües chádiques.

Esti grupu de llingües ye faláu por unes 650 mil persones en Chad y Camerún. Les dos llingües principales son el masana y el muséi (*musey* n'inglés)

## Clasificación
Les llingües masa son parte de les llingües chádiques, una de les cañes de la familia afroasiática. Internamente estremar en dos rames:
* Lengua masa septentrionales
**Masa (masana, massa)
**Zumaia (†)
**Muséi (babana)
**Marba (amuzeina)
* Lengua masa meridionales (zime)
**Mesmé
**Pévé
**Ngeté–Herdé (dzəpaw, lamé; sorga; heɗy-rong)

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües masa son:
:

## Referencies

### Bibliografía
*Árbol filoxenéticu de les llingües masa en Ethnologue
Llingües nyima

Les **llingües nyima** o **ñima** son un par de llingües nilo-saḥarianes, el nyimang y el afitti, que constitúin un grupu de la caña sudánica oriental, falaes en Sudán.

## Llingües de la familia
El grupu nyima ta formáu por:
* el **nyimang** o **ama**.
* el **afitti** o **dinik**.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües nyima son:
:

## Referencies
Llingües rashad

Les **llingües rashad** o **tegalí-tagoí** son una pequeña familia de llingües kordofanas falaes nos montes Nuba na redoma de la llocalidá de Rashad (provincia de Kordofán del Sur, Sudán).

## Clasificación
Usualmente clasifíquense dientro de les llingües Níxer-Congu anque'l llugar exactu dientro d'esta familia sigue siendo aldericáu. De les llingües rashad namái'l tagoí exhibe la morfoloxía nominal carauterística de les llingües Níxer-Congu. Dellos autores piensen que'l proto-rashad tenía diches marques pero Blench propón que dicha morfoloxía ye la resultancia de préstamu llingüísticu. Por esa razón Blench clasifica'l grupu rashad como una caña diverxente de les llingües Níxer-Congu, fora del nucleu atlánticu-congo de la mesma. Una situación similar dar n'otru grupu de llingües kordofanas les llingües katla, que dellos autores suponen rellacionada coles llingües rashad, sicasí, el parentescu sía que non nun ye cercanu.

### Llingües de la familia

Esiste un númberu apreciable de variedaes llingüístiques nel grupu rashad, si delles d'estes son llingües distintes o constitúin dialeutos de la mesma llingua nun ta bien establecíu. Asina'l númberu de llingües distintes varia según la descripción de distintos autores ente dos (Williamson & Blench 2000) y siete (Blench *ms,*). Les variedaes qu'integren la familia son:
*Tagoí
**Goy (Tagoi)
**Umali (Tumale)
**Moreb
**Orig (Turjuk)
*Tegalí
**Tegalí (Tingal, Kajakja)
**Gom (Rashad)

## Descripción llingüística
### Comparanza léxica
Los numberales nes distintes llingües rashad son:
:

## Referencies

### Bibliografía
* Roger Blench. Unpublished. Kordofanian and Niger–Congo: an evaluation of the evidence.
Llingües talodi-heiban

Les **llingües talodi-heiban** son un subamilia de llingües Níxer-Congu falaes nos montes Nuba de Sudán, asitiaos nel Kordofán meridional. Les llingües talodi y les llingües heiban, son clarametne distintes pero esiste un parentescu ente elles.

## Clasificación
Tantu les llingües talodi y les llingües heiban constitúin claramente dos grupos filoxenéticos escamplaes dientro de les llingües cordofanas. Estos dos grupos fueron consideraos por Joseph Greenberg (1963) como parte d'un grupu cordofano dientro de les llingües Níxer-Congu. Darréu les agrupaciones de Greenberg fueron definíes, y anguaño considérase que les llingües talodí (tamién llamaes talodi-masakin), y les llingües heiban (tamién llamaes heiban-koalib o koalib-moru) formen xuntes una caña independiente de les llingües Níxer-Congu y nun se postula una cercanía con otres llingües cordofanas, como les del grupu rashad o katla.

Roger Blench seála que tanto la familia talodi como la familia heiban, tienen clases nominales carauterístiques de munchos grupos Níxer-Congu, ente que les llingües katla nun presenten nengún rastru de diches clases nominales (a diferencia de les llingües kadu o les llingües katla, que paecen desenvolver esi sistema de resultes d'un *[[Sprachbund]]*). A partir d'esos fechos Blench conclúi que les llingües cordofanas nun constitúin un grupu filoxenéticu auténticu, sinón siquier tres grupos distintos (y de fechu asitia a les llingües kadu dientro de la llingües nilo-saḥarianes).
 

Les llingües lafofa (tegem), dacuando considérense como llingües talodi diverxentes, yá que presenten elementos léxicos diferenciales, polo que dellos autores asitiar como otra caña Níxer-Congu independiente.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües heiban son:
:

Los numberales en llingües talodi son:
:

## Referencies

### Bibliografía
* Roger Blench. (inéditu) Kordofanian and Niger–Congo: new and revised lexical evidence.
* Roger Blench, 2011, Should Kordofanian be split up?, Nuba Hills Conference, Leiden
Llingües tamanas

Les **llingües tamanas** son una caña de les llingües sudániques orientales septentrionales. Les llingües tamanas fálense Sudán y árees axacentes de Chad.

## Llingües de la familia
* **Tama**, faláu en Chad y Sudán.
* **Sungor** (o Erenga), faláu en Chad y Sudán.
* **Mararit**, faláu solo en Chad.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües tamanas son:
:
La forma **tok* y los sos derivaos paecen ser préstamos del sudánicu central.

## Referencies
Llingües tebu

Les llingües **tebu** formen parte de la familia de llingües nilo-saḥarianes. Son falaes por dos grupos del pueblu tubu (tamién conocíu como toubou, tibu, tibbu, tubu o tebou), polos daza y polos teda.

El tebu fálase predominantemente en Chad y nel sur de Libia per alredor de 380.000 persones. Los sos dos dialeutos principales, el dazaga y el tedaga tienen unos 331.000 y 49.000 falantes envaloraos, respeutivamente.

## Ver tamién
* Tubu

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües temein-tese

Les **llingües temein** o **llingües de los montes Nuba** son un grupu de llingües del grupu sudánicu oriental falaes nos montes Nuba de Sudán.

## Llingües del grupu
Les llingües temein-tese nun tán estrechamente rellacionaes:
*Temein (Ronge; 10 000 falantes)
*Doni (Keiga Jirru)
*Tese (Dese)

El temein ye la llingua más conservadora del grupu, el doni y el tese presenten una fuerte influencia de les llingües kadu.

## Referencies

### Enllaces esternos
* (Roger Blench 2007)
Llingües zándiques

Les **llingües zándiques** son una pequeña familia llingüística con cerca d'una docena de llingües estrechamente rellacionaes, falaes na República Centroafricana, la República Democrática d'El Congu y Sudán del Sur. La llingua con mayor númberu de falantes ye'l zande (puramente dichu), que tien cerca d'un millón de falantes.

## Clasificación
### Llingües del grupu
Per Boyd (1988), estremó la familia en dos rames:
*Barambo-pambia: Barambu, Pambia, Ngala de Santandrea
*Zande-nzakara: Ximi, Nzakara, Zande

### Rellación con otres llingües
El zando foi incluyíu n'otru tiempu ente les llingües Ubangui, pero la información esistente fai insostenible dicha clasificación. Nun ta claru si les llingües zándiques pueden considerase parte de les llingües Níxer-Congu, o si tienen de tratase como una familia independiente.

## Referencies
Lleona de Gobedra

La **lleona de Gobedra** ye una representación d'una lleona, d'unos 3 metros de llargu, tallada en relieve sobre un afloramientu de roca de gran tamañu. Descrita per primer vegada por arqueólogos alemanes en 1913, esta talla atópase cerca de la ciudá d'Aksum, Etiopía.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Photograph of the carving una fotografía bien clara de la lleona de Gobedra
* Several photographs of the Lioness of Gobedra  qu'apaez nel sitiu como tal data d'antes de Cristu y en dalgún momentu munchos detalles sobre la talla
Limba

Los **limba** formen un grupu étnicu d'aproximao mediu millón d'individuos que viven nes provincia septentrional de Sierra Lleona. Mayoritariamente xuntar a los sos relixones tradicionales, pero paecen tar más atraíos pol cristianismu que pol islamismu. La so ocupación principal ye la producción de vinu de palma.

## Referencies

## Enllaces esternos
Lionel Bender

**Marvin Lionel Bender** (Mechanicsburg, Pennsylvania; 18 d'agostu de 1934-Cape Girardeau, Missouri; 19 de febreru de 2008), llingüista y escritor d'Estaos Xuníos.

## Carrera
Bender especializar en llingües africanessobremanera les falaes n'Etiopía y Sudán. Realizó grandes contribuciones a la conocencia de les llingües nilo-saḥarianes y afroasiátiques, y el so nome ye una referencia ineludible n'estudios etíopes.

En collaboración con J. Donald Bowen, Robert L. Cooper y Charles A. Ferguson, Bender realizó la Encuesta d'Usu de Llingua y Enseñanza d'Idiomes n'África Oriental, sol patrociniu de la Ford Foundation en 1968-1970. Darréu realizó otres investigaciones patrocináu pola National Science Foundation. 

Ente otres obres, los sos llibros inclúin *Amharic Verb Morphology* (la so tesis de doctoráu, un estudiu de la morfoloxía verbal del idioma amháricu dende'l puntu de vista de la llingüística xenerativa) *Language in Ethiopia* (coeditado con C. Ferguson, C. Bowen, R. Cooper), *Nilo-Saharan Language Studies*, *The Non-Semitic Languages of Ethiopia*, *Preliminary Gaam-English-Gaam Dictionary*, *Omotic Verb Morphology* y el *Berta Lexicon*. Mientres años tuvo una estrecha participación en NACAL (Conferencia Norteamericana de Llingüística Afroasiática).

## Obra
* 1968: *Amharic Verb Morphology: A Generative Approach*. Universidá de Texas
* 1975. *Omotic: a new Afroasiatic language family*. (University Museum Series, 3.) Carbondale, IL: Southern Illinois Univ.
* 1976: (et al.) *Language in Ethiopia*. London: Oxford University Press
* 1976: (ed.) *The Non-Semitic Languages of Ethiopia*. East Lansing, Michigan: African Studies Center, Michigan State Univ.
* 1980: (con Malik Agaar Ayre) *Preliminary Gaam-English-Gaam Dictionary*. Carbondale, IL: Dept. of Linguistics, Southern Illinois Univ.
* 1981: (ed.) *Peoples and Cultures of the Ethio-Sudan Borderlands*. East Lansing, Michigan: African Studies Center, Michigan State Univ.
* 1981: (con Thilo C. Schadeberg, eds.) *Nilo-Saharan*. Dordrecht, Holland & Cinnaminson, NJ: Foris.
* 1983: (ed.) *Nilo-Saharan Language Studies*. East Lansing, Michigan: African Studies Center, Michigan State Univ.
* 2000. *Comparative Morphology of the Omotic Languages.* Múnich: LINCOM
* 2003. *Omotic Lexicon and Phonology.* ed. del autor
* 2005. *The East Sudanic Languages: Lexicon and Phonology*. Carbondale, IL: SIU Printing (ed. del autor)
## Referencies

## Enllaces esternos

* Obituary by Grover Hudson at the LINGUIST List web resource.
Llista de Gardiner

La **llista de Gardiner** ye una clasificación de los xeroglíficos exipcios en 26 subgrupos que l'exiptólogu británicu Alan Gardiner realizó nel so *Gramática de la llingua exipcia.* Estos subgrupos suman 743 xeroglíficos más venti variantes, y considérense d'obligada referencia nel estudiu de los xeroglíficos del Antiguu Exiptu. Gardiner solo listó les formes más comunes, una y bones el númberu total superaba los 6.000 nel periodu grecorromanu, anque en dómines anteriores usábense menos de mil (unos 750 mientres l'Imperiu Mediu).

Los xeroglíficos son imáxenes de seres o elementos reconocibles (salvo unos pocos recoyíos nel grupu Aa). Tán estandarizados, y la so simplificación anició la escritura hierático y darréu la demótica.
 

## Orientación

La escritura puede siguir cualquier direición; la forma más antigua yera escribilos en columnes. Darréu empezáronse a escribir en llinies horizontales, xeneralmente de derecha a izquierda y de riba abaxo. La escritura d'esquierda a derecha usábase tamién, anque con ciertes condiciones, como acompañando a imáxenes con esa orientación o pa xugar cola simetría: hai casos de testos escritos en dos columnes, y en caúna d'elles les llinies horizontales lleer en distinta sentíu.

Nun hai signos de puntuación o espacios qu'indiquen división ente pallabres o frases, anque munches pallabres solíen acabar con un determinativo. L'orde de los xeroglíficos respetaba delles normes de prestíu: el nome de los *dioses* asitiábase de primeres de los nomes teóforos o de los epítetos.

## Tipos

* Ideogrames o logogramas: son xeroglíficos que representen idees, seres o oxetos de manera gráfica, ensin función fonética, como O1, que significa *casa*.
* Determinativos: indiquen la función semántica del xeroglíficu, como D54, qu'indica movimientu: *caminar*, *averase*.
* Fonogramas: son representaciones de soníos, como D59: soníu **ˁb** (ab). Dellos ideogrames podíen ser tamién fonogramas. Asina, D21 ye l'ideograma de *boca* y *xuiciu*, pero tamién ye'l fonograma de **R**.
** Signos silábicos: xeroglíficos que representen dos, trés o más consonantes: H2 representa'l soníu *ushm*.

## Grupos

## Ver tamién

* Trescripción de los xeroglíficos
* Treslliteración de los xeroglíficos
* Xeroglíficos policonsonánticos
* WikiHiero

## Notes
 

## Bibliografía
* 
* 
* 

## Referencies

## Enllaces esternos

* Llista de Gardiner: ''Catálogu de xeroglíficos'' (en francés)
* Llista de Gardiner (n'inglés)
* Llista de Gardiner  (en portugués)
* Llista de Gardiner (n'alemán)
* Llista de Gardiner (n'alemán)
* Sintaxis WikiHiero (n'inglés)
* Proel: Xeroglíficu exipciu.
Lobi

Los **lobi** son un grupu étnicu que viven nes rexones de Gaoua y Diebougou de Burkina Fasu y en Costa de Marfil, onde orixinalmente habitaben l'área ente los ríos Volta Negru y Blanco. Agora tán tremaos pola rexón.

Los lobi nunca tuvieron una organización política centralizada. Anque'l so territoriu foi colonizáu polos franceses en 1901, viéronse pocu afeutaos pola colonización. En Costa de Marfil tán consideraos ente los grupos étnicos más probes del país. Los tusia (tusyan), que viven al este de Banfora, y los dorosie (dorobe), que viven alredor de Lakosso, (dambos en Burkina Fasu, son subgrupos de los lobi.

## Referencies

## Enllaces esternos
Loropéni

**Loropéni** ye una villa del sur de Burkina Fasu, ye la capital de departamentu homónimu, al oeste de la provincia de Poni, y la ciudá de Gaoua.

## Patrimoniu de la Humanidá
El conxuntu monumental foi inscritu na llista de bienes del Patrimoniu Mundial de la Humanidá nel añu 2009, con una estensión de 1,1130 ha y una zona de proteición de 278,4000 ha. Ye'l primer llugar de Burkina Fasu n'algamar dichu honor.

Trátase de la meyor caltenida de los diez fortaleces que cunta la rexón, asitiaes na rexón fonteriza con Togu y Ghana. Construyíes hai más de mil años, abandonaes y reocupadas polos Lohron o Koulango que controlaba la estracción y el tresformamientu del oru na rexón, nel so apoxéu, de los sieglos XIV al XVI. Fueron abandonaes nel sieglu XIX. 

Trátase d'unes parés de bloques de piedra colorada, ensin talla, y de morrillos de laterita que s'alcen hasta seis metros d'altor. Nun esiste nenguna certidume tocantes al so constructor.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Sitiu gubernamental de les ruines de Loropéni
Llámpares de Dendera

Les **llámpares de Dendera** ye'l nome que reciben, en medios pseudocientíficos, dellos relieves de piedra (solos o en doble representación) esculpíos nos murios del templu de Hathor de Dendera, n'Exiptu, empecipiáu por Nectanebo I (sieglu IV&nbsp;e.&nbsp;C.) y termináu en dómina romana. Los baxorrelieves son interpretaos polos exiptólogos como una culiebra surdiendo d'una flor de lotu, un símbolu de calter mitolóxicu:

## Esplicación científica
Harsomtus ye la denominación que dieron los griegos al dios exipciu *Hor-sema-tauy*, «Horus unificador de les Dos Tierres», qu'adopta diverses formes nes representaciones, y una d'elles ye la de culiebra remaneciendo d'un lotu. Dichos lotos zarraos de los que naz Harsumtus, so interpretaciones totalmente desconocedoras de la mitoloxía exipcia, son les supuestes bombilles.

## Interpretaciones non científiques

En contraste cola interpretación científica, dellos investigadores planteguen la hipótesis de que los relieves representen l'usu de la teunoloxía llétrica nel Antiguu Exiptu, comparando los oxetos centrales de los relieves con otros dispositivos similares más modernos (como los tubos de Geissler, tubos de Crookes, y llámpares d'arcu llétricu). Esta hipótesis paez obvia pal ufólogo Erich Von Däniken, entá ye más al atopase nuna cripta secreta. Däniken ignora o omite que tamién esisten representaciones similares na planta baxa y n'otres zones del templu.

Peter Krassa y Reinhard Habeck escurrieron una teoría básica de la operación del dispositivu como llámpara llétrica, anque les sos conclusiones nun fueron aceptaes pola exiptoloxía.

Na dómina en que se grabaron delles de tales supuestes "llámpares", yá esistía la Biblioteca d'Alexandría, onde bien probablemente allegaríen los meyores pensadores del mundu helénicu (Arquímedes, por casu), pero nengún autor autor d'aquellos tiempos -d'alcuerdu a los escritos qu'íntegra o parcialmente llegaron hasta los nuesos díes- dexó constancia de la esistencia de llámpares exipcies que funcionaren con dalguna forma d'enerxía similar a la llétrica.


Ficheru:Dendera light 002.jpg|Representación del relieve esquierdu.
Ficheru:Dendera light 001.jpg|Representación doble nel muriu derechu.
Ficheru:Dendera light 003.jpg|Representación doble nel muriu derechu.


## Referencies

## Ver tamién
* Harsomtus
* Zodiacu de Dendera.

## Enllaces esternos

;Teoríes científiques
* 
* Conocencies teunolóxiques na antigüedá, n'El escépticu dixital

;Teoríes alternatives
* 
* 
* 
;Teoríes pseudocientíficas
* El llume nel antiguu Exiptu, en nachoares
* ¿Hubo electricidá nel Antiguu Exiptu?, en esquinamagica
Llinia de ferrocarril Ceuta-Benzú

El **ferrocarril Ceuta-Benzú** surdió de la necesidá de llevantar el Puertu de Ceuta, y caltúvose activa hasta la finalización del Puertu de Ceuta.

## Carauterístiques
La llinia Ceuta-Benzú tenía un trazáu total de 6 km dende'l so entamu nel Puertu de Ceuta hasta Benzú. El trazáu tenía un anchu de vía métricu (1000 mm). Les carauterístiques téuniques yeren les mesmes que les de la Llinia de ferrocarril Ceuta-Tetuán yá que foi precursora d'esta llinia, y tuvo coneutada con ella.

## Historia

### Construcción
Esti ferrocarril surdió de la necesidá de construyir el Puertu de Ceuta, que les sos obres empezaríen nel añu 1909. Foi la *Xunta d'Obres del Puertu de Ceuta*, con autorización del Ministeriu de Guerra, la que s'encargo d'executar el trazáu y construcción d'esta llinia dende'l futuru allugamientu del puertu hasta la cantera de Benzú, d'onde se sacaría la piedra pa llevantar muelles y escolleres.
La execución se la llinia foi llevada a cabu por 400 obreros nun plazu de 8 meses.

El ferrocarril foi inauguráu pol direutor d'Obres públiques Luis Armiñán Pérez el 1 de xunetu de 1910, con idea d'una futura ampliación de la llinia hasta Tánger.

Rematáu'l puertu, optar pola habilitación d'una carretera de circunvalación de Ceuta hasta Benzú usando'l trazáu del ferrocarril, lo que ye güei la N-354.

## Carauterístiques
La llinia Ceuta-Tetuán tenía un trazáu total de 6,8 km dende'l so entamu nel Puertu de Ceuta hasta la cantera de Benzú. El trazáu tenía un anchu de vía métricu (1000 mm).

### Parque Móvil

Utilizáronse distintes llocomotores de vapor, anque casi toes yeren del mesmu fabricante y modelu, los alemanes Orenstein & Koppel 0-2-0-T

### Paraes
Les paraes del percorríu fueron les siguientes:

### Cancelación
Una vegada acabáu'l Puertu, nun tuvo sentíu siguir calteniendo la llinia y foi desmantelada.

### El tramu dempués del zarru

Lo único que quedó dempués del zarru foi'l so antiguu trazáu, sobre'l qu'agora escurre la N-354, y l'antiguu barracón d'arreglos na Sablera de Calamocarro, güei abandonáu.

## Percorríu

## Ver tamién

* Historia de los ferrocarriles españoles
* Ceuta
* Benzú
* Llinia de ferrocarril Ceuta-Tetuán
* Protectoráu español de Marruecos
* Esplotación de Ferrocarriles pol Estáu 

## Referencies

## Bibliografía

*

## Enllaces esternos
*[]
Macrobianos

En mitoloxía, los **macrobianos** (: «los de llarga vida») yeren un pueblu llexendariu carauterizáu por gran llonxevidá, remembráu por autores griegos y romanos. Según los distintos autores, esti pueblu tuvo asitiáu en dellos llugares del mundu: Etiopía, India, mariña occidental d'África..., pero siempres nes llendes del mundu conocíu.

Según la fábula, los macrobianos vivíen mil años en perenne mocedá.

## Macrobianos d'Etiopía
Dellos autores elucubraron que los macrobianos aniciaben n'África. Heródoto, nel llibru III del so *[[Historia (Heródoto)|Hestoria]]*, narra alrodiu de un pueblu d'etíopes llonxevos qu'habitaben na mariña del sur de Libia, na estremidá meridional de la *[[ecúmene]]* (el mundu conocíu). La so llonxevidá deber a una fonte que la so agua tenía una densidá tan baxa que nada podía llexar nella, y exhalaba golor a violetes: apurría a la piel un tactu untuoso como'l d'una unción con aceite. Per otra parte, nel país de los macrobianos etíopes, el cobre yera un metal bien raru, más preciáu que l'oru, polo cual les cadenes de los prisioneros taben feches d'esti metal precioso.

Nesta rexón atopaba'l llugar denomináu *Mesa del Sol*, un santuariu onde diariamente los servidores depositaben comida pa tou aquel que precisara alimentase. Los etíopes disponíen d'una téunica d'embalsamamientu que consistía en momificar el cuerpu dempués d'aplica-y una capa de yelsu, que se pintaba dafechu cola imaxe del difuntu, antes d'asitialo en posición vertical nun ataúd d'una piedra tresparente local fácilmente modelable. Los sarcófagos tresparentes asina llograos, que tienen les propiedáes de caltener los cuerpos y de torgar la emisión de malos golores, caltiénense un añu en casa, onde-yos ufierten sacrificius. Depués los sarcófagos refugar na redoma de la población.

Pomponio Mela&thinsp; y Pliniu'l Vieyu, nel so *[[Naturalis Historia]]*, consideren etíopes a los macrobianos.

## Ver tamién
* Esperanza de vida
* Llonxevidá
* Matusalén

## Referencies
Magec

**Magec** yera'l nome que recibía'l Sol per parte de les poblaciones aboríxenes de les islles de Gran Canaria y Tenerife —Canaries, España—, teniendo calter de deidá na mitoloxía guanche.

El términu foi traducíu lliteralmente por 'la/lo que tien rellumada, brillante' dende una posible forma orixinal *m-aγeq*.

Los aboríxenes de toles islles adoraben a los astros, siendo'l Sol unu de los principales elementos del so cosmogonía. Sentíen una gran devoción por él y yera a quien invocaben nos sos xuramentos sagraos. Pela so parte, los antiguos habitantes de Gran Canaria creíen que les almes de los seres humanos yeren «fíes de Magec», ente que pa dellos investigadores el términu *magu* col conocíase despectivamente a los llabradores tinerfeños provién del cultu qu'estos-y rindíen al Sol con cuenta de llograr bones colleches.

Desconocer con seguridá'l xéneru del nome según el de la mesma deidá, magar según l'antigua mitoloxía bereber el Sol percibíase como una entidá femenina. A pesar d'esto, tradicionalmente consideróse a Magec como una divinidá masculina.

## Cultu

* **Solsticiu d'iviernu** (en tamazight insular: *Tabburt n Tagrest*, lliteralmente 'Puerta del Iviernu'), foi una efeméride de vital importancia dientro del calendariu luni-cortil de l'antigua población amazigh de Canaries. Toa una serie de ritos y tradiciones nel ámbitu del llar yeren puestos en práctica p'atraer la suerte, la bayura y la salú, y coles mesmes repeler la fame y la enfermedá, mientres l'apertura añal d'esta puerta solar. D'esta forma marcaba'l día en que *Magheq*, el nuesu Sol, renacía de la más fonda escuridá, mientres la nueche más llarga del añu. Asina mesmu, conmemorábase y honraba el regresu de los espíritus de los antepasaos a les tierres de cultivu que, tres la llantadera del trigu y la cebada, faíen reverdecer, trescalándoles de la fertilidá que procede del mundu de los Invisibles.

* **Solsticiu de branu** (en tamazight insular: *Ašo n Maɣeq*, que significa 'Trunfu del Sol'), foi otra celebración del calendariu luni-cortil pa conmemorar la entrada del añu nuevu. Na madrugada del 21 de xunu prendíense fogaleras y llevábense a cabu una serie de rituales, ente les que cabo destacar la quema de la *tislit wukccud* o 'novia vexetal'. A l'amanecida saludaben la salida del Sol virtiendo la lleche de cabra que portaben nun gánigo y glayando tres veces el *Ašo n Maɣeq*.

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ver tamién
* Mitoloxía guanche
* Aboríxenes canarios
Maghrawa

**Maghrawa**, **Maghraoua** (مغراوة) o **Aïn Maghrawa** (عين مغراوة) ye una ciudá de Túnez, asitiada na rexón de Makthar.

Nel so allugamientu tuvo l'antigua ciudá de **Macota**. Ahmed M'Charek demostró qu'esti foi'l llugar de procedencia d'una serie de cercus que fueron denominaes equivocadamente como *[[cercos de La Ghorfa]]* (cercos de dómina romana —sieglos I y II de Cristu— qu'atestigüen un sustratu púnicu).

## Ver tamién
* Makthar (en francés)

## Referencies

## Enllaces esternos
* (en francés) Sitiu oficial del conceyu de Makthar
* (en francés) Ahmed M'Charek, « Maghrawa, lieu de provenance des stèles punico-numides dites de la Ghorfa », ''Mélanges de l'École française de Rome'', vol. 100, n°2, 1988, páxs. 731-760
* (en francés) Ahmed M'Charek, « Maghrawa, antique Macota (Tunisie) », ''Antiquités africaines'', vol. 33, 1997, páxs. 119-127
Maguzawa

**Maguzawa** son pueblos ḥauses qu'inda caltienen y practiquen dellos elementos de les relixones tradicionales pre islámiques qu'esistíen en Kano y Katsina, ciudaes del norte de Nixeria. La mayor parte d'esta población puede atopase nes zones rurales cercanes a Kano y Katsina. Reconózse-yos por tener escarificaciones faciales similares a les de los primeros gobernantes de Kano y Katsina sol llinaxe Kutumbawa. En términos culturales, solo esisten dos estremes apreciables ente los ḥauses musulmanes y los Maguzawa: la so organización relixoso y social.

## Sociedá
L'agricultura foi la principal actividá de los Maguzawas, quedando'l cuidu del ganáu al cargu de los fulani. Mientres la temporada seca, cuando l'actividá agrícola aparra, los homes dedicar al tiñíu, el trabayu del fierro y la cestería. Les muyeres Maguzawa son conocíes por amosar una posición independiente na actividá económica, en contraste cola cultura del harem importada presente en munchos otros llares. Munches esposes y esclaves dedicar al comerciu y utilizaben los sos beneficios pa mercar ropa pa elles y los sos fíos. En términos d'organización sociopolítica, la mayor parte de les comunidaes Maguzawa tán formaes por unidaes esperdigaes y como les sos contrapartes ḥauses tán dirixíes por un Sarki. Sicasí, una comunidá Maguzawa típica suel tener trés líderes culturales patrilineales. El Sarki Noma, que ye la cabeza de l'agricultura, el Sarki Arna conocíu como la cabeza de los paganos y el Sarki Dawa, la cabeza del monte. Los últimos dos cabeces o Sarkis comparten el mesmu poder.

## Relixón
La relixón Maguzawa muévese redolada a un númberu infinitu d'espíritus o iskoki (en singular - iska) en llingua ḥausa. Esti términu traduzse lliteralmente como 'vientos'. Esisten alredor de 3.000 iskoki na relixón. Sicasí, el dominiu del Islam na rexón esleió'l significáu orixinal d'estos espíritus cola imposición del canon musulmán, y conózse-yos güei tamién como Al-Jannu (en singular Jinn), tamién conocíos como l'occidental 'xeniu'.

### Seis espíritus principales

## Referencies

## Enllaces esternos
Makapansgat

**Makapansgat** ye un xacimientu arqueolóxicu nel valle de Makapansgat, al nordeste de Mokopane (Potgietersrus) na provincia de Limpopo, Sudáfrica, que forma parte de la Trubiecu de la Humanidá, del llugar Patrimoniu de la Humanidá designáu pola Unesco dende l'añu 2005. Ye un importante sitiu paleontolóxicu con fósiles de *[[Australopithecus]]* que se remonten a alredor de tres millones d'años.

## Historia
Mientres trabayos nel xacimientu mineru de piedra caliar mientres los años 1920 quedaron espuestos restos fosilizaos. Les primeres escavaciones en Makapansgat fueron llevaes a cabu en 1947 por Raymond Dart.

## Afayos
En Makapansgat afayáronse numberosos fósiles de *Australopithecus*. Tamién unu de los exemplos más tempranos de *[[manuport]]*, el cantar de Makapansgat.

## Referencies

## Referencies
* C.Michael Hogan, Mark L. Cooke y Helen Murray, *The Waterberg Biosphere*, Lumina Technologies, 22-5-2006. https://web.archive.org/web/20070324191043/http://www.luminatechnologies.org/lumaw.html
* A. M. Pollard (1999) *Geoarchaeology: Exploration, Environments, Resources*, Geological Society of London, 180 páxs. ISBN 1-86239-053-3

## Enllaces esternos
Makemba

**Makemba**, fetiche veneráu polos habitantes de Madagascar. Ésti curiaba especialmente del rei y de los sos dignatarios. Tenía forma de trenza de tres cabo arreyada con una cinta na que colgaben conches, güesos, plumes y otres coses asemeyaes. El so cultu consistía n'asperxadures feches sobre'l fetiche y sobre el rei polos bruxos, y na impregnación d'un líquidu colorao, que tamién sirvía pa los amuletos y que recuerda l'usu del ocre coloráu, símbolu de la vida, polos homes prehistóricos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Maafa

**Maafa**, tamién espresáu como **holocaustu africanu** o **holocaustu de la esclavitú**, fai referencia a los 500 años de sufrimientu del pueblu africanu y a la diáspora africana, causaos pola esclavitú, l'imperialismu, el colonialismu, la invasión, la opresión, la deshumanización y la esplotación. El términu tamién fai referencia a les polítiques sociales y académiques utilizaes pa invalidar o apoderase de les contribuciones de los pueblos africanos a la humanidá, y a los efeutos residuales d'esta persecución tal que se manifiesten nes sociedaes contemporánees. El términu *Maafa* derivar de la pallabra suaḥili utilizada para desastre, acontecimientu tarrecible o gran traxedia, ente que la espresión *holocaustu africanu*, derivar d'un términu griegu que significa *quema de sacrificiu*, siendo preferida por dellos académicos pa enfatizar el calter intencional.

L'usu del términu *Maafa* pa describir esti periodu de persecución foi popularizáu pola antropologa Marimba Ani nel so llibru publicáu en 1994 *Let the Circle Be Unbroken: The Implications of African Spirituality in the Diaspora*. Históricamente, la esclavitú d'africanos por persones blanques foi referida como comerciu atlánticu d'esclavos, una espresión que foi criticada por enfatizar los aspeutos comerciales de la persecución africana, calteniendo un puntu de vista acorde cola historiografía europea o blanca norteamericana.

## Referencies
 

## Enllaces esternos
* African Holocaust Society
* Maafa.org
* africawithin.com/maafa/slavery Africa Within
Malcolm Guthrie

**Malcolm Guthrie** (1903-1972), profesor de llingües bantús, ye conocíu fundamentalmente pola so clasificación de les llingües bantú (Guthrie 1971). Esta clasificación, anque non llibre de disputa, ye entá la que más s'utiliza.

La obra más importante de Guthrie ye *Comparative Bantu* qu'apaeció en 4 volúmenes publicaos en 1967 (volume 1), 1970 (volúmenes 3 y 4), y 1971 (volume 2). Los 4 volúmenes ufierten non yá una clasificación xenética, sinón tamién una reconstrucción del *Proto-Bantu* como Protollingua de la familia de les llingües bantús. Pa la so reconstrucción, Guthrie llogró datos de 28 'llingües tests' que recoyó más o menos aleatoriamente. Hai quien dixo, por casu Möhlig, qu'esto fai la reconstrucción pocu fiable, una y bones les formes reconstruyíes, y en consecuencia l'árbol xenéticu, seríen distintos si camudárase la selección de les llingües.

Guthrie tamién escribió extensivamente sobre una amplia gama de llingües bantús como'l lingala, el bemba, el mfinu y el teke.

## Ver tamién
* Llingües bantús#Clasificación de Guthrie

## Referencies

### Bibliografía
* Guthrie, Malcolm (1948) *The classification of the Bantu languages.* London: Oxford University Press for the International African Institute.
* Guthrie, Malcolm (1971) *Comparative Bantu* vol 2. London: Gregg Press.
* Möhlig, Wilhelm J.G. (1974) 'Guthries Beitrag zur Bantuistik aus heutiger Sicht', *Anthropos*, 71, 673-715.
Mamlambo

**Mamlambo** ye una deidá na mitoloxía sudafricana y Zulu, la "diosa de los ríos", descrita como una culiebra llarga.

El mitu de Mamlambo volver d'interés pa loscryptozoologos en 1997, cuando dellos periódicos sudafricanos (incluyendo The Star de Johannesburguand *[[Cape Argus]]* de&nbsp; Ciudá del Cabu) reportaron supuestos avistamientos d'una bisarma "reptil xigante" n'el&nbsp; Ríu Mzintlava cerca del Monte Ayliff en&nbsp; Sudáfrica. Tamién se reportó que la bisarma matara a 9 persones. Pobladores del área afirmaron que la bisarma media 20 metros (67 pies) de llargu, tenáa cabeza de caballu, la parte inferior d'un pexe, piernes curties, y el pescuezu de culiebra, y que rellumaba con una lluz verdoso mientres la nueche: una descripción similar a la d'un Elasmosaurus, que foi un grupu de reptiles marinos xigantes que vivió y escastóse colos dinosaurios, o la ballena primitiva Ambulocetus. 9 cuerpos atopar nel Ríu Mzintlava; acordies cola policía, tuvieron na agua por un tiempu enllargáu y les sos partes blandes alredor de les sos cabeces y pescuezu fuera taramiaes polos cámbaros; los pobladores, per otru llau, aclamaben qu'estes mutilaciones fueren causaes pol habito de Mamlambo de comer cares y "zucar celebros". Por esta&nbsp; razón llámase-y tamién "el zuca celebros".

## Televisión y películes
* Una espedición foi fecha por SyFy&nbsp;&nbsp;nel show Destination Truth.

## Referencies

## Enllaces esternos
* http://www.ncf.carleton.ca/~bz050/mamlam.html
* http://istina.rin.ru/eng/ufo/text/152.html
* http://ufoinfo.com/roundup/v02/rnd02_26.shtml
Mandulis

**Mandulis** ye'l nome griegu del dios **Meruel**, d'orixe nubiu, que personifica la mocedá solar na mitoloxía exipcia. Foi identificáu col Sol y la lluna llena, como güeyos que-y daben agudez visual.

Nome exipciu: **Meruel** (otres grafíes: *Merw*, *Merwl*, *Merwil*, *Merweter*, *Menrwil* o *Menlil*). Nome griegu: **Mandulis**.

## Iconografía
Representábase-y en forma d'home o de neñu, tocáu cola corona Hemhem, cuernos retorcigañaos, altes plumes, discu solar y cobres. 

Tamién s'amuesa como un ferre con cabeza humana, peñáu nubiu, cola corona Atef, cuernos horizontales, dos altes plumes, motivos vexetales y discos solares. 

Delles vegaes tamién se-y representa como un lleón.

## Mitoloxía
Foi consideráu fíu d'Isis y Osiris polos griegos. Tamién se-y acomuñar con Satis, diosa de la *primer tabayón* del Nilu, y con Uadyet, diosa de Buto.

## Sincretismu
Rellacionábase-y con Ra, anque nel primer tabayón acomuñábase-y a Osiris. Foi identificáu con Horus nel periodu ptolemaicu y romanu. 

## Cultu
Mandulis yera un dios veneráu na Baxa Nubia y, especialmente, polos blemios, nómades de la rexón ente'l ríu Nilu, de la primera al segundu tabayón, y la mariña del mar Roxu, últimos paganos fieles a la relixón exipcia, qu'entá adorar nel sieglu VI. Podía vese la so pequeña capiya na isla de la diosa Isis, en File. Recibió cultu en Kalabsha, mientres el reináu d'Augustu.

## Referencies

;Referencies dixitales
* Rosa Thode, ''El panteón exipciu'', Mandulis en egiptologia.org

## Enllaces esternos

*
Manfred Bietak

**Manfred Bietak**  ye un arqueólogu y exiptólogu austriacu. Ye profesor d'exiptoloxía na Universidá de Viena y direutor del *Österreichisches Archäologisches Institut* (Institutu arqueolóxicu austriacu) n'El Cairu. Dende 2004 ye profesor na Universidá de Harvard.

## Biografía
Bietak estudió arqueoloxía na Universidá de Viena y participó dende 1961 hasta 1965 na espedición de rescate arqueolóxicu auspiciado pola UNESCO en Sayala, Nubia.

Bietak ye conocíu como direutor de les escavaciones austriaques nel xacimientu de Tell el-Daba, asitiáu nel delta del Nilu, el llugar de l'antigua Avaris, la capital de los hicsos, próxima a Pi-Ramsés, la capital de la Exiptu mientres la dinastía XIX.

Manfred Bietak ye miembru de diverses instituciones, como la *Austrian Academy of Sciences*, la *British Academy*, la *Royal Swedish Academy of Letters*, del *Institut d'Égypte*, del *Deutsches Archäologisches Institut*, y del *Archaeological Institute of America*.

## Bibliografía
Bietak ye autor o co-autor d'unos catorce llibros, dellos llibros de testu, artículos pal periódicu d'exiptoloxía *Ägypten und Levante*, y unos doscientos artículos en publicaciones científiques.
*M. Bietak, *Minoan Wall-paintings Unearthed at Ancient Avaris,* Egyptian Archaeology: Bulletin of the Egyptian Exploration Society 2 (1992) 26-28.
*M. Bietak, *Connections between Egypt and the Minoan World: New Results from Tell el-Dab’a/Avaris,* en W. V. Davies and L. Schofield (eds.), *Egypt, the Aegean and the Levant* (London 1995) 19-28.
*M. Bietak, *Rich beyond the Dreams of Avaris: Tell el-Dab’a and the Aegean World – A Guide for the Perplexed. A Response to Eric H. Cline,* Annual of the BSA 95(2000) 185-205.
*M. Bietak, *Minoan Presence in the Pharaonic Naval Base of Peru-nefer,* n'O. Krzsyzkowska (ed.), *Cretan Offerings: Studies in Honour of Peter Warren* [BSA Studies 18] (London 2010) 11-24.
*M. Bietak, J. Dorner, I. Hein, P. Janosi, *Neue Grabungsergebnisse aus Tell el-Dab’a,* con Ezbet Helmi im östlichen Nildelta 1989-1991,* *Ägypten und Levante* 4(1994) 9-80.
*M. Bietak, N. Marinatos, *The Minoan Wall Paintings from Avaris,* Ägypten und Levante 5(1995) 49-62.
*M. Bietak, N. Marinatos, *Avaris (Tell el-Dab’a) and the Minoan World,* A. Karetsou (ed.), Krete-Aigyptos: Politismikoi desmoi trion chilietion (Athens 2000) 40-44.
*M. Bietak, N. Marinatos, C. Palyvou, *The Maze Tableau from Tell el-Dab’a,* en S. Sherratt (ed.), Proceedings of the First International Symposium *The Wall Paintings of Thera* I (Athens 2000) 77-88.
*M. Bietak, N. Marinatos, C. Palyvou, *Taureador Scenes in Tell el-Dab’a (Avaris) and Knossos'' (Vienna 2007).

## Referencies

## Enllaces esternos
*Austrian Archaeological Institute: Cairo Branch
*Manfred Bietak at the Austrian Academy of Sciences
*SCIEM 2000&nbsp; Synchronisation of Civilisations in the Eastern Mediterranean in the Second Millennium B.C.
*Vienna Institute for Archaeological Science
*https://oeaw.academia.edu/ManfredBietak
*https://web.archive.org/web/20160513173626/http://www.orea.oeaw.ac.at/bietak.html
Manicongo

**Manicongo** o **Mwene Kongo** foi'l títulu de los gobernantes del Reinu del Congo, un reinu qu'esistió dende'l sieglu XIV al XIX, que entendía l'actual Angola y la República Democrática d'El Congu. El manicongo tenía la sede del so poder en M'banza Kongo, anque mientres el periodu de 1570-1975, la ciudá camudaba temporalmente de nome, siendo rebautizada como São Salvador, l'actual capital de la provincia de Zaire, n'Angola, dende onde se nomaba a los gobernadores de les provincies del reinu y recaldábense los tributos correspondientes . 

El términu "manicongo" ye una deformación portuguesa del términu kikongo "*Mwene Kongo*" (lliteralmente "señor del Congo"). El términu "*wene*" del cual deriva "*Mwene*" referir al reinu, según testos misioneros portugueses de 1624, onde s'esplica a los nativos avera del Reinu de los Cielos. El términu "Mwene" crear por aciu la adición del prefixu personal "Mu-" a esti términu, dándo-y la definición de "*persona que desempeña les funciones del reinu*". 

*Mani* ye una deformación de la escritura orixinal d'esta pallabra, que ye alvertida en testos bastante antiguossobremanera les cartes de la so maxestá Afonso I del Congo, nes qu'escribe a los reis portugueses Manuel I y Xuan III avera del *moinepango* (*Mwene Mpangu*) l'autoridá provincial del Congo, na qu'apaez la pronunciación actual del términu *Mani*. 

La pallabra non yá utilizóse pa denominar a los reis, tamién s'aplicó a cualesquier que tuviera autoridá, incluyíos funcionarios y sub-funcionarios provinciales, a los cualos tamién llamóse-yos "mani". A pesar de lo problemático del usu d'esti términu, casi tolos escritores, tantu los falantes de kikongo, como los de portugués, incluyíos los mesmos reis del Congo, utilicen el términu "Manikongo", pa referise a esta autoridá.

## Referencies
*Hilton, Anne: "Family and Kinship among the Kongo South of the Zaire River from the Sixteenth to the Nineteenth Centuries". The Journal of African History, Vol. 24, Non. 2, 1983 
* Thornton, John: "The Origins and Early History of the Kingdom of Kongo, c. 1350-1550", page 100. International Journal of African Historical Studies, Vol. 34, Non. 1, 2001 

## Referencies

## Enllaces esternos

* Hestoria del Kongo