Antiguu Conceyu de Castropol

**Antiguu Conceyu de Castropol**, *Entrambasaguas*, *Honor de Suarón* o ye'l nome col que fueran conocíos históricamente los catorce conceyos del occidente asturianu afitaos ente los ríos Eo y Navia que participaben baxo una única representación nel partíu de l'Episcopalía, (sestu de los siete partíos en que taba constituída la Xunta Xeneral del Principáu). Esta comarca afitada demientres l'imperiu romanu nel Convento Lucense, debió fincar nel Reinu d'Asturies llueu de la segregación del reinu asturlleonés que tien llugar tres la muerte d'Alfonsu III, tando dende entós suxeta al poder de los Obispos d'Uviéu, llueu de les donaciones que del so territoriu tienen llugar nel añu 1154 pal Honor de Suarón y 1186 pal Honor de Grandas. Tres so emancipación de l'autoridá de los obispos participa na Xunta Xeneral del Principáu, na que representa el mayor centru d'intereses del partíu de les episcopalíes.

Los conceyos, amás duna historia común, conseña tamién una comuña d'intereses culturales, llingüísticos y sociolóxicos qu'axeiten a la mesma una señardá nel sen del Principáu d'Asturies. En particular, ye d'encalcar la esistencia duna llingua propia, el gallegoasturianu, d'orixe galaico-portugués, y que ye reconocida como tal llingua, na Llei 1/1998, de 23 de marzu, dʼUsu y Promoción del Asturianu y Gallegoasturianu, del Principáu dʼAsturies.

## Actuales conceyos que integraban l'Antiguu Conceyu de Castropol
La composíción de los conceyos inda que ye n'esencia la mesma dende la redención de los obispos, vien variando a lo llonxe de los años pola segregación ya agrupación de munchos dellos, siendo güei la siguiente:

## Orixe de la dixebra
 
Demientres la época prerromana y romana, la fastera del Navia-Eo taba aseñorada poles tribus más nororientales de los pueblos galaicos llucenses, dellos Egobarros, Cibarcos ya Albiones. Más tres la dixebra del *«Asturorum Regnum»* llueu de la muerte d'Alfonsu III, la comarca queda afitada hasta güei nel Reinu d'Asturies. Puédense citar numberosos testos medievales enantes inda a la donación de 1154 que fixen estes tierres en territoriu asturianu, agüeyese asina:

:* Tumbo del Monesteriu de 'Sobrado de los Monxos' añu 985, f. 19r- 19v:

::*«… item concedo ad ipsum locum et ad ipsos sanctos pro remedio anime mee. uilla que uocitant Sautello. Eube. deiiecente montibus. Lua. inter Asturias diuident et Galletia…»* (tamién concedo el mesmu llugar ya los mesmos santos arremediu de la mía alma la villa que dicen Sotelo, na llinde del ríu Eo onde xébrase Galicia ya Asturies).

:* Testamentum Sancte Marie de Taule quod fecit comes Fafila Spassanidz ovetensi ecclesie, añu 1006.

::- *«… de monasterio quod est fundatum in Asturiis in villa nomine Taule, inter duo flumina purzia et ove*», monesteriu afitau na parroquía de Tol (Castropol).

:* Comissum de Kartavio quod fecit Ramimirus rex, añu 978:

::-*«Sancte Marie semper virginis... in cuius honore ist monasterium in Asturias»*, fálase del Monesteriu de Cartavio, (Cuaña), dedicáu a la Virxe María n'Asturies.

Pa entender, l'axuntamentu del so territoriu al reinu asturianu ye esencial el pergamín de la Catedral de Mondoñedo, datáu nel añu 867, (Tumbu Mondoñedo, p. 35-36, f. 196r) esti documentu xustifica la donación pol rei Alfonsu II d'Asturies a la diócesis de Mondoñedo de diversos llugares nes Ríes Altes gallegues que nún taran enantes na diócesis de Britonia, col propósitu de compensar los tomaos d'antiguu pola Diocésis d'Uviéu como resultáu de la 'saracenorum persecutionem'. Ye de señalar nel testu citau:

El padre Florez al comentar esti pasaxe señala como la dióceses d'Uviéu atomó la de Britonia, y axuntola a la nueva diócesis (ye de ter presente que la Ilesia de San Salvador, tresformada llueu en diócesis d'Uviéu, escarecía d'antecedentes con anterioridá a la invasión musulmana), mas llueu de resurdida la diócesis de Mondoñedo declarada heredera daquella, el Rei compensa la perda de más de la metá del so territoriu pola entrega en compensación na so diócesis de Transancos, Besancos e Pruncios, que ñunca enantes taran na diócesis de Britonia, y que atoman dende entós en compensación de lo que enantes tenía Mondoñedo n'Asturies.

## El monacatu Bretón na Fastera del Navia-Eo
Dacuando l'Alta Edá Media, el territoriu comprendíu ente les conques fluviales de los ríus Eo y del Navia afítase nel términu del Monacatu Bretón. Dafechu, el "Parrohiale Suevum", documentu alministrativu redactau de seguru demientres el Conceyu de Lugo (569), asitia el términu d'asentamientu de los bretones espardíu polos territorios del Monasterio Máximo y pola tierra d'Asturies. La cita lliteral ye:

La sede del Monesteriu de Máximu suel alcuéntrase polos historiadores en dalgún llugar ente'l ríu Masma ya el ríu Eo, afitándose per munchos na parroquía de Bretoña (A Pastoriza, Lugo), nún llonxe de San Tiso d'Abres y Taramundi. Pero, amás la proximidá al territoriu del ocidente asturianu, el términu de les vecines sedes de Lugo, que atoma Barreiros, Quiroga y Montenegro y Astorga, que atoma n'Asturies inda na más el territoriu Pesgos, nos afiten tamién la Sede Episcopal de Britona nel ocidente asturianu.
Sabemos güei, que Britonia yera una sede organizada d'acordies coles normes habituales de les ilesies de tradición insular o celta. L’obispu tenían tamién les funciones d'abá del monesteriu onde residía, nesti casu nel de Máximo, y exercía les sos funciones episcopales y abaciales en toles comunidadaes de cristianos del mesmu raigañu. Esta organización afíyase por San Patriciu dientro del procesu d'evanxelización d'Irlanda y el restu de les Illes Britániques ya inda a les comunidaes de misioneros irlandeses asentaes na Xermania.

Nel occidente asturianu ye d'atopar munches manifestaciones desta primitiva forma d'organizacion. Asina, nel testamentu del añu 926, 23 de setiembre, otorgau por un supuestu rei Ramiru, fíu d'Alfonsu III y de la Reina Ximena, quien entrega toa una riestra d'ilesies nel ocidente asturianu que amuésanos la señardá de la ordenación territorial del occidente y la querencia de les families a sos centros relixosos. Nel llueu duna desllabazada rellación d'heredaes n'Asturies donaes a la Ilesia de San Salvador, siñala:

 
Ye d'interés la querencia de les families coles ilesies donaes, como resulta de la referencia "et cum familia sua et cum suis adiecentis". Conocemos tamién polos documentos del Monesteriu de Oscos y per diversos xuicios del Obispu d'Uviéu cola nobleza de la comarca como families enteres de persones vivían o dependían de los Monasterios.

De les creencies d'este xentes, sabemos tamién, pola aprucida d'una llábana (Cayuela de Carrió) afayada por dos campesinos en 1926 na llocalidá de Carrió, ya que dellos autores alluguen nos albores del tiempu de la monarquía asturiana nel sieglu VIII, ya otros exétenla na etapa visigoda, nun llugar que se afita dientro de la sede episcopal de Britonia.

Dámaso Alonso nel so estudiu sobro los usos supersticiosos del sabugu, describe la costume afitada nuna zona del oriente de Lugo ya los conceyos asturianos más occidentales de colgar rames ness ventanes y puertes la nuechi de San Xuan pa evitar la entrada de bruxes y mal agüeros, costume que tien una asemeyanza con otres documentaes nel País de Gales y nel Norte de la Gironda.

## Del monacatu bretón al benedectín
Fernández Conde amuésanos tamién como nos sieglos VIII-IX la sociedá de los territorios ocupaos por los bretones esperimenta una gran tresformación, fenómenu que ta perbién documentau na britonia continental. Cita, esti autor asina, l'estudiu documentau per W. Davies sobro'l cartulariu de Redon (c. de Nantes dep. d'ille-et-Vilaine). Esti procesu caltién básicamente na territorialización y patrimonialización de los centros ilesiásticos per particulares. Una cosa paecida debió asoceder del mesmu sen y al mesmu tiempo nes comunidadaes bretones de Galicia y d'Asturies. Poro paez, diz Fernández Conde, que llamar ilesia o menesteriu a puñau de clérigos que viven xuntos per aquelles domines nuna ilesia asturiana, d'orixe bretón o de raigañu pésicu tien de ser prauticamente lo mesmo a la hora d'esclariar la naturaleza xurídico-alministrativa de la ilesia y del monacatu prebenedictín.

Conocemos, nesti tiempu, toa una riestra de monasterios nel ocidente asturiano que caltién una señarda notable, ente muchos dellos, ye de citar los que siguen:
:*Monesteriu de Santa Colomba El primer pergamín que refier a estos monasterios, ye el documentu de 20 de Xineru del añu 905, nel que'l rei Alfonsu III y so esposa, la reina Ximena, ente otres dotaciones, donen a la ilesia d'Uviéu'l monesteriu de Santa Colomba. Señala el Liber Testamentorum: *Inter Nauia et Oue secus flumen Purzia monasterium fundatum nomine Sancte Columbe per suos terminos direutos, per Arroja Mala, per viam qui exiit per monte Bodigo pro ad illa penna de Abbanninas et exiit ad Lejrio et inde venit ad intra occisa de Monte auto et inde per paratella et per Monte Uerroso et in direutum pro ad Teulei per viam que discurrit de Penna Auta et de Armale pro ad Fozatinas et per illo quoto de Nozeta usque Capanna Marzani. Infra hos terminos ab omni integritate cum familia multa et villis multis intus et foris per nominatis*. Ente los ríus Navia ya Eo xunto al ríu Porcía, alcuéntrase el monesteriu de Santa Columba, afitau nos siguientes llinderos: per Arroxa Mala, pel camín que sal pol monte Bodigo haza la peña de Abañinas, y sal al Lleiru y onde vien dende el Monte altu y dende Paratella y por el Monte Verroso y encáminase haza Teulei pol camín que escúrrese de la Peña Alta y de Armal haza Fozatinas y pola parte de Noceda hasta Capaña Marzan. Per estos términos por entero coles munches families y villes dientro y fuera nomaes.
:* Monesteriu de Santa María de Miudes. Diz desti monesteriu el Llibru Registru de Courias, que Arias Feliz erguiera el monesteriu de Santa María de Miudes sobro'l ríu Ermezana y habitolo cola so muyer Lobsenda. Tempu espués, el Conde Ximeno, pá del Conde Piniolo, xunto a la so muyer Aragonte compraron el Monesteriu. El conde Piñolo y la condesa Eldoncia nel añu 1032 donaríen el monesteriu xunto a la villa de Arancedo al Monesteriu de Courias demientres l'abacialgu del abá Arias Cromas. Diz tamién el llibru de Courias, que nel monesteriu de Miudes son munchos los homes de serviciu, carpinteros, pescadores, caseros, cargadores, mayordomos, pumareros y otros simillares. Tuvo envueltu tamién nel pleitu que caltién los obispos d'Uviéu sobro'l Monesteriu de Cartaviu, nún siendo clara la dependencia que fai ente uno ya otro. El 'Liber Testamentorum' refiese tamién a un prestamu o 'prestimoniu' que caltién l'abá Moniu de Courias frente al Obispu d'Uviéu, nel documentu de caberu "Notitja d'hominibus de Cartauio quos tenet abas dominus Monio in prestamento ab episcopo", faise una rellación de siervos que'l primeru tien nel so prestimoniu del Abá de Courias.
:* Monesteriu de Salantes (Serantes Tapia de Casariego), erguíu per Tructino Feliz hermanu de Arias Feliz. Tructinu Feliz tuviera tres fíos Menendu, Masfara y Garvixo, dividiéndose a la muerte de don Tructinu el monesteriu por tercies ente sos tres fíos. Garvixo Tructiniz tuvo dos fíos Onega y Menendu. Menendu nun tuvo fíos, ya Onega davezu enxendró a doña Dalamacia má de Iohanne Pinioliz quien entregara so parte al Monesteriu de Courias. Los fíos e ñetos de Másfara Tructiniz profesaron como frades nel monesteriu Coriense axuntándose tamién so parte al Monesteriu. De postreru Petrus Fernandi, Sancha Pelaiz et episcopus Adefonsus, l'abá Laurencius, Gonzalu Martiniz, Pedru Calvu y Marina Martinez de Ciueia entregaron al Monesteriu de Courias el restu de les cuotes que faltaben-y.
:* Montesteriu de San Martín de Mantarás. Erguíu pola condesa Eldoncia, ye uno de los siete monasterios fundacionales del Monesteriu de Courias. Xunto a esti monesteriu de San Martín, el Llibru de Courias fala d'otros dos monasterios de San Estebán de Mantares ya Santu Acisclu de Marmortu tos ellos nel Conceyu de Tapia.
:* Montesteriu de Santa María de Cartaviu. El Monesteriu de Santa María de Cartavio, sobro'l Ríu Vio, na parroquia de Cartavio, Conceyu de Cuaña, alcuéntrase sobro la base de lo que güei ye la llosa de la ilesia de Cartavio. Dicha ilesia contién dos inscripciones dataes nel añu 976 parcialmente lleíbles na llosa ya otra nel llateral, grabada esta na piedra de granu na paré esterior del cruceru xunto a la puerta llateral de la propia ilesia, que diz: IN ERA MXIIII SIC INTRAVIT FREDINADV. El Conde Froilán Velaz y la Condesa Gislavara so muyer, nel añu 976 entregaron al obispu d'Uviéu don Bermudu y a so ilesia, el monesteriu de Santa María de Cartavio fundau ente los ríus Navia y Porcía nel llugar de Cartavio, na ribera del mar. Ufrieron tamién polo mesmu testamentu amás d'otres heredaes ya villes, el Castiellu del Aguilar: «Concedimos, -dicen-, adhuc suprafate sedi illum castellum de Aquilares iuxta ipsum praedictum monasterio de Cartavio in ora mariis situum cum ómnibus bonis suis intus foris». Mas tarde ye oxetu del testamentu del rei don Ramiru que fai cola so muyer doña Urraca en favor del monesteriu de Cartaviu, con esti títulu «commissum de Cartavio quod fecit Ramirus rex», y que ye datao na era de 1016, año 978. El monesteriu ye citau en tres pleitos documentaos nel 'liber testamentorum ovetensis', dataos ente 1050 y 1090: "Division inter Sanctam Mariam et Santum Iohannem", "Divisio ineter Todox et Cartaviam" y la "Divisio inter Sanctam Mariam et Suaronem et Alvam", pleitos, nos que intervién como titular del monesteriu la condesa Gislavara. De postreru ye oxetu de pleitu per los obispos colos herederos de doña Gislavara. El pergamín nel que ye documentau el pleitu rellata como l'obispu esixía como propios de la Ilesia de Salvador d'Uviéu tanto el monesteriu de Cartavio como'l Castiellu del Aguilar, allegando como los mesmos venían siendo poseyidos pola sede uvieína pacíficamente dende tiempu del Conde don Froilán Velaz y pal tiempu de su muerte, pelos obispos d'Uviéu. Allegóuse polos obispus que fallecíu Adegani (1025/1028), prelau de la mesma sede, apoderose violentamente de les diches posesiones de Cartavio doña Eldonza, que les tenía sen derecho daque. Afirmando escontra doña Eldonza, mandó el Rei don Bermudu faer averiguaciones a les persones a quienes tocaba el dominiu del Monesteriu y el castiellu. Averiguose que l'obispu decía verdá. Entós mandó el Rey al xuez nomau pal casu, Anaya Anáyaz, que decidiere esti pleitu, nel cursu del cual doña Eldonza almite el meyor derechu de los obispos, fallándose el pleitu en favor de los obispos. 
:* Monesteriu de San Salvador de Tol. La primera referencia al monesteriu de Tol, maguer cola vocación de Santa María ya nun San Salvador, alcuéntrase nuna donación fecha por un Rei Ramiru que viense datando faza'l añu 926 (donación de 23 de setiembre 926, doc. nᵘ 23 de la Coleción de Larragueta). Esti Monesteriu ye oxetu de dos pleitos polos obispos d'Uviéu y la nobleza de la comarca nos años 1075 y 1083. El primero de los pleitos datáu nel añu 1075, ente los obispos y los condes Vela y Bermudo Ovequiz, tien llugar n'Uviéu el 23 de marzu, a presencia del Rei Alfonsu VI, dacuando la so estancia na ciudá con motivu de la apertura del Arca de les Reliquies de la Catedral d' Uviéu. Son nomaos xueces, «Bernaldum Palentine Sedis episcopum et aluazilem Sisnandum Colimbricensem et Rudericum Didaz castellanum et gramaticum dominum Tuxmarum». Esti Rudericum Didaz vien comúnmente identificau con Rodrigo Díaz de Vivar, El Cid Campeador, en contraposición a Rodrigo Díaz l'asturianu. Ye sabíu que'l campeador llegara a Uviéu col séquitu d'Alfonsu VI, quien peregrinaba pa adorar les reliquies de la catedral encerraes nel arca que será abierta en presencia del Rei demientrés la cuaresma de 1075. Tenía el Cid entós trenta y dos años y casárase unos seis meses antias al so nombramientu como xuez con doña Ximena. El segundo de los pleitos sobro'l Monesteriu de Tol acaez ocho años más tarde, en 1083, nesti pleitu por doña Ximena la muyer del Cid y sos hermanos procuren una nueva reclamación sobro la propiedá del monesteriu. Doña Ximena y los sos dos hermanos, yeren fíos de Diego Fernández conde d'Uviéu y Cristina Alonso, siendo don Diego fiu davezu de Fernando Gundemariz, quien intervién cola so madre Mumadonna na donación del añu 1037 en que la ilesia d'Uviéu funda los sos derechos sobro'l Monesteriu. Son per tanto los llexítimos socesores de los fundadores del cenobiu taulentinu. El campeador nesti tiempu taba desterráu en Zaragoza al Serviciu de Mutamín. Resulta, pues, lóxica la ausencia de ésti como'l de la so muyer, quien acudió a xuiciu representada polo so hermanu Fernandu. El pleitu si bien reconoz el meyor derechu de los herederos de don Fernando Gundemariz, al entender que doña Gontrodo siendo fía illexítima nun pudiera ñunca haber teníu sinón l'usufrutu de los bienes, da finalmente la razón a los obispos d'Uviéu. La referencia nesti casu ye la Llei VI, títulu I, del llibru V del Liber Iudiciorum.La allegación de la imposibilidá d'heredar de los fíos illexítimos y los llimites para donar en vida respetu de monxos y clérigos, impedíen a doña Gunterodo pudiera haber donáu los bienes a la ilesia d'Uviéu. Lo cierto ye, que inda que los argumentos de los hermanos de doña Ximena, el pleitu fállase por prescripción alquisitiva a favor de los obispos, por entender que transcurríu trenta años pa la prescripción estraordinaria conseñada nel propiu Liber Iudiciorum, los bienes quedaran definitivamente na ilesia d'Uviéu.
:* Monesteriu de San Esteban de Piantón. El Liber Testamentorum documenta tamién la donación por Martino Vemudez y so muyer Interquina Garciaz a la ilesia d'Uviéu y al so obispu Arias de los bienes que los testadores tien n'Asturies y fuera d'Asturies "teneo in ASturias et foris Asturias", y fuera de Asturies, el monesteriu de San Esteban de Piantón con otres ilesies y bienes diversos. "Concedo adhuc alium monasterium inter Ouem et Purziam, Sancti Stephani de Priantono, et fuit ipso monasterio de supradictus pater meus")

Nel añu 1136, el rei Alfonsu VII, l'emperador, xunto a la so muyer doña Berengela confirmen la donaciones daes a un grupu d'ermitaños, dirixíos polos monxos Alfonso y Pelayo Alfonso de les heredaes de Santa Colomba Blamonte, Santa María de Obanza, San Martín de Bourio, Santalla de Presno y Villamil. Esta primera repoblación, de la que so documentación orixinal nún se conoz, dará llugar a la confirmación de los beneficios y a la fundación nel añu 1156 del monesteriu de Santa María de Vilanova d'Ozcos que se acoye nel añu 1162 a la regla del Cister, onde caltiénse hasta la reforma de la Orden nel 1511 pola Congregación de Castilla. Este monesteriu aseñardará de llen la vida relixosa, cultural y artístíca de la comarca de los Oscos ya del cotu de Burón nel conceyu gallegu de Fonsagrada, estendiéndose demientres per toda la Edá Media su influyencia a to l'estremu occidental asturianu.

## El Honor de Suarón
Demientrés l'Alta Edá Media los actuales conceyos del occidente asturiano, asitiados ente los ríos Eo ya el Navia taban suxetos a un réxime especial de señoríu, el Honor, conociéndose dos muérganos el Honor de Suarón ya el Honor de Grandas.El territoriu de Suarón taba vinculao a la voz del rei al terminu xurisdicional del de Tineu onde so tenente o Merinu yera la postrera instancia d'apelación. Por encima desta instancia taba el Merinu o adelantau de d'Asturies, tamién mencionau como tenente d'Asturies, vinculación que dende el sieglu XIII se asemeya na de Lleón, baxo la figura del merinu o adelantau mayor, quien apaez mencionau de modo diversu con una o las dos intitulaciones territoriales.

Les primeres referencies al Honor de Suarón ye de ver nel pergamín datu nel añu 1090 "Divisio inter Sanctam Mariam et Suaronem et Alvam". Nel algüentrase como tenente nel Honor de Suarón al Conde Petru Pelagi. Espués desti nún ye conocíu quien detenta la tenencia, nin datu daque sobro'l Honor de Suarón, hasta l'añu 1153 nel que nun pergamín del Monesteriu de Villanueva d'Ozcos ye señalau como tenente nel Honor de Suarón al señor de Navia, Lugo y Montenegru, Aluarus Roderici, quien ta al frente del Honor de Suarón demientrés el segundu terciu del sieglu XII. Este «rico-hombre», fíu del Conde de Sarria Rodrigu Vela, taba casau de primeres cola infanta doña Sancha, teniendo una intervención determinante na toma d'Almería nel añu 1147. Nel añu 1167 casa en segundes con doña Urraca, fía illexítima del rei Alfonsu VIII,, trabando dende entós nun de los mayores señores del Reinu, hasta'l puntu de tentar nel añu 1164 esgayar al reinu asturianu de la corona imperial como asocediera nesos mesmos años nel condau portucalense. 

Dende 1184, consta que Menendu Peláez ta al frente de la tenencia de Riba de Ove et Oscos, dando por seguru Alvárez Castrillón que ya pa esti tiempu taba desgaxada la tierra de Grandas de la Xurisdicción de Suarón. Menendu Peláez ostentará la tenencia de Suarón hasta l'añu de su muerte en 1233. Dende entós, los fíos daquel, Gonzalu Menéndez y so hermanu Suero Vtulii, apaecen como tenentes de dos tercies de Suarón. Nel añu 1239, apaez como tenente en Suarón Alvaro Roderici, quiziabes descendienti de so xeneru anticesor, como'l que ocupa la tenencia de Suarón dende Armal. A partir de 1251, Gonzalo Menéndez ye el único que apáez nel cargou, y postera mención tien llugar nun documentu de 1271, 'tenendo terra de Suarón'.

## El Honor de Grandas
Muncho más reducíu y peor conocíu ye l'Honor de Grandas. El términu de Grandas fue donau al señoríu xurisdicional de la Ilesia d'Uviéu pol rei Fernandu II en 1186, siendo la única demarcación del territoriu asturianu ente los dos citaos ríus, xunto col cotu monesteriu de Vilanova d'Ozcos, que nún se vinculara a los centros de poder de la Tierra de Ribadeo y que caltendrá cierta marxinalidá. Nel mesmu actu afita expresamente el rei la inxerencia de los tenentes del Castiellu de Burón nese territoriu sobro'l que paez tener tamién gran influyencia. La diferenciación de la Tierra de Grandas del restu de los territorios de Entrambasaguas como una demarcación alministrativa célibe ye evidente en tantu que nun tuvera incluyida nel alfoz de la puebla de Castropol. Tamién ye de ver na diferencia que'l obispu fa de sos encomiendes en 1368, cuando otroga ambas a Alvar Pérez Osorio Señor de villalobos. Ya en 1246 ta documentau como'l comendero en Pezós de ls Terra de Grandas, Pedro Díaz, personaxe que nun apaez enantes como tal na Tierra de Ribadeo, qu'en ese añou tien otros distintos. Ye corriente asina, incluyir la donación del Castiellu de Burón xunto a la Tierra de Grandas. Pa Alvárez Castrillón una lectura aspaciosa del documentu, induz a pensar lo contrariu, pues lu que pretende el rei ye curtiar la inxerencia de los tenentes de Burón nel terminu Grandalés.Respetu a so términu, Fernández Conde afirma que'l espaciu xurisdicional de Grandas abarcaba las comarques del interior ente'l Navia y el Eo, en terminos semeyantes ye la opinión de de Coronas González. Por su parte Ramona Pérez de Castro estima que la jurisdicción de Grandas debiera limitarse a lo que ye l'actual concejo, al so entender, paez claru que no que ye el territoriu asturianu, el términu de Grandas, no incluyía daque nos otros conceyos del Eo-Navia, les cuales taban integraos nos partíos que xuntábanse nes reuniones del 'Campo del Tablado'. Pola so parte Alvárez Castrillón, la estrecha xurisdicción de Grandas, ye d'esplicar pol tipu especial de señoriu que se alcüentra nel caberu del Eo-Navia, mas contrastable en cuanto na llinde a la esparcía xurisdicción de Suarón.

## Baxa Edá Media
 
Dacuando l'Alta Edá Media, el territoriu ta xebráu en diverses mandaciones, na que atoma importancia a mayores, como ya queda dicho, los monasterios ya otros muerganos eclesiásticos. Arribada a Baxa Edá Media, estos institutos tan de cangayu, y ye asina, como'l poder episcopal tentara axuntar torno a se a los institutos eclesiásticos, muncho espardíos dende antiguu na comarca. Los obispos uvieínos inda denantes del sieglu XII entaman a organizar les bases del poder político d'abondo dixebraú nel ocidente asturianu damecío de la enancia de sos posesiones na mandación cartaviense y nel monesteriu de Tol. Escontra, destos intereses nún soldaránse sinón hasta l'allugamientu del centru de puer de la comarca, el castiellu de Suarón. Asina, per un acuerdu arregláu el 2 de Xineru de 1154, nes Cortes celebrades en Salamanca pol rei Alfonsu VII, caltiénse les cesiones que viniera facéndose polos monarcas al obispo d'Uviéu, al facerse donación a Martinu II y so Iglesia, ente otros bienes, del castiellu de Suarón (...de illo castello de Sueirum quod est intre (sic) fluuium de Oue et fluuium de Nauia...) con tos sos términos, les sos regalies y xurisdiciones.

Diz Sandoval:

-*«A dos de Enero, Era 1192, estava el Emperador en Salamanca con su muger doña Rica y con sus hijos don Sancho y don Fernando; tratavan un pleyto muy reñido, los Obispos de Oviedo y de Lugo sobre las jurisdiciones de sus Obispados; y el Emperador, los concordó imponiendo la causa á gusto de las partes: aviendo primero tomado consejo con el Arçobispo de Toledo y otros Cavalleros y Prelados, como parece por la carta de concordia, hecha en este años á catorze de Enero; y porque el Obispo de Oviedo se agraviava algo del concierto del Emperador, le dio en satisfación el castillo de Siera»*.

## La carta de la pola de Castripol ya el Fueru de Benavente
Entama la autoridá del Obispu na vida del conceyu cola fundación de la Pola de Castropol. Asina col areyu d'arrendrar a los vecinos restorcíos alredor de la Pola de Revoredo, los obispos erguerán una nueva pola, Castropol, dotándola del Fueru de Benavente y dando muncho provechu pa los vecinos que se afiten nella per aciu de los repartimientos que siguen a la so creación. Esta formalízase pola Carta de fundación dada pola obispu d'Uviéu, Fernando Alfonso, a los moradores de la Tierra de Ribadeo el 19 de Xineru de 1299. Ye, sin embargu, el documentu fechu nel 21 de setiembre de 1300, el que ye decisivu pa la vida del Conceyu. De los 18 apartaos que nel se algüentren, afítase nellos detalladamiente lo que correspuende al pagu de la martiniega, reservas de dominios y aprovechamientos del obispo, nomar de xusticies y ediles del conceyu, reconocimientu de vasallaje, amparu de les coses del obispu y de la Ilesia d'Uviéu, facendera d'homenaxe, drechu d'alloxamientu y xintar, dando al obispu la Ilesia de la pola y el sellu del conceyu. A la creación de la nueva pola sigue l'arrepartimientu en «quadriellas», forma de polar *sui generis* que se algüentra lligada al mou de sociedá afiyada al fueru de Benavente. El repartu facelu un muérganu d'homes buenos que cumplirán con lo mandáu pol obispo d'afitar na pola y rexir nella en todes les sos coses.

## División en partíos
El arrepartimientu del conceyu fácese en partíos que xébranse en parroquies. Maguer los arrestos del obispu d'arrefuerciar la autoridá de la villa nel detrimentu del señoríu del conceyu, tal emponderancia, nun tará escaecida pelo desendolcu per los partíos de so propia organización. Los partíos caltendrán tamién asina so propio términu.

Nes eleiciones a los cargos del conceyu amósase de maneres diverses estos partíos, siendo davezu los seguientes:

:* Castripol coles ilesies de Piñera, Moldes, Seares, Presno y San Martín de Oscos.
:* El partíu de Barres o Veigas de Bria que caltién la parroquía de Barres allende la llocalidá d'As Figueiras hasta'l Porcía. Xuntábase neste partíu tamién el d'Abres.
:* El partíu de la Vega de Ribadeo con Taramunde ya Ouria de Bres, que caltenía munchu tamién del conceyu da Veiga ya tamién del deTaramunde.
:* El partíu de Ruifrio y Cartavio que caltién lo que güei ye el conceyu de Cuaña.
:* El partíu de les Riberas de Arjuda o Riberas de Armal que caltién Bual ya Eilao.
:* El partíu de Valdemiudes que algüentra el que güei ye conceyu d'El Franco.

El númberu de partíos cambiaba acordies la representación que mandaran les parroquies a la pola, caltenida la enorme estensión del conceyu y el carálter de les cuestiones que yeren tratades, mas dacuando facía a nomar xueces ordinarios yeren siempre cuatro que axuntábanse na forma que sigue:

:* Un xuez per Castropol ya ilesias axuntas: Piñeyra, Moldes, Seares, Presno y Samartín d'Ozcos.
:* Un xuez pela Vega de Ribadeo con Taramunde ya Ouria.
:* Un xuez per Valdemiudes, Riofrio y Armal, y 
:* Un xuez per Veigas de Bría ya Abres.

## El campo del Tablado
Magar a presencia dun cuerpu normativu escritu rellativamente espardíu, la vida de los conceyos ordenábase tornu a la costume. Esta costume ye de ver sobro too nes solenidaes d'eleición de los cargos conceyiles, poro tamién algüentrémola presentes nos más variaos aspeutos como nes formes de celebración del matrimoniu. Asina, nun documentu datau el 10 de xuyín de 1523, el conceyu recurre escontra l'obispu Diego de Muros que tentara de someter a los vecinus del conceyu les ordenancies que Hernando de la Vega, ficiera pa la ciudá d'Uviéu'l 17 d'abril de 1494 a la solicitú de los Reis Católicos y que los vecinos recurren por caltener:

Los motivos d'impugnación faen referencia de primeres a un tema recurrente na comarca, que ye'l de la consideración y reconocimientu que es debido darye a los llamaos fijosdalgos notorios, aquellos que tien esta condición de xeitu inmemorial, y nun per título, de mou que deban ser recibíos y tener les mesmes preminencies que'l restu de los Cavalleros y fijosdalgos del Principau. El otru motivu de recursu trata sobro'l mou de llamamientu a los cargos del conceyu, nel que los vecinos faen oposición al mou per suertes prevista nes Ordenancies de Hernandu de la Vega davezu del sistema de llibre eleición siguíu d'antiguu nel conceyu.

Dientro desta organización del Conceyu esclarecidamente de caráuter consuetudinariu presenta rellevancia a mayores la axuntanza de los vecinus nel «Campo del Tablado», na mesma los vecinus xuntábanse sin distinción ente la pola ya l'alfoz en partíos, a medio de representantes escoyidos nun complicau sistema de votación que güei conocemos poles ordenancies de los pueblos, asina les de Castropol, Bual y El Franco. Acordíes con esti sistema de representación los cobres, o representantes de cada un de los partíos nos que se dividía el conceyu y que yeren designaos na propia xunta, se reuníen a puerta zarrada, y llevaban a efeutu el nomamientu de los cargos conceyiles.

El conceyu axuntabase tolos años nel día de la Ascensión, llamaos los vecinos por pregón, a son de campana tañida nel 'Campo del Tablado', a les afueres de la Pola de Castropol y frente a la capiella del campu, nel que güei ye parque Vicente Loriente de la Villa. Los vecinos se axuntaban nos sos respeutivos partíos, maguer que yeren seis, na hora de votar inda na más yeren cuatro nes votaciones, per axuntase el partíu d'Abres col de Veigas de Bría ya el de Riberas de Armal col de Valdemiudes. Nomabase los «cobres» dente los homes buenos del conceyu. Cada partíu nomaba dos cobres.

Na asamblea vecinal o conceyu propiamente dicho, yeren discutíus los más diversos temas, vistes d'agravios, reclamaciones del conceyu, regulación de precios, monteríes y caceríes de llobos, etc. Ruiz de la Peña, apunta como funciones del mesmo les siguientes:

:a) La validación d'actos xurídicos a los que lleguen dellos vecinos.

:b) El establecimientu de normes de xeneral obligatoriedá pa la regulación d'aspeutos diverses de la vida del conceyu.

:c) Eleición y renovación anual de los cargos conceyiles.

:d) Aforamientu almisión na comunidá de los nuevos vecinos.

:e) La toma d'acuerdos per delegación de competencies pa faer andeches d'interés xeneral.

:f) La toma d'acuerdos estraordinarios o que per so importancia y trescendencia nel desarrollu de la vida local, ficieran aconsexable la asistencia y conocimientu de los vecinos.

Nel Honor de Grandas debió esistir una asamblea semeyante de la que tan sólo tenemos conocimientu que axuntábase nel día de la Asunción de la Virxe. Con too los obispos debieren concentrar na pola de Castropol tolos poderes xudiciales y alministrativos, ya asina nes actes del 'Campo del tablado' de la primera metá del sieglu XVI señálanse a los xusticia del conceyu con xurisdición en Castropol y Grandas. Ye lo ciertu que llueu de la desamortización Grandasquedara fincada nel conceyu de Castropol, como arresulta del esame del Catastro de la Ensenada, nel que a la primera pregunta contiestara tanto en Grandas como en Salime que se alcuentren agregaos al de Castropol en cuanto a rentes, alcabales, millones y demás.

## La redención del Conceyu de los obispos.
El fechu más notable de la so historia ye la redención de los conceyos de la autoridá del Obispu, lo cual tien llugar a lo llonxe de la segunda metá del sieglu XVI. Aportase de siguíu, el tiempu ya el preciu da redención dos conceyos, que se atomen de **Faya Diaz**, *«Los Señoríos eclesiásticos na Asturies del Sieglu XVI»* que a so vez remítse al expediente abiertu a Alonso del Caminu como consecuencia de diches ventes y conservau nel Archivu Xeneral de Simancas:

Respetu al Conceyu d'Ibias, Bellmunt y Traver, señala qu'estes tierres de Ibias yeren de Señoríu compartíu ente nobles llaicos y eclesiásticos, siendo considerau este conceyu como d'obispalía. Los obispos exercieron esta xurisdicción compartida hasta l'añu 1584, en que pasa a ser de realengu. Amás de la esistencia de tres cotos solariegos, Marentes, Santa Comba y Sena, el Catastru d'Ensenada refierse a les Parroquies de San Antolín, Cecos y San Xorxe de Tornaleo, de las que diz que son del señoríu de don Bartolomé Varcacel y Rón y de don Fernando de Ron, vecín del Conceyu de Samartín d'Ozcos, nomes de families todes que pertenecían a la nobleza tradicional de la comarca. Dichu conceyu participa tamién na Xunta Xeneral del Principáu dentro del partíu de Castropol tomando un tercíu del votu del mesmu partíu.

## Referencies

## Ver tamién
* Comarques historiques d'Asturies
* Comarca del Navia-Eo
* Eonaviegu
* Tierra de Ribadeo