Areatza

**Villaro** o **Arenaza** (n'eusquera *Areatza* o *Bilaro* y oficialmente **Areatza**) ye un conceyu de la provincia de Vizcaya, País Vascu (España). Pertenez a la contorna d'Arratia-Nervión y a la Merindad de Arratia.

## Topónimu
La villa tien dos nomes tradicionales; unu d'orixe romance y otru d'orixe vascu, anque dambos fueron utilizaos nos dos idiomes.

El nome Villaro ye una contraición de "Villa de Haro", nome que-y foi dau a la llocalidá en 1338 pol so fundador, Juan Núñez III de Lara, que yera señor consorte de Vizcaya. Con esti nome Juan Núñez pretendía homenaxar a la Familia Haro, a la que pertenecía la so muyer María Díaz de Haro, que fuera titular del Señoríu de Vizcaya mientres dellos sieglos. Esta foi la denominación oficial y más formal del conceyu hasta 1980. Coles regles modernes d'ortografía del eusquera esti nome suel ser trescritu nesti idioma como *Bilaro*. Usóse en dambos idiomes y unu de los xentilicios esistentes pa los habitantes del pueblu ye'l de *billaroztarra*

Per otru llau esiste otru nome históricu del pueblu, que sicasí nun foi oficial hasta 1980 y qu'históricamente tuvo un calter informal: *Arenaza/Areatza*. La villa de Villaro foi fundada nuna paraxa despobláu que recibía con anterioridá'l nome de *Arenaza*.

Por cuenta de ello la población acabó siendo conocida tamién so esti nome. El topónimu Arenaza ta formáu pola pallabra *arena*, que foi tomada como préstamu pol eusquera del llatín y el sufixu "*-(t)za*", qu'indica bayura. Esti nome debióse probablemente al calter arenosu del llugar onde se fundó Villaro. En eusquera el nome evolucionó perdiendo la "n" intervocálica (un fenómenu común nel eusquera), dende de la so forma más antigua Arenaza hasta l'actual de Areatza. En eusquera modernu arena dizse "*harea*"

Esti fechu y el que'l sufixu final, trescritu al castellán como "*-za*", pronunciar en realidá como *-tza*; estremaron los nomes de *Arenaza* (versión más antigua del nome, fosilizada na so trescripción escrita al castellán) y *Areatza* (versión más moderna del nome, afecha a la pronunciación moderna del mesmu pola población vascoparlante). El xentiliciu basáu nesti nome ye'l de *areatzarra*.

En 1979 el conceyu decidió camudar la so denominación oficial de Villaro a *Areatza*. Esta nueva denominación oficial adoptóse'l 11 de febreru de 1980.
## Política y alministración



### Eleiciones municipales de 2015
Estos fueron los resultaos de los cuatro partíos que presentaron candidatura a l'alcaldía nes pasaes eleiciones municipales:

* Euskal Herria Bildu: 357 votos (5 conceyales)
* Partíu Nacionalista Vascu: 336 votos (4 conceyales)
* Partíu Popular: 21 votos (0 conceyales)
* PSE-EE: 14 votos (0 conceyales)

Estos resultavos dieron l'alcaldía a Euskal Herria Bildu.

## Historia

Villaro foi fundada en 1338 pol Señor de Vizcaya, Juan Núñez de Lara, nun llugar despobláu al que bautizó col nome de Villa de Haro, n'homenaxe a la familia de la so muyer, María Díaz de Haro. Allugar nun despobláu arenosu que se denominaba "Arenaza" d'onde deriva'l nome n'eusquera de "*Areatza*".

La nueva villa tenía como propósitu afitar una nueva ruta comercial que xuniera la ciudá de Vitoria colos puertos del Cantábricu al traviés del pasu de monte de Barazar, pero nunca llegó a algamar un gran desarrollu urbanu. La villa disponía tan solo de dos calles, Bekokalea y Goikokalea, dispuestes en paralelu al cursu del ríu Arratia y de una ponte, el de Zubizarra, que dexaba vadear les sos agües a les recuas d'arrieros cargaes de llana que baxaben del pandu. Tenía amás un pequeñu cercu de muralles que defendía a la población y que dexó contener la so crecedera mientres la Edá Media.

A principios del sieglu XVI el cascu urbanu empezó a crecer más allá de la puerta sur de la muralla, a lo llargo del camín que conducía a Vitoria, xunto al que surdieron dos files de cases adosaes que formaron l'actual cai Errukiñe. Foi una espansión pequeña una y bones la ciudá nun gociaba de munchos recursos y vivíen solamente nella un centenar de families d'artesanos y pequeños comerciantes, y les principales actividaes granibles yeren la de fabricar estiles pa llances y piques, y llabrar herraje pa les cabalgaduras que travesaben el valle.

Nesti ambiente construyó una nueva casa en Errukiñe, que supunxo una gran novedá nel panorama de les viviendes urbanes de Villaro, ya inclusive del restu de Vizcaya. Cola so fachada principal alliniada cola calzada y les sos cares llaterales emparedaes ente medianeres, la casa siguía'l modelu tradicional medieval de construcciones estreches, altes y fondes, con apenes ocho metros de frente y el doble de fondura. La estructura yera de postes de carbayu enterizos, alliniaos en tres files y llevantaos sobre poyos de piedra p'aisllalos del suelu, y el desarrollu vertical incluyía planta baxa, primer y un camarote cimeru. Na planta baxa, que güei ta bien tresformada, abríense una puerta d'accesu al zaguán y una ancha ventana qu'allumaba la tienda o taller asitiáu nel interior. Na primer planta taba asitiada la vivienda, con una sala na zona delantera, alcobes nel interior y la cocina y retrete asitiaos na cara trasera, con lluz procedente del caleyón zagueru. La planta cimera taba abalconada sobre la cai y utilizábase simultáneamente como desván, secaderu, almacén y cuartu ocasional de criaos o aprendices.

## Patrimoniu

El cascu urbanu de Villaro caltener en gran parte y foi declaráu Bien Cultural cola categoría de Conxuntu Monumental en 1996 (BOPV de 10 de xunu). Respuende a la tipoloxía habitual de los pueblos medievales, con dos calles llargues paraleles -Bekokalea y Goikokalea- tendíes llonxitudinalmente de norte a sur y cortaes transversalmente polos cantones de Zubizarra y Ilargi. La trama urbana acoyía unes mazanes regulares, simples les estremes, doble la central. Estes estremábense en parceles gótiques sobre les que s'alzaben les cases de la villa, de les que se caltuvo la nᵘ 7 de Bekokalea, de finales del sieglu XV. Na mesma cai queden delles muertes de les fortificaciones fundacionales de Villaro.

* **Torre de Leguizamón** foi baltada al construyise na so cortil les piscines municipales. Yera de planta cuadrada, d'once metros de llau, ocho d'altor y murios d'un metro d'espesura. La puerta, ojival, abrir na fachada este y tenía aspilleras en tolos sos frentes.

* **Torre de Ugunaga o Huegonaga** del sieglu XVI sobre torre baxumedieval y reformada nel XVIII, tien volume cúbico, cubierta a cuatro agües y arcos apuntaos. Ye de reseñar coles mesmes, nel arrabalde de la Piedá, una casa con esgrafiados de tradición mudéxar. Pela so parte, la casa de Gorordo, fechada en 1675, presenta escudu con armes de los Axpe. Allugar nel barriu Ugunaga y foi mandada construyir por Juan Abá de Axpe según una inscripción na fachada. 
***Palaciu de Gortázar** o **del Riscal**. Trátase d'una edificación palaciana urbana, antigua torre de fines del sieglu XV, con planta inferior en sillería de caliar del XVI y cuerpu cimeru de lladriyu de mediáu'l XVII; les pintures alegóriques de la fachada son frescos barrocos fechaes escontra 1735. Créese que foi construyíu sobre una torre urbana anterior.
***Casa Mudéxar**, edificiu construyíu diba l'añu 1525 n'estilu mudéxar, siendo l'únicu edificiu de Vizcaya d'esti tipu. La fachada ta decorada con yelsu qu'amuesa relieves con motivos vexetales d'estilu góticu tardíu.
***Casa gótica**, construyida en 1490 ye una de les primeres cases de la villa. La parte baxa, onde tán los accesos a la vivienda y a la corte realizaos con dos talos arcos ojivales, ye de piedra, ente que ka cimera ye de madera raseada con cal.
***Cases barroques**, realizaes nel sieglu XVII son dos palacetes de tres altures realizaos en piedra de sillería.
***Fuentes de l'alcachofa**, proyeutada construyida en 1851 por Martín de Salazar ye una fonte bebederu d'estilu neoclásicu. El nome deber al ornamientu en forma de piña que remata la columna central.
* **Casa Consistorial**, obra de Luis de Bengoechea proyeutada en 1862 como escueles municipales. Ye un edificiu reciu que consta de baxu y una planta realizáu en sillería. Destaca'l pórticu con once arcos.

* **Ilesia parroquial de [[San Bartolomé Apóstol|San Bartolomé]]**. Edificada a mediaos del sieglu XIV y ampliada nel añu 1513, ye d'estilu ojival. Nel muriu Sur hai una portada gótica, coles dovelas del arcu retayaes p'afae-y una puerta rectangular, en que la so clave hai motivos ornamentales y una inscripción del añu o yera 1344. Nel muriu Oeste hai una portada del tránsitu del platerescu a la renacencia plena.

:Componer de tres cuerpos: el primeru un arcu d'accesu de mediu puntu, con dos talos medallones, colos bustos de San Pedro y San Pablo, nes enjutas; a cada llau un par de columnes que flanquean les estatues de San Pedro y San Xuan Evanxelista; el segundu cuerpu contién cinco hornacina, la segunda y cuarta con talles de San Pablo y la Virxe, les otres vacíes; el terceru forma un frontón, con tres hornacina y relieve del Padre Eternu nel tímpanu.

:L'interior de la ilesia foi tresformáu nel añu 1870, y asina, al construyise les bóvedes, sumieron los primitivos ventanales, amás, añadiéronse dos capielles y el presbiteriu, onde hai un retablu d'estilu renacencia, que ta reformáu. Nel áticu apaecen Cristu, la Virxe y San Juan; nel tercer cuerpu, l'Asunción, a que los sos llaos tán Santa Esther y un relieve de San Francisco, y Santa Judith y un Santiago Matamoros. Nel 2º cuerpo San Bartolomé. S. Pedro, S. Pablo y relieves de la vida de S. Bartolomé. El 1ᵉʳ cuerpu ye de nueva factura. Finalmente, un doble bancu con relieves de la vida de Jesús. Al pie hai relieves, con escenes de la vida de Xesucristu, nos dos files. Nel primer cuerpu apaecen la Inmaculada, San Gabriel, San Rafael, San José y San Juan. A la derecha hai dos altares, unu con un relieve d'Animar del Purgatoriu y una cabeza na parte cimera, con una inscripción. L'otru, realizáu nel añu 1721, tien una Doliosa, un San Sebastián y una Santa Agueda, a lo cimero, los dos Santos Antonios y en mediu, la Madalena. A la izquierda hai otros dos altares, n'unu hai un Xesucristu d'escasu interés; nel otru apaez una figura moderna del Sagráu Corazón, San Rafael, Tobías y San Roque; y na parte alta San José.

:Son interesantes los cuadros de Cristu na Cruz, Santa Teresa, San José y Santu Tomás. Ye tamién destacable una figura de San Luis Gonzaga, obra de Higinio Basterra, que ta nel presbiteriu. Na sacristía caltién un cuadru de la Presentación del estilu de la renacencia italiana; y una figura de la Virxe, d'estilu góticu, que se topó nel desván d'una casa próxima a la ilesia. Ermites de la Piedá, de Santu Tomás del sieglu XVIII. Conventu de Franciscanes. Fundáu nel añu 1620. Son d'interés dalgunos altares de la so ilesia. Unu nel presbiteriu, barrocu, con Santa Isabel, un Cristu y dos cuadros de San José y de San Pascual Baillón. Son tamién barrocos los altares de San Antonio de Padua y de San Franciscu d'Asís. N'otru altar, d'estilu renacencia, hai una destacable figura de la Virxe col Neñu. Cunta demás con un órganu de 1626.

:Allugada xusto a la vera'l Camín Real fixo la función casa de recaldación d'impuestos pol pasu pola villa.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Espacio web del conceyu de Villaro