open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Día del Solteru

El **Día del Solteru** o ***Guanggun Jie*** () ye una festividá conmemorada en China pa celebrar l'arguyu de ser solteru. Celébrase'l 11 de payares de cada añu, y la fecha (11/11) foi escoyida pol fechu de que'l númberu 1 representa a una persona sola. Apocayá, la fiesta convirtióse n'unu de los principales díes de comerciu en llinia nel mundu.

La festividá tien el so orixe na Universidá de Nankín en 1993, primeramente solamente ente los homes, siendo un eventu popular n'universidaes chines mientres la década de 1990. La fecha sirve pa la socialización ente solteros, cuntando con eventos como cites a palpu por que les persones abandonen la vida de solteru. En 2011 celebróse'l llamáu "Día de los Solteros del Sieglu" (11/11/11) con delles actividaes de promoción en rellación al eventu, empuestes principalmente a atraer mozos consumidores.

El 28 d'avientu de 2012 Alibaba Group rexistró'l términu 双十一 (doble 11), siendo unu de les principales portales de ventes en llinia xunto coles sos otres webs Tmall y Taobao. En 2013 les ventes llegaron a 5800 millones de dólares d'Estaos Xuníos, en 2014 a 9300 millones y a 14300 millones en 2015.

## Ver tamién
* Black Friday
* Día de San Valentín

## Referencies
Diez mil años

La frase **diez mil años** o **wànsuì** yera usada pa bendicir a los emperadores de China, Xapón, Corea y Vietnam dende tiempos antiguos. La frase tien el so orixe na antigua China onde yera costume dar los respetos al Emperador repitiendo la frases delles vegaes. Por casu *Wú huáng wànsuì, wànsuì, wànwànsuì* (吾皇萬歲，萬歲，萬萬歲, lliteralmente *Que'l mio Emperador [viva y gobierne por] diez mil años, diez mil años, diez mil [vegaes] diez mil años.*). Usualmente traduzse como *¡Llarga Vida!*, una y bones la connotación de diez mil nel sistema de numberación de l'antigua china yera d'infinitu, inconmensurable.

## Xapón

La espresión china foi introducida en Xapón como **banzei** (Kana: ばんぜい) el sieglu VII. Tamién pa espresar respetu pol Emperador.

La presentación de "Banzai" ye fundada nel periodu imperial. Banzai foi la forma ritual establecida tres la promulgación de la Constitución del Imperiu de Xapón en 1889 cuando los estudiantes universitarios glayaron *banzai* enfrente del carruax del Emperador. L'artículu 1 de la Constitución del Imperiu de Xapón ", esplica una fila que duren de diez mil años" (xaponés: 万世一系).

Nel periodu imperial tardíu mientres la Guerra del Pacíficu, "Tennô Heika Banzai" (xaponés: 天皇陛下万歳) Llarga vida a la so Alteza Imperial. Usar mientres les cargues o ataques suicides. 

Mientres el periodu posguerra, tamién s'utiliza pa la espresión xeneral d'allegría y entusiasmu.

Repitilo tres veces, colos brazos estendíos sobre la cabeza, podría considerase la forma tradicional xaponesa d'aplaudir.

## Corea
El mesmu términu pronúnciase **manse** en coreanu.

## Referencies
El llibru de seda

El ***Llibru de Seda*** ye un antiguu llibru de astronomía fechu polos astrónomos chinos cerca del 400 AC. Foi atopáu nuna tumba de Mawangdui, en China in 1973. Llista 29 cometes (refiriéndose a ellos como 彗星, lliteralmente *estrella escoba*) qu'apaecieron nun periodu de 300 años.

## Conteníos
El *Llibru de la Seda* contién lo que los arqueólogos llamen "el primer atles de los cometes". 
Hai aproximao 2 docenes d'interpretaciones de cometes, (dalgunos na plega out/pop-up el formatu). En dellos casos les páxines del documentu espurren hasta llegar a 5 pies de llargu. Na imaxe de cada cometa tien un títulu que describe un acontecimientu que la so apaición atribúyen-y , por casu, " la muerte del príncipe", " apaición de la plaga", " o 3 años de seca. " 

## Ver tamién
* Astroloxía china
* Astronomía china
* Testos de seda Mawangdui

## Referencies

## Enllaces esternos
* Ancient Chinese Astronomy
Emigrante de recién

Los **emigrantes de recién** son persones que viven nuna rexón considerada como continental. El términu ye usáu davezu nel contestu de China Grande, refiriéndose a xente chino que vive o nació en China continental, Ḥong Kong, Macáu, Taiwán o Singapur.

## Referencies

## Enllaces esternos
Escuela de la brúxula

En Feng Shui, la escuela de la brúxula toma tanto'l sistema Ba Zhai, o de les 8 casones, como'l sistema Xuan Kong, más conocíu poles Estrelles Voladores. Basar nel usu del Luopan, o brúxula magnética china, tamién conocida como brúxula Feng Shui.

## Ba Zhai
Ba Zhai basar nel conceutu de que caúna de les ocho direiciones tien un Qi particular que tien efeutos específicos na xente, dependiendo de cómo los edificios empobinar con al respective de les direiciones. Según esti sistema, la orientación ye la considerancia más importante. Tanto los edificios como les persones pertenecen a unu de los ocho trigramas, según la direición del edificiu o la fecha de nacencia de la persona. Determinar la rellación ente l'edificiu, les direiciones y la xente. Hai cuatro direiciones favorables y cuatro direiciones desfavorables, tantu pal edificiu como pa les persones, asina que dellos cuartos en cada edificiu tienen bona enerxía y dalgunos tienen mala enerxía ensin importar la forma del edificiu o del cuartu.

## Xuan Kong
Xuan Kong ye consideráu como un sistema completu, porque inclúi tiempu y direición según la contorna, el diseñu interior, les formes y les persones. Les estrelles voladores riquen la llectura exacta de la brúxula, la fecha exacta de construcción del edificiu y la identificación correuta de la contorna. Amás, tien de considerase l'interior: la forma de la casa, l'aspeutu y l'estilu xeneral, el planu de cada planta incluyendo los pasiellos, la entrada, les escaleres, l'allugamientu de la cocina, los cuartos etc. El métodu calcula les influencies de cada "estrella", que son calidaes enerxétiques de la naturaleza. Estes estrelles revelen les influencies visibles ya invisibles qu'afecten a los habitantes. 

La combinación del tiempu y de la direición crea un campu de la enerxía nun edificiu. Ente que la direición ye constante, el factor tiempu camuda mensual y añalmente, en rellación colos nueve ciclos de los trés yeres. Amás, les cualidaes de les estrelles camuden colos ciclos del tiempu. Una estrella favorable nun ciclu puede aportar a desfavorable n'otru ciclu. Los cinco elementos son la base del Xuan Kong y son la clave pa remediar les situaciones desfavorables. Los cálculos son básicos pa llograr l'equilibriu enerxéticu. Ensin dulda, esta escuela constitúi'l nivel más avanzáu y efeutivu del Feng Shui y les sos conocencies, acomuñaos colos de la escuela de la forma (tamién conocíu como escuela del paisaxe), dan escelentes resultaos. 

## Ver tamién
*China
*Cultura de China
*Feng Shui
*Geomancia
*Luopan

## Referencies
Escuela de los Nomes

La llamada **Escuela de los Nomes** (en chinu: 名家 pinyin: míngjiā) foi una escuela de pensamientu china mientres el periodu de los Reinos Combatientes. 

L'oxetu de les sos reflexones foi la rellación ente los nomes de les coses, *míng* (*名*) y lo que les coses son en realidá, *shí* (*實*)， sinogramas que tamién tienen el significáu de «fama» y «riqueces» respeutivamente. 

Los sos representantes más pernomaos son Hui Shi (*惠施*), Gong Sunlong (*公孫龍*) y Deng Xi (*鄧析*). Debíu la mala fama que tuvieron esti pensadores na antigüedá, caltenemos bien pocos testimonios de la so obra. Fueron comparaos colos sofistes pol motivu anterior, por ser hábiles oradores y pola so visión relativista de la realidá. Tamién fueron reconocíes les sos aportaciones a la lóxica.

## Referencies

## Ver tamién
* Filosofía china

## Enllaces esternos
*  de los testos sobre lóxica de los filósofos de la Escuela de los Nomes.
Festival de Yulin

El **Festival de Yulin** ye una celebración que se realiza en Yulin, China, mientres 10 díes cada añu. Tien como oxetivu conmemorar el solsticiu de branu col consumu de miles de perros (10.000), a pesar de ser una tradición l'eventu utilizar pa intentar atraer turistes.

## Historia
Nel solsticiu de branu en Yulin marca l'entamu de los díes más calorosos na ciudá china y el 21 de xunu de cada añu empecipiar col festival de Yulin, esta tradición empezó nos 90, pero la práutica llocal de consumir perros data dende muncho primero.

D'alcuerdu a les creencia chines consumir carne de perru aguiya'l calentamientu internu del cuerpu y ayuda a nun pasar fríu nel iviernu, consumir la carne nel solsticiu de branu atribúi bona suerte y salú a los sos consumidores 

## Datos interesaos
* Viéndense perros una selmana antes de diverses races pal so consumu.
* Siquier 10,000 perros son sacrificaos pal so consumu y la realización del eventu volvióse un campu de batalla ente activistes y comensales.

* Los activistes señalen que munchos perros lleguen enfermos y maltrataos ensin recibir alimentu nin agua.

* Méntase que munchos perros son mascotes robaes.

## Referencies
Fiestes de China

Les **fiestes tradicionales chines** son parte esencial de les ufriendes poles colleches o poles oraciones. 

La fiesta china más importante ye la Fiesta de Añu Nuevu chinu (Festival de la Primavera), que tamién se celebra en Corea, Vietnam, y otros países d'Asia. 

Toles fiestes tradicionales chines celébrense d'alcuerdu al Calendariu chinu, sacante'l Festival de QingMing (día de los muertos) y el Festival del Solsticiu d'Iviernu, qu'asoceden nel respeutivu «Jie qi» del calendariu agrícola.

## Referencies

## Enllaces esternos
Festival de les pantasmes

El **Festival de les pantasmes** (盂蘭盆節), tamién conocíu como'l **Festival de les pantasmes afamiaes**, ye un festival tradicional y vacaciones chines celebraes por chinos en distintos países. Nel calendariu chinu (un calendariu lunisolar), el festival de les pantasmes festexar na decimoquinta nueche del séptimu mes llunar (el decimocuartu'l sur de China).

Na cultura de China, el decimoquintu día del séptimu mes nel calendariu llunar ye llamáu'l **Día de la pantasma** y el séptimu mes ye consideráu'l **Mes de la pantasma**, nel cual pantasmes y espíritus, incluyíos los ancestros finaos, salen del inframundu. A diferencia del festival Qingming (en primavera) y el festival Zhongyuan (na seronda) nos cualos los descendientes vivos homenaxen a los sos ancestros, nel Día de la pantasma créese que son los finaos los que visiten a los vivos.

Nel decimoquintu día'l reinu de los cielos, el infiernu y el reinu de los vivos ábrense, y tantu tauistas como budistes realizaren rituales pa transmutar y absolver los sufrimientos de los finaos. Intrínsecamente el Mes de les pantasmes ye un cultu a los ancestros, onde la devoción filial de los descendientes estender a los ancestros inclusive depués de la so muerte. Les actividaes mientres el Mes de les pantasmes inclúin, preparar comida d'ufierta ritual, quemar inciensu y papel d'inciensu, preparar ítems como ropa fabricaos con papel maché, oru y otros productos finos pa los espíritus de los ancestros. Amás sírvense comíes ellaboraes (xeneralmente vexetarianes) na mesa con una siella vacía per cada familiar fináu tratándolos como si tuvieren vivos. El cultu a los ancestros ye lo qu'estrema al Festival Qingming respectu del Festival de les pantasmes yá que el postreru inclúi respetar a tolos finaos, incluyendo les mesmes xeneraciones y los más nuevos, ente que'l primeru solo inclúi les xeneraciones mayores. Otra tradición que se sigue ye la de mercar y soltar pequeños botes de papel y llinternes na agua, col fin d'emponer a pantasmes y espíritus de los ancestros perdíos y otres deidaes.

## Véase también
* Güestia
* Halloween
* Día de muertos

## Referencies

## Enllaces esternos
*Festival Zhongyuan
*Cultura china de les pantasmes 
*Hong Kong University Library Digital Archives Oral History Project of Hong Kong
Ganqing

***Gǎnqíng*** (en chinu tradicional: 感情; pinyin: gǎnqíng) ye un importante conceutu nes rellaciones sociales na cultura china, que se traduz de cutiu como "sentimientu" y que ta rellacionáu col conceutu de *[[guanxi|guānxi]]* (rede de rellaciones sociales). El *gǎnqíng* reflexa'l tenor de la rellación social ente dos persones o dos grupos. Puede faese referencia a un bon *gǎnqíng,* como una forma de reconocer que les dos persones tienen una afinidá, o un *gǎnqíng* importante nel sentíu de qu'esiste un importante sentimientu d'apreciu mutuu nuna rellación social.

De cutiu el términu *gǎnqíng* ye utilizáu nos comentarios que realiza'l gobiernu de la República Popular China y munches vegaes ye traducíu en forma erronea cuando lo utiliza nesi contestu. De cutiu puede lleese una frase que diz que determinada aición "manca los sentimientos del pueblu chinu." Esti tipu de frases tendría de ser traducida como qu'una aición "alteria les rellaciones col pueblu chinu." Cuando lo usa nesti contestu la frase en forma implícita resulta amenazante nel sentíu de que de siguir l'aición, ta afectándose la cooperación ente les partes nel futuru.
Covarones de Longmen

Les **covarones de Longmen** () tán asitiaes a 12 quilómetros al sur de la ciudá de Luoyang na provincia de Henan na República Popular China. Los covarones, que contienen numberosos oxetos budistes tán ente dos montes: Xiang Shan al este y Longmen Shan al oeste.

El ríu Yi crucia la zona; por eso dacuando esta área conozse como Yique (La puerta del ríu Yi). De norte a sur, la distancia cubierta polos covarones ye d'un quilómetru. Xunto coles cueves de Mogao y les covarones de Yungang, los covarones de Longmen son unu de los sitios con escultures antigües más famosos de toa China. Dende l'añu 2000 tán consideraes como Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco.

## Datos

Hai 2.345 covarones y nichos, 2.800 inscripciones, 40 pagodes y cerca de 100.000 imáxenes budistes. El 30% de les cueves data del periodu de la dinastía Wei del Norte, ente que un 60% ye de la dómina de la dinastía Tang y l'otru 10% ye de distintos periodos.

## Historia

La construcción de los covarones empecipióse cuando la dinastía Wei del Norte treslladó la capital a Luoyang. A partir d'esi momentu, cada unu de los emperadores contribuyó na construcción de los covarones. La construcción siguió mientres les dinastíes Sui y Tang. Caúna de les estatues presenta un estilu distintu, non tantu pol periodu de construcción, si non porque tán realizaes por artistes distintos.

## Los covarones

* La **Covarón de Fengxian** ye la mayor de toles cueves. Ta asitiada na parte más elevada del monte. Orixinariamente yera un templu con cubrición de madera. Nel centru atopa una estatua de 17 metros d'altu que representa a *Vaicorana*. Ta flanqueda poles estatues de *Ananda* y *Kashpaya* los sos dos discípulos preferíos. 
* La **Covarón de los diez mil budas** foi construyida nel añu 680 pola emperatriz Wu Zetian. Conocer como la de los diez mil budas poles numberoses imáxenes de buda esculpíes na paré. 
* Les **Covarones de Binyang** son tres cueves empecipiaes mientres la dinastía Wei. La **covarón central** foi construyida pol emperador Xuanwu n'honor a los sos padres. La construcción empecipiar nel añu 500 y remató nel 523. La **gruta norte** nun se completó hasta la dinastía Tang. Contién una imaxe de Amitābha y otres figures. Finalmente, la **gruta sur** nun foi completada hasta la dinastía Sui. Tien múltiples inscripciones.
* La **Covarón de Guyang** ye la más antigua de tol conxuntu. Tien numberoses inscripciones y baxorrelieves según una figura de Buda.
* La **Covarón de les prescripciones médiques** contién más de 120 inscripciones con remedios pa curar delles enfermedaes. Foi construyida ente los años 550 y 557.


Longmen-Grotten-08-2012-gje.jpg
Longmen-Grotten-14-2012-gje.jpg
Longmen-Grotten-34-2012-gje.jpg
Longmen-Grotten-Fengxian Si-02-2012-gje.jpg
Longmen-Grotten-Fengxian Si-10-2012-gje.jpg
Longmen-Grotten-Xiangshan-Tempel-28-2012-gje.jpg


## Referencies

## Enllaces esternos

## Ver tamién
* Patrimoniu de la Humanidá en China
Gujin Tushu Jicheng

La ***Gujin Tushu Jicheng*** (, *Gǔjīn Túshū Jíchéng*; llit. *Completa Coleición d'Ilustraciones y d'Escritures dende'l Principiu de los tiempos hasta los Tiempos Actuales*) ye un vastu trabayu enciclopédicu escritu en China mientres los reinos de los emperadores Kangxi y Yongzheng mientres la dinastía Qing, completáu en 1725. La primer edición tenía 64 llibros.

El trabayu foi encabezáu pol eruditu Chen Menglei, y más tarde por Jiang Tingxi. Contién 800.000 páxines con más de 10 millones de caráuteres chinos. Los tópicos de la enciclopedia inclúin fenómenos naturales, historia, lliteratura, derechu, astronomía, xeografía, arte, etc.

El trabayu foi impresu en 1726 usando tipos movibles de cobre. Ocupa alredor de 10000 rollos, y fueron feches alredor de 60 copies.

Unu de los hermanos de Yongzheng patrocinó'l proyeutu por un tiempu, anque Yongzheng daba creitu puramente al so padre, Kangxi.

## Ver tamién
* Enciclopedia Yongle

## Referencies

## Enllaces esternos
Llar ancestral

**Llar ancestral** (Chinu: 籍貫 o 祖籍) ye'l llugar d'orixe de la familia estendida propia. Puede ser el llugar onde ún nació, o non. Por casu, el premiu Nobel en Física Tsung-Dao Lee nació en Shanghai, China, pero la so ciudá natal figura como Suzhou.

## Referencies

## Enllaces esternos
Hutong

Los ***hutong*** (chinu simplificáu: 胡同, chinu tradicional: 衚衕, pinyin: hútòng) son los caleyones que formen el cascu antiguu de la ciudá de Beixín (China). Munches d'estes callejuelas fueron construyíes mientres les dinastíes Yuan, Ming y Qing.

Nestes cais, les cases tienen entraes estreches y toles habitaciones dan a un patiu cuadráu, centru neurálxicu de la vivienda. La mayoría tienen un cuartu de bañu comuñal.

Nel añu 2000 había más de 4500 d'estes callejuelas que percorríen el vieyu Beixín alredor de la Ciudá Prohibida. A partir de la concesión a Beixín de los Xuegos Olímpicos de 2008, el Gobiernu de la ciudá decidió baltar gran parte d'estos vieyos barrios y construyir nueves y más altes viviendes.

Entá puede visitase dalgunos d'estos barrios tradicionales na zona de Nanchizi y nes proximidaes de la casona del Príncipe Yixin.

## Referencies

## Enllaces esternos
Institutos Ricci

Los **Institutos Ricci**, que tomen el so nome de Matteo Ricci un jesuíta italianu, sinólogu y introductor del cristianismu en China, son centros d'investigación y publicaciones empobinaes a los estudios de cultura antigua y moderna de China, según al diálogu intercultural ente'l mundu chinu y el restu de tradiciones espirituales del mundu. El so precursor inmediatu foi'l “Bureau d'Études Sinologiques", una entidá creada a finales del sieglu XIX polos xesuites franceses en Shanghai y que foi pioneru nes investigaciones sinológicas modernes.

Esisten cuatro d'estos institutos nel mundu:

* El Institutu Ricci de Taipéi, fundáu en 1966 pol Padre Yves Raguin, S.J.
* El Institutu Ricci de París, fundáu en 1972 pol Padre Claude Larre, S.J.
* El Institutu Ricci pa la Historia Cultural Sinón-occidental de la Universidá de San Francisco, fundáu en 1984 por Edward Malatesta, S.J.
* El Institutu Ricci de Macáu, fundáu en 1999 por Yves Camus, S.J. y Luis Sequeira, S.J.

Estos institutos gocien d'independencia xurídica y fomenten los programes d'investigación y publicación, collaborando coles mesmes en proyeutos puntuales. A pesar de tratase d'una obra de los xesuites, tanto los direutores como'l personal pueden ser tamién persones llaiques que collaboren con sinólogos chinos o estranxeros.

## Bibliografía
* MASSON, Michel, *Reporting on the Individual Reports IRACS’s 2003 Meeting at USF*, The Ricci Bulletin 2004, Non. 7, febreru de 2004, p. 9-16.

## Referencies

## Enllaces esternos
* 
* Base de datos del Institutu Ricci de Taipéi (chinu) 
* Páxina del Institutu Ricci de París
* Institutu Ricci de la Universidá de San Francisco 
* Páxina del Institutu Ricci de Macáu
Junzi

**Junzi** (chinu: 君子, p *jūnzǐ*, llit. "fíu del señor") ye un términu filosóficu chinu traducíu como "caballeru" o "persona cimera" y emplegáu tantu pol Rei Wen de Zhou nel *[[I Ching]]* como por Confucio nes sos obres, pa describir al home ideal.

## Confucianismu
Nel Confucianismu, la personalidá ideal ye'l *sheng*, traducíu como sabiu o sensatu. Sicasí, la sabiduría ye malo de llograr y Confucio crea'l conceutu de *junzi*, que más individuos pueden llegar a llograr. Zhu Xi definió *junzi* como lo segundo tres la sabiduría. 

*Junzi* tien munches carauterístiques. *Junzi* puede vivir en probeza; *Junzi* fai más y fala menos. Un *junzi* ye lleal, obediente y eruditu. *Junzi* se disciplina a sigo mesmu. Ente ellos, *[[:en:Ren (Confucianism)|ren]]* ye'l corazón de convertise en *junzi*.
 

Como potencial líder d'una nación, el fíu del mandatariu crez pa espresar unes posiciones éticu y moral superiores mientres llogra la so paz interior al traviés de la virtú. Pa Confucio, el *junzi* sostién funciones de gobiernu y estratificación social al traviés de los sos valores éticos. A pesar d'esti significáu lliteral, cualquier persona capaz d'ameyorase a sigo mesma puede convertise en *junzi*.

El *junzi* actúa virtuosamente por sigo mesmu. La so virtú podría llevar a los demás a siguir el so exemplu. L'oxetivu últimu ye que'l gobiernu pórtese como una familia; asina tolos niveles de piedá filial promueven l'harmonía y el *junzi* actúa como un guía pa esta piedá.

## Xiaoren
Por contraste, el *xiaoren* (小人, *xiăorén*, "persona pequeña") nun entiende'l valor de les virtúes y busca solamente la ganancia inmediata. La persona pequeña ye ególatra y amás nun considera les consecuencies de los sos actos. Si'l mandatariu arrodiar de *xiaoren* y non de *junzi*, el so gobiernu y el so pueblu sufriría por cuenta de la so escasa visión. Los exemplos d'individuos *xiaoren* varien dende aquellos que se dediquen a los placeres sensuales permanentemente hasta aquellos políticos a los que-yos interesa puramente'l poder y la fama; nengún pretende bonalmente'l beneficiu al llargu plazu de los demás.

## Ver tamién
*Confucianismu
*Los cuatro nobles
*Übermensch

## Referencies
Covarones de Yungang

Les **covarones de Yungang** son un conxuntu de 53 covarones y unes 1200 forniques budistes, con más de 51.000 estatues de piedra que se esparcen per un área d'un quilómetru cuadráu d'estensión. Asítiense pela rodiada (alredor de 20 km) de la ciudá de Datong, na provincia de Shanxi, nel norte de China, yera la capital de la dinastia Wei del norte.

La construcción de los covarones nos montes próximos a la capital empezó nel añu 460, cola propuestes del maestru monxu Tan Yao y l'autorización del emperador de la dinastía Wei del norte. Los trabayos terminaron nel añu 494, cuando la dinastía Wei del norte, decidió treslladar la capital a Luoyang.

Cada covarón tien una estatua principal de Buda. La mayor tien 16,8 metros d'altor y la menor tien 13,5 metros d'altor, representando respeutivamente a los 5 primeros emperadores de la dinastía Wei del norte.

Les **covarones de Yungang** constitúin el mayor grupu de covarones calteníu en China, siendo por esta razón famosu tantu en China como en tol mundu. Nel añu 2001, fueron declaraes como Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco. Tomando un área protexida de 348,75 ha y un área de respetu de 846,809998 ha.

## Ver tamién
* Patrimoniu de la Humanidá en China

## Referencies

## Enllaces esternos

* El mundu en semeyes, los covarones de Yungang  .
Los cuatro nobles

Nel ámbitu del arte chino, los **cuatro nobles** o **cuatro caballeros** son cuatro plantes: el ciruelu chinu, la orquídea, el bambú y el crisantemu. 

El términu compara les cuatro plantes col conceutu confucianu de **[[junzi]]** o "caballeros". Atópense bien representaos nes pintures tradicionales de Sumi-e y pertenecen a la categoría de pintura de páxaru y flor nel arte chino.

Los cuatro nobles fueron utilizaos na pintura china dende los tiempos de la dinastía Song (960–1279) por cuenta de la so guapura refinada y fueron más palantre adoptaos n'otros llugares del este asiáticu por artistes en Corea, Xapón y Vietnam. 

Representen les cuatro estaciones del añu y el so empiezu: la cirolar china, l'iviernu, la orquídea, la primavera, el bambú, el branu y el crisantemu, la seronda.

## Imáxenes

File:Orchids, Bamboo and Rock.jpg|*Orquídees y bambú* de Zheng Xie, c. 1740
File:Ke Jiusi Bamboo.jpg|*Bambú nel pabellón Qingbige* de Ke Jiusi, c. 1338
File:Xian'e Changchun Album 08.jpg|*Crisantemos* en Xian'y Changchun de Giuseppe Castiglione (1688-1766)
File:Sun Long and Chen Lu-Plum Blossoms 1.jpg|*Cirolares chines* de Sun Long y Chen Lu, principios de la dinastía Ming (1368–1644)


## Ver tamién
*:en:Three Friends of Winter
*:en:Flowers of the Four Seasons

## Referencies

## Enllaces esternos
*Pintures de los cuatro nobles na China Online Museum
Llucha d'inseutos

La **llucha d'inseutos** ye un combate so supervisión humana orixinariu del alloñáu Oriente y que foi utilizáu de distintes maneres:

## Pasatiempu
Ye un pasatiempu enraigonáu culturalmente en diverses árees de China, Xapón, Vietnam y Tailandia, qu'enfrenta ente sigo inseutos, y dacuando arácnidos, quilópodos, diplópodos y moluscos. Tien el so orixe na dinastía Tang de China (618-907), siendo practicada por persones d'altu estatutu social. Un exemplu ye la llucha de grillos.

## Llucha biolóxica

El términu tamién se refier al usu d'inseutos depredadores como mediu de controlar plagues d'otros inseutos pa protexer les llantaderes. Estos métodos tamién tienen orixe en China, onde yá se conocíen nel sieglu III; fueron descritos polos esploradores europeos nos sieglos XVII y XVIII. Mientres el sieglu XIX esperimentar nes cultures occidentales.

## Gladiator bugs
Ye un programa bien popular en Xapón d'engarradiella de bichos. Ente los sos lluchadores tán l'escorpión, la tarántula, la mantis relixosa, el avispón xaponés, la vacalloria, el ciempiés, y dellos ortópteros. Xeneralmente siempres s'escueye na esquina colorada los que creen que van ganar. El lluchador favoritu ye l'escorpión y la tarántula, quien ganaron munches engarradielles,ensin dulda una engarradiella ente estos dos grandes, ye epica. La mantis relixosa, quien nun consiguió nenguna victoria, ye ensin dulda unu de los lluchadores favoritos, nun pudo vencer al avispón, que nesi momentu incluyir a la mantis na esquina colorada.

## Referencies
Meng Tiang

Según una lleenda china, **Meng Jiang**(Chinu: 孟姜女 pinyin: Mèng Jiāng Nǚ) foi una llabradora que percorrió una distancia enorme pa lleva-y alimentu, na dura estación del iviernu, al so home, que atopábase trabayando na ciclópea construcción de la Gran Muralla China, alzada por orde de Qin Shi Huang, primer emperador de China. Construcción que, polos enormes costos tanto materiales como humanos que taba suponiendo pal pueblu, llevaba a l'acumuladura de rensía y mieu del pueblu de la recién nacida China frente a los sos gobernantes.

Según la lleenda, cuando llegó, el so home morriera'l día anterior por causa de un derrumbe. El so cuerpu, nun mundu antiguu onde nun tien d'esbardiar se nada, foi emplegáu como masa pa la construcción d'una parte de la mesma muralla responsable de la so muerte. La lleenda diz que Meng Jiang, al enterase de la muerte del so maríu, llanzó un tan doliosu allaríu de congoxa, que echó per parte a parte la zona del muriu onde s'atopaba'l cuerpu del so home, formándose un resquiebru que nunca más se pudo recomponer.
Nome d'estilu

Un **nome d'estilu chinu**, tamién conocíu dacuando como un **nome de cortesía** (*zì*), ye un nome dau pa ser usáu nun momentu de la vida. Dempués de los 20 años d'edá, el *zì* ye asignáu en llugar del nome d'unu como símbolu d'edá adulta y respetu. Primariamente usáu pa nomes masculinos, a unu podría se-y dau'l *zì* polos sos padres, o pola so propia eleición. La tradición d'usar nomes d'estilu túvose perdiendo dende'l Movimientu del Cuatro de Mayu. Esisten dos formes comunes de nome d'estilu, el *zì* y el *hào*.

## Referencies

## Enllaces esternos
* 

## Ver tamién
* Onomástica china
Nomes de China

El nome español "China", similar na mayoría de les llingües europees, paez llegar a Europa dende'l sur d'Asia y, anque nun hai evidencies concluyentes, podría proceder del nome de la dinastía Qin, la primer dinastía imperial. Na antigüedá, utilizóse tamién el nome **Catay**, que tien el so orixe nel pueblu altaico kitán, que fundó la Dinastía Liao nel sieglu X. Ésti ye'l nome con que se llamaba a China nos rellatos medievales europeos, como los "Viaxes de Marco Polo". El nome "Catay", en llixeres variantes, pervive entá como nome habitual de China en delles llingües como'l rusu y el mongol. Nel sieglu XVII, el misioneru xesuita portugués Bento de Goes demostraría que la "China" visitada polos misioneros europeos yera'l mesmu país que'l "Catay" de Marco Polo.

En contestos xeográficos o culturales, el nome "China" utilizar polo xeneral pa referise al conxuntu de los territorios alministraos pola República Popular China más la islla de Taiwán, reivindicada pola República Popular, pero na realidá independiente sol réxime de la República de China. La separación política de dambos territorios dende 1949 fai que sía tamién frecuente utilizar el términu "China" como equivalente del estáu actual de la "República Popular China", especialmente en contestos políticos. El nome **[[China continental]]** utilízase de normal pa referise al territoriu alministráu pola República Popular China, ensin incluyir a les antigües colonies europees de Ḥong Kong y Macáu. Nótese qu'esti términu tien un sentíu xeopolíticu, y non puramente xeográficu; la islla de Hainan, por casu, considérase parte de la China continental, ente que la península de Macáu o los Nuevos Territorios de Hong Kong nun lo son. Por cuenta de l'ambigüedá actual nel usu del nome "China", dacuando utilízase la espresión **Gran China** (*Dà Zhōnghuá*, 大中华 / 大中華, en chinu) pa referise al conxuntu de China continental, Taiwán, Hong Kong y Macáu.

En chinu, el país denominábase d'antiguo por aciu el nome de la dinastía gobernante. Dende la cayida de la última dinastía, el "Gran Imperiu Qing", el nome habitual del país ye *[[Zhōngguó]]* (simplificáu: 中国, tradicional: 中國), que puede traducise como "país del centru". Otra variante del nome ye *Zhōnghuá* (中华 / 中華), utilizáu nos nomes oficiales tantu de la República Popular China como de la República de China, y que puede embrivise a cencielles *Huá*, como nel nome de l'axencia oficial china de noticies Xinhua (新华 / 新華) ("Nueva China"). Amás, esisten tamién los nomes poéticos *Huáxià* (华夏 / 華夏) y *Shénzhōo* (神州).
## Referencies
Nome póstumu

Un **nome póstumu** ye un nome honoríficu dadu a la realeza, nobleza o a miembros reconocíos de la sociedá, en delles cultures, depués de qu'esta persona morrió. El so usu yera frecuente cuando se nomaba a miembros de la realeza Emperador de China china, Emperador de Corea coreana, vietnamita y xaponesa. En China y Vietnam yeren daos pa honrar la vida de persones que nun teníen títulos hereditarios, como por casu los cortesanos.

Na tradición xaponesa, l'emperador recibe un nome póstumu acorde al so reináu. A una persona que nun pertenez a la realeza puede otorgáse-y un nome póstumu budista, nesti casu ye llamáu Kaimyo, anque na práutica xeneralmente se continua usando'l nome qu'usó en vida.

## Historia
Tien el so orixe na dinastía china Zhou, los nomes póstumos fueron usaos ocho siglos primero que los Nomes de Templos. La primer persona nomada póstumamente foi Ji Chang, nomáu pol so fíu Ji Fa, como'l *Rei Civil*. Dexar d'utilizar mientres la dinastía Qin y retomóse mientres la dinastía Han, depués del decesu del Emperador Qin.

## Ver tamién
* Nome
* Nome chinu
* Emperador de China
* Nome xaponés
* Emperador de Xapón
* Nome coreanu
* Emperador de Corea
* Nome vietnamita

## Referencies

## Enllaces esternos
Qingtan

El **Qingtan** (en chinu mandarín: 清談; en treslliteración Wade-Giles: **Ch'ing-t'an**), que'l so significáu ye **Conversación Pura**, foi un movimientu cercanu al taoísmu que se desenvolvió nos reinos chinos Wei y Jin, y siguió esistiendo mientres el periodu de les dinastíes meridionales y septentrionales.

El Qingtan promovía l'alderique llibre y gratuito sobre metafísica y filosofía polo xeneral. Foi especialmente siguíu ente les élites de les dinastíes meridional y septentrional, que solíen formular frases atélites y analizar les persones y los sos sentimientos. Los sos adeptos más famosos fueron los siete sabios del monte de bambú. Ente los llibros que dio esti movimientu destaca'l *[[Shishuo xinyu]]* (n'español, *Cuentos nuevos de conversaciones en sociedá*), del sieglu V, obra de Liu Yiqing.

## Bibliografía
* 
* 

## Referencies

## Enllaces esternos
Rituales nuo

**Rituales Nuo** o **cultos Nuo** (傩文化) onde nuo (chinu simplificáu: 傩; chinu tradicional: 儺) quier dicir "esconxuru" ("venceyante por xuramentu"), define les práutiques rituales que s'atopen en delles formes locales de la relixón tradicional china, según en Shinto (xaponés: 追儺 oniyarai, tsuina) y en Sinism (coreanu: 나례 nalye). Ye especialmente importante na relixón tradicional china de los Tujia y otros grupos étnicos de China.

Los rituales Nuo xiren en redol a l'adoración de dioses representaos por mázcares y ídolos de madera característicu; estos dioses inclúin antepasaos y dioses tutelares de la naturaleza. Rituales Nuo y drames ellaboraos llevar a cabu na so mayoría pelos círculos de fashi (maestros rituales non taoístes), usando les mázcares de los dioses.

Los estudiosos repararon cómo l'estáu del ritual Nuo en China pasó d'una cultura desconocío y atrabancao antes de la década de 1980, a una relixón tradicional oficialmente aprobada anguaño. La renacencia del ritual Nuo foi desenvueltu pol gobiernu chinu como una matriz d'identificación étnica de la nación Tujia.

El conceutu del antiguu eventu Nuo chinu foi importáu a Xapón, esti desenvolvióse y finalmente convirtióse nun eventu añal na Corte Imperial nos entamos del periodu Heian. Na viéspora d'Añu Nuevu (30 d'avientu según el vieyu calendariu) tolos años na Corte Imperial, esta ceremonia de "onibarai" o "tsuina (追 儺)" (espulsar ogros) celebrar dende hai unos 1200 años dende entamos del periodu Heian. Puede vese la ceremonia similar "Dainanogi" nel santuariu Heian Jingu. Dizse que ye un ritual de purificación pa exorcizar oni (ogros) o espíritus malinos celebrada'l día setsubun, proveniente orixinalmente de "tsuina" (una ceremonia de fin d'añu pa estornar a los ogros), que fuera reparáu dende tol periodu Heian. El to nun metes kbra xhexeeaosdaksasmn fldsjfhn ossas

## Ceremonies
Les ceremonies Nuo (傩仪/儺儀) pa los dioses inclúin les dances Nuo (傩舞/儺舞), cantares Nuo (傩歌/儺歌), sacrificios Nuo (傩祭) y operar Nuo (傩戏/儺戲).

## Ver tamién
* Relixón tradicional china
* Taoísmu
* Fangxiangshi

## Referencies
Saikei

lliteralmente "*paisaxe plantao*". El saikei ye un descendiente del los artes xaponeses de bonsai, bonseki, y bonkei, y atópase rellacionáu en menor midida colos artes de paisaxes en miniatura chinu *[[penjing]]* y vietnamita ''hòn non bộ''. Consiste en crear paisaxes que caben nuna bandexa que combinen árboles vivos con tierra, roques, agua y vexetación acomuñada (por casu cobertoria del suelu), dichos paisaxes entamar nuna bandexa o contenedor similar. Un paisaxe saikei recordará-y al quien lo contemple un paisaxe natural gracies a la so topografía, eleición de materiales del suelu, y especies que se llantaron.

Un saikeo típicu atópase conteníu nuna gran bandexa cerámica, con cantos pocu elevaos. Dientro de la bandexa, ordenar les roques y el suelu p'asemeyar un paisaxe natural, de cutiu modeláu d'alcuerdu a un tipu específicu de paisaxe tal como unu a la vera la mar o un senderu de monte. Llántense árboles pequeños nel suelu y dacuando entamar de manera de enfatizar una cierta perspeutiva, por casu, colos árboles de menor tamañu allugaos na parte posterior del paisaxe. Los árboles son similares anque menos ellaboraos que los árboles bonsái. Son escoyíos y cultivaos p'asemeyar árboles maduros que se correspuendan col paisaxe simulao nel que s'enllanten. Dacuando asítiense especies que nun son árboles nel saikei, tales como verde pa cubrir el suelu o otres pequeñes plantes qu'ayuden a completar y remembrar el paisaxe.

El saikei estremar en dellos aspeutos claves d'otres formes d'artes asemeyaos xaponeses. Según Lew Buller, Toshio Kawamoto (el fundador del arte del saikei) "sostenia con firmeza que los sos paisaxes vivos nun yeren bonsai", citando les regles del saikei qu'imponen l'usu obligatoriu de roques, y l'asitiar árboles y raigaños sobre'l cantu de la bandexa. El Bonsái utiliza roques como base pa un árbol o arboles dispuestos colos sos raigaños n'estilos envolubrando la roca (Sekijoju) o creciendo nuna roca (Ishizuke), pero ello nun forma paisaxes mistos con roques y suelu. La forma del suelu ye bien importante, ente que nel bonsái tien una importancia menor o ye irrelevante. Polo xeneral, el saikei concéntrase más na evocación d'un paisaxe natural vivu, que nel calter d'árboles individuales que se enfatiza nel bonsai.

Los artes denominaos bonseki y bonkei tamién presenten paisaxes en miniatura en bandexes, pero nun incorporen árboles vivos o otros elementos de flora. Nel bonseki, preséntense paisaxes simples sobre bandexes planes utilizando arena y roques. Nel bonkei, úsense roques y otros materiales modelables (p.ej., cementu) pa crear llombes y montes que surden de los materiales que formen el suelu tales como'l sable y la grava. Ente que nel bonkei ye aceptáu que se dispongan figures en miniatura de persones, animales, edificios, y otros elementos d'esteriores, los mesmos nun s'acepten nel saikei.

## Ver tamién
* Bonsái
* Cultivu y cuidu del bonsái
* Bonseki
* Bonkei
* Penjing

## Referencies

## Enllaces esternos
* Asociación Internacional de Saikei
Hubert Schleichert

**Hubert Schleichert** nació'l 30 de xunetu de 1935 en Viena (Austria). Ye profesor eméritu de filosofía. Anguaño vive en Constanza.

La so llinia central d'investigación y trabayu tuvo rellacionada cola filosofía política, teoría de la lóxica argumental, la Ilustración, l'empirismu lóxicu y les filosofíes non-europees, como la filosofía China.

Foi profesor convidáu nes universidaes de Berlín, Marburgu y Graz. Dende 1967, y hasta la so xubilación, foi caderalgu de filosofía na Universidá de Constanza. 

## Bibliografía

* 1963. *Die erkenntnislogischen Grundlagen der klassischen Physik* (con Bela Juhos) 
* 1966. *Elemente der physikalischen Semantik* 
* 1990. *Klassische Chinesische Philosophie. Eine Einführung* 
* 1992. *Der Begriff des Bewußsteins. Eine Bedeutungsanalyse* 
* 1997. *Wie man mit Fundamentalisten diskutiert, ohne dean Verstand zu verlieren* (Cómo aldericar con un fundamentalista ensin perder la razón. Introducción al pensamientu subversivu, 2004, ISBN 84-323-1175-8)
* 1998. *Logik und Denken*
* 1998. *Von Platon bis Wittgenstein. Ein philosophisches Lesebuch*
* 1999. *[[Fritz Mauthner]]. Das Werk eines kritischen Denkers* (con Elisabeth Leinfellner)

## Referencies

## Enllaces esternos
Siku Quanshu

La biblioteca imperial de ***Siku Quanshu*** (), traducida indistintamente por *Coleición Imperial de los Cuatro [depósitos]*, *Los cuatro ayalgues del Emperador*, *La Biblioteca aconceyada de los Cuatro Disciplines de les Lletres*, o la *Biblioteca aconceyada de los Cuatro Ayalgues*, constitúi la mayor coleición de llibros de tola historia de China y posiblemente el proyeutu editorial más ambiciosu enxamás realizáu. Foi recoyida ente 1773 y 1882 mientres la dinastía Qing.

## Historia

Empezó a compilarse l'añu 1773 d. de C. por edictu del emperador Qianlong y concluyó alredor de 1781; constitúi unu de los proyeutos editoriales más importantes del mundu por ambición y antigüedá, yá que recueye tres milenios de les conocencies acumulaes pola cultura y la ciencia chines: lliteratura, historia, medicina, ciencia, teunoloxía, diplomacia, filosofía, llingüística, historia, xeografía... Foi impulsada pola dinastía Qing col deséu de superar n'obra cultural a la dinastía Ming y supunxo escoyer los meyores ente más de diez mil manuscritos chinos de tol país (expurgando tamién aquellos empobinaos contra l'estáu) La coleición cunta con más d'ochocientos millones de calteres copiaos a mano y della queden solu cuatro copies calteníes na Biblioteca Nacional de China. Se compiló nel periodu Qianlong de la dinastía Qing y constitúi la coleición más grande de testos de la China premoderna. El manuscritu *Wenjin gue* inclúi un total de 36.304 volúmenes en 6.144 caxes, partíos en 128 estanteríes qu'entienden 79.309 *juan* (seiciones); guardóse primero nel pabellón Wenjin del Palaciu de Branu de Rehe (Jehol, anguaño Chengde). En 1914 pasó a formar parte de la Biblioteca Capital, denomada anguaño Biblioteca Nacional de China. La coleición completa estremar en cuatro seiciones: clásicos, histories, maestros y belles lletres; caúna represéntase polos colores de les cuatro estaciones, pa facilitar la busca.

## Estructura
La coleición estremar en cuatro seiciones y cuarenta y cuatro categoríes:

*Testos clásicos.
*Historia y xeografía de China.
*Filosofía y artes.
*Antoloxíes lliteraries.

## Referencies

## Enllaces esternos
*''Siku Quantsu'' en llinia
*Información sobre ''Siku Quantsu'' n'inglés
Sini

La caligrafía **sini** ye una forma d'escritura árabe de los chinos musulmanes. Anque *sini* puede faer referencia a cualquier tipografía islámica china, suel acutase a una llargamente utilizada nes mezquites del este de China. La caligrafía sini tien evidentes influencies de la china y escríbese con pinceles de clina de caballu.

Solióse emplegar con motivos florales y formes astractes que non contrarían les enseñances del Islam.

Un famosu calígrafu sini contemporaneu ye Hajji Noor Deen El mio Guangjiang.

## Referencies
Sinización

**Sinización** (en mandarín: 中国化 *Zhōngguóhuà* o 汉化 *Hànhuà*) ye l'asimilación llingüística o asimilación cultural de conceutos del idioma chinu y la cultura de China. En llingüística, el términu ye usáu específicamente pa referise a la treslliteración, y nesti aspeutu la "sinización" ye paralela a la romanización.

En contestos más xenerales, entender por sinización el procesu de "faese Chinu" o "faese Han"; el procesu opuestu ye faese "non Chinu" (desinización). El términu usóse en ciencies sociales principalmente pa describir l'asimilación cultural de persones non-Chinu Han Han (como los Manchos) dientro de la identidá China.

Más llargamente, "Sinización" tamién se refier al fenómenu nel cual les cultures vecines de China viéronse influyíes pola cultura y llinguaxe d'esti país ensin asimilase. Esto refléxase nes hestories de Corea, Vietnam y Xapón.

## Integración
La política d'integración ta dirixida a fortalecer la identidá China ente la población, a desenvolver valores compartíos, arguyu de ser un ciudadanu del país, respetu y aceptación escontra diferencies culturales ente ciudadanos de China.

## Ver tamién
* Treslliteración en caráuteres chinos

## Referencies

## Enllaces esternos
Sinicization vs. Manchuness (by Xiaowei Zheng)
Sobre coloráu

En China y otros países del este y sureste asiáticu, un "sobre coloráu" o "hongbao" () fai referencia a un regalu n'efectivu, envolubráu nun sobre coloráu, que se da mientres les fiestes o n'ocasiones especiales tales como bodes, nacencia de neños o una graduación.

Fora de China, adoptáronse costumes similares n'otres partes del sureste asiáticu y en munchos otros países con una población de raza china considerable. Nel 2014 l'aplicación pa celulares WeChat fixo popular la distribución de los "hongbao" al traviés de pagos per internet y redes celulares.

## Usos
Los "sobres coloraos" son regalos que se dan en xuntes familiares o sociales, como bodes, o en festividaes como l'añu nuevu chinu. El color coloráu del sobre representa la bona fortuna y ye un símbolu de proteición contra malos espíritus. Al actu de solicitar un "hongbao" denominar tau hongbao () o yao lishi (). Los "hongbao" son xeneralmente estendíos mientres les festividaes poles pareyes casaes a los miembros solteros, ensin importar la edá; o poles persones mayores a los mozos.

Na nueche d'añu nuevu chinu correspuende a la cabeza de familia da-y el sobre coloráu a los neños de la casa, este representa la entrega de bendiciones y bona suerte. En Ḥong Kong y Macáu, el costume ye que la xeneración más vieya y casada déa-y el sobre coloráu a la xeneración más nueva y soltera.

### Sobres coloraos dixitales

## Origenes

## Otru costumes

## Ver tamién
Tai Sui

**Tai Sui** () fai referencia a les estrelles que tán direutamente en frente de Xúpiter. Tienen una parte influyente dientro del zodiacu chinu, y tamién formen parte d'una teoría nel taoísmu y Feng Shui relixosos.

## Nel zodiacu chinu
Nel zodiacu chinu esisten sesenta xenerales celestiales quien ayuden al Emperador de Jade en faese cargu del bienestar del Mundu Mortal. Cada xeneral ye xefe mientres un añu. Por cuenta de que la mayoría de los xenerales tienen un fondu militar, conócense de normal como los *Xenerales Militares*, o los *Dioses Cíclicos*. Caúna de les sos carauterístiques y armes significa'l bienestar d'esi añu. Por casu, si'l Tai Sui del añu ye unu que lleve un bolígrafu, significa inestabilidá política mientres esi añu. Per otru llau, si'l Tai Sui del añu lleve una llanza o una espada, significa la necesidá de trabayar enforma y destacar mientres esi añu.

## Nel taoísmu
Nel taoísmu, pa los que'l so zodiacu chinu ofiende, discrepa o topeta col Tai Sui del añu, aconséyase que realicen una sesión d'oraciones con un sacerdote taoísta pa pidir una bendición pa llograr la Paz y la Bona Suerte mientres l'añu. En munches árees viéndense talismanes que se creen protexer contra'l Tai Sui.

## Nel Feng Shui
Nel Feng Shui, l'área de la casa que correspuende a la posición del Tai Sui d'esi añu tien de ser dexáu ensin tocar o la mala suerte occurirá na residencia. 

## Referencies

## Enllaces esternos

* Visión xeneral de Tai Sui
* Tai Sui en Feng Shui
Talla en jade

La **talla en [[jade]]** ye la producción de pieces decoratives, artístiques o utilitaries producíes utilizando jade. A lo llargo de la historia la talla en jade y les téuniques acomuñaes a ella algamaron una gran puxanza y desenvolvimientu na China, Corea y Xapón. Tamién n'América especialmente nes cultures prehispániques asitiaes na zona de Méxicu y América Central, utilizóse'l jade como material pa la confección de diversos elementos.

## Talla en jade na China

Mientres la dinastía Han 200AdC al añu 200 la talla en jade foi bien popular, los trabayos más sorprendentes consistieron na fabricación de balobros funerarios, traxes consistentes en cientos de pequeñes pieces rectangulares xuníes ente si con filo d'oru que cubren el cadabre. Amás producíense refinaos elementos d'usu tales como caxines, potes, vasíes y adornos. 

Darréu a la dinastía Han siguieron siendo populares oxetos decorativos de jade de pequeñes dimensiones. Los mesmos presenten figures de flores, animales y neños. Mientres les dinastíes Tang (del 618 al 907) y Song (del 960 a 1279) hubo preferencia poles figures de pequeñes dimensiones. Ente que mientres les Yuan (del 1279 a 1368) y Ming (de 1368 al 1644) poner de moda la confección de xoyes y vasíes de jade. 

## Talla en jade n'América

Pa les cultures prehispániques de Mesoamérica como los olmeques, mayes, tolteques, quichés, mixteques, zapotecas, azteques (chalchiúhuitl) y nicoyas; el jade yera la piedra de la creación, significaba vida, fertilidá y poder. Foi inclusive más valoráu que l'oru. Llograr del Valle del Motagua, Guatemala (Zona de la Falla de Motagua). Nel valle del Ríu Motagua en Guatemala, atópase unu de los xacimientos más ricos del mundu y ye la fonte de los colores más novedosos, como'l jade arcu iris, el jade negru y el "oru galáctico", que ye un jade negru con incrustaciones naturales d'oru, plata y platino. Esta rexón foi confirmada como la fonte de tol jade usáu polos mesoamericanos mientres 3.000 años.

## Referencies

## Enllaces esternos
* cultures-del-jade.html Les cultures del jade
* Fuentes del Jade Maya
*  Soterraos vivos, quince sirvientes acompañaben al rei Zhao Mo, en Guanghou, China, cubiertu por un vistíu de jade.