Auriga (constelación)

**Auriga** (el cocheru), ye una constelación del hemisferiu norte. La so llocalización ye fácil: basta con mirar percima d'Orión. Vese un pentágonu d'estrelles brilloses, ente les que destaca Capella (α Aurigae).

## Carauterístiques solliñables
]
La estrella más brillosa de la constelación, Capella (α Aurigae), ye una estrella múltiple distante 42 años lluz, que les sos componentes principales son dos xigantes marielles de tipu espectral G8III y G1III. Muévese a lo llargo d'una órbita práuticamente circular con un periodu orbital de 104&nbsp;díes.
Les dos xigantes tán acompañaes d'otra binaria, muncho más amatagada, formada por dos nanes coloraes.

La segunda estrella más brillosa ye β Aurigae, conocida como Menkalinan, un sistema triple formáu por dos subxigantes blanques cuasi idéntiques (de tipu A1IV) dixebraes namái 0,08 ua, y una nana colorada más allonxada que completa'l sistema.

ε Aurigae (Almaaz) ye una binaria peculiar que'l so periodu orbital ye d'aproximao 27 años, produciéndose un eclís d'unos 18 meses de duración.
La estrella visible ye una superxigante blanca, siendo desconocíu'l tipu de la estrella acompañante.
ζ Aurigae (Azaleh) ye tamién una binaria eclipsante constituyida por una xigante lluminosa naranxa y una estrella blancu-azulada de la secuencia principal de tipu B8V. El periodu orbital d'esta binaria ye de 2,66 años.
Tanto Almaaz como Azaleh atópense nuna etapa pocu frecuente na evolución binaria, pos les componentes tán nuna fase evolutiva curtia y activa.

Ente les variables de la constelación, hai de citar a les variables Mira R Aurigae, U Aurigae y NV Aurigae; esta postrera ta arrodiada por una envoltura circunestelar au se detectó emisión máser de SiO —una carauterística común de les estrelles AGB riques en oxíxenu—, agua y OH.
Otra variable interesante ye AE Aurigae, una estrella azul de tipu espectral O9.5Ve bien caliente con una temperatura en redol a 33.000 K. Alluma una nube de polvu y gas (IC 405) que ta travesando a gran velocidá y el so rellumu fluctúa de forma irregular, tando clasificada como variable Orión.
Per otra parte, IQ Aurigae ye una variable Alfa2 Canum Venaticorum, una de les más azules y calientes d'esta clas. Observaciones feches col Observatoriu Chandra punxeron de manifiestu que, na rexón de rayos X, la lluminosidá de IQ Aurigae ye trés órdenes de magnitú cimera a la de Cor Caroli (α2 Canum Venaticorum), estrella de carauterístiques asemeyaes.

No referente a sistemes planetarios estrasolares, n'Auriga alcuéntrase WASP-12, una alloñada estrella mariella con un planeta (WASP-12b) dixebráu namái 0,023 ua de la estrella. Ye un planeta del tipu «Xúpiter caliente» que completa una vuelta en redol a la estrella en pocu más d'un día. El so curtiu periodu, xuníu a que WASP-12 ye una estrella caliente, faen que la so temperatura d'equilibriu algame los 2516 K, lo que-y convierte n'unu de los planetes que recibe una mayor cantidá de radiación electromagnético.

N'Auriga alcuéntrense tres oxetos del catálogu Messier, M36, M37 y M38, toos ellos cúmulos abiertos.
M36, afayáu por Giovanni Battista Odierna nel sieglu XVII, contién siquier 60 estrelles, siendo les más brilloses de tipu B2 y novena magnitú. Al ser bien nuevu —tien una edá envalorada de 25 millones d'años—, nun tien xigantes coloraes.
M37 alcuéntrase a una incierta distancia ente 3.600 y 4.700 años lluz de la Tierra y contién un total de 500 estrelles con una docena de xigantes coloraes.
El postreru de los cúmulos, M38, tien una edá de 220 millones d'años y la so estrella más brillosa ye una superxigante mariella.

## Estrelles principales

* α Aurigae (Capella), de magnitú 0,08, ye la estrella más brillosa de la constelación y la sesta estrella más brillosa nel cielu nocherniegu. Ye una estrella múltiple compuesta por dos estrelles binaries. 
* β Aurigae (Menkalinan), segunda estrella más brillosa de la constelación con magnitú 1,90, ye en realidá un sistema triple formáu por dos subxigantes blanques y una nana colorada.
* δ Aurigae, xigante naranxa de magnitú 3,72 a 140 años lluz de distancia.
* ε Aurigae (Almaaz o Haldus), estrella variable eclipsante que'l so rellumu bazcuya ente magnitú +3,0 y +3,8 nun ciclu d'unos 27,1 años. 
* ζ Aurigae (Azaleh), variable eclipsante con un periodu de 972 díes.
* η Aurigae, estrella azul de magnitú 3,17.
* θ Aurigae, la tercer estrella más brillosa con magnitú 2,65, una estrella binaria compuesta por una estrella blanca y una nana mariella separaes 3,5 segundos d'arcu.
* ι Aurigae (Hassaleh), xigante lluminosa naranxa de magnitú 2,69.
* λ Aurigae, cercana subxigante mariella de magnitú 4,70.
* ν Aurigae, xigante mariellu-naranxa de magnitú 3,97 a 215 años lluz.
* π Aurigae, xigante colorada lluminosa y variable irregular que'l so rellumu varia ente magnitú 4,24 y 4,34.
* τ Aurigae, xigante mariella de magnitú 4,52.
* υ Aurigae, xigante colorada de magnitú 4,74.
* ψ<sup>1</sup> Aurigae, superxigante colorada de magnitú 4,97.
* ψ<sup>5</sup> Aurigae, análoga solar a 54 años lluz de distancia.
* ω Aurigae, estrella binaria de magnitú que les sos componentes tán dixebraes 4,5 segundos d'arcu.
* 9 Aurigae (V398 Aurigae), variable Gamma Doradus de magnitú 4,98.
* 14 Aurigae (KW Aurigae), estrella múltiple que contién una variable Delta Scuti y una nana blanca caliente.
* 19 Aurigae, xigante lluminosa blanca de magnitú 5,05.
* 45 Aurigae, binaria espectroscópica de magnitú 5,35.
* R Aurigae, variable Mira que'l so rellumu varia ente magnitú 6,7 y 13,9 nun periodu de 458 díes.
* T Aurigae (Nova Aurigae 1892), nova qu'algamó magnitú 3,8 en 1892.
* RT Aurigae, variable cefeida con rellumu variable ente magnitú 5,00 y 5,82 nun periodu de 3,73 díes.
* UU Aurigae, estrella de carbonu y variable semirregular que'l so rellumu varia ente magnitú 4,90 y 7,00.
* WW Aurigae, binaria eclipsante de magnitú 5,82 con un periodu de 2,53 díes.
* AB Aurigae, variable Orión con un discu de polvu al so alredor.

* AE Aurigae, estrella azul variable de tipu espectral O9.5 V, asitiada dientro de la nebulosa de gases IC 405 (tamién llamada *nebulosa de la estrella flameante*).
* GM Aurigae, estrella de namái 1 millón d'años d'edá onde hai evidencia de formación de planetes.
* IQ Aurigae, estrella variable Alfa2 Canum Venaticorum, una de les más calientes dientro d'esta clase de variables.
* NO Aurigae, superxigante colorada y variable irregular que'l so rellumu varia ente magnitú 6,1 y 6,3.
* NV Aurigae, distante variable Mira de tipu M10.
* QY Aurigae, binaria de nanes coloraes a 20,0 años lluz de distancia; ye la estrella de Auriga más cercana al Sistema Solar.
* V362 Aurigae, superxigante colorada y variable irregular de magnitú media 7,32.
* V394 Aurigae, estrella doble compuesta por una xigante colorada de magnitú 6,08 y una estrella blancu-mariella de magnitú 10,3.
* V538 Aurigae, nana naranxa a 40 años lluz acompañada por una distante nana colorada.
* Gliese 246, caliente nana blanca distante 50 años lluz.
* WASP-12, estrella con un planeta estrasolar extraordinariamente caliente (WASP-12b).

## Oxetos de cielu fondu

* M36, cúmulu abiertu de siquier 60 estrelles aconceyaes nun área compauta. Atópase a 4.100 años lluz de la Tierra. Al igual que M37 y M38, foi afayáu por Giovanni Battista Odierna enantes de 1654. AR: 05h 36m 06.0s Dec: +34°08'00" (Dómina 2000). 
* M37, cúmulu abiertu que contién unes 150 estrelles de magnitú 12,5 o inferior y alredor de 500 estrelles en total. Tien una edá envalorada de 300 millones d'años. De magnitú 5,6, ye'l más brillosu de los trés cúmulos descubiertos por Odierna. AR: 05h 52m 24.0s Dec: +32°33'00" (Dómina 2000). 
* M38, cúmulu abiertu difusu, al noroeste de M36, distante 4&nbsp;200 años lluz. AR: 05h 28m 42.0s Dec: +35°50'00" (Dómina 2000).
* NGC 1664, cúmulu abiertu de 30-40 estrelles na llende cola constelación de Pegasu.
* IC 410, tenue nebulosa d'emisión qu'arrodia'l cúmulu abiertu NGC 1893. Ta aproximao a 2.200 años lluz de distancia.
* IC 2149, nebulosa planetaria peculiar d'estructura elongada. Ta a una distancia averada de 1.100 pársecs.

## Mitoloxía

Esta constelación tien delles versiones del so orixe na mitoloxía griega:

Nuna, trátase de Mirtilo, fíu d'Hermes y de Fetusa, cocheru d'Enómao. La fía d'esti postreru, Hipodamía, tenía munchos pretendientes pero'l so padre, pa desfacese d'ellos, retólos a una carrera de carros. Lo que nun sabíen los sos contrincantes yera que los sos caballos yeren divinos y siempres vencíen. El castigu pola derrota yera la muerte. Un día presentóse Pélope, de quien la moza Hipodamia namoróse darréu, y xuntos sobornaron a Mirtilo por que perdiera la carrera. L'auriga camudó los clavos de fierro del carru del rei por unos de cera, de manera que mientres la carrera, éstos soltáronse y el carru quedó destruyíu. Nel accidente Enómao morrió abasnáu polos caballos. 
Dempués de la victoria, Pélope mató a Mirtilo refundiándolo al mar y l'auriga na so cayida maldixo a la raza de Pélope. Hermes púnxolu nel firmamentu.

Otra versión rellata que representa a Erictonio, nacíu del semen d'Hefesto que fecundó a Gea cuando intentó violar a Atenea. El neñu foi educáu por Atenea, inventó la cuadriga y foi catasterizáu por Zeus por causa de la so almiración porque Erictonio compitiera con Helios.

N'otres versiones identificábase esta constelación con Tróquilo, Enómao, Belerofonte, Cilas o Hipólito.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Eratóstenes: *Catasterismos* (*Καταστερισμοί*). 
** 13: Auriga ('Ηνίοχος; *Aurīga*) o Cocheru: Erictonio d'Atenes, Mirtilo, Enómao, Tróquilo, Belerofonte, Cilas o Hipólito.
*** Testu llatín en Google Books; facsímil electrónicu. 
**** Testu griegu n'Internet Archive; facsímil electrónicu.

* Higino: *Astronomía poética* (*Astronomica*).
** 13: *Auriga*. 
*** Testu inglés nel sitiu Theoi; trad. de 1960 de Mary Grant.