BMX

El **BMX** ye una disciplina del ciclismu que se practica con bicicletes cross con ruedes de 20 pulgaes de diámetru. El BMX toma dos modalidaes: carrera, que'l so oxetivu ye completar el percorríu nel menor tiempu posible, y estilu llibre (*freestyle*), que'l so oxetivu ye realizar acrobacies.

El BMX ye un deporte estremo que tien de ser practicáu cola debida seguridá que nos brinden los siguientes oxetos: cascu, rodilleras, colderes, guantes de tela o plásticu y zapatos anchos. La bicicleta tien que tar en bones condiciones pa evitar accidentes.

BMX ye la abreviación de Bicycle Motocross y naz en California (Estaos Xuníos de Norteamérica) nel añu de 1969 cuando un mozu de nome Scott Breithaupt decide utilizar una bicicleta nuna pista de Motocross, p'asonsañar les habilidaes de los sos ídolos d'esti deporte. Un fabricante de bicicletes llamáu Al Fritz, sollertáu pola alta demanda de los mozos y reparando los sos gustos, empezó a fabricar bicicletes similares a motos.

Más concretamente, en 1977, la American Bicycle Association (ABA) entamóse como una entidá nacional pa la crecedera del deporte que s'introdució n'Europa en 1978. N'abril de 1981, fundóse la Federación Internacional de BMX, y el primer campeonatu del mundu celebrar en 1982. Dende xineru de 1993 el BMX foi integráu dientro de la Xunión Ciclista Internacional(UCI).

De EE. XX. el naciente BMX pasó a Europa, siendo Inglaterra, Holanda y Francia los primeres n'acoyelo y empecipiar el so desarrollu. En 1974 naz la NBL (Nacional Bicycle League) nos EE. XX. como la encargada de promover a nivel llocal, estatal, rexonal y nacional el BMX nesti país.
Dellos escritos remonten los oríxenes a «... otru tipu de pruebes que tienen llugar al campu… el "ciclocross" (nacíu en Francia a finales del sieglu XIX y que deriva de los exercicios militares), na que los participantes siguen un percorríu al traviés de pistes enllamorgaes y torgues, según les de mountain-bike o ciclismu de monte...».
Anguaño, podemos definir el BMX como un deporte que se práctica en bicicletes pequeñes, que dexen al ciclista ganar mayor aceleración y precisión que con una bicicleta normal, usualmente les ruedes son de 20 pulgaes.

## Trucos
Los trucos son les acrobacies que faen los bikers (pilotos de motocross n'inglés), «riders» o pilotos nel aire.

Hai una gran variedá de trucos que pueden realizase yá seya nel aire o nel planu, amás de toles combinaciones y llinies que pueden faese a partir d'otros trucos. Los más conocíos son:

* *Manual*: trata de llevantar la rueda delantera y avanzar col cuerpu ( equilibriu )exerciendo fuercia escontra tres y llevantáu más el manubrio por que nos de más Manual.
* *Nose Manual*: Lo mesmo que manual pero exerciendo equilibriu cola rueda delantera nel suelu.
* *Bunny Hop*: saltu básicu de BMX, pa esto álzase'l manillar faise una fuercia escontra riba col llombu y depués embúrriase palantre mientres se flexionan les rodíes pa dexar que la bicicleta xuba.
* *Nollie Hop*: consiste en faer el *bunny hop* pero invertíu (alzando la parte trasera y emburriar escontra detrás).
* *Barspin*: como'l so nome (n'inglés) indica consiste en xirar el manillar 360° nel aire, pa garralo nuevamente na so posición natural.
* *Fakie*: consiste en movese na direición contraria a la natural de la bicicleta, esto ye, escontra tras, pero pedaliando pa evitar qu'esta se frene.
* *Rollback*: consiste en faer un xiru de 180° pivotando sobre la rueda trasera pa salir del *fakie*.
* 180: consiste en faer un xiru de 180° llevantando dambes ruedes del suelu, tres el cual vamos siguir a *fakie*.
* 360: Consiste en realizar una rotación de 360° nel aire *
*Wallride*: consiste en faer un *bunny hop* y quedase nuna posición horizontal de cuenta que se queden los dos ruedes na paré y asina percorrer un pequeñu tramu de la paré.
* *Footplant*: consiste en sacar un pie de la bicicleta pa sofitalo al suelu o otru llugar (*Funbox*, *Pipe*...) y asina impulsase escontra riba y llograr un saltu.'
* *Handplant*: Al igual que'l *footplant* pero que consiste en faelo cola mano pa impulsase cola paré, *copin*, *subbox* o cualesquier otru llugar eleváu.
* *Tailwhip*, consiste en dar un xiru completu al cuadru de la bicicleta sobre la exa del frente de la bicicleta por que'l cuadru pase per debaxo del corredor, que tendrá de saltar pa dexar llugar a que pase y complete los 360 º, tou esto nel aire y volver a los pedales.
* *Non-hands*, que consiste'l soltar les manes del manillar.
* *Non-footer*: consiste en soltar dambos pies de los pedales.
* *Superman*: consiste en soltar los pies de los pedales de forma que s'espurran emulando la posición de vuelu de Superman.
* *foot jam -whip*, que consiste en xirar el cuadru a ras de suelu y depués volver a los pedales, metiendo'l pie na llanta delantera pa frenar y moviendo el cuadru col otru pie.
* *X-up*: consiste en dar media vuelta al manillar nel aire ensin soltalo y formando una "X" colos brazos.

* Can-can: consiste en sacar un pie nel aire cruciándolo al llau contrariu del dichu pie.

## Carauterístiques de les bicicletes de BMX

Les bicicletes son de pequeñu tamañu (les ruedes tienen un diámetru de 20 pulgaes), pa ganar manejabilidad sobre elles. Los cuadros suelen tar fabricaos dependiendo del contestu, los manillares suelen ser grandes pa meyor conducción, en aluminiu 6061 o 7005, fibra de carbonu, aceros al cromu (*[[Aceru 41xx|chromoly]]* 4130, aceru al cromu-molibdenu), los cuadros n'aluminiu suelen ser pa les pistes de "race", tamién como los de carbonu, anque estos realmente úsense pa la modalidá de ciclismu, y los cuadros de OX (oxiplatino) y cromoly usar pa la modalidá de BMX. Los cuadros pueden tener midíes del tubu cimeru (n'inglés conozse como Top Tube), que ye básicamente la midida del llargor d'esti tubu, espresada de normal en pulgaes.

Los cuadros tienen distintes midíes del tubu cimeru pa cada modalidá:

* Los más curtios pa la modalidá de Flatland, que van dende 17" hasta 18", con delles variaciones y munches vegaes facer a midida del acróbata.

* Los cuadros de Street, van dende 20" o xeneralmente 20.5" como cuadros bien curtios (pa xente que práctica esta modalidá y tien baxa estatura), y llegando hasta los 21" en competidores más altos, anque dacuando xuégase con estes midíes por gustu. Un acróbata bien grande nun puede faer *street* nuna BMX de 20.25" porque xeneralmente va cutise les rodíes cola potencia y va dir bien apertáu enzancando trucos de Street como'l Barspin (tocará-y el cuerpu al faer xirar el manillar) y trucos nos cualos hai que xirar, como 180, 360 y demás (al dir apertáu nun va poder exercer fuercia pa llograr xirar cómodamente). Na mayoría de los casos los corredores pueden usar dos midíes ensin problemes, por casu, una persona de 175 cm d'estatura va poder usar un cuadru de *street* con tubu cimeru de 20,75", o si preferir, va poder faelo n'unu de 21" anque pue ser daqué llargu pa la so estatura, pero un cuadru de 20" va ser incómodu.

Midíes permediu pueden ser les siguientes, convién usar cuadros de similar xeometría no posible pa ver qué midida escoyer, yá que ye más por gustu que por regla:
* Hasta 160 cm d'estatura: Cuadros con tubu cimeru (n'inglés *Top Tube (TT)*) d'hasta 20,25"
* De 160 hasta 168 cm: Cuadros con TT de 20,00" hasta 20,25"
* De 168 hasta 173 cm: Cuadros con TT de 20,25" hasta 20,50"
* De 173 hasta 178 cm: Cuadros con TT de 20,50" hasta 20,75"
* De 178 hasta 185 cm: Cuadros con TT de 20,75" hasta 21,00"
* Más de 185 centímetros: Cuadros con TT de más que 20,75", hasta les midíes pa ciclistes bien altos que ta en 21,125 o 22"; obviamente tienen de tener la xeometría afecha a la modalidá, yá que polo xeneral, los cuadros llargos son pa Dirt.

- Dirt / Race: Cuadros que, non siempres, pero, polo xeneral, son llargos y son bien distintos les sos xeometríes que les de Street (por casu, el llargor de les vainas inferiores, de la parte de tres de la bicicleta ye más llarga pa estabilizar la bicicleta nel aire, en Street ye más curtiu pa facilitar los xiros). Hai de solliñar qu'hai cuadros de 20,00" pa esta modalidá, pero la so xeometría ye específica pa faer esta modalidá, por más que paeza, nun sirve pa faer Street nin Flat. Tienen más refuerzos y dacuando cuérrense carreres con cuadros que lleven ruedes de 24 pulgaes, anque se sigue llamando BMX.

Lleven nel buje traseru un "Cassette", igual qu'en monte, que lleva un piñón de 9 dientes que tamién puede camudase por más grandes como 13 y hasta 20 dientes, o pueden montase dellos, ya incorporar un cambéu traseru, esta ye una teunoloxía actual, posterior a la rueda llibre, el Cassette de normal ye de cojinete o rodamientu selláu y el piñón nun entra enroscáu, sinón inxertar nun cuévanu dientro del buje, la exa d'esa ye gruesu. El tamañu del platu camuda dependiendo de la modalidá. En Street, Park, Rampla y Flatland llévense de normal pequeños, con rellaciones que varien dende 22 a 25 dientes nel platu, principalmente por que'l platu nun pegue nes ramples o nun estorbar y tamién pol piñón, que suel tener de 9 a 11 dientes, nel flatland úsase piñón de 9 dientes con platos de 11 dientes por que nun haya muncha tracción y seya fácil faer los trucos y pa la modalidá de Street el platu pequeñu tien la función de nun tocar al momentu de faer un Grind colos pegs, yá que si nun se rompería (cuando se tienen los pegs de llau contrariu del platu puede tenese un platu más grande yá qu'al momentu de faer grind esti nun toca). L'usar un platu pequeñu puede lliberar daqué de pesu na bicicleta y la comodidá de la bicicleta ye muncho meyor na execución de los trucos, en Dirt/Race úsense rellaciones de 9 dientes con platu de 27 a 30 dientes pa desenvolver mayor velocidá dáu'l mayor tamañu del platu.
Anguaño esiste tamién el sistema "freecoaster" nel buje traseru. Esti sistema dexa dir escontra tres ensin la necesidá d'acompasar los pedales de la BMX pa torgar que se frene. Internamente lleva unes pieces por unos carriles, que faen que'l piñón quede llibre al respective de la rueda. D'esta forma, un xiru de los pedales escontra tras, o dexar la BMX avanzar ensin pedaliar, soltaren el piñón dexando realizar un saltu o un xiru de 180° y pudiendo avanzar, hasta'l momentu en que se deseye dir palantre, momentu en qu'a cencielles pedaliando de forma normal el piñón volverá quedar de forma normal y vamos poder impulsanos ensin problema. Eso emplégase enforma en flatland, pero tamién se ven munchos acróbates en park o street que lo monten nos sos BMX.

El rotor ye frecuente nel usu de la modalidá Park y Rampla, pa poder lliberar la llimitación nel xiru del manillar pol cable del frenu, y na modalidá Street ye esaniciáu totalmente el frenu, manera de dir denominada Brakeless (ensin frenos), esta postrera bien popularizada ente la nueva corriente de corredores surdida nos postreros 3 años.

Otra pieza importante bien utilizada en Street, pero non en Dirt Jump, ye l'usu de Pegs. Son unos tubos fechos en metal (chromoly, magnesiu, titaniu, etc), esistiendo dalgunos en plásticos bien resistentes (Nylon, Delrin, FiberGlass), y utilícense pa una variedá de trucos llamada "Grind" (nes sos amplies variedaes), Hang-5 o Peg Wheelie", o na modalidá de flatland como sofitos pa realizar xiros ensin dir sobre los pedales. Llevar na mayoría de modalidaes, siendo usaos en rampla pa faer stalls, consistentes en clavase nel estremu de la rampla y realizar trucos como caltenese sobre un peg y en cai pa grind sobre cementu, barandielles, bancos, etc., suelen ser más llargos y resistentes de lo habitual.

Daqué bien común tamién ye la manera d'usar l'asientu, nes modalidaes street, dirt y park ye bien frecuente que s'use l'asientu totalmente hasta embaxo por que nun estorbar al momentu de saltar anque anguaño los acróbates optaron por xubir l'asientu p'asina poder llograr otros trucos con mayor facilidá como por casu el suicide non hander, na modalidá flatland úsase l'asientu bien alto pa garralo y faer trucos como "fisherman" que consiste en montase nos pegs delanteros y caltener l'equilibriu agarráu del asientu, na modalidá vert úsase alto tamién pa faer trucos como'l "tobogán" que consiste en garrar l'asientu y lliberar les manes.

## Deporte olímpico
El BMX foi consideráu deporte olímpico nel añu 2008, realizando'l so debú nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008. En modalidá de contrarreló y circuitu (race). Realícense dos rondes clasificatorias en manera individual o contrarreló y en modalidá race realícense les tres tandes de cuartos de final. Compiten un total de 48 deportistes, 32 na modalidá masculina y 16 na femenina.

Pa esi añu, l'oru masculino foi pal letón Māris Štrombergs, la medaya de plata foi pal corredor d'Estaos Xuníos Mike Day y el bronce pal tamién norteamericanu Donny Robinson. El primer llugar del podiu femenín nes olimpiaes foi pa la corredora francesa Anne-Caroline Chausson, el segundu puestu pa la francesa Laëtitia -y Corguillé y el tercer puestu pa la norteamericana Jill Kintner.

Nos xuegos de Londres 2012, l'oru femenino foi pa la competidora colombiana Mariana Pajón, la plata pa la neozelandesa Sarah Walker y el bronce pa Laura Smulders de los Países Baxos. Na prueba masculina l'oru foi de nuevu para Maris Strombergs de Letonia (el so segundu oru nes olimpiaes), la plata pal australianu Sam Willoughby y el bronce pal colombianu Carlos Mario Oquendo.
El ganador del BMX, tocantes a medallero, foi Colombia, al llevase'l primer llugar con una medaya d'oru y una de bronce de Carlos Oquendo, el segundu llugar foi para Letonia, con una medaya d'oru, el terceru foi para Australia con Sam Willoughby, y para Nueva Zelanda con Sarah Walker, y el cuartu llugar pa Holanda con Laura Smulders.

Nos xuegos olímpicos de Rio 2016, l'oru masculino foi para Connor Fields d'EEXX, la medaya de plata pa Jelle Van Gorkom d'Holanda y el Bronce pa Carlos Ramírez de Colombia. Tocantes a la modalidá femenina, la medaya d'oru foi para Mariana Pajón de Colombia (Primer muyer en ganar les pruebes nos dos xuegos olímpicos Londres y Ríu), la medaya de plata foi para Alise Post d'EEXX y la de Bronce pa Stefany Hernández de Venezuela.

## Modalidaes

### Carrera
Realizar nuna pista asemeyada a les pistes de motocrós. La principal diferencia ye la tierra utilizada. La de motocrós suel ser una tierra húmeda, ente que la de BMX race ye un sable magrizu compacta que queda dura pa evitar incrustaciones de les ruedes de la bicicleta.

Hai dos tipos de bicicletes de BMX definíes pol diámetru de la llanta: 20" (normal) y 24" (*cruiser*).

Les competiciones tienen el mesmu formatu que nel atletismu de pista: Participen ocho corredores cada unu pela cai que lu asignaron aleatoriamente. El circuitu tien un llargor averáu de 350m a 500m. Son 3 mangues ensin final, depués pasen a la siguiente ronda los cuatro primeros clasificaos hasta quedar ocho pa formar una manga final. Anguaño'l sistema col que cai la valla de salida ye'l "Random Gate", consiste na diferencia del intervalu de tiempu ente la voz y los cuatro pitíos, que rematen cola cayida de la valla. Esta especialidá de BMX foi considerada deporte olímpico dende'l 2008, nes olimpiaes solo cuérrense con bicicletes de 20". Unu de los más destacaos ciclistes de BMX en pista de tierra ye Maris Strombergs, dos veces campeón olímpicu, y en muyeres, la colombiana Mariana Pajón, múltiple campeona mundial y bicampeona olímpica.

### Estilu llibre
Dientro del Estilu llibre (*freestyle*) estrémense seis modalidaes:

* **Dirt Jump:** Esta modalidá de freestyle consiste en realizar saltos (jumps) acrobáticos utilizando ramples de tierra (dirt), les midíes de les ramples pueden ser de 2 a 3 metros d'altu y el recibidor tien que ser 20 cm más altu que'l llanzador y la distancia del llanzador al recibidor pue ser de 2 a 3 metros.

* **Flatland**: El flatland ye la modalidá na cual les acrobacies (tricks) son desempeñaes nuna superficie pavimentada llisa (formigón o otru tipu), ensin necesidá nin usu de ramples, grinds etc. realicen xiros xubíu nos pegs, el cuadru, manillar, nun ensin fin de combinaciones pero siempres procurando nun tocar el suelu colos pies. L'equilibriu y concentración necesarios fai d'esta disciplina quiciabes una de les más difíciles d'apoderar. Les bicis utilizaes en flatland suelen tener formes especiales p'ameyorar l'equilibriu y que seya más cómodu pasar los pies ensin topetar. Tamién ye necesariu llevar les ruedes a una presión de 110 psi por que la rueda xire ensin clavase nel suelu.

* **Park**: Consiste en realizar acrobacies utilizando un conxuntu de ramples y otros torgues de cementu o madera (nuna configuración llamada "park"). L'acróbata trata de formar "llinies" nel parque y pasar d'un trucu a otru, d'una torga a otru, con fluidez. Los trucos más comunes suelen ser el *barspin* (vuelta al manillar), *tailwhip* (vuelta al cuadru), *x-up* (180° col manillar, dexando los brazos en posición de "X"), *crankflip* (vuelta a les bieles) y trucos más estremos, como *backflip* o *frontflip*, *flair* (backflip + 180°), * tobogan*, *superman* (cola variante "seatgrab")... Inclusive pueden realizase nos cantos de les ramples trucos de grind o grab (más comunes en street). Tamién son comunes trucos realizaos al xubir en cantu de la rampla, como'l *tailtap* (clavase cola rueda trasera sobre la superficie horizontal de la rampla y volver cayer), apocayá creáronse munchos más trucos de *cantu de rampla* como Disaster y Fufanu que consisten en clavase nel cantu y volver escontra tres de fakie y el Fufanu consiste en clavase y volver a 180°. Trucos como'l footjump que consisten en clavase nel planu de la rampla cola rueda d'alantre metiendo'l pie y depués entrar. Hai infinites combinaciones con estos trucos.

* **Vert:** Pa esta modalidá del deporte, ye necesariu cuntar con una rampla con a lo menos una seición dafechu vertical na parte cimera. Esta seición dexa al acróbata saltar verticalmente al realizar los sos trucos y volver cayer na mesma rampla. Polo xeneral, les ramples son construyíes nuna configuración llamada *half-pipe* (mediu tubu). Los trucos, similares a los del "Park", a esceición de que nun se camuda de rampla, y los "aéreos" (saltar dende una rampla inclinada, devasala y cayer na mesma) suelen ser muncho más altos.

* **Street:** Pa esta forma de BMX búsquense torgues "naturales" na cai (street), esto ye, parte del terrén urbanu. Exemplos d'estes torgues pueden ser un bancu nel parque, una paré, escaleres, etc. Nesta modalidá suélense faer trucos de *grind*, que consiste n'esmucir colos pegs o combinándolo con otres partes de la bicicleta: *Double* (Con dos pegs, a izquierda o derecha), *Feeble* o *Smith* (Combinando'l peg de tres cola rueda delantera, o viceversa) y *crooked*, p. ex., peg delanteru esquierdu col peg traseru derechu, o nel so defectu, peg traseru col bottom bracket). Les bicicletes de street suelen ser más resistentes que les de vert y bike-park, nun suelen usar frenos, fáense distintes combinaciones col *barspin* o *tailwhip*. Los corredores con muncha esperiencia inclusive realicen trucos como'l *tailwhip* en planu, ensin nenguna rampla. Ye bien común tamién el *manual* (caltener l'equilibriu na rueda trasera y ensin pedaliar) y *nose manual* (ye'l mesmu truco que'l manual, solo que nesta ocasión facer cola delantrera), y los trucos como'l *footjam* (introducir el pie ente la rueda delantera y la forqueta) o'l *tailtap* (clavase cola rueda trasera en daqué eleváu). Non solo úsense trucos de grind na modalidá street, esisten munchos otros trucos practicables coles torgues caleyeres, suélense usar escaleres pa realizar los 180, 360, 540 y 720 o non hander que consisten en garrar el cuadru coles rodíes y averar el manillar al pechu pa soltar les manes de diverses formes, según la forma na que tean asitiaes les manes el trucu recibe diversos nomes como suicide non hander (les manes escontra los llaos ensin garrar el cuadru coles rodíes) tamién pueden combinase trucos de ramples na cai como los tailwhips (dar una vuelta al cuadru y volver aterrizar nos pedales)o los turndowns que ye unu de los trucos más complicaos y elegantes del BMX, consiste en xirar el manillar 180 graos escontra la derecha o la izquierda pasándolo por detrás de la rodía y llevándolo hasta'l pechu con Fuercia.

* **Street-flatland: **Modalidá nueva que consiste nel amiestu de trucos de flatland combinándolos. Nesta modalidá destaquen Matthias Dandois y Florent Soulas, dambos franceses.

## Referencies

## Enllaces esternos