Gentiana spathacea

La **Flor del xelu** o ***Gentiana spathacea*** ye una especie de planta fanerógama, perteneciente a la familia de les gencianacees. 

## Descripción
Ye una yerba arguto qu'algama un tamañu de 40 cm a 1 m d'altor. Les fueyes son ovalaes y apuntiaes, pegaes al tarmu. Les flores son azules o azul morao, de 2 a 2.5 cm de llargu y son como campanines; con frecuencia nacen solitaries o pueden tar arrexuntaes en conxuntos terminales de les cañes. Los frutos son cápsules daqué estrapaes y tienen munches granes con ales.
## Distribución y hábitat
Orixinaria de Méxicu, tán presente en clima templáu a los 2000 metros, acomuñada a terrenes de cultivu, pacional, montes de encino y de pinu.
## Propiedaes
 
El principal usu melecinal que recibe esta planta ye pa resolver problemes respiratorios. Contra la bronquitis, emplégase'l raigañu macerada con alcohol, ponse sobre'l pechu del neñu les vegaes que sían necesaries, faciendo namái una aplicación per nueche. Pa la tos utilicen les cañes fervíes xunto con pulgu de chirimoya china (*[[Annona]]* sp.), yerba de la víbora (*[[Dalea minutifolia]]*), flor de bugambilia (sp. n/r), lechuguilla (*[[Agave lecheguilla]]*) y flor de trompetilla (*[[Bouvardia ternifolia]]*); esta cocción tómase n'ayunes. Pa l'alferecía (neños con síntomes de amarillamiento de la piel y con suañu, parasitaos y anémicos), según pal hipu, faise una cocción del raigañu de la cual tómase una taza mientres 5 díes.

## Taxonomía
*Gentiana spathacea* describióse por Carl Sigismund Kunth y espublizóse en *[[Nova Genera et Species Plantarum (quarto ed.)]]* 3: 173. 1818[1819]. 
;Etimoloxía:
***Gentiana***: Según Pliniu'l Vieyu y Dioscórides, el so nome deriva del de Gentio, rei d'Iliria nel sieglu II e.C., a quien s'atribuyía'l descubrimientu del valor curatible de la *[[Gentiana lutea]]*. El Bancu d'Albania recoyó esta tradición: la *Gentiana lutea* ta representada nel aviesu del billete de 2000 lekë albaneses, emitíu en 2008, en que'l so anversu figura'l rei Gentio.

***spathacea***: epítetu llatín que significa "con espatas".
;Sinonimia: 
* *Coilantha mocinni* D. Don ex G. Don 
* *Dasystephana spathacea* (Kunth) Arthur 
* *Ericala spathacea* G.Don 
* *Gentiana coerulea* Moç. & Sessé 
* *Gentiana coerulea* Sesse & Mocino ex G. Don 
* *Gentiana ovalis* M.Martens & Galeotti 
* *Gentiana plicata* Willd. ex Schult. 
* *Gentiana sessaei* Griseb. 
* *Gentiana spathacea var. benthamii* Griseb. 
* *Gentiana spathacea var. integra* Kusn. 
* *Pneumonanthe spathacea* (Kunth) Greene 
## Ver tamién
* Terminoloxía descriptiva de les plantes
* Cronoloxía de la botánica
* Historia de la botánica 
* Carauterístiques de les gentianacees
## Referencies
 
## Bibliografía
# CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City.
# Pringle, J. S. 1977. Taxonomy and distribution of Gentiana (Gentianaceae) in Mexico and Central America. I. Sect. Pneumonanthe. Sida 7(2): 174–217. View in BotanicusView in Biodiversity Heritage Library
# Villarreal, J. A. 2001. Gentianaceae. Fl. Veracruz 121: 1–67.
# Villarreal-Quintanilla, J. A. 1998. Familia Gentianaceae. 65: 1–56. In J. Rzedowski & G. Calderón de Rzedowski (eds.) Fl. Bajío. Institutu d'Ecoloxía A.C., Pátzcuaro.