Santillana del Mar

**Santillana del Mar** (*Santiyana* o *Santillana* en cántabru) ye un conceyu y una villa de la comunidá autónoma de Cantabria (España). Atópase na mariña occidental de Cantabria, contorna de la que ye'l so estremu este. Conocese popularmente col nomatu de *villa de los trés mentires*, yá que nin ye santa, nin llana, nin tien mar (nun tien mar la villa, anque los so conceyu sí lu tien).

La villa foi declarada *conxuntu históricu-artísticu* en 1889. En los so redoma atopa la cueva d'Altamira, protexida como Patrimoniu de la Humanidá. Ye unu de los pueblos más turísticos y más visitaos de Cantabria, siendo una parada imprescindible pa los turistes que visiten la rexón. Esto fizo que gran parte de los habitantes del conceyu vivan de l'actividá turística, especialmente de la hostelería, los agospiamientos rurales y les tiendes de productos típicos.

Dende xunetu de 2013, Santiyana forma parte de la rede Los pueblos más guapos d'España.

## Elementos identitarios

### Toponimia
El llugar que güei ocupa Santiyana denominóse Planes dende la conquista romana, como atestigua un documentu llatín del añu 980: baseleca Sancta Iuliana locum qui dicitur *Planes.* Planes podría venir del llatín *planum* (llugar estenu ente montes). A partir d'esi momentu la importancia del conxuntu relixosu superó la del llugar, qu'en 1228 ye llamáu *Villa de Sancta Illana.* Créese que'l topónimu actual ye una derivación d'ésti, al que se-y #añader *del Mar* a cencielles pola so #cercanía al Cantábricu.

Asina, el nome orixinal de *Sancta Illana* atópase xuníu na forma *Santayllana* nun documentu de 1326. N'otru de 1338 lléese Santillana, y n'otru más de 1390 úsense indiferentemente *Sancta Illana*, *Sanctayllana*, *Santyllana* y *Santillana.* N'otru de 1453 yá namái s'atopa la forma *Santillana*.

Cabo señalar que'l llugar de Planes, anque foi la xénesis de la villa, taba asitiáu nun llugar distintu, llamáu güei *mies de Llanes*, y non xunto al entós monesteriu de Santa Xuliana.

### Símbolos
El conceyu tien como símbolos un escudu y una bandera. La descripción del escudu ye la siguiente: Forma ibérica o española (cuadrilongo col cantu inferior arredondiáu na punta). Nel centru cara sumada por una corona sostenida por dos querubinos encaraos. En punta un demoniu baltáu encadenáu y siniestrado d'una caña. Timbre de corona real zarrada.

## Historia

### Prehistoria
El conceyu tuvo habitáu dende la prehistoria, apaeciendo nél delles muertes arqueolóxiques. D'ente toos ellos destaca la cueva d'Altamira, afayada por Marcelino Sanz de Sautuola en 1879 y catalogada como Patrimoniu de la Humanidá. Ye llamada la *Capiya Sixtina* del *arte cuaternario*, o *del* arte paleolítico, desque asina la llamara l'arqueólogu y prehistoriador Henri Breuil.

### Edá Antigua
Nun se conoz nenguna población antigua en Santiyana, anque sí s'atoparon evidencies cerámiques na zona de Vispieres y llábanes sepulcrales en Herrán, tou ello de dómina romana, polo que se dedució la esistencia de dalguna población romana cerca del actual nucleu de la villa, anque nun s'atoparon otros restos arqueolóxicos qu'enllenen el vacíu de los sieglos V al VIII.

Nel añu 2014, los arqueólogos Javier Marcos Martínez y Lino Mantecón Callejo afayaron un asentamientu castreño nel cume del monte El Cincho (barriu de Yuso). Desenvolviéronse delles campañes arqueolóxiques dende entós nes que s'identificó un complexu d'amurallamientu; según, la recuperación de materiales arqueolóxicos adscritos cronológicamente a la Edá del Fierro. Los investigadores sostienen que se trata d'un castru de castros, un *oppidum* costeru.

### Edá Media
Esta villa tien el so orixe na Alta Edá Media, alredor de l'abadía de Santa Xuliana. Recuperáronse güesos humanos medievales na necrópolis d'esta llocalidá. La fecha de fundación del monesteriu nun se conoz. Legendariamente #atribuyir a unos monxos del sieglu VIII o IX el que se llevaren les reliquies de Santa Xuliana de Bitinia, martirizada en Turquía, a esti llugar, llevantando un cenobiu nun llugar llamáu Planes. Anguaño acomúñase la fundación del monesteriu cola corriente repobladora impulsada polos socesores d'Alfonso I. A partir del añu 980 el monesteriu taba consolidáu, gracies a les continues donaciones de los fieles y a ser llugar de camín d'un ramal del Camín de Santiago. Foi estableciendo un dominiu territorial y xurisdiccional, especialmente na zona conocida como Merindá de les Asturies de Santiyana, de la que casi con toa seguridá yera capital. Felicidá merindad yera una de les 13 qu'entós formaben el reinu de Castiella. Un documentu d'entós diz de la villa que:

En 1045 Fernando I dio-y un fueru, polo que l'abadía pasó probablemente a ser colexata. Dende entós recibió socesivos privilexos y donaciones de los reis de Castiella. A partir de 1175 configúrase una organización con abá y cabildru. Gracies al sofitu de la nobleza, consiguió convertise na abadía más importante de la Cantabria medieval. En 1209 Alfonso VIII concedió-y un nuevu fueru, dándo-y estatuo de villa a la llocalidá. El monesteriu yá yera colexata, fechu presumiblemente comprobable na documentación posterior a 1107, colo que Santiyana que pasó a ser la capital de les Asturies de Santiyana, siendo l'abá'l so señor.

Mientres el sieglu XIII l'abadía de Santa Xuliana decayó al convertise en dependiente de la diócesis de Burgos, pero empezó'l desenvolvimientu urbanu de la villa, entamáu en redol a la Plaza Mayor o del Mercáu (güei plaza de Ramón Pelayo) y la Torre del Merín. Como espresión del poder civil, mientres los sieglos XIV y XV construyeron dalgunos de los mayores palacios y torres de la villa. En 1445 el rei Xuan II dio'l señoríu de la villa al primer Marqués de Santiyana y a los sos socesores, los Duques del Infantado (miembros de la familia de Mendoza), creándose asina'l Marquesáu de Santiyana. La perda de la condición de realengu supunxo dexar de ser capital de correximientu, empecipiándose la decadencia de la villa.

### Edá Moderna
Mientres la Edá Moderna les Asturies de Santiyana queden integraes na xurisdicción del Correximientu de les Cuatro Villes, ámbitu lideráu entós por Laredu. En 1509 l'abá reconoció al III marqués de Santiyana, pero namái tres violentos enfrentamientos militares, nun intentu por recuperar el poder relixoso sobre la villa. El desenvolvimientu urbano y económico de la villa estancóse nel sieglu XVI al nun participar Santiyana nel *Pleitu de los Valles*, importante na historia de les instituciones que dieron llugar a Cantabria. Por causa de ello Santillana quedó alministrativamente marxinada; sicasí, volvió resurdir nel XVII gracies a la riqueza amestada a la so participación na espansión española n'Europa y América.

A finales del XVI y mientres el XVII construyeron la mayoría de les cases que se caltienen anguaño en Santiyana del Mar, configurándose'l so nucleu tal que esiste anguaño. Casi toes elles siguen la mesma tipoloxía, con dos plantes, un espaciu abiertu delanteru y unu traseru más grande dedicáu orixinalmente a corrolada, solanes o balcones de forxa o de madera, y blasones nobiliares, abondosos na villa. Santiyana ye por tanto esencialmente barroca, anque'l so procesu d'urbanización sigue siendo desconocíu.

Fora del cascu quedaben los complexos edificatorios de les órdenes relixoses edificaos entós. Estos fueron el conventu de Regina Coeli de los dominicos, el de San Ildefonso de les dominiques, la Hospedería de Pelegrinos y Transeúntes, l'Hospital de la Misericordia y l'Hospital de San Llázaro de Mortera. A finales del sieglu XVII la colexata de Santa Xuliana compitió cola de los Cuerpos Santos (en Sanander) por llograr la titularidá catedralicia.

### Edá Contemporánea
A empiezos del sieglu XIX Santiyana, como otros pueblos del norte d'España, #arguyecer de tar llena de llinaxes fidalgos, anque como reza'l tópicu, los sos apellíos nun suponíen riqueza intrínseca. Al ser mayoría, supónse qu'esistía una tolerancia escontra'l trabayu, a pesar de que los nobles teníen prohibíu *trabayar coles manes*, polo que si non lo faíen víense obligaos a emigrar o a vivir na probeza. Fueron estos fidalgos los qu'acoparon los puestos alministrativos y la representación de la villa n'organismos cimeros. Tamién yeren quien teníen les tierres, teniendo la mayoría de los llabradores qu'arrendales o trabayar pa ellos.

En 1833 constituyóse'l ayuntamiendo de Santiyana, que tamién tuvo partíu xudicial propiu hasta 1840, fecha en que parte pasó al partíu de Torlavega y otra parte al de San Vicenti. A pesar de la decandencia de Santiyana empezó a xenerase un turismu selectivu por cuenta de que diversos políticos, escritores y viaxeros lleíos escribieron naquella dómina sobre la villa.

En 1879 afayóse la cueva d'Altamira, una de les xoyes del arte rupestre a nivel mundial. El descubrimientu de la cueva atraxo a un gran númberu d'estudiosos ya intelectuales, quien crearon en Santiyana una serie d'asociaciones artístiques y de vanguardia, de les cualos la más importante foi la *Escuela d'Altamira*, fundada en 1948, que participó na recuperación de les vanguardies artístiques n'España y onde se dieron cita personaxes de la talla de Rosales, Vivanco, Ángel Ferrant, Llorente Artigas y Lafuente Ferrari.

A partir de 1849, pola mor una epidemia de cólera (*vease*: Pandemies de cólera n'España) nel País Vascu, el turismu aristocráticu español enraigonó con fuercia na antigua provincia de Sanander. Foi entós cuando Santiyana del Mar pasó a ser un destín de moda. El pensamientu románticu y el deséu de caltener la villa fixeron qu'en 1889 fuera declarada nel so conxuntu *monumentu históricu-artísticu.* En 1927, a instancies del conde de Güell, empezaron les primeres restauraciones.

## Xeografía
El conceyu llenda col mar Cantábricu al norte, el conceyu de Suances al este, el de Torlavega al sur, el d'Alfoz de Lloredo al oeste y el de Reocínal sureste. La villa #alcontrar nuna fondalada que la incomunica visualmente col mar.

### Allugamientu




### Orografía

El conceyu cunta una estensión de llombes nidies y valles na so zona sur, que baxen escontra'l cursu del ríu Saja al altor de Viveda, ente que'l relieve vuélvese abrupto xunto a la mariña, con fuertes cantiles y pequeñes ensenaes a les que ye difícil aportar. La pequeña sierra equí formada, que torga ver el mar dende la villa, ta casi na so totalidá llibre de construcciones, sacante los pequeños pueblos de Regueru y Ubiarco, el primeru asitiáu nuna fondalada y el segundu sobre una llomba. Una de les ensenaes da llugar a la sablera de Santa Xusta, la única del conceyu, que tien una ermita empotrada na roca y sobre los cantiles, nun puexu, los restos de la torre de San Telmo, perteneciente yá al conceyu de Suances. Amás de Santa Xusta destaquen les ensenaes de *Los Cuadros*, *Higuero*, *La Jerrona*, *Onzaperas* y finalmente la mayor, *Puertu Calderón*, que al paecer foi puertu romanu y medieval, amás de sirvir de resguardu pa los submarinos alemanes mientres la Segunda Guerra Mundial.

Como en munches zones de Cantabria son habituales los covarones, destacando en Santillana, amás d'Altamira, la *Cueva de los Palombos.* Na vera del mar, na zona de *La Jerrona*, esisten bufes.

## Población y ordenación urbana

### Demografía
La población de Santillana del Mar, dende la so entrada en decadencia a finales del sieglu XV, conoció una crecedera lenta y tuvo práuticamente estancada, cuando nun foi negativa, dende la década de 1960. En 1752 cuntaba con 1.734 habitantes, y en 1852, con 2.235. La demografía estancada dende la década de 1960 #esplicar por una combinación ente l'avieyamientu de la población, la baxa natalidá y el beneficiu de la migración. La so evolución a lo llargo de los sieglos XX y XXI ye la siguiente:**Evolución de la población dende 1900:****Evolución de la población de 1986 a 2010:**

### Llocalidaes
Los sos  tán distribuyíos en 10 llocalidaes. Na ruta de senderismo que xune Arroyo y Ubiarco atópense les ruines de delles cases que formaron la pequeña llocalidá de Morteo, antiguu pueblu enclaváu nel territoriu del conceyu.

## La villa

El cascu históricu de Santiyana, que ye casi lo mesmo que dicir toa ella, entámase en redol a dos calles principales que van parar a dos tales places. La primera de les cais toma diversos nomes (*Carrera*, *Cantón*, y *del Río*) y va dar a la plaza relixosa, primer centru de la villa, que da accesu a la colexata. Ésta estrémase de la mesma en dos: enfrente a la colexata la *plaza del Abá Francisco Navarro*, y nel so llau este la *plaza de les Arenas.* Cuando Santiyana llogró la capitalidad de la Merindá de les Asturies de Santiyana, hubo una medría demográfica y la necesidá d'un merín. Asina se formó una segunda plaza en redol al sieglu XIV, llamada primeramente del mercáu por celebrase ellí desque un fueru de 1209 #dexar; a ésta da, ente otres construcciones, la Torre del Merín (güei muséu) y la de #Don Borja, que sirve anguaño de conceyu. La cai que traviesa la llocalidá hasta ella recibe'l nome de *de Juan Infante*.

Más allá d'esti nucleu, dixebraos d'él per una carretera autonómica, tán el conventu de Regina Coeli, el de San Ildefonso y la casona de Sánchez Tagle, amás d'esistir un parque llamáu *Campu Revolgo* y diverses instituciones, como un centru de salú y un colexu. Al oeste de la villa esiste una gran finca arbolada bordiada por dicha carretera, qu'ellí toma'l nome d'Avenida de *Le Dorat* n'honor a la llocalidá francesa hermanada cola villa. Al otru llau de la finca ta'l cámping de Santillana.

Amás del cámping Santiyana cunta con un albergue pa pelegrinos nel so mesmu centru y una serie d'hoteles ente los que destaca'l parador nacional *Gil Blas*.

## Política y alministración
Isidoro Rábago León (PSC-PSOE) ye l'actual alcalde del conceyu. Les siguientes tables amuesen los resultaos de les eleiciones municipales celebraes los años 2003, 2007 , 2011 y 2015.

|

* Alcalde electu: Isidoro Rábago León (PSC-PSOE)


## Economía
El conceyu ta claramente entornáu escontra'l sector terciariu, especialmente dependiente del turismu. Esti sector ocupa'l 55,2% de la economía municipal, lo que, sicasí, ta per debaxo del 61% de la media cántabra. La industria ocupa un 19,9%, la construcción un 16,7% y el sector primariu un 8,1%; toos estos últimos porcentaxes superen les sos respeutives medies totales de Cantabria.

### Turismu
Esti pequeñu conceyu ye unu de los curiosos turísticos más importantes la rexón, yá que alluga la cueva d'Altamira, considerada la *Capiya Sixtina* del *arte cuaternario*, y un cascu históricu bien calteníu nel que destaca la Colexata de Santiyana, que data *del* sieglu XII.

Santiyana cunta, coles mesmes, con un Zoolóxicu y Xardín Botánicu d'importantes dimensiones nos que predomina la fauna ibérica, destacando un insectario colonizáu na so totalidá por caparines de bien diverses carauterístiques y procedencies. Amás esisten dellos museos, destacando'l de la Inquisición, el Diocesanu Regina Coeli y el de Jesús Otero.

Les sos cais tán empedriaes y munchos baxos fueron convertíos en tiendes que vienden productos típicos cántabros. Munches son d'alimentación, ofrenciendo anchoes de Santoña, el quesu Picón de Tresviso, la cecina de venáu y el sobáu pasiegu. Otres vienden productos artesanales, nos que predominen les escultures de personaxes de la mitoloxía cántabra.

## Servicios públicos

### Zona Wi-Fi
El conceyu de Santiyana punxo en marcha la creación d'accesu a Internet gratuitu na villa tantu pa residentes como para turistes, y prometió conexón de banda ancha pa tol conceyu.

## Monumentos
Siete son los bienes d'interés cultural d'esti conceyu:
* **Colexata de Santa Xuliana y Claustru**, con categoría de monumentu.
* **Torre de don Beltrán de la Cueva** en Queveda, monumentu.
* **Palaciu de Viveda** (casona montañesa sieglu XVIII), monumentu.
* **Palaciu de Mijares**, monumentu.
* **[[Cueva d'Altamira]]**, zona arqueolóxica que, amás, forma parte del patrimoniu mundial.
* **Villa de Santiyana**, conxuntu históricu na so totalidá.
* **Cartulariu o Llibru de Regla de la Colexata de Santa Xuliana**, que se caltién na Colexata de Santa Xuliana, Bien mueble.
Amás, como Bien d'interés local atópase catalogada la **Torre medieval de los Calderón de la Barca** en Viveda.

### Patrimoniu inmueble
La Villa de Santiyana ye toa ella Conxuntu Históricu Artísticu por Decretu de 27 de xunetu de 1943 (BOE del 3 d'agostu). El cascu históricu ta formáu por construcciones homoxénees de piedra, na so mayor parte de los sieglos XIV al XVIII. El caserío desenvolvióse en redol a una vía, la cai de Santu Domingu, que s'encrucia en dos: la cai de Juan Infante, que llega hasta la plaza de Ramón Pelayo, y la que foi llamada rúa del Rei, güei con diversos nomes pa cada tramu: Carrera, Cantón y del Río.

Munchos son los edificios destacaos d'esta llocalidá, ente ellos:
* **Palaciu Valdivieso** o **Casa de los Valdivieso** (tamién escritu **Valdivielso**), güei hotel Altamira. Data de 1710. #Atopar na parte final de la cai del Cantón, a la derecha. Tien un blasón asitiáu na esquina. Anguaño ye un hotel.
* **Palaciu de Velarde o de les Arenas.** #Atopar na Plaza de les Arenas. Ye un edificiu de transición del góticu a la renacencia, empecipiándose la construcción nel sieglu XV y #modificar nel XVII. La fachada tien un hastial gradiáu y pináculos decorativos. Tien el blasón de los Velarde.
* **Colexata de Santa Xuliana.** Atópase a la fin de los dos calles del pueblu. Ye una colexata d'estilu románicu, alzada na so mayor parte a mediaos del sieglu XII, con agregos de sieglos posteriores como'l camarín güei desapaecíu (1681-1697), la sacristía, la sala capitular y l'hospital de la Misericordia (1694), y el coru baxu (1732). Monumentu protexíu por Real Orde de 12 de marzu de 1889 (*Gaceta de Madrid* de 14 d'abril), Foi'l primer monumentu cántabru que llogró esta reconocencia. Ta construyíu en piedra de sillería arenisca. Tien planta basilical y tres naves que se rematen n'ábsides semicirculares. Ye una estructura que sigue'l modelu del románicu del Camín de Santiagosobremanera de Frómista. La parte más destacada del conxuntu ye'l claustru, de finales del sieglu XIIsobremanera polos sos cuarenta y dos capiteles románicos.
* **Cases de los Quevedo y Cossío.** Atópense xunto al bebederu qu'hai unos metros antes de la Colexata. Daten de los sieglos XVII-XVIII. Son dos cases asitiaes n'escuadra de manera que formen una sola vivienda. La casa de la parte norte ye la Casa de Cossío y la de la parte sur ye la Casa de Quevedo. Na primera puede trate'l blasón de los Cossío. Na segunda, que perteneció a un familiar de Francisco de Quevedo y Villegas vese l'escudu de la familia Quevedo. La Casa de los Quevedo ye de sillería y tien un túnel abovedáu que sirve de desaguadoriu al bebederu y al ríu.
* **Casa de l'Archiduquesa** o **de los Abades.** Ye un edificiu que s'atopa a la izquierda de la Colexata. casona de finales del sieglu XVII. Perteneció a la familia Barreda Bracho. Los escudos de la fachada son modernos, obra de Jesús Otero.
* **Casa de los Hombrones** o **Casa de les Villa.** Ta asitiada al pie de la llamada casa de Leonor de la Vega, na cai del Cantón. Ye una casa construyida ente'l sieglu XV y el XVII. Dióse-y esti nome polos dos caballeros con bigote que sostienen l'enorme escudu barrocu de la fachada, blasón de les Villa.
* **Casa de Leonor de la Vega.** #Atopar na cai del cantón. Ye de finales del sieglu XV y principios del XVI, por #paecer que nun puede ser, a pesar de lo que señala la tradición, un edificiu nel que viviera #doña Leonor de la Vega, madre del primer Marqués de Santiyana. Na fachada pueden trate tres #escudo góticos de la casa de la Vega.
* **Torre del Merín** o **La torrona.** Ta asitiada na antigua plaza del mercáu, güei de Ramón Pelayo. #Tratar d'una torre del sieglu XIV, rematada por almenes. Llámase-y asina por ser el llugar en que moraba'l merín, funcionariu que representaba al rei.
* Torre de #don Borja o #**Fundación Santiyana.** Ta na plaza de Ramón Pelayo. Anque tuvo de tener orixe medieval, la parte caltenida y restaurada paez ser de finales del sieglu XV o principios del XVI. A los llaos del antepechu ve un escudu col blasón de los Barreda. Tien un patiu interior que xune los dos volúmenes. Debe'l so nome a #don Francisco de Borja Barreda, postreru descendiente de los Barreda nel sieglu XIX. Ente los sos propietarios posteriores tuvo la infanta doña Paz de Borbón. En 1981 foi restaurada pa ser la sede de la Fundación Santillana.
* **Palaciu Barreda-Bracho**, tamién llamáu **Casa Barreda-Bracho** o **Palaciu Barreda.** Dende 1944 ye anguaño'l Parador Nacional Gil Blas. Ta na plaza de Ramón Pelayo. Ye un edificiu d'estilu barrocu alzáu a finales del sieglu XVII. El llinaxe de los Bracho taba emparentáu colos Barreda, d'ende'l nome col que se conoz.
* **Conceyu.** Asitiáu na plaza Ramón Pelayo, nun palaciu barrocu. Ye notable la so balconada de fierro fundíu con un escudu na parte cimera.
* **Cases de l'Águila y la Parra** o **de l'Águila y de la Parra.** Tán xunto al Conceyu, na mesma plaza. Son dos edificios distintos adosaos. La Casa de la Parra llámase asina porque tuvo una gran parra na fachada; ye una edificación gótica de principios del sieglu XVI. La casa de l'Águila o **de les Estrada** ye del sieglu XVII. Lluz el blasón d'Estrada y Tagle na so fachada. Anguaño ye una sala d'esposiciones del Gobiernu Rexonal. Delantre d'estes cases hai un bisonte, escultura de Jesús Otero.
* **Casa de Bustamante.** #Atopar na cai de la Carrera, 7. Data de finales del sieglu XVII-sieglu XVIII. Ye un edificiu de gran altor que tien balcones de púlpitu. Na so fachada puede trate l'escudu d'armes de los Bustamante.
* **Torre de los Velarde.** A la fin de la cai de la Carrera. Vieya casa-torre del sieglu XV, en piedra sillería con dos puertes gótiques.
* **Palaciu de Benemejís**, tamién conocíu como Palaciu de los Peredo-Barreda o Palaciu de Peredo. Anguaño ye sede d'esposiciones de #Caja Cantabria. Ye un palaciu de planta cuadrada y dos pisos; el teyáu, a cuatro agües, ta rematáu por pináculos nes esquines. Na fachada ve'l blasón de los Peredo; dientro del portal ta'l de la familia Barreda Ceballos. Los sos distintos nomes reflexen les vicisitúes d'esta propiedá. Ordenó la so edificación #don Francisco Miguel de Peredo, caballeru de Calatrava dende 1694. Unu de los sos propietarios posteriores foi don Blas María de Barreda (sieglu XIX) y la Marquesa de Benamejí. Caltién llenzos de pintores como Valdés Leal o Mengs, según una amplia biblioteca.
* **Casa de les Villa.** Casa frente al Palaciu de Benemejís. Del sieglu XVIII con balcones #tipo púlpitu y escudu.
* **Casa de los Alonso.** Casa xunto al Palaciu de Benemejís. Dos escudos pequeños.
* **Muséu Diocesanu Regina Coeli.** Esti muséu ocupa'l **conventu** **de los** **dominicos**, al otru llau de la carretera Barreda-Comillas. La edificación orixinal data de mediaos del sieglu XVII, pero foi bien remocicáu mientres les dos primeres décades del sieglu XVIII. Ta proyeutáu n'estilu herreriano, magar l'articulación de les portaes ye barroca. El Muséu foi creáu en 1964, y nél caltiénse, estudia y espón arte sacro. Del edificiu destaca'l claustru renacentista. Alluga un taller de restauración y l'Archivu Documental Diocesanu.
* **Conventu de les Dominiques** o **Conventu de San Ildefonso.** Atópase frente al Muséu Diocesanu. Foi fundáu a mediaos del sieglu XVI.
* **Casa de Sánchez Tagle** o **Casona de los Tagle.** #Atopar na zona llamada Campu de Revolgo. Edificiu de finales del sieglu XVII, alzáu por una familia que s'arriqueció en Méxicu. #Tratar d'una casona montañesa con fachada de sillería y portada con dos arcos de mediu puntu.

### Patrimoniu mueble
El cartulariu o *Llibru de Regla de la Colexata de Santa Xuliana* ye *bien d'interés cultural mueble.* #Caltener nes dependencies de la Colexata de Santa Xuliana. Considérase que ye del sieglu XIII, con agregos posteriores. Mide 150 x 240 mm y ta enllibráu con dos tablillas de madera #recubiertu de piel. Contién copies, completes o fragmentos, de 94 escritures de los años 870 a 1202, distribuyíos en 64 fueyes en pergamín. Amás, l'órganu de la colexata ta declaráu na llista d'órganos históricos de Cantabria.

A un llau del conceyu puede reparase la escultura d'un toru, obra de Jesús Otero. Otres obres sos pueden contemplase nel interior del muséu homónimu.

### Patrimoniu natural
En cuanto al patrimoniu natural, cabo destacar el Zoolóxicu de Santillana del Mar, el más antiguu de la rexón, según dellos árboles de la llocalidá. Na Finca El Xardín hai un ocalitu de 35 metros d'altor y un ginkgo de 22 metros d'altor. Nel Parque-plaza La Robleda hai un carbayu de 16 metros d'altor.

Cabo destacar qu'a pesar del so nome'l conceyu tien una estrecha franxa costera ente puertu Calderón (Cantabria) y Ubiarco, carauterizada polos cantiles. Un relieve abrupto y una gran estensión natural dixebren la villa del mar.

## Patrimoniu cultural

### Equipameto cultural
* **Muséu d'Altamira**: asitiáu al pie de la cueva d'Altamira, contién un retruque de la mesma y una esposición permanente sobre l'arte rupestre de Cantabria y cómo yera la rexón en tiempos prehistóricos, amás d'entamar talleres y cuntar con espaciu esterior. L'edificiu ye obra del arquiteutu Juan Navarro Baldeweg.
* #**Museo Jesús Otero**: contién una esposición permanente del escultor Jesús Otero (1908-1994), nacíu en Santillana. Amás cunta con biblioteca, sala pa esposiciones temporales y espaciu esterior. La esposición permanente cuenta con 50 escultures donaes pol autor al conceyu en 1993, amás d'oxetos ya instrumentos utilizaos por él pa trabayar.
* **Muséu La Cortil**, conocíu tamién como **de la tortura** y **de la Inquisición**: famosu muséu que contién un bon númberu de preseos de tortura utilizaos pola Inquisición pa combatir la herexía.
* **Muséu diocesanu Regina Coeli**: ocupa un antiguu conventu dominicanu del sieglu XVI, entá utilizáu poles clarises. Espón patrimoniu relixosu de la diócesis de Santander.
* #**Fundación Santillana**: con sede na Torre de #Don Borja, entama esposiciones artístiques y culturales con calter temporal.
* **Torre del Merín**: antigua torre onde s'entamen esposiciones temporales.
* Conseyería de Cultura, Turismu y Deporte: na so sede de la Casa de l'Águila y la Casa de la Parra entamen esposiciones temporales.
* **Palaciu de Peredo-Barreda**: rehabilitáu por Caxa Cantabria, acueye un conxuntu de llibros, pintures y muebles antiguos, amás d'entamar diverses esposiciones nun edificiu amiesto.

### Otros llugares a visitar
* **[[Cueva d'Altamira]]**: sobradamente conocida, esta cueva ye conocida poles sos pintures prehistóriques a nivel mundial. Anguaño ta cerrada al públicu, anque tal situación s'alderique.
* **Zoolóxicu y xardín botánicu**: creáu en 1977, cuenta con un espaciu llamáu *La Granxa* con distintos animales mayores, un xardín de caparines, un llugar con culiebres y un espaciu llamáu *Parque Cuaternariu* onde hai retruques de los animals qu'habitaron el munipio en tiempos de los pobladores d'Altamira.

### Camín de Santiago
Per Santillana pasa un ramal del Camín de Santiago del Norte, qu'entra nel conceyu al traviés de Viveda, cerca de la cual hai un albergue pa pelegrinos llamáu *Arcu Iris.* Na mesma Santiyana hai otru albergue, asitiáu nel interior de la recinta corralada del muséu Jesús Otero, a un llau de la colexata.Ente los antiguos personaxes famosos que pasaron per Santiyana nel so pelegrinaxe ta l'obispu armeniu Martiros de Arzendjan (sieglu XV). D'antiguo la villa cuntaba con dellos hospitales, unu d'ellos dedicáu a probes, pelegrinos y pasaxeros, qu'apaez en documentación de 1773.

Ésti ye unu de los ramales más antiguos del Camín. Paez que'l conxuntu escultóricu del claustru de la colexata demuestra que mientres el sieglu XII les meyores artístiques provinieron del Camín y, concretamente, del románicu borgoñón yá esperimentáu en Carrión de los Condes.

### Festividaes y eventos

* **Autu sacramental de los** **reis magos**: celebráu la nueche del 5 de xineru dende 1959, foi declaráu en 1993 *fiesta d'interés turísticu.* Celébrase tamién un concursu de belenes.
* **Festival Internacional de Títeres**: celebráu a finales de mayu.
* **Festival Capa y Espada**: celebráu nel mes de xunu, #tratar d'una representación d'esgrima artística en distintos partes de la llocalidá, al pie de un cursín internacional que cunta cola presencia de munchos de los meyores especialistes europeos, campeones de Francia, y del mundu, y munchos de los escoyíos nacionales franceses y españoles.
* Santa Xuliana: estes fiestes celébrense en redol al 28 de xunu n'honor a la patrona del conceyu, **Santa Xuliana.** Realícense numberosos actos pa tolos públicos como actividaes pa neños, deportes tradicionales o actividaes gastronómiques. El día más importante ye'l 28 de xunu yá que ye'l día de la patrona. Esti día realiza una procesión, misa y danza n'honor a la patrona.
* **San Roque**: n'honor del santu celebren #fiesta el 15 y el 16 d'agostu, con gran presencia del folclor. Hai pasucáis y romería.
* **Santillana al Aire**: conxuntu d'actividaes al campu celebraes en xunetu o agostu, como conciertos, teatros, proyeiciones cinematográfiques, etc.
* **Festival de Música Infrecuente**: conciertos de música étnica de tol mundu y de música de dómina celebráu en setiembre.

### Gastronomía
Anque anguaño la gran arribación de turistes fizo que la economía de la villa pasara a basase de la ganadería bovina al sector hoteleru y hosteleru, l'antigua tradición de la ganadería llechera fixo del bizcuechu o pastel con lleche la comida llocal. El bizcuechu ye de preparación senciella, con güevos, farina, azucre y corteza de llimón. Recibe'l nome de *tableta con lleche.* La receta caltiénse, por casu, nel monesteriu Regina Coeli. Puede atopase a la venta nes tiendes de productos típicos de la villa Destaquen tamién otros derivaos de la lleche como los quesos, les quesadas y los sobaos.

## Tresporte y comunicaciones
L'accesu a la villa efectúase fundamentalmente pola CA-131 (Barreda - Santiyana - Cóbreces - Comillas - La Revilla). A esta carretera puede aportase fácilmente tantu dende l'A-67 #Autovía Cantabria-Pandu, tomando bien la salida de Torlavega, bien la de Polanco, como dende l'A-8 Autovía del Cantábricu.

## Santiyana na lliteratura

La villa de Santiyana apaez en numberosos llibros d'autores de sonadía dende la publicación de *Histoire de Gil Blas de Santillana*, novela picaresca del escritor francés Alain-René Lesage que, cuntando con dellos tomos, foi publicada ente 1707 y 1747. La Universidá de Salamanca llegó a dicir de Santiyana que ye una *villa envuelta en prestíu lliterariu»* #Benito Pérez Galdós fala d'ella en Cuarenta llegües per Cantabria, al igual qu'Emilia Pardo Bazán. Novelistes que visitaron Santiyana y queden prindaos d'ella son, ente otros, Amós de Escalante, Miguel de Unamuno y Ricardo León. A Santiyana dedicáronlu poemes #munchos autores, dalgunos de los más famosos son Gerardo Diego, José Hierro, Víctor Fernández Llera, José del Río Sainz, Ramón de Garciasol y Manuel González Hoyos.

Ye conocida la cita de Sartre nel so famosu llibru *La estomagada*, onde fai dicir a unu de los sos personaxes que Santiyana ye *le plus joli village de l'Espagne* (en francés: *el pueblu más guapu d'España*).

En 1960 nació la *Editorial Santillana*, güei integrada nel *Grupu Santillana.* Dambes empreses tomen el so nome precisamente d'esta villa.

## Ciudaes hermaniaes
*  Le Dorat (dende 1968).La hermanancia decidióse por compartir les dos poblaciones dos tales colexates de similares estilu y dómina.es gracies a los intercambios ente estudiantes franceses y españoles llevaos a cabu polos profesores Annick Beaulieu en Le Dorat y Miguel Izquierdo en Santillana del Mar qu'esta hermanancia empieza y oficialízase en 1986 cola firma de los alcaldes Bertrand Clisson en Le Dorat y Antonio Sandi en Santillana.
*  Borgolavezzaro (dende 2005).La hermanancia decidióse al caltener dambes llocalidaes reliquies de Santa Xuliana.

## Personaxes pernomaos
Nacieron na villa, ente otres, les siguientes personalidaes:
* **Juan de Polanco** († 1576), secretariu d'Ignacio de Loyola y dempués vicariu xeneral de la Compañía de Xesús, de la qu'asumió'l mandu por un tiempu.
* **Luis Sáenz de Tagle** (1642 - 1710), presidente de l'Audiencia de Méxicu, banqueru, caballeru de Alcántara y I marqués d'Altamira.
* **Francisco Valdivieso Mier y Barreda** (n. 1683), mariscal de campu y I conde de San Pedro del Álamu.
* **Andrés Sánchez de Tagle** (n. 1699), noble y xeneral español.
* **Juan Antonio Ruiz de Bustamante** (1670 - 1725). Foi militar, gobernador, rexidor y alcalde mayor de delles alministraciones en Centroamérica. En 1721 concedióse-y un títulu nobiliariu y foi nomáu caballeru de la Orde de Santiago.
* **Blas Clemente de Barreda y Campuzano** (n. 1710), destacáu xeneral de la marina española, amás de comandante xeneral de Cartaxena, *Caballeru de la Xusticia* de la Orde de San Juan, gallardoniáu cola *Gran Cruz* y comendador de Poyos y Pernales.
* **Blas María de Barreda y Horcasitas** (1783-1836), académicu correspondiente de la Real Academia de la Historia.
* **Jesús Otero** (1908 - 1994), escultor. Ente otres reconocencies, llogró la medaya de la *Esposición Nacional de Belles Artes de San Fernando* y foi nomáu *Fíu Predilectu de Cantabria*.
* **Carlos Alonso González** (1952), futbolista moteyáu *Santillana.* Xugó nel Real Madrid y foi subcampeón d'Europa. Ye *Fíu Predilectu de Santillana del Mar*.

## Ver tamién
* Colexata de Santiyana
* Cueva d'Altamira y Muséu d'Altamira
* Merindá de les Asturies de Santiyana
* Escuela d'Altamira
* Fueru de Santiyana (1209)

## Bibliografía
* Madoz, P., *Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar.* Madrid, 1845-1850. Edición facsímil por Ámbitu Ediciones, S.A. y Llibrería Estudio. Valladolid, 1984.
* Martínez Juliá, J., *Santillana Via sentimental*.
* Ortiz de la Azuela, Julián (1919). *[https://books.google.es/books?id=tIMbcGw6v5cC&printsec=frontcover&dq=colegiata&hl=es&ei=U4ZBTZmwKYSmhAeZk-n_AQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Monografía Antigua Colexata De Santillana Del]* Mar. Editorial Maxtor.España.  84-95636-44-1 (Ed. Facsímil) |isbn=  (ayuda). 
* Campuzano, Enrique; Santillana del Mar, la Villa y los sos pueblos. Ed. Conceyu de Santillana del Mar (2001). ISBN 84-931754-2-0.
* De Asua Campos, Miguel (1934). Santillana del Mar, romántica y caballeresca (2006 edición). MAXTOR.  978-84-97613118 (Ed. Facsímil) |isbn=  (ayuda). 
* VVAA (1995). ''Rutes romániques n'Asturies y Cantabria.'' Alcuentru. pp.   

## Referencies

## Enllaces esternos