Theobroma cacao

El  ye una planta de fueya perenne de la familia Malvaceae. *Theobroma* significa'n griegu «alimentu de los dioses»; *cacáu* deriva del náhuatl «cacáhua».

## Etimoloxía de la pallabra Cacáu / Cocoa

El cacáu usábase nel Méxicu precolombinu como moneda de cambéu (nos intercambios comerciales ente los nativos). Por ello la pallabra *cacahuatl* tien el so orixe nel verbu comprar, qu'en náhuatl se diz cohua, nitla- (almítese tamién la forma coa, nitla- ). Esti verbu, como munchos otros en náhuatl, tien una forma camudada que los estudiosos del idioma llamen *frecuentativu*, en *cohcohua, nitla-*. Sólo falta esplicar que'l sufixu *TL* ye un sufixu nominal.

Nel Méxicu actual al cacáu llámenlu tamién cocoa. La sílaba inicial *coh* se conviértese en *co* pol vezu impuestu polos misioneros que fueron a evanxelizar allá d'omitir la *H* (o saltín) por entender que la so pronunciación ye una oclusión brusca de la glotis (y non una consonante). Sicasí, dellos flaires, como **Bernardino de Sahagún**, sí marcaben la sílaba inicial reduplicada con saltín mediante un acentu circunflexu (Cô) ya'l so soníu puede pronunciase como una *H* alemana, esto ye, una lletra que se pronuncia de forma asemeyada a la *J* española, pero non nel gargüelu como la J española (que ye fuerte) sinón como un soplíu sele formáu na parte delantera del paladar.

La etimoloxía d'esta pallabra ye mui curiosa. Los flaires españoles que llegaron a Méxicu pa evanxelizar y se mandaron del idioma náhuatl p'acceder a los indíxenes, alcontráronse col problema de que teníen de dar una escritura a un idioma con soníos propios y resolvieron el problema como pudieron, non siempre de mou acertáu. 

Unu de los problemes qu'alcontraron yera cómo representar una vocal **A** que de vezu tendía a tracamundiase cola **E**. Esti yera'l casu de la pallabra *Cacahuate*, *Cacahuete* o *Maní*. Finalmente optaron por representar el soníu (A / E) a la manera castellana (bien con *A*, bien con *E*), cosa que puede constatase nel *Diccionario de la Lengua Náhuatl o Mexicana* de Rémi Simeon o en milenta testos clásicos:

* [Rocíu: Ahuachtli / Ahuechtli]

* [Inda non: Ayamo / Ayemo]

* [Enantes / D'enantes: Ye / Ya] 

Poro la pallabra *Cacahuatl* / *Cacahuetl* tien una etimoloxía común cola de la pallabra *Frijól* (Etl).

Por embargu, la pallabra *Cocoa* (Chicolate / Cacáu), al representase como Cacahuatl presenta una variación vocálica daqué diferente (A / O). 

Sin pretender una esposición completa d'esa mutación, convién poner un exemplu pa esclarialo:

Karen Dakin, estudiosa del náhuatl como llingua que deriva del *yutoazteca* y del *protoyutoazteca*, constató que'l náhuatl nun ye una llingua aisllada sinón que ta emparentada con otres, como lo son el comanche, el cora, el huichol o'l luiseño. Y sacó unos raigaños comunes (qu'identifica como *yutoazteca* y *protoyutoazteca*). Espublizó estos trabayos nel tomu 20 de los *Estudios de Cultura Náhuatl* qu'edita la Universidad Nacional Autónoma de Méxicu.

Asina pudo constatar que munches pallabres sufren mutaciones vocáliques al evolucionar del protoyutoazteca al náhuatl clásicu. Y qu'en dellos casos una vocal *A* tresformase en *O*. Ye'l casu de la pallabra protoyutoazteca *paya*, nel luiseño *pá:ya-t*, que nel náhuatl clásicu de Rémi Simeon, apaez como *Ayotl* (Tortuga), polo que yá nun tien la *P* inicial y amiesta'l sufixu nominal en -Tl. A nós interésanos ilustrar que la vocal *A* del protoyutoazteca deriva al náhuatl clásicu en *O*.

Esta mutación vocálica (A / O) vien favorecida por tratase de vocales abiertes con una articulación imprecisa, lo que posibilitó que lleguen a identificase (por error) les pallabres *cacahuete* (cacagüés) y cacao (cacáu), que nel náhuatl clásicu vienen escribiéndose (les dos) como *Cacahuatl*, sin qu'ello signifique que la so pronunciación ye dafechu cola vocal A, porque nun casu tira a *E* y nel otru a *O*.

Obviamente nun ye l'únicu casu nel qu'asocede esti tracamundiu vocálicu. Cualquier interesáu nesta llingua puede constatar que la so escritura nunca quedó definida dafechu.

Si tuviéramos que traducir la pallabra *Cocoa* al asturianu, lo más acertao seique sería facelo por cacáu o chicolate. Pero, curiosamente, la pallabra *chocolate* vien de *xocolatl* que significa *agua amargo*, que vien del axetivu *xococ* (que de vezu traduzse por *amargo* / *afrutao*).

## Otres acepciones
La pallabra puede referise a trés conceptos mui rellacionaos ente ellos:

# **Cacáu** puede referise, en primer llugar, al frutu del cacaoteru, árbol asemeyáu a la palmera, entendiendo esti bien como la panoya que crez direutamente del troncu, o bien como les semilles conteníes nesi frutu.
# En segundu llugar, el **cacáu** ye tamién el productu que resulta de la formentación ya'l secáu d'eses semientes (o *fabes* o *maraques*) del frutu del árbol del cacáu. El cacáu, entendíu asina, ye'l componente básicu del chocolate.
# Por último, llámase amás **cacáu** al polvu seco que se produz moliendo los granos y estrayendo, total o parcialmente, la grasa o mantega de cacáu.

## La planta
*Theobroma cacao* ye'l nome del árbol del cacáu (o cacaoteru). Comenzó na Amazonia Suramericana y estendióse fasta'l sur de Méxicu poles rutes comerciales que teníen les diferentes civilizaciones natives. El *Xocolatl*, nome col que se conoz comúnmente anguaño ye orixinariu de la llingua Nahuatl de Méxicu y asina *(Chocolate)* ye como los españoles introduxéronlu n'Europa.

El  ye un árbol que necesita humedá y calor. Ye de fueya perenne y alcuéntrase siempre'n florecimientu, crez ente los 6 y los 10 m d'altura. Necesita solombra (crecen na solombra d'otros árboles de más altor como'l cocoteru ya'l plataneru), proteición del vientu ya un suelu ricu y porosu; pero nun se da bien nes tierres baxes de vapores cálientes. L'altor ideal ye, más o menos, a 400 msnm. El terrén tien de ser ricu en nitróxenu y en potasiu, ya'l clima húmedu, con una temperatura ente los 20&nbsp;°C y los 30&nbsp;°C.

Árbol caulífloru (flores y frutos nacen direutamente del tallo y rames). Les sos flores son pequeñes, de color rosa, y los frutos crecen de forma inusual: direutamente del troncu y de les rames más antigues. Les flores son polinizaes por unes pequeñes mosques. El frutu ye una baga llamada *maraca* o *panoya*, que tien forma de calabacín allargáu, vuélvese bermeyu o mariellu púrpura y pesa aproximao 450 g cuando madura (de 15 a 30 cm de llargor por 7 a 12 d'anchor). Un árbol principia a producir cuando tien ente 4 y 5 años. Nun añu, cuando madura, puede tener 6.000 flores pero sólo 20 maraques. Anque los frutos maduren demientres l'añu enteru, normalmente faense dos colleches: la principal (que principia pal final de la estación lluviosa y sigue fasta'l principiu de la estación seca) y la intermedia (al principiu del siguiente periodu de lluvies), y necesítense de cinco a seyes meses ente la fertilización y la collecha.

## Taxonomía
*Theobroma cacao* describióla Carlos Linneo y publicóse en *[[Species Plantarum]] 2: 782*, el añu 1753.
;Variedaes aceutaes:
* *[[Theobroma cacao f. pentagonum]]* (Bernoulli) Cuatrec.
* *[[Theobroma cacao subsp. sphaerocarpum]]* (A.Chev.) Cuatrec.
;Sinonimia:

## Referencies

## Enllaces esternos