open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ichi-go ichi-e

ye una frase xaponesa que describe un conceutu cultural venceyáu con frecuencia al famosu Ceremonia xaponesa del té maestro de té Sen no Rikyu. El términu traduzse de normal como "namái per esta vegada," "nunca más," o "una oportunidá na vida."

Ichi-go ichi-y rellaciónase col Budismu Zen y con conceutos de transitoriedad. El términu acomúñase particularmente cola Ceremonia xaponesa del té, y con frecuencia se caligrafía sobre rollos que se colgar nel salón de té. Nel contestu de la ceremonia del té, ichi-go ichi-y recuérdalu a los participantes que cada xunta ye única. 

El términu tamién se repite enforma nel budō (vía marcial). Dacuando úsase p'alvertir a los estudiantes que se desdexen, o que con frecuencia atayen les téuniques a mediu camín pa "intentar de nuevu", en llugar de siguir alantre cola téunica a pesar del error. Nun enfrentamientu a muerte, nun hai oportunidá de "volvelo a intentar." Anque les téuniques tienen d'ensayase munches vegaes nel dojo, caúna debe trate como un eventu singular y decisivo.

## Referencies na [[cultura popular]]
* El términu ye la frase favorita de Hiro Nakamura na serie de NBC llamada *[[Heroes (serie de televisión)|Heroes]]* y utilízase como'l subítulo de la distribución de *[[Forrest Gump]]* en xaponés.

* El términu utilizar nun episodiu del anime Azumanga Daioh. Tamién ye'l títulu d'un cantar na banda sonora de Kareshi Kanojo non Jijō.

* El términu utilizar en dellos episodios de la serie de TBS llamada Hana Yori Dango.

* Él términu utilizar nun episodiu de la serie llamada Nihonjin non Shiranai Nihongo.

* Él términu utilizar nel episodiu 93 de la serie らんま½ (Ranma ½).

*El términu da nome al octavu episodiu de la cuarta temporada de *[[Mozart in the Jungle]]*, nel que Hailey y Rodrigo participen nuna ceremonia del té.
*La banda progresiva británica Camel bautizó con esti términu'l so DVD editáu nel añu 2017, que contién un conciertu ufiertáu en Tokiu l'añu anterior.

## Referencies
Ideolingüista

El términu **ideolingüista** foi acuñáu xunto con **ideolengua** como traducción de los neoloxismos del inglés *conlanger* y *conlang*, respeutivamente (el términu foi acuñáu por Alex Condori en 2000 y foi usáu con ciertu ésitu n'internet a partir d'una llista de corréu denominada *ideolengua*).

Un ideolingüista ye una persona que tien por afición o oficiu construyir, inventar o diseñar llingües non esistentes primeramente, llamaes ideolenguas o llingües construyíes.

Exemplu de ideolingüistas reconocíos son Ludwik Zamenhof, J. R. R. Tolkien y Marc Okrand, esti postreru, desarrollador del idioma klingon.

## Referencies

## Ver tamién
* Llingua construyida
*https://web.archive.org/web/20140914165625/http://ideolenguas.wordpress.com/2014/06/06/la-traduccion-de-conlang-conlanger-y-conlanging/ sobre la traducción de términos rellacionaos
Idioma araki

L**'idioma araki** ye una llingua austronesia que se fala na islla Araki, en Vanuatu. L'idioma ta nun grave peligru d'estinción, yá que solo ye faláu por ocho falantes nativos. El restu d'habitantes de la isla apoderen l'idioma tanto como pa pronunciar frases, pero nun saben el vocabulariu o la gramática del idioma. 

Foi estudiáu en 2002 pol llingüista Alexandre François.

## Fonoloxía
El araki tien 5 vocales , y 16 consonantes:
.

## Exemplos de frases y pallabres
***' = "Abrí la puerta"
***' = "mano"
*** = "toos"

## Referencies

## Enllaces esternos
*(en francés) Presentación de la llingua, y testos narrativos 
*(n'inglés) Presentación de la llingua, con un diccionariu trillingüe
*(n'inglés) Delles pallabres en araki
Idioma Batak Simalungun

L**'idioma Simalungun** o **Batak Simalungun**, ye una llingua austronesia falada nel norte de Sumatra pol pueblu Batak Simalungun. Fálase principalmente na rexencia Simalungun y en Pematangsiantar, Sumatra Septentrional, Indonesia.
## Referencies

## Enllaces esternos
* Diccionariu Indonesiu-Simalungun
* La coleición de David Goldsworthy de música d'Indonesia y Malasia archivada con Paradisec, inclúi accesu abiertu grabaciones en Batak Simalungun.
Idioma El Molo

**El Molo** ye una llingua afroasiática casi estinguida que se fala na oriella sureste del llagu Turkana en Kenia. Pensábase sumida a mediaos del sieglu XX, pero se decubrieron falantes nativos na última metá de dichu sieglu. El grupu étnicu del que ye orixinariu El Molo agora na so mayoría usen el Samburu o'l Turkana, y los pocos falantes que queden son persones vieyes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma Tai Lü

**Tai Lü** o **Tai Lue** (en chinu:傣仂语 pinyin:Dǎilèyǔ, en tailandes: ภาษาไทลื้อ:Thai Leu, vietnamita: Lự o Lữ). Ye un idioma faláu por más de 670,000 persones nel Sureste Asiáticu. Distribuyíes asina: 280,000 na República Popular China, 200,000 Birmania, 134,000 en Tailandia, y 5,000 en Vietnam. L'idioma Tai Lü ye similar a otres Llingües tai.

En Vietnam, el Tai Lü ye l'idioma oficial de la etnia Lu, y en China de la etnia Dai.

## Referencies

## Enllaces esternos
*estadístiques del idioma
Idioma Tai Nüa

**Tai nüa** ye unu de los idiomes falaos poles persones dai en China, especialmente en Dehong. Ta relativamente rellacionada con otres llingües tai. Los falantes d'esti idioma na frontera de Birmania son conocíos como Shan. Nun tendría de confundir se con tai lü. Tamién hai falantes de tai nüa en Tailandia.

## Fonoloxía

El tai nüa ye una llingua tonal con un inventariu de sílabes bien llindáu ensin grupos de consonantes. 16 consonantes de sílabes iniciales pueden ser combinaes con 84 sílabes finales y seis tono.

## Consonantes

Tien 17 consonantes:

:
:
:
:

Toles consonantes sacante para la n pueden tar al empiezu d'una sílaba. Namái les siguientes consonantes pueden tar a la fin d'una sílaba: /p, t, k, m, n, ŋ/.

### Vocales y diptongos

Tai nüa tien diez vocales y trece diptongo:

:

:

## Usu del idioma
Tai nüa tien un estatus oficial en delles partes de Yunnan (China), onde ye utilizáu en señales y educación. 
Bien pocu material impreso ye publicáu en tai nüa en China.

## Referencies

* Roong-a-roon Teekhachunhatean รุ่งอรุณ ทีฆชุณหเถียร: **Reflections on Tai Dehong Society from Language Point of View**. In: Journal of Language and Linguistics 18.2 (January–June 2000), pp.&nbsp;71–82.
* Zhōo Yàowén周耀文, Fāng Bólóng 方伯龙, Mèng Zūnxiàn 孟尊贤: **Déhóng Dǎiwén** 德宏傣文 (*Dehong Dai*). In: Mínzú yǔwén《民族语文》 1981.3.
* Zhāng Gōngjǐn 张公瑾: **Dǎiwén jí qí wénxiàn** 傣文及其文献 (*The Dai language and Dai documents*). In: Zhōngguóshǐ yánjiū dòngtài《中国史研究动态》 1981.6.
* ''Neua (Na) in Yunnan (PRC) and the LPDR: a minority and a "non-minority" in the Chinese and Lao political systems'', Jean A. Berlie, School of Oriental and African Studies editor, University of London, London, United Kingdom 1993.
Idioma abau

L**'abau** ye una llingua papú falada na provincia de Sandaun de Papúa Nueva Guinea, principalmente a lo llargo de les riberes del ríu Sepik.

En 2002 envaloróse que'l númberu de falantes taba ente 4500 y 5000, anque'l censu de 2000 rexistraba unos 7000 persones étnicamente abau. Esti númberu nun paez menguar dende les primeres estimaciones un pocu precises de los años 1970.

Los falantes de abau tienen amás una variante xiblida.

## Descripción llingüística
### Fonoloxía

 namái apaez en posición media.

 tien munchos alófonos distintos: a principiu de pallabra articúlase , tres  articúlase , ente vocales , y  o  a final de pallabra.  convertir en  ante  y  ante . Les oclusvias se sonorizan cuando siguen a una consonante nasal.

## Referencies

### Bibliografía
*
### Enllaces esternos
* Colección de recursos n'abau
* [Gramática del abau](https://web.archive.org/web/20160313200524/http://www-01.sil.org/pacific/png/pubs/928474542179/DPv57_Abau%20Grammar_final%20(pdfA).pdf)
* Fonología básica del abau
* Abau basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database
* OLAC resources in and about the Abau language
* Listen to a sample of Abau from Global Recordings Network
* World Atlas of Language Structures information on Abau
Idioma achagua

L**'idioma achagua** ye una llingua de la familia arawak, falada anguaño pol 65 % del pueblu indíxena achagua que vive nes riberes del río Meta, en Puerto López, Meta (Colombia) y La Formosa Casanare.

## Sintaxis
El achagua ye una llingua aglutinante, na cual cada morfema nominal o verbal ye modificáu por sufixos qu'operen con marques de xéneru, númberu, tiempu, manera, venceyos ente actantes y de casu.

Les oraciones declarativas o afirmatives en achagua pueden ser construyíes en dos esquemes distintes:

**1.** Con dos sintagmes o **esquema encruciáu** en suxetu y predicáu, que puede ser:
***Predicáu verbal**, con una construcción típica Suxetu Verbu Oxetu (SVO):
:/ *auli tuyeeri cuita* /
:{auli / tuje-eri / kuita}

:"el perru curia la casa"
***Predicáu nominal**, nel cual el complementu nominal puede preceder al sufixu verbal:
:/ *lija achaguajoo* /
:{li-ja / aʧagua-ho: }
 pronominal / achagua-futuru//
:"él va ser achagua"

:Los verbos ser o tar nun se presenten esplícitos, sinón sobrentiéndense, en tanto'l predicáu ye un sintagma nominal:
:/ *aamaca cabaarai* /
:{a:maka / kaba:ra-i}
 / blancu-masculín//
:"(la) hamaca (ye) blanca"

**2.** Con un namái sintagma de nucleu verbal con prefixos de persona y sufixos de marca verbal o **esquema compactu**, solamente predicáu:
:/ *núbasani /
:{nu-basa-nin}
 3a.persona//
:"Yo cutir"

== Fonoloxía ==
Rexistra 5 [[vocal]]es, caúna cola correspondiente [[vocal llarga]] y 16 [[consonante]]s.

=== Vocales ===

Presenta una [[vocal llarga]] per cada vocal común



=== Consonantes ===


== Referencies ==

*Meléndez Lozano, Miguel Ángel (1989) "El nominal en Achagua"; *Orinoquia*; Llingües Aborígenas de Colombia. Descripciones 4. Bogotá: CCELA - Universidá de Los Andes.
:(1994) "Esquemes sintácticos de la predicación ya interpretación semántica na llingua Achagua (Arawak)"; *Bulletin de l'IFEA* 23(3): 465-479.
:(2000) "Esbozu gramatical de la llingua achagua"; María Stella González de Pérez y María Luisa Rodríguez de Montes (eds.) *Llingües indíxenes de Colombia: Una visión descriptiva*. Bogotá: Institutu Caro y Cuervo.
:(2005) "La llingua achagua ¿Alicando o morriendo?"; *UNIVERSOS* 2: 67-83.
*Ministeriu de Cultura (2012) "Achagua". Autodiagnósticos Sociollingüísticos. Bogotá.
*Neira, Alonso de y Juan Rivero (1762) "Arte y Vocabulariu de la Llingua Achagua"; *Llingües d'América'': 1-174. Madrid: Manuscritos de la Real Biblioteca, 1928.
*Wilson, Peter J. & Stephen H. Levinsohn (1992) "Una descripción preliminar de la gramática del achagua (Arawak)". Bogotá: Institutu Llingüísticu de Branu.
Idioma adai

L**'idioma adai** o **atayo** (tamién escritu como **Adaize**, **Adaise**, **Adahi**) ye la llingua falada polos adai un pequeñu grupu humanu del noroeste de Louisiana estinguíu a mediaos del sieglu XIX. El nome *adai* ye un exónimo procedente de la pallabra caddo *hadai* 'maleza'.

## Historia
Los adai tán ente los primeros pueblos d'América del Norte en ser contactaos polos europeos, fechu que los afectó fondamente. En 1530 Álvar Núñez Cabeza de Vaca escribió d'ellos usando'l nome *Atayos*. Darréu los adai migraron fora del so territoriu orixinariu. Escontra 1820, namái quedaben unos 30 persones d'etnia adai.

## Clasificación
El adai se consdiera una llingua ensin clasificar, tratar d'una llingua bien mal documentada y conocida namái por una llista de 275 pallabres, Campbell (1997) considera que se trata d'una llingua aisllada sobre la base de los escasos datos esistentes. Enantes propunxérase una conexón coles llingües caddoanas (por cuenta de la proximidá xeográficu), pero un parentescu filoxenéticu paez improbable. Anguaño'l adai ye una llingua muerta.

## Referencies

### Bibliografía
* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-509427-5
* Mithun, Marianne. (1999). *The languages of Native North America*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
Idioma adele

L**'idioma adele** falar nel este de Ghana según en Togu. Trátase d'un idioma minoritariu, faláu per cerca de 21&nbsp;000 persones. Pertenez a la familia de les llingües kwa. Quien falen esti idioma llamar *Gidire*.

Nomes alternos: Bedere, Bidire, Gadre y Gidire.

## Referencies

* BERND HEINE. *Die Verbreitung und Gliederung der Togorestsprachen.* Berlin, Dietrich Reimer, 1968
Idioma aguna

El **aguna** (tamién llamáu *agunaco* o *awuna*) ye una llingua nigerocongolesa falada en Benín y en Togu polos agunes. 

Según Ethnologue, en 1992 había 3470 agunes en Benín (según Joshuaproject hai 7100). Los falantes benineses alcontrar na llocalidá d'Agouna, asitiada na comuña de Djidja del departamentu de Zou. Según el mapa llingüísticu de Togu, tamién se fala na zona fronteriza con Benín, pero nun hai datos sobre'l númberu de falantes. En Togu falar nel sureste del país, nel estremu sureste de la rexón del Altiplanu, al norte y sur del Monte de Togodo, nos dos orielles del ríu Monu, nes prefeutures de Yoto y de Monu Mitjà, amás d'en Lomé y otres ciudaes del sur del país.

El aguna ye una llingua kwa, familia llingüística que forma parte de les llingües Benue-Congu. Concretamente, según Ethnologue, forma parte del grupu llingüísticu de les llingües gbe.

El aguna ye una llingua brengosa (EGIDS 6a): ye falada por persones de toles xeneraciones y la so situación ye sostenible. Los sos falantes tamién falen fon, xen y ifè.

## Referencies

## Bibliografía
*Kluge, Angela, 2006: *Qualitative and quantitative analysis of grammatical features elicited among the Gbe language varieties of West Africa*, a: *Journal of African languages and linguistics*, nᵘ 27, páxs. 53-86.
*Faton, Gabriel R, 2012, ''Aguna Speakers of Benin: A Sociolinguistic Survey''.
Idioma ahom

L**'idioma ahom**, tamién llamáu **tai ahom**, foi faláu pol pueblu ahom que gobernaron la mayor parte d'Assam ente 1228 y 1826. Anguaño l'idioma inda s'utiliza como llingua llitúrxica, anque nun se fala na vida cotidiana.

El ahom escastóse como llingua viva a finales del sieglu XIX. L'idioma asamés modernu ye una llingua indo-aria. Tien el so propiu sistema d'escritura.

## Historia
El pueblu ahom y el so idioma aniciar en Yunnan nel suroeste de la China, y ellos migren escontra la península del sur este d'Asia y el norte de Myanmar.

## Clasificación
L'idioma ahom pertenez a la subfamilia tai de les llingües tai-kadai.

## Referencies

### Bibliografía
* Ahom language en Ethnologue.com
Idioma aché

L**'idioma aché** o **guayakí** ye una llingua tupí-guaraní falada pola etnia aché en Paraguái. Los seis dialeutos del aché son lo suficientemente distintos pa producir dellos problemes na comunicación, yá que nun son del tou intelixibles mutuamente.

Los achés, que significa "home" según el so autodenominación, son tamién conocíos na lliteratura etnográfica como *guayakí*, *guaiaqui*, *guayakí*, ' y 'guoyagui' (que significa "aguarones rabiosos" o "aguarones feroces").

El so vocabulariu revela un guaraní arcaicu, ente que la morfosintaxis caltuvo la estructura d'un sustratu non guaraní, malo d'identificar con precisión. El so "guaranización" procesóse posiblemente al traviés d'elementos de tipu mbyá, como lo indiquen delles referencies culturales y semeyances llingüístiques. Nos asentamientos actuales los aché van usando'l guaraní paraguayu coloquial y el idioma español, sicasí entá caltienen la so llingua.

Según la páxina *[[Ethnologue]]*, ye falada por 1360 persones (2007) y presenta seis variantes dialeutales.

## Referencies

* Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Aché". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.

## Enllaces esternos
* OLAC resources in and about the Aché language. (n'inglés)
Idioma achí

El **achí' **ye un idioma mayense rellacionáu col idioma quiché (k'iché'), con nucleu orixinal nos conceyos de Cubulco, Rabinal, San Miguel, Salamá, San Jerónimo, parte de Granados y el Chol; tolos anteriores pertenecientes al departamentu guatemalianu de Baxa Verapaz.

## Dialeutos

L'idioma achí tien dos sobresalientes dialeutos: **Achí, Cubulco** y **Achí, Rabinal**.

### Achí, Cubulco

Dialeutu faláu en Cubulco, que tien los siguientes nomes alternativos:

* **Achi', Cubulco**
* **Cubulco**
* **Cubulco Achi**
* **Kub'o:l**
* **Kub'o:l Achi**
* **Achi', Cubulco**

### Achí, Rabinal

Dialeutu faláu en Rabinal, que tien los siguientes nomes alternativos:

* **Achi', Rabinal**
* **Chicaj Achi**
* **Rabinal**
* **Rab'ina:l**
* **Rab'ina:l Achi**
* **Rabinal Achi**
* **Rabinal K'iche**'
* **Rabinal Quiché**
* **Salama Achi**
* **S Jeronimo Achi**
* **S Miguel Chicaj Achi**

## Alfabetu maya achí

Entiende los siguientes 30 fonemes:

aa' a b' ch' ch ee y ii i j k k' l m n oo o p q q' r s t t' tz tz' o uu w x y (')

## Vocabulariu

Cómo dicir "Hola":
:* [pa home] Xla, ta
:* [pa muyer] Xla, nan
:* Sa' ri o'anoom, taye

Cómo dicir "Bienveníu":

:* [entrando o llegando a persona de la mesma edá] Chatoku loq pajaa
:*[entrando o llegando a persona mayor] Chok uloq laa.
:* [bienveníu (a)] Utzilaj k'uneem

Cómo dicir "Bonos díes":
:* Utzilaj aniim

Cómo dicir "Bones tardes":
:* Utzilaj xe'ek q'iij

Cómo dicir "Adiós":

:* [dichu pa una persona saliendo] Kin eek
:* [dichu pa una persona saliendo] Kin eek naa.
:* Chawila awib

Cómo responder al anterior:

:* Maltyox, wila' awiib' chik

Cómo dicir "Gracies":

:* Maltyox chawe

Cómo dicir "¿Cuál ye'l to nome?":

:* Wach a bi, yet?
:*Sa' ri ab'i'?

Cómo dicir "Non":
:* N...taj

Cómo dicir "Te quiero":

:* K'ax katinna'o :*Kat
waaj

**Númberos:**

:* 1: Jun
:* 2: Ka'ib'/Queb'
:* 3: Oxib'
:* 4: Kajib'
:* 5: Wo'oob'/Jo'ob'
:* 6: waqib'
:* 7: wuqub'
:* 8: Wajxaqiib'
:* 9: B'elejeeb'
:* 10: Lajuj

## Referencies

### Enllaces esternos
* Nuevu Testamentu en Achi
;Dialeutu Achí, Cubulco
* Dialeutu Achí, Cubulco en Global Recordings Network
* Dialeutu Achí, Cubulco en Joshua Project
* Dialeutu Achí, Cubulco en Proyeutu Rosetta
* Dialeutu Achí, Cubulco en The Linguist List
;Dialeutu Achí, Rabinal
* Dialeutu Achí, Rabinal en Global Recordings Network 
* Dialeutu Achí, Rabinal en Joshua Project
* Dialeutu Achí, Rabinal en Proyeutu Rosetta
* Dialeutu Achí, Rabinal en The Linguist List
;Multimedia *
Pronunciando l'Alfabetu Maya Achí en YouTube. Read by Guillermo Chen de Fundación Nueva Esperanza. Design: Elote y.V. Production: Guatemala Solidarity Network
Idioma aikaná

El **aikaná** o **aikanã** (tamién **tubarão**, **masaca** o **corumbiara**) ye una llingua indíxena americana falada por unos 150 indíxenes de la etnia aikaná na reserva de Tubarão-Latundê asitiada nel sur del estáu brasilanu de Rondônia.

## Descripicón gramatical

### Fonoloxía
L'inventariu consonánticu del aikaná ye'l siguiente:
:
L'inventariu vocálicu ye:
:
Aikanã usa una versión modificada del alfabetu llatín.

### Gramática
Morfolóxicamente ye una llingua complexa y con orde predominante SOV.

## Referencies
Idioma folia

El **folia** (tamién *adja*, *ajagbe* o *hwè*) ye una llingua nigerocongolesa falada pol pueblu folia en Benín y Togu y polos hwes de Togu.

El folia ye una llingua kwa, familia llingüística que forma parte de les llingües Benué-Congu. Concretamente, según Ethnologue, forma parte del grupu llingüísticu de les llingües gbe.

## Distribución xeográfica
Según Ethnologue hai 512&nbsp;500 folia. Según Joshuaproject hai 679&nbsp;000 falantes de folia ente Togu y Benín. Les sos árees de distribución xeográfica son:
* En Benín, el so área natural formar les comuñes d'Aplahoué, Djakotomey, Dogbo, Klouékanmè, Lalo y Toviklin nel departamentu de Kouffo; Athiémé y Houéyogbé nel de Monu y Djidja y Agbangnizoun nel de Zou. Tamién se fala nes ciudaes multillingües del sur del país como Cotonú.
* En Togu, falar en partes de les rexones del Altiplanu y Marítima.

## Vocabulariu
;Pronomes y axetivos posesivos

;Númberos

## Referencies

## Bibliografía
* Capo, Hounkpati B. Christophe. 1987. *Renaissance du gbe (une langue de l'Afrique occidentals): réflexions critiques et constructives sur l'eve, le fon, le gen, l'aja, le gun*. Hamburg: Helmut Buske Verlag. 256pp. (Publicació sobre la tesi **Renaissance de gbe, une langue de l'Afrique occidentals: étude critique sur les langues ajatado**, Institut National des Sciences de l'Education, Université du Benin-Lomé, 1986.)
* Capo, Hounkpati B. Christophe. 1986. *Renaissance de gbe, une langue de l'Afrique occidentals. Etude critique sur les langues ajatado: l'eve, le fon, le gen, l'aja, le gun*. (*Etudes et documents de sciences humaines, série A*, 13.) Lomé: Inst. National des Sciences de l'Education, Universitat de Benín.
* Bertho, [Révérend] [Père] J. 1947. *Parenté de la langue Yoruba de la Nigéria du Sud et de la Adja de la région côtière du dahomey et du Togo*. A: *Notes africaines: bulletin d'information et de correspondance* 35. 10-11.
* Tchitchi, Toussaint Yauvi. 1984. *Systématique de l'Ajagbe*. Universitat de la Sorbonne Nouvelle (Paris 3). París: Univ. 441pp. (Paris 3).
* Morley, Eric A. 2010. *A Grammar of Ajagbe*. (*Languages of the World/Materials*, 480.) Múnic: Lincom. 128pp.
* Capo, Hounkpati B. C. 1989. *The neolanguage approach to orthography: The case of Gbe*. A: Bergman, Ted G. (ed.), *Proceedings of the round table on assuring the feasibility of standardization within dialect chains*, Noordwijkerhout, The Netherlands, Septembre de 1988, 31-62. Nairobi: Summer Institute of Linguistics.
* Agbekponou, C. 1984. Etude descriptive d'un parler aja: phonologie du ajagbe d'Akonana. Université Nationale du Bénin. viii+148pp.
* 2007. *Lire et écrire l'ajagbe (Guide pratique pour ceux qui savent lire le français)*.
* 2007. Shidadɔ: lehanci yí wo a ze nii dó ɔ?.
* Kluge, Angela and Tompkins, Barbara. 2002. *Sociolinguistic survey of the Aja language area*. SIL Electronic Survey Reports 2002-020. 94. SIL International.
Idioma aka-bo

**Aka-Bo** o **Bo** ye una llingua estinguida de la familia andamanesa, concretamente del so grupu norte. 
Yera falada nel la mariña centro oeste d'Andamán y nun petón al norte de les Islles Andamán, na India. La partícula *Aka-* , al empiezu del nome de la llingua ye un prefixu bien común en tola familia Andamanesa pa términos referíos a la llingua, incluyendo llinguaxe.
Boa Sr., yera supuestamente la última persona que recordaba daqué d'esti idioma, y finó'l 26 de xineru de 2010 a los 85 años.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Ethnologue report for Aka-Bo
* BBC Report on Aka-Bo and the Bo Language death, with recording
Idioma alabama

El **alabama** (o **alibamu**) ye una llingua indíxena d'América falada pola tribu de los Alabama-Coushatta de Texas. Tamién foi falada nel Alabama-Quassarte Tribal Town d'Oklahoma, pero yá nun queden falantes d'alabama en Oklahoma.

Dende'l puntu de vista llingüísticu el alabama ye una llingua muskogui oriental, probablemente emparentaes col Mukasa y el Tuskegee, que na actualidá tán estinguíes. Amás el alabama ye bien cercanu al Koasati y tamién ta rellacionáu anque non tan cercanamente col Hitchiti, el Chickasaw y el Choctaw.

## Referencies
### Bibliografía
* Davis, Philip; & Hardy, Heather. (1988). Absence of noun marking in Alabama. *International Journal of Linguistics*, *54* (3), 279-308.
* Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.). (2005). Alabama. In *Ethnologue: Languages of the world* (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. Accessed online www.ethnologue.com/show_language.asp?code=akz on October 1, 2005.
* Hardy, Heather; & Davis, Philip. (1988). Comparatives in Alabama. *International Journal of Linguistics*, *54* (2), 209-231.
* Hardy, Heather; & Davis, Philip. (1993). Semantics of agreement in Alabama. *International Journal of Linguistics*, *59* (4), 453-472.
* Hardy, Heather; & Montler, Timothy. (1988). Imperfective gemination in Alabama. *International Journal of Linguistics*, *54* (4), 399-415.
* Montler, Timothy; & Hardy, Heather. (1991). Phonology of negation in Alabama. *International Journal of Linguistics*, *57* (1), 1-23.
* Rand, Earl. (1968). Structural phonology of Alabaman, Muskogean language. *International Journal of Linguistics*, *34* (2), 94-103.
* 

### Referencies

## Enllaces esternos

* Online Alabama-English-Alabama Dictionary
* Alabama-Coushatta Tribe of Texas
* Chíkmàa Oolahomma! - How to say "hello" in Alabama
Idioma altu sórabu

El **alto sorabo** o **alto sorbio** (***hornjoserbšćina***) ye una llingua minoritaria d'Alemaña, falada na histórica provincia d'Alta Lusacia (en sorabo *Hornja Łožica*), güei parte del land de Saxonia, en redol a les ciudaes Bautzen (Budyšin), Kamenz (Kamjenc) y Hoyerswerda (Wojerecy). 

Ye una de les dos variantes de les llingües sorbias, que formen parte de les llingua eslava occidental, bien paecida al checu y rellacionada tamién col so sorabo. l'eslovacu, el polacu y el casubio. 

Acordies con datos d'Ethnologue, falar 15.000 persones en 1996, d'una población d'unos 100.000. Enseñar nes escueles primaries, tienen programes de radio y televisión y munchos llibros, tamién traducciones de la Biblia (de 1728; última traducción del Nuevu Testamentu de 1966, última traducción del Antiguu Testamentu de 1976). 

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma altái

L**'idioma altái** (tamién **gorno-altái** y **oirot**—antes de 1948—) ye una llingua túrquica falada na República d'Altái y el Krai d'Altái na Federación Rusa.

## Clasificación
Por cuenta de la so posición aisllada nel macizu d'Altái y el contautu coles llingües de la contorna, la clasificación del altái dientro de les llingües túrquiques de cutiu foi cuestionada. Por cuenta de la so proximidá xeográfica a los idiomes shor y jakasio, delles clasificaciones asitiar nun subgrupu túrquico septentrional. Por cuenta de ciertes semeyances col idioma kirguís, arrexuntóse coles llingües túrquiques noroccidentales. Una clasificación más recién nel sur de la República d'Altái, considera que s'el altái meridional conforma un propiu subgrupu dientro de les llingües túrquiques, ente que el altái septentrional rellacionar col idioma chulym y el dialeutu kondoma del shor.

## Dialeutos
Anque tradicionalmente consideróse un solu idioma, anque'l altai meriodional nun ye totalmente mutuamente intelixibles coles variedaes del altái septentrional. El altái escritu basar nel dialeutu del sur, y acordies con *Ethnologue* ye refugada polos neños del norte d'Altái. En 2006, l'alfabetu cirílicu foi creáu pola variedá kumandy del altái septentrional pal so usu nel krai d'Altái.

Los dialeutos son los siguientes:

***Altái meridional**
**Altái
***Mayma
**Telengit
***Tölös
***Chuy
**Teleut
***Altái septentrional**
**Tuba
**Kumandy
***Turachak
***Solton
***Starobardinian
**Chalkan (tamién conocíu como kuu, lebedin)

## Referencies

## Enllaces esternos

*Alfabetu altái
*Frases en altái(  en 2009)
*Diccionariu en llinia rusu-altái
Idioma amahuaca

El **amahuaca**, conocíu tamién como **[[Yora]]**, ye una llingua de la familia pano, carauterizada pola so ergatividad como traza tipolóxica principal y l'escurrimientu del verbu a la fin de la oración, como traza morfosintáctica notable. El so inventariu fonolóxicu correspuéndese íntegramente col de tola familia pano; emplega 26 grafíes y nun hai traza específica qu'estrema la llingua de les sos filiantes.

Con 247 persones censaes en 1993; na actualidá tienen de ser cerca de 300 persones; más los recién nucleos de Santa Rosa de Serjalí (Cuzco), y los itinerantes poles cabeceres del ríu Inuya y el corredor Fizcarraldo, ye posible que pueda falase d'una población de 400 persones. El Centru Pio Aza informa qu'en Brasil esisten cerca de 300 amawaka, y nun hai información de la so presencia en Bolivia. En Perú postúlase la esistencia de non más de 500 persones en cinco comunidaes establecíes, un pequeñu grupu de migrantes nos pueblos criollos de la selva del baxu Urubamba y l'Ucayali y, l'Altu Madre de Dios, más un grupu indetermináu, anque pequeñu, d'itinerantes. Les comunidaes son dos nel departamentu de Madre de Dios, trés nel de Ucayali y una nel del Cuzco.

Ye una llingua d'altu riesgu d'estinción; pos el so potencial demográficu ye baxu y la so vulnerabilidá sociocultural bien alta. Les recién esplotaciones d'hidrocarburos na selva sur peruana ponen en mayor riesgu la desapaición d'esta llingua altamente complexa.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Institutu llingüísticu de Branu: archivos de les sos publicaciones ya investigaciones etnollingüístiques en PDF, ente elles, diccionarios, gramátiques y llibros de testu pa escueles billingües:
* Naciones xuníes: testu de la declaración universal de derechos humanos en llingua amahuaca, traducida por equipos del Institutu llingüísticu de Branu
* Words of life- amahuaca: Rexistros acústicos de amahuaca sobre temes relixoses, llectures bíbliques ya himnos relixosos protestantes
Idioma ambulas

El **Ambulas** (tamién llamáu **abelam**, **abulas**) ye una llingua de la subfamilia ndu (familia Sepik) falada en Nueva Guinea septentrional. Según el Ethnologue la llingua ye falada por unes 44.000 persones (1991) na provincia de East Sepik. Ye una llingua OSV. Emplega l'alfabetu llatín. 

Según la clasificación ISO 639-3 (la de *[[Ethnologue]]*) correspuénde-y l'abreviatura 'abt'.

## Referencies
Idioma amonita

El **amonita** foi un antiguu dialeutu hebraicu utilizáu polos amonitas. Allugar al norte de l'actual Xordania (que la so capital, Amán, tomó d'ellos el so nome).

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
Del idioma amonita sobreviven solo dellos fragmentos. Destaca sobremanera la inscripción de la ciudadela de Amán, del sieglu XI e.&nbsp;C., la botella de bronce de Tell Siran (sieglu VII-VI e.&nbsp;C.) y unos pocos óstraca.

## Descripción llingüística
Hasta onde puede determinase en función del amenorgáu corpus topáu, el amonita yera desaxeradamente similar al hebréu bíblicu, con ciertes posibles influencies aramees. Estes incluyiríen l'usu del verbu *ʿbd* (עבד) en llugar del más común *ʿśh* (עשה). La única diferencia notable col hebréu bíblicu ye la retención esporádica de la marca *-t* de femenín singular (p.&nbsp;ej. *ʾšħt*, «cisterna» pero *ʿlyh* «elevada»).

Acordies con *[[Glottolog]]* nun yera un idioma estremáu del hebréu.

## Referencies

### Bibliografía
* 
*
Idioma andaquí

L**'idioma andaquí** o **andakí** ye una llingua indíxena de Colombia, anguaño estinguida, y falada polos andaquíes, qu'anguaño namái falen español.

Nun tien de confundir se esta llingua col idioma andoque una llingua aisllada de Colombia.

## Distribución y historia
### Fuentes
El andaquí ye una llingua pocu documentada. Esisten dos fuentes principales pa la conocencia de andaquí. La primera d'elles ye una llista d'unos venti páxines que contién pallabres y espresiones unviada a Madrid por Mutis, que foi publicada nel catálogu de la Biblioteca Real en 1928. Una segunda llista foi recoyida pol padre Manuel María Albis en 1854

## Clasificación
Dáu'l material y la naturaleza de los materiales conocíos en Andaquí, un estudiu sistemáticu de los mesmos tendría de faer posible reconstruyir dellos aspeutos de la estructura xeneral de la llingua. Un artículu de Paul Rivet (1924) basáu nos datos de Albis y plantegáu pa probar la conexón de la llingua cola familia chibcha. Sicasí, el parentescu conxeturáu por Rivert nun resulta convicente. Per otra parte esisten interesantes paralelos ente'l paez y el andaquí, especialmente en pallabres cuturales, lo cual suxer que se trata de préstamos:
:Andaquí *guahuahi* - Paez *wewe* 'algodón'
:Andaquí *kagá* 'boniato, camote, batata' - *kaʔka* o *kaʔga* 'pataca'
Anque tamién esiste delles pallabres pa partes del cuerpu y léxicu común:
:Andaquí *chunguahé* - Paez *t<sup>h</sup>ũwa* 'oreya'
:Andaquí *caya-* o *coaya-* - Paez *kat<sup>y</sup>* o *kac<sup>y</sup>* 'sentase'
:Andaquí *(bon)da-* - Paez *<sup>n</sup>de<sup>h</sup>* 'dormir'
Sicasí, l'aspeutu xeneral de les pallabres en andaquí son bien distintes de lo que s'atopa en paez. En andaquí predominen les pallabres llargues con sílabes abiertes.

## Descripción llingüística
El andaquí ye una llingua probablemente aglutinante a xulgar pola bayura de pallabres llargues.

### Fonoloxía
La mayoría de sílabes son abiertes siendo la única consonante final que se presenta con cierta frecuencia la nasal *-n*. La llista de pallabres de Mutis contién delles combinanciones de lletres inusuales, que'l so valor fonéticu namái puede conxeturase. La qu'apaez con más frecuencia ye *fsrr-* como en *fsrragua* 'un tipu de liana' y *fsrrixa* 'fibra de agave'. Morfolóxicamente el andaquí usa tanto sufixos como prefixos.

### Gramática
La persona del suxetu indicar por aciu prefixos, por casu *ka-* marca la segudna persona como en:
:(1) *ninga *'ka-**mimi''
:1ª<small>[[singular|SG]]</small> 2ª<small>[[singular|SG]]</small>-amar
:'¿Ámesme?' (Anonymous 1928: 181)
El [[manera gramatical]], según la nominalización y delles partes de la referencia de persona marcar por aciu sufixos. L'imperativu de segunda persona ye ''-zá'':
:(2) ''fsrrajono**-zá***
:chase-2ª<small>[[singular|SG]].[[manera imperativa|IMP]]</small>
:'¡Chate!' (Anonymous 1928: 185)
El [[casu gramatical|casu]] indicar por aciu sufixos:
:''cogo'' 'casa' / ''cogo'''-ra*** '(dir) a casa'

## Referencies

### Bibliografía
*
Idioma alagüilac

El **alagüilac** ye una llingua indíxena estinguida que foi falada en Guatemala y El Salvador.

## Clasificación
Brinton (1892) consideró que'l alagüilac yera un dialeutu del pipil, anque Campbell considera que dicha identificación ye errónea. Esto podría debese a un tracamundiu a partir de les fontes esistentes: En 1576 Palaciu informó sobre la llingua de Acavastlan en Guatemala, qu'él llamó **tlacacebatleca**. Juarros menta qu'en San Cristóbal de Acasaguastlán falábase "alagüilac", ente qu'en San Agustín Acasaguastlán falábase "mexicanu", fechu qu'abría l'alderique sobre si'l alagüilac yera de fechu una llingua rellacionada col náhuatl-pipil. Puesto que el mesmu Briton topó cuatro páxina manuscrites escrites ente 1610 y 1637 escrites nun dialeutu nahua nos archivos de San Cristóbal Acasaguastlán y amás Bromowicz arrexuntó en 1878 una llista de pallabres en San Agustín Acasaguastlán, Brinton concluyó que'l agüilac nun yera otra cosa qu'una forma de náhuatl. Sicasí, la evidencia arqueolóxica nun paez sofitar la interpretación de Brinton del indocumentado alagüilac como una forma de náhuatl o pipil. Otros autores suxirieron que Acaguastlán podría ser una rexón billingüe onde tuviera presente tanto'l pipil como dalguna lenga maya del grupu poqom.

Sicasí, L. Campbell argumenta que la presencia del pipil o'l náhuatl nel Valle del ríu Montagua, podría debese a movimientos forzaos de población tres la Conquista. Asina por casu Salama, una llocalidá cercana a Acaguastlán foi una ciudá pipil que foi poblada con esclavos traíos por Pedro de Alvarado. Y apurre argumentos polos cualos el alagüilac podría ser una llingua rellacionada coles llingües xinca.

Esta propuesta basar nel fechu de que munches llocalidaes cercanes a Acasaguastlán tienen nomes xincas, ente elles: Sanarate, Sansare, Sansur o Ayampuc. En xinca *ṣan-* ye un llocativu, asina en xinca Santa María Ixhuatán llámase *ṣan-piya* 'llugar de jarras (piya)' y Pasaco ye *ṣan-paṣaʔ*. San Pedro Ayampuc provién del xinca *yampuki* 'culiebra'. Amás Campbell argumenta que los cakchiqules y pocomames, espandir al centru de Guatemala dende'l norte al área de Acaguastlán atopándose con dalgún pueblu pre-maya, que Campbell asume rellacionáu colos xincas. Esta propuesta ta acotada pol gran númberu de pallabres xinca presentes nestes llingües.

### Historia
La filiación filoxenética del alagülac ye potencialmente importante pa reconstruyir la prehistoria llingüística de Guatemala y pa la conocencia etnográfica antiguu de Mesoamérica.

## Referencies

### Bibliografía
* Lyle Campbell (1972): "A Note on the So-Called Alagüilac Language", *International Journal of American Linguistics*, Vol. 38, Non. 3 (Jul., 1972), páxs. 203-207.
*
Idioma andoa-shimigae

La llingua **andoa shimigae**, tamién llamada *andoa*, *shimigae*, *gae*, *gai* o *siaviri* pertenez a la familia llingüística záparo. La llingua tópase probablemente estinguida.

Los oríxenes del grupu étnicu remontar a tres grupos orixinales con escases diferencies culturales y llingüístiques: andoa, shimigae y gae. Los vecinos del grupu yeren de familia llingüística jivaroana, los achwar y los jívaro del ríu Corrientes. Na zona tamién yera avezada'l quechua del Pastaza, que col tiempu convirtióse na llingua hexemónica del área.

## Distribución xeográfica
El andoa falar na zona amazónica de Perú, na rexón Loreto, provincia d'Alto Amazones, distritu de Pastaza sobre'l ríu del mesmu nome, próximu a la frontera con Ecuador. Tamién nel cantón Pastaza, na provincia del mesmu nome perteneciente a Ecuador.

## Númberu de falantes
Solís [1987] envaloraba 5 falantes en 1975. Los restantes miembros del grupu étnicu, conformáu por unes 150 persones escontra 1950, falaben la variante dialeutal del Pastaza del quechua (de la familia Quechua II B). Wise [1999] calcula'l grupu étnicu ente 150 y 200 persones, y concuerda con Gordon [2005] n'afirmar que la llingua escastar en 1993 cola muerte del postreru falante conocíu.

## Bibliografía
* Fabre, Alain. *Diccionariu etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indíxenes suramericanos*. Tampere: Tamperen Teknillinen Ylliopisto, 2005 (n'ellaboración -- versión en llinia en http://butler.cc.tut.fi/~fabre/BookInternetVersio/) 
* Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). *Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition*. Dallas, Tex.: SIL International, 2005. Versión en llinia: http://www.ethnologue.com/.
* Solís Fonseca, Gustavo. «Perú: multillingüismu y estinción de llingües». *América Indíxena* 47/4. Mexico: 1987.
* Wise, Mary Ruth. «Small language families and isolates in Peru». En: R.M.W. Dixon & Alexandra Y. Aikhenvald (eds.), *The Amazonian languages*: 307-340. Cambridge: Cambridge University Press, 1999.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma angaur

L**'idioma angaur** ye una llingua falada en Paláu, de manera oficial na islla d'Angaur. Pertenez a la familia de llingües austronesies, nel grupu de llingües malayu-polinesies. Esta llingua ye falada por menos de 100 persones y ta considerada una llingua en peligru d'estinción.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma anor

L**'idioma anor** ye una llingua papú falada na provincia de Madang, en Papúa Nueva Guinea.

Esti idioma pertenez al grupu papú de les llingües Ramu. Hacia l'añu 2000 falar unes 980 persones, y ye la 6ª llingua más falada nesti país oceánicu. Nun se considera una llingua en peligru de desapaición.

## Referencies
Idioma anêm

El **anêm** ye una llingua aisllada de Papúa Nueva Guinea falada por unes 550 persones en cinco aldees principales nel noroeste de la isla de Nueva Bretaña. Les cinco llocalidaes son Malasoŋo (onde tamién se fala bariai), Karaiai, Mosiliki, Pudêlîŋ, Atiatu (onde tamién se fala lusi) y Bolu (onde tamién se fala aria). Amás la llingua ye falada por otres persones, la mayoría d'orixe anêm, n'otres aldegues cercanes.

## Dialeutos
Hai dos variantes principales, el akiblîk (dialeutu de Bolu) que ta práuticamente estinguíu (escontra 1982 el so falante más nuevu tenía entós 35 años). El principal dialeutu falar nes otres cuatro llocalidaes mentaes.

## Descripción llingüística
El anên ye una llingua nominativu-acusativa con orde predominante SVO n'oraciones enunciatives. Les "entrugues de sigo o non" marcar por aciu entonación ensin alteriar l'orde sintácticu. La negación y el aspeutu gramatical indicar por aciu marques de modalidá qu'apaecen en posción final de la oración. Nun esisten marques de tiempu gramatical anque hai tres distinciones de manera gramatical (*realis*, *irrealis* y exhortativo). El *realis* referir a daqué qu'asocedió o ta asocediendo; el *irrealis* refierse o al futuru o a situaciones hipotétiques, ente que el exhortativo (o imperativu) úsase namái en tercer persona pa dar órdenes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma apalache

L**'idioma apalache** o **apalachi** ye una llingua de la familia muskogui anguaño estinguida y falada hasta'l sieglu XVIII en Louisiana. Taba cercanamente emparentada col koasati y l'alabama.

## Referencies
Idioma arabela

La llingua **arabé** o **arabé** (***Tapweyokwaka*** según l'autodenominación de los sos falantes) ye la llingua con mayor númberu de falantes de la familia llingüística zápara.

El nome *arabé* correspuende, en realidá, al del ríu onde viven. La etnia arabé foi contactada per primer vegada en 1948. Según Gordon [2005], la llingua topar en peligru porque, a pesar de que'l númberu de falantes sería abondu pa caltenela viva, un númberu significativu d'adultos puede entendela pero non la fala, y les segundes llingües (quechua y español) vuélvense preponderantes. El grupu étnicu arabela taría formáu por unos 300 individuos y los falantes de la llingua arabela seríen la metá más o menos.

## Distribución xeográfica
El arabela falar na rexón amazónica de Perú: Rexón Loreto, provincia de Maynas, distritu Napo. La quebrada Arabelas ye un afluente del ríu Curaray, que de la mesma arrama les sos agües nel Napo. La zona tópase cerca de la frontera ecuatoriana, y los asentamientos principales de los arabela son les comunidaes de Buena Vista y Flor de Cocu (204 y 90 habitantes, respeutivamente, según datos d'INEI (1993)).

## Númberu de falantes
El númberu de falantes del arabela ye motivu de discutiniu ente los especialistes. Puede envalorase n'alredor de 150 (cifra na que coinciden Wise [1999] y Solís [1987]), con un mínimu de 50 (Gordon [2005]) y un máximu de 300 (INEI [1993]), anque estos últimos datos nun faen distinción ente grupu étnicu y falantes.

## Fonoloxía
El siguiente cuadru recueye los fonemes consonánticos del arabela, ya indíquense los principales alófonos de cada fonema:

Tocantes a les vocales tien un sistema formáu por cinco vocales:

## Bibliografía
* Fabre, Alain. *Diccionariu etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indíxenes suramericanos*. Tampere: Tamperen Teknillinen Ylliopisto, 2005 (n'ellaboración -- versión en llinia en http://butler.cc.tut.fi/~fabre/BookInternetVersio/)
* INEI. *Perú: I Censu de Comunidaes Indíxenes de l'Amazonia (información preliminar)*. Lima: Direición Nacional d'Estadístiques Rexonales y Locales, 1993.
* Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). *Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition*. Dallas, Tex.: SIL International, 2005. Versión en llinia: http://www.ethnologue.com/.
* Rich, Roland. *Diccionariu Arabela-Castellán*. SLP 49. Lima: ILV, 1999.
* Solís Fonseca, Gustavo. «Perú: multillingüismu y estinción de llingües». *América Indíxena* 47/4. Méxicu: 1987.
* Wise, Mary Ruth. «Small language families and isolates in Peru». En: R.M.W. Dixon & Alexandra Y. Aikhenvald (eds.), *The Amazonian languages*: 307-340. Cambridge: Cambridge University Press, 1999.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma arhuaco

Denominar el **idioma arhuaco** o **ik
o
** a la llingua amerindia de la familia chibchana usada pol pueblu autodenomináu los «*ika*» de Colombia.

Hai 14.301 falantes toos en Colombia principalmente na rexón de Sierra Nevada de Santa Marta. El 90% d'ellos son monollingües del so llinguaxe aborixe. Dalgunos falen l'español, los porcentaxes d'alfabetismo son de 1 a 5% en arhuaco y el 15 a 25% nel so idioma auxiliar, l'español. Los usuarios tienen una identidá cultural según tradiciones ancestrales y suelen ser d'usu granible y vibrante del so idioma.

Ye tamién conocíu como: aruaco, bintuk, bíntukua, bintucua, ica, ijca, ijka, ika y ike.

Esti idioma usa la estructura llingüística suxetu-oxetu-verbu.
## Fonoloxía
;Vocales
:

;Consonantes
Esta llingua rexistra 17 fonemes consonánticos:
:

## Referencies

### Enllaces esternos
* Versión en llingua ika de la Facultá de Ciencies Humanes de la Universidá Nacional de Colombia.
Idioma aribwatsa

L**'idioma ariwatsa** ye un llingua austronesia estinguida que se falaba en Nueva Guinea. Falábase más concretamente en Lae, na provincia de Morobe. Los descendientes de los falantes d'esti idioma, suelen falar el idioma bukawa, pel norte del Golfu de Huon y en delles aldegues del sur. L'idioma ye un subgrupu de los idiomes Busu.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Páxina del ethonologue n'inglés
Idioma armeniu occidental

L**'armeniu occidental** ye unu de los dos bloques dialeutales del idioma armeniu, una llingua indoeuropea falada pola diáspora armenia, principalmente n'América del Norte, Suramérica, Europa y sobremanera nel Próximu Oriente sacante n'Irán. Ye tamién falada por una pequeña comunidá en Turquía. Pero l'armeniu occidental ye faláu por namái un pequeñu porcentaxe de los armenios en Turquía, con 18 per cientu ente la comunidá polo xeneral y un 8 per cientu ente los mozos. Foise desenvolviendo mientres el sieglu XIX, y ta basáu nel dialeutu armeniu d'Istambul. L'armeniu occidental en Turquía defínese como definitivamente en peligru d'estinción. 

## Referencies

## Enllaces esternos
* 
* Free online resources for learners
* http://www.ethnologue.com/show_iso639.asp?code=hye
* http://www.cilicia.com
Idioma armeniu oriental

L**'idioma armeniu oriental** ye unu de los dos dialeutos modernos surdíos del armeniu grabar o krapar (clásicu). Esta variante falar na parte oriental de l'Armenia histórica, polo que se-y conoz como oriental. L'armeniu oriental ye una llingua indoeuropea, que se fala nos montes del sur d'El Cáucasu (especialmente na República d'Armenia y Nagorno Karabakh) y nes comunidaes armenies d'Irán y de l'antigua Xunión Soviética. Desenvolver dende principios del sieglu XIX y básase nel dialeutu de la provincia armenia Ararat y de la capital d'Armenia (Yereván).

## Fonoloxía

### Vocales
#### Monotongos
L'armeniu oriental tien siete vocales monotongos.

Notes

## Enllaces esternos
*Deprendimientu del armeniu (n'inglés)
*Recursos llingüísticos n'armeniu
Idioma arí

El **arí** (tamién llamada **aari, ara, aru, aarai**) ye una llingua omótica d'Etiopía. Los falantes d'esta llingua son tamién conocíos como **Shankilla** (o **Shanqella**), un nome que ye consideráu despreciatible. D'alcuerdu al censu de 1998 más de 150&nbsp;000 persones falen Arí como llingua materna.. 

L'alfabetización en Arí ye menor de 1&nbsp;%. El Nuevu Testamentu foi la primer publicación nesta llingua en 1997.

## Bibliografía
* "Notes on the Aari Language", Richard Hayward. Chapter 8 of *Omotic Language Studies*, ed. Richard Hayward. SOAS: Londres 1990.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Ethnologue report on language code:aiz
Idioma ashéninka

Ashéninka (Ashéninca, Ashéninga) ye'l nome que reciben una serie de variedaes incluyíes nel complexu dialeutal ashéninka-asháninka, que pertenez a la caña campa de la familia arawak. El Ethnologue estrema siete llingües en tol complexu, ente que Pedrós propón una división en tres llingües (ashéninka, asháninka y ashé-ashá norte) basándose nel principiu d'intelixibilidá mutua. Les variedaes incluyíes en ashéninka y ashé-ashá norte son les que la bibliografía llamó tradicionalmente *ashéninka*. El Glottolog recueye la propuesta de Pedrós, anque considera les llingües propuestes por ésti como agrupaciones de les les mios

mas llingües qu'estrema'l Ethnologue.

El Glottolog estrema seis llingües ashéninka distintes (Perené, Pichis, Apurucayali, Ucayali-Yurúa, South Ucayali y Pajonal). La división en variedaes foi establecida por David Payne na so gramática del axíninca del Apurucayali, pero referir a estes variedaes como dialeutos y non como llingües distintes.

Según la Base de Datos de Pueblos Indíxenes o Orixinarios del Ministeriu de Cultura de Perú, hai 13.496 persones viviendo en comunidaes ashéninka, de les cualos 9.881 afirmen saber falar la llingua. El Ethnologue da cifres muncho más altes pa les distintes variedaes ashéninka.

## Referencies
Idioma asumboa

El **Asumboa** (llocalmente *Asubuo*) ye un idioma casi estinguíu faláu na islla d'Utupua, na provincia más oriental de les Islles Salomón.

## Referencies

http://munduko-hizkuntzak.blogspot.com/p/a.html lengua en peligro de extinción “ Lengua en serio peligro de extinción (UNESCO, 19 de febrero 2009)"