open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Idioma surigaense

L**'Idioma surigaense**, tamién conocíu como Idioma surigaonón, ye una llingua bisaya falada por en Filipines, concretamente nes provincies de Surigao del Norte, Islles Dinagat, Surigao del Sur y delles partes d'Agusan del Norte, cuantimás los pueblos cercanos al llagu Mainit, Agusan del Sur y Davao Oriental.

El so similtud col idioma cebuano obedez la fuerte inmigración cebuana qu'apurrió abondosa lexico. Magar tou les persones que falen cebuano difícilmente pueden entender a los sos vecinos surigaenses, sacantes vivieren na rexón dende va años.

Tamién ta bien rellacionáu col Idioma joloano (*Bahasa Sūg*), desprovista de les sos y pallabres d'influencia árabe, y tamién col dialeutu Butuanón de Butuan, en peligru d'estinción.

## Subfamilia
:*Pa una rellación completa de les llingües del grupu arrexuntaes por subfamilies, vease'l [[Llingües bisayes]], estremáu «[[Llingües bisayes#Subgrupu y otros datos|Subgrupu y otros datos]]»*
La subfamilia de les llingües bisayes meridionales inclúin el joloano, el surigaonón y el butuano, falaos en zones al norte y al suroeste de Mindanao, isla de Palawan y, fora de Filipines, en Kalimantan Oriental (Indonesia) y Sabah (Malasia);

## Comparancia ente los idiomes: Surigaense, dialeutu cebuano faláu en Mindanao y dialeutu Tausug del Joloano

## Ver tamién
*Llingües bisayes

## Referencies

* Dumanig, Francisco (2005). A descriptive analysis of Surigaonon language. [online article]. Retrieved December 4, 2008: https://web.archive.org/web/20110202144041/http://lingweb.eva.mpg.de/jakarta/seals/Dumanig_SEALS_XVI_Abstract.pdf
Idioma sutiaba

L**'idioma sutiaba** &mdash;**subtiaba**, según Sapir&mdash; o **maribio** (**marribio**), ye una llingua estinguida perteneciente a la familia otomangueana. Foi faláu por un pueblu asitiáu nel noroeste de Nicaragua, más particularmente en redol a la llocalidá de Sutiaba que güei forma parte de León. Según la evidencia disponible, el subtiaba foi una llingua bien cercana al idioma tlapaneco, qu'anguaño se fala nel estáu de Guerrero, en Méxicu. Por ello, forma parte del grupu sutiaba-tlapaneco de la dicha familia otomangueana.

## Parentescu
En 1925 Edward Sapir escribió sobre'l subtiaba un artículu basáu nel analís de la evidencia disponible. Nel testu, Sapir incluyía esta llingua na hipotética familia hokana. Cuando Sapir escribió'l so artículu de 1925, el subtiaba taba a puntu de la estinción.
Oltrogge [1977] propunxo una rellación del subtiaba col jicaque-tol y el tequistlateco, anque la evidencia de la rellación jicaque-tol-tequistlateco ye sólida, la evidencia en favor del parentescu col subtiaba ye débil. Sicasí, los trabayos comparativos que presentaron meyor evidencia del parentescu son los de Rensch [1976, 1977] y Suárez [1977] que independientemente atoparon evidencia en favor de la rellación del subtiaba col tlapaneco y otres llingües otomangueanas.

## Comparanza léxica

## Bibliografía
* 
* 
* Lyle Campbell (1979): "Middle American Languages" en *The languages of native America: Historical and comparative assessment*, Campbell, Lyle; & Mithun, Marianne (Eds.), Austin: University of Texas Press, páxs. 902-999.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma sumu

El **sumu** (tamién conocíu como **mayangna**, **sumu**, **suomo**, **woolwa** o **taguaca**) ye un idioma misumalpa faláu nes rexones centro-norte y mariña oriental (caribeña o atlántica) de Nicaragua (Jinotega, Rexón Autónoma de la Mariña Caribe Norte) y n'Hondures. 

La mayoría de los falantes son billingües en misquito, otra llingua de la mesma familia. 

Estrémense dellos dialeutos, de los cualos siquier el *sumu nortizu* y el *sumu suriegu* pueden considerase, según Ethnologue, como llingües independientes. Otres variantes inclúin el *panamahka*, el *tawahka*, el *ulwa*, el *bawihka*, y el *kukra*.

## Ver tamién

* Llingües d'Hondures
* *[[Diccionario de las Lenguas de Honduras]]*

## Referencies

* Herranz, Atanasio (2001) *Estáu, sociedá y llinguaxe: la política llingüística n'Hondures*. Tegucigalpa: Guaymuras, p. 403ss.https://books.google.com/books?id=MdK6MzUM7DQC&lpg=PP1&pg=PA403#v=onepage&q=sumu&f=false. ISBN 978-99926-15-46-1
* Informe de Ethnologue pal idioma sumu
* Consulta'l portal dedicáu diversidá llingüística d'Hondures, con consultes a los diccionarios de *Hondureñismos* y de les *Llingües d'Hondures DLH* de l'Academia Hondurana de la Llingua AHL.
Idioma tai septentrional

L**'idioma tai septentrional** ye una llingua tai falada principalmente na comunidá tailandesa del norte de Tailandia, que foi Lanna, un reinu nel norte de Tailandia alredor de la ciudá de Chiang Mai. Ye l'idioma del pueblu Yuan.

Ye un idioma que ta estrechamente rellacionáu con tailandés y lao. Los sos falantes son dafechu billingües col tailandés. Tien aproximao seis millones de falantes, a gran mayoría de los cualos vive en Tailandia del Norte y con unos pocos miles viven nel noroeste de Laos. Ye tradicionalmente escritu utilizando la escritura Tai Tham (la que s'asemeya a guión birmanu), pero escríbese anguaño usando l'alfabetu tailandés.

Esti idioma llamar en tai septentrional «Kam Meuang» (la que significa l'idioma de la ciudá) y los sos falantes llámense «Khon Meuang» (la que significa la xente de la ciudá).

## Nomes
L'idioma tai septentrional tien dellos nomes en tai septentrional, tailandés y otros idiomes tai. 
* En tai septentrional, llámase comúnmente «kam mueang» (, กำเมือง , lliteralmente «l'idioma de la ciudá»; cf. tailandés estándar: คำเมือง ), o «phasa lanna» (, ภาษาล้านนา , lliteralmente «l'idioma del Reinu de Lanna»). 
* En tailandés estándar, conozse como «phasa thin phayap» (ภาษาถิ่นพายัพ , lliteralmente «l'idioma del nortoeste»), o «phasa thai thin nueva» (ภาษาไทยถิ่นเหนือ , lliteralmente «tailandés del norte, o coloquialmente conozse como «phasa nueva» (ภาษาเหนือ , literally «l'idioma del norte»). 
* En lao, conozse como «phasa nyuan» o «phasa nyon» ( o  respeutivamente,  o  respeutivamente, lliteralmente «l'idioma del pueblu Yuan»). 
* En lu, conozse como «kam yon» ( , lliteralmente «l'idioma del pueblu Yuan»). 
* En shan conozse como «kwam yon» ( , lliteralmente «l'idioma del pueblu Yuan»).

## Referencies
Idioma taiwanés

**Hokkien taiwanés**, **min nan taiwanés** (chinu tradicional: 臺灣閩南語) o llamáu **taiwanés** (taiwanés: Tâi-oân-oē, chinu tradicional: 臺灣話 o 臺語; o taiwanés: Tâi-gí; chinu tradicional: 台語) comúnmente, ye una variedá de min nan faláu pol 70% de la población de Taiwán y tamién ye'l más faláu como segundu idioma, pa la población que'l so primer idioma ye'l mandarín o'l hakka en Taiwán. El mayor grupu étnicu de Taiwán considera'l taiwanés el so idioma natal y ye llamáu Hoklo o Holo (taiwanés: Hō-ló), por eso al taiwanés tamién se-y llama **Hō-ló-oē** (chinu tradicional: 河洛話 o 福佬話)

## Influencia d'otres cultures
Mientres los postreros trescientos años, delles cultures influyeron el léxicu del taiwanés.

### Los idiomes de los [[aboríxenes de Taiwán|aboríxenes]]
* *a-se* "tar como nun saber nada": de los idiomes de los aboríxenes suriegos de Taiwán *assey* "nun saber"

### [[idioma malayu|Malayu]]
* *se-kok-bi* "tapioca de cocu": de malayu *sago*
* *pin-nng* "areca": de malayu *pinang*

### [[Idioma xaponés|Xaponés]]
* *non-li* "nori": de xaponés "" (nori)
* *pian-tong* "bentō": de xaponés "" (bentou)
* *o-lian* "oden": de xaponés "" (oden)
* *thian-puh-la* "tempura": de xaponés "" (tenpura). Pero la thian-puh-la taiwanesa y el tenpura xaponés son un pocu distintos. El tenpura xaponés derivar del *tempero* portugués en sí mesmu.
* *wa-sa-bi* "wasabi": de xaponés "" (wasabi).
* *sa-si-el mio* "sashimi": de xaponés "" (sashimi).
* *tha-kho* "pulpu": de xaponés "" (tako).
* *tha-tha-el mio* "tatami": de xaponés "" (tatami).
* *ki-mo-chi* ""humor": de xaponés "" (kimochi).
* *sang* "señor": de xaponés "" (san).
* *nin-sang* "hermanu": de xaponés "" (nisan).
* *ku-soh* "maldición": de xaponés "" (kuso). 
* *gan-ba-tie* "nun dar por vencíu": de xaponés "" (ganbatte).

### [[Chinu mandarín|Mandarín]]
* *Ma* (嗎), *ba* (吧): Nun había los sufixos nel fin d'una oración pa faer una entruga y una conxetura como *ma* y *ba* en taiwanés tradicional qu'usa los prefixos como *kam* (敢) o *eng-kai-sī* (應該是). Pero, anguaño'l taiwanés trescalóse del usu de los sufixos pola influencia del mandarín. Por casu:
:Chinu Mandarín: "Nin shi ta de di-di **ma**?"（你是他的弟弟**嗎**？）
:Taiwanés tradicional: "Li **kam** si i sio-ti?"（你**敢**是伊小弟？）
:Taiwanés influyíu: "Li si i sio-ti **ma**?"（你是伊小弟**嗎**？）
:Español: "¿Yes tu, el so hermanu menor?"
* *Nâ* (藍) pa "azul" y *chheⁿ* (青) pa "verde": El taiwanés tenía enclín a usar *chheⁿ* pa "azul" y tamién "verde" según el contestu, pero agora *nâ* significa "azul" y *chheⁿ* referir a "verde" porque en mandarín en Taiwán, los colores *藍* "azul" y *綠* "verde" referir a los dos mayores partíos políticos Kuomintang (azul) y PDP (verde) respeutivamente, pa evitar tracamundios cafiantes.

## Ver tamién
* Min Nan

## Referencies

### Enllaces esternos

* Forvo: la guía de pronunciación de Taiwanés(臺灣話) (n'español)
* Páxina web de taiwanés POJ (en chinu)
* Diccionariu chinu taiwanés (en chinu)
* Diccionariu chinu taiwanés (en chinu)
Idioma sylheti

L**'idioma sylheti** ye una llingua indo-aria falada al nordeste d'India y Bangladex. L'idioma sylheti ye rexonal. Fala en la división de Sylhet (Bangladesh), Assam (India), Tripura (India). Tamién nel Reinu Xuníu, esisten persones falantes del idioma sylheti.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma tamahaq

El **Tamahaq** ye la llingua Tuareg conocida nel Norte d'África, que se fala en redol al macizu Ahaggar d'Arxelia, l'oeste de Libia y el Norte de Níxer.

## Dialeutos
Hai tres dialeuto conocíos del Tamahaq:

* *Tahaggart*, faláu alredor del Macizu de Ahaggar nel sur d'Arxelia pola confederación Kel Ahaggar.
* *Ajjer*, faláu pola confederación Kel Ajjer.
* *Ghat*, faláu en redol a Djanet nel sureste d'Arxelia y en Ghat (Libia).

## Referencies
Idioma tamanaco

L**'idioma tamanaco** yera una llingua indíxena de la familia caribe d'antiguo faláu en Venezuela.
Escastar nel sieglu XIX o XX. Gran parte de lo que se sabe del idioma deber al trabayu del jesuíta y llingüista Filippo Salvatore Gilii.

## Clasificación
El tamanaco ye parte de la familia caribe bien cercanu al tamién estinguíu chaima. Ta tamién rellacionáu col idioma panare y en menor grau col idioma pemón.

## Descripción llingüística

### Comparanza léxica
De siguío una llista comparativa de delles pallabres tamanacas y pemonas.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Informaciones xenerales sobre'l tamanaco (n'inglés)
Idioma tanchangya

El **Tanchangya** ye un idioma Indo-ariu faláu pol pueblu Tanchangya de Bangladex. Ta bien rellacionáu col Chakma, Bengalí, Chittagonian, Asamés, Sylheti, y el Bishnupriya Manipuri.

## Referencies
Idioma tarahumara

El **tarahumara** o **rarámuri** ye una llingua utoazteca falada por unes 85&nbsp;000 persones nel noroeste de Méxicu.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
### Usu y estatus
L'idioma de los rarámuris pertenez a la familia llingüística yuto-nahua. Según l'Índiz de Reemplazu Etnolingüístico la so llingua sigue calteniéndose, pos se tresmite de padres a fíos o los neños siguen falando la so llingua. Los datos censales amuesen que 85&nbsp;316 persones falen la llingua tarahumara nel estáu, de los cualos el 14,6&nbsp;% nun fala español y la cifra alzar a 19% ente les muyeres.

### Dialeutos
La clasificación de 2.5 a reconocencia nacional

La llingua indíxena de los rarámuris ye'l tarahumara. Esta llingua atopar nos estaos del norte del país como Chihuahua, Sonora, Sinaloa y Durango.

*Nel censu de población y vivienda del añu de 1970 los falantes mayores de 5 años componer de 25 479 habitantes.
*Nel censu de población y vivienda del añu de 1990 los falantes mayores de 5 años componer de 54 431 habitantes.
*Nel censu de población y vivienda del añu de 2000 los falantes mayores de 5 años componer de 75 545 habitantes.
*Nel censu de población y vivienda del añu de 2005 los falantes mayores de 5 años componer de 75 371 habitantes.
*Nel censu de población y vivienda del añu de 2010 los falantes mayores de 5 años componer de 85 018 habitantes.
Estos datos son representativos namái pa la llingua y o dialeutu Tarahumara.

## Fonoloxía
El tarahumara tien cinco timbres vocálicos y estrema cantidá vocálica: /a, e, i, o, u,/, amás estrema ente vocales llargues y curties y l'acentu ye fonémico. L'inventarío de consonantes del tarahumara inclúi:

Amás hai que señalar que:
* El fonema africáu // suel trescribise tamién /c/.
* El fonema // trescríbese casi siempres como /y/.
* El fonema glotal // o saltillo trescríbese dacuando como / ' /.

## Referencies

## Enllaces esternos
* 
*
Idioma taruma

El **taruma** o **taruamá** ye una llingua orixinaria del nordeste de Brasil, que los sos postreros falantes vivíen nel estáu brasilanu de Pará. Kaufmann atopa similaridades ente'l tarumá y el katembrí, anque esi posible parentescu precisa ser confirmáu. La llingua consideróse estinguida por dalgún tiempu, hasa que Eithne Carlin atopó dellos falantes, anguaño tase documentando esta llingua.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma tagish

**Tagish** ye un idioma amenaciáu del norte atabascanu faláu pol pueblu tagish nel territoriu del Yukón en Canadá. Ta casi estinguida, yá que hai namái queden dos falantes con fluidez.

Lingüísticamente, el tagish, xunto col kaska y el tahltan propiu, ye una variedá de tahltan.

## Ver tamién
* Tagish
* Tahltan

## Referencies

## Enllaces esternos
*Ethnologue
*Yukon Native Language Centre's introduction to the Tagish Language 
*Audiu files of common words and expressions
Idioma taushiro

El **taushiro** o **pinche** ye una llingua aisllada del norte de Perú, falada na cuenca del Río Tigre nel departamentu de Loreto (Perú) por miembros de la etnia pinchi, que se considera estinguida anguaño. En 1975 rexistráronse siete falantes. Un últimu reportaxe amosáu nel 2014 per América Televisión indicó la esistencia d'una persona que fala esta llingua y finalmente nel 2017 Amadeo García (el postreru falante) foi condecoráu pol ministeriu de cultura nel día de la llingua materna.

## Clasificación
Kaufman (1994) propón tamién una rellación ente'l candoshi, el omurano (mayna) y el taushiro. Esta propuesta resulta interesante porque n'última instancia esisten ensame de propuestes que rellacionen de dalguna manera numberoses families o llingües del norte de Perú, que de la mesma podríen tar rellacionaes coles llingües jívaro-cahuapanas.

## Descripción llingüística
### Gramática
El Taushiro ye una llingua qu'usa postposiciones en llugar de preposiciones, y amás usa l'orde sintácticu VSO.

## Referencies
Taxiquistanín

El **taxiquistanín** o **taxicu** (autoglotónimu ) ye una llingua iranina de la mesma rama que'l persa cola que tienen un grau altu de comprensión mutua. La llingua taxica fálenla más de cuatro millones de persones y ye l'idioma oficial de Taxiquistán, magar que tamién se fala n'otros países. 

Enantes de 1928, usábase una versión d'escritura árabe/persa pero dempués adoptóse l'alfabetu llatín, ente 1928 y 1940, pa pasar darréu a una versión del alfabetu cirílicu. En 1994, el gobiernu taxiquistanín tentó de volver introducir l'alfabetu llatín como sistema d'escritura.

## Fonoloxía

### Vocales
La tabla embaxo amuesa les vocales en taxiquistanín lliterariu estándar. Los dialeutos tienen más vocales.

# La vocal abierta posterior describióse como  (en realidá ye media-anterior), , , y 

## Gramática
L'orde de les pallabres nel persa taxiquistanín ye suxetu-oxetu-verbu. La gramática del persa taxiquistanín ye cuasi idéntica a la gramática del persa clásicu (y a la gramática d'otres variedaes modernes como'l persa d'Irán), magar qu'hai diferencies importantes.

### Sustantivos
Los sustantivos nun tienen marcador pal xéneru gramatical, magar que sí pal númberu. El xéneru estremase davezu de manera léxica, como n'inglés. Por casu: мурғ (murj) 'pita' y хурус (hurus) 'gallu'. Tamién s'usen los modificadores 'нар' (nar) pal masculín y 'мода' (moda) pal femenín, tanto enantes como dempués del sustantivu: хари нар (xari nar) 'pollín' y хари мода (xari moda) 'burra'.

## Vocabulariu

## Ver tamién
* Alfabetu taxiquistanín

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma tectiteco

L**'idioma tectiteco** (tamién conocíu como **tektiteko**, **teco** o **B'a'aj**) ye una llingua mayense que forma parte de la caña de llingües Mameanas. Ye faláu pola población maya tectiteca nos conceyos de Tectitán, y Cuilco nel departamentu d'Huehuetenango, Guatemala y nos conceyos d'Amatenango de la Frontera y Mazapa de Maderu en Chiapas, Méxicu.

L'alfabetu del idioma tectiteco tien 32 grafemes, 27 consonantes y 5 vocales.

## Referencies
Idioma tecuexe

El tecuexe ye una llingua que foi falada polos indios Tecuexe, chichimecas qu'habitaben l'este de Jalisco, en Méxicu hai 400 años. A principios del sieglu XIX, recoyéronse delles frases en Tonalá (Jalisco) de persones tecuexes, qu'amuesa que la llingua sufriera una importante influencia del náhuatl 
* *¿Quen amotitanece?* - ¿Cómo te amaneció?
* *Cualiteotl quinequi* - Bien gracies a Dios.
* *¿Tatlotasque?* - ¿A ónde va?
* *Estil cualca* - Hasta mañana.
* *Tenantzi* - Sahumadoras o incensadoras de la fiesta.
* *Totatzi* - Los grandes o nobles del reinu.
* *Simosegüe cuasque* - Pase a sentase.
* *Salí* - Al maíz.
* *Cariachá* - Hasta depués.
* *Notepiche* - Hijito mio.
* *Gañan anpino* - Voi trabayar.
* *Huisque* - El xefe *
*Tachacate* - La comida Más
de la metá estes espresiones paecen a cencielles náhuatl, inclusive influyíu pol español.

Nomes de dellos capitanes:
* Ateloc
* Oxatac
* Pitáloc
* Pilili
* Coyotl
* Chapalac

Otros menos importantes:
* Totoh
* Chitácotl 
* Oxatl
* Huelotl
* Chetacotpochen
* Tlacuiteohtli
* Cuateipitihaut
* Cotán
* Catipamatec

## Referencies

* MURIÁ, José María (1994) *"Curtia hestoria de Jalisco"*, Méxicu, ed.Fondu de cultura económicu ISBN 968-16-4552-9  biblioteca dixital ILCE, consultáu'l 31 de xineru de 2009
Idioma teribe-térraba

L**'idioma téribe** o **térraba** &mdash;llamáu polos sos falantes y por disposición llegal en Panamá ***naso tjerdi***&mdash; ye una llingua falada polos indíxenes naso o teribe, al noroeste de Panamá, na provincia de Bocas del Toro y nel sur de la provincia de Puntarenas, Costa Rica, nesta postrera casi estinguida. Cola ayuda del grupu panamiegu, los Térrabas de Costa Rica tán recuperando la conocencia del so idioma orixinariu.

Pertenez a la familia llingüística chibcha, nel grupu de llingües ístmicas occidentales. Ye faláu anguaño por 3000 persones, que tamién falen l'español como llingua alternativa.

L'idioma ye del tipu OVS.

## Enllaces esternos
* Páxina de ethnologue.com del idioma naso tjerdi
* http://terraba.orghttp://www.terraba.org

## Referencies
Idioma terêna

El **terêna** o **etelena** ye una llingua indíxena falada por unes 10 mil persones nel estáu brasilanu de Mato Grosso do Sul. 

Esiste un diccionariu y una gramática compilada del terêna, usaes p'alfabetizar a los terêna, de los que'l 20% tán alfabetizaos en terêna (arriendes el 80% ta alfabetizáu en portugués). Munchos terênafalantes sicasí tienen poca fluyencia en portugués lo que favoreció'l caltenimientu de la llingua indíxena.

Esisten cuatro variedaes principales de terêna-chané:
* El kinikinao (estinguíu a principios del s. XX)
* El terêna
* El guané (estinguíu)
* El chané (estinguíu nel s. XVIII)
que dellos autores consideren que son llingües distintes (Aikhenvald 1999). De toes estes variedaes namái'l terêna puramente dichu sigue falándose anguaño.

## Clasificación
El terêna ye una llingua del subgrupu meridional de la familia llingüística arahuaca.

## Descripción llingüística
### Fonoloxía
Una carauterística destacada del terêna ye l'usu de la nasalización como marca suprasegmental pa marcar la persona gramatical (posesión, suxetu) en ciertes construcciones morfolóxiques:
:: *e'moʔu*, "la so pallabra" - *ẽ'mõʔũ*, "la mio pallabra"
:: **ayo'', "el so hermanu (de él)" - **', "el mio hermanu"
:: **owoku'', "la so casa (de él)" - **õw̃õŋgu*, "la mio casa"
:: *'piho*, "[él] marchó" - *'mbiho*, "marché"
:: *a'hyaʔaʃo*, "[él] desea" - *ã'nʒaʔaʃo*, "deseo"
:: *iwaʔiʃo*, "[él] cabalga" - *ĩw̃ãʔĩnʒo'', "cabalgo"

## Referencies

### Bibliografía
### Enllaces esternos
*Terêna @ Ethnologue
Idioma temné

L**'idioma temné** (llamáu tamién como **Temne**, **Timne** o **Themne**) ye un idioma de la familia de llingües atlántiques, falada en Sierra Lleona per alredor d'un millón de falantes, aproximao'l 30% de la población. Sirve como *[[llingua franca]]* pa otros 250.000 falantes. El temné ye unu de los cuatro idiomes oficiales de Sierra Lleona. Ta emparentada coles lengua baga falaes en Guinea.

## Referencies

### Bibliografía
*Bai-Sharka, Abou (1986) *Temne names and proverbs* (Stories and songs from Sierra Leone vol. 19). Freetown: People's Educational Association of Sierra Leone.
*Turay, Abdul Karim (1989) *Temne stories*. Köln: Rüdiger Köppe Verlag.
*Wilson, W.A.A. (1961) *An outline of the Temne language*. London: University of London / SOAS.
*Yillah, M. Sorie (1992) *Temne phonology and morphology* [Unpublished thesis. New York: City University of New York]. Ann Arbor: UMI.

### Enllaces esternos
*Temne on the Ethnologue
Idioma tillamook

El **tillamook** ye una llingua muerta de la familia salish, faláu enantes por persones d'etnia Tillamook nel noroeste del estáu d'Oregón n'Estaos Xuníos. El postreru falante fluente de la llingua envalórase que morrió mientres la década de 1970. Ente 1965 y 1972, nun esfuerciu en prevenir la perda de la llingua, un grupu d'investigadores de la Universidá de Ḥawai entrevistó a dalgunos de los postreros falantes de tillamook y creó un diccionariu de 120 páxines.

## Descripción llingüística
### Fonoloxía
;Vocales
L'inventariu vocálicu ta formáu por

;Consonantes

## Referencies

### Bibliografía
*
*
*
### Enllaces esternos
*University of Oregon: The Tillamook
*Tillamook Language
*
*OLAC resources in and about the Tillamook language
Idioma tingui-boto

El **tingui-Boto**, or **tingui**, tamién llamáu **Carapató ~ Karapató**, ye una llingua indíxena estinguida y non clasificada falada enantes nel nordeste de Brasil. El grupu étnicu tingui-boto ye d'unes 350 persones, que la so llingua materna ye agora'l portugués. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma tinigua

El **tinigua** (o *tiniguas*) ye una llingua indíxena amenazada ya inda falada en Colombia. La llingua creyóse perdida hasta que se localizaro dos falantes vieyos na década de 1990. En 2000 quedaben namái dos homes falantes de tinigua, que vivíen nel departamentu de Meta, ente l'altu ríu Guayabero y el ríu Yarí. 
## Descripción llingüística
### Clasificación
El Tinigua arrexuntóse nuna familia Tinigua-Pamigua, desque Castellví demostró l'afinidá de les dos llingües, aprovechando los vocabularios Pamigua recoyíos por F. Toro y publicaos por Ernst. De los Pamigua saber por Rivero, que vivíen ente Concepción de Arama (Meta) y el Guaviare, pero ignora cualesquier datu sobre la so desapaición.

### Fonoloxía
Acordies con Nubia Tobar, qu'entrevistó a dalgunos de los postreros falantes de la llingua, esta tien seis vocales básiques orales entamaes en tres graos d'apertura: alto, mediu, y baxu; y trés asities: anterior, central y posterior; caúna de les cuales col so correspondiente glotalizada y allargada.

Les 22 consonantes yeren p, ph (aspirada), t, th (aspirada), ty (palatal), ts (africada), k, kh (aspirada), kw (labiovelar), b, d, y (oclusiva palatal sonora), g, m, n, ñ, f, s, z 
(fricativa alveolar sonora), h (fricativa glotal sorda), che (africada palatal), y la semivocal w.

## Referencies
Idioma tiv

**Tiv** ye un grupu etno-llingüísticu o nación étnica d'África Occidental. Los tiv constitúin aproximao'l 2,5% de la población total de Nixeria, más de 6 millones d'individuos ente Nixeria y Camerún. Les tierres tradicionales de Tiv tán nos estaos nixerianos de Benue, Taraba, Adamawa y Nasarawa en Nixeria Oriental.

## Ver tamién
* Tiv Internet Project
* Asociación pal desenvolvimientu del Tiv
Los Tiv nun tán del Nixeria oriental sinón del norte central del Nixeria. D'antiguo, la rexón qu'ocupa los Tiv llamábase a cencielles el Norte. Anguaño cola división en seis zones xeopolítiques del Nixeria, los Tiv se situán na zona central del Nixeria.

## Referencies
Idioma tlapaneco

L**'idioma tlapaneco** o ****** ye una llingua otomangueana que se fala nel centru y sur del estáu de Guerrero, en Méxicu. La so población llingüística degola los cien mil falantes. Por enforma tiempu permaneció como una llingua ensin clasificar. Más tarde, foi rellacionada col idioma subtiaba (anguaño estinguíu), y depués foi amestada definitivamente al grupu otomangueanu (Suaréz 1977), del cual forma un subgrupu separáu en compañía del subtiaba. Los tlapanecos llamen al so propiu idioma *meꞌphaa*.

Anque ye orixinariu de Guerrero, apocayá una comunidá importante de falantes de tlapaneco asitióse en Chinameca, nel estáu de Morelos, al norte de Guerrero. La variedá azoyuteca constitúi l'únicu casu del emplegu del casu ergativu (Wichmann).

## Variedaes
*[[Ethnologue]]* informa de cuatro llingües distintes dientro d'esti grupu:

* Tlapaneco de Acatepec [tpx]
* Tlapaneco de Azoyú [tpc]
* Tlapaneco de Malinaltepec [tcf]
* Tlapaneco de Tlacoapa [tpl]
* Tlapaneco de Zilacayotitlan []
tlapaneco de san lucas teocuitlapa
tlapaneco de cacalotepec

## Tonu
En tlapaneco tolos tonos sobre vocales curtios son de nivel; los tonos de contorna solo pueden apaecer nes vocales llargues, lo cual suxer un análsis fonolóxicu d'estes vocales en qu'éstes sían la unión de dos vocales curtios. Un fechu interesante ye que los préstamos del español nel tlapaneco siempres tienen tonu altu na vocal tónica:
:comida > ko¹el mio³da¹
:Luis > lu¹ĩ³, ...
Como puede trate nestos préstamos léxicos, toles sílabes átones van en tonu baxu, sacante la tónica que toma'l tonu altu (eso indica cómo oyen los falantes de llingües tonales a les llingües non-tonales con acentu d'intensidá).

En tlapaneco una oclusiva que sigue a una vocal glotalizada ten de ser aspirada si dambes tán na mesma pallabra.

## Léxicu
Delles pallabres en tlapaneco

Básicamente en tlapaneco nun s'utiliza la lletra *c*.

## Númberos en Me̱ꞌphaa Mañuwìín)

## Referencies

### Bibliografía
* Asociación pa la Promoción de Lecto-Escritura Tlapaneca. 1988. Xó- nitháán meꞌ̱phaa̱:̱ Cómo s'escribe'l tlapaneco. Malinaltepec, Guerrero: Asociación pa la Promoción de Lecto-Escritura Tlapaneca.
* Carrasco Zúñiga, Abá. 2006. Los procesos morfofonológicos de la llingua meꞌ̱pha̱a̱. Tesis pa la maestría. Méxicu, D.F. Centru d'Investigaciones y Estudios Cimeros n'Antropoloxía Social.
* Marlett, Stephen A. (ed). 2011. Los archivos llingüísticos me'phaa. SIL International. http://www.sil.org/mexico/workpapers/WP013y-Me'phaaGrammarFiles.htm
* Oropeza Bruno, Iván. 2014. Fonética, Fonoloxía y Tonología del Mè'phàà d'Unión de les Peres. Méxicu: ENAH: Tesis de Llicenciatura.
* Suaréz, Jorge A. 1977, El Tlapaneco como llingua Otomangue, (ms) DF. UNAM, Méxicu.
* Suaréz, Jorge A. 1983. La llingua tlapaneca de Malinaltepec. Méxicu, D.F.: Universidá Nacional Autónoma de Méxicu.
* Wichmann, Søren "Tlapanec Cases" Published online on the Max Planck Institute Homepage

### Enllaces esternos
* Descripción del Institutu Llingüísticu de Branu pal idioma tlapaneco
Idioma toba

L**'idioma toba**, ***qom***, ***qomlaqtaq*** o **toba qom** ye una llingua de la familia llingüística mataco-guaycurú falada en Suramérica, más concretamente nel Gran Chaco, pol pueblu Toba (Qom). N'Arxentina estiéndese mayoritariamente pel este de la provincia de Formosa y Chaco onde mora la mayoría de los 19.810 falantes del idioma. Otros nomes pal idioma inclúin Qom, Toba del Sur o tamién qomlaqtaq, que paez ser el nome que-y dan los sos falantes. L'idioma ye distintu del toba pilagá o pilagá, perteneciente a la mesma familia, y del toba maskoy de Paraguái, una llingua mascoyana.

En 2010, la provincia del Chaco n'Arxentina designó'l qom como idioma cooficial col español y los idiomes indíxenes moqoít y wichí. En 2015, el Poder Xudicial de la provincia de Formosa, anunció que va publicar la Llei de Violencia Familiar formoseña n'idiomes qom y guaraní.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
### Dialeutoloxía y variantes estremen trés dialeutos principales el más septentrional ye'l ''takšik'' y el más meridonal ye'l ''laña
g
ašik'', ente dambos atopa'l ''non'olganak''.

## Descripción llingüística
### Fonoloxía
El toba estrema fonolóxicamente les siguientes vocales:

L'inventariu de consonantes vien dau por:

## Estudios
La primera obra de gramática del toba foi escrita pol misioneru Alonso de Barzana nel sieglu XVI, pero solo sería publicada tres sieglos dempués, en 1893, por Samuel Lafone Quevedo col títulu *Arte y vocabulariu de la llingua toba*.

## Referencies
Idioma tobiano

L**'idioma tobiano**, tamién llamáu **tobi** o **hatohobei** ye la llingua micronesia falada nel sur de les islles de Paláu, específicamente de les islles de Tobi (o *Hatohobei*), Pulo Anna, Merir, Fana, Helen Reef y Sonsoral (o *Sonsorol*). Esisten unos 100 falantes d'esta llingua nel mundu, de los cualos apenes 25 atopar nes islles Tobi. Esti idioma cuerre peligru d'estinción.

## Exemplos
* animal = mar
* cocu = nuh
* adiós = sabuho
* idioma = ramarih

## Referencies

## Enllaces esternos

* Ethnologue report 
* Tobian language at ''Friends of Tobi Island''
Idioma tou

El **Toa** ye una llingua dravídica que se fala principalmente nel estáu de Tamil Nadu al sureste de la India. Ye la llingua dravídica con 1100 falantes.

## Vocales
Pa ser una llingua drávida, dieciséis vocales ye un númberu inusualmente altu. Hai ocho cualidad vocáliques, caúna de les cuales pueden ser llargues o curties. Hai poca diferencia ente les vocales llargues y curties.

## Referencies

## Enllaces esternos

*ethnologue 
*según el ISO
Idioma tolomako

L**'idioma tolomako** ye una llingua falada na islla d'Espíritu Santo en Vanuatu. Ye faláu per alredor de 900 persones.

Pertenez al grupu de les llingües austronesies.

## Referencies

## Enllaces esternos
* , nun mensaxe del 29 d'ochobre de 1993.
Idioma tlahuica

L**'idioma tlahuica**, tamién llamáu **atzinca** o **ocuilteco**, ye una llingua falada por apenes unes 515 persones qu'habiten principalmente na llocalidá de San Juan Atzingo, nel sur del Estáu de Méxicu, nel centru de Méxicu. Ye una llingua afiliada al grupu otopame de la familia llingüística otomangueana. Dacuando úsase'l nome de matlatzinca pa esta llingua, de fechu el matlatzinca puramente dichu ye una variante, relativamente cercana al tlahuica puramente dichu, una tercera variante falada en Michoacán ye'l pirinda.

Nel so idioma nativu, el tlahuica o ocuilteco recibe'l nome de **pjiekak'joo**, que significa 'lo que yo soi', o 'lo que yo falo', según les traducciones de los nativos. El términu *ocuiltecah* significa en náhuatl 'xente del llugar de viérbenes', el nome ocuilteca seique ye confusu porque anguaño la llingua nun s'usa en Ocuila sinón en dos rancherías dependientes d'esa llocalidá.

Pol tamañu desaxeradamente amenorgáu de la so comunidá llingüística, el tlahuica ye clasificáu como una llingua n'inminente peligru d'estinción. Nel censu de 2000, namái 26 persones de menos de 20 años taben documentaos como falantes de Ocuilteco. A partir de 2001, la llingua tlahuica pasó a ser considerada como llingua nacional pola llexislación mexicana en materia de derechos llingüísticos. A partir del añu 2003 foi incluyida dientro del Premiu de Poesía Nueva "Acolmiztli Nezahualcóyotl".

## Referencies

### Bibliografía
* Jacques Soustelle [1937](1992): *La familia llingüística Otomí-Pame de Méxicu Central*, Fondu de Cultura Económica, Méxicu DF, ISBN 968-16-4116-7.

## Ver tamién
* Llingües de Méxicu.
* Llingües otomangueanas.
Idioma toquegua

**Toquegua** ye l'idioma d'un grupu étnicu del mesmu nome, que vivía na mariña atlántica de Guatemala y Hondures, nel territoriu que va dende la boca del Golfu Dulce hasta la desaguada del ríu Ulua n'Hondures. Mientres la dómina colonial *Toquegua* tamién foi un apellíu familiar mientres la dómina colonial n'Hondures y el nome d'un pueblu nel drenaxe del Ríu Motagua nel sieglu XVI.

Según Lawrence Feldman y Nicolas Helmuth, el toquegua ye una llingua de la subfamilia mayense cholana. Según Sheptak (2007) fueron multillingües y falaben diverses llingües maya yucateco, chol, náhuatl y una variedá de lenca. Estos grupos comerciaron con cacáu y plumes colos mayes de Guatemala, Belice y Yucatán. Ya inclusive grupos de mayes yucatecos asitiar n'Hondures mientres el sieglu XVI pa promover esti intercambiu comercial. Anguaño ye la llingua de los toqueguas ta estinguida.

## Fuentes
* Feldman, Lawrence H. (1975), Riverine Maya. The Toquegua and other Chols of the Lower Motagua. Museum Brief 15. University of Missouri, Columbia.
* Feldman, Lawrence H. (1998), Motagua Colonial. C&M Online Media, Inc., Raleigh North Carolina.
* Sheptak, Russell N. (2007) "Los Toqueguas de la mariña Norte d'Hondures na dómina colonial". Yaxkin 13(2): 140-157.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma totoró

El **totoró** ye una llingua indíxena falada nel departamentu del Cauca por un una pequeña cantidá de vieyos del grupu étnicu Totoroez o Tontotuna. El Totoró ye una llingua en peligru d'estinción yá que, d'unos 7000 mil indíxenes Totoroez que componen el grupu étnicu, namái dalgunos d'ellos paecen ser falantes de la llingua. Anque esiste un fuerte deséu de recuperar la cultura orixinal, el futuru de la llingua nun ye falagueru.

Los Totoroéz viven nel resguardu de Tororó, allugáu nel Conceyu del mesmu nome, asitiáu na carretera que va de Popayán a La Plata (Colombia). Dende'l puntu de vista llingüísticu el totoró ta cercanu al Namtrik, que les sos variantes dialeutales seríen el Misak, Quizgo y Tororó. La familia llingüística que recoyería estos trés dialeutos sería la Barbacoa.

## Referencies

### Bibliografía
* 
* Pabón Triana, Marta (1995): "La Llingua de Totoró: hestoria d'una causa", en *Llingües aboríxenes de Colombia* (VII Congresu d'Antropoloxía; Simposio ‘La recuperación de llingües natives como busca d'identidá étnica’; Medellín, Xunu 1994), Memories 3. Bogotá: Universidá de los Andes, Centru Colombianu d'Estudios de Llingües Aboríxenes.
Idioma toupuori

El **toupuori** (en toupuri: **tupuro**) ye una llingua falada en Camerúnpor unes 130.000 persones y en Chad por unes 140.000. Los sos falantes denominar igualmente Toupouri, Tupuri o Tpuri.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales

### Historia de la llingua

### Usu y distribución

#### Distribución xeográfica
Falar na Rexón del Estremu Norte de Camerún y na Rexón de Mayu-Kebbi Este de Chad,anque nun ye tratada como oficial nesti país, pos solo'l árabe y el francés lo son por mandatu constitucional.

### Lliteratura

#### Obres y autores destacaos

#### Escritura

##### Carauterístiques xenerales del sistema d'escritura

La llingua toupouri escribir col alfabetu llatín, estremándose les consonantes *b ɓ c d ɗ f g h j k l m n ŋ p r s t w y* y les vocales *a e i o u*.

## Curtiu vocabulariu
Los meses del añu:

Los díes de la selmana:

## Referencies

### Bibliografía
* Suzanne Ruelland, *Dictionnaire tupuri-français-anglais (rexón de Mindaoré, Chad)*, Peeters/SELAF, París, 1988, 342 p. 
* Kolyang Dina Taïwé, *Parlons tpuri*, L'Harmattan, París, 2010, 310 p. 

## Ver tamién
* Idiomes
* Llingües d'África
* Llingüística
Idioma truká

El **truká ** ye una llingua indíxena, anguaño estinguida falada enantes nel nordeste de Brasil. Dende'l puntu de vista llingüística considérase una llingua ensin clasificar por cuenta de la escasez documentos que nun dexen clasificala adecudamente. Anguaño'l grupu étnicu truká ye d'unes 1300 persones toles cualos falen anguaño portugués.

## Referencies

### Bibliografía
* Fabre, Alain (2005): "Truká" (''Diccionariu etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indíxenes suramericanos.'')
Idioma tsafiki

El **tsafiki** (autoglotónimu: *tsafiki* 'pallabra verdadera') ye'l nome una llingua de la familia barbacoana de la etnia aborixe conocida como tsáchila ('verdadera xente') nel so propiu idioma.

Los tsáchilas, tamién llamaos polos mestizos y colonos de la zona "Indios Coloraos", habiten la rexón noroeste de la República d'Ecuador, Na provincia de Santu Domingu de los Tsáchilas, que la so ciudá principal ye Santu Domingu antes Santu Domingu de los Coloraos con una población cercana a los 305.632 habitantes.

## Fonoloxía
L'inventariu consonánticu del tsáfiki ta formáu por:

Los símbolos del AFA  equivalen a los del AFI . Les alveolares centrales  desenvuelven alófonos postalveolares  ante vocal zarrada. Les oclusives sonores  articúlase preglotalizadas n'interior de pallabra. En posición inicial  articúlase dacuando como .

## Referencies

### Bibliografía
*
Idioma tubar

El **tubar** o **tubare** ye una llingua muerta que se faló en Méxicu y que pertenez a la familia utoazteca. Sauer (1934) documenta la esistencia de dellos falantes a principios de sieglu.

## Exemplos de testu

### Padre nuesu
Conócense dos versiones del padrenuesu nesta llingua:

La otra versión podría tar nun dialeutu distintu o ser una trescripción tomada por otra persona, yá que ye bien similar a l'anterior con delles diferencies de notación y segmentación arbiraria de delles pallabres:

## Referencies

### Bibliografía
*Sauer, Carl (1934): "The distribution of aboriginal tribes and languages of northwestern Mexico", *Ibero-Americana*, 5, Berkeley.
*Coleición polidiómica mexicana que contién la oración dominical en sesenta y ocho idiomes y dialeutos, Sociedá Mexicana de Xeografía y Estadística, Méxicu, 1888.

### Enllaces esteriores
*el tubar en Ethnologue
*el tubar en native-languages.org
Idioma tujia

El **tujia** o **tuchia** (en chinu estándar: 土家语, pinyin: *Tǔjiāyǔ*) ye una llingua tibetanu-birmana de difícil clasificación falada polos tujia del centru de China. Escontra 2005, envalorábase que'l númberu de falantes yera d'unos 70&nbsp;000, anque'l grupu étnicu tujia algama los 8 millones (esto ye, menos del 1&nbsp;% de los tujia étnicos falen la llingua propia del grupu).

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
### Dialeutos
Esisten dos variedaes distintos, el tujia septentrional y el tujia meridional. Dambos dialeutos son llingües tonales con cuatro tono de contorna: ˥ ˥˧ ˧˥ ˨˩. La variedá septentrional almite 21 soníos iniciales distintos ente que la variedá meridional almite 26 (hai 5 consonates aspiraes adicionales). Al respective de los soníos finales la variedá spetentrional almite 25 y la meridional 30, anque 12 de los cualos apaecen namái en préstamos procedentes del chinu.

### Preservación de la llingua
Anque na actualidá bien pocos tuchia falen l'idioma étnicu, esisten munchos grupos entusiastes de la preservación trabayen viviegamente coles mires de caltenela. Nos últimos años editáronse dellos llibros de deprendimientu de la llingua, y tase ellaborando un diccionariu de la llingua. L'estudiosu de la llingua tuchia Chu Yongming (储永明) desenvolvió un trabayu na escuela Baifusi pa minoríes étniques (百福司民族小学) na llocalidá de Baifusi, asitiada nel condáu Fang (provincia de Hubei), pa promover l'usu de la llingua ente ellos.

## Clasificación
El tuchia ye claramente una llingua de la subfamilia tibetanu-birmana, pero la so posición exacta dientro d'esa familia ye bien malo de determinar yá que pola influencia de les llingües sinítiques la llingua camudó notablemente y nun resulta fácil identificar los sos parientes más próximos dientro d'esa subfamilia. Dalgunos propunxeron que podría tar más estrechamente rellacionáu cola caña lolo-búrmica y otros propunxeron que ye más cercanu al grupu qiang, pero nun esisten nicios fuertes en favor de nenguna d'estes posibilidaes.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes variedaes de tuchía son:
:

## Referencies
Idioma tulu

El **tulu** o **idioma tulu** —; ye una llingua drávida falada por 1,95 millones de falantes nativos según un censu de 1997. Estos nativos, llamaos tuluves, atópense principalmente nuna parte del suroeste de la India (ver mapa), conocida como Tulu Nadu. Na India 1,72 millones de persones falar como'l so llingua materna según un censu de 2001, lo que significa una medría d'un diez per cientu con respectu al censu de 1991. Acordies con un estudiu estimativo de 2009 el tulu ye faláu anguaño por ente trés y cinco millones de falantes nativos en tol mundu.
La llingua de Tulu ramifícase pa escontra fora de la llingua de Malayalam.
El tulu tien Inclusive anguaño, la secuencia de comandos del llinguaxe Tulu ye Kannada (Canares).
una numberosa lliteratura escrita, y tamién una rica lliteratura oral, como'l poema épicu *Siri*.

## Referencies

### Bibliografía
*Caldwell, R., *A comparative grammar of the Dravidian, or, South-Indian family of languages*, London: Harrison, 1856.; Reprinted London, K. Paul, Trench, Trubner & co., ltd., 1913; rev. ed. by J.L. Wyatt and T. Ramakrishna Pillai, Madras, University of Madras, 1961, reprint Asian Educational Services, 1998. ISBN 81-206-0117-3
*Danielou, Alain (1985), *Histoire de l'Inde*, Fayard, París. ISBN 2-213-01254-7

## Enllaces esternos
Idioma tupiniquim

El **tupiniquim** o **tupinaki** ye una llingua indíxena estinguida enantes falada por miembros de la etnia tupiniquim nos estaos brasilanos d'Espírito Santo y Bahia. Esta llingua formaba parte de la familia tupí-guaraní. La llingua yá nun ye falada como llingua nativa por nengún miembru de la etnia que dende hai xeneraciones tienen el idioma portugués como llingua materna.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma turcu de Jorasán

L'idioma **turcu de Jorasán** (Xorasan Türkçesi, Persa: تركي خراساني *Torki Khorasani*) ye un idioma túrquico. Falar nel norte de Jorasán en Irán. Ye posible que'l dialeutu oghuz del idioma uzbecu ye un dialeutu del turcu de Jorasán.

Como munchos otros idiomes d'Irán, el turcu de Jorasán foi influyíu pol persa na so gramática y vocabulariu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma turrubul

**Turrubal (turubul)**, tamién conocíu por **yagara (jagara)** ye un idioma estinguíu d'Australia. 

Otres formes d'escribir **turrubul** son: *turrbul, turrabul, toorbal, tarabul, tor-bul*; y pa **yagara**: *ugarapul, yuggarabul, yugg-ari, yuggera, yuggarapul, yackarabul, jagarabal, jergarbal, *; una tercer forma ye **jinibara**.

Los cuatro dialeutos numberaos en Dixon (2002) dacuando son vistos como daqué separáu de los idiomes durubálicos, especialmente *"jandai"* y *"nukunul"*; los *yagara* y *turubul* son más propensos a ser consideraos dialeutos.

## Ver tamién
* Llingües aboríxenes d'Australia

## Referencies

## Enllaces esternos

*Cartes d'idiomes n'Australia
Idioma tuvano

El **tuvano** (Tuvano: тыва дыл *tyva dyl*), ye una llingua túrquica falada per alredor de 200&nbsp;000 persones na República de Tuvá, na rexón sur de Siberia. Gran cantidá de raigaños d'esti idioma provienen del mongol y emplega dalgunu qu'otru préstamu llingüísticu del rusu. Hai pequeños grupos d'emigrantes tuvanos que falen distintos dialeutos de la so llingua en China y Mongolia.

## Ortografía

La ortografía tuvana orixinal foi escurrida a principios de los años 1930 por un monxu budista tuvano, Lopsan-Chimit, que más tarde sería reprimíu mientres les purgues estalinistes. Unos pocos llibros, incluyendo folletos destinaos a enseñar a los adultos a lleer, fueron impresos usando esti sistema d'escritura. Usaba mayoritariamente calteres llatinos con dellos símbolos especiales pa representar los soníos del tuvano. L'alfabetu de Lopsan-Chimit foi sustituyíu por unu basáu nel cirílicu, usáu hasta'l día de güei, y foi conducentemente borráu de los llibros d'historia. Na era post-soviética, los estudiantes del tuvano y otros llinguaxes fueron tomando un anováu interés na hestoria de les lletres tuvanas, y n'afitar fontes históriques veraces.

L'actual alfabetu tuvano ye una versión modificada del alfabetu rusu con tres lletres adicionales: ң (la "ng" llatina o en Alfabetu Fonéticu Internacional [ŋ]), Өө (la "ö" llatina, o nel AFI [ø]), Үү (la "ü" llatina o nel AFI [y]). Sigue'l mesmu orde que l'alfabetu rusu, cola ң tres la rusa, la Ө tres la О, y la Ү tres la У. Nun hai mayúscula de la lletra ң, porque nunca s'atopa de primeres de nenguna pallabra tuvana.

## Lliteratura

El tuvano tien una rica tradición folclórica de tresmisión oral, qu'inclúi toa clase de xéneros que van dende perbreves acertijos y aforismos hasta cuentos máxicos, épicos y de terror que lleven munches hores pa recitar. Unos pocos exemplos y estractos del xéneru épicu, tales como "Kirish, Bora-Sheelei" fueron publicaos. Esta forma d'arte ta agora en peligru yá que los vieyos que tresmiten estes hestories nun son asonsañaos polos mozos.

## Ver tamién
* Idiomes oficiales en Rusia.

## Referencies

### Enllaces esternos

* El tuvano en Ethnologe .
* Enesay.com Lliteratura y mitoloxía tuvanas .
* Material sobre'l llinguaxe y folclor tuvanos .
Idioma tuxá

El **tuxá** o **tushá** (tamién llamáu **todela**, **rodela**, **carapató** y **payacú**) ye una llingua indíxena de Brasil anguaño estinguida y falada nel pasáu por miembros de la etnia tuxá nos estaos brasilanos de Bahia y Pernambuco. Un equipu d'investigadores llogró contautar, en 1961, dos vieyos que recordaben delles pallabres de la llingua tuxá orixinal. Anguaño'l grupu étnicu tien unos 1600 miembros, anque toos ellos usen anguaño'l portugués.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales

### Historia de la llingua

### Distribución xeográfica
Nimuendajú (1946) asitia'l territoriu de los tuxá nel sieglu XVIII (xunto al d'otru grupu llamáu rodelas) frente a la desaguada del ríu Pajeú nel São Francisco, xunto al territoriu de los pankararú. A principios del sieglu XX los últimos tuxáhabitan nes llocalidaes de Rodelas (Bahia) y Cabrobó (Pernanmbuco). 

Rodelas (Bahia), ye una llocalidá más o menos aisllada, puede llegase dende Belém do São Francisco en vehículu hasta Itacuruba, 30 agües embaxo, y a partir d'ende llégase a Rodelas en canoa percorriendo 5 km agües enriba. L'asentamientu indíxena ye una estensión de la cai principal de la ciudá de Glória, a la que pertenez Rodelas. La población indíxena caltién rellaciones tirantes cola población de Glória, por cuenta de qu'esistieron dellos conflictos ente los dos grupos. Nesti asentamientu viven 200 indíxenes qu'apenes dispón de la Isla d'Asunción (d'unos 3 km de llongura por mediu quilómetru d'anchu). Lo único que resta de la cultura puramente indíxenes son les dances tradicionales, qu'agora se canten en portugués abandonándose por completu la llingua indíxena. En 1961 nengunu de los miembros entrevistaos de los tuxá de Rodelas foi capaz de recordar nin una pallabra de la llingua tuxá. Anque dos muyeres espulsaes del grupu que por esa dómina vivíen en Juazeiro (Bahia) fueron capaces de recordar unes 30 pallabres del idioma tuxá.

En Cabrobó (Pernambuco) atopar a dalgún tuxá que recordó una pallabra de la llingua, que faía más de 100 años que nun se falaba na llocalidá. Esti informante esplicó que'l so padre conocía delles pallabres pero que yá esti usara siempres el portugués como llingua de comunicación avezada.

## Descripción llingüística

### Llista de pallabres

## Referencies

### Bibliografía
* 
* 
* Fabre, Alain (2005): "Tuxá" (''Diccionariu etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indíxenes suramericanos'')