open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llingua

**Llingua** puede ser varies coses:

* Llingua: con esti términu tamién faise referencia al Idioma
* Llingua: un muérganu móvil de la boca

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma

Un **idioma** (del llatín: *idiōma*, y esti del griegu: ιδίωμα 'peculiaridá, idiosincrasia, propiedá') o **llingua** ye un sistema de comunicación verbal (llingua oral y gráfica) o xestual (llingua signada), mesma d'una comunidá humana. Cada idioma subdividir en dialeutos (por definición, caúna de les formes en que se fala una llingua o idioma nuna rexón específica), pero anguaño dúldase qu'esista un criteriu válidu pa faer tal división (de llingües o idiomes en dialeutos) d'una manera oxetivo y seguro. La determinación de si dos variedaes llingüístiques son parte o non del mesmu idioma ye más una cuestión sociopolítica que llingüística.

## Introducción
El númberu d'idiomes xeneralmente aceptáu ta en redol a 6000 o 6500. *[[Ethnologue|L'Etnólogu: Llingües del Mundu]]*, na so resultancia del añu 2009, indica qu'hai alredor de 6909 llingües nel mundu. ('L'Etnólogu: Llingües del Mundu') 
Anque'l númberu d'idiomes anguaño falaos ye malo de precisar por cuenta de los siguientes factores:

* De primeres, nun hai un criteriu universal que dexe decidir si dos fales con ciertu grau d'intelixibilidá mutua, tienen de considerase dialeutos d'un mesmu idioma históricu o dos llingües distintes.
* De segundes, esisten árees del planeta insuficientemente estudiaes como pa precisar si los grupos humanos presentes nelles falen realmente les mesmes llingües qu'otros grupos humanos más conocíos. Esto aplícase especialmente a Nueva Guinea; ciertes árees del Amazones onde esiste constancia de más de 40&nbsp;tribus ensin contautar; el sureste del Tíbet, oeste de Nepal, norte de Birmania y les llingües de les islles Andamán.
* De terceres, de xemes en cuando afayar falantes o persones que recuerden dalguna llingua que se presuponía estinguida, y que son capaces d'emplegala na so vida cotidiana. Asina asocedió col kusunda de Nepal o'l ópata de Méxicu que fueren dau por estinguíos, pero décades más tarde atopáronse falantes que conocíen la llingua.

La llingüística, a partir de Saussure, centrar nel estudiu del signu llingüísticu, fonéticu o gráficu. Los usuarios –antes falantes y pa reconocer l'usu de la llingua por comunidaes con capacidaes distintes– utilicen llinguaxes fonéticos, gráficos o xestuales. 

### Clasificación

Sicasí la llingüística histórica pudo establecer que toes eses llingües deriven d'un númberu muncho más amenorgáu de families de llingües. Esi fechu sirve davezu de base pa la clasificación filoxenética de les llingües del mundu. Amás d'esi tipu de clasificación tamién pueden faese diversos tipos de clasificación tipolóxica, referíes al tipu d'estructures presentes nuna llingua más qu'al so orixe históricu y el so parentescu con otres llingües.

### Llingües por númberu de falantes

## Idiomes per orde alfabéticu

## Ver tamién

* Gramática
* Fala
* Xíriga
* Escuela Oficial d'Idiomes
* Traducción
* Llinguaxe
* Llingua natural

* Proyeutu Rosetta
* ISO 639
* Comunidá imaxinada
* Idiomes n'Internet
* Llingües mutuamente intelixibles
* Llista de llingües indíxenes d'América

## Bibliografía
* Portal de Llingües del Mundu *([[Promotora Española de Llingüística]])*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Xineru

**Xineru** ye'l primer mes del añu nel calendariu gregorianu y tien 31 díes.

## Variantes dialeutales
Según les zones del dominiu llingüísticu astur, esti mes pue conocese colos nomes de *xinero*, *xineiru*, *xeneiru*, *xiñeiru* o *xeñeiru*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Ciencies naturales

Les **ciencies naturales** son ciencies que tienen por oxetu l'estudiu de la ñatura. Estudien los aspeutos físicos (non humanos) del mundu.
Como grupu, les ciencies naturales distínguense de les ciencies sociales,
per un llau, y de les artes y humanidaes per otru. 

El términu ciencia natural ye tamién emplegáu pa estremar entre "ciencia" como una disciplina que sigue el métodu científicu, y "ciencia" como un campu de conocimientu en xeneral, como vg. ciencies de la computación, o incluso "la ciencia de la teoloxía".

Ciencies naturales en Wikipedia:
* Bioloxía
** Botánica
** Zooloxía
* Física
* Xeoloxía
* Química

## Referencies

## Enllaces esternos
Marzu

**Marzu** ye'l tercer mes del añu nel calendariu gregorianu y tien 31 díes. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma zazaki

El **zazaki** ye la llingua falada pol pueblu zaza, na Anatolia oriental (Turquía). D'acuerdu con Ethnologue, l'idioma zazaki clasifícase como parte del grupu noroccidental de la seición irania de la rama indo-irania de la familia indoeuropea. Xeneralmente asóciasela col gorani nel grupu zaza-gorani. El zazaki presenta munches asemeyances d'estructura y vocabulariu col xileki, faláu n'Irán, na costa del mar Caspiu. 

Según el censu turcu, en 1965 había 171.057 falantes de zazaki (el 0,54% de la población total), de los que 150.644 utilizábenlu como segunda llingua, y 20.413 como llingua materna. Sicasí, según Ethnologue, el númberu total de falantes de zazaki ye d'ente 1,5 y 2,5 millones (incluyendo tolos dialeutos) (1998 Paul).

## Clasificación
El zazaki ye una llingua irania de la familia indoeuropea. Dende'l puntu de vista fonéticu, los parientes más cercanos son el mazandarani, l'hewrami, el xilaki y otres llingües del la rexón del Caspiu. Por embargu, la clasificación del zazaki vieno a ser un tema de discusión política. Una minoría de los llingüistes clasifíquenlu como un subdialeutu del curdu. La mayoría de los falantes en Turquía identifíquense como curdos, mientres qu'otros non.

El zazaki amuesa asemeyances col shabaki y el bajelani. Los idiomes gorani, bajelani y shabaki fálense alredor de la frontera ente Irán ya Iraq; Magar, piénsase que los falantes d'estes llingües tamién emigraron dende'l norte d'Irán a los sos territorios actuales. 

## Dilectos
El zazaki tien delles variedaes dialeutales:
* **Zazaki nortizu**: Faláu nes provincies de Tunceli, Erzincan, Erzurum, Sivas, Gumushane, Mus (Varto), y Kayseri (Sariz).
Los sos sub-dialeutos son:
:*Dersim occidental
:*Dersim oriental
:*Vartu
:*Dialeutos fronterizos como Sarız, Koçgiri (Giniyan-idiom)
* **Zazaki central**: Faláu nes provincies d'[Elazığ]], Bingöl, Solhan, Girvas y Diyarbakır.
Lossos sub-dialeutos son:
:*Bingol
:*Palu
:*Dialeutos fronterizos omo Hani, Kulp, Lice, Ergani, Piran
* **Zazaki sureñu**: Faláu nes provincies de Şanlıurfa (Siverek), Diyarbakır (Çermik, Egil), Adiyaman y Malatya.
Los sos sub-dialeutos son:
:*Siverek
:*Çermik, Gerger
:*Dialeutos fronterizos como Mutki y Aksaray

## Referencies

## Enllaces esternos

* Ethnologue on Zazaki (language)
* Weblinks of Zaza people 
* Academic Research Center of Zazaki 
* Zazaki Wikipedia
* Only Zazaki news
Portada

&nbsp;
**Un día como güei...**










&nbsp;
Comunidá

type=create
placeholder=Títulu de la páxina
bgcolor=#f9f9ff
break=no

 
 
  y consulta'l DALLA

 
 






&nbsp;
Imaxe del día

 





&nbsp;
¿Sabíes que...










&nbsp;Otres wikis
  **Wikipedies n'otres llingües**

**Con más de 5.000.000 artículos**
Inglés · Cebuanu


**Con más de 2.500.000 artículos**
Suecu


**Con más de 1.000.000 artículos**
Alemán · Chinu · Español · Francés · Italianu · Neerlandés · Portugués · Polacu · Rusu · Samaranu· Vietnamita · Xaponés


**Con más de 500.000 artículos**
Árabe · Catalán · Persa · Ucraín


**Con más de 250.000 artículos**
Checu · Coreanu · Eusquera · Finés · Húngaru · Indonesiu · Malayu · Noruegu · Rumanu ·  Serbiu · Serbocroata · Turcu


**Con más de 100.000 artículos**
Armeniu · Asturianu · Azerbaixanu · Bielorrusu · Búlgaru · Chechenu · Croata · Danés · Eslovacu · Eslovenu · Esperantu · Estoniu · Gallegu · Griegu · Hebréu · Hindi · Inglés simple · Kazaquistanín · Lituanu · Llatín · Min nan · Minangkabau · Nynorsk · Tailandés · Tamil · Urdú · Uzbequistanín · Volapük · Xeorxanu


**Con más de 50.000 artículos**
Afrikaans · Albanés · Azerbaixanu del sur · Bengalín · Bielorrusu clásicu · Bosniu · Bretón · Cantonés · Chechenu · Galés · Haitianu · Kirguís · Letón · Luxemburgués · Macedoniu · Malayalam · Malgaxe · Marathi · Nepal Bhasa · Occitanu · Piamontés · Tagalu‬ · Tártaru · Taxiquistanín · Telugu · Xavanés 



**[[Llista de Wikipedies|Ver la llista completa de Wikipedies]]**



**Proyeutos hermanos n'asturianu:**
Febreru

**Febreru** ye'l segundu mes del añu nel calendariu gregorianu y tien 28 díes los años normales y 29 los bisiestos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Mayu

**Mayu** (o *mayo* en delles zones del dominiu llingüísticu astur), ye'l quintu mes del añu nel calendariu gregorianu y tien 31 díes. 

## Cantares llioneses y asturianos sobre'l mes de mayu

Sedie' l mes de Mayu corunau de frores,
Afeitandu los campos de diversas colores,
organeando las mayas y cantandu d'amores
espigandu las mieses que sembran llabradores.


## Referencies

## Enllaces esternos
Payares

**Payares** o **noviembre** ye l'oncenu mes del añu nel calendariu gregorianu y tien 30 díes. 

El nome vien de *Palea*;(paya d'escanda)-*Paleares*;(antigües cabañes con techumbre de paya, similar a la palloza lleonesa o gallega).

Payares ye un pueblu asitiau nel valle de Payares, da nome al puertu y ye la puerta d'Asturies. Los ganaderos de Ḷḷena y de los valles lleoneses cercanos suben al ganau pel branu al puertu y pa noviembre báxenlu. Por esti vezu estos ganaderos encomencipiaron a llamar a noviembre el mes del payares, llueu esti vezu estendióse pel centru d'Asturies siendo d'usu común. L'ALLA da por válidu esti terminu pa denominar al mes, si bien tamién da por válidu noviembre pues nel occidente y l'oriente d'Asturies esti vezu nun s'extendió.

## Referencies

## Enllaces esternos
Setiembre

**Setiembre** ye'l novenu mes del añu nel calendariu gregorianu y tien 30 díes. 

El nome vien-y de que nel calendariu romanu yera'l séptimu mes del añu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Ochobre

**Ochobre** ye'l décimu mes del añu nel calendariu gregorianu y tien 31 díes. 

Nel dominiu llingüísticu astur conozse tamién coles variantes *otubre*, *utubre*, *outubre* y *outubri*. Toos estos nomes vienen del llatín *october -bris*, al tratase del octavu mes del calendariu romanu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Xunetu

**Xunetu** ye'l séptimu mes del añu nel calendariu gregorianu y tien 31 díes.

## Otros nomes
El mes de xunetu tamién se conoz nel dominiu llingüísticu astur colos nomes de *xunín*, *xunu postreru*, *xunicu*, *xunellín*, *xuneto*, *xuliu* , *xulio* o "mes de la yerba".

## Cantares lleoneses y asturianos sobre'l mes

Maduraba don xuniu las mieses y los praos,
Tenía redor desi muitos ordios segadas,
de zreisas maduras las zreisales cargadas,
eran a mayor siesta los días allegaos.


## Referencies

## Enllaces esternos
Calendariu

Un **calendariu** ye una tabla d'axeitamientu temporal pa organizar la vida. Antaño taba sofitada nos ciclos llunares. Anguaño, los repertorios mayormente tán sofitaos nel ciclu que fai la Tierra alredor del Sol.

Pallabres rellacionaes: día, mes, añu, estación.

## Calendarios del mundu
* Calendariu chinu
* Calendariu gregorianu
* Calendariu hebréu
* Calendariu hindú
* Calendariu irlandés
* Calendariu maya
* Calendariu musulmán

## Calendarios antiguos/en desusu
* Calendariu azteca
* Calendariu armeniu
* Calendariu xulianu
* Calendariu exipciu
* Calendariu helénicu
* Calendariu republicanu francés (24-X-1793 - 31-XII-1805)
* Calendariu revolucionariu soviéticu (1-X-1929 - 1940)
* Calendariu suecu (1-III-1700 - "30-II"-1711)

## Ver tamién
* Calendariu de fechos

## Referencies

## Enllaces esternos
Xunu

**Xunu** ye'l sestu mes del añu nel calendariu gregorianu y tien 30 díes. 

## Variantes
El mes de xunu, según les zones del dominiu llingüísticu astur conozse colos nomes de *xunu*, *xunu primeru*, *xunio*, *xuniu*, *xuñu* o *yuño*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Agostu

**Agostu** ye l'octavu mes del añu nel calendariu gregorianu y tien 31 díes. Lleva esti nome n'honor del emperador romanu Augustu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Xeografía

La **xeografía** ye la ciencia que tien por oxetu l'estudiu de la superficie terrestre y la distribución espacial y les rellaciones recíproques de los fenómenos físicos, biolóxicos y sociales que nella tan manifestaos.

Nun xacíu clásicu la Xeografía ye la descripción de la Tierra, pero anguaño, amás de describir, la xeografía tenta de desplicar. Ye la ciencia que agrupa les demás ciencies, tanto naturales como sociales, dende la historia hasta les matemátiques, ya que los campos d'estudiu son pervariaos:

En **[[Xeografía Matemática]]** estúdiase: 

::**[[Cartografía]]**, con métodos de la Xeodesia y Xeometría. 

::**[[Orografía]]**, con métodos de les Matemátiques y la Xeometría

::**[[Topografía]]**, con métodos de la Xeometría y les Matemátiques. 

::**[[Xeografía astronómica]]**, con métodos de l'Astronomía y Xeometría. 

::**[[Xeomática]]**, con métodos de la Informática y Xeometría. 

:En **[[Xeografía física]]** estúdiase: 

::**[[Bioxeografía]]** con métodos de la Bioloxía, la Botánica, la Zooloxía, la Edafoloxía y la Ecoloxía. 

::**[[Climatoloxía]]**, con métodos de la Meteoroloxía y la Estadística.

::**[[Glacioloxía]]**, con métodos de la Climatoloxía y la Estadística

::**[[Hidroloxía]]**, continental y marina, con métodos de la Oceanografía y la Estadística. 

::**[[Paleoxeografía]]** de la Xeografía en general y Xeología

::**[[Pedoloxía]]**, con métodos de la Edafoloxía y Xeomorfoloxía

::**[[Xeomorfoloxía]]**, con métodos de la Litoloxía y la Xeofísica. 

:En **[[Xeografía humana]]** estúdiase: 

::**[[Xeografía de la población]]**, con métodos de la Demografía, la Socioloxía y les Matemátiques. 

::**[[Xeografía económica]]** con métodos de la Economía, les Matemátiques y la Socioloxía. 

::**[[Xeografía rural]]**, con métodos de l'Agronomía, la Climatoloxía, la Estadística y la Economía.

::**[[Xeografía urbana]]**, con métodos del Urbanismu, la Socioloxía y les Matemátiques. 

::**[[Xeohistoria]]**, con métodos de la historia.

::**[[Xeopolítica]]**, con métodos de les ciencies polítiques y la Economía. 

Los métodos de la Historia aparecen en toes elles, falando incluso de Xeografía cultural, asina como los estadísticos y matemáticos. Tamién utilícense métodos d'Astronomía y Xeodesia pa facer los mapes (Cartografía), asina como la determinación de códigos de signos que ayuden a interpretalos.

Per otru llau, la Xeografía puede estudiase de forma xeneral o concretada nuna zona, rexón o país determináu. Falamos asina de **[[Xeografía xeneral]]** y **[[Xeografía rexonal]]** que ye la que s'ocupa de la aplicación de los análisis xeográficos a **[[país]]es** concretos.

## Referencies
País

Un **país**, coincidente de vezu con un **[[estáu|estáu nacional]]**, ye un área xeográfica y una entidá políticamente independiente, col so propiu gobiernu, alministración, lleis, davezu una constitución, policía, fuercies armaes, lleis tributaries y un grupu humanu. 

Munches vegaes, partes d'un estáu nacional con una llingua, historia o cultura carauterístiques son llamaos países: Gales y Escocia, pero nun son naciones.

## Ver tamién
*Llista de países

## Referencies

## Enllaces esternos
Conceyu

**Conceyu** pue referise a:
* Una conxusta asamblearia o muérganu desliberativu:
****[[Conceyu abiertu]]**, sesión que faise en públicu, convocando a elli a tolos vecinos del pueblu. 
****[[Conceyu municipal]]**, muérganu que de cutio, xunto al alcalde, compón una municipalidá o ayuntamientu.

* Una demarcación alministrativa:
** N'Asturies y Galicia, ***conceyu*** y ***concello*** respeutivamente, son los nomes que reciben los municipios. Dixébrense al empar a efeutos alministrativos en parroquies. Los conceyos esistieron tamién na Lleón demientres tola Edá Moderna y en Cantabria hasta 1822.
** N'Álava y Navarra, ***Concejo*** ye'l nome que reciben los pueblos que posein cierta autonomía dientro d'un municipiu. El conceutu de conceyu inviértese respeutu al esistente n'Asturies o Galicia, siendo equivalentes a les parroquies d'aquellos llugares. Ver: Conceyos de Navarra
** En Burgos, **Concejo** o ***Lugar*** ye una dixebra qu'ha'l so propiu rexidor y forma parte d'un *Partíu* o agurupación de dellos Llugares de la *Merindá*. Cada Merindá (municipiu) cunta, dende llueu, con un alcalde. Anguaño la denomación Merindaes engloba'l norte de la provincia de Burgos en Castiella y Lleón.
** En Portugal, Cabu Verde y Brasil esisten dixebres alministratives semeyantes baxo'l nome de ***Concelho***.

* Otros:
****[[Conceyu ecuménicu]]**, xunta d'eclesiásticos d'una relixón, pa tratar y decidir sobre dogmes y doctrina.
****[[Conceyu de la Mesta]]**, asociación gremial de pastores y dueños de ganaos qu'axuntábense en xunta añalmente pa tratar de los negocios concernientes a los ss ganaos o gobiernu económicu d'ellos, la xestión de les cañaes y pa distinguir y separtar les oveyes qu'amezárense coles de so.

## Ver tamién
* Conseyu
*Llista de conceyos d'Asturies
Parroquia

La **parroquia,** tamién llamada antiguamente *collación,* ye n'Asturies la división alministrativa tradicional inmediatamente inferior al conceyu.

L'Estatutu d'autonomía del Principáu d'Asturies recóyelo asina nel so artículu sestu. Nél prevé la reconocencia de la personalidá xurídica de les parroquies rurales como forma tradicional de convivencia y asentamientu de la población asturiana.

En desenrollu de dichu artículu, díctase la Llei 11/1986, de 20 de payares, pola que se reconoz tala personalidá xurídica y que prevé nel so articuláu aspectos tan importantes como’l procedimientu de reconocencia, les competencies de la parroquia rural, el réxime orgánicu y funcional de les mesmes y los recursos de les parroquies.

Les 857 parroquies d'Asturies tamién tienen una instancia inferior: los barrios. N'Asturies nun tienen por qué coincidir cola parroquia eclesiástica, magar que xeneralmente sí coincidan.
## Otres rexones del mundu onde les parroquies son unidaes alministratives

En Galicia, tradicionalmente y d'alcuerdu col so estatutu d'autonomía, la parroquia ye una institución asemeyada a l'asturiana. 

N'Andorra les parroquies son les unidaes alministratives nes que ta dividíu'l país.

Otros países con una alministración asemeyada basada na parroquia:

* Antigua y Barbuda
* Barbados
* Bermudes
* Canadá
* Dominica
* Inglaterra
* Granada
* Guérnesei
* Xamaica
* Xerséi
* Louisiana, una parroquia ye'l nome que recibe'l condáu del restu'l país.
* Montserrat
* Nueva Gales del Sur
* Portugal, llamaes freguesias.
* Saint Kitts y Nevis
* San Vicente y Les Granadines
* Gales 

## Referencies

## Enllaces esternos
Llista de conceyos d'Asturies

Según l'Estatutu d'Autonomía d'Asturies, el territoriu del Principáu ta formáu por 78 conceyos. Los conceyos tán dividíos en parroquies (849 en toa Asturies).Pueden agrupase en comarques o mancomunidaes. Cada conceyu tien el so propiu alcalde. 

## Mapa


## Llista de conceyos

## Ver tamién
*Parroquies d'Asturies
*Comarques d'Asturies
*Partíos xudiciales d'Asturies

## Referencies

## Enllaces esternos
Edá de piedra

La **Edá de piedra** ye'l periodu nel que los seres humanos crearon ferramientes de piedra. La madera, los güesos y otros materiales tamién fueron utilizaos, pero la piedra (en particular el pedernal) foi utilizada pa fabricar les ferramientes y armes de corte.

El tiempu qu'abarca esti periodu ye heteroxeneu según de la rexón de que se fale. Anque ye posible falar d'un periodu xeneral, nomáu la Edá de Piedra pal conxuntu de la humanidá, nun se pue escaecer que dalgunos grupos humanos enxamás desenrollaron la teunoloxía del metal fundíu y polo tanto quedaron sumios na Edá de Piedra hasta que s'alcontraron con cultures teunolóxicamente más desarrollaes.

En xeneral, creyese que la Edá de Piedra emprincipió en dalguna parte del mundu va entre 2 y 5 millones d'años, cola apaición de la primera ferramienta humana (o pre-humana). Esti periodu foi siguíu pola Edá del Bronce, nesti, les ferramientes de bronce llegaron a ser comunes. El pasu d'una a otra edá foi ente los 6000 y 2500 A.C.

Tradicionalmente vien dividiéndose esta Edá en: Paleolíticu, con un sistema económicu de caza-recolección y Neolíticu, nel que se produz la revolución haza el sistema económicu productivu: agricultura y ganadería.

## Referencies

## Enllaces esternos
Deporte

El **deporte** ye una actividá física xeneralmente suxeta a determinaos reglamentos. Tien la doble vertiente del exerciciu y de la competición. Dalgunos deportes practíquense con vehículos o otros inxenios y nun requieren facer esfuerciu. Nesi casu son más importantes la maña y la concentración que l'exerciciu físicu. 

Idealmente'l deporte divierte y entretién. Ye una forma metódica ya intensa d'un xuegu que tiende a la perfeición y a la coordinación del esfuerciu muscular con mires a un ameyoramientu físicu y espiritual del ser humanu. Dalgunos deportes practíquense n'equipu y otros individualmente. 

Los deportes puen agrupase de la manera que vien darréu:

## Deportes tradicionales
 
### Deportes de tirar
* Bolos
* Llanzamientu de barra
* Llave
* Rana
* Patefa
* gomeru

### Carreres
* Carrera de llecheres
* Carrera de panoyes
* Carrera de sacos
* Carrera con madreñes
* Carrera con calderos

### Deportes de fuercia
* Tiru cuerda
* Tiru al palu

### Deportes agrícoles y mineros
* Corta de tueros con hachu
* Corta de tueros con tronzón
* Concursu de cabruñar
* Concursu de siega con gadañu
* Concursu del sábanu
* Concursu de corta de tueros 
* Concursu d'entibadores mineros

### Deportes tradicionales de combate
* Baltu

## Deportes de pelotu
* Baloncestu
* Balonmano
* Balón volea
* Béisbol
* Críquet
* Escuax
* Fútbol
* Fútbol americanu
* Fútbol australianu
* Fútbol canadianu
* Fútbol sala
* Golf
* Frontón
* Ḥoquei
* Ḥoquei sobre herba
* Ḥoquei sobre patinos
* Ḥoquei sobre xelu
* Pelota vasca
* Rugbi
* Rugbi league
* Tenis de mesa
* Tenis
* Voleibol
* Water-polo

## Atletismu
* Atletismu
* Culturismu
* Halterofilia

## Deportes de llucha
* Aikido
* Boxéu
* Esgrima
* Jujutsu
* Yudu
* Kárate
* Kendo
* Llucha canaria
* Sumo
* Taekwondo

## Deportes acuáticos
* Esquí náuticu
* Natación
* Pesca
* Piragüismu
* Remu
* Submarinismu
* Surf
* Vela
* Windsurf

## Deportes con armes
* Caza
* Tiru con arcu

## Deportes aéreos
* Acrobacia aérea
* Paracaidismu
* Paramotor
* Parapente
* Vuelu ensin motor
* Vuelu llibre

## Deportes na ñatura
* Alpinismu
* Deportes estremos
* Escalada
* Espeleoloxía
* Senderismu

## Deportes de ñeve
* Esquí de fondu o nórdicu
* Esquí alpín
* Saltos d'esquí
* Snowboard

## Deportes con medios mecánicos
* Automovilismu
* Ciclismu
* Motociclismu
* Patinaxe
* Skateboard
* Snakeboard

## Otros Deportes
* Air Ḥoquei
* Hípica
* Indiaca
* Ultimate
* Billar
* Parkour

## Referencies
Xuliu

Col términu de **xuliu**/**Xuliu** podemos referinos a:

Como *sustantivu*:
* **[[xunetu|xuliu]]** o **[[xunetu]]**, el mes séptimu del calendariu xulianu y gregorianu;
* **[[xuliu (unidá)|xuliu]]** o **[[joule]]**, una unidá pa midir la enerxía;

Como *nome propiu*:

* **[[Xuliu (nome)|Xuliu]]** o **[[Xulio]]**, un nome propiu masculín.

Y nesta acepción, particularmente a:

* **[[Xuliu César]]**, políticu y militar na dómina final de la República Romana.

## Referencies
Historia

La **historia** o **hestoria** ye'l rellatu de fechos pasaos que foron consideraos dignos de recuerdu por una sociedá determinada, tamién ye la disciplina académica qu'estudia los acontecimientos del pasáu qu'afeuten a les sociedaes humanes.

Esisten dos enfoques pa esti estudiu:

* Enfoque clásicu: el periou qu'entama cola aparición de la escritura hasta anguaño; dende esti puntu vista, gran númberu de pueblos de la tierra nun tendrien historia hasta que se produz el contautu con sociedaes con escritura. Los acontecimientos ocurríos enantes d'esti periodu históricu denomínase prehistoria.
* Enfoque multiculturalista: el periou dientru del cual ye posible obtener o reconstruyir un rellatu fiable de los acontecimientos que afeuten a un grupu humanu.

La historia clasifícase
   

**cronolóxicamente** en:

* Década
* Dómina histórica
* Mileniu
* Sieglu
* Tabla anual
 

**xeográficamente** en:

* Historia d'África
* Historia d'América
* Historia d'Asia
* Historia d'Europa
* Historia d'Oceanía
* Historia Universal
  

Disciplines y ciencies auxiliares de la historia

* Arqueoloxía
* Epigrafía
* Historiografía
* Numismática

## Referencies

## Ver tamién

* Repertoriu de fechos

----
*Nota: Si usté fai dalguna aportación nesti sen en Wikipedia, rogamos-y que consulte primero la seición de , pa asina algamar una coherencia ente tolos autores*.
Música

La **música** ye al empar:

* La disciplina qu'estudia los entamos de l'harmonía y les rellaciones de los soníos ente sí.
* L'arte de bien combinar los soníos y el tiempu.
* L'arte de combinar los soníos d'una manera placentera al oyíu.
* Un llinguax universal col qu'un emisor tresmite determinaos fechos y sentimientos al traviés d'una secuencia de soníos.
* Un mou d'espresión socio-cultural que se fundamenta na combinación de ritmu y melodía p'algamar daqué agradable al oyíu.

### Elementos de la música
* Ritmu
* Melodía
* Forma
* Harmonía
* Testura
* Instrumentación
* Dinámica

## Musicoloxía
* Terminoloxía de la notación ya interpretación
* Xéneros musicales y formes d'interpretación
* Musicólogos y pedagogos
* La música na dómina dixital
* Llista de grupos musicales
* Llaboratorios españoles de música llectroacústico
* Música llectroacústico
* Música contemporánea
* Estándares d'afinación na historia
* Compositores anguaño nel Estáu español
* Intérpretes de música contemporánea nel Estáu español
* La música de la industria del entretenimientu
* Llista de los meyores temes musicales

## Instrumentos musicales
* Instrumentos musicales
* Constructores d'instrumentos

## Principales estilos musicales
* Música clásica
* Música de cine
* Tangu
* Jazz
* Blues
* Dance
* Gospel
* Spirituals
* Rythm & Blues
* Rock
* Metal (rock)
* Pop
* Folk
* Country
* New Age
* Música folclórica
* Música electrónica
* Zarzuela
* Flamencu
* Soul

## Otros estilos musicales

* Bachata
* Bambucu
* Boogaloo
* Canción asturiana /Tonada
* Emo
* Disco
* Funk
* Glam
* Garage
* Grunge
* Grind-Core
* Hardcore
* Heavy Metal
* Nu Metal
* Indie
* Mix
* Punk
* Death Metal
* Black Metal
* Power Metal
* Thrash Metal
* Viking Metal

## Ritmos musicales
* Bambucu
* Bossa-nova
* Cha-cha-cha
* Foxtrot
* Lambada
* Mambo
* Marinera
* Merengue
* Rock and roll
* Rumba
* Salsa
* Samba
* Tangu
* Twist
* Vals
* Ska

## Programes d'ordenador pa escuchar música
* iTunes
* JuK
* Radio iRATE
* Real Player
* XMMS
* Winamp
* Windows Media Player

## Ver tamién
* Música del mundiu

## Referencies
Política

La pallabra **política** vien del términu griegu: **polis** que significa ciudá. 
El so nacimientu foi nel sieglu V enantes de Cristu, n'Atenes.

La **política** ye'l procesu y la conducta de toma de decision d'un grupu. La ciencia política estudia esa conducta.

## Sistemes políticos
* Autocracia
* Dictadura
* Democracia
* Monarquía asoluta
* Monarquía parllamentaria

## Teoríes ya ideoloxíes polítiques
Anarquismu - Anarco-capitalismu - Anarco-comunismu - Anticomunismu - Antifacismu - Autoritarianismu - Capitalismu - Centrismu radical - Comunismu - Conservadorismu - Corporatocracia - Democracia - Fascismu - Federalismu -- Izquierdismu - Lliberalismu - Lliberalismu clásicu - Llibertarianismu - Marxismu - Meritocracia - Minarquismu - Monarquía - Nacionalismu - Nacionalsocialismu - Oligarquía - Política verde - Poscomunismu - Republicanismu - Socialismu - Socialismu democráticu - Socialismu llibertariu - Stalinismu - Teocracia - Totalitarianismu

## Política por Estáu
* Alemaña
* Arxentina
* Chile
* China
* España
* Estaos Xuníos
* Francia
* Hondures
* India
* Xapón
* Méxicu
* Uruguái

## Otros temes rellacionaos
* Bipartidismu
* Declaración Universal de los Derechos Humanos
* Eleiciones
* Escrutiniu
* Espectru políticu -> (estrema izquierda, izquierda, centru, drecha, estrema drecha)
* Estáu d'esceción - Estáu de sitiu
* Globalización -> altermundialización o antiglobalización
* Partíu políticu
* Política interior - Política esterior
* Xunión Europea

## Referencies

## Enllaces esternos
Bioloxía

**Bioloxía** ye la ciencia que trata de los seres vivos. El términu "Bioloxía", propúnxolu nel sieglu XVIII el naturalista francés Pierre Antoine de Monet, Chevalier de Lamarck, de bios, qu'en griegu significa vida, y logos, que significa estudiu. (tamién inventó'l términu 'invertebráu').

Ye una rama de les Ciencies naturales qu'estudia la vida dende tolos puntos de vista:
* Tipos, y carauterístiques de los seres vivos: zooloxía, botánica, microbioloxía...
* La Estructura de los seres vivos y el so funcionamientu, dende un aspeutu químicu (bioquímica), molecular (bioloxía molecular), xenéticu (xenética), celular (bioloxía celular), orgánicu (organografía), etc (anatomía, fisioloxía...).
* Rellaciones col entornu físicu y biolóxicu: ecoloxía.
* Estudiu de la clasificación de les especies d'alcuerdu a la so historia evolutiva o filoxenia: Sistemática

Les clasificacines son munches: de Carlos Linneo nel sieglu XVII, ente animales y plantes, hasta les propuestes actuales de los sistemes cladísticos con tres dominios que comprenden más de 20 reinos. Una clasificación, bastante aceptada pola so utilidá anque nun seya mui natural, divide los seres vivos en cinco reinos:

## [[Reinu (bioloxía)|Reinos]]:
* Monera
* Protista
* Fungi
* Plantae
* Animalia

La clasificación más aceptada, siguiendo criterios cladísticos, propón los dominios que vienen darréu:

:**[[Archaea]], [[Bacteria|Eubacteria]] o [[Bacteria]], [[Eukaryota|Eukarya]] o [[Eukaryota]].** 

Tamién estudia "organismos" que munchos consideren que nun son seres vivos: 

:**[[virus|Virus]], [[viroide|Viroides]], [[prión|Priones]].**

## Disciplines biolóxiques y temes rellacionaos:
:**[[Zooloxía]], [[Botánica]], [[Microbioloxía]], [[Bacterioloxía]], [[Micoloxía]], [[Taxonomía]], [[Paleontoloxía]], [[Fisioloxía]], [[Biofísica]], [[Bioquímica]], [[Bioloxía molecular]], [[Citoloxía|Bioloxía celular]], [[Citoloxía]], [[Bioloxía Estructural]], [[Xenética]], [[Anatomía]], [[Bioteunoloxía]], [[Bioloxía del desendolcu]], [[Bioloxía marina]], [[Ecoloxía]], [[Etoloxía]], [[Evolución]], [[Immunoloxía]], [[Enfermedaes infeccioses]], [[Oncoloxía]], [[Toxicoloxía]], [[Parasitoloxía]], [[Neurobioloxía]], [[Ontoxenia]], [[Filoxenia]].**
## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Mikrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage


## Referencies
Llista d'historiadores

Esta ye una **llista d'historiadores** per periodu históricu.

## Fasta'l sieglu V
* Arriano
* Cornelio Nepote
* Flavio Josefo
* Heródoto
* Polibio
* Publio Cornelio Tacito 
* Salustio
* Suetonio
* Tito Livio
* Tucídides
* Valerio Máximo

## Sieglos VI al XV
* Diego Enríquez del Castillo
* Hernando del Pulgar
* Jean Frissant
* Lucio Marineo Sículo
* Procopiu
* Ramon Muntaner
* Sampiru

## Sieglos XVI al XVIII
* Agustín de Zárate
* Anonio de Capmany y de Montpalau
* Bernal Díaz del Castillo
* Bernardino de Sahagún
* Edward Clarendon
* Edwars Gibbon
* Jerónimo de Mendieta
* José de Acosta
* Juan de Mariana
* Pedro Mártir de Anglería
* Pedro Rodríguez Campomanes
* Ruy Díaz de Guzmán

## Dende'l sieglu XIX hasta anguaño
* Antonio Pirala
* Arnold Toynbee
* Benedetto Croce
* Claudio Sánchez Albornoz
* Edward Palmer Thompson
* Eric Hobsbawn
* Evariste Lévi Provençal
* Fancisco Pérez Gutiérrez
* Fernand Braudel
* Gabriel Jackson
* Gerald Brenan
* Hugh Thomas
* Jaume Vicenc Vives
* Jean-François Champollion
* Josep Fontana
* José Amador de los Ríos
* José gil Fortoul
* Julio Caro Baroja
* Karl Marx
* Manuel Tuñon de Lara
* Marc Bloch
* Marcelinio Menéndez Pelayo
* Melchor Fernández Almargo
* Miguel Artola
* Mircea Eliade
* Modesto Lafuente
* Oswals Spengler
* Pierre Vilar
* Ramon Carande
* Ranahit Guha
* Silvio Zabala
* Tamón Menéndez Pidal
* Vere Gordon Childe
* Vicente Lecuna
* Walter Benjamin

## Referencies

## Enllaces esternos
Astronomía

L**'astronomía**, que significa etimolóxicamente *άστρον* [ástron] 'estrella' y *νομία* [nomía] 'normes', 'lleis de les estrelles', ye la ciencia qu'observa y desplica los cuerpos y los fechos fuera la Tierra.

Cuando s'atalantó que los elementos que formen los "oxetos celestes" yeren los mesmos que formen la Tierra, y que les lleis de la física aplicábense a ellos, nació l'astrofísica como una aplicación de la física a los fenómenos observaos pola astronomía.

La mayoría los astrónomos, tienen una bona preparación en física, polo que l'astronomía y l'astrofísica tán bien xuníos.

L'estudiu los planetes del nuesu sistema solar consideróse hasta hai bien poco una disciplina aparte, llamada Ciencies Planetaries o Planetoloxía.

Ver tamién historia de l'astronomía
N'astronomía, la información obtiénse pola detección y analís de la radiación electromagnética. Una división tradicional de l'astronomía ye según les rexones del espectru electromagnéticu observaes:

* Astronomía óptica nel rangu de la lluz visible pol güeyu humanu (alredor de 400 - 800 nm).
* Astronomía infrabermeya trabaya cola lluz infrabermeya, que tien una onda más llarga que'l bermeyu.
* La radioastronomía detecta llonxitúes d'onda de mm a cm, los receptores son parecíos a los de radiodifusión (qu'usa radiación neses llonxitúes).

La Astronomía Óptica y de Radio puen facese usando observatorios terrestres, porque l'atmósfera ye tresparente neses llonxitúes d'onda. La lluz infrarroxo ye absorbía pol vapor d'agua, asina los observatorios d'infrabermeyos tienen que s'allugar en sitios altos y ensuchos.

N'astronomía de rayos-X, astronomía de rayos-gamma, 
astronomía ultraviola y astronomía nel llonxanu infrabermeyu pueden facese observaciones sólo dende globos aerostáticos u observatorios espaciales.

Toles disciplines tan basaes na detección de fotones, pero tamién de rayos cósmicos, neutrinos, y, nun futuru cercanu, gravitones (ver LIGO).

Ver tamién:

* Astronomía galáxica
* Astronomía estragaláxica
* Formación y evolución de les galaxes
* Formación estelar
* Astronomía estelar
* Cosmoloxía
* Astronáutica
* Astrodinámica
* Llista d'astrónomos ya astrofísicos
* astronomía amateur 
* historia de la astronomía

## Referencies

## Enllaces esternos
Formiga

Les **formigues** son una familia d'inseutos sociales que, como les abriespes y les abeyes, son de l'orde los himenópteros. Les formigues desendolcáronse d'inseutos asemeyaos a les abriespes na metá'l Cretácicu, hai ente 110 y 130 millones d'años, dixebrándose al espurríse les plantes con flor. Son uno de los grupos zoolóxicos más esitosos y na actualidá hai más de 12.000 tribes d'elles.

Formen colonies d'un tamañu que s'esparde dende unes docenes d'individuos predaores a colonies mui organizaes que puen coyer grandes territorios con millones d'individuos. Éstes son sobretou femes estériles ensin ales que formen castes d'obreres, soldaos y otros grupos especializaos. Nes colonies de formigues tamién hai machos fértiles y una o varies femes fértiles nomaes «reines». Estes colonies descríbense dacuando como superorganismos, pola mor de que paez que trabayen como una sola entidá en sofitu la colonia. 

Colonizaron cuasi toles árees terrestres del planeta. Los únicos llugares ú nun les hai son L'Antártida y delles islles. Les formigues espolleten na mayor parte de tolos ecosistemes y calcúlase que puen apurrir el 15-25% de la biomasa d'animales na Tierra. Atalańtase que'l so ésitu ye pola so organización social y la so capacída pa camudar hábitats, al so emplegu los recursos y a la so capacidá de defensa. La so llonga coevolución con otres especies fíxoles desendolcar rellaciones mimétiques, comensales, parásites y mutualistes. 

Les sos sociedaes carauterízanse pola dixebra'l trabayu, l'alderique ente individuos y la capacidá d'escarabichar problemes complexos. Esto emplegóse por munchu tiempu como fonte inspiración y oxetu d'estudiu pola so asemeyanza coles sociedaes humanes. 

Munches cultures humanes usáronles pal comiciu, melecina y como oxetu de rituales. Delles especies son mui valoratibles como axentes de control biolóxicu. Sicasí, la so capacidá pa estrumir recursos fai qu'heba engaradiella colos humanos, xa que puen ser un mescabu nos cultivos o edificios. Delles especies, como les formigues del fuegu, son consideraes especies invasores.

## Referencies

## Enllaces esternos
Equus ferus caballus

El  ye un mamíferu, les femes llámense yegües o burres.
Ye perisodáctilu, de la familia los équidos. Animal herbívoru, cuadrúpedu y de pescuezu llargu y corvu.
Domesticáu nes estepes del este d'Asia, pente los años 2.500 a 2.000 enantes de Cristu, teniendo gran valor militar y pal tresporte.
Los esploradores europeos que llegaron a América nel sieglu XVI, consiguieron la so adopción polos pueblos nativos, munchos de los cuales camudaron les sos costumes d'agricultores pa volver a la caza (Pampa, praderes de Norteamérica).

La castra típica d'Asturies ye un poni nomáu asturcón.

## Referencies

## Enllaces esternos
*  Diarios de cuidadores de caballos 
* Persian horse forum 
* Persian horse index
Equus

***Equus*** ye un xéneru de mamíferos perisodáctilos de la familia Equidae. Ye l'únicu xéneru sobreviviente d'una familia antaño bien próspera y diversa.

Inclúi a caballos, pollinos y cebres. Los caballos y los pollinos fueron adomaos pol home dende l'Antigüedá, lo cual anició numberoses races, pero les cebres caltienen el so estáu selvaxe.

## Carauterístiques
Son animales espodaos, coles pates llargues acabaes nun únicu deu, resultancia del gran desenvolvimientu del deu central (terceru) y del amenorgamientu y desapaición de los demás, que persisten , a lo sumo, como rudimentos. Dichu deu ta cubiertu por una gran uña denominada cascu.

L'pellame tien una espesura y llargor variables dependiendo de la estación y l'especie; esiste una clina nel pescuezu, formada per pelos curtios y erectos nes formes selvaxes.

Nos pollinos selvaxes, la pellame ye abuxáu, pero nes cebres tien una carauterística coloración a base de bandes clares y escures.

Tienen ente 36 y 42 dientes, según la fórmula dentaria I 3/3, C 0-1/0-1, P 3-4/3 M 3/3; ente los incisivos y los premolares esiste un ampliu diastema estremáu en dos polos caninos, cuando esisten, yá que falten xeneralmente nes femes.

## Referencies
Aves

Los **páxaros** (clas *Aves*) son animales vertebraos, de sangre caliente, que caminen, salten o se caltienen solu sobre les estremidaes posteriores,​ ente que les estremidaes anteriores evolucionaron fasta convertise en alas que, al igual que munches otres carauterístiques anatómiques úniques, déxen-yos, na mayoría de los casos, volar, magar non toes vuelen. Tienen el cuerpu cubiertu de plumes y, les aves sensu stricto, un picu córneo ensin dientes. Pa reproducise ponen güevos que guaren fasta la so eclosión.

El so grupu taxonómicu denomínase clas Aves (la pallabra ye llatina y ta en plural, en singular sería avis) pa la sistemática clásica, pero na sistemática filoxenética actual esti cladu nun tien rangu, y ye incluyíu de la mesma socesivamente dientro de los clados: Theropoda, Saurischia, Dinosauria, Archosauria, Reptilia, etc., anque hai más anidamientos entemedios con denominación.

Les aves evolucionaron a partir de dinosaurios carnívoros bípedos del Xurásicu, hai 150-200 millones d'años, y son, los únicos dinosaurios que sobrevivieron a la estinción masiva producida a la fin del Mesozoicu. La so evolución dio llugar, tres una fuerte radiación, a les más de 18 000 especies actuales​ (más 153 estintes en tiempos históricos).​ Les aves son los tetrápodos más diversos; sicasí, tienen una gran homoxeneidá morfolóxica en comparanza colos mamíferos. Les rellaciones de parentescu de les families d'aves non siempres pueden definise por morfoloxía, pero col analís de ADNcomenzaron a esclariase.

Les aves habiten en tolos biomas terrestres y tamién en tolos océanos. El tamañu puede ser dende 6,4 cm nel colibrí zunzuncito hasta 2,74 metros na avestruz. Los comportamientos son diversos y notables, como en la anidación, l'alimentación de les críes, les migraciones, el apareamientu y l'enclín a l'asociación en grupos. La comunicación ente les aves ye variable y pue implicar señales visuales, llamaes y cantares. Dalgunes emiten gran diversidá de soníos, y destáquense pola so intelixencia y pola capacidá de tresmisión cultural de conocencies a nueves xeneraciones.

El ser humanu tuvo una intensa rellación coles aves. Na economía humana les aves de corral y les cinexétiques son fontes d'alimentu. Les canoras y los loros son populares como mascotes. Úsase el plumón de coríos y gansos domésticos pa rellenar almaes, y antes cazaben munches aves p'afatar sombreros coles sos plumes. El guanu de les aves usar na fertilización de suelos. Delles aves son reverenciadas o refugaes por motivos relixosos, supersticiones o por prexuicios erróneos. Munches son símbolos culturales y referencia frecuente pal arte. Nos postreros 500 años hanse extinguidomás de 150 especies de resultes d'actividaes humanes, y, anguaño, son más de 1200 les especies d'aves amenaciaes que precisen esfuercios pal so caltenimientu

## Referencies

## Enllaces esternos
Caparina

La **caparina**, tamién llamada **pumarina**, **pumariella**, **palombina**, **papona**, **pollarina** y munchos nomes más, ye un inseutu volador diurnu del orde Lepidóptera. Les pumarines nocheriegues llámense *[[polía|políes]]* (tamién con munchos otros nomes).

Les pieces bucales tresformáronse en trompes que s'arrolliquen nuna espiral. Tien seis pates y cuatro ales. Estes tán adornaes con dibuxos, en dellos casos, bien colloríos.

Delles caparines nocherniegues nin siquier tienen aparatu bucal n'estáu adultu, aliméntense namás n'estáu de canesba, la so única misión ye reproducise y darréu muerren.

El colloríu les ales débese a efeutos ópticos de les escames que les cubren.

## Ciclu de vida

Toles pumarines pasen per un ciclu complexu nomáu metamorfosis.

Nacen en güevos que ponen les femes. Cuando nacen son beleses que comen vorazmente y xorrecen.

Les beleses de pumarina son llamaes tamién gates o Canesbes y son bien diferentes de les beleses d'otros inseutos.

Nun momentu del so desendolcu, la gata guáriase dientro d'un capullu y ellí tresfórmase en crisálida, nesti estáu come y esperimenta camudamientos metabólicos y morfolóxicos, volviéndose una pumarina adulta.

Tres de la fecundación, la fema pon varios cientos o miles de güevos.

## Taxonomía
El cladu Rhopalocera inclúi les siguientes families:

* Superfamilia Papilionoidea
: Familia Hesperiidae
: Familia Hedylidae
: Familia Papilionidae
: Familia Pieridae
: Familia Lycaenidae
: Familia Riodinidae
: Familia Nymphalidae
: Familia Hesperiidae
: Familia Hedylidae

## Referencies

## Enllaces esternos
*Semeyes de pumarines 
*Les Pumarines d'Asturies
* F. Nemos: *Europas bekannteste Schmetterlinge. Beschreibung der wichtigsten Arten und Anleitung zur Kenntnis und zum Sammeln der Schmetterlinge und Raupen.* Oestergaard Verlag, Berlin, ca. 1895, http://hdl.handle.net/10013/epic.28790.d001 (pdf, 77 MB).
Palombina

El términu **palombina** pue referise a:

* '''Pieris rapae''', una especie d'inseutu lepidópteru de la familia Pieridae.
* '''Fumaria officinalis''', una planta yerbácea añal de la familia Papaveraceae, nativa d'Europa.
Llista de sableres d'Asturies

Esta ye una **Llista de les sableres d'Asturies**, d'occidente a oriente:

## [[Castropol]]
* Arnao
* Penarronda

## [[Tapia]]
* El Sareyo
* Esteiro
* El Figo
* Porcía

## [[El Franco]]
* Pormenande
* Cambaredo
* Castello

## [[Cuaña]]
* El Barco

## [[Navia]]
* Navia
* Fabal
* Frexulfe
* Mouro

## [[Valdés]]
* Barayu
* Sabugu
* Viḷḷar
* Tourán
* Salinas
* La Polea
* Cueva
* Vaḷḷinas
* Penafrente
* Los Molinos
* La Concha Quintana
* Campieḷḷos
* La Fontanieḷḷa
* La Ribeirona
* Penafrente
* L'Abiera
* Ricabu

## [[Cuideiru]]
* L'Airín
* Vallina
* Peñadoria
* La Ribera
* Oleiru
* La Concha Artéu
* La Corvera
* La Conchiquina
* Sablera del Silenciu o El Gavieiru

## [[Muros]]
* Aguilar
* Las Llanas
* Cazonera
* El Sagradal

## [[Sotu'l Barcu]]
* L'Arena

## [[Castrillón]]
* Bayas
* Munielles
* Baínas
* Santa María del Mar
* Sablera d'Arnáu
* Salinas
* San Xuan
* L'Espartal

## [[Gozón]]
* Xagón
* Aguilera
* Carriciega
* Tenrero
* Llumeres
* Bañugues
* Lluanco
* Antromero

## [[Carreño]]
* San Pedro
* La Palmera
* Carranques (Perlora).
* Xibares
* Aboño

## [[Xixón]]
* Arbeyal
* Poniente
* San Llorienzu
* Rinconín
* Peñarrubia (nudista).
* Serín
* Estañu
* La Ñora

## [[Villaviciosa]]
* Aranzón
* Quintes
* España
* Merón
* Sablera de Rodiles

## [[Colunga]]
* Llastres
* La Griega o Colunga
* La Islla o El Barrigón

## [[Caravia]]
* Beciella
* La Espasa o El Visu
* Caravia o Arenal de Morís

## [[Ribeseya]]
* Vega o Berbes
* Santa Marina o Ribeseya
* L'Atalaya
* Arra
* Llames

## [[Llanes]]
* Guadamía
* La Canal o Villanueva
* Cuevas del Mar
* San Antoniu
* Puertu Secu
* Salmorieda
* La Güelga
* Gulpiyuri
* Beón o Santolín
* Pestaña
* Portacos
* Torimbia
* Toranda o Niembru
* La Entrada
* Barru (sablera)|Barru 
* Sorraos
* Troenzo
* Borizu
* Tayada
* La Palombina
* Las Cámaras
* Los Frailes
* Samartín
* L'Almenada
* Po
* El Sablón
* Las Muyeres
* Puertu Chicu
* Toró 
* Cue
* El Portiellu
* La Ballota
* Andrín
* Vidiago
* Pendueles o Castiellu
* Buelna
* Entremares
* Cobiḥeru
* La Ḥorconera o Las Gaviotas

## [[Ribedeva]]
* L'Osu
* El Viveru
* La Franca
* Mendía o Regolgueru

## Referencies

## Enllaces esternos
Casu

**Casu** ye un conceyu d'Asturies. Llenda al norte con Piloña, al sur colos conceyos de Maraña y Puebla de Lillo, yá na provincia de Lleón, al este con Ponga y al oeste con Ayer y Sobrescobiu.

En 2008 ganó'l I Premio a la Sostenibilidad Local CONAMA 9 pa entidades menores de 20.000 habitantes col proyeutu *Recuperación y mantenimiento de majadas, una apuesta por la sostenibilidad*.

## Xeografía
Xeográficamente, nesti conceyu destácase la inclusión de tol so territoriu nel Parque Natural de Redes, y ye la tierra aú ñaz el ríu Nalón, nel Puertu Tarna. Los principales afluentes del Nalón nesti conceyu son el Monesteriu, l'Ablanosa, l'Orllé, el Pendones y el Corralín.

Ente los sos montes sobresalen el Picu Torres (2104 metros), La Rapaína (2022 m), La Peña'l Vientu (2007 m), La Rapaona (1957 m), El Tiatordos (1951 m), El Cantu l'Osu (1800 m) y cordales de gran belleza, como'l Cuetu Negru (1852 m), y el Visu la Grande de (1709 m).

Tamién hai más d'8000 hectárees dedicaes a praos. Tien una población cercana a los dos mil habitantes, falantes de castellanu y d'asturianu. Dende 1997 y en virtú d'un alcuerdu municipal soscritu por tolos partíos políticos con representación na casa'l conceyu, el castellanu y l'asturianu son llingües cooficiales nel conceyu.

Nel cordal que separta'l conceyu de Llión, alcuéntrense los mayores montes. El pasu faise pel Puertu de Tarna a 1.490m.
El conceyu tien una superficie de 307,94 km².

### Fauna

El parque de Redes conserva la mayor biodiversidá vertebrada d'Asturies. Catalogáronse cincuenta especies de mamíferos, cientu trenta d'aves, diez d'anfibios, diez de reptiles y cuatro de peces.

### Flora

Posee una gran estensión de viesques, con más de 13 000 hectárees, nes que destaquen les fayes, los castaños, los carbayos y los rebollos.

### Parroquies

## Política
Nel Conceyu Casu, dende 1979, el partíu que más tiempu gobernó foi'l PCE/IX. L'actual alcalde ye Miguel Ángel Fernández, del PSOE.


## Demografía

La durez del so mediu montés y la escasez de recursos, xunto cola cercanía a les cuenques mineres, fueron los factores que provocaron la emigración. En sesenta años perdió más de 4.000 habitantes, esto tamién ye causao pola falta de nacimientos.

La emigración tuvo diferentes fases. La primera dirixóse a América (Cuba y Arxentina principalmente). A finales del sieglu XX l'éxodu foi masivu, pero esta vegada hacia les zones industriales d'Asturies: la cuenca minera y Xixón.

## Economía
La mayoría los casinos dedíquense al campu (ganadería más que nada). Nestos últimos años, especialmente dende la creación del Parque Natural de Redes, ta espoxigando'l sector del turismu rural. La xoya de la gastronomía llocal ye'l quesu casín, qu'amás de ser DOP tien el reconocimientu de ser el quesu más vieyu n'Asturies, con rexistros dende'l sieglu XIV.





## Ver tamién
*Parque Natural de Redes

## Referencies

## Enllaces esternos
* Páxina del Ayuntamientu 
* Federación Asturiana de Conceyos