open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Idioma guayabero

L**'idioma guayabero** ye una llingua falada polos de los indíxenes guayaberos que forma la caña suroccidental de la familia guahibana. Ye una llingua aglutinante. Anque hai llibertá relativa en cuanto al orde de les pallabres, l'orde común de la oración ye suxetu, oxetu, verbu, pero les circunstancies temporales tienden a anteponese al suxetu, , l'oxetu direutu tiende a dir ente'l suxetu y el verbu y les circunstancies espaciales retardar al verbu.

Pa los nomes hai trés xéneros: masculín (-*n*), femenín (-*w*) y neutru (-*x*). El sufixu -*t* actúa como artículu singular. El plural de los nomes consideraos "animaos" o en movimientu, marcar col sufixu -(a)*n*; los nomes referentes a los humanos se pluralizan -*iwi*, anque los términos de parentescu y los pronomes se pluralizan col sufixu -*i*. El diminutivu marcar col sufixu -*c* y l'aumentativu col prefixu *pin*-.

Hai posesivos xenerales (*tahax*: "el mio"; *wahax*: "el nuesu"; *nihax*: "to", "el vuesu"; *pihax*: "el so"); y prefixos posesivos (*tah*-, *wah*-, *nih*-, *pih*-), pa los nomes relativos al posesor, como los términos de parentescu. 

Nos pronomes un prefixu estrema ente los que parolen (*ja*-: "yo" *jan*, "tu" *jam*, "nós" *jatis*, "nós ensin ti" *jatisel*, "vós" *jamal*) y los demás (*hapo*-: "el" *hapon*, "ella" *hapow*, "ello" *hapox*, "ellos" o "elles" *hapoi*). Na conxugación verbal, por aciu sufixos indíquense la persona, númberu, manera y tiempu.

## Fonoloxía
**Vocales**

En sílabes acentuaes la vocal realízase zarrada y en sílabes átones suena abierta.

**Consonantes**

La n suena ñ dempués de *i* y *y* (/benel/ = béñel : "fariña"). La w suena v al empiezu de la pallabra o en sílaba acentuada (/wik/ = vik : "vientu"). La k puede sonar g antes de consonante alveolar como l. La s se palataliza y suena sh, a la fin de la pallabra o lde una sílaba dempués de les vocales i y y. L'acentu ye fonémico (nun ye predecible), anque recái nuna de les dos últimes sílabes.

## Referencies

### Bibliografía utilizada
* Tobar Ortiz, Nubia 1989. "El nominal en Guayabero"; *Llingües de la Orinoquia: Achagua y Guayabero*. Llingües Aboríxenes de Colombia, Descripciones 4. Bogotá: CCELA - Universidá de los Andes.
* Waller, John y Victor Kondo 2012. ''Una Gramática Pedagóxica de Guayabero''. SIL Internacional.

### Enllaces esternos
*
Idioma guilakí

El **guilakí** (en guilakí, گیلکی *giləki*) ye una llingua irania noroccidental que se fala na provincia de Guilán en Irán. Hai ente 2 y 4 millones de falantes d'esta llingua.

Estremar en cuatro dialectos: el guilakí occidental, el guilakí oriental (separáu del anterior pol ríu Sefid), el guilakí tabarí (al oeste de Mazandarán) y el galeshi (nos montes de Guilán). L'idioma ye bien cercanu al mazandaraní y les dos llingües tienen vocabularios similares. Daqué más alloñaos tán el talysh y el zazaki.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Informe de Ethnologue sobre'l gileki
* Grabaciones en gileki 
* Nomes de dellos pexes en gileki y persa
* Weblog en gileki
* Dicionario en llinia gileki-persa 
* Weblog en gileki
* Archivos d'audiu en gileki (coleiciones Varg)
* Archivos d'audiu en gileki de Giliran
* Lliteratura y prensa en gileki (coleición Varg)
Idioma guliguli

**Guliguli** ye una llingua muerta. Falábase na islla de Nueva Xeorxa, una de les Islles Salomón. El guliguli pudo ser un dialeutu del estinguíu idioma kazukuro.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma guti

L**'idioma guti** o **quti** foi faláu polos guti de los montes Zagros, que gobernaron mientres cerca d'un sieglu sobre Sumer mientres la dinastía guti de Sumer ente'l 2200 y el 2116&nbsp;e.&nbsp;C. Los guti ocupaben un territoriu ente los montes Zagros y el ríu Tigris qu'anguaño s'estrema ente'l Curdistán iraquín ya iranín.

Nada se conoz d'esta llingua sacante la so esistencia y una llista de reis guti na llista de reis sumerios. La esistencia queda atestiguada nuna llista de llingües falaes na rexón, atopada nuna tablilla del periodu babilónicu mediu, procedente presumiblemente de la ciudá d'Emar, que tamién inclúi como llingües rexonales l'akadio, l'amorita, el suteo, el "subareo" (o hurrita) y l'elamita. Tamién esiste "un rexistru d'un intérpreta de llingua guti" na ciudá d'Adab.

Los nomes de reis guti de la llista sumeria son Inkishush, Zarlagab, Shulme (o Yarlagash), Silulumesh (o Silulu), Inimabakesh (Duga), Igeshaush (o Ilu-An), Yarlagab, Ibate, Kurum, Apilkin, La-erabum, Irarum, Ibranum, Hablum, Puzur-Suen, Yarlaganda, Si-um y Tirigan. Sobre la base d'estos nomes, dellos eruditos llegaron a refugar que fuera una llingua semítica o indoeuropea y nun paez rellacionada, como otres munches de la rexón, con nenguna otra llingua o familia llingüística conocida.

Sicasí, Tamaz V. Gamkrelidze y Vyacheslav Vsevolodovich Ivanov conxeturaron que l'idioma guti podría tar cercanamente rellacionáu coles llingües tocaries, un subgrupu de llingües indoeuropees.

## Referencies
Idioma haisla

La llingua **Haisla** ye una llingua nativa falada pola tribu haisla, habitante de la mariña norte de la rexón de la Columbia Británica, Canadá, y que la so población mora principalmente na ciudá de Kitimat, nel entamu de la Canal de Douglas, un fiordu de 120 quilómetros que sirve de comunicación marítima pa los Haisla según pal puertu de la ciudá y la so fundición d'aluminiu. 

Los Haisla y la so llingua, xunto cola de los nativos vecinos Heiltsuk y Wuikinuxv, fueron llamaos incorreutamente nel pasáu "Kwakiutl del norte".

El nome *Haisla* derivar de la pallabra Haisla ***x&#803;àʔisla*** o ***x&#803;àʔisəla*** * '(aquellos) que viven na desaguada del ríu*.

Haisla ye una llingua wakashana (Kwakiutlano) falada por dellos centenar de persones. Xeográficamente ye la más septentrional de les llingües wakashanas. El so más cercanu vecín dientro de les Wakash ye la Oowekyala. La Haisla rellacionar coles otres llingües Wakash septentrionales, Oowekyala, Heiltsuk, y Kwak'wala o Kwakiutl. La llingua Haisla tien dos dialeutos, dacuando definíos como sublenguajes - Kitamaat y Kitlope (tamién conocíu como X&#803;enaksialak’nala).

## Referencies

## Enllaces esternos
* Les llingües Haisla (Páxina de Emmon Bach)
** Testu Haisla: Dyeing (as told by Jeffrey L. Legaic) (inclúi archivu de soníu .WAV)
* X̄a’islak̕nala / X̌àʔislak̕nala / X̄a’islak’nala (Haisla) (Chris Harvey’s Native Language, Font, & Keyboard)
** X̄a’islak̕nala / X̌àʔislak̕nala / X̄a’islak’nala (Haisla) Example Text
* Bibliografía sobre la llingua Haisla (YDLI)

## Bibliografía
* Mithun, Marianne. (1999). *The languages of Native North America*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN (hbk); ISBN-X.
Idioma harari

El **harari** ye la llingua de los componentes de la etnia harari d'Etiopía, qu'habiten principalmente na ciudá d'Harar, nel centru-este del país. Acordies col censu etíope de 1998, ye falada por unes 21.283 persones. La mayoría de los sos falantes son multillingües n'amháricu y/o oromo. El harari ta estrechamente rellacionáu coles llingües gurage orientales, el zay y el silt'y. Los habitantes locales o nativos de Harar tamién se refieren a esta llingua como "Gey sinan" (llingua de la ciudá). Delles pallabres son d'orixe árabe o, en menor midida, d'orixe italianu.
Anque orixinalmente escribir con calteres árabes, foi convertíu apocayá al alfabetu ge'ez.

## Referencies

### Bibliografía
*Abdurahman Garad and Ewald Wagner. 1998. *Harari-Studien : Texte mit Übersetzung, grammatischen Skizzen und Glossar*. Wiesbaden: Harrassowitz. ISBN 3-447-03937-X. 
*Cerulli, Enrico. “La lingua y la storia di Harar” in *Studi Etiopici,* vol. I, 1936 (Roma).
*Gardner, Simon and Ralph Siebert. 2001. "Sociolinguistic survey report of the Zay language area." *SIL Electronic Survey Reports*, 2002-024. <small>PDF</small>
*Cohen, Marcel. 1931. *Etudes d'éthiopien méridional*. Paris. pp.&nbsp;243–354.
*Leslau, Wolf. 1938. *Contributions a l'etude du Harari (Abyssinie meridionale)*. Paris: P. Geuthner.
*Leslau, Wolf. 1958. *The verb in Harari : (South Ethiopic)*. Berkeley: University of California Press.
*Leslau, Wolf. 1965. *Ethiopians speak. Studies in cultural background. Part I: Harari*. Near Eastern Studies, non. 7. Berkeley: University of California Press.
*Mondon-Vidailhet, François Marie Casimir. 1902. *La langue Harari et les dialectes Ethiopies du Gouraghe*. Paris: Imprimerie nationale.
*Wagner, Ewald. 1983. *Harari-Texte in arabischer Schrift : mit Übersetzung und Kommentar*. Wiesbaden: F. Steiner.
Idioma gurma

L**'idioma gurma** o **gourmanchéma** (tamién conocíu como goulmacema, gourma, gourmantche, gulimancema, gulmancema o gurma) ye la principal llingua del pueblu gurma, faláu dende Burkina Fasu hasta'l norte de Togu y Benín, y en llugares tan alloñaos como Níxer.

Tolos nomes nesta llingua clasificar n'ocho tipo de clases, identificaes polos sos prefixos y sufixos en singular y plural. 

## Ver tamién
* Llingües gur

## Referencies

### Enllaces esternos
Idioma hebréu medieval

El **hebréu medieval** tien munches carauterístiques que la estremen de les más vieyes formes del hebréu. Estos afecten a la gramática, la sintaxis, la estructura de la oración, y tamién inclúin una variedá amplia de nuevos artículos léxicos, que se basen xeneralmente en vieyes formes. Na edá d'oru de la cultura xudía n'España, un trabayu importante foi'l realizáu polos gramáticos n'esplicar la gramática y el vocabulariu del hebréu bíblicu; enforma d'esto foi basáu nel trabayu de los gramáticos del árabe clásicu. Los gramáticos hebreos más importantes fueron Xudás ben el ibn Janah de David Hayyuj y Jonás ibn Janah.
 
Tocantes a la poesía, esta foi escrita por poetes como Dunash ben Labrat, Salomón Ibn Gabirol, Xudás hai-Levi y los dos Ibn Ezras (Moses ibn Ezra y Abraham ben Meir ibn Ezra), nun hebréu “purificado” basáu nel trabayu d'estos gramáticos, y en metros cuantitativos árabes (vease'l piyyut). 
Esti hebréu lliterariu foi utilizáu más palantre polos poetes xudíos italianos. 

La necesidá d'espresar conceutos científicos y filosóficos del árabe, griegu y medieval clásicu, motivó al hebréu medieval a recurrir a préstamos llingüísticos, y acuñar términos equivalentes de los raigaños hebreos esistentes, dando llugar a un estilu distintu del hebréu filosóficu. Munchos tienen paralelos direutos n'árabe medieval.
 
La familia d'Ibn Tibbon, y especialmente Samuel ben a Judah, fueron responsables de la creación de munches d'estes formes del hebréu, qu'emplegaron nes sos traducciones de materiales científicos del árabe. Naquel momentu, los trabayos filosóficos xudíos orixinales yeren escritos xeneralmente n'árabe, pero col pasu del tiempu, esta forma d'hebréu foi utilizada pa munches composiciones orixinales. Otra influencia importante yera Maimonides, que desenvolvió un estilu simple basáu nel hebréu mishnaico pal usu nel so códigu de la llei, el Mishneh Torá. 

La lliteratura rabínica subsecuente, escribir nun amiestu ente esti estilu y l'hebréu rabínicu arameizado del Talmud. L'hebréu tamién foi utilizáu como llingua de la comunicación ente xudíos de diversos países, particularmente col fin d'un comerciu internacional.

## Ver tamién
* Idioma hebréu
* Hebréu cuadráu
* Hebréu tiberiano
* Idish

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma hehe

**Hehe** ye una llingua bantú falada polos hehe de la Rexón de Iringa, en Tanzania, que s'estiende al sur del Ríu Gran Ruaha. Apuntóse que tien traces del ngoni y ye ciertu que presenta pallabres que fueron introducíes cuando la zona foi conquistada por pueblos ngoni a empiezos del s. XIX. Sicasí, trescurriendo 150 años, paez que munches espresiones "ngoni" perdiéronse, y el hehe paezse güei más les llingües de los pueblos que los arrodien.

El hehe tien una semeyanza léxica del 65% col bena, del 59% col pangwa, del 50% col lekinga y del 48% col vwanji.

En 1977 envalorábase qu'había 190,000 falantes de hehe, pero en 2006 esta cifra xubía a 810.000 falantes. Estos falantes partir ente dos variedaes dialeutales: el Kosisamba (Kojisamba, Kotsisamba) y el Sungwa (Dzungwa, Tsungwa).

El hehe tien 15 clases de nomes, similares a los xéneros de les llingües europees. Estes clases apaecen marcaes con un prefixu.

Esiste una traducción de la Biblia al hehe, y tamién se publicaron delles gramátiques y un diccionariu d'esta llingua.

## Referencies
Idioma hitchiti-mikasuki

La llingua **hitchiti-mikasuki** pertenez al subgrupu del este del grupu llingüísticu de los llingües muskogi. Anguaño queden unos 500 falantes de mikasuki al sur de Florida.

Orixinalmente los mikasuki provienen del noroeste de Florida y de les Carolines. El hitchiti ye una llingua emparentada col mikasuki, pero ta escastáu. Tán tan rellacionaes que se consideren una única llingua.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma hixkaryána

El **hixkaryána** o **hishkariana** ye una llingua indíxena de la familia caribe, faláu por daqué más de 500 persones del ríu Nhamundá, un afluente del ríu Amazones en Brasil. Ye unu de los pocos idiomes naturales conocíos qu'usa la secuencia de pallabres d'Oxetu Verbu Suxetu, y podría ser el primer tal idioma descritu (por llingüista Desmond C. Derbyshire).

Amás, la secuencia de pallabres n'oraciones subordinaes ye Suxetu Oxetu Verbu. Como la mayoría d'otros idiomes con oxetos que procede'l verbu, ye postposicional.

## Fonoloxía
Hixkaryána tien los fonemes consonantes siguientes:

*  ye una vibrante simple retroflexa llateral.
* La ortografía úsase como:  = ;  = ;  = ;  = ;  = .

Les vocales son , , , , y , escritu , , , , y .

## Gramática
En Hixkaryána, los argumentos se indexa nel verbu por aciu prefixos de persona. Estos prefixos formen un patrón inversu no que l'argumentu más altu de la xerarquía 2o > 1o > 3o se indexa nel verbu. Si l'oxetu d'un verbu transitivu entepasa'l subjeto según esta xerarquía, el prefixu O apropiáu úsase; si non, un prefixu A úsase.

Verbos intransitivos tomen prefixos na so mayoría similar a los prefixos transitivos más arriba. El númberu gramatical del argumentu se indexa nel verbu por aciu sufixos portmanteau que combinen tiempu, aspeutu, manera, y númberu.

Na mayoría de los casos, el prefixu de persona determina inequívocamente cuál de los argumentos ye'l suxetu y cuál l'oxetu. Cuando tanto'l suxetu como l'oxetu tán en tercer persona, sicasí, el prefixu de persona nun ye afechu pa determinar dafechu la identidá de los argumentos. Nestes situaciones, por tanto la secuencia de pallabres ye crucial pa determinar les sos identidaes. Nel exemplu más embaxo, "toto yonoye kamara" nun puede significase SVO "l'home comió'l xaguar"; el significáu OVS -- "el xaguar comió al home" -- ye lo único posible.

Hixkaryána tien Oxetu Verbu Suxetu como secuencia de pallabres.

Sicasí, los oxetos indireutos siguen los suxetos:

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* 
* Metathesis in Hixkaryana
* Ethnologue report on Hixkaryana
Idioma hoti

L**'idioma hoti** (tamién **joti**, **hodï **, **waruwaru**, **yuwana** o **shikana**) ye una llingua aisllada faláu polos hoti na zona del estáu Amazones al Este y Nordeste de San Juan de Manapiare.

## Clasificación
El hoti ye una llingua de mala clasificación y nun esiste alcuerdu sobre cual ye'l so parentescu. Según Migliazzi, hai un 20% de léxicu similar al yanomamö. Pola llarga vecindá, rexistra frecuentes intercambios de pallabres cola llingua piaroa, de la familia sáliba y Coppens señala la posibilidá d'un parentescu xenéticu ente'l hoti y esa familia. La mesma opinión sostienen Egleé y Stanford Zent y amás Jolkesky. Otros investigadores atoparon similaridades léxiques coles llingües makú y propunxeron clasificar l'idioma hoti dientro de la familia Puinave-Makú.

## Fonoloxía
El primer analís fonolóxicu foi sío realizáu por Diana Vilera

**Vocales**

**Consonantes**

Les oclusives sonores realícense como nasales n'ambiente vocal nasal.

## Referencies

## Enllaces esternos
* HOTI. Diccionariu etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indíxenes suramericanos.
* Ethnologue (inglés)
Idioma huambisa

El **huambisa**, **huambiza**, o **wampis** ye la llingua orixinaria del pueblu huambisa,ye una llingua bien importante asitiáu nel estremu norte de Perú, ente les provincies de Condorcanqui n'Amazones y del Datem del Marañón en Loreto. Pertenez a la familia jívara, onde ta estrechamente rellacionáu al achuar-shiwiar y esiste relativa inteligibilidad col aguaruna. Ye faláu per cerca de 9 300 persones hacia l'añu 2000. Nel añu 2010, foi declaráu oficial nel departamentu d'Amazones xunto al aguaruna y el quechua chachapoyano.

## Referencies
Idioma ibibio

El **ibibio** ye un continuu dialeutal perteneciente a la familia nigerocongolesa, con 3,5&nbsp;millones de falantes nos estaos de Akwa Ibom y Cross River (en Nixeria).
Ye'l sestu grupu dialeutal en Nixeria, dempués del ḥausa, yoruba, igbo, fulani y kanuri.
Específicamente, hai 1&nbsp;millón de anaang (en 1990), de 1,5 a 2&nbsp;millones d'ibibio (en 1998) ―l'idioma ibibio utilízase tamién como idioma comercial―, cien etnies ukwa (en 2004) y 400&nbsp;000&nbsp;efik; l'idioma efik tamién tien alredor de 2&nbsp;millones de falantes como segunda llingua. Delles cita riquida}} considerar un solu idioma, anque ''Ethnologue'' considerar idiomes distintos.

## Frases

## Ver tamién
* Llingües ibibio-efik

## Referencies

### Enllaces esternos
*  (tesis de maestría de Bachmann).
*  (documentación BOSS-IBB, v0.1-r4).
* Geocities.com («My Ibibio», recursos sobre l'idioma, qu'inclúin diccionariu, llibros, proverbios, lleendes y hestoria).
* Panafril10n.org (páxina wiki panafricana sobre los idiomes efik, ibibio y anaang).
Idioma inglés n'España

**Inglés n'España** fai referencia a la conocencia del idioma inglés n'España.
España tien niveles bien baxos de conocencia d'inglés dientro de la XE.

Señalóse'l vezu social de la preferencia pol consumu de producciones audiovisuales doblaes al castellán en llugar de la versión orixinal (n'inglés) subtitulada como un factor que condiciona'l nivel comparativamente menor n'inglés de los españoles con al respective de otros países europeos.

## Historia

Anque na península ibérica medieval surdiera un llindáu interés pola llingua inglesa, nun foi hasta la segunda metá del sieglu XVIII cuando empezó a consolidase ya institucionalizase dichu conocencia na España borbónica de Carlos III. Fundar mientres el sieglu XIX delles academies d'inglés, y, yá nel sieglu XX, tres la segunda guerra mundial aumentó bien notablemente l'interés pol inglés ente los españoles.

## Ver tamién

* Spanglish
* Inglés de Xibraltar

## Referencies

## Bibliografía

* 
* 

## Bibliografía adicional

* 
*
Idioma dir

L**'idioma dir** (tamién como **in** o **yir**) ye una llingua, que nel añu 2000, yera falada por 4420 persones, al este de la provincia de Salavan, al sur de Laos. Pertenez a les llingües mon-jemer de familia de llingües austroasiátiques. 

## Referencies
Idioma irantxe

El **irantxe**, **iranshe**, **mynky** o **münkü** (autoglotónimu *M
i
nk
i
*) ye una llingua indíxena americana falada na cuenca del altu Juruena por unes 200 persones. Nun esiste material llingüístico apropiáu pa la so clasificación, (anque se propunxo que podría tar rellacionáu cola familia arawak paez más probable que se trate d'una llingua aisllada).

## Aspeutos históricos, sociales y culturales

### Historia
El términu irantxe aplícase tanto a los irantxe puramente como a los myky (o miki) que viven más al sur. La llingua llámase indiferentemente irantxe o mynky. Supónse que la separación ente los irantxe puramente dichos y los myky tuvo de producise a principios de sieglu, pero los falantes de dambes variantes yeren perfectamente capaces d'entendese a finales del sieglu XX, viviendo los myky a unos 130 km de los irantxe puramente dichos.

Los irantxe, puramente dichos, fueron contactaos per primer vegada en 1900 cuando s'atoparon con pañadores de cauchu que masacraron casi dafechu una aldega irantxe. Darréu'l mariscal Rondon (1910) mentar, según otros autores posteriores. Debíu al conflictu bélicu colos rikbaktsa, migraron a un centru de la Misión Suramericana, qu'operó ente 1937 y 1957, asitiada al este del so llar maternu. Darréu a esa migración dieron munchos matriomonios mistos con persones d'otres etnies. Anguaño la mayoría de los 250 irantxe étnicos son monollingües en portugués.

Pela so parte los myky fueron vistos per primer vegada en 1960. Por cuenta de otru tipu de presión, los myky migraron al norte y permanecieron aisllaos hasta 1971, cuando fueron contactaos por dellos misioneros y dos persones irantxe. Darréu a esi contautu, diéronse matrimonios interétnicos con otros indíxenes, anque inda quedaríen daqué menos de 88 falantes, falándose na única aldega myky tamién el portugués.

### Distribución xeográfica
Los irantxe viven inda en seis aldees, amás dalgunes poques families viven n'aldegues y ranchos onde son minoría frente a otros grupos. Les seis aldegues (con población irantxe averada ente paréntesis) son Paredao (60), Recanto do Alipio (12), Perdiz (26), Rusti Branca (24), Cravari (119), and Treze de Maio (9). En 1971 los myky yeren 22 persones estremaes en cuatro families, anguaño na única aldega myky viven más d'ochenta persones, anque non toos falaríen la llingua.

### Usu y estatus
La mayoría de irantxe saben escribir en portugués ente que la mayoría de myky son anafabetos. Los irantxe tán menos aisllaos y ente ellos la sustitución de la so llingua orixinal pol portugués ta bien avanzada, ente los myky la llingua tien mayor usu anque nes sos aldegues viven munches peronas que nun falen la llingua.

## Referencies

### Bibliografía
* Dixon & Alexandra Y. Aikhenvald (eds.), *The Amazonian languages*. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. ISBN 0 521 57021 2.
* Stan Anonby (2009): A Report on the Irantxe and Myky.
* Arruda, Rinaldo S.V. (2001): *Relatório circunstanciado de identificação e dilimitação da Terra Indígena Manoki (Irántxe)*, Brasilia, Funai.
* Lisbôa, Thomaz de Aquino (1979): *Entre os indios münkü*, São Paulo: Loyola.
Idioma isaurio

El **isaurio** o **isáurico** ye una llingua muerta falada na rexón d'Isauria n'Asia Menor. Los nomes personales de munchos personaxes d'orixe isaurio paecen derivaos del luvita y, por tanto, d'orixe indoeuropéu. Esiste evidencia epigráfica fragmentaria, incluyendo delles inscripciones funeraries del sieglu V d.C.

## Referencies
Idioma isconahua

La llingua isconahua pertenez a la familia llingüística pano ye falada nes cuenques del ríu Callería, nel departamentu de Ucayali. Tradicionalmente, foi conocida tamién como isconawa, iskobakebo, anque güei los mesmos falantes prefieren llamala isconahua. 
La llingua iskonawa tien un alfabetu oficial aprobáu pol gobiernu peruanu al traviés del ministeriu d'educación dende'l 19 d'abril de 2018  alfabetu-de-la llingua orixinaria-i-resolucion-ministerial-non-163-2018-minedu-1639230-1/

## Referencies
 Resolvimientu Ministerial N° 163-2018-MINEDU "Reconocen oficialidá del alfabetu de la llingua orixinaria iskonawa"
## Ver tamién
* Etnografía de Perú
* Base de Datos de Pueblos Indíxenes de Perú
Idioma intereslavu

L**'intereslavu** (medžuslovjansky, en Cirílicu меджусловјанскы) (tamién: **slovianski**) ye una llingua auxiliar creada en 2006 a partir de les llingües eslaves por Ondrej Rečnik, Gabriel Svoboda, Jan van Steenbergen, Igor Polyakov, Vojtěch Merunka y Steeven Radzikowski. El proyeutu tien como finalidá facilitar la comunicación ente los países eslavos, según tamién facilitar a les persones que nun conocen una llingua eslava a comunicase colos mesmos.

## Exemplos

### Padre nuesu

## Ver tamién
*esperantu
*interlingua
*Llingua construyida

## Referencies

## Enllaces esternos

* La páxina web del intereslavu (n'inglés)
* Omniglot.com - Alfabetu intereslavu en Omniglot.
Idioma itene

El **itene** o **moré** ye una llingua chapacura de Bolivia.

Dende la promulgación del decretu supremu Nᵘ25894 el 11 de setiembre de 2000 el moré ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia, lo que foi incluyíu na Constitución Política al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.

## Referencies
Idioma itzá

L**'idioma Itzá** (autoglotónimu *Itza' *) ye una llingua mayense que forma parte de la caña yucateca, xunto col maya yucateco, lacandón y mopán. Nel pasáu yera faláu pola totalidá de la población Itzá n'El Petén y en Belize. Na actualidá l'idioma ta estinguíu en Belice y ye namái faláu por una docena de persones mayores en Guatemala nes comunidaes itzá allugaes al norte del llagu de Petén Itzá.

L'Academia de Llingües Mayes de Guatemala ta sofitando esfuercios pa rescatar l'idioma cola formación de facilitadores d'enseñanza del idioma maya Itza' nos establecimientos educativos.

## Bibliografía
* Charles Andrew Hofling: *Itzá Maya texts with a grammatical overview.* University of Utah Press, Salt Lake City 1991. 321 pp. ISBN 0-87480-359-4
* Charles Andrew Hofling, Félix Fernando Tesucún: *Tojt'an: diccionariu maya itzaj - castellanu.* Guatemala, Cholsamaj, 2000.
* Charles Andrew Hofling: *Itzaj Maya Grammar.* The University of Utah Press, Salt Lake City 2000. ISBN 0-87480-666-6
* Charles Andrew Hofling, Félix Fernando Tesucún: *Itzaj Maya-Spanish-English Dictionary.* The University of Utah Press, Salt Lake City 1997. ISBN 0-87480-550-3

## Enllaces esternos
* Itza vocabulary by Erik Boot hosted at FAMSI

## Referencies
Idioma ixcateco

L**'idioma ixcateco** (en ixcateco: *xjwa*, *xuani*) ye una llingua popolocana perteneciente a la familia de llingües otomangueanas. Antes creíase faláu pola mayoría de los miembros de la etnia ixcateca, sicasí n'estudios recién méntase que de tola comunidá, solo unos cuantos falen esta llingua.
El Ixcateco toma'l so nome de la población onde se concentren principalmente: Santa María Ixcatlán, Oaxaca. 

Considérase que la llingua ixcateca ta circunscrita namái a Santa María Ixcatlán, pero otros datos señalen qu'esta llingua podría tener presencia tamién en Tuxtepec y Nuevu Soyaltepec 

## Clasificación

La clasificación del idioma ixcateco foi complexa. Nes primeres tentatives intentóse-y acomuñar al idioma mixteco y al zapoteco. Finalmente llegóse a la conclusión de que ye una llingua bien cercana al idioma chochu, col que forma parte del grupu de llingües popolocanes. 

## Carauterístiques

Comparte con otres llingües otomangueanas el calter de llingua tonal, la distinción de vocales allargaes y curties. Polo amenorgao de la so comunidá llingüística, ye una llingua en procesu avanzáu d'estinción.

## Fonoloxía
### Vocales

## Curtiu vocabulariu
Nel intre s'amuesen los númberos en ixcateco: 

* /hngu²/: *unu*
* /ju¹hu¹/: *dos*
* /nĩ¹hẽ²/: *trés*
* /njũ¹hũ¹/: *cuatro*
* /ʃʔõ¹/: *cinco*
* /ʃhõ³/: *seis*
* /ja¹el to²/: *siete*
* /hni²/: *ocho*
* /nĩ¹njẽ²/: *nueve*
* /ʔo²te³/: *diez*

## Ver tamién

* Pueblu ixcateco
* Llingües de Méxicu.
* Llingües otomangueanas.

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 

## Enllaces esternos
* ''Ixcateco'', nel sitiu de la Comisión Nacional pal Desenvolvimientu de los Pueblos Indios (Méxicu)
* Ixcateco en Native Languages.
Idioma jacalteco

L**'idioma jacalteco o popti**' ye una mayense falada por un grupu maya qu'habita nos Altos occidentales de Guatemala, Jacaltenango onde tien tou la so rellumanza y nuna zona vecina del estáu mexicanu de Chiapas nuna minoría, la mayor parte de la población atopar nel conceyu de Jacaltenango d'onde ye l'orixe d'esti idioma y ye conocíu como abxubal, recibe tamién el nome de *poptí* o *jakalteko* , y en Méxicu conózse-y tamién como **abxubal**. En Jacaltenango atópase les oficines de l'Academia de Llingües Mayes de Guatemala.

La comunidá llingüística del idioma jacalteco algama los cuarenta mil falantes, concentraos sobremanera nel conceyu Jacaltenango de departamentu de Huehuetenango, al norocccidente de Guatemala. Por cuenta de la guerra civil d'esi país mientres la década de 1980, dellos miembros del grupu fuxeron de Jacaltenango p'abellugase nel territoriu chiapaneco, onde na actualidá suman alredor de seis centenares de persones sobremanera nel egido de Guadalupe Victoria. El jacalteco tien una sintaxis del tipu Verbu Suxetu Oxetu. Como otres llingües amerindies, el jacalteco tien una morfoloxía aglutinante por demás complexa, y trátase d'una llingua ergativa.

El jacalteco tien dos dialeutos, occidental y oriental, mutuamente intelixibles na oralidad, anque non na escritura. Por cuenta de la so poca cercanía a los estándares de les llingües indoeuropees, la relativa salú de la so comunidá llingüística y el fácil accesu a Guatemala, el jacalteco ye unu de los idiomes preferíos polos estudiosos de la tipoloxía llingüística pa realizar les sos investigaciones.

El jacalteco oriental entiende los siguientes fonemes: a, b, c/qu, c'/q'o, ch, ch', y, i, j, k, k', l, m, n, n̈/ŋ, o, p, r, s, t, t', tx, tx', tz, tz', o, w, x, ẍ, y, '.

 \mathbf{\ddot{n}}

Esti dialeutu del jacalteco ye la única llingua, amás del idioma malgax qu'emplega la grafía *n-[[diéresis]]* nel so alfabetu. En jacalteco, la n-diéresis representa la consonante velar nasal /ŋ/, esti grupu étnicu tien el so propiu calendariu que ye distintu a los demás grupos mayes.

## Referencies

### Enllaces esternos
* Llingües de Guatemala
* Páxina del jacalteco oriental nel ''Proyeutu Roseta''
* Páxina de Jacaltenango
Idioma jakasio

L'idioma **jakasio** o khakas (en jakasio: Хакас тілі *Khakas tîlî*) ye una llingua túrquica falada por los jakasios que viven principalmente nel sur de la república siberiana de Jakasia, Rusia, n'Asia. La población de jakasios ye de 78.500 persones, de los cualos cerca de 60.000 falen esti llinguaxe, y la mayoría son billingües col rusu. El so códigu ISO 639-3 ye **kjh**.

A mediaos del sieglu XIX dellos llingüistes fineses y rusos empezaron a documentar el jakasio. En 1924 desenvolvióse una forma lliteraria usando l'alfabetu cirílicu. Ente 1929 y 1939 usóse l'alfabetu llatín, pero darréu volvióse al cirílicu.

Tradicionalmente, el jakasio estremóse en dellos dialeutos: sagay, kacha, koybal, beltir y kyzyl. La llingua lliteraria, que se desenvolvió tres la Revolución Rusa, basar nos dialeutos centrales, sagay y kacha. El beltir foi casi totalmente asimiláu pol sagay y el koybal pol kacha.

## Ortografía
Alfabetu llatín:

Alfabetu cirílicu:

## Referencies

## Enllaces esternos
*
Idioma japrería

El **japrería** ye un idioma de la familia caribe, en peligru d'estinción. Falar una amenorgada comunidá (95 según 2002 SIL) na parte norte de la Sierra de Perijá, nel estáu Zulia, Venezuela.

Japrería tamién se conoz como 'yaprería'.

## Grupu
El japrería ye un idioma de la subrama costera del grupu Norte de la familia d'idiomes caribes. El yukpa ye la llingua caribe más próxima.

## Vocabulariu

Dellos exemplos del léxicu japrería:

** anü: güeyu
** kokere: pierna
** maskiti: tetu
** muna: pene
** oma: mano
** üna: ñariz
** yomoshro: una
** yono: llingua

## Referencies

## Enllaces esternos

Yaprería en Ethnologue (inglés)
Idioma ixil

L**'idioma ixil** ye una llingua mayense del grupu quiché-mam fálase principalmente na comunidá llingüística de los ixiles allugada nel departamentu de Departamentu de Quiché Quiché, nel altiplanu noroccidental de la República de Guatemala.

## Contestu xeográficu
La comunidá Ixil ocupa un área d'alredor de 1439 quilómetros cuadraos. Al norte colinda con Ixcán (Sablera Grande); al sur, con Cunén y Sacapulas; al este, con San Miguel Uspantán, conceyos de Quiché; al oeste, con Aguacatán, Chiantla, Santolaya, San Juan Ixcoy y Santa Cruz Barillas, conceyos del departamentu de Huehuetenango. Ta asitiada nuna seición entemedia ente la Sierra de los Cuchumatanes y el monte más baxu de Chamá.

Los conceyos onde más se fala Ixil son, nel departamentu de Quiché: Chajul (San Gaspar Chajul), San Juan Cotzal y Nebaj (Santa María Nebaj).

## Llendes llingüístiques
La comunidá Ixil atópase arrodiada por pueblos que falen distintos idiomes: al norte atopen les comunidaes Itza' y Q'eqchi', y un territoriu multillingüe; al sur, la comunidá K'iche'; al oeste, les comunidaes Mam y Q'anjob'al y al este, les comunidaes K'iche' y Q'eqchi'.

## Referencies

### Enllaces esternos
* Comunidá Llingüística Ixil - ALMG

.
Idioma iñapari

El **iñapari** ye una llingua severamente amenazada de la familia arawak, en 1999 identificáronse 4 falantes en Perú a lo llargo del ríu Les Piedres cerca de la desmbocadura del ríu Sabaluyoq. La llingua s'había falada tamién el Bolivia pero ellí habríase extintiguido dafechu. Los últimos cuatro falantes yeren billingües en iñapari y español y nengunu d'ellos tenía nengún fíu, lo que probablemenete va conducir a la estinción de la llingua tres la so muerte. Esiste un diccionariu publicáu de iñapari.

## Referencies

### Enllaces esternos
*Ethnologue report for Iñapari
**Ethnologue language map, Iñapari has reference number 40
Idioma jonaz

El **jonaz** o **chichimeca** ye una llingua indíxena de Méxicu falada por unos 200 chichimecos jonazes ye una falada en Misión de Chichimecas cerca de San Luis de la Paz nel estáu de Guanajuato. L'idioma jonaz pertenez a la subfamilia otopameana de la familia otomangue. Los chichimecos jonazes autodenomínense por aciu el autónimo *úza* y llamen a la so llingua *eza'r*.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales

### Distribución
Anguaño la llingua namái se fala en San Luis de la Paz (Guanajuato) na ranchería Misión de Chichimecas, asitiada sobre un pequeñu cuetu al este del pueblu. En 1934, Jacques Soustelle nun trabayu de campu rexistró ellí 452 chichimecas, 63 de los cualos yeren neños qu'allegaben a la escuela local. Antes d'esa fecha la llingua tamién se falaría la llingua n'otros cinco allugamientos:
# Misión Arnedo (Guanajuato) al este de San Luis, xunto a Villa Victoria.
# Misión de les Palmes (Querétaro), nel cursu del Extorax, que naz cerca de Victoria.
# Misión de Santa Rosa, al norte de Victoria.
# San Pedro Tolimán, onde s'estableció una misión nel sieglu XVIII, que fracasó y los chichimecas abandonaron el llugar, que foi repobláu con otomíes.
# Villa Colón (Querétaro), al sur de Tolimán.

## Descripción
### Fonoloxía
L'inventariu consonánticu del chichimeca jonaz resumir nel siguiente cuadru:

La oposición ente los pares de nasales /m, n/ y /m, n/ ye de tipu fortis/lenis.

Tocantes a les vocales la llingua tien tanto vocales orales // como nasales //. Amás el Chichimeca jonaz ye una llingua tonal que ditingue dos tonos ("alto" y "so").

## Referencies
### Notes

### Bibliografía
* 
*
Idioma kaiwá

**Kaiwá** ye l'idioma de los *[[Paí tavyterá]]* (de la familia Tupí-guaraní) faláu por 15&nbsp;000 persones nel estáu Brasilanu de Mato Grosso do Sul y alredor de 500 na provincia de Misiones (Arxentina). 

## Población
Los habitantes qu'utilicen esti idioma son conocíos na Arxentina como cainguás (o Paí tavyterá) y viven xunto colos mbyá. Del 5 al 10&nbsp;% de los falantes brasilanos d'esta llingua son alfabetos en kaiwá y 15 a 25&nbsp;% en portugués. Ye daqué intelixible col guaraní criollu y el idioma Paí tavyterá.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Kaiwá entry at Ethnologue
Idioma jemez

L**'idioma jemez** o **towa** ye una llingua kiowa-tañoana falada pol pueblu jemez. Los falantes de jemez yeren orixinarios del pueblu de Pecos, al oriente de Santa Fe (Nuevu Méxicu). Anguaño moren pela zona d'Albuquerque. Práuticamente la totalidá de los miembros de la tribu (alredor de 3000) falen la llingua jemez. Sobre ella sábese pocu, pos los jemeces caltienen escontra la so llingua una postura conservadora y ritualizada. Acordies coles sos lleis, la llingua nun puede escribise nin puede enseñase a quien nun pertenez a la tribu.

## Referencies

*Moseley, Christopher (2007), *Encyclopedia of the world's endangered languages*. Nueva York: Routledge. p. 48.
Idioma kalhíphona

El **caribe insular**, tamién conocíu como **iñeri** (escritu tamién *Igneri* o *Inyieri*) ye una llingua arawak del grupu caribeñu falada nes Antilles Menores y rellacionada filoxenéticamente col taíno de les Antilles Mayores. Escastóse definitivamente hacia 1920, anque sobrevive una llingua descendiente d'esta'l garífuna, que tamién ye la llingua arawak con más falantes.

A pesar del so nome nun ye una llingua de la familia caribe, sinón de la familia arawak. Poco primero de la llegada de los europeos, dellos pueblos belicosos con llegües de la familia caribe conquistaren militarmente a los arawak de munches islles. Estos arawak taben emparentaos colos taínos y los palikur. Los caribes mataron a la mayor parte de los homes d'ascendencia arawak y tomaron por esposes a les muyeres arawak sobrevivientes. Los fíos de la siguiente xeneración crecieron coles sos madres falando la llingua arawak, y namái a partir de l'adolescencia aprendíen la llingua de los caribes. Cuando los misioneros europeos decribieron la sociedá de les Antilles Menores nel sieglu XVI rexistraron dos llingües non rellacionaes, una llingua caribe falada polos homes adultos y una llingua arawak falada poles muyeres y los neños pequeños. Sicasí, el caribe de los homes retuvo munches carauterístiques sintáctiques típiques del arawak, y de la mesma les variedaes de arawak taben fuertemente influyíes pol caribe. Por esa razón definir al caribe insular o iñeri como una llingua mista o una forma de arawak relexificada dende'l caribe. Nel modernu garífuna, evolucionáu a partir del iñero, namái subsisten un puñáu de términos de la familia caribe, predominando'l léxicu arawak (anque'l términu *kalhípona* deriva del caribe **kariphona* 'home').

## Referencies
Idioma kambiwá

El **kambiwá** o **cambioá** ye una llingua indíxena anguaño estinguida y falada hasta'l sieglu XX polos kambiwás del estáu brasilanu de Pernambuco. Dende'l puntu de vista ye una llingua ensin clasificar, por cuenta de la escasez de datos conocíos sobre dicha llingua.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
### Historia de la llingua
Los kambiwás ocupaben n'otru tiempu la redoma de Serra Negra, pero fueron desplazadso d'ellí pola presión de los colonos blancos escontra otres rexones de Pernambuco. Serra Negra ta a mediu camín Ibimirim y Petrolândia, a unos 15 km de la carretera. L'actual reserva biolóxica de Serra Negra ye inda pa los kambiwá consideráu territoriu sagráu.

### Distribución xeográfica
Anguaño unes 200 families descendientes de los kambiwá viven esvalixaos pola rexón central de Pernambuco. La mayor concentración de descendientes de kambiwás, arrexunta a unos venti families que moren en São Serafim, cerca de Serra Talhada.

Los Kambiwá viven anguaño en condiciones bien precaries, ensin nenguna ayuda del Serviciu de Proteición a los Indios. treslladáronse a Negru Monte de los colonos que se postuló pa la rexón

## Descripción llingüística
Dos homes que viven en Barreira, a 5 milles Petrolândia, Manoel de Souza y Tenoro, fueron entrevistaos na década de 1960 y fueron capaces de recordar delles poques pallabres de la llingua (namái se conocen 26 pallabres recordaes por estos dos informantes). Anque tanto ellos como'l restu de la comunidá usa agora puramente'l portugués.

### Clasficación
Dos pallabres (un 8% del total) guarden paecíu col tupí-guaraní, anque esto puede atribuyise bien probablemente al contautu llingüísticu, según Meader (1978) más qu'un parentescu filoxenéticu el tupí-guaraní. Loukotka (1968) asitió al kambiwá na llista de llingües inclasificables por falta de datos que dexen una clasificación fayadiza.

## Referencies

### Bibliografía
* 
* Fabre, Alain (2005): "Kambiwá" (''Diccionariu etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indíxenes suramericanos'')
Idioma kanamarí

El **canamarí** o **bendiapá** ye una llingua indíxena de l'Amazonia falada por 650 persones, principalmente persones Kanamarí, nel estáu d'Amazones (Brasil). Pertenez al grupu de les llingües catuquinas. Ta considerada en peligru de desapaición.

Esta llingua nun debe confunidrse col kanamaré que ye una llingua arawak del grupu piro falada na mesma rexón.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Llingua canamarí  en Ethnologue.
Idioma karahawyana

El **karahawyana** ye una llingua indíxena non clasificada falada por unos 40 individuos nun territoriu cercanu a los waiwai, estos postreros de llingües caribe, nel estáu d'Amazones.

Dellos falantes karahawyana viven xunto a los waiwai y otros cerca de los hixkaryana siendo billingües tamién na llingua d'esos otros grupos.

## Referencies

### Enllaces esternos
*Karakhawyana (ethnologue)
Idioma karankawa

El **karankawa** foi una llingua indíxena del Sureste d'Estaos Xuníos, anguaño estinguida y falada nel pasáu polos miembros de la etnia karankawa. 

El significáu del términu *karankawa* nun se conoz, créese que tien podría significar daqué como 'criadores-de-perros', hipótesis verosimil, yá que se conocen que los karankawas teníen cánidos. Yeren un pueblu nómada, que migraben ente tierra firme y les islles

## Clasificación
Namái se conocen dellos centenares de pallabres del karankawa. A partir de diches llistes conxeturóse que podría tar emparentáu col coahuilteco, anque se conoz tan pocu de les llingües d'esta rexón (Texas, Coahuila, Nuevo León y Tamaulipas).

## Descripción llingüística
Namái se conocen unes poques pallabres del Karankawa recoyíes por diversos autores dende'l sieglu XVII al XIX cuando la llingua escastóse. La primer llista de 29 pallabres del "Clamcoche" al norte y nordeste de la Badea de Matagorda ((baie St. Bernard o baie St. Louis) recoyíes polos hermanos Pierre y Jean-Baptiste Talon; que vivieron ente los clamcoches ente 1687 y 1689. Tenemos unes 106 pallabres más o menos del área sureste, quiciabes cerca de la badea de Aransas (baie Saint-Joseph), recoyíos por Jean Béranger en 1720. El restu de los vocabularios publicaos fueron recoyíos por Albert Samuel Gatschet de persones que recordaben delles pallabres, cuando yá nun quedaben falantes nativos de la llingua. Gatschet compiló 6 pallabres de Salli Washington y 17 pallabres del Viejo Simon, dambos indíxenes Tonkawa d'avanzada edá, en 1884. Amás arrexuntó cerca de 136 entraes más (cada entrada yera una pallabra dacuando con una o más frases ilustratives) en 1888 de Alice Williams Oliver. El padre de Alice Oliver asitiárase na mariña norte de la badea de Matagorda en 1836 y ella aprendiera la llingua de los indios que vivíen cerca de la so casa cuando tenía ente 10 y 20 años, anque ella mesma escribió ente quinientes y seiscientes pallabres perdiera esi vocabulariu, pero en 1871 inda foi capaz de recordar 134 pallabres. El meyor vocabulariu arrexuntáu sobre'l Karankawa vien de Allice W. Oliver, que morrió tres meses más tarde d'entrevistase con Gatschet.

## Referencies

### Bibliografía
* Herbert Landar (1968): "The Karankawa Invasion of Texas", *International Journal of American Linguistics*, Vol. 34, Non. 4 (Oct., 1968), páxs. 242-258.
* Grant, Anthony P. 1994. "Karankawa linguistic Materials"  *Kansas Working Papers in Linguistics*, vol. 19.
Idioma karayá

El **Karayá** o **Ynã** (tamién llamáu **karajá** o **carajá**) ye una llingua indíxena falada por unos 3600 miembros de la etnia Karajá nunes 30 aldegues en Brasil central. Esisten diverses variantes o dialeutos: karajá septentrional, karajá meridional, xambioá y javaé. Esiste un estilu especial pa la fala de los homes y otru pa la fala de les muyeres; siendo una de les principales diferencies que los homes eliden el soníu /k/, que les muyeres si pronuncien. 

## Descripción llingüística
### Fonoloxía
El karayá tien nueve vocales orales  y dos vocales nasales .  se nasaliza al entamu de pallabra cuando va precedida por  o una oclusiva sonoa:  →  'yerba, campera',  →  'armadillu'; secundariamente esti procesu nasaliza una  o una  que la preciedan:  →  'grupu',  →  'la mio madre'. 

En cuanto al sistema consonánticu, este ta formáu por namái 12 consonantes, de les cualos dos tercios son consonantes coronales:
:

### Fala d'homes y muyeres
El karayá ye una de les llingües onde esisten diferencies sistemátiques ente'l dialeutu de los homes y el dialeutu de les muyeres, el siguiente cuadru comparativu amuesa delles diferencies:
:
 The  deriva históricamente de 

### Gramática
El karayá ye una nel que l'orde preferente del verbu va a la fin de la frase. Como la mayoría de llingües macro-yê tien una morfoloxía nominal bien simple y una morfoloxía verbal namái un pocu más complexa, qu'inclúi la incorporación nominal. La conjungación verbal incluyi direccionales según marques de persona suxetu, manera, persona oxetu y voz.

## Referencies

### Bibliografía
* Ribeiro, Eduardo Rivail. (2002) "Direction in Karajá". In Rosa María Ortiz Ciscomani, ed., *Vi alcuentru internacional de llingüística nel noroeste.*
* Ribeiro. (2000) "[ATR] vowel harmony and palatalization in Karajá". *Santa Barbara Papers in Linguistics.* **10**: *Proceedings of  2000.* pp.&nbsp;80–89.

### Enlacex esteriores
* https://web.archive.org/web/20060320120656/http://indian-cultures.com/Cultures/karaja.html
Idioma kariña

El **kariña** (tamién conocíu como **karibe, Cariña, Galibí, Kali'na, Kalihna, Kalinya, Caribe Galibí, Maraworno** o **Marworno**) ye un idioma caribe, emparentada col idioma pemón, faláu polos kariña, una etnia d'unes 4450 persones en Venezuela y Brasil.

La llingua kariña ye falada en Venezuela, Guyana, Surinam, Guyana Francesa y Brasil.

## Referencies

### Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 

### Enllaces esternos
* Ethnologue (n'inglés).
* Recursos sobre l'idioma kariña (n'inglés); Glottolog 3.3.
* Jehoba poko Wòrupïatonon (en kariña); Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania.
* Asery Tamusi karetary (CARNT); Biblia del Nuevu Testamentu n'idioma kariña (Audio Biblia).
* Carib Dictionary (N'inglés) ; Diccionariu kariña-inglés Online.
Idioma karok

L**'idioma karok** o **karuk** ye una llingua casi estinguida del noroeste de California, Estaos Xuníos. Dalguna vegada foi l'idioma del pueblu karok anque agora na so gran mayoría falen inglés.
William Bright fixo trabayos pa llograr material avera del idioma karok y esto dexó documentar la llingua. D'alcuerdu a un censu del añu 2000, había 55 persones d'ente 5 y 17 años que podíen falar karok incluyendo 10 que teníen un nivel llindáu d'inglés.

## Clasificación
Hubo munches propuestes d'incluyir al karok na hipotética macrofamilia hokana:

 

No que concierne a les cultures karok, yurok y hupa, a pesar de les semeyances y paecencies, los idiomes nun lu yeren. L'idioma karok nun pudo ser incontrovertiblemente rellacionáu con nengún otru idioma.

## Fonoloxía
### Vocales

### Consonantes
L'inventariu consonánticu del karok vien dada por:

Nos artículos sobre Karok (Bright, Macaulay, Haas) ye común usar la convención americanista, pola cual los fonemes  trescríbense equivalentemente como /v, y, r; č, š/.

## Gramática
La llingua karok ye una llingua polisintética conocida pol so métodu d'ordenar o estremar la información vieya de la nueva na oración: «...falantes de karok usen pallabres separaes pa comunicar detalles nuevos, destacar un detalle o sobreestimar un detalle; y usen afixos pa detallar y asina llograr que nun se distrayiga l'oyente».

Otra traza bultable del karok ye que la morfoloxía verbal ye bien complexa por cuenta de la esistencia de procesos morfofonémicos qu'escurecen la regularidá de la llingua. Estos procesos inclúin la elisión vocálica, la contraición vocálica, l'amenorgamientu de vocales xunto a ciertes consonantes y l'allargamientu de vocales. Los dos primeros apaecen cuando apaecen dos vocales en contautu o en sílabes axacentes. L'amenorgamientu de vocales dar en contautu colos fonemes /v/ y /y/ que sumen ente ciertes vocales quedando una de les vocales modificada en timbre:
:(1) /ʔo-ʔif-aviš/ 3ª<small>SG</small>-crecer-FUT >  'va crecer'
:(2) /ʔo-kyav-aviš/ 3ª<small>SG</small>-faer-FUT >  'va faer'
Amás los raigaños verbales clasificar en raigaños d'acentu fixu y d'acentu móvil. Nestes segundes la posición del acentu tónicu va depender de los sufixos añadíos, y determinar a partir de procesos morfofonémicos non triviales.

## Referencies
* William Bright: "Linguistic Innovations in Karok", *International Journal of American Linguistics*, Vol. 18, Non. 2 (Apr., 1952), páxs. 53-62.
* William Bright: *The Karok Language*, Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1957. 
* Philip Drucker. Cultures of the North Pacific Coast. San Francisco: Chandler, 1965.

 

## Enllaces esternos

* Karuk Language Resources
* Karok Linguistic Lineage
* Efforts Under Way to Conserve Karuk Language 
* Karuk Songs
* Karuk language overview at the Survey of California and Other Indian Languages