Llingües del Perú

El panorama llingüísticu de Perú ye bastante complexu. Envalórase que, a entamos del actual sieglu XXI, nesti país multillingüe fálase un conxuntu grande y heteroxéneu d'una cincuentena de llingües vernácules: Tien 72 llingües según la división dialeutal que se considere. La gran mayoría d'estes llingües son indíxenes, anque la llingua más estendida ye'l español, la llingua materna del 85,9% de los habitantes. El castellán ye siguíu poles llingües orixinaries, principalmente les llingües quechues (13,2% en xunto) y el aimara (1,8%), según pola Llingües amazóniques y la Llingua de señes peruana. Nes zones urbanes del país, especialmente na rexón costera, predomina'l monollingüismu del castellán; ente qu'en munches zones rurales del país, particularmente na Amazonia, apoderen les poblaciones multillingües. 

## Situación llingüística

Según Peter Landerman los xesuites traducieron fragmentos del canon cristianu a unes 150 llingües indíxenes de l'Amazonia peruana, de les cualos na actualidá sobreviven namái unes 60.

### Llexislación llingüística
A nivel políticu, son idiomes oficiales l'español y, nes zones onde predominen, el quechua, l'aimara y les demás llingües aboríxenes.

### Númberu de falantes
Na Amazonia peruana fálense cerca de cuarenta llingües, que usualmente arrexuntar en 17 families y diversifíquense en cerca de 120 variedaes locales reconocibles.

## Llingües autóctones de Perú

Les llingües natives fálense, sobremanera, nos Andes centrales y na selva amazónica. Un númberu considerable de les llingües septentrionales andines falar na mariña norte y Andar septentrionales, pero escastar nesti país mientres el sieglu XIX (ver idioma culli, idioma mochica, llingües tallán, llingües hibito-cholón).

Les úniques llingües natives andines n'actual usu son el quechua, l'aymara, el jaqaru y el kawki; ente que la rexón amazónica alluga una mayor variedá de llingües, siendo les llingües más falaes el asháninka y l'aguaruna. Anguaño definióse más de 15 families llingüístiques nel territoriu peruanu y entá otra quincena o más de llingües aisllaes y non clasificaes.

Na actualidá sábese que les llingües que pudieron emplegase nel Perú devasen fácilmente les 300; inclusive, cronistes como Acosta falen de 700. Sicasí, dende la dómina de conquista, mientres el Virreinatu y tres la independencia, la desapaición de los indíxenes (por epidemia, trabayos forzaos y mestizaje) y la discriminación anti-indíxena per parte de la población blanco y mestizo, según del gobiernu peruanu (qu'impunxo'l español) amenorgaron el númberu de llingües indíxenes a menos de 150 na actualidá. Aun así, el númberu ye mayor, pero desproporcionáu. La siguiente llista ye de les llingües falaes anguaño y aquelles estinguíes nel sieglu XX o n'estinción (en *[[lletra cursiva]]*).

### Clasificación

Les natives de Perú pertenecen a más de 15 families llingüístiques probaes, tando documentaes amás cerca otra quincena de llingües más ente llingües aisllaes y llingües ensin clasificar, munches d'elles estinguíes na actualidá (estes son señalaes col signu †). La siguiente llista recueye más de 95 llingües ente llingües vives y llingües estinguíes:

### Quechua

El quechua ye la segunda llingua del país, por númberu de falantes. Tien oficialidá onde sía predominante, anque dende'l puntu de vista llingüísticu tien d'entendese como una familia de llingües emparentaes o como una macrollingua, asina por casu *[[Ethnologue]]* estrema más de 25 variedaes de quechua en Perú. De fechu los 4 grupos principales en que s'estrema'l quechua (Quechua I, Quechua IIA, Quechua IIB y Quechua IIC), los cuatro tán representaos en Perú.

### Aimara
L'aimara ye la tercer llingua del país, por númberu de falantes, con cerca de mediu millón de falantes en Perú. Predomina anguaño nel sur del país, nos departamentos de Puno, Moquegua y Tacna.

### Llingües amazóniques

El restu de llingües indíxenes de Perú cunten con más de 105 mil falantes en xunto y fálense básicamente nel oriente y norte del país, nos departamentos de Loreto, Madre de Dios y Ucayali. El norte de Perú (Loreto) ye probablemente la parte más diversa del país dende'l puntu de vista llingüísticu, yá que nella abonden les pequeñes families de llingües y llingües aisllaes. 

Nel norte de Perú atopen cinco pequeñes families: les cahuapana, jívara, zápara, peba-yagua y bora-witoto, estes families fálense principalmente en departamentu de Loreto, según n'árees axacentes de Brasil, Colombia y Ecuador. La mayoría d'estos grupos fueron abrasaos nel "boom del cauchu" a principios del sieglu XX. Na rexón del ríu Putumayo la población cayó de 50 mil a ente 7 mil y 10 mil na primer década del sieglu XX.

Nel departamentu de Ucayali predominen les llingües pano, ente que na selva alta (montascosa) de la cuenca del ríu Ucayali predominen les llingües arahuaques meridionales.

### Llingües de señes
La Llingua de señes peruana (LSP) ye usada pola comunidá sorda del país.. El Censu del 2007 nun incluyó nenguna entruga sobre la LSP, pero eso haise correxíu nel 2017, anque los resultaos nun tán disponibles inda.

## Idiomes alóctonos
Un idioma alóctono d'un territoriu, ye una llingua que'l so orixe históricu trazable ye conocíu y cai fora de dichu territoriu y foi lleváu a esi territoriu por conquista, inmigración o colonización.

### L'español de Perú

Nel Perú, l'idioma más estendíu ye'l español, que cunta con cuatro dialeutos nesti país: l'español ecuatorial, l'español peruanu riberanu, l'español andín y l'español amazónicu.

### Otros idiomes alóctonos
Amás del español, que ye la llingua alóctona por excelencia, esisten otres llingües non orixinaries de Perú, falaes anguaño como resultáu de procesos migratorios.

Magar ye ciertu qu'esiste un gran númberu de colonies d'estranxeros nel Perú, la mayoría d'estes abandonó la so llingua orixinaria. Ente les comunidaes principales d'inmigrantes tán estendíos el xaponés, el chinu y el cantonés como exemplos más claros, y en muncha menor midida, l'alemán (selva central en Pozuzo y Oxapampa), l'italianu (árees urbanes de Lima y Arequipa), l'árabe y el hindustaní (dialeutu urdú). Estos dos últimos son productu de les recién folaes inmigrantes dende Palestina y Paquistán. El Francés tamién ye una llingua que se ta enraigonando nel departamentu de Loreto yá que per mediu d'una campaña de l'Alianza Francesa, el francés foi bien recibíu pola población peruana n'especial la iquiteña.Últimamente tamién tienen muncha influencia ye'l inglés pola cantidá de turistes y residentes estauxunidenses y británicos, el portugués y el Portuñol, ye bastante usáu nes rexones fronterices d'Ucayali, Loreto y Madre de Dios

## Referencies

### Bibliografía
* Adelaar, Willem F. H.; & Muysken, Pieter C. (2004): *The languages of the Andes*. Cambridge language surveys. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-36275-7
* Dixon & Alexandra Y. Aikhenvald (eds.) (1999): *The Amazonian languages*. Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-57021-3.

### Enllaces esternos
* Mapa llingüísticu de Perú
* Resonancies.org – Llingües aboríxenes de Perú.
* Centru d'Investigaciones Peruanes
* Institutu Llingüísticu de Verano - Perú