open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Idioma curdu

L**'idioma curdu** (autoglotónimu *Kurdî*) ye una llingua indoirania falada na rexón llamada Curdistán, qu'inclúi poblaciones curdes en partes d'Irán, Iraq, Siria y Turquía. Falar ente 25 y 30 millones de persones, anque los datos nun son exactos. Ye llingua oficial n'Iraq, ente qu'en Siria'l so usu ta prohibíu pos nun se dexa publicar material en curdu. Antes d'agostu de 2002, el gobierno turcu punxo restricciones severes al usu del curdu, prohibiendo la llingua en medios d'educación y d'espardimientu. L'alfabetu curdu inda nun ye reconocíu en Turquía, y l'usu de les lletres curdes *X, W, Q*, que nun esisten nel alfabetu turcu, condució a la persecución xudicial en 2000 y 2003. N'Irán, anque s'utiliza nos medios y los periódicos llocales, nun se dexa que seya enseñáu nes escueles. Consecuentemente, munchos curdos iraninos colaron a Iraq, onde pueden estudiar nel so idioma nativu. 

La llingua curda pertenez al subgrupu occidental de los idiomes iranios, pertenecientes a la caña indo-irania de la familia indoeuropea. Los idiomes más cercanamente emparentaos col curdu son el balochi, el gileki y el talish, que pertenecen a la caña noroccidental de los idiomes iranios. L'idioma persa, perteneciente a la caña sudoccidental, considérase una llingua rellacionada tamién. 

## Clasificación

La llingüística comparativa probó que'l curdu ye una llingua irania noroccidental que comparte diverses isogloses col restu de llingües de dichu grupu. Al igual qu'otres llingües iranies noroccidentales ta probablemente rellacionada col idioma faláu polos antiguos medos. Enantes a los medos, la rexón ocupada anguaño polos curdos tuvo ocupada por falantes del hurrita, que nun ye indoeuropéu y sobre el que se conxetura podría tar remotamente rellacionáu les llingües caucásiques nororientales (hipótesis alarodiana). Supónse qu'esti sustratu non indoeuropéu exerció muncha influencia nel curdu y otres llingües indoeuropees del área como'l armeniu.

El hurrita foi sustituyíu poles llingües iranies, escontra'l 850 e.C. , cola llegada de los medos al Curdistán. Dellos espertos creen que la influencia del hurrita nel indoiranio noroccidental y el curdu ye más evidente na so estructura ergativa y na so toponimia. Un grupu llingüísticu tamién influyente nel curdu, pero en menor grau, foi'l grupu semíticu, especialmente l'araméu y l'árabe.

El dialeutu Mukriani falar nes ciudaes de Piranshahr y Mahabad. Piranshahr y Mahabad son dos ciudaes principales de Mukrian.

## Ver tamién
* Lliteratura en curdu

## Referencies

### Bibliografía
* *La Carta de Colón (Nameya Columbus)*. Traductor: Baran Rizgar, profesor y autor del Dictionary / Ferheng Kurdish-English English-Kurdish.

### Enllaces esternos
* Vocabulariu básicu curdu con llocuciones
Llingües iranies orientales

Los **idiomes iranios orientales** son un subgrupu de llingües iranies que remanecieron en tiempos iranios medios (dende alredor del sieglu IV&nbsp;e.&nbsp;C.). L'idioma avéstico ye de cutiu clasificáu como iraniu oriental tempranu, pero esto nun ye seguru. Nos idiomes iranios orientales estrémase una caña meridional y otra septentrional, pero a pesar d'ello, l'iraniu oriental permaneció un continuu dialeutu únicu suxetu a innovación común. 

Como opuestu a los dialeutos iranios occidentales medios, l'iraniu oriental mediu conserva sílabes final de pallabra. L'iraniu oriental créese que se dixebró del iraniu occidental nel cursu de finales del II mileniu&nbsp;e.&nbsp;C., y taba posiblemente allugáu na cultura de Yaz.

L'idioma iraniu oriental sobreviviente más ampliu ye'l pastún con unos 40 millones de falantes, un idioma mayoritariu n'Afganistán y Paquistán occidental.

## Nororiental
El **grupu nororiental** namái tien dos llingües vives en dos rexones llargamente separaes, el idioma yagnobi de Taxiquistán (que baxa del sogdiano) y el idioma osético d'El Cáucasu (baxa del escito-sármata). Estos son restos d'un vastu continuu etno-llingüísticu qu'ocupaba les estepes d'Asia Central nel I mileniu&nbsp;e.&nbsp;C. L'idioma avéstico en sí, l'afirmación más antigua de la caña irania, ye un miembru del grupu. Cola presencia griega nel Asia Central, dalgunos d'estos llinguaxes más orientales tán documentaos na so etapa iraniu mediu (d'ende la clasificación "oriental"), ente que nun sobrevivió prueba documental del continuu escito--sármata que diba dende Kazakstán al oeste al traviés de la estepa póntica hasta Ucraína.

* Avéstico, hacia 1300&nbsp;e.&nbsp;C.-sieglu VII&nbsp;e.&nbsp;C. (clasificación insegura)
* Bactrio, escontra'l sieglu IV&nbsp;e.&nbsp;C. - sieglu IX
* Corasmio, escontra'l sieglu IV&nbsp;e.&nbsp;C.- sieglu XIII *
Sogdiano, dende alredor del sieglu IV&nbsp;e.&nbsp;C. 
** Yagnobi
* Escito-sármata
** Oriental (Escita-jotanés)
*** Jotanés, ss. V-X.
*** Tumsuqués (enantes maralbashi), sieglu VII **
Occidental (Escito-sármata), dende alredor del VII&nbsp;e.&nbsp;C.
*** Alánico
*** Osetiu (dialeutos: iron, digorés, yásico)

## Suroriental
El **grupu suroriental** inclúi alredor de 11 (asina lo envalora SIL) idiomes y dialeutos falaos por munches persones nel Asia Sur-Central. Cada sub-familia nesta llista contién subgrupos ya idiomes individuales.

* Llingües del Pamir
** Grupu sugní
*** Sugní
*** rosaní - jufí
*** Bartanguí - orosorí - saricolí
** Yazgulamí
** Munyí y yidgá
** Sanglechí y iscasimí
** vají (con influencia saka)

* Pastún (incluyendo wazirí)
** Pastún septentrional
** Pastún meridional
** Wanetsi

## Comparanza léxica
Los numberales comparaos en diverses llingües iranies orientales son:
:

## Referencies

### Bibliografía
* *Compendium Linguarum Iranicarum*, ed. Schmitt (1989), p. 99.
### Enllaces esteriores
* Llingües iranies en <small>LINGVÆ·IMPERII</small>
* ethnologue report

## Ver tamién
* Llingües iranies
* Idiomes iranios occidentales
Llingües iranies occidentales

Los **idiomes iranios occidentales** son un subgrupu de los idiomes iranios, atestiguaos dende los tiempos del persa antiguu (sieglu VI&nbsp;e.&nbsp;C.).

Los dos sub-cañes son:
* Idiomes iranios noroccidentales
* Idiomes iranios suroccidentales

La oposición d'estos dos grupos de dialeutos rescampla yá nos tiempos iranios antiguos, cola oposición ente'l persa antiguu y el medo.

## Iraniu noroccidental
Los **idiomes iranios noroccidentales** son una caña del grupu idiomáticu iraniu occidental, faláu per alredor de 40-50 millones de persones nel suroeste d'Asia. Clasificar en 9 grupos, cada unu d'ellos con subgrupos, dialeutos o idiomes individuales, contabilizándose más de 50 variedaes en total.

Un destacáu idioma iraniu antiguu d'esti grupu ye'l medo; un destacáu idioma iraniu mediu nesti grupu ye'l partu.
* **Grupu ormuri-parachi**: ormuri, parachi
* **Grupu balochi**: Idioma baluchi (inclúi: balochí meridional, balochí nortizu, balochí oriental), bascardí, Dialeutu corosí
* **Grupu iraniu central**: ardestani, astianí, darí-zoroastra, gazí, junsarí, khur va Biabanak, natanzí, nayiní, sivandí, soí, vafsí.
* **Grupu semnaní**: lasguerdí, sanguisarí, semnaní, sorjeí, khalaj.
* **[[llingües caspies|Grupu caspiu]]**: gileki, mazandaraní, shahmirzadi.
* **Grupu talise**: alvirí-vidarí, estehardím, gozarjaní, harzaní, kabateí, kasalí, karingani, kho'iní], kores-y rostaní, maragueí, razaserdí, rudbarí, sahrudí, takestaní, talisi, alto taromí.
* **[[idioma curdu|Grupu curdu]]**: Soraní, kurmanyi, feyli-kelhuri.
* **Grupu zaza-goraní**: bajelaní, dimli (zazakí), guraní, kirmansekí, shabakí, Sarlí. 
* **Ensin clasificar**: Idioma laki Laki ye un idioma de transición entres los idiomes iranios suroccidentalessobremanera'l idioma luri y los idiomes iranios nor-occidentales como los idiomes curdos.

## Iraniu suroccidental
Los **idiomes iranios suroccidentales** tamién se llamen el **grupu persida** son un subgrupu de los idiomes iranios occidentales, ya inclúin alredor de 16 (estima SIL) idiomes y dialeutos íntimamente rellacionaos falaos por munchos pueblos n'Asia; esta familia d'idiomes ye una parte de la familia d'idiomes iranios occidentales. Cada subfamilia nesta llista contién subgrupos ya idiomes individuales.

;Dialeutos larí
* Idioma lurí
* Cumzarí

;Dialeutos y variedaes perses
* Persa estándar (basáu na lliteratura persa clásica)
** Persa iranín
** Dari
** Taxicu
* Idioma aimaq
* búkharu (Xudeo-búkharu)
* Idioma darvasí
* Idioma dehvarí
* Idioma yidí (Xudeo-persa)
* Idioma hazara
* Idioma xudeo-shirazi
* Persa juzestaní
* Idioma larí
* Idioma pahlavaní

;Grupu fars
* Dialeutu abduyi
* Dialeutu davani
* Dialeutu kazeruni antiguu

;Dialeutos tatí
* Idioma xudeotatí
* Idioma tatí (tatí musulmán)

## Comparanza léxica
Los numberales comparaos en diverses llingües iranies occidentales son:





## Referencies

### Bibliografía
* *Compendium Linguarum Iranicarum*, ed. Schmitt (1989), p. 99.
### Enllaces esteriores
* Llingües iranies en <small>LINGVÆ·IMPERII</small>

## Ver tamién
* Llingües iranies
* Idiomes iranios orientales.
Llingües samoyedes

Les **llingües samoyedes** ye una familia de llingües falada a entrambos llaos de los monte Urales nel estremu septentrional de Rusia por quiciabes unos 30.000 falantes en total. Xunto coles llingües finu-ugrias, formen la familia de llingües uráliques.

El grupu ta compuestu, ente otros, poles siguientes llingua y grupos étnicos:

* Nenets
* Yenets o Enets, a lo llargo del ríu Yenisei
* Nganasan o tavgi
* Selkup, tamién llamaos samoyedes ostyak; el nome puede causar tracamundiu, porque dellos observadores llamaron a los khant col nome d'ostyakos
* Samoyeda kama (estinguíu)

Les trés primeres llingües son mutuamente intelixibles, siendo'l selkup diverxente.

El territoriu **samoyeda** estender dende'l mar Blancu hasta'l mar de Láptev, a lo llargo de les mariñes ártiques de la Rusia europea, incluyendo'l sur de Nueva Zembla, la península de Yamal, les boques del ríu Ob y del ríu Yenisei hasta la península de Taimyr nel estremu norte de Siberia. Los sos vecinos son les llingües ugrias trans-uráliques y les llingües permias fineses cis-uráliques al sur, pero tán dixebraos de los fineses bálticos por rusos al oeste. Al norte parten con el pueblu túrquico yakuto.

Una ciudá samoyeda considerable surdió en Mangazeia nel sieglu XVI, creciendo sobre'l comerciu y siendo destruyida a empiezos del sieglu XVII.

La so economía básase nel llendo de renos.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües samoyedes son:
:

## Referencies

## Enllaces esternos
*From proto-Samoyedic to samoyedic languages
*Llingües samoyedes na páxina de la Promotora Española de Llingüística (Proel)
Llingües uraloyucaguires

Les llingües **uraloyucaguiras** o **urálicu-yukaguir** ye una familia de llingües propuesta p'arrexuntar a les llingües uráliques coles llingües yucaguiras. Foi propuesta primeramente por Holger Pedersen en 1931 y sofitada por Collinder (1940), Ruhlen (1987), Greenberg (2000), Bomhard (2008) y Napolskikh; sicasí, otros llingüistes creen que les semeyances pueden ser productu del contautu nel pasáu.

## Evidencia
El llingüista suecu Björn Collinder inspirar na so investigación nun artículu de 1907 de Heikki Paasonen sobre semeyances ente les llingües uráliques y yucaguiras. Collinder sostién que les semeyances ente estos grupos son numberoses y básense nel sistema de casos, imperativu de los verbos, verbos auxiliares negativos, derivación de verbos, tarmos pronominales y mediu centenar de pallabres similares.

Pa Pedersen, la semeyanza nos verbos auxiliares negativos ye una prueba decisiva de la esistencia del proto-uraloyucaguiro, porque les formaciones morfolóxiques raramente tómense emprestaes; y estes nun s'atopen, por casu, nes llingües indoeuropees.

Collinder postula tamién una proximidá coles llingües indoeuropees (macrofamilia indourálica), cuntando que les semeyances qu'él atribúi al urálicu y yukaguir, pero non a indoeuropees, como les terminaciones imperatives, amuesen un parentescu más cercanu ente urálicu y yukaguir qu'ente urálicu ya indoeuropéu.

Comparando los pronomes principales d'estes familiesː

## Crítica
Les rellaciones reales d'estos idiomes entá nun s'analizaron en detalle. Häkkinen (2012) refuga un venceyu xenéticu ente urálicu y yukaguir, argumentando que los sistemes gramaticales amuesen bien poques semeyances convincentes, especialmente la morfoloxía, y propón sicasí que munchos cognados aparentes son realmente tomaos d'una etapa temprana (3000 AC) na rexón de Siberia.

## Referencies
Idioma kamasianu

L**'idioma kamasiano** o'l **kamas** ye una llingua urálica estinguida perteneciente al grupu sureñu de les llingües samoyedes. El postreru falante nativu d'esi idioma, Klavdiya Plotnikova, morrió en 1989. El kamasiano falar en Rusia, nel este de los Monte Urales, polos kamasinos.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Ethnologue report for Kamas
*Kamassian-English glossary 
*Kamassian-Russian dictionary (~300 words) 
*M. Alexander Castrén's extensive book on the Samoyed grammar, including Kamassian (in German)
Llingües indouráliques

Les llingües **indouráliques** conformen una hipotética macrofamilia qu'arrexunta a les llingües indoeuropees coles llingües uráliques (o uraloyucaguiras). Esta hipótesis ta basada en semeyances morfolóxiques y de léxicu, anque la opinión predominante de la comunidá llingüista ye que la evidencia sería insuficiente.. 

Esti grupu foi propuestu primeramente por Vilhelm Thomsen en 1869 y foi sofitada por estudiosos como Sweet, Pedersen, Collinder, Cowgill, Schindler, Helimski y Klingenschmitt. Sweet (1900) defende l'orixe común de "arios" y "ugrios", porque magar puede haber duldes na influencia de los préstamos nel léxicu, difícilmente les sílabes derivaes y terminaciones personales de los verbos pueden emprestase d'alcuerdu a la filoloxía comparada.

## Evidencies
Los argumentos más frecuentes basar na semeyanza morfolóxica atopada por casu nos raigaños pronominales, marques de casos, pronomes interrogativos, un orde SOV y otros marcadores menos obvios, según semeyances en sistemes de conxugación de verbos, que son malo de tresmitir por aciu préstamos.

Tamién s'atopen semeyances nel léxicu, sicasí, tomar en cuenta que les llingües uráliques tuvieron en contautu con una socesión de llingües indoeuropees mientres milenios, polo que se debe dicernir ente préstamos, coincidencies y posibles cognados.

Propónse los siguientes cognadosː

## Parentescu
Acordies con estudios contemporáneos (2013) basaos na reconstrucción de 188 proto-pallabres, les llingües indouráliques apaeceríen hai más de 11.000 años, antes de l'apaición de l'agricultura y perteneceríen de la mesma a la macrofamilia euroasiática conxuntamente con otres families del norte d'Asia, topándose les siguientes rellaciones:

## Referencies
Llingües fino-pérmiques

Les **llingües fino-pérmiques** son un grupu tradicional, pero en disputa, de les llingües uráliques qu'abarca les llingües balto-fíniques, llingües sami, llingües mordvíniques, idioma mari, llingües pérmiques, y ye probable qu'un númberu d'idiomes estinguíos. Na taxonomía tradicional de les llingües uráliques, les fino-pérmiques envalórase que se dixebraron de la llingües ugrofineses alredor del 3000-2500&nbsp;e.&nbsp;C., y ramificáu en llingües pérmiques y llingües fino-volgaiques alredor del añu 2000&nbsp;e.&nbsp;C.
Anguaño la validez del grupu como entidá taxonómica cuestiónase.

El términu *llingües fíniques* de cutiu utilizóse pa designar a toles llingües fino-pérmiques, sobre la base d'una creencia anterior de que les llingües pérmiques taríen muncho más estrechamente rellacionada coles llingües fino-báltiques que coles llingües ugrias. (In Finnish scholarly usage, *Finnic* most often refers to the Baltic-Finnic languages alone.)

La interpretación al arrexuntar les llingües fineses/fino-pérmiques puede variar ente los distintos estudiosos, a pesar d'ello toles variaciones traten al pérmicu como una división primaria.
Les siguientes propuestes de clasificación amosar por Ruhlen (1987) y Angela Marcantonio (2002):

## Referencies

## Llectures esternes
*
Llingües fino-volgaiques

**Fino-Volgaica** o **Fenno-Volgaica** ye un hipotéticu subgrupu de llingües uráliques qu'intentó arrexuntar les llingües fino-báltiques, llingües sami, llingües mordvíniques y mari. Foi hipotetizada de brotar de les llingües fino-pérmiques alredor del 2000&nbsp;e.&nbsp;C.

Llingües fineses y sami dacuando arrexuntar en llingües fino-lapones, mientres les mordvíniques y el mari fueron d'antiguo arrexuntaos xuntos como grupu estinguíu de llingües volga-fineses.

La etapa actual de la investigación refuga les llingües Volga-fineses, ente que la validación de les fino-lapones y fino-pérmiques sigue siendo revesosa.

Solo una sola carauterística fonolóxica qu'unifica a les llingües fino-volgaiques propúnxose: la perda de la consonante *w antes de vocal arrondada.

## Ver tamién
*Llingües volga-fineses

## Referencies
Idioma mari

El **mari**, **marí** o **cheremis** (en mari: марий йылме; rusu: марийский язык) ye una llingua falada por más de 500&nbsp;000 persones, según datos de 2012, perteneciente a la caña finu-ugria de la familia de llingües urálica.

## Distribución xeográfica
La mayor parte de los falantes de mari moren na Mari-La República de Mari El de la Federación Rusa.
Sicasí, la llingua mari tamién s'utiliza n'otres árees de Rusia occidental como Bashkortostán, el óblast de Sverdlovsk, el óblast de Kírov y el Krai de Perm. Coles mesmes esisten falantes de mari al este y al sur del Volga. En 1989, un terciu de los falantes de mari moraben na so propia república; estos tienden a vivir en zones rurales, una y bones la capital, Yoshkar-Olá, ta casi dafechu rusificada.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales

### Historia
Jordanes, historiador romanu del sieglu VI, menta na so obra *[[Getica]]* a los «merens» —pueblu güei desapaecíu cercanu a los mari— y a los «imniscaris», probablemente los mesmos mari.
Dempués del sieglu VII, los mari tuvieron sol dominiu de los bulgáricos del Volga y en documentos jázaros del sieglu X, los mari apaecen col nome de «zarmis».

Los misioneros fueron los primeres n'afaer la llingua mari a los llabores lliterarios, especialmente al traducir los evanxelios al dialeutu occidental. En 1827 apaeció un Nuevu Testamentu en dialeutu mari occidental.
Yá en dómina recién, nel sieglu XX y dientro de la Xunión Soviética, la rusificación de la cultura mari empezó en fondura; nos pueblos y a nivel elemental la educación dar en mari, pero pa los graos cimeros utilizábase'l rusu.
Ente los autores en llingua mari, cabo destacar a Serguéi Chaváin y a J. Mayorov, qu'usaba'l seudónimu de «Shketan».

### Dialeutos

Esisten cuatro dialeutos del mari: 
* **[[Mari de les llombes]]**, faláu a lo llargo del calce del Sura, al oeste del Volga. 
* **[[Mari occidental]]**, faláu alredor de les poblaciones de Sharanga, Tosahevo y Yaransk, según nos distristos de Nizhni Novgorod y Kírov. 
* **[[Mari de les praderíes]]**, al este del Volga.
* **[[Mari oriental]]** o mari de Ufá, utilizáu en Bashkiria na zona de los ríos Ufá y Belaya.

Surdieron dos llingües estándar independientes, una correspondiente al mari de les llombes, minoritaria con unos 30&nbsp;000 falantes, y otra correspondiente al mari de les praderíes, con unos 480&nbsp;000 falantes, utilizada en radio y prensa. Esisten diferencies léxiques, fonolóxiques y morfolóxiques ente les dos variantes.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes variedaes mari son:
:
Los morfemes ente paréntesis provienen de raigaños indoeuropeos emprestaes a llingües descendientes del proto-urálicu: **dekʃ* La **[[:mhr:|Wikipedia en mari de les praderíes]]** ye una versión de Wikipedia nun idioma que se fala nesta república rusa. Puedes visitala y contribuyir nella.
La **[[:mrj:|Wikipedia en mari de les llombes]]** ye una versión de Wikipedia nun idioma que se fala nesta república rusa. Puedes visitala y contribuyir nella.

* Llibros en mari
Idioma udmurtu

L**'idioma udmurtu** o **votiacu** (удмурт кыл *udmurt kyl*) ye una llingua fino-úgrica falada polos udmurtos, nativos de la república rusa d'Udmurtia.
Unos 340&nbsp;000 falantes —339&nbsp;800 persones según datos de 2010— usen esta llingua.

## Distribución xeográfica
Los udmurtos habiten al sur de los komi, principalmente nel área entendida ente los ríos Vyatka y Kama.
Nel censu de 1989, de les 747&nbsp;000 persones que declaraben ser de nacionalidá udmurta, el 70% falaben la llingua de los sos antepasaos. Dos terceres partes de los udmurtos viven na República d'Udmurtia y aproximao unos 100&nbsp;000 udmurtos viven nes vecines repúbliques de Baskortostán y Tatarstan, según nes rexones de Kirov y Perm. Dicha población, asitiada ellí mientres sieglos, caltuvo la so llingua materna nuna proporción en redol al 80 - 90%.

Siquier el 90% de los udmurtos son billingües o trillingües, siendo la segunda llingua'l rusu y la tercera'l tártaru, anque para aquellos qu'habiten en Baskortostán o en Tatarstan el tártaru constitúi'l so segundu idioma.
En zones rurales úsase l'udmurtu como llinguaxe coloquial, magar n'asuntos oficiales utilízase'l rusu, inclusive ente los mesmos udmurtos.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
### Historia
El desenvolvimientu de la lliteratura udmurta empezó nel sieglu XVIII anque les publicaciones nesta llingua nun empezaron hasta mediaos del sieglu siguiente.
Magar les primeres obres y coleiciones de cuentos populares escritos n'udmurtu utilizaron l'alfabetu llatín, anguaño utilízase una adautación del alfabetu cirílicu —vease más embaxo.
Ente los autores en llingua udmurta, cabo destacar a Gerd Kuzebay y a la poeta Ashalchi Oki.
Dende 1994 esiste un Premiu Nacional de lliteratura udmurta que lleva'l nome d'esta postrera.

### Dialeutos
Esisten cuatro dialeutos del udmurtu, pero los distintos falantes nun tienen problemes pa entender el restu de los dialeutos.
El dialeutu septentrional falar a lo llargo del cursu fluvial del Cheptsá, el dialeutu **beserman** cerca de Glazov, el llamáu dialeutu central en redol a los ríos Kil'mez y Izh y escontra occidente hasta'l Vyatka, ente que'l dialeutu meridional falar al sur de la República d'Udmurtia, en redol a les ciudaes de Yelabuga (Tatarstan) y Malmyzh.

### Influencia d'otres llingües
L'udmurtu ye un idioma bien cercanu al komi, compartiendo dambes llingües un 80% del so vocabulariu, y amuesa una estrecha afinidá cola vecina llingua mari, tamién perteneciente a la caña finu-ugria.
Per otra parte, l'udmurtu exhibe una fuerte influencia del chuvasio y del tártaru, dambes llingües túrquiques.

## Escritura
L'udmurtu escríbese col alfabetu cirílicu, usando les lletres del alfabetu rusu xunto a cinco lletres adicionales ():

## Ver tamién
* Lliteratura n'udmurtu
* Idiomes oficiales en Rusia

## Referencies

## Enllaces esternos
* Llibros n'udmurtu
Idioma komi

Les **llingües komi** (en rusu antiguu *permj*), xunto col udmurto, conformen el grupu pérmicu de la familia urálica de llingües. Esti artículu va ocupase fundamentalmente del **komi-ziriano** que constitúi la base de la llingua escrita.

## Lliteratura komi

Antes de la Revolución el komi foi usáu casi puramente pa propósitos relixosos, pero anguaño úsase na educación y publicación. Pa ponelo por escritu úsase l'alfabetu cirílicu con dos lletres adicionales: i y ö.

Los precursores de la lliteratura komi y komi-permiana fueron básicamente los mesmos. A Ivan Kuratov (1839-1875) considérase-y el primer autor modernu. Tamién son conocíos el poeta Mihail Lebedev (1877-1951) y el filólogu y poeta Vassily Lytkin (1895-1965). Dende finales de los años 20, publicóse tamién lliteratura en permia, nuna llingua lliteraria basada nel dialeutu kudymkar. Ente los autores más reputaos qu'escriben nesti dialeutu inclúyense Mihail Lihachov (1901-1945) y Styepan Karavayev (1908-1973).

## Gramática

La numberación en komi del 1 al 10 ye la siguiente: ötik, kIk, kuim, nyol', vit, kwayt, sizim, kökyamIs, ökmIs, das; 11 das öti, 12 das kIk, 20 kIz', 30 komIn, 40 nelyamIn, 100 syo. L'acentu tónicu va na primera sílaba, pero ye movible y non fonémico. Los pronomes personales son: singular 1 me, 2 te, 3 siyö; plural 1 el mio, 2 ti, 3 nayö. El demostrativu ye tayö 'esto?, siyo 'eso'. El pronome interrogativu ye kodi '¿quién?', mIy '¿qué?'. El nome tien dos númberos, marcándose'l plural con -yas, como kerka 'casa', plural kerkyas; vöv 'caballu', plural vövyas.

## [[Dialeutu|Dialeutos]]
La llingua komi estremar en tres dialeutos: 
* Komi ziriano, que se fala na parte septentrional de la zona.
* Komi permio.
* Komi yaz'va, qu'apodera na parte meridional. Esti dialeutu ye'l más diverxente de los trés. El númberu de falantes en dialeutu yaz'va envalorar en 1960 en 4.000 persones.

Dellos llingüistes traten al komi ziriano y a los grupos permios como llingües separaes.

## El abur
Na segunda metá del sieglu XIV, el misioneru cristianu Stephen de Perm (Styepan Hrap) creó un alfabetu especial pal komi. Esti alfabetu, denomináu "abur", un cambéu de calteres cirílicos y griegos, foi utilizáu dende los primeros testos nel sieglu XIV hasta'l sieglu XVIII. Cuntamos dende antiguu con delles gloses en premiu antiguu, testos llitúrxicos, lleendes icónicas y otros fragmentos. El komi, por tanto, apurrió los segundos testos más antiguos (dempués del húngaru) de toles llingües ugro-fineses.

* Notes: El símbolu C significa consonante.

## Ver tamién

* Idiomes oficiales en Rusia
* Lliteratura en komi
* Mitoloxía Komi

## Referencies

## Enllaces esternos

* Llibros en komi 
* Llibros en komi-permyak
Llingües fino-báltiques

Les **llingües finu-báltiques** o **balto-fíniques** que se falen en redol al mar Bálticu por unos 7 millones de persones, pertenecen a una caña de la familia de les llingües uráliques.

Los principales representantes modernos de les llingües finu-báltiques son el finés y l'estoniu, les llingües oficiales de los sos respeutivos estaos. Les otres llingües na rexón del Mar Bálticu son l'ingrio, el careliu, el livoniu, el ludic, el vepsiu, y el vótico, que se fala alredor del golfu de Finlandia y los llagos Onega y Ladoga. El võro y el seto (descendientes modernos del históricu estoniu del sur) falar nel sureste d'Estonia y Livonia.

Les llingües más pequeñes tán sumiendo. Nel sieglu XX, tanto'l livoniu como'l vótico teníen menos de 100 falantes. Otros grupos de los qu'hai rexistros sumieron hai enforma tiempu.

El meänkieli (nel norte de Suecia) y el kven (nel norte de Noruega) son dialeutos finlandeses, y los países escandinavos Suecia y Noruega diéron-yos un estatus llegal como llingües independientes. Estos dos dialeutos son mutuamente intelixibles col finés.

## Carauterístiques xenerales
Nun hai xéneru gramatical nes llingües finu-báltiques, tampoco artículos, nin formes definíes o indefiníes.

La morfofonoloxía (la forma en que la función gramatical d'un morfema afecta a la so construcción) ye complexa. Unu de los procesos más importantes ye la carauterística alteración consonántica. Dos tipos d'alteraciones prodúcense: l'alteración del radical y del sufixu, qu'afecten a les oclusives /k/, /t/ y /p/. Trátase d'un procesu de lenición, onde se camuda la consonante por una forma más "débil" en dalgunos (pero non toos) casos oblicuos. Pa les consonantes simples, el procesu complícase descomanadamente y los resultaos varien según les zones. La harmonía vocálica (perdida nel estoniu) tamién ye un procesu importante.

Una carauterística especial d'estes llingües ye'l gran númberu de diptongos. Hai 16 diptongos nel finés y 25 nel estoniu.

### Comparanza léxica
Los numberales en distintes vareidades llingüístiques balto-fíniques son:
:
El morfema **dekʃan* considérase un préstamu del proto-indoeuropéu **deḱm* 'diez', una y bones la pallabra proto-urálica pa 'diez' tenía una forma distinta.

## Referencies

### Bibliografía
*Denis Sinor: *The Uralic Languages: Description, History and Foreign Influences*, ISBN 90-04-07741-3.
* Johanna Laakso: "The Finnic languages", en *The Circum-Baltic languages: typology and contact*, p. 180.
Idioma vepsiu

L**'idioma vepsiu** ye una llingua que pertenez a la caña fínica de la familia de llingües ugrofineses, faláu polos vepsios. Ta emparentáu col careliu, l'estoniu y el finlandés.

Ye faláu por más de cinco mil persones que moren sobre la ribera oriental del llagu Onega (na Carelia Rusa), na zona este del óblast de Leningráu y oeste del óblast de Vologda. Sodivídese en tres dialeutos.

Los más antiguos testos en vepsiu daten de principios del sieglu XIX. Adoptóse la escritura llatina pa esta llingua en 1932, pero depués foi abandonada a finales d'aquella década, sicasí finalmente volvió utilizase na década de 1990.

## Alfabetu

## Referencies

## Enllaces esternos

* Llibros de testu en vepsiu de la década de 1930
Idioma ingriu

L**'idioma ingriu** ye una llingua ugrofinesa falada polos ingrios (en particular, ortodoxos). El censu de 2002 cuntábense unos 362 falantes, la mayoría de los cualos son d'edá avanzada; nel censu de 2010 apaecíen namái 120 falantes.

Nun tien de ser confundíu colos dialeutos finlandeses surorientales que se falen n'Ingria, por cuenta de que el finlandés convertir en llingua de dichu territoriu nel sieglu XVII, por causa de la inmigración de luteranos finlandeses a la rexón (los sos descendientes son conocíos como ingrios fineses), promovida por Suecia que ganara Ingria a los rusos en 1617, pos la población llocal yera ortodoxa.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma carelianu

El **carelianu** ye una llingua que pertenez a la caña fínica de la familia de llingües uráliques. Ye faláu polos carelianos, habitantes autóctonos de Carelia, vasta rexón que s'estiende dende'l golfu de Finlandia hasta'l mar Blancu.

Antes yera clasificáu como un dialeutu finlandés, pero anguaño ye consideráu una llingua estreme que s'estrema de los dialeutos carelianos falaos polos más de 400.000 refuxaos de Carelia en Finlandia y polos sos descendientes, dempués de la Segunda Guerra Mundial. Magar esti alloñamientu, dambos idiomes, carelianu y finés, siguen siendo intelixibles. Subdivídese en trés grandes conxuntos dialeutales:
* El **carelianu**, puramente dichu (40.000 falantes).
* El *carelianu d'Olonez*, igualmente llamáu olonezio o *livio* y dacuando consideráu como una llingua independiente (30.000 falantes).
* El *ludianu*, bien próximu al vepsiu y dacuando consideráu como una llingua independiente (5.000 falantes).

La poesía popular careliana foi la principal fonte del *[[Kalevala]]*, la epopeya nacional finlandesa.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Llibros en carelianu
Muromá

Los **muromá** o **muromianos** ( yeren un pueblu finoúgrio que vivía nes cuenques del ríu Oká y del altu Volga na actual Rusia. Falaben l'idioma muromianu. La vieya ciudá de Múrom, inda recuerda'l so nome.
Cultivaben la tierra, cazaben y comerciaban. Pagaben tributu a los príncipes rusos y, como los sos vecinos los meria, fueron asimilaos polos eslavos orientales como rusos nel sieglu XII.

## Referencies

## Enllaces esternos

*
Idioma muromianu

El **muromianu** foi una llingua urálica falada pola tribu muromiana, agora la rexón Muromiana en Rusia. Ellos son mentaos por Xordanes como *Mordens* na Crónica de Néstor. Sábese pocu del llinguaxe, pero probablemente taba intensamente rellacionáu colos idiomes moksha y erzya. El muromiano probablemente escastóse na Edá Media, aproximao nel añu 1000, una y bones los muromianos fueron amestaos polos eslavos.

## Referencies
Llingües mordvíniques

Les **llingües mordovíniques** (tamién llamaes **llingües mordovines**), son un subgrupu de llingües uráliques, qu'abarca dos llingües cercanamente emparentaes: el idioma erzya y el idioma moksha.
Inicialmene consideróse que dambes llingües yeren una mesma llingua, denomada **mordovín**,
anque anguaño toles sos variedaes llingüístiques trátense como pertenecientes a dos llingües distintes, por cuenta de les importantes diferencies a nivel fonolóxicu, léxicu y gramatical. Amás el erzya y el moksha nun son mutuamente intelixibles, a tal puntu que la comunicación ente falantes de dambes comunidaes frecuentemente faise en rusu. La llingua medieval llamada idioma muromianu falada polos merya podría ser una llingua mordovina o próxima a les llingües d'esti grupu.

Les dos llingües mordovines modernes amás tienen estándares lliterarios totalmente distintos. El erzya lliterariu o estándar foi creáu en 1922 y el moksha lliterariu en 1923.

Les diferencies fonolóxiques ente les dos llingües inclúin:
* El moksha caltién la distinción ente les vocales  ente qu'en erzya dambes hanse confundíu en .
* En sílabes átones, el erzya presenta harmonía vocálica como munches otres llingües uráliques, usando  en pallabres con vocales palatales y  en vocales con vocales posteriores. El moksha tien una simple schwa  nel so llugar.
* A principiu de pallabra, el erzya presenta una africada postalveolar  en posiciones onde'l moksha tien una fricativa .
* Al pie de consonantes sordes, les consonantes líquides  y la semivocal  ensordar en moksha dando .

## Comparanza léxica

Los numberales en distintes llingües mordvinas son:
:

## Referencies
Idioma erzya

El **erzya** (э́рзянь кель, érzyañ kel) ye un idioma urálicu faláu por 500.000 persones al norte, este y noroeste de la República de Mordovia y les rexones axacentes de Nizhni Nóvgorod, Chuvashia, Penza, Samara, Sarátov, Orenburg, Uliánovsk, Tatarstán y Bashkortostán en Rusia. Puede atopáse una diáspora n'Armenia, Estonia, Kazakstán y otres antigües repúbliques soviétiques centroasiátiques, por causa de la emigración de los sos falantes a estes árees. El erzya ye escritu usando l'alfabetu cirílicu ensin cambeos de la variante usada nel idioma rusu. En Mordovia, el erzya ye co-oficial col moksha y el rusu.

El erzya atópase cercanamente emparentáu al moksha, pero ye distintu na fonética, morfoloxía y vocabulariu. 
:Códigu SIL: MYV 
:ISO 639-2: myv 

Alfabetu: А/а, Б/б, В/в, Г/г, Д/д, Е/е, Ё/ё, Ж/ж, З/з, И/и, Й/й, К/к, Л/л, М/м, Н/н, О/о, П/п, Р/р, С/с, Т/т, У/у, Ф/ф, Х/х, Ц/ц, Ч/ч, Ш/ш, Щ/щ, Ъ/ъ, Ы/ы, Ь/ь, Э/э, Ю/ю, Я/я

## Ver tamién
* Idiomes oficiales en Rusia

## Bibliografía
* A.I. Bryzhinskiy, O.V. Pashutina, Ye.I. Chernov.Писатели Мордовии Биобиблиографический справочник. Saransk: Mordovskoye Knizhnoye Izdatelystvo, 2001. ISBN 5-7595-1386-9.
* Vasilij D'omin. Сюконян тенк... Эрзянь писательде ёвтнемат. Saransk, 2005. ISBN 5-7595-1665-5.
* Ksenija Djordjevic & Jean-Leo Leonard. Parlons Mordve. Paris: L'Harmattan, 2006, ISBN 2-296-00147-5.
* D.V. Tsygankin. Память запечатленная в слове: Словарь географических названий республики Мордовия. Saransk, 2005. ISBN 5-7493-0780-8. 
* Ethnologue

## Referencies

## Enllaces esternos

* Llibros en erzya 
* Biblioteca Electrónica Finu-Úgrica del Centru d'Información Finu-Úgrica en komi (interfaz en rusu ya inglés, testos en mari, komi, udmurto, erzya y moksha): https://web.archive.org/web/20051018190124/http://library.finugor.ru/
* Erzjanj Mastor - Sociedá pa la preservación del idioma erzya (en erzya y rusu)
* Noticies sobre los idiomes erzya y moksha.
Llingües obi-ugries

Les **llingües obi-ugries** son una caña hipotética de les llingües uráliques, específicamente faen referencia a los idiomes khanty (Ostyak) y mansi (Vogul). Dambos estrémense en numberosos y diverxentes dialeutos. Xunto col húngaru, componen la caña ugria de les llingües uráliques.
Estos idiomes falar na rexón ente los Urales y los ríos Obi y l'Irtish nel centru de Rusia. Piénsase que la caña ugria aniciar nos montes y les estepes forestales del sur d'Urales. Hai unos 500 años, la llegada de los rusos emburrió a los falantes escontra'l Ob y el Irtish. Dellos falantes obi-ugrios quedar al oeste de los Urales hasta finales del sieglu XX. L'húngaru estremar mientres el sieglu XI&nbsp;e.&nbsp;C.

Anque los idiomes rellacionar col húngaru, la conexón ye débil y son radicalmente distintes en fonoloxía, sintaxis y vocabulariu. Per otra parte el khanty y el mansi, son consideraes polo xeneral bien rellacionaos, pero nun son mutuamente intelixibles. Les llingües obi-ugries fueron influencies fuertemente con posterioridá polos idiomes túrquicos, especialmente'l tártaru. Hasta 1930, estos idiomes nun teníen tradiciones escrites o lliteraries, pero dende 1937 utilizaron un alfabetu modificáu cirílicu. Sicasí, nun se publicaron testos significativos nestos idiomes y utilizar bien pocu de manera oficial.

Unes 3800 persones falen el mansi, ente que unes 14&nbsp;280 persones falen el khanty, toos en Rusia.

Dellos llingüistes consideraron que les llingües obi-ugries un agrupamientu por causa de proximidá xeográfica y traten a les carauterístiques comunes del mansi y khanty como una converxencia posterior so influencia mutua.

## Referencies
Idioma janty

La **llingua janty** o **ostiaco** (nome tradicional que-y daben los rusos) pertenez a la familia de llingües uráliques, el so pariente más cercanu ye'l mansi o vogul, según l'húngaru.

Ye la llingua de los janty o ostiacos, que viven nel norte de Siberia, nes rexones de la cuenca de los afluentes del ríu Obi y del Irtysh y nel cursu medio y baxo del Obi. 

Según los datos del censu del 2002, el númberu de jantys algama les 28&nbsp;700 persones, la mayoría de les cualos (25&nbsp;900) viven nel distritu autónomu de Janti-Mansi (sacante nes rexones occidentales, habitaes polos mansi) y de Yamalo-Nénets, el restu habiten la zona nororiental de la rexón de Tomsk. Mientres l'intre del sieglu XX la población janty permaneció más o menos estable, pero varió negativamente la conocencia de la so llingua, y asina, si en 1959, el 77% d'ellos teníen el janty como la so llingua materna (pa un total de 19&nbsp;410), en 1970 el porcentaxe baxara al 68,9% (pa una población total de 21&nbsp;138), y en 1989 entá ye más, a un 60,5%. Al pie de esti enclín creció de manera imparable el númberu de jantys qu'apoderen el rusu (y que lo tienen como llingua materna o segunda llingua): d'un 70,3% en 1959 a un 89,4% en 1989.

## Dialeutos

Al ser la población janty tan pequeña y estendese por un territoriu inmensu, la fragmentación dialeutal ye acusada. Suélense considerar dos grupos de dialeutos, los occidentales (puramente jantis), de la mesma estremaos en septentrionales y meridionales, y los dialeutos orientales (o tamién llamaos *kantyk*, según la denominación endóxena de los mesmos janti orientales). Ente los primeres atópense por casu los dialeutos Obdorian, Obi, Irtysh, ente los orientales por casu el de Surgut o'l de Vaj-Vasiugán Los dialeutos territorialmente axacentes son similares ente sigo, pero los puntos más alloñaos del continuu dialeutal presenten diferencies importantes tantu en fonética, morfoloxía y léxicu, lo que torga que sían mutuamente comprensibles. Esto llevó a qu'en realidá nun esista una llingua lliteraria unificada sinón delles.

## Escritura

Los primeros intentos de crear una variante escrita pa la llingua janty surdieron en 1868, cuando se tradució a unu de los dialeutos janty el Evanxeliu de San Mateo. Nos años trenta realizáronse intentos por afaer un alfabetu llatín, pero en 1937 pasar al cirílicu. Na actualidá cuatro de los dialeutos tienen la so propia norma escrita estremada.

El janty estudiar nes escueles primaries locales. Esiste tamién un periódicu.

L'alfabetu actual usáu pa los cuatro dialeutos ye'l siguiente:
Idioma lingala

El **lingala** ye una llingua bantú falada nel noroeste de la República Democrática d'El Congu y nuna gran parte de la República d'El Congu, según, en ciertu grau, n'Angola y la República Centroafricana. Tien más de 10 millones de falantes. Clasifícase como C.36D según el sistema Guthrie pa clasificar llingües bantús.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales

### Historia
Nel sieglu XIX, la llingua franca usada a lo llargo del ríu Congu yera llamada Lobangi, que foi aprendida ya influyida polos trabayadores africanos que los occidentales llevaron d'otros llugares (Zanzíbar, Comores y Tanganica). Darréu, los mesmos occidentales empezaron a aprender la llingua. Dempués de 1880 empezar a conocer como bangala y alredor de 1900 reemplazóse'l términu pol de lingala, que apaeció per primer vegada en forma escrita nuna publicación del misioneru Egide de Boeck (1903).

El vocabulariu lingala tomó munchos préstamos del francés. Tamién hai cierta influencia del portugués, como na voz pa mantega (*mántéka*), mesa (*mésa*), zapatos (*sapátu*), ya inclusive del holandés o inglés; por casu, los términos pa lleche (*míliki*) o llibru (*búku*). Los rebeldes congoleses usen anguaño formes cifraes de la llingua pa pasar mensaxes, indescifrables pa les axencies d'intelixencia occidentales.

### Usu y distribución
La rexón autóctona del lingala coincide col Congu históricu, qu'anguaño se parte ente la República d'El Congu y la República Democrática d'El Congu, como llingua franca tamién tien ampliu espardimientu en República Centroafricana y Angola.

## Fonoloxía y escritura

### Fonoloxía

#### Vocales

#### Consonantes

## Exemplu

### Padre nuesu
:Tatá wa bísó, ozala o likoló,
:bato bakúmisa Nkómbó yá Yɔ́,
:bandima bokonzi bwa Yɔ́, mpo elingo Yɔ́,
:basálá yangó o nsé,
:lokóla bakosálaka o likoló 
:Pésa bísó lɛlɔ́ biléi bya mokɔlɔ na mokɔlɔ,
:límbisa mabé ma bísó,
:lokóla bísó tokolimbisaka baníngá. 
:Sálisa bísó tondima masɛ́ngínyá tɛ̂,
:mpé bíkísa bísó o mabé.

## Ver tamién
* Mandombe

## Referencies

## Enllaces esternos

*
Llingües bushoong

Les **llingües bushoong** son una división de les llingües bantús, codificadas dientro de la zona C.80 na clasificación de Guthrie. Acordies con Nurse y Philippson (2003), dexando a un llau el dengés (C.81) y el dialeutu shuwa (C.89), estes llingües constituyiríen un grupu filoxenéticu válidu. Les llingües d'esti grupu son:
: Hendo (Songomeno), Bushoong, Lele, Wongo

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües bushoong son:

:

## Referencies

### Bibliografía
*Nurse & Philippson (2003), *The Bantu Languages.*
Llingües bangi-tetela

Les **llingües bangi-tetela** son una división propuesta dientro de les llingües bantús qu'abarca una gran parte de la zona C de Guthrie (Motingea 1996). Los subgrupos filoxenéticos probaos dientro d'esti grupu propuestu son:
*Bangi-Ntomba (Lingala, Mongo, etc: fundamentalmente zona C.30)
*Soko-Kele (C50-60)
*Tetela (C70)
*Bushoong (C80)

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes cañes de llingües bangi-tetela son:

:

## Referencies

### Bibliografía
*Nurse & Philippson (2003), *The Bantu Languages.*
Llingües bangi-ntomba

Les **llingües bangi-ntomba** o **bangi-mongo** son un grupu de llingües bantús falaes na República Democráctica del Congo y la República del Congo. Estes llingües fueron codidicadas como zona C.30 na clasificación de Guthrie ya inclúin como llingua demográficamente importante'l idioma lingala, una de les cuatro llingües nacionales de la Rep. Dem. del Congo y una de les dos llingües nacionales la Rep. del Congo.

Acordies con Nurse y Philippson (2003), dexando a un llau les llingües ngondi-ngiri) y el idioma budza (buja), y xunto coles llingües mongo-nkundu formen un grupu filoxenéticu válidu.

## Llingües del grupu
*Zamba-Binza: Losengo (Losengo, Loki/Boloki, Ndolo), Binza, Dzamba (Zamba)
*Bangi-Moi: Bangi, Mbompo (Mpombo), Moi, Mpama (Pama), (C20) Kuba
*Sakata
*Mongo: Sengele, Ntomba-Bolia, (C60) Mongo (Nkundo) (?Bafoto), (C70) Kela

El lingala y el bangala desenvolviéronse como llingües de comerciu, sobre la base del vocalbulario del grupu bangi.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües bangi-mongo son:

## Bibliografía
*Nurse & Philippson (2003), *The Bantu Languages.*

## Referencies

## Enllaces esternos
Altoxermánicu central

El **grupu altoxermánicu central** dacuando llamáu **alemán central** (*Mitteldeutsch*) ye un grupu de variedaes altoxermániques falaes dende Renania, al oeste, hasta los antiguos territorios orientales d'Alemaña.

## Historia
L'altu alemán central estremar en dos subgrupos: l'occidental y l'oriental. L'altu alemán central estremar por esperimentar namái la primera y cuarta fases de les mutaciones consonántiques típiques del altoxermánicu. Falar nuna rexón de transición separada del norte d'Alemaña (onde se fala baxoxermánicu y baxofranconio) pola isoglosa dada pola llinia de Benrath. Esta rexón ta dixebrada del sur d'Alemaña (altu alemán cimeru) pola llinia de Speyer.

L'alemán cimeru central falar en grandes ciudaes alemanes como Berlín, Bonn, Colonia, Düsseldorf y Frankfurt. Esta rexón correspuende a la rexón xeolóxica de los altos centrales y estiéndese dende les tierres baxes del norte d'Alemaña hasta los *Stufenland* suroeste, incluyendo los estaos de Sarre, Renania-Palatináu, Hesse, Turinxa y Saxonia.

## Clasificación
* **[[Altu alemán central occidental]]** (*Westmitteldeutsch*), parte del grupu franconio
** ***[[Franconio central]]*** (*Mittelfränkisch*)
*** Fráncicu ripuario (*Ripuarisch*)
*** Franconio del Mosela (*Moselfränkisch*)
*** Luxemburgués (*Lëtzebuergesch*), tamién consideráu una variante del franconio del Mosela.
*** Fráncicu lorenés (*Lothringisch*), tamién consideráu una variante del franconio del Mosela (*francique lorrain*)
** ***[[Franconio del Rin]]*** (*Rheinfränkisch*)
*** Alemán del Palatináu (*Pfälzisch*)
*** Hessiano septentrional (*Nordhessisch*)
*** Hessiano oriental (*Osthessisch*)
*** Hessiano central (*Mittelhessisch*)
* **[[Altu alemán central oriental]]** (*Ostmitteldeutsch*)
** Turinxu (*Thüringisch*)
** Altu saxón (*Obersächsisch*), *[[Erzgebirgisch]]*
** Altu saxón septentrional (*Nordobersächsisch*)
** *[[Lausitzisch-Neumärkisch]]*, tamién na rexón sorbia
** Altu alemán central faláu nos antiguos territorios alemanes orientales:
*** Silesianu (*Schlesisch*), práuticamente estinguíu
*** Altu prusianu (*Hochpreußisch*), cuasi estinguíu

## Ver tamién
* Llingües altoxermániques
** Altu alemán cimeru
* Llingües baxoxermániques

## Referencies
Bávaru meridional

El **bávaru** o **austrobávaru meridional** (en bávaru *Siidboarisch*), ye un grupu de dialeutos altoxermánicos del grupu bávaru. Fálense principalmente nel Tirol (nel estáu austriacu del Tirol y na provincia italiana del Tirol del Sur), en Carintia y na zona occidental de l'Alta Estiria. Debíu al aislamientu xeográficu d'estes rexones alpines, el bávaru meridional caltuvo munches carauterístiques de l'antigua llingua bávara del periodu del altu alemán mediu. Per otra parte, l'área llingüística del bávaru meridional ta influyida pol eslovenu, l'italianu y el ladín.

Históricamente, la so área llingüística entendía los antiguos enclaves de Carniola (actual Eslovenia) alredor de Kočevje na rexón de *[[Gottschee]]* (gottscheerés), Sorica (*Zarz*) y Nemški Rovt (*Deutsch Ruth*). En delles islles llingüístiques del nordés d'Italia entá se fala la llingua cimbria (Friuli, Vénetu y Trentín), que de cutiu se considera como una variante separada de la llingua bávara. Tamién se fala bávaru meridional na rexón de Werdenfelser Land alredor de Mittenwald y Garmisch-Partenkirchen, na Alta Baviera (Alemaña).

Al norte, el Unterland tirolés, les rexones alpines de Salzburgu (Pinzgau, Pongau y Lungau), según les rexones estremeres d'Estiria y del sur de Burgenland formen el* [[continuum]]* dialeutal cola área lingüísitica del bávaru central.

## Ver tamién
* Dialeutu surtirolés

## Referencies
Altu franconiu

El **alto franconio** ye un conxuntu de variedaes d'altu alemán que s'estrema en dos bloques dialeutales: el franconio oriental y el franconio meridional. Tradicionalmente foi clasificáu como parte de les llingües franconies, y fálase na parte franconia del Rin.

Falar n'Alemaña, alredor de Karlsruhe, Erlangen, Fürth, Heilbronn y Würzburg y nuna pequeña rexón en Francia. Esiste discutiniu sobre si la zona Nuremberg pertenecería la rexón altofraconia. Dellos apellíos de la rexón altofranconia inclúin Bauer, Hofmann, Merkel, Paulus, Schmidt y Schneider.

El dominiu llingüísticu del altu franconio ye una zona de transción ente l'altu alemán cimeru y el altu alemán central y esisten delles traces qu'apaecen en yidish. Dacuando considérase parte del altu alemán central o se considera fuera de los grupos cimeru y central del altu alemán.

## Ver tamién
* Llingües franconies

## Referencies