Arctium lappa

El  ye una especie fanerógama perteneciente al xéneru *[[Arctium]]* y a la familia de les asteracees.

## Descripción

Ye una planta yerbácea bienal, robusta de más d'un metru d'altor. Fueyes grandes rugosas, ovales, alternes y d'estremidá arrondada con grandes peciolos. Les flores arrexuntense en corimbos y son de color coloráu púrpura intensu y bráctees terminaes en gabitos. El frutu ye una bola con munchos gaxartes que se xunten a los animales pal so espardimientu.

## Distribución y hábitat
Planta orixinal d'Europa y Asia y espublizada por América, abonda en suelos baldíos, cantos de caminos, escombreres y cerca de zones habitaes.

## Historia
L'usu melecinal de la bardana ye vieyu, como lo demuestra la so presencia na Capitulare de villis vel curtis imperii, una orde emitida por Carlomagno que reclama a los sos campos por que cultiven una serie de yerbes y condimentos incluyendo "parduna" identificada anguaño como *Arctium lappa*.

## Usu culinariu

La bardana utilizar mientres les Edá Media como un vexetal, pero agora utilízase bien pocu, cola esceición de Xapón, onde se-y llama *Gobo* (牛蒡oゴボウ), Taiwán (牛蒡), Corea onde se llama ueong (우엉), Italia, Brasil y Portugal, onde se-y conoz como "bardana" o "Foina". Les plantes son cultivaes polos sos raigaños delgaes, que pueden crecer alredor de 1 metru de llargu y 2 cm d'anchu.

Los inmaduros tarmos de les flores tamién pueden ser collechaos a fines de la primavera, primero qu'apaezan les flores. El sabor paecer al de l'alcachofa, a la que la bardana rellaciónase.

Na segunda metá del sieglu XX, la bardana algamó la reconocencia internacional pol so usu culinariu, por cuenta de la creciente popularidá de la dieta macrobiótica, qu'aboga pol so consumu. El raigañu contién una bona cantidá de fibra dietética (GDF, 6 g por 100 g), calciu, potasiu, aminoácidos, y ye baxu en caloríes. Contién polifenoles que causa la superficie escurecida y la durezaen una formación de tanín. fierro. Estos polifenoles son derivaos del acedu caffeoylquinico.

El raigañu ye bien crujiente y tien un sabor duce, nidiu, picante y con un pocu de durez enfollagada que puede amenorgase al remoyar los raigaños en xuliana/espeñicada n'agua mientres cinco a diez minutos. La durez amuesa una escelente harmonización con carne de gochu na sopa de miso (tonjiru) y takikomi gohan (un estilu xaponés de pilaf ).

Un platu xaponés popular ye *[[kinpira]] gobō*, en xuliana o arralláu de raigañu de bardana y cenahoria, estofáu con mueyu de soya, azucre, mirin y / o sake, y aceite de sésamu. Otra ye la bardana makizushi (sushi endolcáu llenu de raigañu de bardana n'escabeche; el raigañu de bardana ye de cutiu coloriáu artificialmente de naranxa pa paecese a una cenahoria). Gobo tamién puede atopase como un aperitivo fritu similar en sabor y testura a los papes tostaes y utilízase n'ocasiones como un ingrediente nel tipu de platos tempura.

## Usu na medicina tradicional
Los raigaños secos de bardana (Bardanae radix) contienen mucílagos, compuestos d'acetilenu sulfurosu, poliacetilenos y amargosu guaianolide de tipu constituyentes. Utilizar na medicina popular occidental como un diuréticu, diaforético y un axente purificador del sangre. Los informes anecdóticos del sieglu XIX suxeren qu'esta planta melecinal tamién foi utilizada pola tribu Ojibwa, y anguaño, en forma d'un ingrediente en té Essiac pal tratamientu alternativu de dellos tipos de cáncer. Como un maceráu oleosu, ye un componente de los cosméticos naturales, xampúes y productos de cuidu del pelo. Otres partes de la planta utilizar pa prevenir la calvez y pa tratar l'artritis reumatoide, infeiciones de la piel, acné, forúnculos, picadures, eczema, herpes, impétigo, erupciones, tiñir, dolor de gargüelu, la ciática, la hedra venenosa/carbayu, como un tónicu y llaxante nidiu, ente otros usos. Les granes de bardana mayor emplegar na medicina tradicional china n'especial pa enfermedaes de la piel y nes fórmules de refriáu/gripe, sol nome *niubangzi* ( chinu: 牛蒡子; pinyin: niúpángzi; dellos diccionarios chinos numberar solo como 牛蒡niúbàng.)

Les granes contienen arctigenina, qu'amosó efeutos nootrópicos en mures. L'arctiina y la so aglicona, arctigenina demostraron *in vitro* potentes actividaes antivirales contra'l virus de influenza A en mures. La arctiina tresformar nun númberu de metabolitos estrogénicos por bacteries intestinales humanes. La arctigenina demostró actividá anti-inflamatoria in vitro. Les granes amosaron dalguna actividá anticancerígena.

## Taxonomía
*Arctium lappa* describióse por Carlos Linneo y espublizóse en *[[Species Plantarum]]* 2: 816. 1753.
;Etimoloxía:

***Arctium***: nome xenéricu que remanez del griegu *arction*, nome d'una planta tomada dende *arctos* = "osu", yá ta mentada por Dioscórides y probablemente refierse a la vellosidá y l'apariencia lanuda de la planta.

***lappa***: epítetu llatín que significa "fresa".
;Sinonimia:
* *Lappa vulgaris* Hill [1761]
* *Lappa glabra* Lam. [1779]
* *Lappa edulis* Miq. [1866]
* *Lappa bardana subsp. major* Celak. [1871]
* *Lappa bardana* Moench [1794]
* *Arctium vulgare* (Hill) A.Evans [1913]
* *Arctium officinale* Wender. [1846]
* *Arctium intermedium* Bab. [1856]
* *Lappa officinalis* All. [1785]
* *Lappa major* Gaertn. [1791]
* *Arctium majus* (Gaertn.) Bernh.
* *Arcion majus* Bubani
* *Arcion tomentosum* Bubani
* *Arctium adhaerens* Gilib.
* *Arctium bardana* Willd.
* *Arctium chaorum* Klokov
* *Arctium glabrescens* Klokov
* *Arctium grandiflorum* Desf.
* *Arctium lappa subsp. majus* (Gaertn.) Arènes
* *Arctium leiospermum* Juz. & Ye.V.Serg.
* *Arctium maassii* (M.Schultze) Rouy
* *Arctium macrospermum* (Walbr.) Dalla Torre & Sarnth.
* *Arctium majus* (Gaertn.) Bernh.
* *Arctium minus subsp. nemorosum* (Lej.) Syme
* *Arctium nemorosum* Lej.
* *Arctium nemorosum f. mathei* Soó
* *Arctium newbouldii* (F.N.Williams) Druce
* *Arctium pubens var. microcephalum* Math
* *Arctium ruderale* Salisb.
* *Bardana arctium* Hill
* *Bardana lappa* Hill
* *Lappa entemedia var. newbouldii* F.N.Williams
* *Lappa lappa* (L.) H.Karst.
* *Lappa × maassii* M.Schultze
* *Lappa macrosperma*
* *Lappa major* Gaertn.
* *Lappa nemorosa* (Lej.) Körn. ex Griewank
;*subsp. platylepis* (Boiss. & Balansa) Arènes
* *Arctium platylepis* (Boiss. & Balansa)
* *Lappa platylepis* Boiss. & Balansa ex Boiss. & Balansa

## Referencies

## Enllaces esternos