Xeografía d'Albania

**[[Albania]]** (nome llocal, *Republika y Shqiperise*) ye un estáu d'Europa meridional, na península Balcánica. Llenda con Grecia, Montenegru, Macedonia del Norte y Serbia, según colos mares Adriáticu y Xónicu.

## Xeografía física
### Relieve
Esti país de 28.748 quilómetros cuadraos ye bien montascosu, con altores xeneralizaos de más de mil metros. Na zona septentrional atópense les estribaciones de los Alpes Dináricos, caliares y arenisques. El so altor máximu ye'l picu Korab, que llega a los 2 764 metros d'altitú y atópase na frontera con Serbia. Les tierres baxes namái ocupen la séptima parte del país y amenórguense a la llanura mariniega y a valles bien estrechos.

### Ríos, llagos y mariñes

Los ríos son curtios y enchentes. Los principales son el Drin (el Drin Blanco naz en Serbia y xúnese al Drin Negru y al Vjosë (Vijose o Vjosa), el Devoll, el Shkumbin (Shkumbi, Shkumbini) y el Semani.
Los principales llagos del país tán nes fronteres colos sos países vecinos. Nel sureste tán dos llagos d'orixe teutónicu, l'Ohrid y el Prespa. Al norte, cerca de la mariña mediterránea, allúgase'l llagu Shkodrës o Shkodër, a que les sos vera atopar la ciudá homónima.
La zona costera tien aproximao 450 km y ta asitiada ente los mares Adriáticu y Xónicu. La mariña adriática ye retayada, chiscada por golfos y cabos. Ufierta pocos puertos naturales; una esceición ye Vlorë nel golfu que lleva'l so nome.

### Clima Tol país queda nuna llatitú que ta sometida a una variedá de pautes climátiques mientres l'iviernu y el branu. Les tierres costeres que s'atopen frente al [[mar Adriáticu]] y el [[mar Xónicu|Xónicu]] esfruten d'un [[clima mediterraneu]], con temperatures medies añales d'alredor de 16&nbsp;°C. Sicasí, a midida que avánzase escontra l'interior, ye cada vez más rigorosu y lluviosu, hasta convertise nun [[clima continental]], con medies añales de 10&nbsp;°C y sópitos contrastes de temperatures a lo llargo del añu. De manera que Albania tien un gran númberu de rexones climátiques pa una superficie tan pequeña. Tantu nes tierres baxes como nel interior, el tiempu varia marcadamente dende'l norte hasta'l sur.

Les tierres baxes tienen iviernos nidios, con una temperatura medio de 7&nbsp;°C. Les temperatures medies son de 24&nbsp;°C, el mugor ye alta y el tiempu tiende a ser opresivo ya incómodu. Nes tierres baxes meridionales, la media de temperatura ye de 5&nbsp;°C más alta a lo llargo del añu. La diferencia ye mayor de 5&nbsp;°C mientres el branu y daqué menos nel iviernu. 

Les temperatures tierra adientro tán afeutaes más poles diferencies na altitú que pola llatitú o cualesquier otru factor. Les baxes temperatures ivernices nos montes tán causaes pola masa d'aire continental qu'apodera'l tiempu n'Europa oriental y los Balcanes. Los vientos del norte y del nordeste soplen mientres la mayor parte del tiempu. Les temperatures medies pel branu son más baxes que nes zones costeres y enforma menor nos mayores altores, pero les fluctuaciones diaries son mayores. Les temperatures máximes nel día nes cuenques interiores y los valles fluviales son bien altes, pero les nueches son casi siempres fresques. 

La precipitación ye intensa, como resultáu de la converxencia de la corriente d'aire prevalente que procede del mar Mediterraneu y la masa d'aire convencional. Por cuenta de que de normal atópense onde s'alza'l terrén, les agües más intenses dar nes tierres altes centrales. Les corrientes verticales empecípiense cuando l'aire mediterráneo ye alzada tamién causen frecuentes nubes. Munches d'estes nubes tán acompañaes por vientos locales altos y agües enchentes. 

Cuando la masa d'aire continental ye débil, el mugor de los vientos mediterráneos cayen más lloñe tierra adientro. Cuando hai una masa d'aire continental dominante, l'aire frío arramar poles tierres baxes, lo qu'asocede sobremanera con frecuencia nel iviernu. Por cuenta de que les temperatures más baxes de la estación estropien les olivares y los cítricos, les güertes y los xardinos queden reservaos a llugares abellugaos con esposición al sur y al oeste, inclusive en zones con altes temperatures ivernices. Les agües medies nes tierres baxes van de 1.000 a 1.500 mm añales, colos sos niveles más altos nel norte. Casí el 95% de l'agua cai en iviernu. L'agua nos montes ye más intensa. Nun tán disponibles documentos fiables, y les estimaciones varien enforma, pero calcúlase qu'en delles zones montascoses les precipitaciones superen los 2000 mm. Les medies añales probablemente son d'unos 1.800 mm y pueden llegar a 2.550 mm en delles zones septentrionales. La variación estacional nun ye tan grande como na zona mariniega. 

Los montes más altos de tierra adientro reciben menos precipitción que les tierres altes entemedies. Les diferencies de terrén causen amplies variaciones locales, pero la distribución estacional ye la más consistente de toles zones.

### Mediu ambiente

La vexetación mediterránea con maquies y coníferes destaca na franxa mariniega ente que nel interior montascosu predominen montes de coníferes y caducifolies.

Según WWF, el territoriu d'Albania partir ente cuatro ecorrexones:
* Monte mistu de los Alpes Dináricos nel estremu norte *
Monte mistu balcánicu nel nordeste
* Monte mistu de los montes Pindo nos montes del centru y sureste
* Monte caducifoliu de Iliria nel restu del país

Hai trés güelgues protexíos pol Conveniu de Ramsar n'Albania, con una superficie total de 83.062 hectárees:
* Llaguna de Karavasta, designada en 29-11-1995. La ciudá más cercana ye Lushnjë,  y estiéndese por 20.000 hectárees. Ye un parque nacional. 
* Butrint, designada en 28-03-2003. Atópase en  y estiéndese por 13.500 hectárees. Ye un parque nacional y llugar patrimoniu de la Humanidá designáu pola Unesco. Ye un complexu de güelgues na parte suroeste d'Albania, famosu polos sos monumentos arqueolóxicos (antiguu puertu de *Buthrotum* - Butroto), significáu históricu y riqueza natural. 
* Llagu Shkodra y ríu Buna, designada en 02-02-2006. Atopar nel distritu de Malësi y Madhe, Shkodra,  y estiéndese por 49.562 hectárees. Ye una zona protexida nacional. El llau oriental del llagu más grande de la península balcánica, compartíu con Montenegru *(Skadarsko Jezero Ramsar site),* y el ríu Buna col so delta casi natural na mariña oriental del Adriáticu.

Los parques nacionales d'Albania son:
* Abetu de Hotova
* Butrint
* Dajti
* Divjaka
* Drenova
* Tomorr
* Llogaraja
* Prespa
* Lura
* Thethi
* valle Valbona
* pasu Shtam 
* Zall Gjocaj
* Shebenik-Jabllanica

## Xeografía humana

La población calcular en 3 639 453 habitantes en xunetu de 2009, lo que da una densidá de 126,60 habitantes per quilómetru cuadráu. El 47 % (2008) de la población total mora en zones urbanes.

Tocantes a los principales grupos étnicos, según una estimación del añu 1989, un 95 % de la población ye albanesa, consideraos traciu-ilirios o de raza dinárica. Dientro de les minoríes, el principal grupu ye'l de los griegos, que la so proporción varia, pos según les estadístiques oficiales yeren un 1% de la población, ente que grupos griegos calculen que puede algamar el 12%, *[[The World Factbook]]* señala un 3 %.

L'idioma faláu n'Albania ye'l albanés, estremáu en dos grupos llingüísticos: el toscu (oficial) y guego o gueguí.

La relixón predominante ye la musulmana (70 %). Los ortodoxos representen el 20 %, y hai una minoría católica (10 %). Estos porcentaxes son meros cálculos del *World Factbook*, yá que nun hai estadístiques actuales sobre afiliaciones relixoses; toles mezquites y les ilesies cerrar en 1967 y prohibiéronse les práutiques relixoses. En payares de 1990 empezar a dexar la práutica relixosa privada.

La capital ye Tirana, con 616 396 habitantes (2008). Les ciudaes principales son: Shkodër o Shködra (Escútari), Durrës (Durazzo), Valona, Korce y Elbasan. El país estremar en dolce condaos (*qarqe*, en singular, *qark*): Berat, Dibër, Durrës, Elbasan, Fier, Gjirokastër, Korçë, Kukës, Lezhë, Shkodër, Condáu de Tirana Tirana y Vlorë.

## Xeografía económica
Dientro de los recursos naturales d'Albania pueden mentase: petroleu, gas natural, carbón, bauxita, cromita, piritas cupríferes, minerales ferrosos, níquel, sal, madera y enerxía hidroeléctrica.
 
La tierra arable representa'l 20,1%, la dedicada a colleches permanentes el 4,21% y el restu ye 75,69% (2005). La tierra irrigada xube a 3 530 quilómetros cuadraos (2003). L'agricultura sigui siendo (setiembre de 2006) el principal sector económicu, emplegando al 58% de la población activa. Produz maíz, trigu, vide y remolacha azucrera, amás de pataques, fruta y hortolices. Del so ganadería ovina y caprina llogra carne y productos lácteos.

A la industria dedícase'l 15% y el 27% nel sector servicios. Dientro de les industries tán l'alimenticia y la testil. Esporta ropa y calzáu, asfaltu, metales y crudu, según frutes, hortolices y tabacu. El so principal comprador ye Italia (55,9%); tamién esporta a Grecia (11,6%) y China (7,2%) (2008).

## Referencies
* CIA  - *[[The World Factbook]]* (n'inglés)