Corella

**Corella** ye un conceyu y una ciudá española de la Comunidá Foral de Navarra. Asitiada na Ribera de Navarra, na Merindad de Tudela y a 92 km de la capital de la comunidá, Pamplona. La so población ye de , aportando a segundo conceyu más pobláu de la Ribera, dempués de Tudela.

Eminentemente agrícola n'años pasaos y anguaño con bodegues, Corella tien, nos alboreceres del sieglu XXI, un texíu industrial importante na zona, con empreses que van dende la ellaboración y tresformáu de cauchu y otros componentes pa la automoción, hasta la fabricación de sistemes industriales de contrapesos, o la producción de prefabricaos pa la construcción (lamentablemente dicha fábrica cerró) siendo esti últimu sector nel que más destacó esta ciudá nos últimos años, anque agora vive les sos hores más baxes.

Tien un ricu patrimoniu arquiteutónicu barrocu, siendo d'especial mención "La Casa de les Cadenes", de la cual esiste un retruque nel Pueblu español de Barcelona. El "Muséu d'Arte Sacro" según los sos edificios relixosos son igualmente destacables.

El pasáu de Corella amuésanos a prolíficos comerciantes, militares, gobernadores, ministros -de marina, de xusticia y de vivienda-, o inclusive a músicos, médicos y artistes.

## Topónimu
El significáu de la etimoloxía local nun ta claru. Nun son pocos los corellanos qu'ante esta cuestión van responder con cencellez, ensin duldar siquier un intre, que'l nome de la llocalidá provién de la interpretación del so escudu. **"Cuerre él"** (el coneyu), **"Cuerre ella"** (l'águila), resultando al combinales **"Cuerre-ella"**. Si amás la persona consultada tien yá una respetable edá, inclusive podría añader qu'esta afirmación foi pronunciada por cierto rei nun alloñáu tiempu. Namás lloñe de la realidá.

La esplicación etimolóxica que más podría averase a esa realidá, por ser ente otres coses la más senciella y lóxica, ye la qu'apunta José Jiménez Delgado nuna nota marxinal de la so opúsculo tituláu *Alonso López de Corella y el "De vini commoditatibus libellus"*.

:::*"El so orixe ye bien humilde. Trátase de la denominación que recibió'l llugar onde agora s'alza la ciudá, cuando yera namái un predio o villa rústica, yá que, según Du Cange, nel so Léxicu Medieval, *'cura**, nel medievu, tenía, ente otres, l'acepción de **vicus**, villa, praedium, possesio. Como nel so orixe tuvo de tratase d'una posesión y alquería non bien grande, aplicóse-y el diminutivu de **curella**, que, por evolución normal de llingua, dionos **Corella**.
:::''Esta etimoloxía ye concordante col nome de la Virxe que Corella tien como patrona: la Virxe del Villar; esta denominación nun representa sinón la transposición a la llingua vulgar de lo que primitivamente nun yera sinón el nome xenéricu de Virgo Villaris, esto ye, Virgo Villae o Virgo Curellae"''.

De siguío espónense otres opiniones, más y menos rigoroses, al respeutu del significáu y orixe de la etimoloxía local:

* José María Sanz Artibucilla cunta que el nome de Corella provién del nome romanu ''Gracurris'', que foi'l que se-y dio a la ciudá fundada sobre'l pobláu ibéricu de Ilurce nel 179 e.C. por Tiberio Sempronio Graco...



* Otra posibilidá (quiciabes demasiáu imaxinativa), que menta'l Sr. Sanz Artibucilla, ye la que suxer que yá que el suelu de Corella componer de tierra y cascayu, y que estos n'ocasiones pasen a conglomeráu, vulgarmente denomináu "avellanado", el nome podría ser orixinariu del sustantivu llatín ***corylus*** o ***coryla***, que significa ablana.

* Otra versión apunta a que Corella foi fundada polos [[godu|godos]] col nome de ***Corila***, pasando más palantre a "Corela" y finalmente Corella.

* José María Sanz Artibucilla prosiguió colos sos elucubraciones, según él Corella significaría **"Campu d'Honor"**. L'argumentación qu'emplega sería la siguiente, ***"Cor"*** vendría ser "corazón" o "centru", y ***"Elio"*** "lluz", esto ye, campu de la lluz o del honor.

* Y otra posibilidá d'orixe llatín implicaría que Corella vien de ***"Corellus"***, túnica o petu militar.
* **Otra más** - Corella , Corbalán, Corbera, Corcos, Cordovilla, Córdoba, Corera, Corduente, Coreses, Cornago, Coria... toos nomes de poblaciones de la península ibérica. ''"La radical COR, significa VISU o SOBRE, y atopar con este mesmu significáu, en COR-BERA, COR-ELLA, COR-DOBA, y nos apellíos vascos COR-CUERA, COR-COSTEGUI, etc. Y ye una contraición de CO = ALTO, y OR = SOBRE. Y el mesmu orixe y significáu tien tamién GOR, contraición igualmente de GO y OR. Que podemos ver, nos topónimos y apellíos vacos, GOR-BEA, GOR-OSTIZA, IDI-GOR-AS, etc."'' (según Bernat Mira Tormo) En toponimia IL, EL, ELL, signifiquen “estrechu”, “delgáu” Tamién tenemos munches pallabres en castellán nes que tamién queda reflexáu'l significáu d'estrechu como por casu: Pelo, anfiler, estilete, filo, cuchiellu... COR-Ella - Sobre'l visu estrechu. Topónimu que describe perfectamente onde ta asitiada la parte vieya de Corella. Trátase d'un visu de poco altor, yá que si fora más grande podría ser daqué según: COR-DI(aumentativu)-ILL-YERA(tierra)

El xentiliciu ye ''corellano'' pal masculín y ''corellana'' pal femenín.
.

== Símbolos ==

=== Escudu ===

L'[[escudu d'armes]] de la ciudá de Corella tien el siguiente [[blasón]]:


El so orixe ta amestáu al conde francés [[Rotrou de Perche]], al que'l rei [[Alfonsu I el Batallador]], concedió-y nel sieglu XII la villa de Corella y el so castiellu, en pagu por ayudalu a conquistar el Valle Mediu del Ebro, hasta entós en poder de los musulmanes.

El conde de Alperche, señor de la villa francesa de L'aigle, tomaría supuestamente l'águila del so emblema heráldicu p'aplicalo tamién a Corella. L'escudu fadría referencia a les guerres del noble, simbolizando l'águila la conquista y el coneyu les tierres hispanes en poder de los musulmanes.

Nes vidreres del [[Palaciu de Navarra]] figura col error d'apaecer el coneyu atrapáu.

== Xeografía ==

=== Situación ===

La ciudá de Corella ta asitiada na parte sur de la [[Comunidá Foral de Navarra]] dientro de la rexón xeográfica de la [[Ribera de Navarra]] a una altitú de 370 msnm. El so [[términu municipal]] tien una superficie de 83,3 km² y llinda
al norte col conceyu d'[[Alfaro]] na comunidá autónoma de [[la Rioja (España)|La Rioxa]] y col de [[Castejón (Navarra)|Castejón]], al Este col de [[Tudela]], al sur colos de [[Cintruénigo]] y [[Fitero]] y al oeste tamién col d'[[Alfaro]].

== Historia ==


=== Edá contemporánea ===
;Guerra Civil Española 
Corella con 5700 habitantes yera una de les ciudaes de Navarra más poblada y rica. N'abril de 1936 habíense consiguíu 3.000 robaes nes corralizas pa trabayales na coleutividá.
El 18 de xunetu'l conceyu republicanu celebró la so última sesión. El secretariu que llevaba un llibru d'actes impecable fixo nesi día varios borrones polos nervios. El día 19 ceo llegaron numberosos requetés, con un teniente y dellos númberos de la Guardia Civil, qu'ocuparon el conceyu con cierta resistencia de los funcionarios, amás de centros obreros y tabiernes. Nos primeres escarceos hubo dos mancaos que seríen remataos na camiya onde yeren llevaos pola [[Cruz Bermeya]]. Destituyir a tolos funcionarios y encarcélase a los que s'aguantaren, enllenándose les cárceles de Corella y [[Tudela]].

El conceyal y xuez de paz Ricardo Campos zarráu nun cuartu foi alboráu con gasolina por unos conocíos fascistes que darréu-y prendieron fueu. La información que dio'l [[Diario de Navarra]] que se suicidara prendiendo fueu al payar del suelu. A otru día fusilaron al alcalde y a dellos emplegaos.

A lo llargo del mes d'agostu van faciéndose distintes saques de les cárceles. El día 15, festividá de la Virxe, 27 corellanos, a unu cortáron-y les manes por garrase desesperadamente, xunto a trés de [[Fitero]] fueron llevaos al campusantu de [[Milagru]] onde en diciéndo-yos el cura Bernardo Catalán ''Tái seles poque güei vais tar cenando con Dios.'' Fuéron-yos matando ente chancies y golpes. Los presos que quedaben fueron obligaos a dir ''"voluntarios"'' al frente.

Fueron asesinaos 87 corellanos, sicasí la matanza pudo ser mayor, cuando nel ''Frente Norte'' perdieron la vida dos nuevos de dereches en circunstancies confuses. Fueron a por cuarenta deteníos que taben nel ''"cuartu del Marqués"'' pa fusilalos. Nesta ocasión la Guardia Civil de Tudela evitar.

== Demografía ==




;Pirámide de población


;Evolución de la población
Nel añu , la población de Corella yera de  habitantes (INE). Na siguiente gráfica preséntase la evolución demográfica de Corella dende 1900. Como puede reparase, na última década la población de Corella esperimentó una notable medría, debíu fundamentalmente a la inmigración. Destacable ye tamién el fechu de que [[Castejón (Navarra)|Castejón]] independizar de Corella en [[1927]], col consiguiente descensu de población, como puede apreciase ente los censos de 1920 y 1930.



== Alministración ==

=== Alministración municipal ===

L'alministración política de la ciudá realizar dende [[1979]] al traviés d'un [[Conceyu]] de xestión democrática que los sos componentes escoyer cada cuatro años por [[sufraxu universal]]. El censu eleutoral ta compuestu por tolos residentes empadronaos nella mayores de 18 años y nacionales d'[[España]] y de los otros países miembros de la [[Xunión Europea]]. Según lo dispuesto na Llei del Réxime Eleutoral Xeneral, qu'establez el númberu de [[conceyal]]es elegibles en función de la población del conceyu, la Corporación Municipal ta formada por 13 [[conceyal|conceyales]]. La sede del consistoriu ta emplazada na plaza d'España, 1.
<center>

</center>
;Alcaldes

Estos son los [[alcalde]]s de Corella dende les primeres eleiciones democrátiques municipale s de [[1979]]:



== Monumentos ==

=== Monumentos relixosos ===

* **Parroquia de San Miguel**
Ye la más antigua de Corella, pero del primitivu templu nun queda nenguna muerte, yá que a partir del [[sieglu XV]] fixéronse socesives ampliaciones. El retablu mayor ye del [[sieglu XVIII]], obra de Juan Antonio Gutiérrez, con escultures de Pedro de Onofre. Amás hai otros 11 retablos d'estilu [[Escultura barroca|barrocu]].

* **Parroquia de La nuesa Señora del Rosariu**
Ye probable que la so construcción empezara en [[1535]], pero en [[1656]] plantegar de nuevu'l templu, dar# en la so ampliación. En [[1953]] reformar p'añader una torre y una fachada conveniente a la plaza del Mercáu. Lo más importante de la decoración interior ye la cúpula central, con llenzos antiguos de Matías Guerrero y Vicente Verdusan. Caltiénense tamién nesta ilesia dellos cuadros del pintor corellano [[Antonio González Ruiz]], primer direutor de la [[Real Academia de Belles Artes de San Fernando]].

* **Conventu del Carmen**
Fundáu en [[1595]], la so construcción duró venticinco años. La ilesia tien notables retablos y capiyes particulares con interesada decoración, ente elles la capiya de les Ánimes con llenzu d'altar robláu pol sevillanu [[Lorenzo Montero d'Espinosa]]. Asitiáu sobre la ermita de San Pedro.

* **Conventu de Araceli**
La imaxe de La nuesa Señora de Araceli foi topada en [[1674]] y p'el so veneración construyó una primer ermita al añu siguiente, que foi sustituyida pola actual en [[1693]]. El conventu foi construyíu en [[1720]] p'allugar a una comunidá de carmelites.

* **Ermita de La nuesa Señora del Villar**
La ermita actual ye del [[sieglu XVII]], d'una sola nave, en forma de cruz llatina y cubierta con bóveda y lunetas. El so ornamentación ye barroca. Nesta ermita venérase la patrona de la ciudá, que la so imaxe recuerda l'estilu de les talles gótiques de los [[sieglos XIII]] y [[sieglu XIV|XIV]]. Hai llenzos con pintures de Francisco Crespo y Cabia.

=== Monumentos civiles ===
* **Casa Consistorial**
* **Casa Muséu Arrese**, na cual caltiénse una gran coleición d'arte y oxetos pervalibles.


* **Palaciu de Los Sesma o Casa de Les Cadenes**. Trátase d'un palaciu d'estilu barrocu construyíu nel sieglu XVIII. Nél vivieron, ente xunu y ochobre de 1711, el rei [[Felipe V d'España|Felipe V]] y la so esposa [[María Luisa de Saboya]], periodu mientres el cual la reina intentaba recuperase d'una tuberculosis, enfermedá que terminaría acabando cola so vida unos años más tarde. Consta de dos plantes y el so nome fai referencia a les carauterístiques cadenes que cuelguen de les sos puertes d'entrada.
* **Casa de los Virto de Vera:** Juan Fermín Virto de Vera, casáu cola corellana Josefa Anchorena y primoxénitu del escribán real y esitoso comerciante Martín Virto de Vera y Azpilicueta, mandó construyir esti edificiu, qu'habría d'allugar a la saga familiar Virto Azpilicueta en Corella.
* **Casa de Los Beaumont de Navarra**
* **Casa de los Marqueses de Baxamar y Condes de Casa Lasquetty**
* **Palaciu de los Aguado** L'edificiu foi baltáu en 2008 por cuenta del so llamentable estáu.
* **Casa de Los Escudero**
* **Casa de Los San Juan**
* **Casa onde vivió Mariano José de Larra**
* **Casa de Los Sopranis**
* **Cruz de los cayíos**
* **Casa de los españoles**
* **Casa de los príncipes**

=== Otros llugares d'interés ===
* **La Noria:*'

=== Edificios barrocos ===
<center>
<gallery>Ficheru:Casa Muséu Arrese.jpg|Casa Muséu Arrese
Ficheru:Casa de las Cadenas.jpg|Casa de les Cadenes
Ficheru:Casa de los Virto de Vera.jpg|Casa de los Virto de Vera
Ficheru:Casa de Los Marqueses de Bajamar.jpg|Casa de los Marqueses de Baxamar y Ayto. de Corella
Ficheru:Palacio de los Aguado.jpg|Palaciu de los Aguado *(Baltáu)*
Ficheru:Casa de los Escudero.jpg|Casa de los Escudero
Ficheru:Casa de Los Sopranis.jpg|Casa de los Sopranis</gallery></center>

== Gastronomía ==

El calderillo, [[ajoarriero]], la [[menestra de verdures]], el [[mueyu de tomate|tomatada]] y espárragos, cebolles [[rustíu|asaes]], tomates asaos, ayos asaos, cascoxos, [[Patorrillo]].

== Cultura ==
Folclor navarroaragonés según espresiones a la de falar descendientes del antiguu romance navarroaragonés y del que güei queda la fabla aragonesa en Uesca dientro de les zones llingüístiques de Navarra pertenez a la non vascófona, según la llei del vascuenciu de 1987.

=== Fiestes populares ===
* Fiestes patronales n'honor de [[Arcánxel Miguel|San Miguel]] del 23 al 30 de setiembre.
Estes fiestes celebrar n'honor a la Virxe de la Mercé (24 setiembre) y a San Miguel (29). Son tradición los encierres a les 10 de la mañana, les corríes de toros, los calderillos, ver a los xigantes y xugar colos cabezudos...
* Fiestes del Villar, quince díes dempués de la [[Pascua de Resurrección]]. La tradición manda dir el domingu al Villar a comer cola cuadriella.
* Fiestes de la Mocedá, a principios de branu.
* Fiesta del Vinu y de la Música, el primer fin de selmana de setiembre.
* Fin de selmana del Barrocu: en payares, mercáu barrocu y actividaes.
* [[Selmana Santa en Corella|Selmana Santa]], que ye fiesta d'interés turísticu.

== Persones destacaes ==
* [[Escudero y Ramírez de Arellano, Francisco de Paula]] (1764 - 1831). Ministru de Marina.
* [[Antonio González Ruiz]] (1711 - 1788). Direutor Xeneral de l'Academia de Belles Artes de San Fernando y pintor de Cámara de Fernandu VI.
* [[Blas de Laserna]]. Compositor de tonadillas escéniques de finales del sieglu XVIII, y principios del XIX.
* [[Martín García-Loygorri y Ichaso|Martín García-Loygorri]] (*olim'' García-Aresta) y Ichaso (1759 -1824). Teniente Xeneral de los Exércitos, Direutor Xeneral del Cuerpu d'Artillería y primer gallardoniáu del Exércitu Español.
* Eduardo Alonso Colmenares (1822-1888). Ministru de Gracia y Xusticia con Sagasta y Malcampo, amás de ministru de Fomentu.
* Miguel Sanz Sesma: Presidente del Gobiernu de Navarra de 1996 a 2011 por UPN.
* Antonio Catalán: Empresariu 
* Ignacio Arellano (1956). Filólogu ya historiador de la lliteratura española. Catedráticu de la Universidá de Navarra.
* Eduardo Hernández Asiaín (1911-2010) Consideráu por criticar especializada como unu de los meyores violinistes del sieglu XX.

## Ver tamién
* Araciel, despobláu medieval perteneciente a Corella.
* Navarra
* Llista de conceyos de Navarra
* Ribera Navarra
* Nueva Corella, conceyu filipín na provincia de Davao del Norte.

## Referencies

## Bibliografía
* 

## Enllaces esternos