Sonetu

Un **sonetu** ye una composición poética compuesta por 14 versos d'arte mayor, endecasílabos na so forma clásica. Los versos entamar en cuatro estrofes: dos cuartetos (estrofes de cuatro verso) y dos tercetos (estrofes de tres verso). Anque la distribución del conteníu del sonetu nun ye estricta, puede dicise que'l primer cuartetu presenta la tema del sonetu, y que'l segundu amplificar o lo desenvuelve. El primer tercetu cavilga sobre la idea central, o espresa dalgún sentimientu venceyáu cola tema de los cuartetos. El tercetu final, el más emotivu, remata con una reflexón grave o con un sentimientu fondu, en dambos casos, desamarraos polos versos anteriores. D'esta manera, el sonetu clásicu presenta una introducción, un desenvolvimientu y una conclusión nel últimu tercetu, que de dalguna manera da sentíu al restu del poema.

De Sicilia, el sonetu pasó a la Italia central, onde foi tamién cultiváu polos poetes del *[[dolce stil nuovo]]*: Guido Guinizzelli (1240-1276), Guido Cavalcanti (1259-1300) y Cino da Pistoia, ente otros, quien empleguen yá los dos cuartetos y los dos tercetos, estos postreros con una estructura variable.

Nel sieglu  fueron bien importantes los sonetos amorosos de Dante Alighieri, dedicaos a la so amada Beatrice Portinari, y recoyíos nel so llibru *[[Vita nuova]]*. Pero'l sonetista más influyente de la centuria foi'l poeta aretino Petrarca, en que'l so *[[Cancioneru (Petrarca)|Cancioneru]]* el sonetu revélase como la estructura más fayadiza pa la espresión del sentimientu amorosu. Al traviés de la influencia de Petrarca, el sonetu estender al restu de lliteratures europees.

## El sonetu en llingua castellana

El primer intentu documentáu d'afaer el sonetu a la llingua castellana ye obra d'Íñigo López de Mendoza, marqués de Santillana (1398-1458), colos sos cuarenta y dos sonetos fechos a la itálica manera. Dende Garcilaso hasta'l modernismu, el sonetu castellanu tuvo una estructura fixa nos ocho primeros versos (ABBA:ABBA), y más llibre nos seis últimos, coles combinaciones CDE:CDE, CDE:DCE, CDC:DCD, como les más utilizaes. Otros sonetistas del sieglu XVI: Diego Hurtado de Mendoza, Hernando de Acuña, Fernando de Herrera, Gutierre de Cetina, y munchos otros.

El sonetu distribuyir en catorce verso endecasílabos (esto ye once sílabes) distribuyíos en dos cuartetos y dos tercetos; en cada unu de los cuartetos riman el primer versu col cuartu, y el segundu col terceru. El sonetu ye cultiváu polos principales poetes, como Lope de Vega, Góngora, Quevedo, Calderón de la Barca, Sor Juana y Cervantes. Esti postreru utiliza variantes, como'l sonetu con estrambote o'l sonetu dialogáu. Les temes del sonetu son bien variaos, dende l'amorosu al satíricu, pasando polos morales y metafísicos (nos que destacó Francisco de Quevedo). Los autores barrocos xueguen cola forma del sonetu, pero nun lu alterien na so estructura esencial, que sigue siendo la consagrada por Garcilaso de la Vega y Juan Boscán. Un exemplu conocíu ye'l siguiente sonetu satíricu de Lope de Vega, que trata precisamente sobre la construcción d'un sonetu:

Inspiráu n'este, l'escritor colombianu José María Rojas Garrido escribe'l sonetu «La vida ye sonetu».

Nel periodu neoclásicu aparra l'usu del sonetu, anque ye cultiváu por autores como José Cadalso y Meléndez Valdés, ente otros. Tampoco'l Romanticismu español emprésta-y muncha atención: nes ''Rimas'' de Bécquer, por casu, atópase un únicu sonetu. La principal renovación del sonetu en castellán producir a finales del sieglu , col trunfu del modernismu.

Nos sonetos modernistes lo más frecuente ye l'orde clásicu de los cuartetos, pero usáronse tamién, por influencia del parnasianismo francés, les combinaciones ABAB:ABAB y ABBA:CDDC. Nesta dómina apaecen delles innovaciones métriques: utilícense versos d'otres midíes, dende trisílabos hasta hexadecasílabos, anque los más utilizaos son los alexandríns, como'l conocíu sonetu «Caupolicán», nel llibru *[[Azul...]]*, de Rubén Darío; amás, apaecen sonetos polimétricos, qu'empleguen nel mesmu poema versos de distintu midida (utilizar tamién Darío, nel so sonetu dedicáu a Cervantes, amiestu d'endecasílabos y heptasílabos; Manuel Machado utilizar nel so sonetu «Madrigal de madrigales», compuestu de versos de 7, 9, 11 y 14 sílabes).

Una recuperación modernista ye'l «sonetillo», sonetu d'arte menor, que tien precedentes nel Sieglu d'Oru y nel Neoclasicismu (Tomás de Iriarte, por casu, usa en delles de les sos fábules un sonetu n'octosílabos).

Ye bien frecuente, tamién, el sonetu na obra de los autores de la xeneración del 27, sobremanera en Jorge Guillén, Gerardo Diego, Rafael Alberti; García Lorca cultivó esta forma nos sos Sonetos del amor escuro. Darréu, dellos poetes, como Jorge Luis Borges, cultiven el sonetu inglés» o «sonetu shakespeariano», que consta de trés cuartetos y un pareado final, o bien escriben sonetos ensin rima, como Pablo Neruda. El sonetu caltuvo la so vitalidá mientres la posguerra gracies a autores que supieron anovar la so sonoridá y retórica, como Blas de Otero, Ángel González y Carlos Edmundo de Ory, y ente los hispanoamericanos Alfonso Reyes y Javier del Granado. Mientres los años sesenta y setenta cayó nun relativu descuidu, si salvamos dellos nomes de poetes andaluces como Antonio Carvajal o Jenaro Talens y los nomes de José García Nieto, Juan Antonio Villacañas y Carlos Murcianu, pero poetes posteriores a los novísimos, como Álvaro Tato (y dalgunos d'éstos, como Luis Alberto de Cuenca o Juan Van-Halen), retomaron el so usu, con un fervor non exentu d'ironía.

## El sonetu en llingua francesa

En Francia, el primer sonetista conocíu foi Clément Marot (1496?-1544), creador del llamáu «sonetu marótico» (*sonnet marotique*), que dellos autores franceses llamen tamién, pol so orixe, «sonetu italianu», que la so estructura ye ABBA,ABBA,CCD,EED. El llamáu «sonetu *françoiseses*» estremar del anterior namái na rima del últimu tercetu; la so estructura ye ABBA,ABBA,CDC,EDE, y foi cultiváu por autores de la importancia de Pierre de Ronsard y Joachim du Bellay. El periodu de rellumanza del sonetu francés llega hasta mediaos del sieglu . Apenes tien presencia nel , pero ye revitalizáu na centuria siguiente por poetes del parnasianismo como José María de Heredia. Los parnasianos introducen cambeos formales nel sonetu, como introducir cuatro rimas, en llugar de dos, nos cuartetos (ABBA,CDDC); introducir un pareado final (a semeyanza del sonetu inglés»); ya inclusive asitiar los tercetos primero que los cuartetos. El sonetu tien una gran importancia na obra de Charles Baudelaire, quien utilizó delles combinaciones distintes. Tamién Paul Verlaine y Stéphane Mallarmé cultivaron con avezamientu'l sonetu.

## El sonetu en llingua inglesa

El introductor del sonetu n'Inglaterra foi Thomas Wyatt (1503-1542), traductor de Petrarca y autor d'unos trenta sonetos propios. Henry Howard, conde de Surrey, empecipió'l tresformamientu de la estructura tradicional del sonetu, heredada de Petrarca, preparando l'apaición del llamáu «sonetu inglés», que'l so representante principal ye William Shakespeare.

El sonetu inglés», llamáu tamién «sonetu isabelín» por habese aniciáu mientres el reináu de Sabela I d'Inglaterra, tien la siguiente estructura: ABAB,CDCD,EFEF,GG, esto ye, componer de trés serventesios y un pareado.

Edmund Spenser (1552-1599) escribió sonetos en versu blancu, esto ye, prescindiendo de la rima, denomináu nos países anglófonos *spenserian sonnet* («sonetu spenseriano»). Dalgunos de los más importantes sonetistas en llingua inglesa fueron, amás de los citaos, John Milton, William Wordsworth, Dante Gabriel Rossetti, Thomas Hardy. N'Estaos Xuníos destaquen Longfellow, Jones Very, G. H. Boker y Y. A. Robinson.

## El sonetu en llingua portuguesa

El sonetu en llingua portuguesa foi cultiváu por autores como Sá de Miranda, Luís de Camões y Antero de Quental. Sá de Miranda foi'l responsable de la introducción al portugués del sonetu, lo mesmo que de el cantar, la sextina, les composiciones en tercetos y octaves y el versu decasílabu, tres un viaxe a Italia ente 1526 y 1551.

## El sonetu en llingua catalana

La estrofa apaez per primer vegada escrita por Pere Torroella (1420-1492) y espublízase llargamente a lo llargo del s. XVI. El so máximu esponente ye Pere Serafí, autor de sesenta soneto —14 d'ellos con estrambote— publicaos ente 1560 y 1565. Ente los sieglos XVII al XIX foi utilizáu davezu, pero ser abandonando los poetes románticos. Los autores parnasianos y simbolistes recuperar y con mayor o menor fortuna nun dexó de ser cultiváu hasta los nuesos díes. Ente los contemporáneos, destaquen como sonetistas Jeroni Zanné, Josep Maria Solé, J. V. Foix o Joan Brossa. Josep Carner foi'l resucitador del sonetu en catalán, cayíu en desgracia mientres la Renacencia poética nesta llingua. Carner utilizó'l sonetu con una perfeición llingüística inigualable y una esixencia formal llena de referencies cultes.

## El sonetu en llingua alemana

Georg Rudolf Wekherlin y Ernst Schwabe fueron los introductores del sonetu n'alemán. Utiliza alexandrinos en llugar d'endecasílabos.
Pentámetro yámbico.
Andreas Gryphius sonetos de tipu metafísicu y relixosu.

Otros autores son Stefan George, Hugo von Hofmannsthal y Rainer María Rilke.

## Variantes

* Sonetillo
* Sonetu con estrambote
* Sonetu doble o dobláu
* Sonetu inglés
* Sonetu dialogáu
* Sonetu con ecu
* Sonetu polimétrico
* Sonetu n'alexandrinos

## Referencies

## Bibliografía

* 
* 
* 

## Bibliografía adicional

* 
*