Llombai

**Llombai** ye un conceyu de la Comunidá Valenciana, España. Perteneciente a la provincia de Valencia, na comarca de la Ribera Alta, subcomarca de *[[Vall dels Alcalans]]*. En 2015 cuenta con 2.765 habitantes.

## Xeografía
Asitiáu nel valle del ríu Magro, ente los últimos cantos del macizu cretáceo del Caroche.

Pela parte occidental enfusen delles estribaciones de la sierra del Caballón, dando llugar a los mayores altores del términu (760&nbsp;msnm, aproximao).

El valle del Magro, rellenu de sedimentos cuaternarios, ye la parte más fértil y nél cultívase'l naranxal y les hortolices. Al oeste del ríu apaez una franxa de terrenales miocénicos y depués les caliares cretáceas de la sierra Falaguera. Al norte de la población atopa la **Cueva de les Maravíes**, abondosu n'estalactites y estalagmites.

Dende Valencia, aportar a esta llocalidá al traviés de l'A-7 tomando depués la CV-520.

Llombai da'l so nome a la Fueya 746 del Mapa Topográficu Nacional a escala 1:50.000 y a la 746-II a escala 1:25.000.

### Llocalidaes estremeres
El términu municipal de Llombai parte coles siguientes llocalidaes:
Alfarp, Catadau, Dos Aguas, Montserrat, Montroi, Picassent y Real, toes elles de la provincia de Valencia.

## Historia
Los sos primeros habitantes fueron de finales del *Paleolíticu Superior* y principios del *Neolíticu*, con abondoses muestres materiales d'esti postreru nel términu municipal y nos cercanos. Con al respective de la Cultura del Bronce Valenciano topamos los xacimientos de La Talaya y de la *Cueva de les Maravíes*, ente otros,

Llombai posiblemente tenga'l so orixe nun pobláu íberu surdíu del aglutinamiento de la población (sinecismo) de los pequeños poblaos de la Cultura del Bronce Valenciano circundantes al valle, onde baxaron y asitiáronse na llomba sobre la que s'asitia anguaño Llombai. El pueblu se emmarcaría dientro de los territorios de la tribu ibera de los Edetanos y, con casi total seguridá, dependería de la cercana ciudá ibérica de Kili (La Carència, Turís) el mayor nucleu de población de la zona entós daquella, allá ente los sieglos VI y III&nbsp;e.&nbsp;C.

Cola conquista romana a finales del sieglu III&nbsp;a.C y la posterior romanización el pueblu pasar a llamar Lumbardium o Lumbariu, que vien de que'l pueblu asitiar nuna llomba (lloma en valencianu). Cavanilles llamar Lombai, esclariando qu'en valencianu'l soníu inicial de la sílaba "Lo" yera como'l castellán "Llo". En tola bibliografía anterior a Cavanilles (sieglos XVI a XIX) apaez col nome de Lombai o Lombay 
. 
Pola mesma dómina de la so fundación apaecieron na actual Comunidá Valenciana más nucleos de población, pueblos o pequeñes aldegues, casi toos sumíos o despoblaos na actualidá. Son los casos de Cabanes (Castellón), Torralba, Aledua (de la qu'entá queda de pies la torre defensiva de la dómina musulmana) y la villa romana d'Ondara.

La mayoría de los asentamientos sumieron na dómina del *So Imperiu* mientres la crisis del sieglu III y quedaron como llugares de defensa, sacante *Aledua*, tamién conocíu como Eleydua, que siguió habitáu hasta'l sieglu XVII.

Cola entrada del réxime visigodu nel sieglu VI&nbsp;d.C el pobláu pasa a llamase Lumbar o Lumba, citáu, pos nel esistía la llende de la diócesis de *[[Elx]]*, bien importante nel so tiempu.

Poco se sabe de *Llombai* nos tiempos musulmanes, cuando pasu a llamase Al-Lumbair o Alumber. L'únicu datu conocíu ye que Don Rodrigo Díaz de Vivar, más conocíu como El Cid Campeador, pasó pellí, dempués d'atacar el cercanu castiellu de *Alcalá* o *Alcalans* (d'ende'l nome de l'antigua contorna) y de prindar al so alcaide.

Conquistada por Xaime I en 1238, nel *[[Llibre del Repartiment de Valencia]]* el pueblu de Llombai foi dau al caballeru Guillem de Gaulabia. El so señoríu foi concedíu a Gonzalo García, señor de Moixent, en 1336 pol rei Pedro'l Ceremoniosu, según consta nel llibru de Gaspar Juan Escolano:

El 21 d'abril de 1404 tuvo llugar nes cercaníes del pueblu la *Batalla del Forcat*, una batalla ente les families nobles de los Centelles, a los que claramente sofitaben los habitantes de Llombai yá que yeren los sos barones, y los Vilaragut, que formaben parte del bandu de los Soler.

A finales del sieglu XV la familia Borja, más conocida pol italismo *Borgia*, mercó la Baronía a la heredera de Guillem Ramón Centelles en 1494, esto ye, que los papes Alejandro VII y Calixto III fueron, amás de los líderes eclesiásticos del cristianismu católicu, los barones d'estes prósperes tierres.

Carlos I decidió da-y a Francisco de Borja el rangu de Marqués de Llombai, convirtiéndose nel primer marqués d'esti pueblu. Con él empezó un cambéu drásticu n'entós daquella pequeñu pueblu habitáu mayoritariamente por moriscos a convertise nun importante centru cultural y espiritual de la zona, gracies a la construcción del conventu de los Dominicos y a la ilesia de la Santa Cruz (un importante y desconocíu exemplu del postreru góticu rural que queda n'España).

El pueblu espereció mientres la espulsión de los moriscos quedando asina bien poques families cristianes nel llugar, favoreciendo asina la desapaición del pobláu de Aledua y el gran descensu de población en Llombai, que tuvo de ser en parte repobláu por families proveniente d'otros pueblos del Reinu de Valencia, ente ellos Torrent, o de zones tan alloñaes como l'Empordà Catalán. Esto favoreció la estensión d'apellíos autóctonos güei bien abondosos nesti pueblu como Bisbal, Martínez, Sans, Tallada, Noverques y Climent.

## Alministración

## Demografía

## Economía
Anguaño'l pueblu caltener nun estáu económicu aceptable por cuenta de les actividaes rellacionaes cola industria de confección en piel y a les actividaes agrícoles y ganaderes. Amás tase convirtiendo nun apreciáu puntu del turismu del interior gracies a los sos paraxes naturales del Estepar, la *Malá*, la Colaita, *la Cueva de les Maravíes* y los *Estrechos del Magro*.

## Monumentos

* **[[Ilesia parroquial de la Santa Cruz de Llombai]]**. Construyida n'a l'antiguu conventu de los dominicos, fundáu en 1545 por orde de San Francisco de Borja, 1ᵉʳ Marqués de Llombai. Trátase del últimu exemplu del góticu rural valencianu construyíu. Sufrió graves daños nel asaltu de xunetu de 1936.
* **Ermita de [[Antonio Abad|San Antonio Abá]]**. Sieglu XVII.
* **[[Castiellu de Aledua]]**. Bellu exemplu de construcción musulmana de defensa taifal, visible dende tol Marquesáu. Solo caltiénse la torre principal y parte del muriu defensivu d'ésta. Ye bien similar a los demás castiellos de la zona, cuantimás, de los de Benifaió (Torre Muza y Torre de la Plaza), Torre Espioca nel conceyu de Picassent y otros.

## Fiestes llocales
* **Fiestes patronales**. Celebra estes fiestes a San Antonio Abá y San Vicente Ferrer del 16 al 18 de xineru. Mientres la segunda quincena d'agostu celebra fiestes n'honor a San Francisco de Borja y el primer domingu d'ochobre celebra la festividá de la so patrona, la Virxe del Rosariu.

paella y arroz caldoso ,fervíu'''

## Ver tamién
* Paraxa natural El Tello (en WikiMapia: http://wikimapia.org/#lang=es&lat=39.301329&lon=-0.549145&z=14&m=h&v=2).
* Paraxa natural Els Cuetos
* Marquesáu de Lombay

## Referencies
* 

## Enllaces esternos

* Institutu Valencianu d'Estadística
*