Vigna angularis

La planta Vigna angularis, conocida como **xudía, frijol** o **poroto adzuki** (o **azuki**) y tamién dacuando como **soya colorada**, ye una llegume cultivada n'estremu oriente y el Himalaya.

La so grana mide unos 5&nbsp;mm y de normal tien un color coloráu intensu y uniforme con poques variaciones, anque raramente pue ser blanca, negra o gris.
## Descripción
Son yerbes añales, erectas o trenzaes qu'algamen un tamañu de 30-90 cm d'altor. Tarmos angulares, esparcidamente pilosos. Axustes peltaes, llanceolaes, de 8 mm, puntu d'unión allargáu; foliolos ovaos o romboidales-ovaos, de 5-10 x 5-8 cm, esparcidamente pilosos en dambes superficies, ápiz llargamente triangular o subredondeáu, fueyuques llaterales oblicues, enteres o llixeramente con 3 lóbulos. Les inflorescencies en recímanos axilares con 5 ó 6 flores, con pedúnculos. Mota acampanada, de 3-4 mm. Corola mariella de 15 mm. Llegumes cilíndriques, de 5-8 x 0,5-0,6 cm, glabres o casi. Granes d'un colloráu opacu o con otros colores, oblonga, de 5-6 x 4-5 mm, atayar o subredondeada en dambos estremos. Fl. jun-jul, fr. setiembre-ochobre.
## Distribución
Llargamente cultivada y montesa en China [orixinaria d'Asia; introducíu n'América, África y otros llugares].
## Gastronomía
Pol so sabor duce, utilizar en delles gastronomíes pa la repostería na forma de pasta (en xaponés *[[anko]]*). En Malasia usar en xeláu, como Ais kacang. En Xapón y China utilícense tamién pa granar los "biltos de soya" solo que de color coloráu.
Como tamién se fai pa la variedá negra (Vigna mungo) y la mariella (auténtica soya: Glycine max).

Amás tienen menos grases y son más fáciles de dixerir qu'otres variedaes de xudíes.

## Historia
Evidencies xenétiques amuesen que'l azuki foi cultiváu primero nel Himalaya y dempués en China y Corea (dempués del 1000 e.C.), pa más tarde llegar a Xapón, onde anguaño ye la segunda llegume más popular dempués de la soya.

## Nomes
El so nome occidental vien del so nome xaponés: アズキ *(azuki)*.
En Xapón tamién s'utiliza'l préstamu chinu *shōzu* (小豆), que significa ‘pequeña grana’ (en comparanza cola soya: 大豆 *[daizu]*, la ‘gran grana’).
Ye común qu'en kanji ye escriba *shozu* pero pronúnciese */azuki/*.

En China el so nome correspondiente (小豆 xiǎodòu) úsase inda na agricultura y la botánica.
Pero'l términu más utilizáu anguaño ye *hongdou* (红豆; *hóngdòu*) que'l so significáu ye ‘xudía colorada’, por cuenta del so uniforme color coloráu.

Sicasí, n'otros idiomes hai que tener curiáu d'utilizar "xudía colorada" yá que puede llevar a tracamundios coles xudíes comunes de color coloráu.
## Taxonomía
*Vigna angularis* describióse por (Willd.) Ohwi & H.Ohashi y espublizóse en *[[Journal of Japanese Botany]]* 44(1): 29. 1969. 
;Etimoloxía
***Vigna***: nome xenéricu que foi dau n'honor del botánicu italianu Dominicu Vigna que lo afayó nel sieglu XVII.

***angularis***: epítetu llatín que significa "con ángulos, angular"
;Variedá:
* *[[Vigna angularis var. nipponensis]]* (Ohwi) Ohwi & H.Ohashi
;Sinonimia:
**Azukia angularis* (Willd.) Ohwi
**Dolichos angularis* Willd.
**Phaseolus angularis* (Willd.) W. Wight
**Phaseolus chrysanthos* Savi
**Phaseolus mungo* auct. non L.

**Krishná-mudga (‘frijol negru’, en sánscritu).
**Pachelima (‘bono de cocinar’ en sánscritu).
*Vigna angularis (Willd.) Ohwi & H. Ohwi

## Ver tamién
* Terminoloxía descriptiva de les plantes
* Cronoloxía de la botánica
* Historia de la botánica
* Carauterístiques de les fabacees

## Referencies

## Bibliografía
# AFPD. 2008. African Flowering Plants Database - Base de Donnees des Plantes a Fleurs D'Afrique.
# Cowan, C. P. 1983. Flora de Tabasco. Llistaos Floríst. Méxicu 1: 1–123.
# Isely, D. 1990. Leguminosae (Fabaceae). 3(2): xix, 1–258. In Vasc. Fl. S.E. U. S.. The University of North Carolina Press, Chapel Hill.
# Pérez J., L. A., M. Sousa Sánchez, A. M. Hanan-Alipi, F. Chiang Cabrera & P. Tenorio L. 2005. Vexetación terrestre. 65–110. In J. Bonu, F Álvarez & S. Santiago Biodivers. Tabasco. CONABIO-UNAM, Méxicu.
# Zamora Villalobos, N. 2010. Fabaceae. 119(5): 395–775. In B. E. Hammel, M. H. Grayum, C. Herrera & N. Zamora Villalobos (eds.) Man. Pl. Costa Rica. Missouri Botanical Garden, St. Louis.
# Flora of China Editorial Committee. 2010. Flora of China (Fabaceae). 10: 1–642. In C. Y. Wu, P. H. Raven & D. Y. Hong (eds.) Fl. China. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis.
## Enllaces esternos

*EOL.org
*Illustrated Plant Genetic Resources Database
*Alternative Field Crop Manual
*
*