Venéticu

::*Nun confundir col modernu [[Idioma vénetu]], [[llingua romance]].*

El **venético** ye una llingua indoeuropea estinguida, falada na antigüedá na rexón italiana del Vénetu, ente'l delta del ríu Po y les estribaciones meridionales de los Alpes, según en partes de l'actual Eslovenia.

Caltiénense en redol a 300 inscripciones curties dataes ente'l sieglu VI&nbsp;e.&nbsp;C. y el sieglu I, anque se supón que s'usaba dende'l sieglu XII&nbsp;e.&nbsp;C. Los sos falantes identificáronse col antiguu pueblu llamáu polos romanos como *[[vénetos]]* y *Enetoi* polos griegos.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
### Historia
Los vénetos antiguos del sieglu XII&nbsp;e.&nbsp;C., llamaos tamién *paleovénetos*, fundaron delles ciudaes como Altino, Esti, Padua (yá cercada nel sieglu XII&nbsp;e.&nbsp;C.) y Gainaga (asentamientu del sieglu XIII&nbsp;e.&nbsp;C. asitiáu nel términu municipal de Cittadella), l'idioma pudo ser una caña independiente na familia de les llingües itáliques.

Esta llingua nun tien de confundir se col venecianu, una llingua romance falada anguaño na mesma rexón.

### Estinción
El venético dexó de falase tres l'asimilación cultural que sufrieron los territorios conquistaos o controlaos pola emerxente Roma. Primero dexa d'usase como llingua escrita, y depués sume tamién como llingua vernácula, en redol al sieglu I. En xuniéndose los vénetos a la República Romana nel sieglu I&nbsp;e.&nbsp;C., les inscripciones empiecen a usar l'alfabetu llatín, anque l'alfabetu venético nun foi abandonáu del tou, pos munches inscripciones llevaben testos en llatín y venético.

## Clasificación
El venético ye claramente una llingua indoeuropea, anque'l parentescu exactu con otres llingües indoeuropees sigue siendo oxetu de bancia ente los especialistes. Lo que sí ta establecíu ye qu'esta llingua, xunto col liburnio, forma una unidá filoxenética. Conxeturáronse parentescos daqué distantes coles llingües itáliques, col xermánicu y con delles llingües paleobalcániques falaes nos Balcanes occidentales. Pero a pesar d'estos parentescos probaos, entá nun hai argumentos abondos pa incluyila nuna o otra familia.

El venético amuesa delles semeyances col llatín, col llatino-faliscu, polo que primeramente se -y clasificó xunto a eses llingües, suponiéndose que'l venético y el llatín faliscu quedaríen dixebraos xeográficamente tres la llegada de los falantes d'Oscu-Umbru (hipótesis sostenida por Beeler, Porzig, Krahe, Hamp, Lejeune y Georgiev).

Tamién s'atoparon paralelismos importantes coles llingües xermániques, especialmente nes formes pronominales:

* Venético: *ego* = "yo", acusativu *mego* = "me"
:Góticu: *ik*, acusativu *mik*
:Alemán: *ich*, acusativu *mich*
:(Llatín: *ego*, acusativu *me*)

* Venético: *sselboisselboi* = "a sí mesmu"
:Antiguu altu alemán: *selb selbo*
:Alemán: *sich selber*
:(Llatín: *sibi ipsi*)

:(Pokorny 1959: 708-709, 882-884)

Basándose nestes semeyances, ciertu investigadores (Polomé, Safarewicz, Hirunuma, Campanile) afirmen que'l venético ye una llingua indoeuropea aparte. Sicasí, estes semeyances atópense namái nel vocabulariu, lo que podría esplicase polos cambeos producíos na dómina en que los falantes de les llingües itáliques convivíen colos de llingües xermániques y eslaves.

Radoslav Katičić demostró igualmente que l'antroponimia de la zona noroeste de l'antigua provincia romana d'Iliria (zona *noradriática*), siendo Liburnia parte d'un espaciu antroponímicu más estensu, entiende'l Vénetu, Istria y los Alpes orientales. La zona antroponímica allegante, la *dalmato-panonia*, correspuende a la Dalmacia y Japidia en dómina romana y enllargar hasta Panonia, con numberosos trazos comunes cola primera.

Estos descubrimientos apurren una nueva visión de les llingües itáliques, que'l so territoriu enllargar hasta la Europa Central.

## Descripción llingüística
### Fonoloxía
*Como en llatín y oscu-umbru les oclusives sonores aspiraes protoindoeuropeas **bʰ-* > f-: **vhrater** 'hermanu'  f-: **vhagsto** 'fechu'  h-: **eik** 'esto'  b: *bivus* 'vivu') conversión del grupu *gʷ > v: **vivu** 'vivu'  *ol / or*) ye la realización vocálica de les sonantes líquides en grau cero *l̥ / *r̥ > *ul / ur*: **murtuvo** 'muertu'  *f-* en venético, de manera paralela al llatín, según l'asimilación regresiva de la secuencia protoindoeuropea **p...kw...* > **kw...kw...*, un fenómenu que namái s'atopó nes llingües itáliques y celtes (Lejeune 1974: 141-144).

### Gramática
El sistema flexivo nominal del venético tendría seis o inclusive siete casos, y habría cuatro conxugaciones verbales (similar al Llatín). Conócense alredor de 60 pallabres, pero dalgunes son préstamos del llatín (ven. *liber.tos.* ) virxe Canis

:(Prosdocimi in Pellegrini 1967: 464-468)

* Otru exemplu usando trescripción lliteral del alfabetu venético:

:Venético: ***meχo zona.s.to y.φ. vhaφa.i.tśa p|ora.i. .o.p io|roφo.s.***
:Llatín: *me donavit ex voto (?) Fabatia Porae ob horna*

:(Pisani, p. 255)

### Puntuación
Una interesante carauterística de la escritura venética (presente esporádicamente tamién en dellos testos etruscos) ye la denomada "puntuación", esto ye, la evidencia de delles lletres marcaes con un puntu antes y otru dempués. Más concretamente, puntuábense les consonantes ensin siguir de vocal (por casu, en ***zona.s.to***, la *s* siguida de la consonante *t*) y les vocales ensin siguir de consonantes (por casu, en ***.o.p***, el soníu *o* al entamu de pallabra). Esta interesada costume ye importante pa la hestoria del alfabetu, pos dexa apreciar cómo l'alfabetu etruscu-venético, proveniente del feniciu (una llingua semítica) al traviés del alfabetu griegu, tuvo, de manera asemeyada, un orixe más silábicu (abugida) qu'alfabéticu, polo cual cada lletra yera considerada en realidá una sílaba de la forma consonante + vocal, colo que los signos con valor únicu (una sola vocal o consonante) yeren consideraos "particulares", y como tal reflexábense.

## Vocabulariu



1 acusativu singular 
2 dativu singular 
³ (TOPAR SIGNIFICÁU) 
4 dativu, ablativu plural, llatín *-bus*, PIE **-bhyos* 
5 *Līber* yera'l dios de la crecedera y de la procreación, *līberī* yeren los neños
6 Llatín *neque*, *nec*

## Ver tamién
*Vénetos
*Liburnos
*Llingües itáliques
*Llingües ilirias
*Llingües indoeuropees

## Referencies
*  (en francés)
*  (n'inglés)
*  (n'alemán)
*  (n'italianu)
*  (n'italianu)
*  (n'italianu)
*  (n'inglés)
*  (n'italianu)
*  (en francés)

## Referencies

## Enllaces esternos
* (n'inglés) Venetic from Voices of Stone site.
* (n'inglés) Víteliú: The Languages of Ancient Italy.
* (n'inglés) Venetic inscriptions Adolfo Zavaroni.
* (n'inglés) Indo-European database: The Venetic language Cyril Babaev.
* (n'italianu) Iscrizione di Marano 
* (n'italianu) Reperti trovati nel fiume Bacchiglione
* (n'italianu) Storia, vita, costumi, religiosità dei Veneti antichi
* (n'inglés) ''People of Italy''
* (n'inglés) ''Venetic'' dal sito *Voices of Stone*.
* La llingua venética en LINGVÆ·IMPERII
*La llingua venética en PROEL