Alfarería

**Alfarería**, de *alfaharería*, ye l'arte d'ellaborar oxetos de folla o magre y, por estensión, l'oficiu que dexó al home crear toa clase de enseres y artiluxos domésticos a lo llargo de la historia. Nel Occidente culturalmente teunolóxicu l'alfarería popular, cacharrería axatada y evocadora obra d'artesanos *barreros* pasó en gran midida a convertise n'artículu decorativu y de coleicionismu y en materia d'interés etnográficu, sumáu al so valor arqueolóxicu. 

La industria alfarero, amás de la cacía y la cacharrería, toma l'azulejería senciella, la texería, la ladrillería y la fabricación de baldoses ensin esmaltar.

Popularmente, alfarería ye sinónimu de cerámica, magar suel denominase y aplicase el términu *cerámica* a un conxuntu de téuniques más depuraes en qu'intervienen delles cocciones de la pieza, esmaltaos más sofisticaos y decoración más fina. Otres téuniques que los sos términos acomuñar a l'alfarería y la cerámica son la lloza y la terracota.

## Alfarería y Cerámica
 
Alfarería y Cerámica son dos términos en permanente conflictu semánticu (*semántica lóxica*). Dambos paecen designar, "grosso modo", les actividaes artesanales, artístiques ya industriales a partir de la folla cocío, según el productu o los productos de les mesmes y la so cultura.

Polo xeneral, nos diccionarios (ideolóxicos y de sinónimos) y los manuales léxicos "alfarería" apaez redirixida o referida a "cerámica", dándose-y asina a esta postrera mayor valor troncal. 

La pallabra Alfarería, como alfar, provienen del árabe hispánicu *alfah hár*, ‘folla', y esti del árabe clásicu *fah har* (alfarería), y de la mesma del hebréu *hhafar* (tierra, folla). En 1789 se documenta «*alfaharería»* y en 1866, «alfarería», finalmente. Pela so parte, sofitándose nel Diccionariu d'Autoridaes, el DRAE caltién el términu *alcaller* (pa «alfar» y «alfareru») y *alcallería* (conxuntu de vasíes de folla).

Per otru llau, Cerámica procede del griegu antiguu *κεραμική* (keramiké), femenín de *κεραμικός* (*keramikós*, fechu de magre), "cerámicu", que designaba orixinalmente al barriu de los alfareros de l'antigua Atenes, al noroeste de l'Acrópolis.
Magar Nebrija, nel estragal del sieglu XVI, yá utilizó'l términu griegu *ceramion*, atribúyese-y al arqueólogu Giovanni Battista Passeri la responsabilidá d'incluyir la voz "cerámica" nel contestu llingüísticu modernu nuna obra impresa en Venecia en 1768. Pela so parte Joan Corominas informa de que dichu vocablu llegó a España en 1869, un sieglu dempués.

## Definiciones

En xunto, les definiciones con más pesu oficial, depués de coincidir en que dambos términos referir al arte d'ellaborar oxetos de folla, rellacionen la "alfarería" colos *espacios* de fabricación y venta, y a la "cerámica" col conxuntu de *oxetos* y les sos aguaes científiques asociaes a l'arqueoloxía.

Nun manual clásicu de términos d'arte, dambos términos rellacionar col "arte y téuniques de la folla y el magre"; dándo-y preferencia a la "alfarería" nesta acepción y acutando a "cerámica" la definición de los oxetos fabricaos con diches carauterístiques y faciéndolo estensivu a otros términos más concretos como: lloza, porzolana, mayólica y terracota.

### Cites téuniques
*"L'alfarería ye la cerámica popular, la más corriente, la que se faía nos pueblos pa usu popular. Dempués vieno la cerámica, tou aquello que ye decoráu, con calter suntuario, artísticu." Emili Francés Sempere.

*"La *cerámica* ocupa un llugar importante nes artes decoratives, yá que participa al empar de l'arquiteutura, la escultura y la pintura. Esta pallabra emplégase tamién non yá pa designar lo que Bernard Palissy llamaba *l'arte de la folla*, sinón los sos mesmos productos."

### Cites imaxinatives
*"Pa intentar resolver el problema, vamos proceder per etapes. Preguntaremos en primer llugar si esiste dalgún venceyu ente l'alfarería y los celos (cuestión a la cual pretendióse dar yá un principiu de respuesta). De siguío vamos entrugar avera del venceyu ente los celos y el chotacabras. Si, en dambos casos, llógrase un resultáu positiva, vamos siguir polo que nun hai muncho llamé una deducción trescendental, qu'esiste coles mesmes un venceyu ente l'alfarería y el chotacabras." *L'alfarera celosa*. Escritu por Claude Lévi-Strauss.

### Cites bíbliques
**El campu del alfareru*, novela de la serie que'l sicilianu Andrea Camilleri dedica al comisariu Montalbano, foi titulada asina recoyendo una cita bíblica atribuyida a Mateo l'Evanxelista. La presencia del términu "alfareru" nun documentu de probada antigüedá como los Evanxelios —sieglu I d. C.—, quedaría sicasí suxeta a una refecha revisión léxica d'ediciones y traducciones, dende'l supuestu testu orixinal escritu o dictáu pol apóstol Mateo.

:Per otra parte, paez que l'audiencia a la que se dirixe Mateo ta familiarizada con fechos que describe l'Evanxeliu y al autor interésa-y rellacionar el pasáu (vida de Jesús) col momentu nel que s'escribió'l so rellatu, utilizando en dos causes la espresión "hasta'l día de güei". Asina, l'autor diz que los sacerdotes, coles 30 monedes de plata que refundió Xudas Iscariote nel templu, "*mercaron con elles el *'Campu del Alfareru** como llugar de sepultura pa los foresteros. Por esta razón esi campu llamóse Campu de Sangre», hasta güei''". Nesti testu dar a entender que l'audiencia conoz el llugar en cuestión y el so nome, polo que ye razonable pensar que pudo ser escritu antes de la destrucción de Xerusalén y la gran despoblación que traxo consigo.

:Sía como fora, la síntesis a la que paecen llegar delles llinies de tesis ye que lliteratura relixosa y de ficción coinciden n'aceptar l'antigüedá natural del términu ''alfarería'', escapando del usu muncho más estendíu que del términu ''cerámica'' facer nos manuales científicos, dende los d'arqueoloxía a les publicaciones dedicaes a la divulgación o estudiu de la mesma alfarería.

== Tipos cualitativos d'alfarería ==
**Alfarería de bastu**, xeneralmente referida al obrador onde se producen pieces ensin [[vidráu|vidriar]] d'escasa calidá.

**Alfarería de finu**, referíu a los alfares con producción más cuidada, anque non necesariamente vidrada.
 
**Alfarería popular**, tamién llamada tradicional, enmarcada no rural pre-industrial. Engloba tou tipu de cacharrería utilitaria, funcional y barata. La so redolada, orixinalmente, yera llocal: magres y combustibles del llugar, obradores anexos o inclusive dientro de la vivienda, téuniques elementales; pero col tiempu incluyó tamién la fabricada con recursos modernos pero respetando l'espíritu tradicional de les pieces y el so simbolismu.

== Historia y orixe ==
Los primeros oxetos d'alfarería remontar al periodu [[Gravetiense]] ([[Paleolíticu Cimeru]]) y trátase de pequeñes representaciones de divinidaes maternales y de cultu a la fertilidá como la llamada [[Venus de Dolní Věstonice]] datada cerca de 29 000 - 25 000 e.C. Una de les pieces más antigua que se conoz ye una vasía del [[periodu Jōmon]] de la dómina de la prehistoria del [[Xapón]] (10 000 e.C. / 8000 e.C.), pieza qu'anguaño s'espón nel [[Muséu Nacional de Tokiu]]. El so nome dáse-y poles marques de cuerda col que ta decorada.Atopáronse otres evidencies na cuenca del [[ríu Amur]] en Rusia que revelaron rastros de cerámica que daten del 14 000 - 13 000 e.C. Esisten cachos d'alfarería atopaos nel sur de [[China]] que fueron dataos por carbonu 14 a finales de 1990 y que se fecharon ente'l 9000 y el 14 000 e.C., en nueves escavaciones realizaes na cueva Xianrendong na [[Jiangxi]] los nuevos alcuentros remontar escontra'l 20 000 e.C. 

Una de les téuniques que caractericen les [[cultura neolítica|cultures neolítiques]], y que se considera una prueba pa la ordenación cronolóxica, ye la cerámica o magre modeláu. Les pequeñes figures de magre cocíu yá s'atopaben nel [[Paleolíticu Cimeru]], anque ye nel Neolíticu cuando apaez el vacíu a partir del trabayu con magre y, por tanto, alcuéntrase una utilidá nes vasíes, que s'usen pa la ellaboración de los alimentos cocinaos al fueu. Nel [[Próximu Oriente]], atopóse cerámica d'unu o dos milenios anteriores a l'apaición del cultivu de los [[cebera|ceberes]], polo qu'esta asociación de la nacencia de l'alfarería cola práutica [[agricultura|agrícola]] y culinaria alcuéntrase entá dientro d'una ciertu tracamundiu.

Los primeros artesanos especializaos apaecieron en [[Mesopotamia]], qu'inventaron les ferramientes pa trabayar meyor el magre, como'l [[tornu d'alfareru]] y el fornu pa cocela escontra'l 3400 e.C. Igualmente en [[Antigua Grecia|Grecia]] como nos [[Balcanes]] la influyencia de la cultura d'[[Anatolia]] apreciar nes vasíes con forma de tulipa y con [[engobe]], colloráu y blancu. En Grecia empezaron a decorase les pieces con motivos xeométricos, que yeren los detalles más habituales xunto con reproducciones de plantes y escenes cotidianes, que se faíen asonsañando l'arte de la escultura.

[[Estrabón]] y [[Pliniu'l Vieyu]] atribuyeron la invención de la rueda del alfareru al escita [[Anacarsis]] que morrió cerca de 550 e.C. Sicasí, [[Homero]] fala yá d'ella nes sos obres y sábese que'l padre de la poesía griega precedió en dellos sieglos al discípulu de [[Solón]]. Los [[Toscana|toscanos]], en tiempu de [[Porsena]], trabayaben tan bien nesti arte que los sos artefautos pagar a un preciu más eleváu en tiempos d'[[Augustu]] que los mesmos de plata y oru.

N'[[Europa]] [[mediterraneu|mediterránea]] les pieces más antigües son, probablemente, les atopaes nel xacimientu de Camprafaud ([[Languedoc]]) y Verdelpino ([[Provincia de Cuenca|Cuenca]]), pieces dataes nel [[VI mileniu e.C.]]; nun presenten nengún tipu de decoración. Tamién hai pieces del [[III mileniu e.C.]] atopaes en [[Cataluña]], [[Provenza]], [[Córcega]] y [[Dalmacia]]; nesti casu, la so decoración básase na impresión con conches marines, téunica llamada «montserratina» pol so gran bayura nel [[macizu de Montserrat]] y que tamién ye conocida como [[cerámica cardial]].

Los afayos [[arqueoloxía|arqueolóxicos]] nel [[Alto Exiptu]], na fase [[Naqada I]], faen suponer que dende'l 4500 al 3500 e.C. practicábase l'[[agricultura]]. Tamién se soterraben los muertos en tumbes, onde yera frecuente l'usu de dotes funeraries ente los que yera normal atopar vasíes de terracota colorada con motivos pintaos en blancu; les decoraciones que predominaben yeren les de tipu xeométricu, como por casu [[triángulu|triángulos]], [[Círculu#Semicírculu|semicírculos]] y espigues.Escontra'l 4000 e.C. nel pueblu de [[Badari]] fabricábense vasíes d'alfarería de parés fines y pulíes y del aproximao 3600 e.C. atopáronse grandes cantidaes d'oxetos pintaos, con figures d'animales y tamién con escenes de barcos de remos.

Mientres el [[Neolíticu]] mediu, la cultura [[Dímini]], en Grecia, produció una cerámica con una gran variedá de formes y con una ornamentación [[policromía|policroma]], sobremanera d'espirales y greques. A la fin d'esti periodu y a principios del Neolíticu final utilizóse una alfarería negro bruñida, d'influyencia [[Anatolia|anatólica]]. El llamáu Neolíticu danubiano del centru d'[[Europa]], qu'esistió a empiezos del V mileniu, producía una cerámica que taba carauterizada pola decoración de «bandes», con unes formes que yeren desaxeradamente sencielles de vasos ensin [[rusti (alfarería)|garres]] y de pescuezu anchu. Les llinies de la decoración taben realizaes a base de incisiones paraleles y puntuaos.

Nel mesmu periodu Neolíticu, l'alfarería doméstico apaeció en pequeñes poblaciones como nel xacimientu de [[Hacilar]] (oeste de [[Turquía]]), estes pieces amenorgar en vasíes cocíes a baxa temperatura y decoraes con franxes llises pintaes con magre blancu non ferrosa. Del IV mileniu son los grupos d'alfarería atopaos nos xacimientos de [[Gumelnitsa]], [[Salcutsa]] en [[Rumanía]] y [[Tripole]] y [[Cucuteni]] n'[[Ucraína]] de formes con perfil convexu na parte cimera y cóncavu na inferior, la decoración yera xeométrica.

La influyencia de dichu tipu d'alfarería apreciar en zones del [[Adriáticu]] y d'[[Italia]] con carauterístiques propies, como les realizaes en [[Venecia]] y [[Lombardía]] mientres el IV mileniu. Ente les sos peculiaridaes, cabo destacar, que son vasos con boca cuadrada. La llegada ya influyencia de xente de diches zones que s'establecieron en [[Cataluña]] significó la producción de pieces de cerámica similares, como son los vasos de boca cuadrada, que s'atoparon en delles sepultures de la llamada [[cultura de los sepulcros de fuesa]] qu'hai especialmente pela zona del [[Solsonès]].

Nel periodu inicial de la [[Edá del bronce]] la mayor parte de les vasíes tán realizaes, na [[civilización micénica]], a mano ensin l'ayuda de nenguna rueda d'alfareru, que foi introducida a la fin d'esta dómina, consiguiendo con ello una meyor regularidá na producción. Cuasi toles pieces tán apolazaes con una ferramienta que dexa unes marques, la pintura primitiva facer con magre líquidu y les llinies grabaes enllenar con otru magre blancu. En [[Creta]] producióse una téunica d'enfornáu que producía un acabáu de les pieces con chiscadures en colloráu y negru. Les [[jarra|jarres]] con [[pitorru]] son comunes mientres l'estilu cicládico y de normal realizaes con una pintura mate.



Na antigüedá americana la mayoría de los sos pueblos yeren agrícoles y, por tanto, sedentarios, lo que fizo que se produxeren grandes cantidaes d'instrumentos domésticos pal so usu culinariu o d'almacenaxe. Anque s'utilizaron distintos magres según el territoriu onde se fabricaben, el fornu abiertu yera l'únicu conocíu en tola [[América]] indíxena. La téunica de la realización yera, polo xeneral, a mano, ensin ayuda de tornu, y utilizóse el molde según la dómina y la cultura. Les formes son similares, anque con ciertes particularidaes, nes de [[Méxicu]], por casu, onde tamién s'utilizaben los concos pequeños éstos teníen pates y el fondu arralláu con incisiones que sirvíen pa moler el [[Capsicum|chile]] y otros condimentos. Tamién se realizaron urnes funeraries, sobremanera nel territoriu [[Sudamérica|suramericanu]].

L'orixe de la cerámica producir na mariña de la [[Ecuador]] escontra'l 3200 e.C. Fixéronse unos estudios por arqueólogos norteamericanos y ecuatorianos, onde se trató de demostrar les semeyances d'esta cerámica cola de la cultura xaponesa de [[periodu Jōmon]]. En dambos países, les formes y téuniques teníen rellación coles sos economíes, preferentemente marítimes. En [[Colombia]] atópense afayos de cerámica dataes nel añu 2925 e.C. con instrumentos bien toscos de concos semiesféricos. Olles de color acoloratáu y negru apaecen en [[Perú]] yá nel periodu un pocu más tardíu, escontra'l 2000 e.C. La [[cultura Huari]], foi una civilización andina que florió nel centru de los [[Andes]] aproximao dende'l sieglu VII hasta'l XIII, ente les pieces que destaquen tópense los [[huacos]]. Una de les formes más carauterística de los inques peruanos foi l'[[aríbalo incaicu]], utilizáu principalmente pal tresporte de l'agua.

Nos [[Estaos Xuníos]], destaca la cultura esistente na parte este del país, llamada «del monte», apaez escontra'l 2000 a. C y ye una cerámica con impresiones a base de cuerdes o texíos, téunica que se realizaba palmotiando la superficie de los instrumentos con paletes de madera onde s'endolcaren, primeramente, cuerdes o texíos.

=== Península Ibérica ===


Les téuniques fuéronse tresmitiendo amodo dende'l [[Oriente Próximu]] escontra Europa occidental, y tamién a la [[Península Ibérica]], con un desfase d'unos dos mil años aproximao. Esti procesu evolucionó acordies con una serie de factores:
* **La redolada natural y climático propiu del llugar**: el factor [[xeoloxía|xeolóxicu]] como base de la materia primo yera necesariu pa llograr el material primario, la [[magre]], y tamién yera necesaria la esistencia d'árboles pa consiguir la lleña que s'usaba na posterior cocción en fornos. El clima foi un factor importante, yá que, por casu, en llugares como [[Siberia]] o [[Patagonia]] nun se llegó a producir cerámica. Tamién na Península Ibérica hai grandes desfases ente rexones de la mariña coles de la [[Pandu]], el [[Cantábricu]] o les [[Islles Baleares]] y [[Canaries]]. Nunes zones el progresu y evolución yera constante y n'otres el mesmu sistema y téunica perduraba mientres más años. Asina mesmu sábese que mientres los meses d'iviernu nun se llegaba a trabayar pola mor del fríu.
* **La dinámica cultural**: otru factor por que la teunoloxía evolucione, son les circunstancies social y cultural. Una concentración de poder como la qu'asocedió nes grandes civilizaciones de l'[[Historia Antigua|antigüedá]], impulsa la necesidá d'ellaborar oxetos suntuarios pa palacios y cultos relixosos, según cacíes, instrumentos pa guardar alimentos y bébores. L'influxu d'otros pueblos más poderosos como los [[Fenicia|fenicios]], [[Grecia|griegos]], [[pueblu árabe|árabes]] y [[Antigua Roma|romanos]], introdució'l so estilu y les formes de les vasíes a pueblos que quedaben sol so dominiu.
* **L'aumentu de la demografía y les sos necesidaes**: ye natural que cuando se produz una medría [[demografía|demográficu]] más aceleráu, les necesidaes funcionales aumenten, ye necesariu que los productos trespórtense y almacenen, como ta demostráu qu'asocedió nuna dómina como'l Neolíticu.

Según les postreres dataciones, considérase que les cerámiques más primitives d'esti ámbitu fueron les del tipu cardial, como les de los xacimientos de la [[Cova de l'Or]] (4770 e.C.) en [[Beniarrés]], y les de Les Cenices (4670-4160 e.C.) en [[Aitana]] de la [[Comunidá Valenciana]]. Otres dataciones llograes remontar al [[VI mileniu]], como les topaes na Cueva Fosca de Ares del [[Maestrazgo]] en [[Castellón]], l'Abrigu Grande de les Grayes de [[Cieza]] en [[Provincia de Murcia|Murcia]], la [[Cueva de los Esperteyos]] d'[[Albuñol]] y de la Nacencia de Pontones en [[Provincia de Granada|Granada]].


Escontra'l 2000 e.C., grupos d'emigrantes orientales esparder pola Península Ibérica de les costes del sur escontra l'interior, desenvolviéndose la [[cultura almeriense]], que dio orixe a la [[cultura del vasu campaniforme]] que más tarde s'estendería escontra [[Francia]] y [[Alemaña]]. Un pocu más tarde, escontra'l 1700 e.C., apaeció la [[cultura d'El Argar]], al sur de la Península Ibérica, onde s'atoparon sepultures realizaes en [[tinaja|tinajes]] allugaes nel mesmu sosuelu de les viviendes, con gran cantidá d'oxetos, ente ellos, gran cantidá de cerámica. Les tinajas son pa personaxes individuales, ensin nenguna clase de ornamentación, en munchos casos bruñidas y con unes dimensiones d'un metru d'altor por 70-80 cm de diámetru, les mayores fueron atopaes na [[rexón de Murcia]]. Reparar que cuando'l difuntu, de resultes del so tamañu, nun cabía, utilizábense dos jarras opuestes per dambes boques. Nestes dotes funeraries atópense diversos tipos de vasíes: les de «tulipa», con base semiesférica y la parte cimera cónica, y les copes», col pie baxu anque dalgunes son de pies alto, col receptáculu de forma esférica.

Ente'l 1300 y el 750 e.C. produzse la llamada [[cultura de los campos d'urnes]]. El ritu de la [[incineración]] introducir na península al traviés de los [[Pirinéu|Pirinéos]] en direición escontra'l nordés, nos valles lleidatanos de los ríos [[Segre]] y [[Cinca]]; los oxetos guarden una gran semeyanza colos del baxu [[Aragón]] y el [[valle del Ebro]]. Les cerámiques de referencia son les «acanalaes».

Una de les [[necrópolis]] más estudiaes ye la de La Punta de la Pi nel [[Puertu de la Selva]] que contién unos setenta enterramientos; na necrópolis d'[[Espolla]] atopáronse más de doscientes urnes. Les urnes asítiase nel centru de la fuesa y tienen una dimensión de 25 a 30 centímetros, la mayoría con una tapadoria tamién de cerámica y decoraes con franxes de riegos estriaos, d'ende'l nome d'acanalaes. La incineración estender pol restu de la península, como puede vese nes necrópolis de la Peña Negra de [[Crevillente]], o na [[Pandu Central]] los afayos de [[Les Cogotas]] de [[Cardeñosa]] n'[[Ávila]] y de [[Capo de la Mesa de Miranda# La Necrópolis de la Osera|La Osera]] de [[Chamartín de la Sierra|Chamartín]] n'Ávila, con más de dos mil enterramientos, onde munches de les sos vasíes atopar con incrustaciones de magre blancu que formen decoraciones. N'[[Andalucía]] occidental el tipu d'urnes presenta una decoración puntiada ente que na parte oriental son llises y bruñidas. En tola península atopa la cerámica negra.

=== Tartessos ===

A empiezos de la [[Edá del Fierro]], a la cerámica añaden pintures policromes, [[Barniz cerámicu|barnices]] y utilícense fornos de doble cámara. La cacía presenta toa una variedá de formes y decoraciones que fueron adoptando los artesanos del llugar, a partir de les aportaciones realizaes polos [[fenicios]], [[Grecia|griegos]] y [[cartaxineses]]. La cultura de los [[Tartessos]] asitiar ente les ciudaes de [[Huelva]], [[Cádiz]] y [[Sevilla]] y tola rexón suroeste d'Andalucía; toma un periodu que va dende l'añu 1000 e.C. hasta'l 535 e.C., añu de la [[Batalla de Alalia]]. La señal más evidente tocantes a la cerámica ye'l modeláu del alfareru y el fornu de doble cámara. La decoración ye la del tipu [[Ayalga d'El Carambolo|Carambolo]], esto ye, cola influyencia xeométrica d'imitación fenicia y griega y los acabaos de les pieces con ases, cantos escontra l'esterior y de base plana, detalles que caractericen la producción d'Andalucía occidental. En [[George Edward Bonsor Saint Martin|Carmona]] atopáronse vasíes decoraes con influyencies orientales, probablemente diben destinaes como ufriendes a los dioses y apaecen figures realistes de [[grifos]], gües y páxaros fantásticos.

=== Cultura talayótica ===


Les [[Islles Baleares]] acompañando a l'arquiteutura ciclópea de los [[talayot]]s, [[naveta|navetes]] y [[taula|taules]], presenten una cultura determinada onde s'atopen restos de cerámica, que s'estrema en dos fases: la primera ente'l 1400 e.C. y el 700 e.C., y la segunda ente'l 700 y el 123 e.C. yá na dómina de la invasión romana. La cerámica talayótica provién principalmente de los [[Xacimientu arqueolóxicu|xacimientos]] funerarios onde s'atoparon dellos tipos de vasíes, na so mayoría pequeñes, que tienen una forma cónica, con mangu, copes, cazoletas, olles y xarrones con dos rustes. La realización ye tosca, col sistema de urdimbre y una testura rústica, que ye una consecuencia del magre emplegáu que contién una gran cantidá de [[cuarzu]]. Esta cultura talayótica solamente diose nes islles de [[Mallorca]] y [[Menorca]]. Más tarde, la cerámica asonsaña les formes púnicu-cartaxineses que se producieron a partir del sieglu III e.C. y hasta'l sieglu I e.C. Atópense muestres d'esti tipu de cerámica na [[Necrópolis cartaxineses n'Eivissa|necrópolis del Puig des Molins]] de la [[Islla d'Eivissa]].

=== Cerámica griega ===


Los [[Grecia|griegos]] establecieron el so comerciu cola población ibérica ente'l 600-550 e.C., sobremanera con cacíes seriaes. Polo xeneral, estes pieces yeren producíes pal gran consumu, y presentaben una decoración senciella, lo que demuestra que la economía de la península nun yera bien bona en comparanza cola de los [[etruscu|etruscos]] que si mercaben verdaderes obres d'arte tocantes a la cerámica griega. Nesta importación peninsular destaquen los [[Kílix]], d'un tamañu ente 10-15 centímetros de diámetru y con una base d'unos 10 centímetros, la mayoría d'estes pieces atopáronse en [[Valencia]] y al sureste de la península. Esta vasía, xunto coles [[crátera|cráteres]], son les pieces más reproducíes polos alfareros ibéricos xunto con pequeños [[cántaru (recipiente)|cántaros]] del tipu [[asko]]. Los vasos griegos atopaos en [[Ampurias]] representen más del setenta y cinco per cientu del total de los vasos atopaos n'España.

Mientres más de cinco siglos, los griegos, celtes, íberos y cartaxineses se yuxtaponen por tola península. Les diferencies ente les diverses rexones son evidentes y caltiénense hasta la [[Edá Contemporánea]]. La cerámica evoluciona a partir de la llegada de los recién llegaos que s'establecen nel territoriu y qu'enseñen nueves téuniques artesanales, según nuevos vezos na agricultura y na cultura culinaria.

=== Cerámica ibérica ===


Los griegos fueron los que denominaron cola pallabra Iberia les costes occidentales del [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]] y, poro, los íberos yeren los sos habitantes. Según les escavaciones arqueolóxiques la zona entendía dende [[Narbona]] hasta'l valle altu del [[Guadalquivir]]. L'[[arqueoloxía]] arrexunta la producción de cerámica en cinco árees: [[Murcia]], [[Valencia]], [[Aragón]], [[Cataluña]] (col sur de [[Francia]]), y una gran parte d'[[Andalucía]] y de [[Castiella-La Mancha]].

Ente los sieglos VI e.C. y V e.C. produzse una concentración de poblamientos. Créanse nueves pintures pa la decoración de les vasíes, obres nes que s'apliquen tierres naturales a base d'[[óxidu|óxidos]] [[mineral]]es, la presencia de [[fierro]] apurre colores anaranxaos y acolorataos a les pieces. El material de los pinceles ye pelo animal, especialmente de la barba de la [[cabra (animal)|cabra]]. Les decoraciones van dende simples bandes xeométriques a motivos florales, hasta figures [[zoomorfu|zoomórficas]] de caballos, toros, peces o perros, y [[antropomórfico|antropomórficas]], con dames y guerreros como personaxes. Nes alfareríes ibériques, el mesmu autor de la vasía yera quien tamién pintaba la pieza, al contrariu de los alfareros griegos que disponíen de pintores pa realizar les decoraciones de les pieces d'artesanía.

=== Hispania romana ===


Cuando [[Hispania]] cai so la potestá de [[Imperiu romanu|Roma]], l'oficiu d'alfareru esperimenta un gran desarrollu. Non yá lleguen a la península grandes cantidaes de cerámica, sinón tamién operarios que traen y enllanten la so téunica y la so saber. A partir del sieglu I e.C., procedente de la [[Magna Grecia]], introducir en tol territoriu les primeres cacíes fines y los vasos de colores vivos, pieces que son copiaes en tolos talleres artesanos. Destaquen les obres de barniz negru y barniz coloráu, con parés fines y la cubierta vidrada, y los tipos más abondosos son les [[ánfora|ánfores]], [[Lucerna (llámpara)|lucernas]] y [[cacía|cacíes]]. Les cacíes realizar en diverses modalidaes pero la de [[terra sigillata]] ye la preferida y solíase realizar con una decoración en [[Relieve (arte)|relieve]], con galba de color coloráu. Los centros de producción na península atópase en [[Teruel]], [[Granada (España)|Granada]], [[Andújar]], [[Linares (Xaén)|Linares]] [[Solsona]], [[Mérida (España)|Mérida]] y [[La Rioxa (España)|La Rioxa]].

Otra aplicación de l'alfarería ye la producción de tuberíes pa la conducción de l'agua:


== Téuniques de modeláu ==



Esisten cuatro categoríes básiques:
* **Modeláu a mano**: les téuniques manuales son les más primitives, onde les pieces son construyíes por aciu l'espurríu de la pasta en rollos, plaques o boles de magre, xeneralmente xuníes por aciu la preparación de magre líquidu llamada [[barbotina]].Una vegada acabada la pieza, la superficie alisar cola mesma mano amugada. Nunca dos pieces de cerámica trabayaes manualmente van ser esautamente iguales, polo qu'estes téuniques nun son les más apropiaes pa faer xuegos de pieces idéntiques, como por casu cacíes de cocina, xuegos de café, de llicor, etc. Esta téunica dexen al ceramista usar la so imaxinación y crear distintes pieces artístiques. El modeláu a mano yera una téunica utilizada polos pueblos primitivos y entá s'atopen numberosos artesanos que trabayen maraviosamente, tales como los alfareros de los [[indios pueblo]], les tribus d'[[África]] central y del sur, los aboríxenes [[Australia|australianos]], Xapón y toa l'Asia oriental. N'España podemos atopar zones onde s'ellaboren esti tipu de vasíes de la manera tradicional, como en [[Galicia]], [[Asturies]] y l'altu [[Aragón]].
* **Modeláu a torneta**: llamáu tamién «tornu lentu», ye un artefautu formáu por un pivós y una rueda, qu'impulsáu pola mano produz un movimientu de rotación discontinuu, colo cual facilítase'l trabayu manual, yá qu'actúa como mesa xiratoria, munchos autores tán d'alcuerdu qu'esti tratamientu puede considerase un trabayu de «modeláu a mano», una y bones el movimientu xiratoriu siempres ye intermitente y tiense que dir modeláu manualmente, sacantes tenga la collaboración d'un ayudante qu'impulse la rotación a la torneta, —nesti casu ye cuando se denomina «tornu baxu»—. 
* **Modeláu a tornu**: llamáu tamién «tornu rápidu», ye bien común que les pieces feches en redol sían terminaes manualmente. El tornu d'alfareru ye la téunica más utilizada pa la creación de pieces en serie. Na actualidá tamién ye emplegáu pa faer pieces singulares o artístiques. Esti métodu ye emplegáu dende l'añu 5000 e.C. nel [[Antiguu Exiptu]], [[Oriente Próximu]] y [[Asia]]. Na Península Ibérica llegó escontra'l sieglu VIII e.C., de mano de los fenicios, magar esisten cerámiques a tornu más antigües importaes d'otres zones del Mediterraneu. Pa trabayar con él, asítiase una bola o pella de magre na rueda del tornu, que ye impulsáu pol pie del alfareru que lu fai xirar. La rueda xira velozmente mientres el magre ye primida d'una manera determinada por qu'adquiera la forma deseyada. El trabayu con tornu rique una gran habilidá téunica, pero un alfareru habilidosu puede producir munches pieces cuasi idéntiques en poco tiempu. Anguaño utilízase más el tornu llétricu que rique menos esfuerciu. Por cuenta de la so naturaleza, los trabayos por aciu l'empléu de tornu son cuasi puramente pieces con simetría radial respectu d'una exa vertical. Estes pieces pueden ser decoraes por aciu la creación de distintes testures sobre la so superficie en visu a faeles visualmente más interesantes. Munches vegaes, les pieces creaes nel tornu son modificaes manualmente, amestándo-y garres, tapes, pies, picos y otros aspeutos funcionales.

* **Modeláu al vaciáu** o col usu de [[molde]]: la téunica de vaciáu o a molde, ye probablemente la más apropiada pa la producción en serie (industrial). El magre líquidu ye arramada nun molde de yelsu lo que dexa un llixeru endurecimientu. Una vegada que'l molde absuerbe la mayor parte de l'agua de la capa de magre que queda en contautu col molde, el magre remanente ye entornada fuera del molde y déxase ensugar la pieza. Finalmente la pieza ye sacada del molde, corríxense-y les imperfecciones que pueda tener y dexar ensugar al campu. Según el tipu d'obra a reproducir puede faese con un molde d'una sola pieza, cuando'l modelu ye más complicáu los moldes facer de pieces que pueden dise quitando independientemente y ensin rompeles pal so posterior usu, hai que faer un entalle a les pieces del molde por qu'una vegada retiráu'l modelu puédanse ensamblar.

== Téuniques de terminación y decoración ==

D'antiguo decoraben les vasíes por aciu trabayos adicionales practicaos na so superficie; una gran meyora foi la decoración con caña, dempués l'apolazo y finalmente'l vidráu.

Pueden usase aditivos cerámicos pa da-y color al magre, previu al so modeláu. Tamién pueden amestase dellos aditivos pa da-y un aspeutu más rústicu. L'usu d'[[arena]] y otros materiales dan-y al productu final un acabáu con variaes testures. Asina mesmu pueden entemecese partícules combustibles xunto col magre, o primir la superficie, pa llograr distintes testures.

Pueden crease efeutos visuales interesantes por aciu l'usu de magres de distintu color. Los magres de pigmentación distinta son llixeramente amasaes nuna mesma bola, antes d'empezar el modeláu de la pieza. Anque xeneralmente cualquier magre puede ser utilizada nesti procesu, les distintes velocidaes d'ensugáu y espansión mientres la cocción faen que seya avezada l'usu de namái una pasta cerámico clara, añader colorante a una parte d'ella. Tamién puede faese una analoxía cola [[marquetería]], primiendo pequeños bloques de magre coloriáu conxuntamente.

El [[bruñidor|bruñido]], al igual que la téunica del mesmu nome cola que se trabaya'l metal, rique estregar la superficie de la pieza contra otra superficie pulida (xeneralmente utilízase aceru o piedres) hasta alisar, apolazar y sacar rellumu al magre. Los magres más finos queden más pulíes y brilloses que les aspres, y tamién dexen un meyor ensugáu de la pieza antes de bruñirla, anque esto aumenta'l riesgu de quebraduras. Pa consiguir una superficie más acabada, puede aplicase una fina capa de [[barbotina]] sobre'l magre semiseca.

Finalmente, el magre puede pintase con distintes clases d'[[esmalte]]s. Los [[engobe]]s xeneralmente son aplicaos cuando la pieza alcuéntrase cruda, n'estáu de «cueru». Ye avezáu que les pieces decoraes con engobe tan solo pasen pol fornu cerámicu una vegada. Tanto los esmaltes cerámicos como les [[xamusca|xamusques]] que dan un acabáu vítreu precisen que les pieces pasaren una vegada pol fornu antes de ser aplicaos, y una segunda vegada p'afitalos a la cerámica, anque dellos ceramistes faen trés o más enfornaes, dependiendo de los resultaos que busquen.

== Fases d'ellaboración ==

Toles pieces cerámiques pasen por delles fases mientres la so ellaboración: preparación de la folla, modeláu, ensugáu, primer cocción o enfornáu (alfarería tradicional) y cocciones d'aplicación de téuniques cerámiques.

=== Preparación ===

Primero, el magre ye amasada por que'l mugor y demás partícules distribúyanse homogéneamente y pa sacar cualquier burbuya d'aire que tenga nel so interior (lo que puede provocar esplosiones mientres l'enfornáu o quema).

=== Composición o modeláu ===

Depués ye modelada manualmente o por aciu diverses ferramientes. L'agua ye utilizada pa caltener la plasticidad del magre mientres el modeláu, ensin qu'apaezan rajaduras. Los trabayos realizaos en redol xeneralmente precisen ser forgaos o retorneados pa faer que la espesura de la paré seya uniforme en tola pieza o pa modelar el pie de la pieza. Esti procesu ye lleváu a cabu cuando la pieza ensugóse lo suficiente como p'aguantar esti tipu de manipulación.

=== Ensugáu y apolazáu ===

La pieza dexar al aire hasta que s'ensuga y endurez lo suficiente. Esta fase ye denomada «estáu de cueru». Les pieces que s'atopen asina son bien argayadices, polo que tienen de ser manipoliaes curioso. Una vegada que la pieza terminar, déxase ensugar nuevamente por que pierda el restu del mugor qu'entá contién, quedando con un aspeutu similar al güesu. Cuando la pieza ta totalmente seca, el so color ye más claru, y adquier mayor durez. Nesti momentu ye cuando se-y suel pasar una [[papel de llixa|llixa]] fina y una esponxa húmeda col fin d'apolazala.

=== Enfornaos ===

Depués ye llevada al fornu, onde pierde'l mugor químico y adquier una mayor resistencia y sonoridá. Puede ser que con esta cocción la pieza yá se dea por acabada, como ye'l casu de l'alfarería, o qu'entá rica d'enfornaos posteriores, como asocede na cerámica.

Pueden riquir delles sesiones de fornu pa llograr efeutos decorativos especiales, como por casu pa llograr la llamada decoración negativa, utilizada en delles cultures ancestrales, como la [[Cultura Vicús#Cerámica Vicús|Vicús]]. L'efectu de decoración negativa llograr al cubrir con magre dalgunes partes de la vasía na fase final de la so cocción, d'esta miente, les partes cubiertes caltienen el so color orixinal, ente que les partes descubiertes tórnense escures o negres por aciu l'amenorgamientu.

== Morfoloxía ==
Tradicionalmente n'alfarería atopen cuatro modalidaes:
* **Obra bueca**: son les obres que tienen un cuerpu alto y abiertu pela parte cimera, que-y les puede tapar, suelen llevar dalgún tipu d'ases pal so tresporte o pa emponer el so conteníu, por casu les ánfores, l'[[alcarraza]], el cántaru o les botíes.
* **Obra abierta**: son les pieces cola boca más ancha que la base, como los platos, fontes y tapadories pa otres obres. Entren nesta categoría les que tienen unes parés curties (3-5 cm), como pueden ser les [[Cazuela de barro|cazueles]] o los [[lebrillos]] y dalgunes cola base plana de fondu cóncavu y parés un pocu mayores como los morteros, olles o soperes.
* **Obra zarrada**: son les que tienen los cuerpos totalmente zarraos, que se debe terminar col bochado (bochar n'alfarería ye cerrar una pieza), como les huchas, les [[alcuza|alcuces]], les cantimplores y el botijo.
* **Obra plana de molde**: son les pieces dedicaes especialmente a la construcción y realícense col molde planu, ye dicir un caxón ensin fondu que s'asitia sobre'l suelu, rellenar col magre, sácase'l molde y déxase ensugar, por casu los lladriyos, baldoses y texas. Hai tamién el molde d'apertón» que consiste nun molde abiertu, de normal de yelsu, nel cual prímese'l magre coles manes y queda grabáu'l dibuxu correspondiente na pieza.
<center><gallery>
Ficheru:Ánfora-redona-rafax.JPG|Obra bueca:Ánfora con dos rustes de [[Mallorca]].
Ficheru:Zaragoza - Museo - Vasija Los Castellares.jpg|Obra abierta: Olla de los Castellares (Herrera de los Navarros, Zaragoza) Sieglu II.
Ficheru:Cantir bisbal.JPG|Obra zarrada:Botijo actual de la Bisbal d'Empordà (Girona).
</gallery></center>

== Terminoloxía ==

El vocabulariu alfareru toma una gran variedá de formes cola consecuente riqueza de léxicu, yá que, según les rexones o contornes, un mesmu oxetu tien distintu nome. Hai vasíes que fueron sumiendo y otres que, a pesar del pasu de los sieglos, siguen faciéndose cola mesma forma y n'ocasiones similar procesu d'ellaboración. Sicasí, dende la segunda metá del sieglu XX, les pieces d'alfarería, anque nun cumplen cola so primitiva función, son apreciaes como elementos decorativos.
* **el Far d'Empordà**: Denomina'l [[obrador]] o taller nel que trabaya l'alfareru y tamién, d'una manera más xeneral, la llocalidá que produció o produz cerámica. 
* **Vasíes pa beber**: Nel [[xíriga]] ceramista llamaes ''[[alfarería d'agua]]'', inclúin, dende'l senciellu y perantiguu concu o les ánfores, al 'sofisticáu' [[botijo]], que sustituyó a xarraes, [[cantimplora de barro|cantimplores]] o [[porrón|porrones]].
* **Vasíes de cocina**: principalmente sirvíen pa guardar y almacenar alimentos: tinajas pal [[alfarería del vinu|vinu]] y l'[[alfarería del aceite|aceite]], [[orza (recipiente)|orzas]] pa la [[matanza del gochu|matanza]] del gochu, tarros pa conserves en dulce, [[Cazu de barro|cazueles]], [[Olla de barro|olles]], [[pucheru de barro|puchero]], [[Morteru (instrumentu)|morteros]], [[mielera (recipiente)|mieleres]] y [[parra (recipiente)|parres]] de dellos tamaños. La jarra -la más común- tien una midida a lo más de 45-50 centímetros. Les mayores vasíes son les tinajas que llegaben a algamar los cinco metros d'altor.
* **Vasíes de mesa**: d'antiguo nun s'acostumaba a fabricar la cacía completa como anguaño y namái se consideraba cacía de mesa lo más elemental: platos, concos, [[escudiella|escudielles]], [[vasu (alfarería)|vasos]] y copes.
* **Vasíes pa los animales*': curiosos y bien variaos recipientes pa catar, bebezones y comederos pa pites, palombos, etc.

Esisten tamién xuguetes, con distintu grau d'antigüedá: *siurells*, [[Pitos de folla|pitos]], flautes, [[zambombu|zambombos]] y [[preselbe|figures de belén]], amás de miniatures de cuasi tola cacía. Otra pieza bien típica en folla ye la [[alcancía (recipiente)|hucha]]. Los preseos musicales tamién tienen la so representación na alfarería, como tou tipu de flautes populares, el cuernu, la [[ocarina]] —la más completa suel tener ocho furacos y la más senciella unu o dos—, que tamién s'utilicen como reclamu de caza.

== Museos ==

* En [[Madrid]], el [[Muséu Arqueolóxicu Nacional d'España]], que dispón de coleiciones de cerámica dende los oríxenes más antiguos hasta'l [[sieglu XIX]]. Destaquen les prehistóriques, griegues y árabes.
* Na [[Comunidá Valenciana]], hai dellos museos dedicaos a l'actividá cerámica, sobremanera en Valencia y contorna, pero tán más centraos na producción de cacíes ya instrumentos de luxu. En cacharrería popular destaca'l Muséu d'Alfarería d'[[Agost]], na contorna del [[Campu d'Alicante]].
* En [[Cataluña]]: el [[Muséu d'Arqueoloxía de Cataluña (Barcelona)]], que cunta con una interesante coleición de cerámica árgarica, púnica d'Eivissa y romana, amás del material prehistórico. El [[Muséu d'Arqueoloxía de Cataluña (Girona)]] nel [[monesteriu de San Pedro de Galligans]]. El muséu de la *Terracotta'', en la Bisbal d'Empordà. El Muséu de Cerámica Popular en L'Ametlla de Mar. Y, ente otres instituciones menores, el Centru d'interpretación de la Terrissa Terracota (La Galera) o'l Muséu del Càntir d'Argentona.
* Na comunidá de Castiella y Lleón: el Muséu Arqueolóxicu de Valladolid con una bona coleición de cerámica popular española y mesma de Valladolid y el Muséu Etnográficu de Castiella y Lleón con sede en Zamora, amuesa oxetos correspondientes a l'alfarería y cerámica popular de les distintes provincies de la Comunidá Autónoma. En dichu muséu llevóse a cabu ente otres una investigación sobre les alfareríes femenines.
* Otros museos de la Península Ibérica con grandes esposiciones de cerámica: Alcoi, Cartaxena, Córdoba, Cádiz, Cuenca, Dénia, Eivissa, Elx, Granada, Xaén, Les Palmes de Gran Canaria, Linares, Lorca, Murcia, Palma de Mallorca, Reus, Sevilla, Talavera de la Reina, Tarragona, Úbeda, Zaragoza y Muelas del Pan.
* En Portugal hai que destacar el Muséu Nacional d'Arte Antiguo, los palacios de Pena, d'Ayuda, el Sintra y la fábrica de Vista Allegre.
* En Grecia: Muséu Arqueolóxicu Nacional d'Atenes.
* En Francia: Musée de Prehistoire Bélesta, Bélesta (Perpiñán); Musée des Potiers Gallo-romaines Amphoralis. Salles-d'Aude.
* En Xapón el Muséu Nacional de Tokiu Amuesa una gran cantidá de cerámica de toles dómines.
* N'Estaos Xuníos: Hispanic Society of America, Nueva York

## Ver tamién
* Alfarería y mitos creadores
* Alfarería de corrolada, campu y ribera
* Cerámica
* Ceramología
* Rehidroxilación
* Sinterización
* Terracota

## Notes

## Referencies

## Bibliografía

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* [Sitiu del Muséu d'Alfarería d'[Agost].]
* [Sitiu del Muséu del Càntir d'[Argentona].] 
* [Sitio del Muséu de cerámica de [Chinchilla de Montearagón].] 
* [Sitiu del Muséu del Cántaru de [Valoria la Buena].]
* [Centru Cerámica Triana en [Sevilla].]