Historia del idioma chinu

La **historia del idioma chinu** referir al estudiu de les variedaes sinítiques qu'históricamente s'usaron en China pa la comunicación a gran escala ente les distintes partes del país. La historia estremar na historia esterna y la historia interna.

La historia esterna referir a los procesos demográficos, migratorios y políticos, y socioeconómicos que tuvieron un impautu na llingua. Ente que la historia interna ye la descripción de los cambeos fonéticos, gramaticales y estructurales que fixeron que les llingües sinítiques fueren camudando col tiempu.

## Introducción

El modernu chinu estándar ye una forma de llingua estandarizada basada na fala de Beixín. Esta llingua ye una variedá septentrional que pertenez a la grupu sinítico de les llingües sinotibetanas. Amás del chinu estándar esiste otres llingües sinítiques rellacionaes, unes más cercanamente y otres más distantemente, qu'evolucionaron de manera independiente dende'l protosinítico que ye la protollingua común que dio orixe a les distintes llingües sinítiques (chinu min, chinu xiang, chinu gan-hakka, chinu wu-hui, chinu yue-ping). Les llingües sinítiques son bien variaes y lleguen a nun ser mutuamente intelixibles. Lingüísticamente tienen de considerase llingües distintes (nel mesmu sentíu que les Llingües romániques anque derivaes del llatín son llingües distintes y non siempres intelixibles ente sigo), l'autonomía y non-intelixibilidá mutua d'estes llingües foi frecuentemente opacado pol abusu del términu "dialeutu" pa referise a otres variedaes de llingües sinítiques.

## Prehistoria del chinu
La rellación de parentescu ente les llingües tibetano-birmanes y les llingües sinítiques foi estudiada sistemáticamente siquier del sieglu XIX. Sicasí, subsisten munchos problemes sobre la clasificación interna, la periodificación y otros problemes rellacionaos cola evolución de diverses cañes de la familia. En particular, la reconstrucción del proto-sinón-tibetanu, la protollingua qu'aniciaría la familia revelóse consirablemente difícil de lo esperao. Asina namái dellos pocos aspeutos d'esa llingua fueron identificaos, y la conocencia del proto-sinón-tibetanu por casu ye muncho más probe que la conocencia del proto-indoeuropéu. Esto debe a qu'anque esiste bien bona documentación sobre'l chinu, que dexó reconstruyir el proto-sinítico con un detalle razonable, nun esiste documentación tan antigua de les otres cañes de la familia. Estes reconstrucciones llevar a cabu por aciu téuniques de llingüística históricasobremanera por aciu l'usu sistemáticu del métodu comparativu.

## Periodificación del chinu

La categorización y periodificación fayadizu de les variedaes de chinu tuvieron suxetes a un importante alderique académicu y numberoses revisiones. El primer intentu sistemáticu d'estudiar la historia interna del chinu deber al llingüista suecu Bernhard Karlgren a principios del sieglu XX. Les distintes propuestes de periodificación anque revisaes extensivamente, tán fuertemente influyíes pol trabayu seminal de Karlgren según munchos de los sos métodos. Una periodificación estándar de la historia del chinu entiende:
* **[[antiguu chinu|Chinu arcaicu]]**, qu'abarca les variedaes usaes ente los sieglos XII a III e.C. Esta llingua daría llugar per una parte al chinu clásicu y por otra a les variedaes min.
* **[[chinu clásicu|Chinu mediu o clásicu]]**, qu'abarca'l periodu entemediu, cuantimás la llingua estándar de los sieglos VI a X d. C. que foi la base de la llingua lliteraria usada hasta principios del sieglu XX. 
* **[[llingües sinítiques|Chinu modernu]]**, qu'abarca les variedaes modernessobremanera la llingua estandarizada surdida a partir del sieglu XVI y usada principalmente na corte y como llingua falada de prestíu. Les variedaes sinítiques modernes, sacante'l min, seríen descendientes del chinu clásicu.

### Chinu arcaicu
El antiguu chinu (), dacuando denomináu tamién "chinu arcaicu", ye la llingua común usada mientres la dinastía Zhou (1122 e.C. - 256 e.C. ). Los testos conocíos inclúin inscripciones n'oxetos de bronce, la poesía del *[[Clásicu de poesía|Shī Jīng]]*, la historia del *[[Clásicu d'historia|Shū Jīng]]* y delles porciones del *[[I Ching|Yì Jīng]]* (I Ching). Los elementos fonéticos atopaos na mayor parte de sinogrames tamién inclúin ayudes a la so pronunciación antigua. La pronunciación de los caráuteres chinos adoptaos en xaponés, vietnamita y koreano apurren tamién pervalibles comparances pare reconstruyir la pronunciación orixinal. L'antiguu chinu nun habría tao totalmente desprovistu de flexón. Presumiblemente tenía un ricu sistema en que l'aspiración de les consonantes tenía un papel, y posiblemente inda nun se desenvolveríen el tonu. El trabayu pa reconstruyir la pronunciación del chinu antiguu yá foi empecipiáu por filólogos chinos mientres la dinastía Qing.

### Chinu clásicu
El chinu clásicu () yera la llingua falada mientres les dinastíes Sui, Tang y Song (sieglos Vi a X d. C.). Esti llargu periodu puede estremase nun periodu tempranu, reflexáu nel 切韻 *[[Qieyun]]* (diccionariu de rimas del 601&nbsp;d.&nbsp;C.), y periodu posterior qu'acabaría escontra'l sieglu X, y que se reflexa nel diccionariu de rimas 廣韻 *[[Guangyun]]*. La evidencia sobre la pronunciación del chinu mediu vien de numberoses fontes: la variación dialeutal reparada nes variedaes modernes, los diccionarios de rimas, les treslliteraciones estranxeres, les tables de rimas construyíes polos filólogos chinos pa resumir el sistema fonéticu, y les treslliteraciones en chinu de nomes estranxeros. Sicasí, toes estes reconstrucciones de la pronunciación son tentivas, por casu, los estudiosos amosaron qu'intentar reconstruyir el modernu cantonés a partir de les rimas del modernu Cantopop daríen una imaxe bien imprecisa de la llingua.

### Chinu modernu

El desenvolvimientu de les modernes llingües chines dende tiempos históricos tempranos hasta l'actualidá foi complexu. La mayor parte de los chinos, en Sichuan y nun ampli arcu dende'l nordés (Manchuria) hasta'l suroeste (Yunnan), usen diverses variedaes de mandarín nel so llar (siendo munches d'eses variedaes distintes del mandarín estándar). La previalencia del chinu mandarín ye especialmente bultable al norte de les llanures chines.

## Referencies

### Bibliografía
*Norman, Jerry (1991). *Chinese*. (Cambridge: Cambridge University Press). ISBN 0-521-29653-6