Torregamones

**Torregamones** ye un conceyu y llocalidá española de la provincia de Zamora y de la comunidá autónoma de Castiella y Llión.

## Topónimu
El nome del pueblu ye compuestu, formáu polos vocablu *"torre"* y *"gamones"*. La vinculación cola planta de los gamones o asfódelos paez clara, idea que se refuerza cola esistencia d'otra llocalidá asitiada 2 quilómetros de Torregamones que se llama Gamones. Dambes deben el so nome a esti xéneru de plantes viviegues yerbácees, biañales o perennes, naturales del sur y centru d'Europa, que nesti territoriu tuvieron especial importancia, bien pola so bayura, bien poles sos propiedaes melecinales o pol so usu en rituales.

Na zona ye frecuente'l comentariu de que Torregamones foi "la torre de Gamones", anque nun hai constancia que la acote. D'esta forma, Gamones sería'l nucleu de población más antiguu y orixe del pueblu de Torregamones. Piénsase que, en dalgún momentu, de xuru por razones defensives, los habitantes de Gamones edificaron una torre nun llugar más eleváu pa protexese y que col tiempu afitóse como una llocalidá independiente.

## Símbolos

L'escudu heráldicu del conceyu represéntase conforme a la siguiente descripción testual o blasón:

La descripción testual de la bandera ye la que sigue:

## Xeografía física

### Allugamientu

Torregamones asítiase nel suroeste zamoranu, siendo'l ríu Duero la frontera natural que dixebra esta llocalidá de la so vecina Miranda de l Douro, esta postrera perteneciente a Portugal. Falta 52 km de Zamora capital, 34 km de Fermoselle y 17 de Bermillo de Sayago. El so términu atiesta al norte con Villardiegua de la Ribera, al este con Moralina, al sur con Gamones, Argañín y Badilla y al oeste con Miranda de l Douro.

Pertenez a la contorna tradicional de Sayago ya intégrase dientro de la Mancomunidá Sayagua y el partíu xudicial de Zamora.

El so términu municipal atópase enclaváu dientro del parque natural d'Arribes del Duero, un espaciu natural protexíu de gran curiosu turísticu.




## Historia

Nel Paleolíticu, conocíu como tal el periodu en que l'home fabricaba les sos ferramientes de piedra tallada, Sayago sufrió los xelizos fríos de les glaciaciones. Sicasí, y a pesar de la climatoloxía adversa, les terraces del Tormes empobinaes al mediudía y dellos abrigos o cueves naturales nesti ríu, según nel Duero favorecieron la permanencia de pequeños nucleos poblacionales. Son conocíos, nesi aspeutu, abellugos como la cueva de Valcuevo» de Torregamones.

Nel pagu de «La Veiga» topóse un domen celta que ye conocíu polos del pueblu col nome de «El Santu», denominación que tamién inclúi a la so redolada inmediata. El llugar ye una zona húmeda de praos nel qu'amás tuvieron asitiaos los antiguos edificios de la devesa de Villanueva. El dolmen ta formáu por dos grandes ortostatos de 1,30 por 1,30 m. Ye del tipu de corredor, parte del cual ye l'únicu elementu calteníu, siendo destruyida na so totalidá la cámara que, posiblemente, topábase empobinada al este de los restos actuales. Topábase asitiáu al suroeste d'una ermita allugada en llugar más eleváu, a una distancia d'unos 150 m, de la cual güei nun queden otros testimonios que cachos de texa y delles piedres de los sos cimientos totalmente desordenaes. Unu de los ortostatos llabróse cola cuenta d'acoyer la talla de la Virxe, pa ser venerada cuando se llevaba hasta esti llugar nel día de la so romería. La cristianización queda atestiguada por esti fechu y pol nome dau al monumentu.

En Sayago tamién hubo asentamientu castreños, ente los más significativos ta'l de «Torrieca del Castiellu» en Torregamones. Polo xeneral, los castros de Sayago fueron xeneralmente de dimensiones amenorgaes, y, dacuando, de mínimes dimensiones. Solíen allugase en llugares estratéxicos, elevaos, cercanos a manantiales, protexíos por defenses naturales como cantiles o cursos d'agua. La parte accesible quedaba defendida por fuertes muralla, dalgunes con piedres fincaes delantre de les mesmes.

De la dómina de los romanos quédennos les calzaes romanes que fixeron de la zona un llugar de tránsitu constante. En Sayago dos de les calzaes más importantes, la Mirandesa y la que xunía Ledesma con Pinu, cruciar en Torregamones.

Al marxe de los anteriores asentamientos, hai quien considera que l'allugamientu actual de Torregamones surdió como arrabalde del vecín Gamones mientres la repoblación que na Edá Media entamaron los reis lleoneses, quiciabes por cuestiones defensives, y acabó siendo un asentamientu independiente. 

Coles mesmes, gran parte de la historia de los últimos sieglos de Torregamones tuvo venceyada a la so condición de pueblu de frontera. Esta situación xeográfica ye la que motivó la construcción del denomináu Fuerte Nuevu que mandó construyir Carlos III d'España mientres la Guerra de Restauración portuguesa pa bombardiar dende ellí la ciudadela de Miranda de l Douro. Tamién foi emplegáu darréu mientres la Guerra de Socesión. Na actualidá ye un recursu turísticu del apuerte que foi calteníu como alcordanza d'aquelles lluches col país vecín. La situación fronteriza tamién tuvo transcendencia mientres la Guerra de la Independencia Española, nesti casu la barca de «Múrcena» en Fermoselle, y Torregamones fueron pasos que, pola so indefensión, convertir n'habituales pa destacamentos franceses con tol tipu de servidumes qu'ello traía en diversos campos: económicu, artísticu y
humanu. Per otru llau, hasta la construcción de la presa hidroeléctrica de Miranda nun esistió nenguna ponte na redoma pa pasar d'un llau al otru de la frontera. Esto motivó'l contrabandu convertir en práutica habitual mientres la Guerra Civil española y los años de posguerra, a pesar de la esistencia de puestos de vixilancia na zona. Finalmente, a partir de la construcción de la presa de Miranda de l Douro, rematada en 1961, y la consecuente carretera ente un país y otru (carretera conocida nel pueblu como *"la internacional"*), col consecuente control fronterizu que dexó d'utilizase'l 1 de xineru de 1993 cola entrada a valir del Mercáu Únicu Européu.

Cola creación de les actuales provincies en 1833, Torregamones quedó adscrita a la provincia de Zamora, dientro de la Rexón Lleonesa, que, como toles rexones españoles de la dómina, escarecía de competencies alministratives o executives, teniendo un meru calter clasificatorio. Tres la constitución de 1978, y la diversa normativa que la desenvuelve, Torregamones pasó a formar parte en 1983 de la comunidá autónoma de Castiella y Llión, en tanto conceyu adscritu a la provincia de Zamora.

## Patrimoniu

### Arribes del Duero

Torregamones ta allugáu dientro del parque natural d'Arribes del Duero, que se caracteriza, en resume, pol enorme cañón que col pasu de miles d'años foi formando'l ríu Duero erosionando el granitu, dando llugar a grandes parés llaterales ente les que desfila'l ríu. Ye tou un paraísu natural onde podemos atopar, por casu, la mayor colonia de cigüeñes negres de toa España.

El parque natural supón el mayor curiosu turísticu del pueblu. Les paraxes naturales de gran guapura, col rumor del Duero de fondu, atraen cada vez a más xente escontra Torregamones. Les rutes de senderismo son lo más habitual, anque tamién ye posible faer un viaxe en barca pel ríu.

D'ente la fauna merez una particular atención la cigüeña negra, especie en peligru d'estinción de la que queden pocos exemplares, dalgunos de los cualos atópense nesta zona.

### La ruta de los molinos
Pol términu municipal trescurren les agües de la rivera de los Moriegos, que desagua nel Duero. Aprovechando la mesma construyeron dellos molinos que dexaben utilizar la fuercia de les sos agües pa mover enormes piedres que machucaben la cebera dexando la ellaboración de farina. Estos molinos son d'un enorme interés, yá que enseñen al visitante la manera que teníen los habitantes del pueblu d'aprovechar los recursos de la naturaleza pa sacar alantre los sos llabores cotidianos. La disposición de los mesmos a lo llargo de la rivera dexa que pueda siguise una ruta ente los mesmos. Los molinos meyor calteníos son Los Payeros, Los Domingos, Nuevu, Matarranas, La Azurera y Los Luciés. Les families que construyeron los molinos adqueríen un derechu d'usu del mesmu de ciertos díes a lo llargo del añu. Al finar una persona con derechu al usu d'un molín, el so derechu partir ente los sos herederos. Anque los molinos yá nun s'utilicen, sacante contaes esceiciones, dichos derechos d'usu siguen vixentes ente les families de Torregamones.

### Los chiviteros
Otru gran curiosu son los chiviteros, una suerte de cabanos construyíos en piedra y con teyáu d'escoba allugaes dientro d'una corrolada en mediu del monte. El so constructor, el cabreru Manuel de San Antonio, utilizar hasta la década de 1990 p'abellugar a los sos animales más pequeños, protexéndo-yos del fríu y de les alimañes.

### Edificios relixosos
Los edificios más carauterísticos del pueblu son la ilesia y la ermita. La **ilesia parroquial** ta llevantada n'honor a San Ildefonso. La **ermita**, asitiada pela rodiada del pueblu, xunto al campusantu, ye'l llugar de cultu a la Virxe del Templu, nome que seique faiga referencia a los caballeros templarios, de fechu la ermita apaez nomada (a cencielles mentada, ensin apurrir detalles) en dellos llibros qu'arrexunten llugares venceyaos a los templarios n'España.

### Fuerte Nuevu

Allugáu en plenos Arribes del Duero foi rehabilitáu nos últimos años.

## Economía

### Agricultura y ganadería
La economía de Torregamones, al igual que la del restu de pueblos de la contorna de Sayago, vien carauterizada fundamentalmente poles actividaes agrícoles y ganaderes, manifestaes so la forma de pequeñes esplotaciones unifamiliares.

Los cultivos pueden clasificase en función d'a quien van destinaos. Per un sitiu apaecen los cultivos destinaos al consumu animal, representaos fundamentalmente poles ceberes, tales como'l trigu, la cebada y el centenu. Per otru llau, apaez l'agricultura destinada al consumu humanu, que de la mesma se puede subdividir nos cultivos de verdures y hortolices (producíos fundamentalmente nes güertes o güertos, conceutos que s'estremen en función de la so estensión, siendo'l güertu más pequeñu que la güerta) y otros a los que se dediquen mayores superficies de terrén, onde s'inclúin los semaos de pataques y garbanzos y tamién les viñes.

Tocantes a la ganadería, destaca fundamentalmente la cría d'exemplares ovín y vacunu, anque tamién atopamos, en menor midida, con exemplares de ganáu porcino, caprino, asnal, equín, mular y avícola.

La estensión del términu municipal podría faer pensar nuna bayura de los cultivos, anque esta realidá enfrentar a dos problemes: la catalogación de parte del terrén como Parque Natural (lo que lo fai incultivable) y la escasa productividá del suelu, que se traduz en que la producción destínese, esencialmente, al autoconsumo.

La raza bovina autóctona ye la "sayaguesa". Catalogada como tal, cabo destacar la so gran pureza, caltener mientres centenares d'años ensin ser cruciada con otres raza. Ye'l bovín más antiguu d'Europa y descendiente direutu del Uro.

### Construcción
El sector de la construcción emplega a non poques persones de Torregamones qu'exercen el so trabayu bien por cuenta propia o bien por cuenta ayena. Los trabayadores d'esti sector lleven a cabu les sos actividaes tanto dientro como fuera del conceyu, principalmente construyendo o reparando viviendes o bien infraestructures agroganaderas.

### Servicios
El sector servicios apaez representáu en Torregamones por una suerte de pequeños negocios destinaos a satisfaer les necesidaes tantu de los sos habitantes como de los sos visitantes. Nel pueblu pueden atopase dellos establecimientos de comerciu (dos supermercaos, una panadería, un estancu y una carnicería), dos chigres y dos chigres-restoranes. Tamién el conceyu cunta con serviciu de taxi, peluquería y funeraria.

Pensando nos llabradores y ganaderos, atopamos tamién con un almacén de venta de ceberes y una tienda de productos fitosanitarios.

Al llau de la Plaza Mayor atópase'l centru médicu, onde se pasa consulta diariamente (sacante les fines de selmana y festivos). Y tamién non bien lloñe d'ellí tópense les escueles públiques, onde s'imparten clases d'educación infantil y primaria. Diches escueles formen parte d'un centru rural arrexuntáu (C.R.A.) que la so sede atópase en Muga de Sayago.

Tamién ta funcionando una oficina d'información turística, coles mires d'informar al visitante alrodiu de los llugares y actividaes d'interés non yá del pueblu sinón tamién de les llocalidaes vecines.

## Feries y fiestes

### San Ildefonso
El patrón de Torregamones ye **[[San Ildefonso de Toledo|San Ildefonso]]**, que vivió ente los años 607 y 667 nel Toledo de la dómina visigoda, siendo obispu de la ciudá y amosando una especial devoción pola Virxe María. Los restos del santu treslladar de Toledo a Zamora mientres la ocupación musulmana, pero perdióse-yos la pista hasta que fueron atopaos xunto colos de San Atilano en 1260. Nel añu 1496, estos restos fueron alzaos a la capiya cimera de la ilesia de San Ildefonso de Zamora, de la que daquella yera párroco Francisco Álvarez, natural de Torregamones, que consiguió qu'una **reliquia**, concretamente un matapioyos, fora lleváu al pueblu, onde güei se sigue venerando.

La fiesta de **[[San Ildefonso de Toledo|San Ildefonso]]** celébrase dos veces al añu. Per un sitiu, el **23 de xineru**, que ye'l día de la festividá y vuélvese a celebrar el **26 de mayu**, cuando se fai tamién la **bendición de campos**, sacando al patrón en procesión, acompañáu de la **Virxe del Rosariu** y el neñu Xesús, y faciendo una plegaria por que les colleches del añu sían favorables.

### La Virxe del Templu
La patrona de Torregamones ye la **Virxe del Templu**. Na paraxa del pueblu conocíu como Les Contiensas, a escasos metros del términu municipal de Moralina, hai un buecu d'escasa fondura onde se diz que foi atopada la imaxe de la Virxe qu'agora se venera. Son munchos los llugares, y Torregamones ye unu d'ellos, onde se cunten lleendes alrodiu d'imáxenes d'esti tipu soterraes mientres enforma tiempu (con motivu, principalmente, d'invasiones que podíen ponela en peligru) y la posterior apaición sobrenatural d'una entidá que s'identifica cola Virxe a un pastor indicándo-y qu'esiste una imaxe so nesa paraxa y pidiéndo-y qu'avise a les xentes por que sía sacada de la tierra y constrúyase-y una ermita. Nel casu concretu de Torregamones, l'apaición presentar al pastor como Virxe del Templu en plenu mes d'agostu y pidió a ésti qu'avisara a los demás vecinos, que nesa dómina del añu atopábense trabayando nes eres. Como naide fíxo-y casu, la Virxe presentóse-y nuevamente y enllenó la capa del pastor de nieve por que lu creyeren. Al tornar ésti a les eres y amosar nieve en plenu agostu (que nin siquier se dilió pol sol mientres el so trayeutu), los sos vecinos convenciéronse y rescataron la imaxe llevándo-yla a la ilesia.

Mientres la nueche, la imaxe sumió, volviendo ser atopada en Les Contiensas. La vecina población de Moralina, al tener llugar estos acontecimientos a escasos metros del so términu, interpretó que la Virxe nun quería que la so talla quedara en Torregamones y reclamó la imaxe pa sigo. La disputa resolver con un alcuerdu pol cual el pueblu que terminara antes la construcción d'una ermita sería'l que-y la quedara. La construcción nun foi, como en tantes ocasiones, nel llugar de l'apaición, sinón dientro de los cascos de los pueblos. El trabayu de Torregamones foi a bon ritmu, pero en Moralina tou lo que construyíen de día cayer mientres la nueche. Evidentemente al asoceder esto, namái Torregamones pudo concluyir la so ermita, que tien la so cabecera apuntando escontra'l llugar de l'apaición. La imaxe foi asitiada nel interior y yá nun volvió sumir.

La fiesta de la **Virxe del Templu** celébrase'l **tercer fin de selmana d'ochobre**. Les celebraciones duren ente 2 y 4 díes, xirando en redol al actu llitúrxicu central, que ye la misa n'honor de la Virxe oficiada na mañana del domingu. Esa mesma tarde tien llugar el rezu del rosariu, tres el cual celébrase'l **Ofertorio**. Nél, la imaxe de la Virxe, acompañada polos sos dos **mayordomes**, asitiar a un estremu de la plaza, ente que los asistentes al Ofertorio arrodien tola plaza pa pasar unu a unu delantre de la imaxe y faer la so donativo. Los homes pasen de primeres, precedíos pol alcalde, y les muyeres facer dempués, tres les mayordomes. Una vegada termináu'l Ofertorio, celébrase una procesión alredor de la ilesia mientres la cual ye tradicional el **Baille del Ramu**. De siguío tien llugar el xuegu de **pelota mano**, una tradición bien enraigonada en Torregamones. Nes fiestes tienen llugar distintos actividaes, como les tradicionales verbenes, onde distintes orquestes allanten a la vecindá y sirven d'escusa pa concentrar a numberosos nuevos y non tan nuevos de los pueblos de la contorna. Tamién suelen representase obres de teatru y actuaciones de grupos de coros y dances y prestar a los más pequeños entamando xuegos infantiles.

### La feria del 25
El día 25 de cada mes tien llugar, xunto a la ermita, la feria del pueblu. Nella dan cita dellos comerciantes qu'alleguen colos sos productos testiles, calzáu, caciplos, frutos secos y oxetos varios. Hasta hai non munchos años tenía llugar na mesma fecha una feria de ganaos.

### Otres fiestes y devociones
Otros santos que gocien d'especial considerancia en Torregamones son San Antonio (17 de xineru), San Blas (3 de febreru), San Onofre (12 de xunu) y la Virxe del Rosariu (primer domingu d'ochobre).

En **Selmana Santa** celébrense distintos actos llitúrxicos, pero ye especialmente relevante la procesión de la Soledá que se celebra'l Vienres Santu, cuando tien llugar un Via Crucis peles cais acompañando a la **Virxe de la Soledá**. Tres la procesión cantar nel so honor una Salve na ilesia. El **Domingu de Resurreición** tien llugar la Procesión del Alcuentru.

Son tamién típicos los **antroxos**, onde ye tradicional que los neños del pueblu vaigan de casa en casa pidiendo dineru, amás de la vieya tradición de "picar el gallu".

Nos últimos años celébrase tamién la **cabalgata** de los Reis Magos cada 5 de xineru.

## Alcalde y conceyu

Cola llexislación actual, a los habitantes de Torregamones correspuénde-yos tar representaos por siete conceyales. De resultes de les eleiciones municipales celebraes el 24 de mayu de 2015 el plenu del Conceyu ta compuestu polos siguientes ediles: cuatro del PSOE (Julio Pascual Lorenzo, Manuel Ángel Villar de San Antonio, Francisco Barrios Carrero y Antonio Miguel Alfonso Carrascal) y trés del PP (Celestino Pascual Crespo, Sergio Pérez González y Antonio Luengo Crespo).

En dichos comicios, con un censu eleutoral de 270 vecinos, el PSOE llogró 117 votos frente a los 79 del PP. Hubo tamién 3 votos en blancu, 5 nulos y 66 astenciones.

## Otres persones relevantes
El párrocu ye D. Miguel Bártulo Cortés, que celebra misa cada domingu y atiende tamién delles parroquies más de la contorna. Ente 1957 y 2001 foi párrocu D. Moisés Morillo Gullón, nacíu en San Cebrián de Castro en 1926 y párrocu eméritu de Torregamones hasta'l so fallecimientu en 2010.

El médicu del pueblu ye D. Luis Sánchez Emparán, que se fai cargu del consultoriu asistíu por una enfermera (al enfermeru suélse-y conocer entá pol nome de prauticante).

La maestra del pueblu ye Dª Paula González. Nel pasáu, foi especialmente relevante'l maestru D. Bernardino, en que'l so alcordanza lleva'l so nome'l centru cultural municipal.

La secretaria del conceyu ye Dª Celsa Feu Pérez.

La xuez de paz ye Dª Teresa Isabel Carrero Nieto.

## Demografía

## Ver tamién

## Referencies

## Enllaces esternos

* Ficha de Torregamones na páxina de la Diputación de Zamora