open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llingües nilótiques occidentales

Les **llingües nilótiques occidentales** son un grupu de llingües nilótiques, falaes por dellos pueblos nilóticos ente los que tán los dinka, los nuer y los luo.

## Clasificación
Les llingües nilótiques occidentales estrémense convencionalmente en dos grupos:
* **Dinka-Nuer**ː
** **Grupu dinka**ː dinka centromeridional, dinka suroccidental, dinka nororiental, dinka noroccidental, dinka suroriental.
** **Grupu nuer**ː reel, nuer
* **Lwoo (Luo)**:
** **Grupu lwoo septentrional**ː anuak, belanda bor, burun, jumjum, luwo, mabaan, päri, shilluk, thuri
** **Grupu lwoo meridional**: acholi, adhola, alur, kumam, lango, luo

Antes de la clasificación de Joseph Greenberg de les llingües africanes el términu "nilóticu" referíase namái a lo qu'anguaño se denomina "nilóticu occidental" tando los otros grupos clasificaos dientro de les "llingües nilo-camítiques". Ello ye que esisten interesantes diferencies ente estes llingües. Polo que respecta a les formes pronominales la diferencia ente la caña occidental y les otres dos ye especialmente bultable: les cañes meridional y oriental tienen formes especiales na inflexón de persona que nun apaecen na caña occidental. Otru puntu en que difieren ye l'orde básicu (VSO predominante nel grupu oriental y meridional; y SVO nel grupu occidental).

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües nilótiques occidentales son:
:

## Referencies

### Bibliografía
Idioma turkana

**Turkana** ye la llingua del pueblu Turkana en Kenia.
Ye una de les llingües nilótiques orientales, y ta emparentada col Karamojong, el Jie y el Tesu d'Uganda, col Toposa faláu nel estremu sureste de Sudán y col Nyangatom nel valle Omo na frontera ente Sudán y Etioía. Toes estes llingües xuntes formen el grupu de les lengua Teso–Turkana o Ateker.

## Seleición de vocabulariu

## Bibliografía
*Dimmendaal, Gerrit J. (1983) *The Turkana language*. Dordrecht: Foris. ISBN 90-70176-83-1
*Barrett, A. (1988) *English–Turkana dictionary*. Nairobi: MacMillan Kenia. ISBN 0-333-44577-5
*Barrett, A. (1990) *Turkana–English dictionary*. London: MacMillan. ISBN 0-333-53654-1

## Referencies

## Enllaces esternos
*Ethnologue report on Turkana (en)
*PanAfriL10n page on Tesu & Turkana  (en)
Llingües kunama

Les **llingües kunamas**, tradicionalmente consideraes dialeutos d'una mesma llingua, son el kunama (puramente dichu), el bitama y el ilit. Usualmente clasifíquense como una caña más de les llingües nilo-saḥarianes.

## Referencies

*Roger Blench
Idioma masái

El **masái**, **maasái** o ***ol maa*** ye un grupu de ye una llingua nilótica oriental falada nel sur de Kenia y el norte de Tanzania polos maasái, que suman alredor de 900 mil individuos. Esta llingua ta estrechamente rellacionada coles otres llingües maa (el samburu (o sampur) faláu en Kenia central, el chamus, faláu al sur y sureste del llagu Baringo y el parakuyu de Tanzania). Los maasái, los samburu, los il-chamus y los parakuyu tán históricamente rellacionaos y toos denominen a la so llingua como *ɔl maa* (anque esisten diferencies ente les sos llingües).

## Aspeutos históricos, sociales y culturales

### Dialeutoloxía y variantes
Esiste un númberu importante de variedaes o dialeutos del maasái puramente dichu:

## Descripción llingüística

### Fonoloxía
La variante maasái de *ɔl-maa* tal como se fala nel sur de Kenia y Tanzania tien 30 fonemes distintivos. El diccionariu de Payne y Ole-Kotikash, usa les siguientes lletres y dígrafos pa representar los soníos del maasái:
:**a b c d e ɛ g h i ɨ j k l m n ny ŋ o ɔ p r rr s sh t o ʉ w wu y yi**
:
Amás les llingües maa son llingües tonales polo que la correuta representación del tonu ye desaxeradamente importante pa esaniciar l'ambigüedá de significáu.

La siguiente tabla presenta los fonemes consonánticos en notación AFI arrexuntaos por traces articulatories. Cuando'l signu ortográficu difier del signu AFI indicar ente paréntesis:

:
* En dellos dialeutos de maa les oclusives sonores nun son particularmente implosivas (especialmente en maa de IlKeekonyokie), pero n'otros son llixeramente implosivas o tán glotalizadas (maa de Parakuyo).
* La consonante *p* en maa de Arusha difier de la de les otres variedaes. En maa de Arusha típicamente ye articúlase como fricativa sorda , anque en delles pallabres ye una vibrante llabial.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Ethnologue report on Maasai
*Maa language project
*Doris L. Payne & Leonard Ole-Kotikash: English-Maasai and Maasai-English dictionary
Pueblu kalenjin

Los **kalenjin** son un grupu étnicu d'orixe nilóticu natural de la rexón africana del valle del Rift, nel oeste de Kenia y l'oeste d'Uganda, que la so población actual envalorar nunos trés millones de persones. El conxuntu de la población kalenjin ye de la mesma una entrevesgada rede de pequeños grupos tribales, como los elgeyo, endorois, kipsigis, marakwet, pokot, sabaot, tugen y sebei. La manera de subsistencia de toos ellos básase nel llendo de fataos, manera de vida que se supón caltienen dende la so llegada dende Sudán, hai unos dos mil años.

Hasta principios de los años cincuenta esti grupu étnicu nun tenía una denominación común; na lliteratura antropolóxica yeren conocíos como «tribus nandifalantes». Constitúin aproximao'l 12% de la población nómada de Kenia.

## Referencies
* Evans-Pritchard, E. E. (1965), «The political structure of the Nandi-speaking peoples of Kenya», in *The position of women in primitive societies and other essays in social anthropology*, páxs. 59-75.
* Entine, Jon (2000), «The Kenya Connection», in *TABOO: Why Black Athletes Dominate Sports And Why We're Afraid to Talk About It*. http://www.jonentine.com/reviews/quokka_03.htm 
* Omosule, Monone (1989), «Kalenjin: the emergence of a corporate name for the “Nandi-speaking tribes” of East Africa», *Genève-Afrique*, 27, 1, páxs. 73-88.
* Sutton, J. E. G. (1978), «The Kalenjin', in Ogot, B. A. (ed.), *Kenya before 1900*, páxs. 21-52.
* Larsen, Henrik B. (2002), «Why Are Kenyan Runners Superior?»'
* Tanser, Toby (2008), http://www.amazon.com/More-Fire-How-Run-Kenyan/dp/1594160740/ref=sr_1_1?ie=UTF8&s=books&qid=1225935165&sr=8-1«More Fire. How to run the Kenyan Way».

## Referencies

## Enllaces esternos
* Kalenjin Online
* Peering Under the Hood of Africa's Runners 
* Biikabkutit
* 
* Cheptiret Online
Llingües sudániques centrales

Les llingües **sudániques centrales** son una caña de les llingües nilo-saḥarianes, que s'estienden pol África central. Son unes 60 llingües, 2 de les cualos pertenecen a pueblos pigmeos mbuti.

## Clasificación
Les rellaciones nun son clares del tou. Acéptase xeneralmente 6 cañes arrexuntaos de la mesma nos grupos occidental y oriental.

***Sudánicu central**
****[[llingua bongo-bagirmi|Occidental]]** o Bongo-Kresh
***Bongo-Bagirmi: 40 llingües pocu estudiaes en Chad, Sudán del Sur y Centroáfrica. 
***Kresh: 2 llingües en Sudán del Sur y Centroáfrica.
****[[Llingües lendu-mangbetu|Oriental]]** o Lendu-Mangbetu
***Mangbetu-Asoa: Nel Congo (DRC) y Camerún, incluyendo los mbuti asoa.
***Mangbutu-Efe: Nel Congo (DRC), incluyendo los mbuti efe.
***Lendu: Nel Congo (DRC), destaca l'idioma lendu con 760.000 falantes.
***Moru-Madi: En Sudán del Sur, Congo y Uganda, destaca'l aringa d'Uganda con casi un millón de falantes.

### Teoría nixero-saḥariana
Blench (1992 y 2006) propunxo que les llingües sudániques centrales tán rellacionaes coles llingües nixeru-congoleses, polo que n'última instancia tantu les llingües nilo-saḥarianes como les nixeru-congoleses perteneceríen a una macrofamilia denomada nixero-saḥariana, rellacionándose de la siguiente manera:

## Descripción llingüística

### Fonoloxía
Bender (1997) recueye'l siguiente inventariu consonánticu pal proto-sudánicu-central:
:
Los fonemes ente paréntesis son inseguros, amás Bender propón que podríen esistir los grupos consonánticos /*tr/ y /*dr/ que daríen resltados distintivos nes distintes llingües.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües sudániques occidentales:
:

## Referencies

### Bibliografía
* Bender, M. Lionel (1997): "Nilo-Saharan Phonology", en *Phonologies of Asia and Africa*, ed. Alan S. Kaye y Peter T. Daniels, Vol. 2. pp. 815-838.
* Bender, M. Lionel (1992) "Central Sudanic segmental and lexical reconstructions"; *AAP*, 29, 5-61.
* Mairi John Blackings: *Ma'di-English – English-Ma'di dictionary*. LINCOM Europa, Munich 2000.
* Mairi John Blackings & Nigel Fabb: *A grammar of Ma'di*. Mouton de Gruyter, Berlin 2003.
* Joseph Pasquale Crazzolara: *A study of the Logbara (Ma'di) language. Grammar and vocabulary*. Oxford University Press, 1960.
* Thilo C. Schadeberg: *Die nilosaharanischen Sprachen*. In: Bernd Heine et al. (Hrsg.): Die Sprachen Afrikas. Buske, Hamburg 1981, S. 277–288.
Llingua bongo-bagirmi

Les **llingua bongo–bagirmi** son el principal subgrupu dientro de la familia sudánica central con cerca de cuarenta llingües. Inclúi a les llingües bagirmi (como'l naba) y a les llingües sara ente otres.

## Clasificación
Les llingües bongo-bagirmi fueron pocu estudiaos, y esiste pocu alcuerdu sobre la so clasificación interna por cuenta de la falta de datos. L'esquema que sigue ye una propuesta de Lionel Bender, tal como la resume Blench (2000):
*Bongo-Baka
*Kara (= *[[idioma tar gula|Tar Gula]]* ?)
**[[idioma sinyar|Sinyar]] (Shemya)*
*Bagirmi
*Sara
**[[idioma doba|Doba]] (bedjond, gor, mangu)*
*Kaba
*Vale
**[[idioma yulu|Yulu]] (Yulu–Binga)*

*Ethnologue* considera arrexunta toles cañes sacante'l bongo-baka, el kara y el sinyar sol términu *Sara–Bagirmi*, y munches otres llingües son clasificaes de manera distinta a como lo faen Bender y Blench.

## Comparanza léxica
Los numberales pa subgrupos de llingua bongo-bagirmi son:
:
:

## Referencies

### Bibliografía
*
### Enllaces esteriores
*''Ethnologue,'' with a different internal classification
SIL International

:*Esti artículu trata sobre la organización SIL Internacional. Pal ríu, vease [[Ríu Sil]]*.

**SIL International** (tamién conocíu como ***Summer Institute of Linguistics***, **Institutu Llingüísticu de Branu**) ye una organización ensin ánimu d'arriquecimientu perteneciente al cristianismu protestante evanxélicu, que la so finalidá principal ye arrexuntar y espublizar documentación sobre les llingües menos conocíes, col propósitu de traducir la Biblia a diches llingües. Esta institución caltién la base de datos Ethnologue, y céntrase principalmente nes llingües non escrites.

SIL International, primeramente llamáu "*Summer Institute of Linguistics*", empezó como un pequeñu cursu de branu práuticu n'Arkansas, l'añu 1934, pa misioneros de lo que más palantre se convertiría en Wycliffe Bible Translators. Anguaño, SIL tien rangu d'organismu consultivu ante la Unesco y ante les Naciones Xuníes. El SIL tien rexistraes y catalogaes por aciu el so códigu unes 7000 llingües en Ethnologue.

N'América Llatina, acusóse al SIL de ser cómpliz de les compañíes petroleres, al ayudar a éstes a que los indíxenes abandonaren les sos tierres y que estos se les apurrieren a les citaes compañíes, usando amás métodos turbios. Y dizse que sirve como avanzadura de les nueves esplotaciones de petroleu. Pa reforzar esti fechu afírmase que les organizaciones humanitaries de la familia Rockefeller (dedicada al petroleu) financien el SIL. Por estes razones fueron espulsaos d'Ecuador en 1980. Tamién nos 80 fueron espulsaos de Brasil, Méxicu y Panamá, y la so presencia foi acutada en Colombia y Perú.

En Colombia, depués del asesinatu de dellos de los sos misioneros, fueron forzaos a salir.

## Código SIL
SIL tien rexistraes y catalogaes col so códigu unes 7.000 llingües. Algunos exemplos del códigu SIL:

:CHN Chinu mandarín 
:DUT Neerlandés
:ENG Inglés 
:FRN Francés
:SWD Suecu

## Referencies

## Enllaces esternos
* SIL International
* Base de datos Ethnologue
* Llista completa de códigos SIL
* Entrevista: La espulsión del SIL d'Ecuador
Vocal zarrada

Una **vocal zarrada** (modernamente prefierse la denominación **vocal alta**) ye un soníu vocal que la so pronunciación rique una abertura mínima ente la llingua y el cielu la boca, ensin llegar a crear fricación. Pa producir estos soníos, asítiase la llingua nuna posición alta na boca. Acústicamente caracterícense porque'l so primera frecuencia formante ye inferior a unos 400 Hz, frente a les vocales más abiertes que'l so primer formante tien una frecuencia más alta.

L'Asociación Fonética Internacional prescribe la significación de la pallabra. L'AFI identifica seis vocales zarraes:
* La vocal zarrada anterior non arrondada []
* La vocal zarrada anterior arrondada []
* La vocal zarrada central non arrondada []
* La vocal zarrada central arrondada []
* La vocal zarrada posterior non arrondada []
* La vocal zarrada posterior arrondada []

Les vocales zarraes que s'usen n'español son  y , les que son vocales débiles.

## Bibliografía
* *Handbook of the International Phonetic Association*, 1999. Cambridge University ISBN 978-0-521-63751-0
* Johnson, Keith, *Acoustic & Auditory Phonetics*, second edition, 2003. Blackwell ISBN 978-1-4051-0123-3
* Korhonen, Mikko. *Koltansaamen opes*, 1973. Castreanum ISBN 978-951-45-0189-0
* Ladefoged, Peter, *A Course in Phonetics*, fifth edition, 2006. Boston, MA: Thomson Wadsworth ISBN 978-1-4130-2079-3
* Ladefoged, Peter, *Elements of Acoustic Phonetics*, 1995. University of Chicago ISBN 978-0-226-46764-1
* Ladefoged, Peter, *Vowels and Consonants: An Introduction to the Sounds of Languages*, 2000. Blackwell ISBN 978-0-631-21412-0.
Vocal media

Una **vocal media** ye un términu usáu en fonoloxía pa designar a una vocal con grau d'abertura media y que, por tanto, realízase fonéticamente como vocal semiabierta, entemedia o semicerrada. Les vocales medies más frecuentes son // y daqué menos frecuentes son //.

El qu'una vocal pueda ser considerada media depende primero de too que la llingua tenga una serie de vocales zarraes // y una serie de vocales más abiertes que les medies. Y, por tanto, la etiqueta *media* namái s'aplica a fonemes non a soníos.

Nun tien de confundir se'l conceutu de vocal media col de vocal entemedia.

## Referencies

## Enllaces esternos
Vocal cuasi zarrada

Una **vocal casicerrada** fonéticamente ye un tipu de soníu vocálicu usáu en delles llingües. La carauterística definitoria d'una vocal abierta ye que la llingua ta asitiada similar a la d'una vocal zarrada pero con un pocu menos de estricción del pasu. Les vocales casi cerraes frecuentemente son variantes alofóniques laxas de vocales auténticamente zarraes. Les vocales casicerradas identificaes nel Alfabetu fonéticu internacional son:
* Vocal casi zarrada semianterior non arrondada [ɪ]
* Vocal casi zarrada semianterior arrondada [ʏ]
* Vocal casi zarrada central non arrondada [ɪ̈]
* Vocal casi zarrada central arrondada [ʊ̈]
* Vocal casi zarrada semiposterior arrondada [ʊ]

## Referencies

## Enllaces esternos
Vocal semicerrada

Una **vocal semicerrada** ye un tipu de soníu vocálicu usáu en delles llingües. La carauterística definitoria d'una vocal semicerrada ye que la llingua ta a dos tercios del altor disponible ente una vocal zarrada y una vocal entemedia, tocantes a abertura. Les vocales semicerradas identificaes nel Alfabetu fonéticu internacional son:

* vocal semicerrada anterior non arrondada 
* vocal semicerrada anterior arrondada 
* vocal semicerrada central non arrondada 
* vocal semicerrada central arrondada 
* vocal semicerrada posterior non arrondada 
* vocal semicerrada posterior arrondada
Vocal entemedia

Una **vocal Entemedia** ye un tipu de soníu vocálicu usáu en delles llingües. La carauterística definitoria d'una vocal entemedia ye que ye una vocal media con un grau d'abertura entemediu ente les vocales semicerradas y les semiabiertas. Les vocales puramente entemedies identificaes nel Alfabetu fonéticu internacional son:

* Vocal entemedia anterior non arrondada  (frecuentemente escrita de la mesma manera que la semicerrada ).
* Vocal entemedia anterior arrondada  (frecuentemente escrita de la mesma manera que la semicerrada ).
* Vocal entemedia central non arrondada  (más comúnmente escrita como ).
* Vocal entemedia central protudida  (más comúnmente escrita como  de la mesma manera que la vocal casicerrda).
* Vocal entemedia central estruyida 
* mid back unrounded vowel  or  (más comúnmente escrita como  como la correspondinete vocal semicerrada).
* Vocal entemedia posterior arrondada  (frecuentemente escrita de la mesma manera que la semicerrada ).
Idioma jur mödö

L**'idioma jur mödö** (tamién sabíu como *jur* o *mödö*) ye una llingua sudánica central, del grupu bongo-bagirmi, falada polos miembors de la etnia **jur mödö** en Sudán del Sur. Esisten diverses variantes dialetales como'l lori, el mödö (jur mödö, mödö lali), el wira o elwetu. Ye una llingua tonal.

## Descripción llingüística

### Fonoloxía
;Vocales

;Consonantes

## Referencies
Llingües bongo-baka

Les **llingua bongo** o **bongo-baka** ye un conxuntu de seis llingües falaes en Sudán del Sur, el subgrupu bongo-baka filoxenéticamente ye una división del grupu bongo-bagirmi.

La llingua bongo demográficamente más numberosa ye l'idioma jur modo, faláu per cerca de 100 mil persones, la llista de llingua bongo-baka ye:
* Bongo
* Baka
* Morokodo–Beli
** Jur Modo
** Morokodo (Nyamusa-Molo, Mo’da)
** Jur Beli (Beli)
** Mittu (escasto)

En delles clasificaciones, el bongo dacuando dixébrase del restu de la familia, razón pola que'l términu *bongo-baka*' ye menos ambiguu que'l términu *bongo* (que s'usa dacuando pa referise a un subgrupu más específicu).

## Referencies

### Bibliografía
*Roger Blench (n.d.)
Vocal semiabierta

Una **vocal semiabierta** fonéticamente ye un tipu de soníu vocálicu usáu en delles llingües. La carauterística definitoria d'una vocal abierta asitiar a dos tercios del altor ente una vocal abierta una vocal entemedia. Les vocales abiertes identificaes nel Alfabetu fonéticu internacional son:
* Vocal semiabierta anterior non arrondada 
* Vocal semiabierta anterior arrondada 
* Vocal semiabierta central non arrondada 
* Vocal semiabierta central arrondada 
* Vocal semiabierta posterior non arrondada 
* Vocal semiabierta posterior arrondada
Vocal abierta

Una **vocal abierta** (modernamente prefierse la denominación **vocal baxa**), en fonética, ye un tipu de soníu vocálicu usáu en delles llingües, que la so carauterística definitoria ye que la llingua ta na parte inferior de la boca, na so posición más baxa. Les vocales abiertes identificaes nel alfabetu fonéticu internacional son:
* Vocal abierta anterior non arrondada 
* Vocal abierta anterior arrondada 
* Vocal abierta central non arrondada 
* Vocal abierta posterior non arrondada 
* Vocal abierta posterior arrondada 

Les vocales fonéticamente abiertes apaecen en práuticamente toles llingües del mundu (una esceición ye l'arapaho).

Nel contestu de la fonoloxía de cualquier llingua, una vocal abierta ye cualesquier vocal más abierta qu'una vocal media (o en llingua con namái dos niveles d'abertura distintivos, una vocal non zarrada). Una vocal fonolóxicamente abierta nun tien porqué ser fonéticamente abierta (asina les semiabiertas  nel contestu fonolóxicu clasifíquense como "abiertes").

## Ver tamién
* Vocal zarrada
Vocal anterior

Una **vocal anterior** o **palatal** ye un soníu vocálicu que s'articula adelantrando la llingua escontra los incisivos y averándola al cielu la boca duru. Acústicamente, son orales, agudes y sosteníes, y caracterícense porque'l so segundu formante ye cimeru a 1800 Hz (n'español), frente a les vocales centrales y posteriores, que'l so segundu formante tien una frecuencia más baxa.

L'AFI identifica once vocales anteriores:

* La vocal zarrada anterior non arrondada []
* La vocal zarrada anterior arrondada []
* La vocal casi zarrada semianterior non arrondada []
* La vocal casi zarrada semianterior arrondada []
* La Vocal semicerrada anterior non arrondada []
* La Vocal semicerrada anterior arrondada []
* La Vocal semiabierta anterior non arrondada []
* La Vocal semiabierta anterior arrondada []
* La vocal casi abierta anterior non arrondada []
* La vocal abierta anterior non arrondada []
* La vocal abierta anterior arrondada []

## Ver tamién
*Llocalización vocálica
*Vocal posterior
*Vocal central

## Bibliografía
*

## Referencies

## Enllaces esternos
Vocal central

Una **vocal central** ye un tipu de vocal qu'apaez en distintos llingües, que la so carauterística definitoria ye que la llingua ocupa una posición media o central, Entemedia ente la posición qu'ocupa nes vocales anteriores y les vocales posteriores. Los soníos vocálicos centrales que tienen un signu específicu nel Alfabetu Fonéticu Internacional son:

* vocal zarrada central non arrondada 
* vocal zarrada central arrondada 
* Vocal semicerrada central non arrondada 
* Vocal semicerrada central arrondada 
* vocal media central (tamién llamada *[[schwa]]*)
* vocal semiabierta central non arrondada 
* vocal semiabierta central arrondada 
* vocal casi-abierta central 
* vocal abierta central non arrondada  (*Téunicamente, nun ye fonéticamente central)

Esporádicamente, empléguense los signos *ad hoc*   pa la vocales casi-zarraes centrales.

## Llingües con vocales centrales

Munches llingües del mundu, seique la mayoría, tienen un fonema vocálicu que ye una vocal abierta central, usualmente representada como // o /a/. Fora d'esa vocal les vocales centrales son tipológicamente rares como fonemes independientes.

Dende'l puntu de vista fonéticu la vocal central más abondosa nes llingües del mundu ye la *[[schwa]]* , que frecuentemente esiste como alófonu correspuende a la neutralización d'otres vocales en sílabes átones o en posiciones especiales. Tamién ye frecuente que la *schwa* apaeza como vocal epentética nun bon númberu de llingües (hebréu, armeniu, idioma kiliwa, etc.). Sicasí, ye menos frecuente que // funcione como un fonema independiente.

Dempués de /a/ y // la otra vocal central que suel apaecer con cierta frecuencia como fonema ye /i/, que ye particularmente frecuente en llingües indíxenes d'América del sur. En particular les vocales "gutural" y "guturonasal" del guaraní, faláu por más de cinco millones de persones, son de fechu // y //.

## Ver tamién
* Llocalización vocálica
* Vocal anterior
* Vocal posterior
Vocal posterior

Una **vocal posterior** o **velar** ye un soníu vocálicu que s'articula cola llingua retraída, averando l'envés escontra'l velu. Acústicamente, son orales, graves y bemolizaes, y caracterícense porque'l so segundu formante ye inferior a 1200 Hz (n'español), frente a les vocales centrales y anteriores, que'l so segundu formante tien una frecuencia más alta.

L'AFI identifica nueve vocales posteriores:

* La vocal zarrada posterior non arrondada []
* La vocal zarrada posterior arrondada []
* La vocal casi zarrada semiposterior arrondada []
* La Vocal semicerrada posterior non arrondada []
* La Vocal semicerrada posterior arrondada []
* La Vocal semiabierta posterior non arrondada []
* La Vocal semiabierta posterior arrondada []
* La vocal abierta posterior non arrondada []
* La vocal abierta posterior arrondada []
## Ver tamién

* Llocalización vocálica
* Vocal anterior
* Vocal central

## Bibliografía
* 

## Referencies

## Enllaces esternos
Consonante alveolar

Les **consonantes alveolares** son aquelles que s'articulen al tocar cola llingua los alvéolos dentarios cimeros. Esisten dos formes d'emitir esti tipu de soníos:

#Les llamaes consonantes **alveolares llaminares**: que s'articulen cola parte plana de la llingua, como asocede en castellán; 
#Les llamaes consonantes **alveolares apicales**: onde s'usa la punta de la llingua, como n'inglés o francés. 

Con frecuencia, la pronunciación llaminar ye incorreutamente denomada «dental», porque la punta de la llingua aparentemente toca o s'avera a los dientes. Sicasí, ye'l puntu de contautu posterior el que define'l llugar de l'articulación; equí ye onde'l cuévanu bucal termina y ye l'espaciu resonante del cuévanu bucal que da a les consonantes y vocales el so timbre característicu.

L'alfabetu fonéticu internacional (AFI) nun tien símbolos independientes pa les consonantes alveolares. Ye más, el mesmu símbolu utilizar pa tolos puntos d'articulación coronales que nun sían palatalizados o retroflexos. Pa evitar ambigüedaes, puede utilizase la ponte» () pa les consonantes dentales, o la barra baxa (]) pa les postalveolares. Nótese que la [] estremar de la [] (dental) en ser sibilante, ente que la [] estremar de la [] postalveolar en nun ser palatalizada. A pesar d'ello, nun pueden asumise que les lletres simples [s, t, n, l] representen específicamente a les alveolares. Los idiomes nun pueden faer tales distinciones, de manera que dos o más llugares coronales atópense alofónicamente, o la trescripción puede ser a cencielles demasiáu amplia pa estremar una dental d'una alveolar. Si ye necesariu especificar a una consonante como alveolar, puede usase un signu diacríticu del AFI estendíu que consiste en «=» asitiáu so la lletra. Sicasí, los símbolos «t, n, l» con frecuencia son llamaos «alveolares» y los exemplos de baxo son toos soníos alveolares.

 

Les consonantes alveolares/coronales qu'apaecen nel AFI son:

## Referencies

## Ver tamién
*Puntu d'articulación
Consonante llabiovelar

Les **consonantes llabiovelares** son consonantes de doble articulación nel velu y los llabios ([]). Tamién s'aplica'l nome a consonantes velares labializadas, como por casu l'aproximante [w] o la consonante coarticulada [kʷ].

## Consonantes puramente labiovelares
Les consonantes puramente labiovelares son oclusives y nasales qu'apaecen ente les llingües del mundu apaecen sobremanera n'África central y oriental, y son relativamente comunes nel este de Nueva Guinea. Ente los soníos labiovelares identificaos nes llingües del mundu tán []. La llingua yélî dnye de la isla Rossel, Papúa Nueva Guinea, tien consonantes labioalveolares, amás de labiovelares. Tamién en vietnamita apaez oclusvas y nasales labiovelares, anque namái a final de pallabra.

Pa pronunciar dalgunu d'estos soníos, tratar de pronunciar [k, g, ŋ] averando simultáneamente los llabios como se fadría pronunciar [p, b, m]. Anque'l 90% de la oclusión llabial y velar asolápense, l'entamu velar asocede perllixeramente primero que'l llabial, y la relaxación de la oclusión llabial asocede perllixeramente dempués de la velar. Eses pequeñes diferencies de simultaneidá fai que la vocal precedente suena como si fuera siguida d'una velar y la precedente como si fuera precedida d'un llabial y esi detalle fonéticu xustifica l'orde d'escritura []. Sicasí, estos soníos claramente son una única consonante que les sos carauterístiques fonétiques son bien distintes de les secuencies dobles [kp] o [gb]. La llingua eggon, por casu estrema fonémicamente ente les posibilidaes /bg/, /gb/ y //, inorando'l tonu, nesa llingua tenemos por casu:

Les oclusives llabiu-velares tamién apaecen como eyectivas [] y implosivas [] (el circunflexu de lligamientu nun s'escribió pa facilitar la legibilidad). Tamién apaecen nes llingües del mundu aproximantes labiovelares como en xaponés

## Consonantes velares labializadas
Les velares labializadas son los soníos [kʷ], [gʷ] y [gʷh] (tamién escritu [xʷ]) articulaos como les velares [k], [g] y [gh]/[x] con una meyora simultánea de los llabios. Falar del "redondeamiento llabial". Baxando del indoeuropéu, estos soníos tratar de distintes maneres nos grupos de llingües. Dientro de les llingües centum caltener en llatín o apaecen como dentales, llabiales y velares en griegu y oscu (p. ex. *kʷi- > lat. *quis*, gr. τίς, o. *pis*). Nes llingües satem les velares labializadas nun s'estremen de les velares sencielles.

## Referencies

## Ver tamién

* Puntu d'articulación
Consonante líquida

Una **consonante líquida** ye una clase de consonantes qu'inclúi tanto a les consonantes llaterales como a les consonantes vibrantes o róticas.

## Descripción
Tanto les llaterales como les vibrantes tienen propiedaes fonotácticas similares en munches llingües, por tanto, resulta útil arrexuntales nuna clase, la clase de les líquides. Por casu en munches llingües les líquides son les consonantes que tienen una mayor llibertá d'escurrimientu en grupos consonánticos. En delles llingües como'l xaponés o'l coreanu esiste un únicu fonema líquidu que según el contestu realízase como llateral o como vibrante, esto ye, esisten alófonos llaterales y vibrantes d'esi fonema.

N'español y munches otres llingües europees, esisten fonemes llaterales y róticos n'oposición fonémica. N'ataque silábicu cuasi toles variantes d'español estremen cuatro líquides /, en posición de coda silábica la oposición amenorgar a // y //. Otres llingües europees como'l italianu o'l serbocroata tienen más de dos fonemes líquidos n'oposición. Munches llingües con trés líquides tienden a tener típicamente  y llingües como'l rusu tienen sistemes pocu frecuentes como . 

Ente les llingües del mundu lo más frecuente ye qu'esistan dos líquides n'oposición , sacante ente les llingües indíxenes de Norteamérica y les llingües aboríxenes d'Australia. En Norteamérica, les llingües suelen escarecer de vibrantes y por contra esiste una amplia variedá de llaterales, anque frecuentemente son obstruyentes y non aproximantes. La mayoría de llingües aboríxenes d'Australia tienen un conxuntu bien ricu de líquides, llegando delles llingües a tener siete líquides distintos (incluyendo dentales, alveolares, retroflexes, patalates y hasta trés vibrantes distintos). Esta esuberancia de consonantes líquides nes llingües australianes compensa llargamente l'amenorgáu númberu de vocales y la escasez de fricatives nestes llingües.

Per otra parte, hai munches llingües amazóniques y del este de Norteamérica qu'escarecen por completu de consonantes líquides, y tamién delles poques d'Asia y África. Les llingües polinesies típicamente tienen una única líquida, que puede ser una llateral o una vibrante.

## Etimoloxía
El gramáticu Dionisio de Tracia usó la pallabra griega ὑγρος (*hugros* 'húmedu') pa describir los soníos  del griegu clásicu.
La mayoría de comentaristes asumen qu'esta denominación referiríase al efeuto "esmucidizu" sobre la métrica del griegu clásicu, onde una líquida o nasal pueden apaecer como la segunda consonante d'un grupu consonánticu. El términu *hugros* 'húmedu' foi oxetu d'un calcu en llatín como *liquidae* [*consonantes*], y de ende'l términu heredáu pola tradición llingüística europea.

## Referencies
Consonante dental

En llingüística llámase **consonante dental** a una consonante que s'articula cola llingua contra los dientes cimeros como nel casu de , , , y  en ciertos idiomes. Les consonantes dentales estrémense primordialmente de soníos nos que'l contautu facer cola llingua y la mella como n'inglés (*ver* consonante alveolar), por cuenta de la semeyanza acústica de los soníos y el fechu de que nel alfabetu romanu usualmente escribir colos mesmos símbolos (*t*, *d*, *n*, etc.).

## Referencies

## Enllaces esternos
Semivocal

En fonética, un **vocoide non silábicu** ye una clase que engloba a lo que tradicionalmente llamáronse **semivocales** y **semiconsonantes**. Fonéticamente ye un soníu aproximante que ye la realización d'una vocal que por sigo mesma nun forma sílaba, sinón va acompañada d'otra vocal que tien el valor silábicu. El términu semivocal acutar pal elementu non silábicu d'un diptongu decreciente, o pal soníu non silábicu que sigue a la vocal fuerte nun triptongu . El términu semiconsonante preferir pa designar al elementu non silábicu d'un diptongu creciente o al primer soníu d'un triptongu. 

Les semivocales o semiconsonantes son frecuentemente alófonos non silábicos de vocales. Les semivocales correspondientes a /i, o desígnense colos signos , ente que les semiconsonantes con .

## En proto-indoeuropéu
En proto-indoeuropéu, más concretamente nel estadiu IE II, tien dos fonemes /w/ y /y/ que tienen alófonos tantu silábicos, realizaos fonéticamente como vocales [o, i]; como alófonos non silábicos, realizaos como semivocal o semiconsonante [w, j]. El fechu de que se realicen fonéticamente como vocales o semivocales dependen de la posición del acentu. Esto puédese reparar nel paradigma reconstruyíu del raigañu /*dyw-/ 'cielu, dios' que'l so nominativu ye **dyéws* /dyéw+s/ pero que'l so xenitivu ye **diwés* /dyw+és/.

## Referencies

## Enllaces esternos
Hemisferiu occidental

La espresión **hemisferiu occidental** pue faer referencia a la metá de la esfera terrestre que s'atopa al oeste del meridianu de Greenwich. La principal masa terrestre qu'esti contién es América y pequeñas porciones d'África, Europa y Oceanía.
La pallabra hemisferiu significa lliteralmente semiesfera o «media esfera» y la espresión utilizar en xeografía pa nomar los dos metaes del planeta. La llinia divisoria más evidente ye'l ecuador, que delimita el hemisferiu norte y el hemisferiu sur. Cuando lo que s'utiliza como divisor ye un meridianu (en realidad dos meridianos en llaos opuestos de la Tierra), llógrase un hemisferiu oriental y un hemisferiu occidental. Sicasí la eleición del meridianu que traza esta llende ye arbitraria. De normal úsase'l meridianu cero que pasa pol *Real Observatoriu de [[Greenwich (Londres)|Greenwich]]* (Reinu Xuníu) y que'l so meridianu opuestu na llargor de 180° ye la base de la llinia internacional de cambéu de fecha. Sicasí, puede dicise que se trata d'una definición eurocéntrica. Si tomárase como llinia d'orixe'l meridianu de llargor 180° la situación sería simétricamente opuesta y l'hemisferiu occidental coincidiría a les traces con Eurasia y África en cuenta de con América. Esti problema nun esiste colos hemisferios norte y sur, yá que tienen puntos de referencia absolutos nel polu norte y el polu sur.

La espresión tamién s'aplica a la designación de los habitantes del hemisferiu de forma que a hemisferiu oriental» y «hemisferiu occidental» atribúyese-yos el sentíu predominantemente xeopolíticu primero que xeográficu de Vieyu Mundu y Nuevu Mundu respeutivamente. D'alcuerdu a lo dicho, «hemisferiu occidental» ye otra forma de referise al continente d'América ya islles axacentes escluyendo absolutamente d'esa definición cualesquier parte d'África o Europa. Otra manera, la espresión «hemisferiu oriental» escarez d'estes precisiones non puramente xeográfiques. L'hemisferiu más pobláu ye l'hemisferiu Oriental.

## Países nel Hemisferiu occidental

* Tolos países americanos.
* Gran parte de los países d'África occidental, más Marruecos y la parte occidental d'Arxelia.
* Una pequeña parte de los países europeos (Islandia, Portugal, España, Irlanda, Reinu Xuníu y la parte noroccidental de Francia).
* Parte de les islles de la Polinesia.

## Ver tamién
* Hemisferiu oriental
* Hemisferiu norte
* Hemisferiu sur
* Llinia internacional de cambéu de fecha
* Meridianu de Greenwich
* Occidente

## Referencies

## Enllaces esternos
Consonante rótica

En fonética, una **consonante rótica**, tamién llamada **tremulante**, ye una consonante líquida que tradicionalmente represéntase ortográficamente por símbolos derivaos de la lletra griega rho, incluyendo 〈R〉, 〈r〉 nel alfabetu llatín y 〈Р〉, 〈p〉 nel alfabetu cirílicu. Trescribir nel Alfabetu Fonéticu Internacional por variantes mayúscules o minúscules de les lletres romanes 〈R〉, 〈r〉: r, ɾ, ɹ, ɻ, ʀ, ʁ, ɽ, y ɺ.

Esta clase de soníos ye malo de carauterizar fonéticamente, dende'l puntu de vista fonéticu, nun esiste un únicu articulatoriu común nes consonantes róticas. En vegada atopáronse al llevar a cabu funciones fonolóxiques similares o tener ciertes traces fonolóxiques similares en distintos idiomes. A pesar de que s'atopó que comparten ciertes peculiaridaes acústiques, como un tercer formante baxu, más estudios punxeron de manifiestu qu'esto nun ye ciertu nos distintos idiomes. Por casu, la calidá acústica de los tercer formantes baxos refierse cuasi puramente a les variedaes americanes del inglés. El términu "asemeyada a una R" ye un conceutu elusivo y ambiguu fonéticamente y los mesmos soníos que funcionen como róticos en dellos sistemes pueden variar con fricatives, semivocales o inclusive oclusives n'otros por casu, "tt" nel inglés d'Estaos Xuníos "*be*'tt*'er*" de cutiu pronúnciase como una vibrante alveolar simple, que ye una consonante rótica en munchos otros idiomes.

## Tipos
Los soníos róticos más típicos que s'atopen nes llingües del mundu son los siguientes:
* Vibrante múltiple **
Vibrante alveolar múltiple
** Vibrante billabial
** Vibrante múltiple uvular
* Vibrante simple **
Vibrante alveolar simple
** Vibrante alveolar llateral simple
** Vibrante retroflexa simple
** Vibrante labiodental simple
* Aproximante
** Aproximante alveolar
** Aproximante retroflexa
* Uvular

## Ver tamién
* R gutural
* Acentu róticu y non rótico
* Vocal rótica

## Referencies
Llei fonética

Una **llei fonética** ye un tipu de cambéu fonéticu sistemáticu. Dicha llei amás puede espresase por aciu una *fórmula que define'l cambéu esperimentáu por una [[articulación fonética|articulación]] nuna rexón determinada y un tiempu determináu*.

Nel ámbitu de la llingüística, una llei ye una formulación d'una regularidá estadística reparada na producción de cualquier fenómenu llingüísticu (fonéticu, morfolóxicu, semánticu, etc.). Por casu, nel pasu del llatín al español modernu, les oclusives intervocáliques sonorizan. 

El problema de les lleis fonétiques ye unu de los más aldericaos na llingüística, pol ensame d'irregularidaes al intentar formular diches "lleis". Una llei puede rexir namái ciertes llingües d'un mesmu grupu y namái pa un momentu determináu de la so evolución, dexando fora del so ámbitu otres llingües que por afinidá tendríen de ser rexíes pola mesma.

## Lleis fonétiques

## Ver tamién
* Lleis de Grimm y Verner
* Llei de Grassmann

## Bibliografía
* 
* 
* 

## Referencies

## Enllaces esternos
Fonación

La **fonación** ye'l trabayu muscular realizáu pa emitir soníos intelixibles, esto ye, por qu'esista la comunicación oral. L'oxetivu últimu de la fonación ye la **articulación** de pallabres, al traviés del procesu pol cual modifícase la corriente d'aire procedente de los pulmones y la larinxe nos cuévanos supraglóticas de resultes de los cambeos de volume y de forma d'estos cuévanos. 

El conxuntu de los cuévanos supraglóticas puede estremase en trés partes: la farinxe, el cuévanu bucal y el cuévanu nasal.

El sistema fonatorio venceyar con otros sistemes. La interacción d'éstos ye parte activa na función fonatoria, que se regula pol sistema nerviosu central y periféricu.

## Ver tamién
*Fonética

## Referencies

## Enllaces esternos
* por Ana Rosa Scivetti y Ana María Garraza.
Intelixibilidá mutua

La **intelixibilidá mutua** ye una propiedá de les variedaes llingüístiques o dialeutos pola cual dos falantes de variedaes distintes puen entendese mutuamente ensin haber estudiáu o aprendíu primeramente la variedá ayena. Realmente trátase d'una propiedá non perbién definida, siendo que la intelixibilidá ye cuestión de graos y suxetividá, y tamién depende de dellos otros factores, como'l nivel educativo y cultural del falante, l'habilidá llingüística del individuu, etc.

## Dificultaes col conceutu
Tradicionalmente díxose que dos variedaes dialeutales mutuamente comprensibles n'alto grau son dialeutos de la mesma llingua. Sicasí, esisten delles dificultaes:

# **Non-transitividá**. Daes tres variedaes A, B y C. Puede asoceder qu'A y B sían mutuamente intelixibles n'alto grau, y que B y C sían tamién mutuamente intelixibles n'alto grau, y sicasí, A y C sían práuticamente inintelixibles. Por casu esiste un altu grau de intelixibilidá mutua ente'l castellán y el catalán, y ente'l catalán y l'occitanu, sicasí'l castellán y l'occitanu son difícilmente entendibles ente sigo.
# **Asimetría**. En dellos casos atopóse variedaes A y B, tales que la comprensión de B polos falantes d'A, ye bien distintu de la comprensión d'A polos falantes de B. Por casu un falante del portugués estándar européu entiende perfectamente'l castellán, sicasí pa un castellanofalante ye un pocu menos intelixible'l portugués poles diferencies fonétiques y fonolóxiques respectu al español (p. ex., "palavra" /plávra/ en portugués y "pallabra" /palábra/ en castellán, coles mesmes, "rádio" /rádyu/ en portugués y "radio" /rádio/ en castellán).

La primera d'estes dificultaes, pon en problemes la descripción tradicional de qu'una llingua históricamente ye'l conxuntu de los sos dialeutos intelixibles ente sigo. La situación dase por casu nes llingües esquimo-aleutianes onde cada dialeutu ye intelixible colos más cercanos, pero non colos más alloñaos anque los dialeutos entemedios puen ser intelixibles colos dialeutos de los estremos d'una cadena xeográfica de dialeutos o complexu dialeutal.

Les dificultaes que causa'l criteriu de intelixibilidá mutua puen trate na situación xeopolítica de les llingües europees. D'un llau el suecu y el noruegu son mutuamente intelixibles anque por factores sociopolíticos considérase que son idiomes distintos. D'otru llau delles de les variedaes rurales etiquetaes como alemán son intelixibles pa falantes de variedaes d'holandés pero non pa falantes d'otres variedaes d'alemán.

Per otra parte, hai numberoses llingües ente les cualos, anque puramente emparentaes ente sigo, nun esiste nin la mínima intelixibilidá mutua. Por casu l'húngaru y finlandés pertenecen a la mesma familia y al mesmu grupu llingüísticos, sicasí namái una docena de pallabres básiques ye común nos dos llingües, nin falar de les diferencies morfolóxiques ente sigo a pesar de ser dambes aglutinantes con harmonía vocálica.

## Ver tamién
* Llista de llingües mutuamente intelixibles
* Intercomprensión
* Variedá llingüística
* Llingua y dialeutu

## Referencies
Norma llingüística

Una **norma llingüística** ye una convención social nel usu deseable d'una determinada llingua, especialmente d'una llingua estándar. La forma más conocida de norma llingüística, pero non la única, ye la llingua prescriptiva o normativa. Eugenio Coseriu da-y un significáu distintu, al considerala'l planu d'astracción llingüística asitiáu ente'l sistema y la fala, términos que yá había propuestu Ferdinand de Saussure. Esa norma seríen les realizaciones prototípiques nel casu de la fonética (alófonos) o les construcciones gramaticales estándar.

Una posible definición de norma llingüística: «tou aquello fitu social o tradicionalmente na téunica de la fala», o bien el conxuntu formalizáu de les realizaciones tradicionales del sistema», que toma tou lo yá esistente, lo yá realizao na comunidá llingüística.

## Referencies

## Ver tamién
* Prescriptivismo llingüísticu
* Gramática
Alófonu

En fonética, llámase **alófonu** (del griegu ἄλλος, *allos-*, otru, y φωνή, *-foné*, soníu, voz) a cada unu de los fonos o soníos que nun idioma dau reconozse como un determináu fonema, ensin que les variaciones ente ellos tengan valor diferenciativu; cada *fonu* correspuende a una determinada forma acústica, pero nes regles de la llingua considérase-yos como teniendo'l mesmu valor.

## Referencies

### Bibliografía
* R. Jakobson, *Structure of Language and Its Mathematical Aspects: Proceedings of symposia in applied mathematics*, AMS Bookstore, 1980, ISBN 978-0-8218-1312-6.
Hemisferiu oriental

**Hemisferiu oriental** ye un términu xeográficu usáu pa referise a la metá de la Tierra que s'atopa al este del meridianu de Greenwich (el cual crucia'l pueblu de Greenwich, Reinu Xuníu) y al oeste de la llinia internacional de cambéu de fecha. Tamién pue ser usáu como una noción xeográfica imprecisa pa referise a toda Asia y gran parte d'Europa, África y Oceanía, ente que el hemisferiu occidental incluyiría a América. Amás, pue utilizase nun sentíu cultural o xeopolíticu como sinónimu del "Vieyu Mundu".

La llinia que delimita a los hemisferios oriental y occidental ye una convención arbitraria, a diferencia del Ecuador (equidistante de los polos terrestres), que estrema a los hemisferios norte y sur. El meridianu de Greenwich con llonxitú de 0° y la Llinia internacional de cambéu de fecha con llonxitú d'alredor de 180° son les fronteres aceptaes convencionalmente, yá que dixebren a los llargores cartográficos orientales de les occidentales. Esta delimitación dexa a porciones d'Europa Occidental, África y Rusia oriental nel hemisferiu occidental, d'esta forma amenorgando la so utilidá pa la cartografía y pa otros aspeutos yá que Eurasia y África suelen ser incluyíes nel hemisferiu oriental. Consecuentemente, los meridianos 20° O y 160° Y (el so opuestu) frecuentemente son usaos como fronteres alternatives, incluyendo asina a los continentes européu y africanu dafechu pero tamién a una pequeña porción del nordeste de Groenlandia (que polo xeneral ye considerada como parte d'América del Norte) y esclúi a la mayor parte de Rusia oriental y Oceanía (por casu, Nueva Zelanda).

Los dos principales rexones de L'Antártida reciben el so nome del hemisferiu nel que s'atopen; L'Antártida Oriental alcuéntrase casi na so totalidá dientro del hemisferiu oriental.

En comparanza col hemisferiu occidental, l'Oriental ye'l más pobláu del mundu.

## Países nel Hemisferiu oriental

* Tolos países asiáticos.
* La mayor parte de los países europeos salvando a (Islandia, Portugal, España, Irlanda, Reinu Xuníu y la parte noroccidental de Francia).
* Gran parte de los países africanos salvando a Marruecos, la parte occidental d'Arxelia y los de la mayor parte d'África occidental.
* Gran parte de los países oceánicos salvando una parte de los de la Polinesia.

## Ver tamién
* Hemisferiu occidental
* Hemisferiu norte
* Hemisferiu sur
* Meridianu
* Fusu horariu
* Coordenaes xeográfiques

## Referencies

## Enllaces esternos
Fonu

Na fala humana, **fono** ye cada unu de los segmentos de carauterístiques acústiques particulares y con duración típica en que podemos estremar la **secuencia sonora**.

Cada fono vien carauterizáu por un espectru de frecuencies carauterístiques y un tiempu d'emisión carauterísticu (típicamente 20-60 ms). Nel analís del fala usa'l analís espectrográficu que dexa descomponer les ondes sonores la fala en superposición d'ondes más simples de frecuencies fixes. Los fonos similares ente sigo represéntense por signos alfabéticos ente corchetes [ ].

## Fono y fonema
Dada una llingua L, los fonos identificaos por aciu analís espectrográficu pueden arrexuntase en families de fonos similares según los xuicios de distintividad que fai un falante competente na llingua L. Asina podemos construyir clases d'equivalencia ente los diversos fonos, según un falante competente mediu reconocer como'l mesmu fonema.
Por casu n'español la pallabra *deu* articúlase como ['deðo], esta notación indica que la primera *d* realízase como un fono tipu [d] (oclusiva) ente que la segunda *d* articúlase como [ð] (aproximante). Equí'l signu [d] indica que se trata d'un fono articuláu por aciu **oclusión** total del fluxu d'aire; esto llógrase xuntando la parte anterior de la llingua cola rexón alveolar asitiada tres los dientes. Ente que el signu [ð] indica que se trata d'un fono articuláu dexando una distancia pequeña o **aproximamientu** ente los dientes cimeros y la parte anterior de la llingua, pero ensin producir una oclusión total de la llingua.

A diferencia de los fonemes que son entidaes mentales, los fonos son realizaciones físiques medibles sometíes a **variabilidá sistemática** (redolada fonolóxica) y **variabilidá accidental** (non sistemática, nin regular y dependiente del volume, tonu y voz del falante).

## Ver tamién
*Alófonu
*Fonema

## Referencies