Simon Wiesenthal

**Simon Wiesenthal** , d'oficiu arquiteutu, contable, foi un investigador y cazanazis xudíu, qu'en tando prisioneru nel campu de concentración de Mauthausen-Gusen mientres la Segunda Guerra Mundial dedicó la mayor parte de la so vida a alcontrar ya identificar criminales de guerra nazis que s'atopaben fuxitivos, pa llevalos ante la xusticia.

## Niñez y la so esperiencia na Segunda Guerra Mundial
Wiesenthal nació en 1908 nuna familia xudía en Buczacz, cerca de Lviv (Ucraína) y escapó a la policía secreta soviética. 

Simón Wiesenthal foi arquiteutu. Titular na Universidá Téunica de Praga en 1932, pos refugaron la so almisión na Universidá Politéunica de Lvov (Lviv). En 1936 casóse con Cyla Mueller. Wiesenthal vivía en Lviv, daquella perteneciente a Polonia y na actualidá parte d'Ucraína, nel momentu d'empecipiase la Segunda Guerra Mundial, momentu en qu'esta ciudá foi ocupada pola Xunión Soviética. El padrastru y l'hermanascu de Wiesenthal fueron asesinaos en circunstancies nada clares y Wiesenthal foi forzáu a cerrar la so firma y a trabayar pal Estáu. Cuando Alemaña invadió la Xunión Soviética en 1941, Wiesenthal y la so familia fueron arrestaos en Checoslovaquia. 

La esposa de Wiesenthal pudo despintar el so orixe xudíu a los soldaos alemanes con falsos papeles que-y fueron suministraos pola Resistencia polaca en cuenta de diagrames de les interseiciones de la vía ferrial que dibuxó'l so home, pero ésti nun foi tan afortunáu.

Foi internáu en cinco campos de concentración mientres más de cuatro años. Mientres el so encierre intentó suicidase cortándose les venes de les muñeques pa evitar el trabayu. Wiesenthal consiguió los nomes de los soldaos alemanes que conoció mientres la so reclusión y, una vegada lliberáu, dedicóse puramente a buscalos y acusalos públicamente de criminales de guerra nazis.

Foi lliberáu en 1945 del campu de concentración de Mauthausen polos estauxunidenses. Cuando'l xenocidiu nazi terminó, en 1945, tol mundu volvió a la so casa pa escaecer. Pero él non (...), tenía una xera que naide más quería, cuando los aliaos interesábense sobremanera na Guerra Fría.

## Wiesenthal empieza la so carrera como cazanazis
Wiesenthal foi lliberáu de Mauthausen poles fuercies estauxunidenses en 1945. Asina la so salú ameyoró, ufiertó les sos notes sobre los criminales nazis al Exércitu de los Estaos Xuníos y trabayó recoyendo documentación pa los procesos xudiciales sobre los nazis realizaos nos Xuicios de Núremberg.

En 1947, él y trenta voluntarios más fundaron el Centru de Documentación Xudía en Linz, Austria, col propósitu de recoyer información pa futuros procesos. Sicasí, los Estaos Xuníos y la Xunión Soviética perdieron l'interés en promover procesos contra crímenes de guerra y el grupu esvalixóse.

Magar tou, Wiesenthal siguió axuntando información nel so tiempu llibre mientres trabayaba en tou momentu n'ayudar a los afeutaos pola Segunda Guerra Mundial.

## El trabayu de Wiesenthal
En 2010, Tom Segev, publicó'l so llibru asegurando que'l Mossad el Serviciu d'Intelixencia d'Israel, sofitó a Wiesenthal y ayudó a llevar a más de 1100 criminales nazis ante la xusticia, "a pesar de la apatía del mundu" según el centru. El famosu "cazanazis" taba enfermu dende diba dellos años y vivía como un recluyíu. Sobreviviera a cinco campu de concentración a la fin de la guerra, pero 89 de los sos parientes morrieron.

El rabín Marvin Hier, decanu y fundador del Centru Simon Wiesenthal en Los Angeles (California, Estaos Xuníos), una organización non gubernamental de defensa de los derechos humanos, describió nun comunicáu a Wiesenthal como "la conciencia del Holocaustu".

Wiesenthal foi una figura fundamental na captura y procesamientu del principal factor de la "solución final" o *[[Endlösung]]*, Adolf Eichmann. En 1954, Wiesenthal consiguió alcontrar ya identificar en Buenos Aires al destacáu nazi Adolf Eichmann ya informó d'ello al Centru d'Investigación del Holocaustu Yad Vashem n'Israel, que les sos autoridaes yeren primeramente bien escéptiques al respeutu, pero finalmente Eichmann foi prindáu pol Mossad na conocida "Operación Garibaldi".

Eichmann, l'home que planió la deportación y muerte en masa de xudíos n'Europa, foi secuestráu en 1960 nel so llar nes contornes de la capital arxentina, treslladáu clandestinamente a Israel y d'últimes sentenciáu a muerte en 1961 y executáu en 1962, tres la celebración d'un xuiciu tresmitíu per televisión. Gracies a ello y esi mesmu añu, Wiesenthal reabrió'l so Centru de Documentación Xudía col sofitu de donaciones de tol mundu. Siguió, pos, trabayando n'otros casos. Ente los sos meyores llogros tuvo la identificación y llocalización de Karl Silberbauer, l'oficial de la Gestapo responsable del arrestu d'Ana Frank, que foi afayáu en 1963 cuando trabayaba como inspector de policía en Viena, a quien se-y abrir una averiguación alministrativa y que foi reintegrado al serviciu un añu dempués, por cuenta de que nun cometiera delitu nel exerciciu de les sos funciones.

Mientres esti periodu Wiesenthal tamién alcontró nueve de los dieciséis nazis xulgaos na Alemaña Occidental pol asesinatu de la población xudía de Lviv, la ciudá natal de Wiesenthal. L'austriacu Franz Stangl, comandante de los campos de concentración de Treblinka y Sobibor, foi prindáu en 1967 nel Brasil gracies a la so investigación, y l'alemán Josef Schwammberger, comandante del guetu de Przemysl, foi deteníu en 1987 n'Arxentina.

Hermine Braunsteiner, una ama de casa que vivía en Queens, Nueva York, tamién foi identificada por Wiesenthal como "la yegua de Majdanek", asina llamada porque acostumaba a patiscar a les recluyíes hasta matales. Finalmente foi estraditada a Alemaña en 1973 y condergada a cadena perpetua en 1981.

Tuvo tres los pasos de Josef Mengele nel Paraguái, pero se -y escabulló al momentu d'atopar a Eichmann en 1959.

## El Centru Simon Wiesenthal

En 1977 fundar na Universidá Jeshiva de Los Angeles (EEXX) el Simon Wiesenthal Holocaust Center, que na actualidá tien más de 400.000 miembros y sedes en Toronto, Miami, Buenos Aires, Xerusalén y París. Más palantre, en 1979, la Oficina Especial d'Investigación n'EE.XX. (OIS) compartió con Wiesenthal información sobre persones sospechoses de participar nel xenocidiu.

En 1989 causó conmoción la declaración de la OIS, según la cual el presidente austriacu y ex secretariu xeneral de la ONX, Kurt Waldheim, collaborara colos nazis mientres la guerra. Wiesenthal reaccionó d'alcuerdu a los sos principios y afirmó que'l presidente austriacu siempres tuvo enteráu de les actividaes de los criminales nazis, pero que nun se-y podía probar la so direuta participación nos sos crímenes. El Centru Simon Wiesenthal denuncia'l antisemitismu, vixila los grupos neonazis, trabaya colos Museo de Tolerancia de Los Angeles y Xerusalén y encárgase de condergar a los nazis.

## L'Institutu Vienés Wiesenthal pa los Estudios sobre l'Holocaustu

L'Institutu Vienés Wiesenthal pa los Estudios sobre l'Holocaustu (n'alemán, Wiener Wiesenthal Institut für Holocaust-Studien; n'inglés, Vienna Wiesenthal Institute; VWI) ye un centru d'investigación que se dedica a la investigación, la documentación y la mediación de toles entrugues relatives al antisemitismu, nacionalismu, racismu y holocaustu incluyendo la so hestoria anterior y les sos consecuencies. L'institutu foi fundáu nel añu 2009 y atópase en serviciu operativu completu dende ochobre de 2012. L'institutu ta patrocináu a partes iguales pol gobiernu de la ciudá de Viena y pol Ministeriu Federal de la República d'Austria pa Ciencia ya Investigación. 

Dende xineru de 2017 atopar nel mesmu centru de Viena, en Rabensteig 3. El nuevu edificiu alluga l'archivu, la biblioteca, los investigadores y el personal del institutu. Na planta baxa, puede atopase un pequeñu muséu accesible al públicu.

## Década de 1970 y depués
Nos años 1970 viose envolubráu na política austriaca cuando aseguró que munchos ministros del acabante formar gobiernu socialista de Bruno Kreisky fueren nazis mientres el tiempu en qu'Austria formó parte del Tercer Reich. Kreisky, tamién xudíu, atacó a Wiesenthal y calificar de *Nestbeschmutzer* (páxaru qu'empuerca'l so propiu nial). A lo llargo de los años Wiesenthal recibió munches amenaces de muerte y, en 1982, esplotó una bomba puesta na parte esterior de la so casa en Viena.

En 1985, robla un pidimientu a favor del armamentu polos Estaos Xuníos de los Contras, grupos paramilitares d'estrema derecha en Nicaragua.

Tres 58 años de trabayu, Wiesenthal anunció en abril de 2003 el so retiru, diciendo qu'atopara a tolos nazis que tuviera buscando y sobreviviéra-yos: 

*"Si hai dellos pendientes, yá son demasiáu vieyos y débiles pa encarar agora un xuiciu. El mio trabayu ta fechu."* Sicasí, según dixo Wiesenthal, el postreru nazi qu'inda restaba enxuiciar foi Alois Brunner, mano derecha de Eichmann, de quien se diz atopábase ocultu en Siria.

Wiesenthal consiguió, a lo llargo de la so llarga vida, llevar ante la xusticia a más de 1.100 reos de crímenes contra la humanidá en tol mundu. En ciertu mou, l'acabante fundar Tribunal Penal Internacional constituyir n'herederu del so llabor.

El 19 de febreru de 2004, Gran Bretaña decidió nomar caballeru honoríficu a Wiesenthal en reconocencia a "toa una vida de serviciu a la humanidá". La orde de caballería coles mesmes reconoció'l trabayu del Centru Simon Wiesenthal. Wiesenthal llogró igualmente la Medaya d'oru del congresu de los Estaos Xuníos, la Medaya pola Llibertá Holandesa, la Medaya pola Llibertá de Luxemburgu, la Lexón d'Honor francesa, según les condecoraciones de los grupos de resistencia d'Austria y Francia.

El personaxe de Yakov Liebermann na novela d'Ira Levin *[[The Boys From Brazil]]* ta basáu en Wiesenthal. Na gran pantalla ta interpretáu pol actor Laurence Olivier.

Wiesenthal fai una apaición como un personaxe menor en *[[The Odessa File]]* de Frederick Forsyth, otorgando información a un periodista alemán qu'intenta alcontrar a un criminal de guerra nazi.

La esposa de Wiesenthal morrió'l 10 de payares de 2003 a la edá de 95 años. Wiesenthal finó en Viena mientres dormía'l 20 de setiembre de 2005 a l'avanzada edá de 96 años. Foi soterráu n'Israel tres díes más tarde, el 23 de setiembre.

## El descubrimientu d'América y la espulsión de los xudíos d'España
Simon Wiesenthal, nel so llibru *Operación Nuevu Mundu (La misión secreta de Cristóbal Colón)* espón una hipótesis distinta sobre'l viaxe del descubrimientu d'América realizáu por Cristóbal Colón, que la so fecha y hora de salida coincidía cola marcada pa la espulsión de los xudíos d'España nel Edictu de Granada, el 2 d'agostu de 1492. 

Nel so llibru, Wiesenthal esplica que los xudíos víen con esperanza'l descubrimientu d'unes tierres onde podríen tar dalgunes de les diez tribus del reinu d'Israel deportaes polos asirios a les sos provincies más alloñaes, yá que teníen noticies de rellatos de marineros y mercaderes nos puertos, quien cuntaben que nel estremu Oriente vivíen hebreos que non yá yeren llibres, sinón qu'inclusive pertenecíen a les clases privilexaes o rexíen territorios. Tamién espón la hipótesis de que Colón fora d'orixe xudíu, sofitada nel so comportamientu, coincidente col de munchos xudíos conversos que faíen lo posible pa despintar el so orixe, nel fechu qu'en Portugal trabayara como cartógrafu -oficiu típicu de xudíos- y na so fonda conocencia del Antiguu Testamentu, les sos anotaciones al marxe del Llibru de los Profetes, la so predilección pol profeta Isaías, ente otres coses.

## Reconocencies
*  Orde del Méritu del Gran Ducáu de Luxemburgu
*  Orde del Lleón Blanco en Tercer Clase (República Checa, 1999).
* Caballero honoríficu del Imperiu Británicu por "toa una vida de serviciu a la humanidá" 
* Medaya d'oru del Congresu de los Estaos Xuníos
* Medaya pola Llibertá Holandesa
* Medaya pola Llibertá de Luxemburgu 
* Lexón d'Honor francesa 
* Condecoraciones de los grupos de resistencia d'Austria y Francia

## Referencies

## Enllaces esternos
* pasáu-1992/2412567/ Reportaxe d'Informe Selmanal sobre Simon Wiesenthal (1992).
* Una biografía fecha pel Centru Wiesenthal 
* 
* [Asesinos Ente Nós: La Hestoria de Simon Wiesenthal en [Internet Movie Database] ]
* L'Arte de l'Alcordanza: Simon Wiesenthal; documentación por Hannah Heer & Werner Schmiedel 
* Serviciu Austriacu pola Memoria del Holocaustu