open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sarda sarda

La  ye un gran pexe de la familia de los Scombridae. Ye común n'agües superficiales del océanu Atlánticu, y ye de gran importancia na pesca comercial y deportiva. Les Xerres (pexes del xéneru *[[Sarda]]*) difieren del atún polos sos cuerpos más afinaos, esmellaos, y por coloraciones distintes.

## Descripción
Esta especie pertenez al grupu de pexes poseedores d'aletes dorsales casi fundíes ente sigo, o separaes a los sumu por estrechos interespacios. Tien tol cuerpu con escames, cola estaya pectoral y llateral más grandes que'l restu. 

Crez hasta 8 dm y pesa 4,5 a 5,5 kg

## Vezos
Ye un poderosu nadador; suel percorrer llargues distancies. Na ciudá de Nueva York ye conocíu como *skipjack* por cuenta de los sos vezos de saltar nel agua. La temporada de friega ye en xunu; pa setiembre suélense atopar en Long Island especímenes de 13 a 15 cm de llargor.

## Alimentación
La so nutrición básase en dellos miembros de les families *Scombridae*, *Clupeidae*, Alosa pseudoharengus, *Atherinidae*, otros pexes, y calamares.

## Pesca
Péscase con atún, per aciu de la téunica de trolling. Nun ye mui bon alimentu pol so escesu d'aceite, pero ye bien usáu na industria latero.

## Referencies

* Y. C. Raney *The Wise Fishermen's Encyclopedia.* *Atlantic Guapu* (1951).
* El léxico de la fauna marina en los puertos pesqueros de Asturias Central, Emilio Barriuso, Uviéu 1986. IDEA.

## Enllaces esternos
Valley City (Dakota del Norte)

**Valley City** ye una ciudá asitiada en Dakota del Norte, Estaos Xuníos d'América.

Foi fondada en 1874.

Según el censu de población d'Estaos Xuníos de 2000, Valley City tenía  habitantes.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Páxina oficial de Valley City
Zurdu

**Zurdu** pue referise a:

* Zurdu/a (izquierdu/a, maniegu/a, manzorgu/a) ye la persona que se val meyor de la mano izquierda.
* *[[Thunnus thynnus]]*, un pexe pergrande de color azul escuro y platiao tamién conocíu como atún, albacor, bonita y bonitu zurdu.
Diplodus sargus

El  ye un pexe de la familia de los *Sparidae*, xéneru *Diplodus* qu'habita nel Cantábricu. Tien un cuerpu ovaláu y altu y algama los 20 - 25 cm de llonxitú y 2 kg de pesu. Los sos dientes son planos y abondo afilaos, y tien la boca pequeña. La pallabra "diplodus" remanez del griegu *diploos-odoús* (*dos tribes de dientes*: incisivos y molares). 

Dase un aldéu a la *[[Chopa]]* (*[[Spondyliosoma cantharus]]*) lo que fai bien fácil el trafulcalu con ésta, y la cultura popular fai que se-yos denome a les dos especies col mesmu términu (*xargu/chopa*), pero esto ye un error. 

El color xeneral del **xargu** ye abuxáu con reflexos platiaos más o menos escuru según l'hábitat y la edá del exemplar. Tien ente ocho y doce bandes tresversales escures, que van difuminándose cola edá y la cabera d'elles, allugada sobro'l pedúnculu caudal, ye la más marcada y tien aspeutu de siella de montar. Aliméntase de moluscos y pequeños crustáceos. Ye tamién pariente de la dorada (*[[Sparus aurata]]*) y la Pica (*[[pagellus erythrinus]]*)

* **Sinónimos**: *Sparus sargus*
## Morfoloxía
El xargu tien el cuerpu estruyíu llateralmente. El so color ye gris, claro o escuru según les sos necesidaes de camuflaxe, con reflexos platiaos. Los xuveniles tienen bandes escures verticales en bandes, que se van difuminando cola edá y lleguen a desapaecer nos exemplares grandes, la postrera d'elles nel mesmu pedúnculu de la cola ye la más gruesa y escura -esta nun desapaez-.

Tien una docena d'escayos na aleta dorsal y tres espines na anal. L'aleta caudal tien una orla negra.

La boca ye más llarga que'l diámetru del güeyu. Los dientes incisivos son planos y afilaos mentanto los molares posteriores esmagayen.

La so talla máxima descrita ye 45 cm con un pesu máximu de 2 kg.

## Hábitat y bioloxía
Espárdese per tola mariña este del océanu Atlánticu hasta Sudáfrica, y per tol mar Mediterraneu y el mar Negru.

De mozos viven en bálamos numberosos de pequeños xargos mui cerca de la oriella, frecuentes en cais, petones y al pie de les roques del cantil, tamién nos praos de *[[Posidoniaceae|Posidonia]]*, dacuando entren n'agües salobres. Los adultos son solitarios y viven na mar ente los 0 y los 50 m de fondura. Frecuenta la zona del cantil, sobremanera de madrugada.

Neto qu'otros munchos espáridos, los xargos son hermafrodites.

Aliméntense de moluscos y otros pequeños invertebraos bentónicos que desentierren del sedimentu. Esmagaya les conches de los moluscos colos sos fuertes molares.

## Pesca y gastronomía
Son difíciles de pescar, siendo bien buscáu polos pescadores deportivos pa pescalu con caña ente los castros costeros.

La so carne ye bien apreciao como d'escelente calidá, consumíos tanto al fornu como tostaos n'aceite.

## Referencies

## Bibliografía
* El léxico de la fauna marina en los puertos pesqueros de Asturias Central, Emilio Barriuso, Uviéu 1986. IDEA.

## Enllaces esternos
:: Base de datos en ''FishBase''
:: Información sobre sargo común en  ''MaestroPescador'' 
:: Pesca del sargo en  ''Larompiente'' 
* Semeyes de xáragu en:  
* Sistemática de sárabu en: ITIS  (*Sistema Integráu d'Información Taxonómica*)
Chopa

Col términu «**chopa**» podemos referinos a:

* el pexe *[[Lithognathus mormyrus]]*, tamién llamáu roncón o pexe del señoritu;
* el pexe  *[[Spondyliosoma cantharus]]*, tamién llamáu tena, lliza, pocha, zapateru y otros;
* el pexe  *[[Diplodus vulgaris]]*, tamién llamáu xáragu, sardu, pocha y otros;
* el pexe  *[[Diplodus sargus]]*, tamién llamáu xáragu, sardu, rayudu y otros;
* el pexe  *[[Oblada melanura]]*, tamién llamáu negrita, acebuche, chopeta y otros.
Carcinus maenas

El **camarón**, **cámbaru**, **cambarón**, **cangrexu terrestre**, **llubricante** o **moranata** (*Carcinus maenas*), ye un crustaceu marín de cuerpu achapláu más anchu que llargu de color verdoso escuro. Forma parte del orde de los **decápodos**, Sub orde "**Brachyura**" (griegu: *brachy* = curtiu, *ura* = rau). Esti orde, carauterizáu por tener cinco pares de pates, inclúi a los crustáceos de mayor tamañu, como llagostes, esguiles, arriendes de les diverses formes que se-yos denoma cangrexos.

Ta dotáu d'un exoesqueletu que'l so componente principal ye la quitina, que suel facer de cáscara, darréu que suel tar mineralizáu con carbonatu cálcicu. Como pal restu de los artrópodos, el xorrecimientu requier d'una muda del exoesqueletu, ocasión que munches especies aprovechen pa la reproducción.

Hai más de **4.000** especies d'animales que son o puen ser denomaos **cangrexos**. La mayoría viven averaos o dientro de l'agua, magar que dalgunos namái van al agua pa reproducise. Los cámbaros nun son bonos naladores, sinón que se desplazen pel fondu sobro les sos pates, el roquéu y en dellos casos son quien a tar fuera de l'agua. Dalgunes menes de cangrexos son quien a esguilar peles palmeres.

N'Asturies denómase **Cámbaru** o **Cangrexu** al *cangrexu común* (*Carcinus maenas*). El cangrexu de ríu (xen. * Astacus y Austropotamobius*), recibe'l nome de zancáu o zancarru, magar qu'esti últimu términu tamién s'usa pal (*Scyllarus arctus*), que ye un crustaceu marín de color pardo con manches coloraes na panza y el rabu asemeyáu al de la llagosta (castellanu:*Santiaguiño*).

## Referencies
Esguila

La **esguila** o **esguila de ronchel** (*Palaemon serratus*) ye un crustaceu marín o d'agua dulce, asemeyáu a la gamba (*Parapenaeus longirostris*), decápodu, perteneciente al infraorde de los Caridea, d'unos 10 a 15 cm de llonxitud, pates pequeñes, bordes de las mandíbules frebosos, cuerpu comprimíu, cola mui prollongada respeuto al cuerpu, cáscara feble y color buxáceu. Son relativamente fáciles d'afayar en tol mundu, tanto en cuerpos d'agua dulce como n'agua salao.

## Referencies

## Enllaces esternos
Atún

Col términu **atún** podemos referinos a:

* *[[Thunnus thynnus]]*, un pexe de la familia de los Scombridae.
* *[[Euthynnus alletteratus]]*, un pexe de la familia de los Scombridae.
* *[[Katsuwonus pelamis]]*, un pexe de la familia de los Scombridae.

## Referencies
Octopoda

Denómase **pulpu** a una serie d'invertebraos cefalópodos carauterizaos por nun tener cónxara y por tener tentáculos.
## Anatomía
Los ocho brazos del pulpu (denomaos "raxos") cunten con ventoses pegañoses y converxen nel cuerpu del animal, nel so puntu de converxencia presenten la boca d'aspeutu de picu córneu. Na tiesta allúguense los güeyos, mui desendolcaos, el celebru y tres corazones. Nel mantu ubíquense el restu les coraes, como'l depósitu de tinta qu'empleguen pa fuxir de los sos depredadores, tamién cunten col chorru que-yos impulsa a nalar al revés.

Los pulpos más pequeños, como'l d'aniellos azules que vive n'Australia, algamen talles d'unos 15 cm. El pulpu común *octopus vulgaris* pue algamar los 3 m de llargo y 12 kg de pesu. El pulpu de Vancouver ye la especie más grande, pue llegar a pesar 40 kg.

## Alimentación
Los pulpos aliméntense de cámbaros, bivalvos ya inclusive de pexes si lleguen a atrapalos, tampoco nun refuguen del carnáu.

Pa capturar a les sos preses, el pulpu allánciase sobro elles, y arródiales colos sos brazos pa inmovilizales. Col picu maten a les sos preses esfaraguyándoles ya inyectándo-yos una enzima dixestiva que dixerirá en parte a la presa (nel pulpu d'aniellos azules esta enzima ye mortal pal ser humanu). Dempués el pulpu sorbe la so presa semidixería.

## Reproducción
El tercer tentáculu drechu del machu ye en realidá el so muérganu copulador, que lu introduz na cloaca de la fema pa fecundar los güevos. Tres la fecundación el machu dexa a la fema, y ésta colinga los sos güevos (hasta 40.000) en forma de recimos nel techu de la so covacha.

La fema acoya los sos güevos hasta qu'eclosionen, un mes dempués, demientres esi tiempu, la fema fai frente a los depredadores y oxixena la covacha, nun s'alimenta demientres esi periodu, y tres de la eclosión muerre de fame.

## Comportamientu

Los pulpos tienen muncha fuercia en comparanza col so tamañu, pero inclusive los más grandes son animales abondo tímidos, pasen la mayor parte del día escondíos en regalles de les roques y pela nueche salen a cazar.

Ye un animal que se mimetiza col entornu, faciendo abegoso columbralu, inclusive engrulla'l pelleyu p'asemeyase a les roques con algues. Sicasí, cuando ye atacáu o cuando copula, camuda de color darréu.

Los grandes pexes como la morena, el cóngaru o el pexe lluna atáquenlu davezu, pa evitalos, el pulpu espulsa un chorru de tinta prieta pel so propulsor. Tien unos sentíos mui desendolcaos, sacantes l'oyíu, que son sordos ensembre. Tien arriendes gran intelixencia, memoria ya inclusive capacidá pal deprendimientu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Pollicipes pollicipes

El  ye un crustaceu de la clase cirrípedos (Cirripedia) que xorrez sobro roques batíes pol folaxe y que'l so nome científicu ye *Pollicipes pollicipes*. Aliméntase por filtración.

## Anatomía
El cuerpu ta protexíu por una serie de plaques y agárrase al sustratu por un pedúnculu, desendolcáu pola modificación de les sos antenes (ye sésil). Nun tien güeyos.

## Ciclu de vida
Lo mesmo que'l restu de los cirrípedos, *Pollicipes pollicipes* ye hermafrodita, y el so xorrecimientu nun ye direutu, sinón que necesita de mudes (ecdisis) pa medrar.

## Gastronomía
Explótase sobro too nel cantábricu, Galicia y Asturies hasta Francia, siendo un productu típicu de la gastronomía d'Asturies; páñase manualmente nes roques allugaes na estaya intermareal de les ríes. La parte comestible ye la que forma el pedúnculu.

## Creencias
N'Europa, hasta bien entrada la Edá Moderna creíase que dalgunes especies de gansos, les del xéneru Branta, yeren la metamorfosis maúra de les percebes (denomando n'inglés *barnacles* tanto a estos cirrípedos como a eses aves); ésti yera una de les maneres coles que la xente, se safaben del ayunu de carnes demientres la cuaresma, dau que según el cristianismu demientres esi periodu, les úniques carnes que podíen xintase yeren les de pescaos y mariscos, d'esta miente, les aves denomaes (dalgunes ocasiones tamién los coríos) con nomes de pexes o mariscu, yeren clasificaes como pescao. Una de les xides pa tan curiosa taxonomía yera'l fechu de que les percebes tienen apéndices que se dan un aldéu a les plumes de les aves.

## Referencies

## Enllaces esternos
Amasuela

L**'amasuela** ye'l nome col que se-y conoz a dellos moluscos bivalvos que viven enterraos nel sable o barru de les orielles de los ríos y océanos.

Llogren enterrase per duana de los movimientos d'un pie musculosu que s'asemeya a una llingua. Ésti ta endolcáu por dos valves xuníes ente sí por un pequeñu lligamentu que facilita l'apertura y pieslle de la cónxara.

Entiérrase aproximadamente ente 5 y 30 cm de la superficie y aguanta temperatures de 5 a 35 °C, la baxamar y los cambeos de salinidá.

Aliméntase de pequeños seres vivios per aciu del filtramientu de l'agua. Suelen tener los sexos separtaos y la fecundación ye esterno.

N'Asturies, les amasueles tienen dellos nomes, según seya la so clase.

***Amasuela** (*Venerupis decussata*)
***Amasuela mexona** (*Venerupis aurea, Tapes aureus*)
***Amasuela mixata** o **babosa** (*Venerupis pullastra, Tapes pullastra*)

## Especies
Esisten delles especies d'estos moluscos:

* **Amasuela mariella** (*Mesodesma mactroides*): distribúise peles costes del Océanu Atlánticu, dende Rio de Janeiro, Brasil, hasta la desembocadura del Río Negro n'Arxentina.
* **Amasuela de sangre** (*Cytherea chione*): habita fondos de sable o con regodones, hasta 100 m de fondura, dende les costes de les Islles Britániques hasta'l Mediterraneu. 
* **Amasuela fina europea** (*Tapes decussatus*): afáyase nel Mediterraneu, el norte del Océanu Atlánticu y Mar del Norte.
* **Amasuela dura**: vive dende'l Golfu de San Llorienzu hasta'l Golfu de Méxicu.
* **Amasuela xigante** (*Tridacna gigas*): vive nos arrecifes coralinos del Océanu Pacíficu y l'Océanu Índicu.
* **Amasuela xapónica** (*Ruditapes philippinarum*): orixinaria de les costes franceses ya ingleses, ye de xorrecimientu rápidu, polo que s'usa pal cultivu n'España, Francia ya Inglaterra.
* **Amasuela rubia** (*Tapes rhomboideus*): remanez de les costes portugueses, anguaño cultívase n'España.
* **Amasuela babosa** (*Tapes pullastra*): alcuéntrase n'Asturies, au tamién recibe'l nome de **mixata**. Ye cultivada especialmente en Galicia (España).
* **Amasuela d'agua dulce** (*Diplodon chilensis*): alcuéntrase davezu nos ríos del centru y sur de Chile y d'Arxentina.
* **Amasuela Chocolata** (*Megapitaria squalida*): alcuéntrase nel Golfu de California.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Cultivu d'amsueles n'España
Cabaré

**Cabaré** ye un galicismu que s'utiliza internacionalmente pa denomar una sala d'espectáculos, xeneralmente nocherniegos, qu'amesta música, danza y cancios, pero que puen incluyir tamién l'actuación d'humoristes, ilusionistes, mimos y munches otres artes escéniques. 
 
Estrémase d'otros llocales d'espectáculos en que los cabarés tienen un bar, cuando son pequeños, y un bar y un restaurante, cuando son grandes. 
 
Nos cabarés diéronse a conocer munchos cantautores, como Georges Brassens, Aristide Bruant o Serge Gainsbourg, y tamién cantantes como Édith Piaf o Juliette Gréco.

El cabaré más famosu ye'l Moulin Rouge (molín roxu) de París.

## Referencies
 

## Enllaces esternos
Markus Winkelhock

**Markus Winkelhock**  ye un pilotu alemán de Fórmula 1, fíu del ex pilotu Manfred Winkelhock y sobrín de Joachim Winkelhock.

## Biografía
Nel añu 2000, Winkelhock corrió na Fórmula 3 alemana.
Nel 2004, participó na DTM con un AMG-Mercedes CLK.

Nel 2005, tuvo na Fórmula Renault.

Entamando'l añu 2006, confirmose que diba ser pilotu de pruebes del equipu de Fórmula 1 Midland F1.

Na temporada 2007 de Fórmula 1 ye pilotu de pruebes con Spyker F1 Team. Además, Spyker F1 Team elixolu como sustitutu de Christijan Albers, despedí por falta de pagu de los sos patrocinadores, pal Gran Premiu d'Europa d'esa campaña, mientres esperaben por un sustitutu definitivu. Nesi Gran Premiu, el pilotu alemán llamó munchu l'atención porque lideró la carrera demientres 6 vueltes, foi 'l únicu pilotu colos neumaticos de lluvia estrema y nun se vió angarilláu a cambialos. Sicasí, al reanudase la carrera tres una bandera roxa, el so motor averiose. Tres esi Gran Premiu, foi reemplazáu como pilotu titular pol xaponés Sakon Yamamoto.

Por curiosidá, ye precisu señalar que ye ún de los pilotos cola rellación vueltes corríes/vueltes lideraes más alta, darréu que de les 12 vueltes que dio al circuitu de Nurbürgring nel GP d'Europa, en 6 diba en cabeza.

## Resultaos completos na F1
 *Nota: Carreres en negru sal na pole position.*

## Referencies

## Enllaces esternos
Campanu

Denómase **campanu** al primer salmón que se pesca nos ríos asturianos y cántabros al entamu de la campaña. Polo xeneral, úsase esi nome pal primer salmón de caún de los ríos, pero'l que recibe mayor renome ye'l primeru que se pesca na temporada, seya'l ríu que seya.

## Llista xeneral de ''campanos'' n'Asturies

## Llista xeneral de ''campanos'' en Cantabria

## Notes
 
## Referencies
Houston

**Houston** ye una ciudá del estáu norteamericanu de Texas. Ye, colos sos 2.303.000 habitantes (2016), la más poblada del estáu y la cuarta más poblada de tolos Estaos Xuníos. Asitiada nel sureste de Texas, cerca del golfu de Méxicu, ye la sede del condáu de Harris y la ciudá principal del Gran Houston, que ye la quinta área estadística metropolitana más poblada de los Estaos Xuníos.

Houston foi fundada'l 30 d'agostu de 1836, cerca les orielles del bayou de Buffalo (anguaño conocíu como *Allen's Landing*, y foi incorporada como ciudá el 5 de xunu de 1837. Recibió'l so nome del del xeneral Sam Houston, que fora presidente de la República de Texas y tenía dirixíu l'exércitu texanu na batalla de San Jacinto, qu'ocurrió a unos 40 km al este de la situación de la ciudá. El desarrollu del so puertu y de la industria del ferrocarril, combinada col descubrimientu de petroleu en 1901 y col pasu de Houston a ser el principal puertu de Texas llueu de que, en 1900, un furacán estrozara la ciudá portuaria de Galveston, ficieron medrar de siguío la so población. A mediaos del sieglu XX Houston convirtióse na sede del Texas Medical Center, la mayor concentración mundial d'instituciones d'asistencia ya investigación sanitaria, y del centru de control de la NASA.

La economía de la ciudá tien una importante base industrial, na que rescamplen los sectores de la enerxía, les manufactures, l'aeronáutica y el tresporte. Ciudá puntera nos sectores sanitariu y de construcción d'equipamientu pa la esplotación de pozos petrolíferos, el so puertu ye'l primeru del país en movimientu internacional de mercancíes, y el segundu en tonelaxe total movíu. Houston, que tien el nomatu de *Space City* (*La ciudá del espaciu*), ye una ciudá global, fuerte nos sectores de negocios, comerciu internacional, entretenimientu, cultura, medios de comunicación, moda, ciencia, deportes, teunoloxía, educación, medicina ya investigación. La so población amiesta individuos de procedencia étnica y relixosa perdistinta: ye la ciudá con mayor diversidá étnica de Texas, y dellos autores considérenla la de mayor diversidá étnica y racial de toles metrópolis d'Estaos Xuníos. Ye la sede de munches instituciones culturales y museístiques, de forma que'l distritu de los museos (*Houston Museum District*) atrae a más de siete millones de visitantes al añu. Tien tamién un circuitu teatral peractivu, qu'ufre a los espectadores espectáculos escénicos de toa triba demientres tol añu.

## Ver tamién

## Referencies

## Enllaces esternos
Llista d'asteroides/86001–86100

*... | [[Llista d'asteroides/85901–86000|Previu]] | *'Llista d'asteroides*' | [[Llista d'asteroides/86101–86200|Siguiente]] | ...*

## Referencies

## Enllaces esternos
Trucha

**Trucha** ye'l nome común dau a delles especies de pexes d'agua dulce pertenecientes a la familia del salmón, *[[Salmonidae]]*.

Tolos pexes denomaos propiamente *trucha* son miembros de la subfamilia *Salmoninae*, pero'l nome úsase específicamente pa pexes de tres xéneros de tala subfamilia: *Salmo*, qu'inclúi les especies Atlántiques, *Oncorhynchus* qu'inclúi les especies del Pacíficu, y *Salvelinus*. 

Les truches afáyense davezu n'agües fríes y llimpies de ríos y llagos, y alcuéntrese distribuyíes a lo llargo de Norteamérica, el norte d'Asia y Europa. Delles especies de trucha foren introducíes nel sieglu XIX na Patagonia Chilena y Arxentina, Australia y Nueva Zelanda por pescaores aficionaos, desplazando a los pexes autóctonos.

Les aletes de les truches carecen d'espines, y toles especies tienen una pequeña aleta adiposa en llombu, averada a la cola. Les poblaciones aisllaes presenten desemeyances morfolóxiques. Sicasí, munchos d'estos grupos nun amuesen diverxencies xenétiques significatives, polo que los ictiólogos considérenlos namái como variedaes d'un númberu d'especies munchu menor.

La trucha del oeste de los Estaos Xuníos ye un bon exemplu d'esto. La *trucha brook*, l**aurora'' y la estinguida ''trucha platiada'' tienen carauterístiques físiques y de coloración que permite distinguiles fácilmente. L'analis xenéticu amuesa, sicasí, que se trata de la mesma especie:''Salvelinus fontinalis''. La ''trucha arcoiris'', ''de llagu'', ''toro'' y ''marrón o café'' tamién formen parte d'esti grupu. 

La mayoría de les truches namái s'alcuentren n'agua dulce, pero unes poques, como la ''tiesta d'aceru'' (o ''steelhead'') (''Oncorhynchus mykiss'')&mdash;que ye la mesma especie que la ''trucha arcoiris''&mdash;pasa tola so vida adulta nel océanu y torna a fregar nel ríu nel que nació. Esti fenómenu denómase ''[[reproducción anádroma]]'' y adícase tamién nel salmón. La trucha, polo xeneral aliméntase d'[[invertebráu|invertebraos]] blandios como los [[merucu|merucos]], y [[marabayu|marabayos]], o d'[[inseutu|inseutos]] y [[crustaceu|crustáceos]], magar que les especies más grandes de ''trucha marrón o café'' comen otros pexes. 

Les truches tienen el cuerpu llaráu d'espines, pero la so carne ye abondo sabrosa. Arriendes, ye un animal que llucha con rixu cuando ye pescáu a caña, polo que son abondo cotizaes na pesca deportiva. L'[[esguín]] de trucha recibe'l nome d**'esguirriu**.

Ente les diferentes especies de truches alcuéntrense: la **trucha marrón** (''Salmo trutta''), **trucha iris** (''Oncorhynchus mykiss''), **trucha dorada** (''Oncorhynchus mykiss aguabonita''), **trucha degollada Lahontan** (''Oncorhynchus clarki henshawi''), y **trucha degollada Bonneville*' (*Oncorhynchus clarki'') 

## Referencies

## Enllaces esternos
Goatse.cx

**Goatse.cx** (pronunciáu de delles maneres n'inglés: *"goat see," "goat seh," "goats," "goatsex," "goat say"*, o *"goat see dot cx"*) foi ún "internet shock sites" (sitios d'Internet ablucantes) que se caltuvo en llinia dende 1999 a 2004. La so páxina principal taba presidía por una semeya sexualmente esplícita, de nome `hello.jpg`, na qu'apecía un home con un aniellu d'oro na so manzorga. El home, d'espaldes, enanchaba el so cursu coles manes hasta un diámetru equivalente al de la so propia mano, colo qu'amosaba el so rectu perdilatáu. La imaxe dexaba ver tamién el pene y los testículos del protagonista. El sitiu foi atribuyíu a un *[[Troll d'Internet]]*, qu'enllazaba la imaxe cola finalidá d'ablucar a los usuarios. 

El fenómenu Goatse.cx espardióse enforma hasta'l puntu d'apaecer en tol mundu clubs de fans, tributos y inspirar diseños coles manes y el cursu del protagonista de la semeya como elementu principal.

## Referencies

## Enllaces esternos

Los enllaces que siguen darréu incluin imaxenes que pueden mancar la sensibilidá de determinaes persones y son pa públicu adultu.
*Goatse.cx nel sitiu Internet Archive
*Esbilla de diseños inspiraos en Goatse
Pexe

Denómase **pexes** a toos aquellos animales vertebraos que nun son miembros del grupu de los tetrápodos (los vertebraos terrestres con cuatro pates de mena quiridio). La especialidá de la zooloxía que s'ocupa específicamente de los pexes denómase **[[Ictioloxía]]**.

Como ye propio de los primeros vertebraos, son acuáticos y, a desemeyanza de lo qu'adicamos nos tetrápodos, la respiración produzse principalmente por branquies allugaes nes fendedures de la farinxe. La llocomoción sofítase nuna forma hidrodinámica, con movimientos llaterales del cuerpu auxiliaos por estremidades que son aletes. El grupu ye abondo heteroxéneu ya inclúi a formes tan desemeyaes como les llamprees, los tiburones o les albacores, totalizando alrodiu de 30.000 especies, siendo'l grupu más numberoso de los vertebraos.

## Evolución
Los pexes orixináronse a partir d'otros cordados haza l'entamu del Cambrianu. Nun se sabe a ciencia cierta au s'alluga'l so orisen; el grupu más primitivu de los pexes, los agnatos —que nun tienen calláxines— abarca a les llamprees y a los mixines, (magar que nun ta nidio si estos caberos tienen de considerase vertebraos).

Los vertebraos terrestres (tetrápodos) diferenciáronse a partir de pexes pulmonaos empareyaos col celacantu o los dipnoos, y dalgunes de les primeres formes tan a metá de camín ente'l nuesu conceutu de pexe y el d'anfibiu.

## Dalgunos nomes de pexes

## Referencies

## Enllaces esternos
Casiterita

**La casiterita** ye un mineral que resulta de la oxidación del estañu (SnO2), ye un mineral típicu de les pegamatites, ye dicir, asóciase a la fase seronda de la cristalización granítica (*neumatolisis*). Nos granitos neumatolíticos y pegmatites, la casiterita suel dir acompangada de wolframita, sheelita y mispíquel.

## Datos físicos

La casiterita suel tener un 87% d'estañu y un 21% d'oxíxenu (arriendes de fierro, tantaliu y otros minerales); ye abondo dura, pesada y fráxil; inatacable polos ácidos. Apaez en cristales gruesos, prismáticos, cuasi siempres en macles pertenecientes al sistema tetragonal (con variantes ditetragonales y dipiramidales). Daqué menos frecuente ye'l denomáu *estañu acicular*, ye dicir, con cristales finos con aldéu d'aguya, o en forma d*'estañu lleñosu*, asemeyáu a la maera. Sicasí, ye cenciello alcontralu en forma de gránulos globulares sueltos (*estañu de placer*).

* Durez ente 6 y 7
* Exfoliación imperfeuta.
* Pesu específicu ente 6'8 y 7'1
* Color pardu cuasi prietu (colofonía menos frecuente en mariellu, buxu o bermellu xacintu.)

## Referencies

## Enllaces esternos
Al Gore

**Albert Arnold Gore, Jr.** , más conocíu como **Al Gore**, ye un políticu y ecoloxista d'Estaos Xuníos. Foi'l cuadraxésimuquintu Vicepresidente de los Estaos Xuníos ente 1993 y 2001 baxo la presidencia de Bill Clinton y candidatu a la presidencia del país nel añu 2000, cuando perdió les eleiciones presidenciales frente a George Walker Bush.
En 2007 foi gallardoniáu col Premiu Nobel de la Paz pola so contribución a la reflesión y aición mundial escontra el cambéu climáticu, y col Premiu Príncipe d'Asturies de Cooperación Internacional. 
 
En 2006 protagonizó el documental ganador del Óscar *[[An Inconvenient Truth]]*, que trata alrodiu del escalientu global, nel que fai responsable a les persones y empreses que lu xeneren, y encamienta a aniciar un camín de gueta d'enerxíes "llimpies" pa evitar el desaniciu del planeta.

Al y Tipper Gore residen anguaño en Nashville. Tienen cuatro fíos: Karenna (1973), Kristin (1977), Sarah (1979) y Albert III (1982). Tienen tamién dos ñetos: Anna y Wyatt.

## Referencies

## Enllaces esternos
Fórmula 1

La **Fórmula 1**, davezu abreviao **F1**, y tamién denomada "categoría reina del automovilismu", o, cenciellamente "la máxima", ye la competición automovilística internacional más popular. A cada carrera denómase-y *Gran Premiu* y la competición que les axunta denómase *Campeonatu Mundial de Fórmula 1*. Les carreres de Fórmula 1 celébrense en circuitos urbanos o en circuitos especialmente construyíos o en su defeutu, antigües pistes que teníen otros usos. Los automóviles utilizaos son monoplaza coles caberes teunoloxíes disponibles; dalgunes d'estes foren desendolcaes na Fórmula 1 y terminaron siendo usaes n'automóviles de cai, como'l turbocompresor.

L'entamu de la Fórmula 1 moderna remóntase al añu 1950, nel que ya participaren equipos llexendarios como Ferrari, Alfa Romeo y Maserati. Anaguaño, nuevos equipos tienen apartao a otros munchos más antiguos, y tienen algamaos grandes ésitos, como McLaren, Ferrari o Williams, qu'algamaren delles vegaes el campeonatu del mundu d'escuderíes.

## Pilotos campeones
Los pilotos **campeones del mundu** hasta anguaño foren: 





## Referencies

## Enllaces esternos
Xuan Calvino

**Xuan Calvino**  bautizáu baxo'l nome de *Jean Cauvin*, llatinizáu como *Calvinus*, foi un teólogu protestante francés demientres la Reforma Protestante, principal dirixente del calvinismu.

Con poco más de 20 años adoutó los puntos de vista de Lutero: negación de l'autoridá de la ilesia de Roma por drechu divín, ñegando la socesión apostólica dende l'apóstol Pedro, y dando primordial importancia a la Biblia como única regla de fe y conducta, destacando la doctrina de la xustificación del home per aciu de la gracia.

## Referencies
Provenza

**Provenza** (, ), antigua provincia del sureste de Francia.

## Situación xeográfica
Ta asitiada al Este del Ródano, hasta la ciudá de Niza, caltría los actuales departamentos de
Alpes-de-Haute-Provence, Var, Bouches-du-Rhône y partes de los departamentos de Vaucluse y Alpes-Maritimes. Provenza llenda al este con Italia, al sur col mar Mediterraneu, al oeste col ríu Ródanu y al norte col monte Ventoux, los montes de Lure y el cursu altu del ríu Durance.

## Economía
El territoriu tíen campos d'espliegu, viñes, güertos, olivares y morenes abondo. A lo llargo de la so costa alcuéntrase la Riviera Francesa y los puertos de Marsella y Toulon

## Cultura
Los habitantes de Provenza anguaño inda conserven so propia llingua, una variante del occitanu nomada provenzal.

na pelicula de dibuxos animaos de Disney, Beauty and the Beast, el pueblu donde vive Bella ye Provenza.

## Historia
Colonizada primeru yá polos Griegos la rexón yera parte la provincia Romana transalpina denomada Provintia Romana (y dempués, *Napolitana*) creada alrodiu l'añu 120 e.C. y dende au remanez el nome actual (del llatín provintia).

Fue dominada socesivamente por dellos pueblos xermánicos como los ostrogodos, los burgundios y los francos. Nel añu 879 dC La collada foi incorporada al reinu de Provenza, delles vegaes nomau Borgoña Cisjurana (o C*isjurásica*), y nel sieglu X al reinu d'Arles.

A entamos del sieglu XII foi sometida a la xurisdicción de los condes de Barcelona y durante el gobiernu de Pedru II (1177-1213) viose afeutada pola cruzada promovida pol Papa Inocenciu III escontra los albigenses (Cátaros).

Posteriormente perdió toda la so autonomía, quedando sometida a la Casa d'Anjou que gobernó el territoriu dende 1245 hasta 1482, cuando la rexón cayó baxo'l dominiu'l rei Luis XI de Francia, siendo anexonada en 1486.

Provenza tuvo rangu provincial hasta la Revolución francesa, momentu nel que la rexón foi distribuyía ente dellos departamentos franceses. N'actualidá el so territoriu ye parte de la rexón alministrativa de Provenza-Alpes-Costa Azul.

## Ver tamién
* Llingua provenzal
* Lliteratura provenzal
* Bauxita
* Condado de Provenza

## Referencies

## Enllaces esternos
John Dalton

**John Dalton**  foi un químicu y matemáticu inglés.

## Biografía
Con 12 años, en 1778, entamó a impartir enseñanza elemental en Cumberland, y a partir de 1780 fízolo en Kendal durante 12 años más.

En 1792, a la edá de 26 años treslladóse a Manchester, au impartió matemátiques y filosofía natural nel New College.

En 1793 entamó estudios sobre meteoroloxía, recoyendo a lo llargo de la so vida más de 200.000 notaciones, y esi mesmu año asoleyó *Observaciones y Ensayos de Meteoroloxía*. Nos sos estudios sobro metereoloxía desendolcó dellos tarecos de medición y propunxo per primer vegada que l'orixe de la lluvia alcuéntrase nel descensu de temperatura. Nesi ámbitu estudió tamién les aurores boreales, y determinó qu'éstes tan rellacionaes col magnetismu de la Tierra.

Estudió la enfermedá que padecía, conocida como acromatopsia y postreramente denomada daltonismu nel so honor, y asoleyó *Extraordinary Facts Relating to the Vision of Colours* (1794). A partir de 1800 pasó al enseñu priváu y ocupó'l cargu de secretariu de la Sociedá Filosófica y Lliteraria de Manchester, que presidió a partir de 1817.

Foi alumnu suyu el tamién físicu James Prescott Joule, que más sero efectuó estudios sobro magnetismu y que punxo les bases pal desendolcu de les lleis sobro'l caltenimientu de la enerxía (termodinámica).

En 1801 enunció la llei de les presiones parciales y la de les proporciones múltiples.

En 1805 espuso la teoría atómica na que se sofita la ciencia física moderna. Demuestra que la materia compónse de partícules indixebrables denomaes átomos. Tamién ideó una escala de símbolos químicos, que foren dempués reemplazaes pola escala de Berzelius.

En 1826 concedióse-y la Medaya d'Oru de la Royal Society de Londres, asina como de l'Academia Francesa de les Ciencies.

Morrió en Manchester en 1844, a la edá de 78 años. Más de 40.000 persones acudieron al funeral pa presentar los sos respetos al científicu.

## Los errores de Dalton por culpa del daltonismu
La ceguera a ciertos colores que padecía, conocía anguaño como **daltonismu**, gastó-y dalgunes males pasaes al inglés. Al intre d'esperimentar les sos teoríes nel llaboratoriu, poques vegaes pudo comprobales, darréu que trafulcaba los frascos de reactivos. Sicasí, continuaba firme defendiendo les sos idees nel papel.

Otra muestra d'esta ceguera ocurrió en 1832, cuando foi a conocer al rei Guillermu IV y llució una vistimienta académica escarlata (bermeyu), un color desavezáu pa un home de la so discreción. La razón: él veíala de color buxu polo que nun entendía la sospresa ente los sos conocíos.
Dalton descubrió que tenía esta afeición porque a la hora d'esperimentar les sos teoríes trafulcaba los frascos de reactivos. 
Asina, el daltonismu foi descritu per primer vegada por John Dalton en 1808. Él, al empar que'l so hermanu, sofría d'esti error xenéticu qu'en términos cenciellos, nun dexar estremar colores como'l bermeyu y el verde.

## Referencies

## Enllaces esternos

*John Dalton  
*John Dalton - Red escolar  
*John Dalton - CICA - España 
*Test de daltonismu 
* Claus Bernet: John Dalton (1766-1844), in: Biographisches-bibliographisches Kirchenlexikon, 31, 2010, 309-332.
Daltonismu

El **daltonismu** -trastornu denomáu asina pol físicu británicu John Dalton, que lo padecía- ye una enfermedá que consiste na imposibilidá de desemeyar los colores (*discromatopsia*). Magar que nengún daltónicu trafulca los mesmo colores que otros, inclusive pertenecientes a la mesma familia, ye mui frecuente que trafulquen el verde y el bermeyu ; sicasí, puen ver más matices del viola que les persones de visión normal y son quien a distinguir oxetos camuflaos. Tamién hai casos nos que la incidencia de lluz pue facer que camude el color que ve'l daltónicu.

La enfermedá ye herieditaria y va lligada al sexu, darréu que tresmítese por un alelu recesivu lligáu al cromosoma X, lo que produz un notable predominiu nel home ente la población afeutada. La muyer pue sofrir o portar la enfermedá, y tresmitila a los sos fíos homes. Dablemente, la metá de les sos fíes sedrán portadores. La tresmisión xenética ye igual que na hemofilia.

## Exemplos

Ishihara 1.PNG|12
Ishihara 11.PNG|6
Ishihara 19.PNG|2
Ishihara 23.PNG|42


## Referencies

## Enllaces esternos

* Test de daltonismu 
* Nueva preba pa daltonismu
Siberia

**Siberia** () ye una estensa rexón xeográfica, qu'abarca tola fastera septentrional d'Asia, dende los montes Urales nel oeste hasta l'océanu Pacíficu nel este. El territoriu tien sío parte de Rusia dende la segunda metá del sieglu XVI, cuando entamó la conquista rusa de les tierres asitiaes al este de los montes Urales. Siberia ye perestensa, pero ta perpoco poblada. Na so estensión, de 13,1 millones de km², vive namái el 20% de la población rusa (unos 37,3 millones d'habitantes). Novosibirsk y Omsk son les principales ciudaes de la rexón.

Una y bones el conceptu de Siberia ye xeográficu ya históricu, nun hai una definición única y precisa de les sos llendes territoriales. Tradicionalmente considérase que estiéndese dende los montes Urales al océanu Pacíficu, incluyendo la mayoría de la conca de drenaxe del océanu Glacial Árticu. El ríu Yeniséi divide'l territoriu en dos partes, la Siberia occidental ya la oriental. La llende meridional del territoriu asítiase nos montes de la fastera central y septentrional de Kazakstán y na fastera septentrional de Mongolia y China. La parte central del territoriu (les rexones económiques siberiana occidental ya oriental) yeren consideraes el centru de la rexón na dómina de la Xunión Soviética. La fastera occidental de Siberia incluí dellos territorios de la rexón d'Ural, y la oriental recibió históricamente'l nome d'Estremu Oriente rusu.

Siberia tien sonadía mundial principalmente polos sos llargos y duros iviernos, con temperatures medies de −25&nbsp;°C en xineru. Magar que ta situada xeográficamente n'Asia, al ser colonizada por rusos ya incorporada a esti país ye política y culturalmente parte d'Europa. Les influyencies culturales europees, y específicamente ruses, predominen pela rexón pola abondante emigración rusa de magar el sieglu XVI. El 85% de la so población actual ye descendiente d'europeos, y formen el grupu subétnicu rusu siberianu.

## L'orixe del nome
Dalgunes fontes apunten que'l términu remanez del turcu "tierra dormío". Otra versión ye qu'esti nome yera'l nome tribal de Sibirs, nómades eurasiáticos, más sero asimilaos a los tártaros siberianos. La Doctora Pamela Kyle Crossley, profesora d'Historia nel Colexu Dartmouth, afirma que los rusos denomaron Siberia dempués de los Sibe/Xibe. El significáu modernu del nome apaeció na llingua rusa dempués de la conquista del Kanatu de Siberia.

## Referencies

## Enllaces esternos
Buda Gautama

**Siddhārtha Gautama** (en sánscritu सिद्धार्थ गौतम, en pali Siddattha Gotama)  foi un líder relixosu nepalés conocíu nel llinguax coloquial como **Buda**. Vivió nuna dómina de cambéu cultural onde s'atacaben los procedimientos relixosos tradicionales na India.

Foi ún de los reformadores que dio un puxu renovador nel ámbitu relixosu que finó por convertise nuna nueva doctrina que s'espardió más allá de les llendes de la India y tresformóse nuna de les más grandes relixones de tolos tiempos, el budismu. 

El términu sánscritu *buddha* significa ‘intelixente’ (siendo *buddhi* ‘intelixencia’). Magar que la pallabra **Buda** nun s'usa namái pa él, sinón pa toles persones qu'algamen la illuminación y sabencia. Tamién ye conocíu como'l ŚākyaMuni (‘el sabiu del clan Śākya’). Nun hai de trafulcalu con Hotei, el denomáu “Buda sonriente”.

## Referencies

## Enllaces esternos
Calvino (dixebra)

**Calvino** pue pacer referencia a:

* **[[Xuan Calvín]]**, (*Jean Cauvin*) llatinizáu *Calvinus*, el teólogu y reformador protestante.
* l'escritor italianu **[[Italo Calvino]]**

## Referencies
Xibe

Los **xibe** (Chinu: 錫伯族; Pinyin: Xībó zú) son ún de los 56 grupos étnicos oficialmente reconocíos pol gobiernu de la República Popular China. La so población aproximada nel añu 2004 yera d'unes 188.000 persones qu'habiten principalmente na Rexón autónoma Uigur de Xinjiang y nes provincies de Liaoning y Jilin.

## Idioma
Los xibe tienen el so propiu idioma perteneciente a la rama de llingües manchú-tungús de la familia de les llingues altaiques. Esti idioma tien grandes semeyances col manchú del que se cree que pue ser un dialeutu.

Créese qu'esti idioma tenía'l so propiu sistema d'escritura qu'esapaeció a lo llargo de la dinastía Qing. Anguaño úsase un sistema d'escritura sofitáu na ortografia manchú. Güei en día, la mayoría de los Xibe tienen el mandarín como llingua materna

## Historia
Orixinariamente, los xibe habitaben nes orielles del ríu Nonni. Sábese que foi ún de los nueve reinos derrotaos pol emperador Nurhaci de los jurchen na batalla de Gure nel añu 1593. Más sero quedaren baxo dominiu de los mongoles inclusive dempués de qu'aportare la dinastía manchú de los Qing.

El primer contautu de los xibe colos Qing fízose cuando s'entamaren diverses campañes militares escontra Rusia. Los Xibe proporcionaren sofitu lloxísticu a los Qing. En 1692 los mongoles ufrieron el control sobro los xibe y los daur al emperador Kangxi a cambiu d'un pagu en plata.

## Referencies

## Enllaces esternos
Severo Ochoa

Gallardoniáu en 1959 col Premiu Nobel en Fisioloxía o Medicina, consiguió la nacionalidá d'Estaos Xuníos en 1956. 

## Biografía
Estudió'l bachiller nel Institutu malagueñu de Gaona. En 1922 entamó los sos estudios de Medicina na Facultá de Medicina de Madrid. Ellí foi compañeru del futuru Xeneral de la Compañía de Xesús, **Pedro Arrupe**. Nel segundu año de carrera conoció al profesor de Fisioloxía Juan Negrín, trabayó con él nel llaboratoriu de Fisioloxía de la Residencia de Estudiantes y centróse nel metabolismo enerxéticu, con especial enfotu nes molécules fosforilaes. Durante la so época nel llaboratoriu de la Residencia d'Estudiantes, Ochoa punxo a puntu un métodu pa la determinación de la creatinina.

### Formación europea
Una vegada finaos los estudios, trabayó en dellos llaboratorios d'Europa (Berlín, Londres, Oxford). Nesta dómina trabayó sobro la química de la contraición muscular, sobro la so primera enzima, la glioxalasa, sobro la glicolisis, y sobro la vitamina B1. Dempués de pasar el branu n'Inglaterra, nel llaboratoriu de Patton, asoleyó el so primer trabayu n'inglés, en 1929, na prestixosa revista *Journal of Biological Chemistry*. Nesi mesmu añu, doctoróse.

Nel añu 1931 casóse con Carmen García Cobián, y el mesmu añu nómenlu profesor ayudante de Negrín, el so principal sofitu énte la Xunta d'Ampliación d'Estudios pa que completare la so formación nel Reinu Xuníu y Alemaña.

## Investigación
La so investigación foi polifacética, fizo numberoses ya importantes contribuiciones en desemeyaes estayes de la Bioquímica y la bioloxía molecular. L'aportación científica de Severo Ochoa fízose a tres niveles.

* En primer llugar per aciu de trabayos d'enzimoloxía metabólica col descubrimientu de dos enzimes, la citrato-sintetasa y la piruvato-deshidrogenasa, que permitieron concluyir el conocimientu efeutivo del ciclu de Krebs, y que representa un procesu biolóxicu fundamental nel metabolismu de los seres vivos.
Estudió tamién la fotosíntesis y el metabolismu de los ácidos grasos.

* En segundu llugar Severo Ochoa fai una riestra de trabayos qu'empobinen a la síntesis del ácidu ribonucleicu, ARN, tres del descubrimientu de la enzima polinucleótido-fosforilasa. Esti afayaientu sirvió-y, xunto al so discípulu Arthur Kornberg, el premiu Nobel de Medicina de 1959. 

* En tercer llugar l'aportación científica de Severo Ochoa materialízase nuna riestra de trabayos nos que se desendolquen les idees y los descubrimientos anteriores y que se rellacionen col desciframientu del códigu xenéticu, la biosíntesis intracelular de les proteínes y los aspeutos fundamentales de la bioloxía de los virus.

Nuna ocasión, Ochoa dixo una fras que ye afamada: *"L'amor ye la fundición de física y química"*

## Referencies

## Enllaces esternos
* Páxina oficial de Premiu Nobel 
* Noticies na prensa asturiana sobro Severo Ochoa
Ḷḷuarca (parroquia)

**Ḷḷuarca** ye una parroquia del conceyu asturianu de Valdés. Tien una población de  repartíos en  d'estensión. La mayoría d'ellos viven na villa homónima, sacantes 1038 habitantes que pueblen el restu de güeries de la parroquia. Ta allugada a 100 km d'Uviéu, capital del Principáu. La so ilesia parroquial ta dedicada a Santa Olaya. 

Ye una llocalidá del Camín de Santiago y cuenta con albergue de pelegrinos, asitiáu n'Almuña, a unos dos quilómetros de la villa de Ḷḷuarca. Ente los llugares más destacaos tán el faru y el palaciu del Marqués de La Ferrera.

## Xeografía

### Llocalidaes

### Sitios

## Referencies

## Enllaces esternos

*Páxina del Ayuntamientu
Solimán el Magníficu

**Süleyman I**  nomáu Kanuni ("el Llexislador") (conocíu n'Occidente como Solimán el Magníficu). Sultán otomanu de 1520 a 1566. Nació en Trabzon (Turquía). Yera fíu de Selim I Yavuz y casóse con tres esposes, una d'elles Roxelana, d'orixe foriatu como la mayoranza de les esposes de los sultanes otomanos. Foi mui célebre nes cortes europees de la dómina asina como pola so influyencia na corte de la Sublime Puerta. Tuvo asina mesmo ocho fíos (Selim del so matrimoniu con Roxelana, Bayezid, Abdullah, Murad, Mehmed, Mahmud, Cihangir y Mustafá) y dos fíes, Mihriman Sultán y Raziye Sultán. Nel so reináu, l'Imperiu Otomanu convirtióse nuna de les más grandes potencies, y algamó la cúspide del so poderíu.

Solimán lideró personalmente l'armada otomana cuando conquistaba Belgráu, Rodes y la mayoranza d'Hungría, asina como nel asediu de Viena, y los territorios anesionaos del Norte d'África como Marruecos y la mayoranza del Oriente Mediu. Los otomanos tuvieron una breve preponderancia nel Mar Mediterraneu, Mar Roxu y el Golfu Pérsicu, l'imperiu continuó espardiéndose cuasimente un sieglu dempués de la so muerte.

Nel so reináu l'imperiu foi lliberal coles ciencies y les artes, acoyendo a filósofos; el propiu Solimán foi mentáu como ún de los más notables poetes islamistes. Nel mundu occidental ye conocíu col nome de **Solimán el Magníficu** y nel mundu islámicu col nome de " el xustu (en Turcu Kanuni; árabe: القانونى, al-Qānūnī), debío quiciabes a la profunda reforma qu'executó sobro'l sistema llegal otomanu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Philippe de Villiers de l'Isle-Adam

**Philippe de Villiers de L'Isle-Adam**  foi un miembru prominente de los Caballeros Hospitalarios en Rodes y más sero en Malta. Algamó la posición de Prior de la Llingua d'Auvernia foi escoyíu Gran Maestre de la Orde en 1521.

Taba al mandu la Orde nel llargu y sangrientu Asediu de Rodes por parte del Sultán Solimán el Magníficu en 1522, cuando 2000 caballeros de San Xuan y al rodiu de 4500 soldaos y caballeros griegos resistieron énte una fuercia de invasión d'aproximao 200.000 homes per seis meses, anque finalmente negociaron la capitulación y partida de los caballeros el día d'añu nuevu de 1523 hacia Creta.

Comandó entós la orde per dellos años ensin una base permanente: primeru Kandi en Creta, dempués socesivamente Messina, Viterbo y finalmente Niza de 1527 a 1529. En 1530 de L'Isle-Adam obtuvo la cesión de les islles de Malta y Gozo y la ciudá portuaria norteafricana de Trípoli como feudu pa la orde del emperador Carlos V y estableció nestes posesiones a la Orde, conocida dende entós como los *Caballeros de Malta*.

Villiers de L'Isle-Adam morrió en Malta'l 21 d'agostu de 1534.

## Referencies

## Enllaces esternos
Carlos I

El nome de **Carlos I** puede aludir a dellos soberanos:

* **[[Carlomagno|Carlos I del Sacru Imperiu Romanu]]** (742–814), más conocíu por **Carlomagno** primer emperador d'Occidente;
* **[[Carlomagno|Carlos I de Francia]]** (742–814), el mesmu **Carlomagno** o **Carlos el Grande**;
* **[[Carlos I d'España]]**, (1516-1556), tamién conocíu como Emperador Carlos V del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu (1520-1558) o, impropiamente, como Carlos V d'Alemaña;
* **[[Carlos I d'Austria]]**, últimu emperador d'Austria ente 1916 y 1918;
* **[[Carlos I d'Inglaterra]]**, rei d'Inglaterra, Escocia ya Irlanda ente 1625 y 1649;
* **[[Carlos I de Rumanía]]** (1839–1914);
* **[[Carlos I de Nápoles y Sicilia]]** (1227–1285);
* **[[Carlos I de Portugal]]** (1863–1908);
* **[[Carlos I d'Hungría]]** (1288–1342);
* **[[Carlos I de Liechtenstein]]**, príncipe de Liechtenstein ente 1608 y 1627;
* **[[Carlos I de Mónacu]]**, señor de Mónaco ente 1391 y 1357;
* **[[Carlos I de Borbón]]**, duque de Borbón (1401–1456),
* **[[Carlos I de Finlandia]]**, de volao rei de Finlandia en 1918.

## Referencies
Granada

**Granada** ye una ciudá española, capital de la provincia de Granada, na comunidá autónoma d'Andalucía. Foi capital del Reinu Nazarí de Granada ente los sieglos XIII y XV. Ye patrimoniu de la Humanidá dende 1984 polos sos monumentos artísticos, como l'Alhambra.

## Historia
La ciudá en época romana foi conocida como *Iliberris*. Los musulmanes la llamaron *Garnata*. Nel sieglu X foi capital de la Taifa de Granada y dempués convirtióse nun centru importante del dominiu almorávide. La so época de esplendor foi col reinu nazarí de Granada, hasta la so conquista polos Reis Católicos el 2 de xineru de 1492.

## Galería d'imáxenes

Archivu:Vue Panoramique de Grenade.JPG|Ciudá de Granada
Archivu:Vista de la Alhambra.jpg|L'Alhambra
Archivu:Puerta de Fajalauza.JPG|Puerta de Fajaluza
Archivu:Innenstadt Granada.jpg| Gran Via
Archivu:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 13-20-43.jpg|Catedral


## Ver tamién
*Rexón de Granada

## Referencies

## Enllaces esternos