Historia del eusquera

La **historia del eusquera** al igual que la historia de les llingües analízase dende dos puntos de vista distintos:

## Historia

### Historia interna

Entender por **[[historia interna]]** d'una llingua al analís tantu diacrónicu como sincrónicu de los documentos d'una llingua. Nel casu del eusquera estos documentos seríen les cercos de Aquitania, les eresiak del futuru, los versos de Bernard Etxepare, la Biblia protestante de Joannes Leizarraga, etc.

La historia interna del eusquera suelse clasificar nos siguientes periodos:

* **Pre-protoeusquera**: reconstrucción deductiva realizada ente otros Joseba Lakarra, Joaquín Gorrochategui ya Iván Igartua del eusquera faláu en tiempos anteriores a la llegada de los celtes.

* **[[Protoeusquera]]**: reconstrucción realizada por Koldo Mitxelena (y, en menor midida, por Larry Trask) del eusquera faláu dende'l sieglu V a.C hasta l'añu 1 aproximao.

* **[[Idioma aquitano|Eusquera arcaicu]]** (tamién llamáu *históricu* o *aquitano*): testificáu ente los sieglos I a III d.C n'inscripciones latines o sobre monedes en dambos llaos de los pirineos.

* **Periodu escuru** (y el *eusquera común*): dende'l sieglu IV d.C hasta'l sieglu X, col afitamientu del Reinu de Navarra. Ente los sieglu V VI atoparía'l llamáu *eusquera común*, del que naceríen los dialeutos del eusquera en dómines posteriores.

* **Eusquera medieval**: desenvueltu ente los sieglos XI-XV, céntrase principalmente en fontes documentales monástiques.

* **Eusquera clásicu**: ente los sieglos XVI XVIII desenvuélvese la lliteratura n'eusquera principalmente y tiénense los primeros testimonios de los dialeutos lliterarios y falaos como tal.

* **Eusquera modernu**: anque la lliteratura nel País Vascu francés nun pierda la so importancia, esta treslládase a la Vasconia continental ente los sieglos XVIII-XX.

* **Eusquera batúa**: a partir del 1968, la Real Academia de la Llingua Vasca, tomando como base les directrices de Koldo Mitxelena y el padre Luis Villasante (ente otros), empieza a adoptar una serie de normes en busca d'un *eusquera lliterariu unificáu*, tamién llamáu eusquera batúa.

### Historia esterna
Entender por **historia esterna** d'una llingua l'analís históricu basáu na historia del pueblu y rexón xeográfica onde se fala esta llingua.

## Llendes del eusquera y retrocesu

Dende los postreros 3.000 años (siquier) créese que l'eusquera foi reculando a pesar de tener en dómines medievales momentos d'espansión tamién. Ente los munchos factores a tomar en cuenta'l desprestixu que sufrió ye unu de los más importantes, pos salió perdiendo frente a les llingües romances herederes de la tradición llatina na mayoría de los casos.

Otros factores:

* La lliteratura foi escasa y pocu conocida, pos na mayoría de casos utilizaben les llingües consideraes cultes: llatín, castellán, francés, etc.

* Hasta'l Conceyu Vaticanu II la lliturxa realizábase puramente en llatín n'Euskal Herria, quitando'l biltu efímeru de protestantismu del sieglu XVI na Vasconia continental, que dio como frutu la Biblia calvinista de Joanes Leizarraga.

* L'eusquera nun foi llingua oficial de nenguna división alministrativa o política.

* Nun foi utilizada nel sistema escolar hasta'l sieglu XIX.

Les llendes del eusquera en tiempos antiguos corresponder colos siguientes:

* Al este, no qu'anguaño ye Cataluña tópase presencia de topónimos eusquéricos como'l Valle d'Arán (*Aren*, valle n'eusquera), lo que llevó a pensar a dalgunos que'l eusquera pudo estendese hasta la mariña catalana. De lo que nun hai dulda ye que los topónimos na provincia de Huesca nun son casuales: Garin, Jabierre, Bellara, Esterri, Ayerbe, Alastuey...Pos amás esisten documentos del sieglu XIV que nos dicen que nel mercáu de la ciudá de Huesca les xentes de contorna falaba la llingua vascongada. Sicasí, Manuel Benito Moliner, del Institutu d'Estudios Altoaragoneses, indica que nel casu del topónimu Alastuey el so orixe nun ta na llingua vasca, sinón nes llingües celtes.

## Razones de la sobrevivencia del eusquera
A pesar del retrocesu sufiertu mientres los dos últimos milenios, el eusquera ye una de les poques llingües preindoeuropeas que sobrevivió. Cinco son les razones que se sorrayen a la d'esplicar esti fenómenu:

* **La desapaición del [[Imperiu Romanu]]**. Si esto nun asocediera'l llatín imperial foliaría nunos sieglos la *lingua navarrorum*, al igual que fizo col restu de llingües, pos tal yera la fuercia que tuvo que'l galés y l'eusquera son les úniques llingües que sobrevivieron entá tando baxu dominiu romanu.

* **Escasu radiu d'influencia de les ciudaes** (Pamplona, Iruña-Veleia y Bayonne), por non dicir que casi inesistente nel casu de la mariña y zones montascoses. A entrambos llaos de los Pirineos la influencia occidental que llegaba del este foi casi inapreciable.

* **Refugu de los reis godos.** Nos sieglos posteriores a la cayida del Imperiu Romanu, los vasconos nun aceptaron de bona gana que les invasiones visigóticu y francu intentaren faese col control de los sos territorios, enfrentándose a ellos probablemente non solo en términos militares.

* **Cristianización tardía**. Koldo Mitxelena diznos lo siguiente: "Teniendo en cuenta la ruina que supunxo la espansión del cristianismu nes llingües de cada territoriu, el que'l eusquera sobreviviera ye una prueba más de que les creencies cristianes estendiéronse tarde nestes tierres" Al paecer nes tierres del llamáu *Saltus Vasconum* el cristianismu nun llegaría hasta'l sieglu X. Sicasí, esta teoría podría perder fuercia polos polémicos descubrimientos d'Iruña-Veleia (sobre los que destacaos espertos discrepen)

* **Estructura idiomática totalmente distinta a les llingües colindantes**. Quiciabes anguaño ello pueda considerase un problema y una baza que xuega en contra de la so sobrevivencia, pero naquella dómina probablemente torgó que'l eusquera fuera absorbíu poles llingües romances o celtíberes nos sos distintos momentos d'espansión.

## L'eusquera

Siendo patente qu'una de les causes que facilitaben el retrocesu aceleráu del eusquera nos territorios nos qu'inda se falaba yera l'altu grau de fragmentación dialeutal que'l vascuenciu presentaba, nos primeros años del sieglu XX foise estendiendo'l convencimiento de que'l eusquera namái podría tener futuru como llingua de comunicación y espresión, en cuantes que se llograra superar la situación de fragmentación cola creación d'un rexistru escritu únicu reconocíu por tol ámbitu vascofalante. D'esta manera, el procesu pa la unificación lliteraria sería empecipiáu yá en 1918 cola fundación de la Real Academia de la Llingua Vasca (*Euskaltzaindia*) y la presentación de distintes propuestes. Ente elles, una corriente d'opinión apostaba por utilizar como base'l "labortanu clásicu" de Axular acordies cola mesma función que tuvo'l toscanu na unificación de la llingua italiana, siendo Federico Krutwig el principal defensor d'esti modelu y siguíu por persones como Gabriel Aresti y Luis Villasante. Anque nos sos entamos ganó sofitos, finalmente la propuesta acabó siendo refugada pola mayoría de los escritores y estudiosos por atopase demasiáu alloñada de la base sociolóxica de la llingua. L'alderique sobre la unificación remataría en 1968, na xunta del Santuariu de Aránzazu (*Arantzazuko Batzarra*) na que la Real Academia de la Llingua Vasca mientres la celebración de la so 50 aniversariu decidió sofitar y promover formalmente l'informe de les Decisiones del Congresu de Bayonne (*Baionako Biltzarraren Erabakiak*) de 1964 redactáu pol Departamentu Llingüísticu de la Secretaría Vasca (*Euskal Idazkaritza*) de Bayonne, sofitáu por distintos lliteratos éuscaros al traviés de l'acabante crear *Idazleen Alkartea* (Asociación d'Escritores) y *Ermuako Zina* (Xuramentu d'Ermua) de 1968. Los postulaos d'esti informe fueron recoyíos na ponencia presentada pol académicu Koldo Mitxelena, quien s'encargaría d'entós d'equí p'arriba y xunto con Luis Villasante de dirixir el procesu de la unificación lliteraria.

La resultancia sería'l *eusquera batua* (lliteralmente ‘eusquera unificáu' o ‘eusquera xuníu'), que ye'l soporte normativu (o rexistru) del eusquera escritu. Basar nos dialeutos centrales del eusquera como'l dialeutu navarru, dialeutu navarru-labortanu y el dialeutu central del eusquera, y atópase influyíu pol labortanu clásicu del sieglu XVII, precursor de la lliteratura n'eusquera y llazu d'unión ente los dialeutos españoles y franceses.

Esti rexistru, adoptáu oficialmente a partir de la reconocencia de l'autoridá normativa de la Real Academia de la Llingua Vasca poles instituciones de Navarra y el País Vascu, ye'l preferíu y potenciáu na alministración, la enseñanza y los medios de comunicación.

Dende los primeros años de la vixencia del batúa desenvolvióse una importante polémica sobre l'efectu que'l batúa diba tener sobre los dialeutos del eusquera real, faláu hasta esa fecha. Asina, escritores como Oskillaso y Matías Múgica sostuvieron que'l eusquera batúa y l'impulsu institucional que llevaba a cabu diba ser letal pa los dialeutos matando al 'eusquera auténticu' en pos de la variante unificada, artificialmente creada. Sicasí, otros escritores como Koldo Zuazo vinieron sosteniendo que'l batúa nun ye más que'l rexistru destináu a ser utilizáu nos ámbitos más formales (como la educación, la televisión pública, los boletinos oficiales...) y vien complementar al restu de los dialeutos, non a sustituyilos; argumentó inclusive que la estensión del batúa ayuda a reforzar los dialeutos al incidir na recuperación xeneral de la llingua.

## Lliteratura n'eusquera

### Evolución histórica

#### Primeros escritos
A pesar de la ensin concluyir discutiniu sobre la esistencia de grafitis n'eusquera nos sieglos III a V de nuesa yera, considérase que los testos más antiguos d'esta llingua atopaos hasta agora son delles pallabres apaecíes n'epitafios del sieglu II&nbsp;d.&nbsp;C. en Aquitania, investigaes per primer vegada por Achille Luchaire, dempués por Julio Caro Baroja y Koldo Mitxelena, y en dómines más recién por Joaquín Gorrochategui. Nel conceyu navarru de Lerga (Cercu de Lerga) atopóse un cercu funerariu hispanorromana con antropónimos indíxenes, datada nel sieglu I. Mitxelena definió'l parentescu ente la inscripción de Lerga y la epigrafía aquitana, según coles inscripciones hispániques éuscaras que s'atoparía darréu. Ye por ello qu'anguaño se considera que l'aquitano ye a cencielles vascu antiguu o eusquera arcaicu.

La información disponible sobre'l eusquera medieval ye bastante escasa y fragmentaria. La mayor parte de la información sobre'l eusquera medieval provién del estudiu de la toponimia y l'antroponimia, amás de delles poques pallabres (como términos xurídicos del Fueru Xeneral de Navarra) y delles frases curties. El llatín y los romances fueron les llingües del saber, de les minoríes cultes y de l'alministración oficial, tanto civil como eclesiástica. Pero aquellos grupos tamién debíen de conocer la llingua de los collazos y siervos. Los escribanos utilizaben el romance pa escribir, anque la llingua d'usu cotidianu fuera'l eusquera. Del sieglu XI créese que son les gloses topaes nel monesteriu de San Millán de la Cogolla, en La Rioxa, pequeñes anotaciones de traducción nun testu llatín, les llamaes Gloses Emilianenses, escrites en llatín y romance salvu la 31 y 42 que son frases en dalgún dialeutu desconocíu del eusquera. Estes gloses son les siguientes:

Nun hai total alcuerdo sobre'l significáu d'esos dos gloses. Nótese que la placa conmemorativa asitiada nel monesteriu comete'l pequeñu error de reproducir el testu con una grafía modernizada, utilizando la lletra zeta, cuando nel testu orixinal reparar claramente la ce cedilla. Nos primeros sieglos del segundu mileniu de nuesa yera, les referencies al usu del eusquera nel área pirenaica son diverses. Asina, nuna escritura del sieglu XI, la donación del monesteriu de Ollazábal (Guipúzcoa), amás de fórmules llatines, tán los detalles ufiertaos de los llenderos del terrén n'eusquera. Tamién s'atopen buelgues d'esta llingua nuna guía pa pelegrinos de Santiago de Compostela del sieglu XII y atribuyida a Aimeric Picaud, qu'inclúi un pequeñu vocabulariu n'eusquera. Asina mesmu en 1349, na ciudá de Huesca promúlgase un decretu que sanciona a los que falaren nel mercáu n'árabe, hebréu o *basquenç* con 30 soles de multa.

A midida que avanza la Edá Media la información ye más abondosa, anque nun llegamos a tener testos estensos hasta los sieglos XV y XVI. Son de gran interés los fragmentos de romances y cantares que citen les cróniques históriques, como'l Cantar aciagu de Milia de Lastur que recueye nos sos *Memories* Esteban de Garibay en 1596. El *Refranes y sentencies* publicáu pola mesma dómina en Pamplona ye un recopilatorio de refranes populares, probablemente de la redolada de Bilbao, según Joseba Lakarra. Cartes personales y otros testos manuscritos o actes de testigos en xuicios considerar d'un valor preciadísimo, como raros testimonios del eusquera faláu naquellos sieglos. Ente la correspondencia personal destaca la de frai Juan de Zumárraga, primer obispu de Méxicu, qu'en 1537 escribió a la so familia una carta redactada en dialeutu vizcaín y en castellán. Pola so importancia, esta carta foi publicada pola revista *Eusquera*, órganu oficial de la Real Academia de la Llingua Vasca. Ye probablemente'l testu vascu en prosa más llargu conocíu anterior a los primeros llibros n'eusquera.

El primer llibru conocíu imprimir en 1545, col títulu *Linguae Vasconum Primitiae* (‘Primicias de la llingua de los vascos') y robláu pol sacerdote bajonavarro Bernat Dechepare. Ye una coleición de poemes de tema erótica, autobiográficu y relixosu. Dedica tamién versos al eusquera, y ye de reseñar que l'autor ye consciente de que'l suyu ye'l primer intentu de llevar la so llingua a la imprenta. Nel so poema *Kontrapas* diz lo siguiente:

Ente 1564 y 1567 Juan Pérez de Lazarraga escribe'l so manuscritu, apocayá descubiertu y compuestu por 106 páxines. Nél podemos atopar poesíes y novela pastoril renacentista.

La siguiente obra conocida ye la traducción del Nuevu Testamentu *(Iesu Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria*), encargada pola reina de Navarra Xuana d'Albret al ministru calvinista Joanes Leizarraga, impresa en 1571 en La Rochelle.

La Contrarreforma traxo consigo una nueva «política llingüística» per parte de la Ilesia católica. Con éses traduciéronse catecismos y otres obres de la lliteratura cristiana, destinaos a la formación de los fieles. Nel sieglu XVII nel País Vascu francés hai un grupu d'escritores, güei día llamáu «la escuela de Sara», que basándose na fala de la mariña de Labort (zona de gran importancia económica) va desenvolver un modelu lliterariu pa la llingua vasca. El mayor esponente d'estos escritores ye Pedro Axular.

Nel País Vascu español a partir del sieglu XVII tamién van apaecer llibros impresos n'eusquera, consagrando l'usu lliterariu de los dialeutos vizcaín y guipuzcoanu primero, y del restu col aportar de los sieglos. Ye precisu reconocer que primeramente, nel sieglu XVIII, esti llabor lliterariu llindar a traducciones mediocres de testos relixosos, anque Agustín Kardaberaz destacara pola calidá de la so obra relixosa y retórica.

#### Lliteratura clásica
Dexando a un llau estos antecedentes, xunto con otros manuscritos atopaos nel sieglu XX, el que podría considerase'l primera clásicu de la lliteratura n'eusquera foi la obra ascética *Gero* (‘Dempués') del tamién sacerdote Pedro de Agerre Azpilikueta, escrita en «labortanu clásicu» ya impresa per primer vegada l'añu 1643 en Pau. La so prosa foi tomada como exemplu del bon escribir ente los escritores tanto al norte como al sur del Pirinéu. Manuel de Larramendi referir a Axular como maestru.

Hasta bien tardíamente los escritores llaicos fueron una esceición y la mayoría de les obres publicaes fueron de temática relixosa, llindándose principalmente a traducciones de doctrines y catecismos, biografíes de santos y dellos trataos teolóxicu-filosóficos. Ente les obres que traten temes profanes atopamos gramátiques, apoloxíes (que pretendíen demostrar la pureza y perfeición de la llingua de los vascos, anque casi toes fueron escrites en castellán), antoloxíes de refranes y poemes, amás d'obres del teatru tradicional vascu o pastorales.

Nel sieglu XVIII, unu de los grandes dinamizadores culturales y políticos de Vasconia foi'l padre xesuita Manuel Larramendi (1690-1766), quien foi autor d'una gramática y un diccionariu vascongado. La so influencia marcó un antes y un dempués na lliteratura vasca. Ocupar de correxir los manuscritos de munchos escritores de la so dómina antes d'imprimilos, y puede consideráse-y unu de los líderes o referentes nel so tiempu.

#### Dómina moderna
Na segunda metá del sieglu XIX, la derrota nes Guerres Carlistes y los cambeos que se taben dando na sociedá aniciaron cierta esmolición sobre'l futuru de la llingua, lo cual motivó la fundación d'asociaciones como la Sociedá Euskara de Navarra, la celebración de certámenes lliterarios y xuegos florales y l'apaición de les primeres publicaciones n'eusquera. La llingüística europea empezó a interesase por ella y empezó a estudiase la llingua de manera científica. Florió la lliteratura y los folcloristes y musicólogos interesar por recuperar la tradición oral. En 1918 fundóse la Sociedá d'Estudios Vascos-Eusko Ikaskuntza col patrociniu de los cuatro diputaciones vasconavarras y un añu dempués, la Real Academia de la Llingua Vasca (*Euskaltzaindia*) foi fundada por Alfonso XIII.

Otra manera, dellos intelectuales vascos de la dómina como Miguel de Unamuno llamaben a aceptar con dolor y resignación la muerte del eusquera, llingua cola que —según él— nun podíen tresmitise idees astractes. El filósofu llegaba a afirmar en momentos d'íntimu pesimismu depresivu  que los vascos teníen d'abandonar la so llingua y tradiciones p'asina poder entrar na modernidá española.

Siendo esta postura, con delles esceiciones, la mayoritaria ente la izquierda y el lliberalismu vascos d'aquel momentu, tantu n'España como en Francia, los mayores defensores de la llingua fueron los sectores foralistas, tradicionalistes y nacionalistes.

Ente 1848 y 1936, producióse'l llamáu *[[euskal pizkundea]]* o renacencia vasca, cuando s'atopa la poesía cultista d'autores como Nicolás Ormaetxea *[[Orixe]]*, Xabier Lizardi o Esteban Urkiaga *[[Lauaxeta]]*, trescalada del estilu de los poetes simbolistes. Sicasí, la guerra civil y el so desenllaz retardaron esa etapa de maduración lliteraria y social.

La identificación del eusquera cola vida rural y polo tanto con una idealizada Arcadia vasca, tan curiosa pa munchos vascos, tuvo que durar hasta'l relevu xeneracional de los años cincuenta y sesenta. Ye entós cuando nun ambiente de fervencia cultural y política, l'eusquera empezó a oyese en boca de los mozos universitarios y ambientes urbanos.

L'eusquera entá yera faláu pola mayoría de los habitantes de la zona nortiza d'Euskal Herria darréu antes de la industrialización. Según los datos de 1866-1868 que remana Ladislao de Velasco, falar 170&nbsp;000 de los 176&nbsp;000 habitantes de Guipúzcoa (140&nbsp;000 de manera habitual), 149&nbsp;000 de los 183&nbsp;000 vizcainos (de los que 6000 yeren estranxeros y 28&nbsp;000 vivíen nel distritu de Valmaseda-Encartaciones, onde'l eusquera sumió a finales del sieglu XVIII y principios del XIX, col final de la Primer Guerra Carlista), 12&nbsp;000 de los 120&nbsp;000 alaveses, 60&nbsp;000 de los 300&nbsp;000 habitantes de la Navarra española y 80&nbsp;000 de los 124&nbsp;000 habitantes del País Vascu francés.

### Obres y autores destacaos

### Llingüística vasca

## Referencies

## Enllaces esternos
* Historia de la Llingua vasca
* Trescripción del manuscritu de Lazarraga
* Cronoloxía del Eusquera
*cultura tradicional-vasca/16-el-eusquera-la llingua-ind%C3%ADgena-de-europa/#.W3wjlHGq56V.whatsapp 16. L'eusquera: la llingua indíxena d'Europa

## Ver tamién
* Lliteratura n'eusquera