Llingües chon

Les **llingües chon** formen una familia de llingües indíxenes de la Patagonia n'América del Sur. El grupu foi propuestu por Roberto Lehmann Nitsche en 1913 col nome **tshon** y na forma que lo concibe anguaño inclúi al idioma tehuelche, faláu n'Arxentina y cercanu a la estinción, al teushen cercanu al tehuelche y a les llingües estinguíes de Tierra del Fueu, el selk'nam y l'haush. El términu *chon* tomar del raigañu que significa 'xente' nestes llingües (tehuelche *č'ōnk* 'xente', 'home' selk'nam *ch'óon* 'home').

Nun hai alcuerdu ente los llingüistes avera del restu de los sos miembros, porque esisten duldes sobre la filiación llingüística de los grupos septentrionales d'indíxenas pámpidos, tales como los querandíes o los puelches. Casamiquela apurre información pa considerar el puelche parte d'esta familia.

## Clasificación
A fines del sieglu XIX intentar por primer vegada rellacionar les llingües tehuelche, teushen, ona y haush. Darréu, Darapsky buscó establecer una rellación ente estes llingües y l'idioma de los puelches o gününa küne.

Para Lehmann Nitsche, les llingües de la Pampa y la Patagonia estremar en dos grupos, les llingües *tshon* y les llingües het. Referir al primeru d'ellos en 1913 en "*El grupu llingüísticu tshon de los territorios magallánicos*" y d'alcuerdu a les sos conclusiones, conformar la llingua *teushen* o *tehuesh*, la *tehuelche* estremada nos dialeutos *péenken* y *aoniken*, la *shilk'nam* y la *manekenk*. Consideraba que la llingua het yera falada por un grupu que s'allugaba al nordeste de los falantes de llingües chon y que se falara hasta'l sieglu XVIII na parte sur y el suroeste de la provincia de Buenos Aires. 

Na obra "*El complexu tehuelche*" de 1949, Federico Escalada refugaba la esistencia de les llingües het por considerar que'l vocabulariu arrexuntáu pol sacerdote xesuita Thomas Falkner nel sieglu XVIII y que foi usáu como base por Lehmann Nitsche pa postular qu'había un grupu het, en realidá podía esplicase como una llista de términos mapuches y tehuelches. Por eso propunxo qu'en llugar de les llingües chon y les het arrexuntar a toles llingües ente'l norte de la Patagonia y Tierra del Fueu nun namái tueru llingüísticu que llamó *ken* por considerar que yera esta la pallabra pa "xente" neses llingües. Según esta hipótesis, los miembros del grupu de llingües ken yeren los *gününa küne*, cola so llingua *gününa iájech*; los *chewache kenk*, col *teushen*; los *elaciones ente'l teushen y el aonikenk. 

L'antropólogu arxentín [[Rodolfo Casamiquela]] nel so artículu "*Sobre'l parentescu de les llingües patagónicas*" de 1956 comentó y rectificó el trabayu d'Esguilada, diciendo que los *chewache kenk* yeren los mesmos *gününa küne* y que los *mecharnue* perteneceríen al grupu de los tehuelches meridionales boreales, que la so llingua sería'l *teushen*. Esti autor plantegaba'l parentescu ente los pueblos patagónicos a quien estendía'l nome de "tehuelches", incluyía a los querandíes col nome de tehuelches septentrionales boreales y de que'l so idioma tener bien pocos datos; a los puelches o gününa küne, qu'él llamó tehuelches septentrionales australes y que la so llingua escastar na década de 1960 y Viegas Barros rellacionó col querandí; a los tehuelches meridionales boreales, falantes de teushen, qu'algamó a ser descrita por Lehmann Nitsche antes de la so desapaición pola presión de los idiomes circundantes; y, finalmente, a los tehuelches meridionales australes, tamién conocíos como aonek'enk, patagones o a cencielles tehuelches, de que la so llingua tener vocabularios y descripciones más completes.

Nel artículu "*Clasificación interna de la familia llingüística Chon.*", el llingüista Jorge Suárez buscó determinar la situación de les llingües y dialeutos d'esta familia por aciu la comparanza de llistes de vocabularios. Pa él, la familia taba compuesta por cuatro llingües: teushen, tehuelche, shelknam y haush. Según l'autor, la evidencia esistente nun dexa incluyir al gününa küne como un miembru de la familia, anque tampoco dexa refugalo. Nesti estudiu probó que'l teushen y el tehuelche yeren dos llingües emparentaes recurriendo a la comparanza d'elementos gramaticales y de léxicu. Amás, alvirtió de la poca utilidá de faer subdivisiones en llingües y dialeutos basándose nos nomes de grupos o tribus y de la posibilidá de que los vocabularios usaos como fonte contuvieren munchos préstamos por causa de la esistencia ente los tehuelches d'un [[tabú llingüísticu]] rellacionáu col nome d'un muertu.

=== Llingües chon-gününa-het ===

La evidencia léxica disponible dexa arrexuntar tentativamente les llingües d'esta familia de la siguiente manera:


=== Parentescu posible con otres families ===
Nun estudiu de Mary Key y Christos Claris de 1978, señálase que sería posible qu'esistiera rellación ente les llingües chon y el [[idioma kawésqar]] de les canales de la Patagonia. Especulóse que la familia chon podría tar rellacionada coles [[llingües mosetenas|llingües mosetén]] formando una hipotética familia mosetén-chon o inclusive podría estrar rellacionada coles [[llingües pano-tacanas]]. Anque la evidencia en favor d'esto ye inconcluyente. Ello ye qu'en 1978, Key publicó otru estudiu rellacionáu en que s'esplicaba por aciu una diagrama les interrellaciones ente delles llingües y grupos; ellí, les llingües chon y el kawésqar veníen de un *proto-qawasqar-chon* descendiente d'un *proto-pano-tacana* que n'otra caña incluyía al [[llingües pano-tacanas|pano-tacano]], al [[llingües mosetenas|mosetén]], al [[idioma yuracaré|yuracaré]] y al [[mapudungun]]. Sicasí, les conclusiones d'esti estudiu y otros entamaos por Key y otros autores de la dómina considérense prematures pola baxa calidá de dellos materiales qu'emplegaron pa llevalos a cabu.

Más especulativa entá ye la clasificación de [[Joseph Greenberg]], abondo aldericada na actualidá, les llingües chon son un subrupo de les [[llingües amerindies]] del grupu [[llingües andines|andín]] meridional.

== Comparanza léxica ==
La división de les llingües chon ente'l grupu septentrional, central o tehuelche-teushen (TT) y meridional o selk'nam-haush (SH) puede trate cenciellamente a partir de los numberales:

* Nel proto-tehuelche-teushen identifícase amás el formante *wenik'-* 'doble'.
* El sistema numberal del selk'nam ye complicáu yá que nél identifiquen los formantes *koni-*, *kari-* y *karai-* (toos ellos paecen indicar dalguna rellación col significáu '2') y *kauken-* (aparentemente rellacionáu con '4').
* La forma *poš* ye un posible préstamu del [[mapudungun]] *pura''.

## Referencies
### Notes

### Bibliografía
* 
* 

## Ver tamién
* Llingües fueguinas