Arrigorriaga

**Arrigorriaga** ye un conceyu del Gran Bilbao, na provincia de Vizcaya, País Vascu (España). Ta asitiáu a veres del ríu Nervión a 6 km de Bilbao. La so estensión ye de 16,36 km² y la so población ye de 12 029 habitantes. (EUSTAT, 2016).

## Topónimu

**Arrigorriaga** puede significar n'eusquera 'llugar de piedres coloraes' de *harri* ('piedra'), *gorri* ('colloráu') y el sufixu locativu *-aga* o tamién 'llugar de piedres desnudes', yá que *gorri* ye un términu polisémicu que significa tamién *desnudu, peláu, descarnáu.

Esiste una conocida lleenda qu'esplica l'orixe d'esti nome como *llugar de piedres coloraes*. Esta lleenda remóntase siquier al sieglu XV, yá que foi escrita per primer vegada pol cronista vizcaín [[Lope García de Salazar]] nel so llibru [[Les Bienandanzas y Fortunes]]. Según dicha lleenda Arrigorriaga llamábase d'antiguo Padura (marisma n'eusquera) y foi escenariu de la llexendaria [[Batalla de Padura]] qu'enfrentó a vizcainos con lleoneses. Arriendes de dicha batalla, que foi ganada polos vizcainos, Padura quedó rebautizada como Arrigorriaga, una y bones tanta fuera'l sangre que s'arramara, que les piedres quedaron tiñíes de colloráu. La lleenda foi recuperada y utilizada por Sabino Arana nel sieglu XIX como preséu d'esaltación de los vascos.

Frente a esta tesis *romántica* esisten otres más prosaiques qu'afirmen que'l nome deber a les mines de fierro qu'hubo na llocalidá. Según estes tesis el nome del pueblu pudo debese a les vetes de mineral de fierro que tiñíen d'antiguo de colloráu'l monte Ollargan o tamién a la superficie desprovista de vexetación causada poles esplotaciones mineres, *llugar de piedres desnudes*.

== Historia ==

Anteiglesia de la Merindad de Uribe, ocupaba l'asientu númberu 39 nes [[Xuntes Xenerales de Guernica]]. Hasta 1876 la Anteiglesia de Arrigorriaga tuvo una gran importancia na contorna, cuntando ente la so feligresía los conceyos d'[[Arrankudiaga]], [[Basauri]], [[Zaratamo]] y [[Alonsotegi]]. N'anguaño, cola abolición de los fueros y tres diversos pleitos, terminaron por desanexonase. Alonsotegui constituyóse como anteiglesia independiente nel sieglu XVI. Basauri independizar de *'Arrigorriaga** en [[1510]] o, siquier, ye la fecha que se toma como oficial al construyise la parroquia de San Miguel Arcánxel, porque nun esiste nengún documentu que verifique qu'en dicha fecha celebrárase nenguna xunta ente alcaldes de les dos llocalidaes. A partir d'entós, la población pase a denominase anteiglesia de San Miguel de Basauri. La desanexón de Basauri foi unillateral; nun cuntó cola aprobación de Arrigorriaga nin tampoco llogró permisu de les Xuntes Xenerales de [[Gernika-Lumo|Gernika]] pa ocupar el so asientu correspondiente nelles, nun consiguiéndolo hasta [[1858]].

Orixe envueltu na lleenda y el mitu, nun escapándose d'esta hestoria de “fábula” tan siquier el so nome (“llugar de piedres coloraes”). Esta lleenda tien distintes versiones, reafitaes por unos y rebatidas por otros. Pero lo que sí ye ciertu ye que'l mitu, lleenda, hestoria, o como queramos denominar, de la Batalla de Padura” produció cientos de páxines de la historiografía y la lliteratura del País Vascu. El nucleu central d'esta lleenda vendría cuntar que, allá pel añu 870 o 888 de nuesa era, nel llugar denomináu Padura (onde s'atoparía Arrigorriaga), les huestes del [[Señor de Vizcaya]], del primeru según la hestoria, ganaron en cruenta batalla a los lleoneses, al mandu de los cualos atoparíase'l príncipe [[Ordoño II de Lleón|Ordoño]], herederu a la corona de Lleón y fíu del rei [[Alfonsu III d'Asturies|Alfonso “El Magno”]]. El nome de Arrigorriaga tendría'l so orixe nel sangre esparnao, que cubría'l [[campu de batalla]].

Otres interpretaciones asitien l'orixe del términu Arrigorriaga nes antigües vetes de fierro que podíen atopase nel monte de Ollargan, y que daríen el nome xenéricu a tol conceyu. Sía que non, les primeres noticies históriques, puramente diches, referíes a Arrigorriaga daten del sieglu XII y guarden rellación cola incorporación de la parroquia de Arrigorriaga, Santa María Madalena, al [[Monesteriu de San Salvador de Oña]] en 1107 (recoyida pol historiador Iturriza na so obra).

En 1300 el monte Ollargan, coles sos mines de fierro, foi dau a la villa de [[Bilbao]] na carta puebla dada por D. [[Diego López V de Haro|Diego López de Haro]]. Pocos años más tarde, en 1375, los feligreses d'esta anteiglesia llograron del infante D. [[Xuan I de Castiella|Juan]], coles mesmes Señor de Vizcaya, la pertenencia a la xurisdicción de la villa. Esta midida dexaba protexer a los sos moradores de les arbitrariedaes y abusos de los parientes mayores.

En 1783, so mandatu del alcalde José de Arana, inauguróse la plaza que conocemos anguaño. Enantes taba asitiada nel llugar onde güei s'atopa'l chigre Padura, frente al Conceyu. La razón d'esti cambéu d'allugamientu topar na construcción del nuevu Camín Real de Bilbao a Castiella que cortaba pola metá l'antigua plaza pública, torgando, pola so estrechura, el normal desendolque de los vecinos nos sos llabores de tría.

Mientres les dos guerres carlistes del sieglu pasáu, Arrigorriaga foi protagonista de dos tales batalles de non poca importancia, dambes desenvueltes na ponte Moyordín, que xunía la llocalidá con [[Zaratamo]]. La primera llibróse'l [[11 de setiembre]] de [[1835]] y la segunda en mayu de [[1872]].

A principiu de sieglu, en 1907, construyóse la ponte de Ugertza pa facilitar la comunicación ente les diverses aldegues de Arrigorriaga y el nucleu central. En 1920 el llau este de la Ilesia, ocupáu pol antiguu campusantu, tresformar nuna sala cinematográfica llamada Salón Festivu, nome que perduró hasta güei. En 1928 construyéronse les escueles de la plaza, enantes ser les del Paséu Urgoiti en 1915, dientro del contestu d'edificaciones que conoció'l conceyu a principios de sieglu (ponte de Ugertza, fontes públiques, Atenéu Cultural, ...). Hasta entós, la escolarización corriera por cuenta de la Anteiglesia y realizábase n'edificios particulares arrendaos pa tal fin.

Les eleiciones municipales de 1931 dieron el trunfu al bloque antimonárquicu constituyíu polos partíos d'izquierda, con numberosos afiliaos nel conceyu dada la so condición industrial y minero, con cientos de trabayadores. El corporativismu de la rexón tuvo'l so reflexu na preguerra cola formación de numberoses asociaciones de too tipu, polítiques y sociales. La guerra tuvo como escenariu principal el cercanu monte Malmasín, que foi escenariu de duros enfrentamientos ente reximientos de gudaris o soldaos sol mandu del Gobiernu vascu y columnes de Franco, qu'entraron na población el 16 de xunu de 1937. La metá de la población (2.000 persones) fuxó, pudiendo volver pocu dempués.

El 2 de payares de 1940, l'edificiu del Conceyu sufrió un devastador quema, perdiéndose gran parte del Archivu Municipal. Esti edificiu databa de 1777.

Dende los llenes del añu 1983 el nucleu principal del cascu del conceyu presenta un aspeutu nuevu. El respetu pol pasáu históricu n'edificación y espacios d'ociu dexó reconvertir árees tan xuníes sentimentalmente a la hestoria local como la zona de l'antigua Papelera, güei Lonbo (Lonbo Aretoa, zona deportiva, zona d'esparcimientu y usu recreativu infantil), zona d'accesu a Santu Cristu, Mendikosolobarrena eta Mintegi (antiguu parque de la Dinamita).

L'equilibriu urbanísticu tuvo basáu nel deséu de procurar a los vecinos el máximu nivel de habitabilidad y calidable de vida, y de respetu mediu-ambiental.

== Datos xenerales ==

Esta población industrial tien muncha importancia por cuenta de la so situación, yá que s'atopa a tan solo 9 quilómetros de la capital vizcaina y ye una de les poblaciones de camín de les principales víes de comunicación que xunen [[Bilbao]] con [[Vitoria]] y col pandu castellanu.

La so situación xeográfica tamién influyó claramente nel aumentu de la so población y asina se llegó hasta los 12.000 habitantes colos que cunta Arrigorriaga anguaño.

== Población ==

Según el [[censu de población|censu]] de 2015, Arrigorriaga tien una población de 12.339 habitantes. Tuvo una evolución demográfica creciente a lo llargo del sieglu XX, anque non siempres n'igual grau. Frente a periodos de crecedera lenta o inclusive etapes de retrocesu (1940-45), na década de los 50 dase un espectacular saltu al pasar de 4.646 a 8.142 habitantes, lo que supón una medría de la población de cuasi un 80 %. Esti procesu traducióse na esistencia d'un nucleu de población inmigrante de volume considerable y nel predominiu d'una población nueva.

Dos seríen los factores qu'esplicaríen esta crecedera: la so cercanía a la zona industrial de Vizcaya y la so situación estratéxica na rede de comunicaciones.

En cuanto a la conocencia del Euskera, la situación ye similar al d'otros conceyos de la zona. Cifrándose los vascofalantes nun 26,31 % (2.854) del total de la población, aquellos con conocimiento pero non falantes habituales nel 24,28 % (2.634) y los castellanofalantes nel 49,41 % (5.361) según l'Estudiu Demolingüístico del Gobiernu Vascu referíu al padrón de 2001.






A efeutos estadísticos, la población de Arrigorriaga estremar en 4 distritos:
* Aguirre, 44 habitantes.
* Arrigorriaga, 8406 habitantes: formáu pola mesma Arrigorriaga (6304 hab), Cubu (1012 hab) y Lanbarketa (1050 hab).
* Martiartu, 159 habitantes.
* Abusu/La Peña, 3640 habitantes: formáu por Ollargan (566 hab) y Santa Isabel (3055 hab).

== Datos xeográficos ==

El conceyu tópase asitiáu xeográficamente a 43º 12' 20” latitud Norte y 0º 47' 10” llargor esti.

Arrigorriaga tópase asitiada na Contorna de Bilbao, nel cursu mediu del [[ríu Nervión]]. La so estensión ye de 16,36 km². Ta asitiada sobre un terrén onduláu, a 60 m d'altitú sobre'l nivel del mar. El so relieve accidentáu en dambes márxenes del ríu, tien los sos máximos esponentes na vera izquierda na fastera sur del Pagasarri, colos montes Pastorekorta (585 m) y Arboliko (415 m), y na vera derecha col monte Artanda (547 m). De resultes d'esta orografía'l ríu Nervión queda encajonado al so pasu pol conceyu, dexándo-y formar namái una estrecha franxa de tierra llana en dambes márxenes.

El ríu Nervión recibe'l caudal de pequeños regueros, ente los que merecen especial atención los de Bentako-Erreka y Kubo.

Les sos llendes municipales son, al norte colos términos de [[Bilbao]] y [[Basauri]], al sur colos d'[[Ugao-Miraballes]] y [[Zeberio]], al este col de [[Zaratamo]] y al oeste colos d'[[Arrankudiaga]] y [[Alonsotegi]].

En municipo de Arrigorriaga componer de dellos nucleos de población. El so nucleu principal, conocíu como Arrigorriaga, da'l nome xenéricu a tol conceyu. A esti nucleu, hasta nun hai enforma tiempu, conocíase-y col nome de Arguia. Otres entidaes d'importancia son les aldegues de Agirre, Martiartu, Larrasko y Izartza; según los llugares de La Peña, Olatxu, Santa Isabel y Ollargan y los barrios de Lanbarketa y Kubo.

== Distribución ==

Arrigorriaga ye una llocalidá físicamente estremada en dos nucleos importantes y distantes. Per un sitiu el cascu central, xunto al calce del ríu Nervion y por otru'l barriu d'[[La Peña (Bilbao)|Abusu-La Peña]], tamién en redol al ríu Nervion, pero ente los conceyos de Basauri y Bilbao, xunto al parque de Malmasin.

== Clima ==

<center>

</center>

== Patrimoniu artísticu ==

=== Parroquia de Santa María Madalena ===
La so fundación faise remontar al sieglu IX, anque anguaño nun caltién nada de la so primitiva construcción. Mide 106 pies de llargor y 42 d'altor, y ta cubierta por una sola bóveda de madera. La imaxe qu'ocupa l'altar mayor ye de gran calidá.

=== Ermites ===

* **San Pedro de Abrisqueta**. Presenta buelgues arquiteutóniques d'estilos anteriores al románicu y pasa por ser la más antigua de [[Vizcaya]] (principios del sieglu XII). Consta d'una nave rectangular que mide 7,34 x 5,25 m, y cuenta con un ábside de bóveda de cañón. La puerta d'accesu, empobinada al Oeste, tien un arcu de mediu puntu, y na jamba derecha atopamos un motivu posiblemente visigóticu. Nel muriu Sur apaez un arcu de mediu puntu tapiáu que pudo ser, n'otra dómina, l'accesu principal. Sobre esti arcu aprecien dos medallones llabraos que representen figures humanes. Reutilizaos como materiales de construcción, nel so interior atopáronse restos de cercos funerarios romanes y un bloque de piedra arenisca con motivos prerrománicos. Tamién presenta decoración prerromana la ventana del ábside.

* **Santu Cristu de Landaederraga**. La primer construcción data de 1655, anque darréu sufrió diverses reconstrucciones. La so planta presenta una figura irregular, tien forma d'una cruz amputada. Ye de gran sobriedá, y destaca polos sos grandes dimensiones.

=== Imaginería ===

* **Talla de Sta. M.ª Madalena**. La obra ye de Nicolás Teite y foi realizada nel añu 1705. Trátase d'una talla de madera, d'apreciable valor artísticu, que destaca pola so espresividá.

* **Talles de San Francisco Javier y San Ignacio de Loiola**. Trátase de dos talles en madera que s'atopen nel altar mayor de la Parroquia de Santa María Madalena y daten de 1693.

* **Talla de Cristu Crucificáu**. Atópase na ermita de Santu Cristu y data de la so primer edificación (1655).

== Descripción del escudu ==

En campu de plata, un carbayu englandado y arrincáu de sinople, asomando ente la so copa tres cabos de la cruz de gules, con dos llobos cebaos de sable trevesaos al tueru. Bordura d'azur, cargada con seis aspes de plata. L'escudu va tar arredoláu por una corona de fueyes de carbayu de color verde”.

Aprobáu pol Conceyu en Plenu, en sesión de fecha 23 d'avientu de 1999. Alcuerdu d'aprobación de les [[Xuntes Xenerales de Vizcaya]] del 28 de xunu de 2000, publicáu en Boletín Oficial de Vizcaya (B.O.B. núm. 165) de fecha 29 d'agostu de 2000. (Decretu Foral 290/2000, de 28 de xunetu).

== Fiestes llocales ==

**Epifania.** El día 5 de xineru representar dende 1971, con participación popular de cerca de 200 persones, neños y neñes y adultos, la epifania. Receición de los Reis Magos. Acontecimientu de gran caláu sentimental pola so esitosa hestoria de celebraciones, que rexuntaron a socesives xeneraciones.

El día de **Santa Águeda** el 4 de febreru nel que menores y mayores salen a cantar peles cais del pueblu.

**Kanporamartxo.** El domingu anterior a la celebración del Antroxu axuntar nes campes de Mendikosolobarrena y Mintegi families y amigos para, alredor de les fogueres, tastiar balto, chorizu y otres viandes, amenizadas por música popular y con un conxuntu variáu d'actividaes.

**San Antonio.** Celébrase'l 13 de xunu. Esta celebración conmemorar na ermita del mesmu nome.

El fin de selmana más cercanu al 13 de xunu, San Antonio, celébrense les fiestes de **Lanbarketa** con animación caleyera, txistorrada y distintes actividaes pa pequeños y mayores.

La romería n'honor de **San Pedro** celébrase'l domingu siguiente al 29 de xunu, nel casu de qu'esti día nun seya festivu. Ta entamada y patrocinada pol Conceyu, y tradicionalmente celebrar nes campes del barriu de Abrisketa, en redol a la ermita de San Pedro. Amás de la romería puramente dicha, les principales actividaes que se celebren esti día son: Trikitrixa, exhibiciones de deporte rural, degustación de [[Chacolín]] y xuegos diversos.

Barrios de Santa Isabel y Olatxu. En conmemoración de la festividá de **Santa Isabel**, que ye'l día 4 de xunetu. Celébrase'l fin de selmana más próximu a esta fecha. Los festexos son entamaos pola Asociación de Vecinos del Barriu col patrociniu del Conceyu.

Les **fiestes patronales** conmemoren la festividá de **Sta. Mª Madalena**. Empiecen el día 22 de xunetu y desenvuélvense mientres los díes posteriores. Les principales actividaes que se celebren son exhibiciones de deporte rural, Feria d'Artesanía, Festival Folclóricu Internacional, concursu [[Gastronomía de la provincia de Vizcaya|gastronómicu]], y tou tipu d'actividaes culturales, deportives y lúdiques.

Barriu de Ollargan. En conmemoración de la festividá de **Santa María**. Celébrense'l primer fin de selmana de setiembre. Fiestes entamaes pola Asociación de Vecinos del barriu col patrociniu del Conceyu.

**Olentzero**. Tradicionalmente, la tarde del 24 d'avientu los menores reciben a la figura del Olentzero, ente los cantares propios de la so figura y costume. Completar con chicolatada caliente qu'axunta a grandes y pequeños.

== Cómo llegar ==

**En coche**

Dende Bilbao, al traviés de l'A-8, coyer la AP-68 en direición a Vitoria hasta la salida de Arrigorriaga. Otra opción ye siguir pola A-8 hasta la salida de Basauri, y, ellí, siguir pola BI-625 hasta'l conceyu.

Dende San Sebastián, coyer l'A-8 en direición a Bilbao, y, antes de llegar a la capital vizcaina, tomar la salida de Basauri. Dempués, siguir pola BI-625 hasta'l nuesu destín.

Pa llegar dende Vitoria, optar pela carretera N-622 hasta la salida 22, pa coyer ellí la AP-68 en direición a Bilbao hasta la salida de Arrigorriaga. 

**En tren**

Arrigorriaga atópase na llinia C3-Orduña-Bilbao, atendida por Renfe. Tien dos estaciones, Arrigorriaga, que s'atopa nel centru y Ollargan, que s'atopa na zona de Abusu.

**N'autobús**

Varies llinies de la compañía Bizkaibus xunen el conceyu col restu de la contorna:

- A3613 Bilbao - Ugao o Arrigorriaga (hasta Arrigorriaga los domingos)

- A3622 Bilbao - Basauri - San Miguel - Arrigorriaga - Zarátamo

- A3918 Bilbao - Arrigorriaga - Orozko

- A3928 Bilbao - Arrigorriaga - Artea

- A3929 Bilbao - Arrigorriaga - Zeberio

- A2611 Ugao - Arrigorriaga - Basauri - Etxebarri - UPV/EHU

- A3641 Arrigorriaga - Hospital de Galdakao

- A3919 Orozko - Arrigorriaga - Hospital de Galdakao

- A3920 Orduña/Urduña - Arrigorriaga - Hospital de Galdakao

== Asociaciones Deportives y Culturales ==


**DEPORTIVES**

**- A.C.T. Arrigorriagako Txirrindulariak.** Ciclismu.

**- Arri-Gorri Arrigorriagako Irristaketa Kirol Taldea.** Patinaxe Artísticu.

**- Arrigorriagako Padel Betean Kirol Taldea.** Padel.

**- Asociación d'Axedrez Endroke.** Axedrez.

**- A.R.D. Etorkizun.** Escuela de fútbol fundada en 1985. 

**- Club Alpín Padura.** Alpinismu.

**- Club Baloncesto Padura Saskibaloi Taldea** Club de Baloncestu fundáu en 1956.

**- Arguia Pilota Eskola.** Escuela de Pelota Vasca.

**- C.D. Adiskideak.** Club deportivu de fútbol femenín fundáu en 1983 que xuega los sos partíos nel campu de Montefuerte.

**- C.D. de Pesca y Casting Abusu de Arrigorriaga.** Pesca Deportiva.

**- Club Deportivo Montefuerte.** Club de fútbol que xuega los sos partíos nel campu de Montefuerte.

**- Club Deportivo Padura** Club de fútbol fundáu en 1920 que xuega nel Campu de Fútbol de Santu Cristu. Anguaño milita na categoría de División d'Honor de la Rexonal de Bizkaia.

**- C.D. Taekwondo Garriko de Arrigorriaga.** Taekwondo.

**- Harrigarri Ximnasia Erritmikoa Kirol Elkartea.** Ximnasia Rítmica.


**CULTURALES**

**- Aritz Berri Dantza Taldea.** Grupu de dances vasques fundáu en 1998.

**- Abarrak Euskera Elkartea.** Fomentu del Euskera.

**- Asociación Sociocultural de Muyeres Madalen.**

**- Ez Dot Sinisten Kultur Elkartea*'

== Alcaldes ==



== Eleiciones Municipales ==




















== Personaxes conocíos de Arrigorriaga ==

* [[Simón Lecue]] (1912-1984): futbolista internacional que xugó nel [[Real Betis Balompié|Betis]] y el [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]].
* [[Enrique Soladrero Arbide|Soladrero]] (1913-1976): futbolista internacional que xugó nel [[Real Betis Balompié|Betis]], nel [[Real Uviéu]] y nel [[Real Zaragoza]]
* [[José Miguel Beñarán|José Miguel Beñarán, *Argala'']] (1949-1978): ideólogu y miembru d'ETA-militar.
* Armando Astarloa Solaun (1948): escritor, abogáu y economista.
* Alberto Berasategui (1973): Tenista profesional.
* Mikel Rico Moreno (1984): xugador del Athletic Club de Bilbao
* Mikel Cuadra (1961): xugador de baloncestu.

## Referencies

## Ver tamién
* Ermita de San Pedro (Abrisketa)
* Páxina web del Conceyu 
* Casa de cultura de Arrigorriaga
* El secretu de les piedres coloraes 

## Enllaces esternos