Gorilla

Los **gorilas** (xéneru ***Gorilla***) son primates herbívoros qu'habiten los montes d'África central. Ye'l más grande de los primates vivos. El so ADN ye 97% igual al humanu, siendo'l más cercanu a ésti dempués de les dos especies de chimpancé.

## El nome
El físicu y misioneru d'Estaos Xuníos Thomas Staughton Savage foi'l primeru en describir el gorila occidental, al que llamó *Troglodytes gorilla*, en 1847 a partir d'especímenes llograos en Liberia. El nome ye deriváu de la pallabra griega γόριλλαι (*gorillai*), que designaba a una tribu de muyeres peludes», pero tamién d'homes con piniellu que, portando antorches, asaltaben los barcos y torturaben y violaben a les muyeres que los marineros-yos ufiertáben, descrita por Hannón el Navegante.

## Fisioloxía

Los gorilas muévense xeneralmente a cuatro pates. Les sos estremidaes anteriores son más allargaes que les posteriores y aseméyense a brazos, anque son utilizaes tamién como puntu de sofitu al caminar. Los machos miden ente 1,65 y 1,75 m d'altor, y pesen ente 140 y 200 kg. Les femes pesen aproximao la metá que los machos. Con too, un gorila gruesu en cautividá algamó los 270 kg. La cadarma facial del gorila conozse como de «quexal protuberante», pos el quexal ye enforma mayor que'l maxilar.

La xestación dura 8 meses y mediu y de normal pasen 3 ó 4 años ente nacencies. Les críes viven coles sos madres 3 ó 4 años. Les femes maurecen cuando tienen ente 10 y 12 años (en cautividá, enantes ); los machos ente los 11 y los 13. La esperanza de vida ye de 30 a 50 años. El Massa, del zoolóxicu de Filadelfia, tien el récor de llonxevidá: morrió a los 54 años.

Los gorilas son mayoritariamente vexetarianos, y comen principalmente frutes, fueyes, biltos, etc., magar pueden llegar a consumir dellos inseutos, lo que representa namái del 1 al 2 por cientu de la so dieta. 

Amás, tolos gorilas comparten el mesmu tipu de sangre (B) y, como los humanos, cada gorila tien buelgues dixitales úniques que lu identifiquen.

## Clasificación
Hasta apocayá, considerábase una única especie de gorila, con trés subespecies: el gorila occidental, el gorila oriental y el gorila de monte. Agora considérase que'l gorila ta estremáu en dos especies, estremaes de la mesma en dos subespecies caúna. Más apocayá reclamóse la esistencia d'una tercer subespecie n'unu d'estos grupos.

Los científicos siguen estudiando les rellaciones ente distintes formes de gorilas. De siguío apaecen según la clasificación que cunta con mayor consensu científicu:

* **Gorila occidental (''[[Gorilla gorilla]]'')
** Gorila occidental de les tierres baxes (''[[Gorilla gorilla gorilla]]'')
** Gorila del [[ríu Cross]] (''[[Gorilla gorilla diehli]]'')
* **Gorila oriental (*[[Gorilla beringei]]*)*'
** Gorila de monte (*Gorilla beringei beringei*)
** Gorila oriental de les tierres baxes (*Gorilla beringei graueri'')
Propúnxose una tercer subespecie de gorila oriental, que nun recibió una denominación llatina completa: ye la población de gorila de monte de Bwindi; esta forma ye llamada dacuando'l gorila de Bwindi».

## Peligru d'estinción

Los gorilas son un xéneru en peligru d'estinción, y les sos especies fueron blancu de cazadores furtivos mientres enforma tiempu. Les amenaces a la sobrevivencia de los gorilas inclúin la destrucción del so hábitat y la cacería. Esta postrera amontóse colos conflictos armaos nos países en qu'habita, y un creciente interés en zones afluentes poles carnes exótiques». 

En 2004, una población de dellos cientos de gorilas del parque nacional Odzala (El Congu) foi esencialmente esaniciada pol virus del ébola. Nel añu 2006, un estudiu publicáu na revista Science indicaba que más de 5.000 gorilas morrieren faía poco pola mor del virus del ébola.

Copito de Nieve foi l'únicu casu conocíu de gorila albín que se dio hasta la fecha. Calcúlase que nació escontra 1964, y finó en Barcelona nel 2003.

## Comportamientu

Un «llombu plateáu »ye un gorila machu adultu, usualmente mayor de 12 años, y llamáu asina pola distintiva mancha de pelo plateao que tien nel llombu. Un «llombu plateáu» tien caninos llargos que nacen cola madurez. Los «llombu prietu» son machos sexualmente activos d'hasta 11 años d'edá. Los gorilas son polígamos, y llegóse-yos a ver apariándose de frente.

Los «llombu plateáu» son fuertes y dominantes, dirixentes de grupos de 5 a 30 individuos, y son el so centru d'atención; tomen toles decisiones, medien en conflictos, deciden los movimientos del grupu, lleven a los demás a sitios onde alimentase y tomen la responsabilidá de la seguridá y bienestar del grupu.

El machu nuevu entama amodo a abandonar el so grupu cuando cumple los 11 años; entós, va viaxar solu o en compañía d'otros machos mientres un tiempu que va de 2 a 5 años, enantes de ser capaces d'atraer femes y formar un nuevu grupu de mano a criar. Ente que les críes de gorila permanecen cola so madre mientres 3 ó 4 años, los «llombu plateáu» curien de los güérfanos, anque nunca hasta l'estremu de cargalos.

Si ye desafiáu por un machu más nuevu o un foresteru, un «llombu plateáu» va glayar, va cutise'l pechu, va romper cañes, va enseñar los dientes y entós va cargar de frente. Delles vegaes, un machu nuevu puede relevar a otru adultu nel mandu. Si l'individuu dominante muerre por enfermedá, por accidente, lluchando o pola caza de furtivos, el grupu va estremase, y los animales van dir en busca d'un nuevu guía. Bien dacuando, un grupu puede ser tomáu na so totalidá por otru dirixente. Hai un altu riesgu de qu'esti nuevu machu dominante mate a les críes del anterior.

## Intelixencia

Los gorilas son bien cercanos a los humanos y tán consideraos como altamente intelixentes. Unos pocos individuos en cautividá, como Koko, aprendieron un llinguaxe de signos simplificáu.

## Usu de ferramientes

Les siguientes observaciones fueron feches pol equipu de Thomas Breuer, de la sociedá pol caltenimientu de la vida selvaxe (Wildlife Conservation Society), en setiembre de 2005: 

Los gorilas son conocíos por usar ferramientes n'estáu selvaxe. Una fema de gorila nel parque nacional de Nouabalé-Ndoki (República d'El Congu) foi grabada usando un palu como si midiera la fondura de l'agua d'un banzáu enantes de crucialo. Una segunda fema foi vista usando un tueru d'árbol como ponte y tamién como sofitu mientres pesca. Esto suxer que seique tolos antropomorfos se valgan d'instrumentos.

En setiembre de 2005, un gorila de dos años y mediu de la El Congu foi descubiertu usando roques pa romper un cocu nun santuariu de caza. Ésta foi la primer observación d'esa índole nun gorila, pero, 40 años antes, los chimpancés fueron vistos usando ferramientes n'estáu selvaxe: ye famosa la imaxe del exemplar «pescando» termites. Ye una lleenda común de les xentes natives haber visto gorilas usando palos y roques p'atacar a depredadores o asustar a grandes mamíferos.[precisa cita]. Los antropomorfos tán dotaos d'una mano de semiprecisión que, verdaderamente, déxa-yos valise d'instrumentos simples, que pueden ser armes, como un garrote improvisáu a partir d'una caña convenientemente cayida.

## Ver tamién
* Proyeutu Gran Simiu
* Antropomorfos

## Referencies

## Enllaces esternos

* S.O.S Gorilla  El proyeutu n'internet p'ayudar al Gorila de Monte Bonu|fi}}