Llingües triquis

El **triqui** o **trique** ye una macrollingua perteneciente a la familia otomangueana que se fala nel occidente del estáu d'Oaxaca, Méxicu, anque tien tamién una comunidá llingüística en dellos nucleos urbanos del centru del país y los estaos de Sonora y Baxa California, onde los indíxenes triquis trabayen nos campos de cultivu.

## El términu "triqui"

Les pallabres «**triqui**», «**triki**», «**trique**» o «**trike**» son exónimos colos que se conoz a esti grupu indíxena y a la so llingua, sicasí, conforme al artículu 16 de la Constitución Política del Estáu Llibre y Soberanu d'Oaxaca el nome oficial de dichu pueblu indíxena ye «triqui», anque n'otros idiomes conózse-yos como «trique». Al respective de la etimoloxía y significáu de dicha pallabra, ye desconocida. Hai, sicasí, quien como'l presbíteru José Antonio Gay nel so «*Hestoria d'Oaxaca*», escribió que se-yos denominó «triqui» pola repetición constante de consonantes; el señor Wilfrido C. Cruz na so obra «Oaxaca recóndita» anotó que triqui deriva de *riquija* o *nerikiha* «embaxo» y *kuihi* «xente» de cuenta que *kuiniriki* significa «xente que vieno de baxo o debaxo», coincidiendo cola común conseya de que los triquis salieron de los pozos fondos de la tierra; l'antropólogu César Huerta Río describió que ye una corrupción llingüística de *dri* «padre» y *qui* «grande» o «superior», en consecuencia *driqui* significa «padre supremu». Los triquis tienen autónimos dependiendo de la variedá llingüística.

## Clasificación

Les llingües triquis xunto coles llingües mixteques y el idioma cuicatecu, formen parte del grupu llingüísticu mixtecano de la gran familia otomangueana.

## Distribución xeográfica

### Estatus oficial

Les variedaes del triqui xunto con toles llingües indíxenes de Méxicu y l'español fueron alzaes a "llingües nacionales" gracies a la Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes promulgada y publicada nel añu 2003.

### Variedaes
El Institutu Nacional de Llingües Indíxenes (INALI) reporta qu'esisten cuatro variantes, en cuantes que el *[[Ethnologue]]* reporta les primeres trés variantes:

* **[[Triqui de Copala]]** o *Xna'ánj n<o>o</o>*, faláu per alredor de 7&nbsp;628 persones en San Juan Copala y los sos distintos barrios, Oaxaca y San Quintín, Baxa California, nesti últimu puntu por cuenta de la migración llaboral. Tamién ye conocíu como "triqui baxa", anque nel catálogu realizáu pol INALI apaez como "triqui de San Juan Copala".

* **[[Triqui de Itunyoso]]** o *Snáhánj nìh*, faláu por 2&nbsp;102 persones nel conceyu de San Martín Itunyoso (Oaxaca), llamáu tamién como "triqui media".

* **[[Triqui de Chicahuaxtla]]** o *Nánj n<o>ï</o>nh-ïn*, faláu per cerca de 2&nbsp;957 persones en San Andrés Chicahuaxtla (Oaxaca).

* **[[Triqui de Santo Domingo del Estado]]** o *Tnánj nình-in*, faláu aproximao por 1&nbsp;412 persones. Esta variedá falar en San Isidro del Estáu, El Chorrito d'Agua y Santo Domingo del Estado. La carauterística del triqui de Santo Domingo del Estado ye que cunta con dos vocales menos que'l triqui de Chicahuaxtla. Tanto esta variante como'l de Chicahuaxtla conócense como "triqui alta" por cuenta de la zona alta na que tán allugaes.

## Historia

Les llingües triquis pertenecen al grupu mixtecano y esta a la familia otomangue, que'l so *[[urheimat]]* o «llugar d'orixe» podría ser el valle de Tehuacán, nel estáu de Puebla. Esti sitiu foi unu de los escenarios de la doma del maíz. La presencia milenaria de los pueblos de fala otomangueana nesa rexón fai probable qu'ellos fueren protagonistes d'esi procesu que favoreció la sedentarización de los habitantes del Altiplanu y depués influyó nel desenvolvimientu de la civilización mesoamericana. Pela so parte, Campbell y Kaufman propunxeron que les llingües otomangueanas empezaron a diversificase alredor del añu 1500 e.C. La dificultá pa establecer venceyos más xenerales ente los ocho grupos de la familia otomangueana atrabanca la posibilidá de realizar inferencias sobre'l desenvolvimientu históricu d'esti conxuntu de llingües. 

El proto-otomangue foi reconstruyíu por Robert Longacre y Calvin Rensch. El sistema fonolóxicu de la protollingua cuenta con nueve consonantes, cuatro vocales y cuatro tonos. Los grupos consonánticos y los diptongos formaos a partir d'esi repertoriu llindáu seríen l'orixe de los fonemes nes protollingües nacíes a partir del proto-otomangue. Dalgunos de los cambeos más significativos na diversificación de les consonantes del protomixtecano a partir del proto-otomangue son los siguientes.





Rensch fixo una revisión del trabayu reconstructivo de Longacre. Revisó la probabilidá del repertoriu fonolóxicu descito por esti postreru y refugó dalgunes de les sos propuestes, basáu en comparances sobre cognados nes llingües del grupu mixtecano. Dempués d'esi trabayu, propunxo una reconstrucción del sistema fonolóxicu protomixtecano. Esta propuesta entiende 16 soníos consonánticos, cuatro vocales y cuatro tono.





El protomixtecano falóse alredor del añu 1500 e.C., y de esta llingua estremaron trés grupos, ente ellos el prototriqui. Ye aceptáu que'l prototriqui dixebrar del grupu mixtecano pocu dempués de la era común. Esta llingua foise estremando hasta llegar a los cuatro variedaes que se falen anguaño.

## Carauterístiques

Toles variedaes del triqui son llingües tonales, y los sos sistemes de distinción de tonos ye bastante complexu. Delles descripciones del sistema tónicu de San Juan Copala reporten hasta ocho tono distintos (Hollenbach, 1984). El sistema de la variedá de Itunyoso tien nueve tono (Di Canio, 2006), en cuantes que les descripciones de la variedá de Chicahuaxtla reporten ente diez tono (Good, 1979) o dieciséis tonos (Longacre, 1957).

De les tres variantes y una subvariante triquis, la de Copala ye la que sufrió una mayor perda de vocales, nella les sílabes que nun s'alluguen nel final d'una pallabra pueden presentar elisión de la vocal na enunciación. La resultancia d'esto ye que'l triqui, como otros idiomes de la familia otomanguana, tien un complicáu sistema de conxuntos consonánticos. De tal suerte que, por poner un exemplu, la pallabra /si5.kuj⁵/ (vaca) na variedá de Itunyoso ye equivalente a la pallabra /skuj⁵/ na variedá de Copala (el 5 ye'l tonu más altu nuna escala de cinco tono).

La morfoloxía del triqui ye interesante polos sos complexos procesos fonolóxicos que llamaron l'atención pola presencia de pronomes clíticos de primeres y a la fin d'una pallabra. Estos pronomes —especialmente los que correspuenden a la primera y segunda persones del singular— camuden la forma de la tema o alterien el tonu.

### Comparanza léxica
Nel intre s'amuesen unes pallabres en trés variantes. Triqui de Santo Domingo del Estado (T-SDE), triqui de San Martín Itunyoso (T-SMI) y triqui de San Juan Copala (T-SJC). Los númberos en superíndice espresen tonos, siendo'l **1** el más baxu y **5** el más altu nuna escala de cinco tono.

Los numberales siguientes amuesen les diferencies ente les llingües triquis y la diverxencia ente les mesmes:

## Ver tamién
* Llingües otomangueanas
* Llingües mixtecanas
* Llingües de Méxicu
* Pueblu triqui
* Triqui de Santo Domingo del Estado

## Referencies

## Enllaces esternos

* '''triquis.org'''
* INALI
* CDI 
* Recursos Disponibles nel Triqui de Copala
* Gramática Popular del triqui de Copala
* Vocabulariu Curtiu del triqui de San Juan Copala
* Pequeñu Diccionariu Ilustráu nel Triqui de Copala
* Triquis de Copala en llinia
* Los númberos nel triqui de Copala