Llingües iroqueses

Les **llingües iroqueses** son un grupu de delles llingües indíxenes falada n'América del Norte, que forma una familia llingüística. Delles de les llingües iroqueses atopar ente les primeres llingües autóctones d'Estaos Xuníos en ser puestes por escritu polos europeos. Delles de les llingües iroqueses son parcialmente intelixibles ente sigo polo que n'ocasiones se fala del idioma iroqués.

Les variantes d'idioma iroqués puramente dicha, yeren la llingua propia de les tribus de la Confederación Iroquesa (Mohawk, Oneida, Onondaga, Seneca, Cayuga y Tuscarora), pueblos que orixinariamente estender pol actual estáu de Nueva York, nel valle del ríu Mohawk y na rexón de los Grandes Llagos, y qu'anguaño s'atopen tremaos en reserves de Nueva York, Ontario, Quebec, Wisconsin y Oklahoma. Tamién pertenecen al mesmu grupu d'otres tribus menores, como les erie, conestoga o susquehannock y los furones o wyandot. El cheroqui tamién pertenez al mesmu tueru llingüísticu.
 
## Clasificación
### Clasificación interna
La familia iroquesa componer d'once lengua (ente paréntesis da'l númberu envaloráu de falantes cola fecha de la estimación).

I. *Iroqués septentrional*.
: A. Tuscarora-nottoway.
:: 1. **Tuscarora**. (c. 11, 1991-1997)
:: 2. **Nottoway**.
: B. Iroqués del llagu. 
:: 3. **Furones**.
:::* Huron. (24, 2012)
:::* Wyandot.
:::* Wendat.
:: 4. **Laurentiano** *(?)*.
:: i. Iroqués (Confederación Iroquesa). 
::: 5. **[[Onondaga]]**. (c. 90, 1991-1997)
::: 6. **Conestoga** (*tamién* Andaste, Susquehannock, Andastoerrhonon, Minqua).
::: a. Seneca-cayuga.
:::: 7. **Seneca**. (4.000, 1980; 175, 1991-1997; 200, 2004)
:::: 8. **Cayuga**. (c. 60)
::: b. Mohawk-oneida.
:::: 9. **[[llingua mohawk|Mohawk]]**. (3.000, 1982; 3.760, 2001; 2.000-4.000, 2002; 4.000, 2012) 
:::: 10. **Oneida**. (1.500, 1980; 250, 1991)

II. *Iroqués meridional*.
: 11. **[[Idioma cheroqui|Cherokee]]**. (11.000, 1980; 16.400, 2000; 16.000, 2012)

### Rellación con otres llingües
Nun se probó venceyos seguros con otres llingües de Norteamérica, anque se suxirieron posibles parentescos. Y. Sapir propunxo que les llingües iroqueses podríen tar lejanamente emparentaes coles llingües caddoanas. Darréu W. L. Sotripe apurrió cierta evidencia morfolóxica en favor del parentescu, proponiendo que tamién les llingües siux taríen emparentaes colos dos families anteriores. Sicasí, la evidencia en favor d'esi parentescu nun paez conclusiva.

## Carauterístiques comunes
Dende un puntu de vista tipolóxicu les llingües iroqueses son llingües polisintétiques y tienen xéneru gramatical.

### Fonoloxía
Esiste una cantidá razonable de trabayu col métodu comparativu dientro de la familia iroquesa. En concretu la fonoloxía les llingües que formen la subfamilia iroquesa septentrional (*Northern Iriquoian*) foi reconstruyida con gran detalle. La reconstrucción estándar basar en Lounsbury [1971], Sotripe [1973], Foster [1977] y Mithun [1979]. L'inventariu de consonantes reconstruyíu pa proto-noriroqués (proto-NIN) ye'l siguiente:

Una carauterística interesante ye qu'esti sistema escarez de billabiales /p/ o /m/ qu'apaecen en casi toles llingües del mundu. El fonema /*ʦ/ tien dos alófonos *[ʧ] ante /*y, *i/ y *[ʦ] nel restu de contestos fonéticos.

Tocantes a les vocales reconstrúyense cinco vocales non-nasales /*i, *y, *a, *o/ y dos vocales nasales /*ę, *ǫ/. Nes llingües iroqueses conocíes abonden les vocales nasales.

### Gramática
Les llingües iroqueses son llingües polisintétiques nes que ye frecuente atopar llargues pallabres o holofrases.

### Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües iroqueses son:
:
:Na tabla anterior /y/ ye l'equivalente AFA del signu del AFI /j/.
:(b) El términu apaez en Wyandot col significáu de '7' y en cheroki col significáu de '6'.
:(b) Préstamu del muskogi.

## Referencies

### Bibliografía
* Goddard, Ives (Ed.). (1996). *Languages*. Handbook of North American Indians (W. C. Sturtevant, Xeneral Ed.) (Vol. 17). Washington, D. C.: Smithsonian Institution. ISBN 0-16-048774-9.
* Mithun, Marianne. (1999). *The languages of Native North America*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
* Chilton, Elizabeth. “Farming and Social Complexity in the Northeast.” North American Archaeology. Ed. Timothy R. Pauketat and Diana Dipaolo Loren. Malden: Blackwell Publishing Ltd., 2005. 138-160.
* Sotripe, Wallace L. (1973). Siouan, Iroquoian, and Caddoan. In T. Sebeok (Ed.), *Current trends in linguistics* (Vol. 10, páxs. 1164-1209). The Hague: Mouton. (Reprinted as Sotripe 1976).
* Sotripe, Wallace L. (1976). Siouan, Iroquoian, and Caddoan. In T. Sebeok (Ed.), *Native languages in the Americas* (páxs. 527-572). New York: Plenum. (Originally published as Sotripe 1973).
* Sotripe, Wallace L. (1976). *The Caddoan, Iroquioan, and Siouan languages*. Trends in linguistics; State-of-the-art report (Non. 3). The Hague: Mouton. ISBN 90-279-3443-6.