Idioma Kalix

El **llingua de Kalix** (kjœɭɪsmɔ:ɭɛ / *kölismå-y* 'llingua de Kalix') ye una llingua xermánica falada principalmente nel conceyu de Kalix, asitiáu na desaguada del ríu Kalix escontra la badea de Botnia, xunto coles llingües sami, finlandés, Meänkieli, Overkalix y suecu (idioma oficial nacional). Al igual qu'otres llingües escandinaves, l'idioma Kalix procede principalmente del idioma protonórdicu y más tarde nórdicu antiguu, que yera faláu polos inmigrantes y colonos xermánicos llabradores mientres la dómina de los viquingos.

## Historia
Ente que les llingües sami sábese qu'esistíen pela redolada de Kalix mientres dellos miles d'anos, l'idioma Kalix baxa de los immigrantes xermanos que llegaron a lo llargo de la mariña de la badea de Botnia, usando barcos y viviendo de pesca y agricultura al llau de los ríos. Créese que los primeros llabradores apoderar de les primeres tierres nel valle del ríu Kalix alredor del 1100&nbsp;d.&nbsp;C., anque nun hai feches exactes. Los valles de los ríos de la zona axuntaben más posibilidaes de ser visitaos poles espediciones viquingues, inclusive ensin atopar evidencies direutes d'esto nel ríu Kalix. 

La impresionante ilesia de Kalix ye probablemente construyida a mediaos del 1400&nbsp;d.&nbsp;C., y resulta ser una clara evidencia de la considerable población de la sociedá de la dómina y la les sos dimensiones presuponen la intención de ser enllenada. La población d'aquel entós falaba una forma d'idioma Kalix desenvueltu con anterioridá.

## Documentación
Los manuscritos más antiguos sobrevivientes del idioma Kalix fueron escritos en 1879 por Olof Gustav Wiklund, nacíu en 1857 en Nederkalix. Como estudiante en Uppsala publicó un documentu que describía de la siguiente manera: "l'idioma da equí, yá que se fala alredodor de la ilesia". L'idioma Kalix ye más tarde descritu nuna tesis de la Universidá de Uppsala realizada por Hulda Rutberg nel añu 1924. Nos tiempos modernos l'idioma Kalix nun difier significativamente de forma gramatical d'estos documentos, pero contién una gran cantidá de pallabres emprestaes del inglés, del suecu y d'otros idiomes. 

La communidad llocal pa caltener l'idioma publicó dellos diccionarios y más apocayá creóse la posibilidá d'un cursu online (n'inglés) p'aprender l'idioma.

## La proximidá xeográfica de les llingües ugrofineses
La rexón alredodor del ríu Kalix ye la zona más oriental de la mariña de la badea de Botnia qu'estendieron los colonos xermánicos. Al este atopa un cantu llingüísticu, asitiáu ente los pueblos Säivis y Sangis, ente la fala meänkieli y ónde se falaba l'idioma Kalix. Na parte norte tamién se fala llingües sami. Dambos idiomes pertenecen al grupu de llingües ugrofineses.

## Un continuu dialeutal nórdicu y xermánicu
L'idioma Kalix pertenez a un continuu dialeutal nórdicu y xermánicu que s'estiende a lo llargo de la badea de Botnia, y los valles de los ríos d'esa zona. Na parte occidental falóse tradicionalmente Lulmale, Pitmale, etc. nes sos respeutives llocalidaes Luleå and Piteå y a lo llargo de la mariña, habiendo una Intelixibilidá mutua col idioma Kalix. 

Escontra'l norte a lo llargo del ríu Kalix atópase estrechamente rellacionáu col idioma Overkalix, que de la mesma ye influyíu de les llingües sami y meänkieli nel so soníu, anque otra manera tien la mesma base que l'idioma Kalix. La razón del amenorgamientu de contautu ente Overkalix y Kalix foi porque'l ríu Kalix, al altor de Morjärv, tien una formación xeográfica que torga caltener a les ciudaes un contautu. 

Más al este, hai semeyances obvies ente les llingües y dialéctos xermánicos col archipiélagu finlandés. Esto amuesa que les persones mover a lo llargo de la mariña en dambes direiciones.

## Fonética
Según Rutberg, l'idioma Kalix tien 18 vocales, 10 vocales-diptongos y 29 consonantes. Tamién se caracteriza polos sos acentos diacríticos, ónde una vocal repite dos vegaes. Exemplos d'ello son los verbos “åt å:åk” (dir), axetivos como “di jåra rö:ö” (son de color coloráu), y otres clases de pallabres.

## Gramática
Amás de les semeyances obvies con munches otres llingües escandinaves l'idioma Kalix tien semeyances gramaticales col alemán. Por casu, la conxugación del femenín nel dativu y xenitivu. Tamién tien semeyances col inglés, na paecencia de los axetivos en plural y singular. De la mesma, ye posible atopar una gran cantidá de traces gramaticales del nórdicu antiguu.

### Xéneru
L'idioma Kalix tien tres xéneros:
* Femenín: por casu, "hai:ta" (la mano), "nagla" (el clavu), "å:dra" (la vena), "sköuldra" (el costazu), "påp:a"(el padre), "måm:a" (la madre), "kjat:a" (el gatu)
* Masculín; por casu,"fåotn"(el pie), "armen"(el brazu), "armboan"(el coldu), "tåomen"(el pulgar), "måon"(la boca)
* Neutru: "öe"/"öge"(el güeyu), "höure"(la cabeza), "bene"(la pierna), "feingre"(el deu)

Hai que tener en cuenta que non siempres el xéneru gramatical correspuende col sexu real. Hai munchos exemplos ónde la norma nun s'aplica. Por casu,“i på:åp” (un padre), o “påp:a” (el padre) que ye una pallabra femenina nel idioma de Kalix.

### Forma definida nos sustantivos
De normal utilízase'l sustantivu en forma definida. Exemplu, "kölismå-y" (l'idioma Kalix), "je skå nå:åp i gröut ve bera" - voi recoyer (les) bayes, "kunin jåra ät som kåran" - (les) muyeres nun son como (los) homes. Esta forma específica definida apodera en tolos idiomes y dialeutos del norte d'Escandinavia.

### Casos
El dativu estremar del acusativu y del nominativu. Por casu, "Din jär Skåfola, je siti ini skå:oLn." (ellí ta la escuela, yo toi na escuela), o "je sei tjälarn, he lik na ini tjälaro"(veo'l suétanu, hai daqué nel suétanu). 

Hai delles formes del xenitivu. Exemplu, "Je hai ons Enok bi:l"(tengo'l coche de Enok), "je fick bre:ve än Anna"(recibí la carta d'Ana), "kLåk:a gran:o"(el reló del vecín).

### Verbos
Los verbos conxugar de manera distinta en singular y en plural; por casu, "hån jär" (él ye) pero "di jåra" (ellos son), "hö löut se"(ella inclínase) pero "di lö:ut se"(ellos inclínense).

### Axetivos
Munchos axetivos son iguales en singular y plural, como n'inglés, a diferencia d'otres munches otres llingües escandinaves, por casu, "dö:rn jär ipi" (la puerta ta abierta / the door is open) y "doren jåra ipi" (les puertes tán abiertes / the doors are open), "bå:ne jär vötchin" (el ñácaru ta despiertu / the child is awake ) y "bå:na jåra vötchin" (los neños tán despiertos / the children are awake).

## Ortografía
Nes primeres investigaciones de Rutberg pa describir l'idioma Kalix, utilízase un alfabetu fonéticu (suecu: Landsmålsalfabetet), desenvueltu por Johan August Lundell en 1878. La forma ortográfica más común ye sicasí, una forma modificada del alfabetu llatín, con å, ä, ö, “l“ gruesa, apóstrofes o los dos puntos pa marcar les vocales llargues, etc. Nos recién proyeutos sobre l'idioma utilizóse un alfabetu fonéticu basáu nuna versión simplificada del Alfabetu Fonéticu Internacional, IPA, yá que ye compatible colos equipos modernos, y tamién esclaria la pronunciación d'una bona manera. La manera scientifico antiguu ye, sicasí, la forma más exacta pa describir les llingües escandinaves, y el nuevu alfabetu de IPA ta por eso basáu nes descripciones de Rutberg col alfabetu fonéticu antiguu.

## Referencies