Provincia de Tucumán

**Tucumán** ye una de les ventitrés provincies que componen la República Arxentina. La so capital ye la homónima San Miguel de Tucumán. Ta allugada al noroeste del país, en la rexón del Norte Grande Arxentín, llindando al norte con Salta, al este con Santiago del Estero y al sur y oeste con Catamarca. Con 22 524 km² ye la provincia arxentina menos estensa.

Foi escenariu del Congresu de Tucumán ente los años 1816 y 1820 que, ente otres coses, declaró la Independencia del Virreinatu del Río de la Plata a España, el 9 de xunetu de 1816. Ye la provincia de menor superficie de l'Arxentina y la de mayor densidá de población del país. Tucumán foi sede de los festexos del Bicentenariu polos 200 años de la Declaración d'independencia de l'Arxentina.

## Toponimia
Les etimoloxíes sobre l'orixe de la pallabra ***''Tucumán**** son hasta'l momentu bien variaes:

* Según dellos estudiosos, deriva d'una pallabra compuesta n'idioma [[lule]]: *tucu-manina* que se traduciría por *territoriu onde abonda'l tucu*, siendo'l *''tucu-tucu''* la denominación del coleópteru con órganos luminiscentes.

* Otra denominación —tamién d'etimoloxía lule— ye la pallabra compuesta *yukkuman* o *yakuman*, que se traduz por 'dir escontra onde abonda o s'axunta l'agua' ('llugar de los ríos'); onde *yaku* significa 'agua' y *man* significa 'dir escontra'. Otros sicasí entienden a la mesma etimoloxía como 'llugar onde nacen les agües'.

* Otra posible etimoloxía provién de la pallabra en [[cacán (llingua)|cacán]] —la llingua de los [[diaguita|diaguites]]— *Tukma-nao*, que significaría 'pueblu' o 'territoriu de Tukma' —siendo *Tukma* el nome d'un antiguu xefe diaguita— anque nun ta claru qué significáu tien el nome propiu Tukma, yá que se perdió la mayor parte del vocabulariu cacán.

* En tantu otros entienden al términu como *tukkuputasso* (termino presuntamente [[quechua]]) que traducíu significaría 'territoriu fronterizu', indicando asina a esta rexón como una llende del [[Imperiu Inca|imperiu incaicu]].

* Contemporáneamente, [[Juan B. Terán]] referir en dalgún de los sos escritos al nome *Tucumán*:


== Bandera ==



El primer rexistru históricu al respeutu correspuende al añu [[1812]]. Siendo la bandera bien similar a la que güei usa la República Arxentina, ye dicir de tres franxes horizontales celeste, la cimera ya inferior y blanca la central.

En 1814, añader a la banda blanca la pallabra *Tucumán* y debaxo l'añu en lletres doraes. Faíase referencia d'esta manera a la creación de la nueva Gobernación Intendencia del Tucumán.<br />
Dellos investigadores sostienen que'l gobernador [[Bernabé Aráoz|Aráoz]] adoptó una nueva bandera en marzu de [[1820]] cuando se proclamó la efímera República del Tucumán. Felicidad enseña tenía dos bandes horizontales, colorada la cimera y azul la inferior. Al tomar posesión del so cargu, Aráoz llució una banda con esos mesmu colores.
La República tuvo una curtia vida y en [[1821]] tantu la entidá política como la bandera que la simbolizaba dexaron d'esistir.

En 1995 aprobóse un nuevu diseñu, a saber; [[Campu (heráldica)|campu]] azul celeste con una [[Cruz llatina|cruz romana]] de color blancu nel centru coles feches 1812 y 1816 en dambos estremos del brazu horizontal y sofitao nésti un mediu sol naciente con diez rayos visibles alternaos llongures y curtios de color doráu por detrás del brazu vertical y debaxo l'esquema de la [[Casa Histórica de Tucumán]] tamién en doráu sobre'l brazu vertical de la cruz y a entrambos llaos d'él dos ramos de lloréu de color verde.
Sicasí, llueu hubo discutinios sobre los sos símbolos yá que s'alegaba que la Cruz, un emblema cristianu, nun representaba a tol pueblu de Tucumán.

El 3 d'avientu de [[2008]] la Llexislatura de Tucumán derogó la llei de [[1995]]. Impulsóse esta midida por cuenta de les crítiques que recibiera del gobernador [[José Alperovich]] y la so muyer [[Beatriz Rojkés]] del usu d'una bandera con una cruz cristiana.

El 13 d'abril de 2010 la Llexislatura aprobó la nueva bandera provincial, tamién conocida como "Bandera de Macha", pola llocalidá [[bolivia]]na onde la atopó.
El diseñu ye atribuyíu a [[Manuel Belgrano]], quien la utilizaría na [[Batalla de Tucumán]] en 1812 y les campañes posteriores nel [[Noroeste arxentín|Norte]]. Ta conformada por una franxa central horizontal de color celeste y dos franxes blanques, tamién horizontales, nes partes cimera ya inferior; presentando un diseñu inversu al de la [[Bandera d'Arxentina|bandera nacional]].



== Historia ==
La provincia de Tucumán xugó un rol importante bien a lo llargo de la historia de l'[[Arxentina]], y en munchos sentíos foise antemanando a los vaivenes del país nos sos más de 200 años. Siempres tuvo un papel fundamental na conformanza y organización del país, aportando a sede del Congresu que declaró la Independencia Arxentina, amás de ser escenariu de múltiples lluches, guerres y d'acontecimientos sociales importantes.

=== Etapa precolombina ===

Nel territoriu de l'actual provincia de Tucumán diose l'asientu d'antigües [[civilización|civilizaciones]] autóctones ente les que se destacar les de la [[Cultura Candelaria]], [[Cultura Tafí]] (que dexó como más llamativos relictos los sos [[menhir|menhires]]) y la modernamente llamada [[Cultura Condorhuasi]] (el nome quechua foi-y dau recién nel pasáu sieglu), abondo posterior a estes cultures ye la [[cultura Santa María]] que se desenvolvió principalmente nos [[Valles Calchaquíes]] aniciando a les pequeñes ciudaes fortificaes de [[Quilmes (indíxenes)|Quilmes]] y [[Tolombón]], la cultura Santa María foi una fase que se correspondió col apoxéu de la etnia [[pazioca]] (diaguita), etnia qu'habitó la rexón montascosa del oeste y ente la que se destacar diverses parcialidaes como les de los [[calchaquí]]es, quilmes, tolombones, [[amaichas]], pueblos sedentarios asitiaos en tola área montascosa del oeste tucumano, yeren hábiles texedores y alfareros. Cultivaben el [[maíz]], el [[zapallo]], diverses variedaes de la [[pataca|papa]], [[porotos]] y la [[quinoa]] nun sistema d'andenes y terraces dotaos de regación, recoyíen les bagues del [[Prosopis alba|algarrobo criollu]]. Criaben [[Lama glama|llapaes]], [[Vicugna pacos|alpaca]]s y [[Vicugna vicugna|vicuñas]], que-yos brindaben carne, lleche y llana. La so organización política yera la de xefatures y, en dellos casos d'acumuladura del poder, señoríos. Practicaben una rudimentaria minería y taben bien entamaos al mandu d'un cacique. Esencialmente pacíficos, yeren bonos y aportunantes guerreros cuando la situación riquir. Escontra [[1480]] l'área "diaguita", ye dicir la estremu occidental correspondiente a l'actual provincia de Tucumán foi ocupada pol [[Tahuantinsuyu]] qu'estableció nes fasteres de la Sierra del Aconquija la so llende oriental (La Sierra del Aconquija y Les [[Cumes Calchaquíes]] fueron les que los inques consideraron el cordal del [[cordal de los Andes|Anti]]), estableciendo (nos elevaos faldeos d'esta) delles pequeñes fortificaciones ([[Fortificación|pukara]]) como la de [[La Ciudacita]] nel sector del güei [[Parque nacional Campu de los Omeros]], los inca apenes fueron soportaos poles poblaciones locales y les sos incursiones pol [[Valle de Tafí]] o pola [[Quebrada del Portugués]] fueron refugaes polos despectivamente llamaos en quechua "surí", esto ye: los [[lule]] y los [[Vilela (etnia)|vilela]] pueblos qu'habitaben la mayor parte del actual territoriu provincial (el centru y esti del mesmu), los lule como los vilela y los toconoté anque yeren sedentarios y horticultores basaben gran parte de la so estructura económica na [[cazador-pañador|caza y recoyida]] esto por cuenta de la feracidad y gran cantidá de recursos alimenticios monteses del territoriu qu'habitaben.

Juríes o Xuríes foi la trascripción que los españoles fixeron de la pallabra quechua o runa simi *surí*, que nesi idioma ye'l nome que se-y da al [[ñandú]], llamátigu despreciatible que los quechuas mientres la so invasión dieron a los pueblos [[lule]] y [[toconoté]], los lules habitaben la mayor parte de l'actual provincia de Tucumán, allugándose los toconoté nel oeste de la provincia de Santiago del Estero.

=== Etapa colonial ===


En [[1533]] llegó'l [[conquistador]] español de Perú [[Diego de Almagro]] pa esplorar les actuales rexones de la [[Quebrada de Humahuaca]] y los [[Valles Calchaquíes]]. En [[1543]] otru español: [[Diego de Rojas]] percorrió'l territoriu. La rexón dependía alministrativamente de Chile pero taba casi na llende col territoriu dependiente de Llamargues, lo que motivó disputes xurisdiccionales qu'aniciaron los tresllaos poblacionales.

Dende la creación del [[Virreinatu de Perú]] por [[Real Cédula]] del [[1 de marzu]] de [[1543]], la rexón del Tucumán quedó integrada nél.

El primer asentamientu español nel actual territoriu tucumano foi [[El Barcu (Arxentina)|El Barcu]], fundada en [[1550]] por [[Juan Núñez de Prado]], proveniente de Perú. La población foi depués treslladada dos veces (El Barcu II y El Barcu III), hasta establecese definitivamente a veres del [[Ríu Duce (Arxentina)|Ríu del Estero]] en [[1553]], col nome de [[Santiago del Estero (capital)|Santiago del Estero]] fuera de les llendes de la xurisdicción chilena. El nucleu humanu que conformaron los [[primeros vecinos de Santiago del Estero]] foi'l primeru col que la corona de [[Castiella]] llogró un asientu definitivu no qu'anguaño constitúi territoriu de la [[República Arxentina]]. En [[1560]] l'español [[Juan Pérez de Zurita]] fundó la ciudá de [[Cañete (Tucumán)|Cañete]].

La provincia foi creada en [[1564]], col nome de *Provincia de Tucumán, Juríes y Diaguitas*, el so primer gobernador foi [[Francisco de Aguirre (conquistador)|Francisco de Aguirre]] dende Santiago del Estero. Cola creación de la [[Gobernación del Tucumán]] en [[1566]] y del Obispáu en [[1570]], esta rexón empezó a cobrar importancia.
Por orde d'Aguirre, [[Diego de Villarroel]] fundó [[San Miguel de Tucumán]] el 31 de mayu de [[1565]] nun sitiu llamáu [[Ibatín]] polos nativos d'etnia lule.

En plenu momentu fundacional de la ciudá de San Miguel del Tucumán arreciaba la [[Guerra Calchaquí]], una de les más denodadas resistencies habíes a la ocupación española, al puntu que n'ochobre de [[1578]] los "diaguitas" [[calchaquí]]es tuvieron casi a puntu de destruyir la ciudá d'orixe español, n'efeutu los principales protagonistes de tal resistencia fueron los "diaguitas" quien tres práuticamente un sieglu d'agafada llucha fueron debelados pueblu per pueblu y ciudá per ciudá, siendo en munches ocasiones desarraigados y casi toles sos pequeñes ciudaes esfarrapaes.

La ciudá capital (San Miguel de Tucumán) foi treslladada al so actual allugamientu'l 27 de setiembre de [[1685]] pol teniente gobernador [[Miguel de Salas y Valdez]] cumpliendo órdenes del gobernador [[Fernando de Mate de Luna|Fernando de Mendoza y Mate de Luna]].

Hasta práuticamente [[1814]], la pallabra Tucumán o'l Tucumán yera dada polos españoles a un estensu territoriu de 700.000 km² que tomaba de norte a sur los territorios y actuales provincies de Tarija, Jujuy, Salta, Catamarca, l'actual provincia de Tucumán, Santiago del Estero, La Rioxa, San Juan, Córdoba, San Luis y Mendoza.

En [[1776]] el Tucumán pasó a formar parte del acabante crear [[Virreinatu del Río de la Plata]].

Al subdividise alministrativamente el Virreinatu del Río de la Plata, conforme a la Real Ordenanza d'Intendentes del 28 de xineru de [[1782]], l'actual provincia de Tucumán quedó allugada dientro de la Gobernación [[Intendencia de San Miguel de Tucumán]]. La Real Cédula del 5 d'agostu de [[1783]], suprimió la Gobernación Intendencia del Tucumán, colo cual Tucumán xunto con Catamarca, Santiago del Estero, Jujuy, Salta, Tarija y la [[Puna de Atacama]], pasó a integrar la nueva Gobernación [[Intendencia de Salta del Tucumán]], con sede gubernativa na ciudá de Salta.<br />
Mientres el restu del territoriu formó la de Gobernación [[Intendencia de Córdoba del Tucumán]] qu'incluyía a Córdoba, San Luis, Mendoza, San Juan, La Rioxa y pequeños sectores occidentales de l'actual provincia de Santa Fe.

=== Etapa independista ===




El 26 de xunu de [[1810]] el Cabildru tucumano xuntó a la [[Revolución de Mayu]] nomando al [[presbíteru]] [[Manuel Felipe de Molina]] diputáu ante la [[Primer Xunta]].

La población tucumana emprestó sofitu a [[Manuel Belgrano]] en [[1812]]. Nesa ocasión los pobladores del llugar convencieron a Manuel Belgrano pa detener l'éxodu escontra'l sur de los habitantes de la rexón y presentar nesi llugar batalla contra l'exércitu realista comandado por [[Pío Tristán]]. En venciendo'l [[24 de setiembre]] de [[1812]] nuna batalla desventayosa (la decisiva pa la independencia arxentina [[Batalla de Tucumán]]) realizada nel [[Campu de Les Carreres]] axudicóse'l trunfu a l'[[advocación]] mariana llamada [[Virxe de la Mercé]], otorgándo-y Manuel Belgrano dempués de la batalla'l [[cayáu de mandu]] y el títulu de Xenerala qu'anguaño caltién na [[Ilesia de la Mercé (San Miguel de Tucumán)|Ilesia de N.S. de la Mercé]].

Por decretu del 8 d'ochobre de [[1814]], el Direutor Supremu, [[Gervasio Posadas|Gervasio Antonio de Posadas]], estremó la Intendencia de Salta del Tucumán y creó la Gobernación Intendencia del Tucumán, con asientu en [[San Miguel de Tucumán]] y que la so xurisdicción integraron, amás, Catamarca y Santiago del Estero.

El [[9 de xunetu]] de [[1816]] declaróse la Independencia Nacional mientres el [[Congresu de Tucumán]].

Tres la disolución del Direutoriu y del Congresu, el Gobernador Intendente de Tucumán, Coronel Bernabé Aráoz, alzó, el 22 de marzu de [[1820]], la "[[República Federal del Tucumán]]", integrada polos territorios que formaben la gobernación intendencia (Santiago del Estero, Catamarca y Tucumán). Sancionando una Constitución el 6 de setiembre de [[1820]].

A fines de [[1821]] Catamarca y Santiago del Estero llograron la so autonomía quedando Tucumán amenorgada a les sos llendes actuales.

=== Entamos de la república y modernización ===

El 19 de marzu de [[1856]] sanciónase la Constitución de la Provincia, dientro de la nueva organización Arxentina.

En 1876 el [[Ferrocarril Central Norte Arxentín]] nel so ramal Tucumán depués llamáu [[Ferrocarril Xeneral Belgrano]] y depués 1891 el [[Ferrocarril Buenos Aires a Rosario]] constrúi'l ramal depués llamáu [[Ramal Rosario - Tucumán del Ferrocarril Mitre|Rosario-Tucumán]] lo que dexó un gran aflujo d'inmigrantes europeos (españoles, italianos, franceses etc.) lo que-y dio l'aspeutu demográficu y cultural vixente a esta provincia, tamién llegaron [[libanés|libaneses]], [[asquenazi]]s etc que dieron un calter cultural y demográfico agregu a la de la presistente población [[amerindios|indíxena]], [[Población negra n'Arxentina|afroargentina]], [[criollu|criolla]] y los mestizos amiestu de los anteriores grupos, por estos motivos y por centralizar gran parte de la industria del [[Noroeste arxentín]] la Provincia de Tucumán (y esto fixo especialmente bultable na so capital: la ciudá de [[San Miguel de Tucumán]]) foi bien próspera y atopábase ente les provincies riques» (Buenos Aires, Córdoba, Mendoza, Santa Fe y Tucumán) d'Arxentina hasta los 1970. Nos 1960 San Miguel de Tucumán taba coneutada con escelentes ferrocarriles de [[Ferrocarriles Argentinos (1949-1993)|Ferrocarriles Argentinos]] coles ciudaes de [[Ciudá de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]; [[Ciudá de Rosario|Rosario]] y la [[Ciudá de Buenos Aires]]; destacábense dos servicios: el diariu llamáu *Estrella del Norte* que conectaba en 19 hores los 1200 km ente San Miguel de Tucumán y la ciudá de Buenos Aires pasando pela importante ciudá santafesina de Rosario llevando cada formación 1800 pasaxeros d'una manera alcontradiza; cada selmana circulaba'l tren (tamién de Ferrocarriles Argentinos) llamáu *Independencia* carauterizáu pol so escelente comfort. Yá dende los 1950 p'atender los requisitos de la entós extensísima [[rede ferroviaria arxentina]] (de 47059 [[quilómetru|km]] de llargor) en [[Tafí Viejo]] esistíen modernos y perimportantes talleres ferroviarios.

En febreru de 1975 mientres la presidencia de la peronista [[Isabel Martínez de Perón]] llanzóse'l [[Operativu Independencia]], pa reprimir a la guerrilla marxista del Exércitu Revolucionariu del Pueblu (ERP), qu'actuaba nes sierres selváticas de Monteros, en Tucumán.

La llende cola Provincia de Salta foi afitáu por aciu la Llei Nacional N° 22264 dictada pol gobiernu militar y publicada nel Boletín Oficial el 12 d'agostu de [[1980]].

Pol Decretu-Llei N° 22.312 del 31 d'ochobre de [[1980]], aprobóse'l Conveniu Interprovincial ente Santiago del Estero y Tucumán, qu'afitó les llendes ente dambes provincies y que fuera robláu primeramente en Termas de Río Hondo. Poniendo fin a un conflictu secular.

La llende cola Provincia de Catamarca foi afitáu por aciu la Llei Nacional N° 22449 dictada pol gobiernu militar y publicada nel Boletín Oficial el 9 d'abril de [[1981]].

== Organización Políticu Alministrativa ==


La organización política, basada na Constitución Provincial sancionada en [[2006]] rexir sol *Sistema Republicanu, Representativu y Federal*, y establez la división de poderes en 3 órganos: ***el "Poder Executivu", el "Poder Llexislativu" y el "Poder Xudicial"***.

=== Poder Executivu ===

El [[Poder Executivu]] ye exercíu pol [[Gobernador]], quien de la mesma ye'l representante de la Provincia ante'l restu de les Autoridaes tanto provinciales como Nacionales ya Internacionales. Ye escoyíu por sufraxu n'eleiciones xenerales (anguaño en víes de reformar el sistema) y dura nel cargu por 4 años con posibilidá de ser reelixíu nuevamente por un periodu consecutivu.
El Poder Executivo Provincial tien ocho ministerios: Ministeriu d'Economía, Ministeriu d'Educación, Ministeriu de Seguridá Ciudadana, Ministeriu del Interior, Ministeriu de Salú Pública, Ministeriu de Desenvolvimientu Granible, Ministeriu de Desenvolvimientu Social y Ministeriu de Gobiernu y Xusticia. Amás de la Fiscalía d'Estáu y la Representación Oficial de Tucumán na Capital Federal, tien tamién once secretaríes destinada a diverses árees de la provincia.

=== Poder Llexislativu ===
El [[Poder Llexislativu]] en Tucumán ye exercíu pola llexislatura provincial. Anguaño ye unicameral, cuenta con 49 banques llexislatives y tien 22 comisiones permanentes ente les que s'atopen: Asuntos Constitucionales ya Institucionales, Facienda y Finances, Educación, Rellaciones Esteriores, etc. Quien exerz la presidencia nes sesiones de la llexislatura ye'l Vicegobernador.

=== Poder Xudicial ===
El [[Poder Xudicial]] na Provincia ye exercíu pola Corte Suprema de Xusticia de Tucumán, Cámares d'Apelaciones y d'Instancia Úniques y Xulgaos de primera Instancia y de Paz, más les correspondientes fiscalíes del Ministeriu Públicu. La CSJT cual ta conformada por cinco xueces: un Presidente, un vocal Decanu y trés vocales más un Ministru Fiscal, toos designaos pol Poder Executivu con alcuerdu d'una mayoría calificada de la Llexislatura, de conformidá cola Constitución Provincial. Amás el poder xudicial ta estremáu, a los efeutos xurisdiccionales, en cuatro centros xudiciales: el de Capital, el de Concepción, el de Monteros y el de la Banda del Ríu Salí (esti postreru ye'l más nuevu).
Al igual que la mayoría de les [[Provincies de l'Arxentina|provincies]], hai dos xulgaos con competencia federal na [[San Miguel de Tucumán|capital provincial]] más unu en construcción na ciudá de Concepción.

== División alministrativa ==

La provincia atópase estremada en 17 departamentos ensin función alministrativa, dientro d'estos atopen los conceyos y comuñes rurales, quedando árees ensin alministración municipal. La Constitución provincial foi reformada en [[2006]] incorporando l'autonomía municipal.

Pa una llista completa de los departamentos de la provincia, vease: [[Departamentos de la Provincia de Tucumán]].



Pa una llista completa de conceyos y comuñes rurales de la provincia, vease: [[Conceyos y comuñes rurales de Tucumán]].

Pa información sobre la organización municipal provincial, vease: [[Organización municipal de Tucumán]].

== Población ==
Evolución histórica de la población de la provincia hasta 1895:
* [[1778]]: 19.468-20.104hab.
* [[1789]]: 22.809 hab.
* [[1800]]: 20.014 hab.
* [[1803]]: 20.000 hab.
* [[1820]]: 40.000 hab.
* [[1847]]: 45.000 hab.
* [[1853]]: 65.000 hab.
* [[1869]]: 108.953 hab.
* *'Censu 1991:** :
* Población urbana: 
* Población rural: 
* **Censu 2001:** :
* Población urbana: 
* Población rural: 
* **Censu 2010:** 1&nbsp;448&nbsp;200 habitantes.
* Población urbana: 1.170.302
* Población rural: 277.886



== Aspeutos xeográficos ==



Ye la provincia más pequeña, presentando tres árees:
# Al este, llanures que formen parte de la [[rexón chaqueña]], llamaes [[pampes de Tucumán]].
# Al oeste, tres cadenes montascoses: al norte, les **Cumes Calchaquíes** pertenecientes a la [[Cordal Oriental (Arxentina)|Cordal Oriental]], con un ''[[bioma]]'' de chaco serranu; al sur, la **Cadena del Aconquija** el gordón más septentrional perteneciente a les [[Sierres Pampeanas]], con bioma de [[yungas]]. La unión ente estos dos gordones producir nel formosu [[Valle de Tafí]] cubiertu de [[prau|praos]] y [[verde]]es montascosos. Nel estremu noroeste de Tucumán, atópase una tercer cadena montascosa, les **Sierres d'El Caxón o Quilmes**, que delimitan los [[Valles Calchaquíes]], con bioma de monte y prepuna.
# Al nordeste, les [[Sierres Subandinas]] representaes poles Sierres de [[Departamentu Burruyacú|Burruyacú]], con bioma de [[yungas]].

Los mayores altores de la provincia atopar nel [[Cuetu del Bolsón]] de 5550&nbsp;[[msnm]] y el [[Cuetu de los Dos Llagunes]] (o de los Cóndores), de 5450&nbsp;[[msnm]], dambos nos [[Sierra del Aconquija|Nevaos del Aconquija]], cubierta de nieves eternes, onde s'atopa'l [[Glaciar Chimberí]].

Dende la ciudá de [[San Miguel de Tucumán]] puede apreciase claramente'l [[Cerro San Javier]], en cual atópase a una distancia de namái 25&nbsp;[[km]].

**Cuetu del Bolsón**

El [[cuetu del Bolsón]], máximu altor de Tucumán y perteneciente al ámbitu rexonal de les Sierres pampeanas, atópase próximu a la llende cola provincia de Catamarca. El cuetu, de 5550&nbsp;msnm, forma parte de los nevaos del Aconquija, conxuntu montascosu que forma parte del encadenamientu o gordón Oriental (tamién conocíu como de Aconquija) de les sierres Pampeanas, y que ta integráu por dellos cuetos y nevaos. Dichu gordón Oriental enllargar, en sentíu norte-sur, dende les [[cumes Calchaquíes]] y la sierra del Aconquija hasta les sierres de Ancasti al este y la de Ambato al oeste, pasando polos [[nevaos del Aconquija]].

=== Clima y vexetación ===

Los gordones montascosos encargar de detener los vientos húmedos del Atlánticu, provocando que s'alcen. La condensación de mugor nesta zona provoca sobre les fasteres orientales agües y nevaes que reciben el nome de precipitaciones orográfiques que ronden los 3000&nbsp;[[milímetru|mm]] añales en delles zones. Esta cantidá de precipitaciones da llugar a una zona de vexetación ubérrima o bien abondosa, con bayura d'especies florales y frutales, que xustifica que la provincia sía conocida como «**El xardín de la República**». Tal zona de vexetación abondosa ye una [[nimbosilva]] que forma parte de la llamada [[Provincia fitoxeográfica de les Yungas|Selva Tucumanotarijeña]] o rexón meridional de les [[Yungas]].<br />

Na provincia de Tucumán esta formación fitoxeográfica gradiar en pisos altitudinales, los más baxos son de [[Distritu fitoxeográficu de la Selva Pedemontana|pluviselva templada subtropical]] con gran cantidá d'especies: [[Tipuana tipu|tipa]], [[Jacaranda mimosifolia|tarco]] o jacarandá, [[Anadenanthera colubrina|cebil]], [[Blepharocalyx salicifolius|horco molle]], [[Celtis|balta]], [[Ceiba insignis|yuchán]], [[Enterolobium contortisiliquum|pacará]], [[Caesalpinia paraguariensis|guayacán]], [[Pisonia ambigua|caspi]], [[Erythrina falcata|ceibo]], [[chañar]], [[Handroanthus impetiginosus|lapacho rosado]], [[Cinnamomum porphyrium|lloréu]], etc. ente los árboles; [[Passiflora|pasionarias]], [[felechos]], [[Orchidaceae|orquídees]], [[Ipomoea|campanielles]], etc ente les abondoses especies florales arbustivas y [[epifita|epifites]]. Los pisos entemedios, n'altitúes que van de los 600 a casi 1300&nbsp;[[msnm]] atópense cubiertos por trupa [[Distritu fitoxeográficu de la Selva Montana|Selva Montana]], y sobre los 1300&nbsp;msnm atópense [[Distritu fitoxeográficu del Monte Montano|montes fríos d'altor]] ente los que se destacar los montes autóctonos d'[[Alnus|omeru]], [[pinu del cuetu]] y [[nozal]], superando los 3500&nbsp;msnm a 4000&nbsp;msnm atópense los praos fríos montanos y depués la zona de xelos eternos.

=== Fauna autóctona ===
La mayor parte de la fauna autóctona foi casi estinguida totalmente pol ser humanu dende la dómina de la Conquista, y, especialmente nel periodu que va dende fines de [[s. XIX]] a tol [[s. XX]]. Unu de los primeros animales estinguíos en tiempos históricos foi l'[[osu d'antioyos]], depués siguiéron-y el [[yaguar]] o [[yaguareté]] (llamáu na rexón:"tigre") y, yá nel s XX el [[tapir]] llamáu na rexón "alce", el [[pecarí]] ( llamáu na rexón "chancho de monte"), el [[va enaguar guazú]] (llamáu "llobu de clina"), diversos [[venáu|venaos]] de los que resten nes zones montascoses más inaccesibles dellos exemplares de la especie llamada [[taruca]]. Na zona de los Valles Calchaquíes tán casi escastaos los auquénidos como la [[Lama glama|llapada]], la [[Vicugna vicugna|vicuña]] y l'[[Lama pacos|alpaca]], anque esisten proyeutos y emprendimientos que busquen revalorizar la so cría, dau l'escelente valor de los sos subproductos. De la mesma sumió'l [[guanacu]] qu'habitaba tola provincia, subsisten con riesgu d'estinción: [[puma|pumes]], [[Mazama americana|corzuelas]] y [[foín|foínos]].

=== Árees naturales protexíes ===
La Provincia de Tucumán cunta con un conxuntu d'árees que totalizan  hai, que les sos carauterístiques xeográfiques o históriques confiéren-yos especial interés.
* [[Reserva forestal La Florida]]
* [[Parque provincial Los Ñuñorcos]]
* [[Quebrada del Portugués]]
* [[Parque provincial Aconquija]]
* [[Parque provincial Ibatín]]
* [[Parque provincial Cumes Calchaquíes]]
* [[Quebrada de Les Sosa]]
* [[Reserva provincial Santa Ana]]
* [[Reserva natural Agües Chiquitas]]
* [[Reserva provincial La Angostura]]
* [[Parque provincial Cumes Calchaquíes]]

=== Recursos hídricos ===



Los [[Valles Calchaquíes]] atópense percorríos pol [[Ríu Santa María (Arxentina)|río Santa María]], que ye l'únicu ríu que pasa pel territoriu provincial y que depués les sos agües lleguen hasta l'océanu. Nel sureste atopa'l [[Banzáu de Ríu Fondu]] na llende cola provincia de Santiago del Estero, nesti dique desagüen la mayoría de los ríos de la provincia. Más al norte, atópense los banzaos d'[[Dique El Cadillal|El Cadillal]], allugáu sobre'l ríu [[Salí]] que ye'l principal ríu de la provincia y el Dique El Caxón, nel Departamentu Burruyacu. Al Oeste, nel [[Valle de Tafí]], atópase'l dique La Angostura, sobre'l ríu de les Sosa, que regula'l calce d'esti ríu de monte.

Al sur, nel [[Departamento Juan Bautista Alberdi]], atópase'l complexu hidroeléctricu d'[[Dique Escaba|Escaba]] y [[Batiruana]], sobre les nacientes del [[Ríu Marapa]], colo cual aprovéchase pa la producción d'enerxía hidroeléctrica, pal riego de los cultivos de cuatro departamentos (J. B. Alberdi, La Cocha, Tenaes y Ríu Chicu), pal consumu humanu de poblaciones circundantes y pal usu recreativu, deportivu y turísticu del dique y la zona. El dique Escaba foi'l primeru en planiase y construyise en tola provincia, empezando la so construcción nel añu 1937.

Pela so parte la nimbosilva, de los faldeos montanos orientales, ye fundamental reservorio hídricu, una y bones la trupa vexetación actúa como una esponxa; calteniendo fita y entestada el mugor de les nubes o estratu casi constante de nubes llamáu baritú.

Tamién cumple función perimportante de reserva d'agua duce de monte, el conxuntu de nieves eternes nos altores cimeros a los 3500&nbsp;msnm.<br />
Práuticamente la totalidá de les agües pluviales aniciaes na fastera oriental de les [[Cumes Calchaquíes]] y la [[Sierra del Aconquija]] apurren les sos agües al [[ríu Salí]], unu de los dos más importantes del [[NOA]] (Noroeste Arxentín), esti ríu, conocíu como [[Ríu Duce (Arxentina)|Ríu Duce]] na mayor parte del so cursu ye la exa vertebrador de la provincia de Tucumán dende tiempos antiguos, na llende ente les provincies de Tucumán y Santiago del Estero allúgase'l bastante estensu [[banzáu de Ríu Fondu]] que contién les agües que-y apurre'l [[Ríu Salí]] y los sos caudalosos afluentes principales, tales como'l Gastiza, el Marapa, el Ríu Chicu, San Francisco, Medinas, etc.

=== Sismicidad ===
La sismicidad del área de Tucumán (centro norte d'Arxentina) ye frecuente y d'intensidá baxa, y un silenciu sísmicu de terremotos medios a graves cada 30 años.

* Seísmu de 1931: de 6,3 d'intensidá, que destruyó parte de les sos edificaciones y abrió numberosos resquiebros na zona

== Salú ==
El Sistema de salú na provincia atópase entamáu sol Ministeriu de Salú y el SIPROSA (Sistema Provincial de Salú) los cualos remanen y regulen toles árees y los asuntos rellacionaos cola sanidá, los hospitales, y l'atención sanitaria de los ciudadanos en tola provincia.
Per otra parte, hai sectores, clíniques, hospitales ya institutos que dependen de l'alministración provincial, municipal o de l'alministración privada.

Los principales Hospitales d'Alta Complexidá de la provincia de Tucumán son:
* Hospital "del Neñu Xesús" de Tucumán.

* Hospital "Ángel C. Padilla".

* Hospital "Centru de Salú Zenón Santillán".

* Hospital de Clíniques "Presidente Dr. Nicolás Avellaneda".

* Institutu de Maternidá "La Nuesa Señora de Les Mercedes".

* Hospital de Salú Mental "Juan M. Obarrio".

* Hospital Psiquiátricu "La Nuesa Señora del Carmen".

* Hospital Rexonal de Concepción "Dr. Miguel Belascuain".

* Hospital Centro de Salú de Yerba Buena "Dr. Ramón Carrillo".

* Hospital "Rexonal del Este".

* Hospital de Día "N. Kirchner".

Amás, cada ciudá y/o departamentu cunta con siquier un hospital, centru d'atención primaria de la salú (CAPS) o clínica privada; y pa una meyor organización y manexu de los Centros Sanitarios Asistenciales exiten 4 árees programaticas: Área Programática Oeste, Área Programática Este, Área Programática Sur y l'Área Programática Centru.

== Educación y cultura ==




El nivel de alfabetismo ye de 98,3&nbsp;% pal total de la población. Ente les Instituciones Educativu y Cultural atópense:
* **La Universidá Nacional de Tucumán: ** creada nel añu 1914, ye la mayor universidá del Norte Arxentín y una de les cases d'altos estudios más reconocíes y prestixoses d'[[Arxentina]] y [[Llatinoamérica]]. Entamar en 13 facultaes, 5 escueles universitaries ya institutos dependientes. Exerz una importante influencia rexonal por cuenta de qu'atrai estudiantes d'otres provincies del [[Rexón del Norte Grande Arxentín|Norte]], como [[Provincia de Salta|Salta]], [[Jujuy]], [[Provincia de Santiago del Estero|Santiago del Estero]] o [[Catamarca]]. Nel añu 2010 atopábense inscriptos 65.555 estudiantes nesta Universidá, de los cualos el 2,5&nbsp;% yeren estranxeros. Tamién tien subsedes nes ciudaes de Aguilares, Alberdi, Monteros, Simoca, San Pedro de Colalao y Famailla.
* ** La Universidá Teunolóxica Nacional: ** tien nesta provincia una facultá, la **Facultá Rexonal Tucumán (FRT)**, única sede allugada nel Noroeste del país. La Facultá Rexonal Tucumán ye una unidá académica dependiente de la Universidá Teunolóxica Nacional establecida en 1954. La so sede atópase na zona norte de la ciudá de San Miguel de Tucumán. Tien una amplia ufierta académica: Tecnicaturas, Llicenciatures, Carreres de Grau y de Posgraos d'Inxenieríes, amás de 4 Centros d'Investigación. Dedicar a formar Inxenieros y téunicos altamente capacitaos pa los rubros d'industria y servicios principalmente. Nel sur provincial abrióse un anexu de la FRT na [[Concepción (Tucumán)|Ciudá de Concepción]]. Cuenta na actualidá con más de 5.000 alumnos.
* ** La Universidá del Norte Santu Tomás d'Aquino:** foi creada en 1965 como universidá privada católica. Tien la so sede na Capital Tucumana, tamién tien Centros Universitarios na Ciudá de Concepción, en Yerba Buena, y na Ciudá de Buenos Aires. Atópase entamada en 5 facultaes de les cualos egresan RRHH perbién capacitaos.
* ** La Universidad San Pablo-T: ** ye la primer “Universidá Privada Llaica” del Noroeste arxentín y la primer Universidá Arxentina creada nel sieglu XXI. Nella díctense más de 10 carreres en materia de teunoloxía y diseñu industrial según en rellaciones polítiques, xurídiques, económiques, culturales y comunicacionales.
* ** La Universidá Empresarial Sieglu 21: ** allugada na cai Buenos Aires 500. Puede estudiase carreres de grau en rellacionar a ciencies económiques y xurídiques y tien sedes en tol país cola principal en Córdoba.
* ** L'Institutu Miguel Lillo: ** institutu creáu por [[Miguel Lillo]], tal institutu universitariu ye dependiente de la [[Universidá Nacional de Tucumán|UNT]] y ta dedicáu a la investigación científico y biolóxico de la naturaleza, la biodiversidá, les especies autóctones de la rexón y de les especies exótiques y el so impautu na naturaleza. Tien la so sede na Ciudá Capital de la Provincia.
* Los Teatros “[[Teatro San Martín (Tucumán)|San Martín]]”, “Alberdi” y “Guzmán”, los Museos “Casa Histórica de la Independencia”, “Históricu Pres. N. Avellaneda”, “de Belles Artes Timoteo Navarro”, “Folclóricu Belgrano”, “Casa Obispu Colombres”, “de Ciencies Naturales M. Lillo”, “San Martiniano de Burruyacu”, “Universitariu MUNT” y los Centros Culturales “Eugenio F. Virla”, “L. Rouges” y “R. Rojas de Aguilares” apurren coles sos actividaes a la cultura provincial y conformen verdaderos polos culturales pa la provincia de Tucumán y la rexón.
* Nel ámbitu científico y tecnolóxico Tucumán cuenta con once centros d'investigación dependientes del [[CONICET]], como son el [http://www.cerela.org.ar Cerela], [http://www.proimi.org.ar Proimi] , Insugeo, Insibio, Ises, Inquinoa, Ilav, Invelec, Itanoa, Ibl y Uel, amás d'un prestixosu centru perteneciente al estáu provincial, como ye la [http://www.eeaoc.org.ar Estación Esperimental Agroindustrial Obispu Colombres].

== Economía ==


=== Reseña histórica ===


La industria tucumana yá yera de bastante importancia nel periodu colonial español, nesa dómina l'área territorial de San Miguel de Tucumán fabricaba indispensables [[carreta|carretes]], cinches, [[Arnés (adornu)|arneses]] y calzaos ([[talabartería]]), [[Texíu (testil)|testiles]] (ente los que persisten los [[bordáu|bordaos]] llamaos [[randa (testil)|randas]] de [[Raco (Tucumán)|Raco]]), les "Pampes de Tucumán" (la rexón llano y esteno d'árboles allugada en redol al nucleu urbanu) yeren unu de los grandes centros de cría y concentración de ganaos [[Mula (animal)|mulares]], [[Equidae|equinos]] y [[vaca|vacunos]] que'l so mercáu yera l'Altu Perú, tamién producía [[aguardiente]] de [[caña d'azúcar|caña]], según [[quesu|quesos]]. Per otra parte la zona d'esta provincia yera una de les grandes etapes de les rutes comerciales lo que dio orixe a ''feries'' de les cualos perdura la gran [[Feria de Simoca]].

Dende fines de [[sieglu XIX]] y hasta la segunda metá de los [[años 1960|1960]] la economía tucumana centrar nun [[monocultivu]] industrial de [[caña d'azucre]]; la crisis del consumu d'azucre foi acompañada d'una fuerte crisis socioeconómica hasta que s'implementaron actividaes sustitutes (por ello, na década de 1970 más de 200.000 tucumanos tuvieron d'emigrar al conurbano bonaerense).<br />
La producción cañera tucumana caltúvose sicasí nes zones de [[minifundiu|mini]] y [[midifundios]] entamaos en [[cooperativa|cooperatives]]. La sustitución nos [[llatifundiu|llatifundios]] d'antiguo cañeros que teníen grandes "inxenios" (centros de procesáu de la caña) realizóse más amodo, diversificándose la producción en cultivos de mayor rentabilidá: [[palta]], [[arándanu]], [[Fragaria × ananassa|frutuca]], [[tomate]], [[Solanum betaceum|chilto]] (''[[Solanum betaceum]]''), [[quivi (fruta)|quivis]], [[Cucurbita ficifolia|cayotes]], [[pataca|papes]], [[viñéu|viñeos]] (éstos na zona d'[[Amaicha del Valle]]) y, sobremanera, [[Citrus × limon|llimón]]: l'Arxentina ye'l mayor esportador mundial de llimones, y el 97% de la collecha de llimones pa esportación — y el 80% de la producción total del país— realizar na provincia de Tucumán.

Entráu'l nuevu sieglu, la industria azucrero tucumana volvió adquirir trescendencia, y cuenta con interesantes perspectives tocantes a la xeneración de biocombustible ([[bioetanol]]).

=== Síntesis ===
Na actividá primaria de l'agricultura tienen gran relevancia la caña d'azucre (1ᵉʳ. productor nacional), la palta (tamién 1ᵉʳ. productor nacional), la frutuca (2º productor nacional), l'arándanu (3ᵉʳ. productor nacional) y cultivos intensivos como los de [[soya]], [[maíz]], [[trigu]] y [[poroto]], tomate y diverses variedaes d'[[hortoliza|horticultura]] y el tabacu.<br />


Ente les principales actividaes agroindustriales atópense los complexos del [[azucre]] y del [[Citrus × limon|llimón]], que tomen dende la producción primaria, pasando poles diverses etapes de procesamientu hasta'l productu final, llográndose, nel casu del llimón, dende fruta en frescu clasificada y empacada hasta productos industriales como zusmios concentraos o aceites esenciales.

Tucumán ye en [[azucre]], el primer productor nacional yá que representa'l 65% de la producción arxentina.

Amás, Tucumán ye'l primer productor mundial de [[Citrus × limon|llimones]] y tamién el principal industrializador d'esta fruta. Y dende entamos del presente sieglu XXI la provincia de Tucumán destaca en ser una de les principales productores de [[Salvia hispanica|chía]] del planeta.

La producción agraria de Tucumán, al igual que la de too en nordés arxentín, atópase entamada en minifundios de bien baxa tecnificación y en llatifundios que monopolizan la comercialización de la producción, principalmente, l'azucrera.
Esta estructura agraria benefició en gran midida a los grandes productores y los [[inxenios azucreros]], sobremanera dende la década de 1970. De resultes de la crisis que xeneró una política agraria tan desigual, cientos de miles de tucumanos migraron escontra'l Gran Buenos Aires.


Otres actividaes que tienen una fuerte participación na xeneración de [[valor agregáu|valor]] na provincia son les industries: [[automotor|automotriz]] (por casu [[camión|camiones]] y [[ferrocarril|material ferroviariu]] –con importantes talleres en [[Tafí Viejo]]–), [[Industria testil|testil]] y [[calzáu]], [[llambionada|llambionaes]] ([[alfeñique]]s, [[carambelu|carambelos]], [[galletina|galletines]] etc.), [[gaseosa|gaseoses]], [[papel]]
(n'especial "papel prensa") a partir del [[poxa]] de caña, [[cerveza]], productos electrónicos ([[radioreceptor]]es, [[batería (electricidá)|piles]]), [[fósforu (instrumentu)|fósforos]] y productos [[lácteos]] como los [[quesucu|quesucos]] y [[quesos de Tafí|quesos]] principalmente en [[Tafí del Valle]], a esto suma la [[miel]] d'abeya y la [[melaza]] de caña. Apocayá empezó tamién a desenvolvese la industria [[vinu|vitivinícola]] nos [[Valles Calchaquíes]] tucumanos. En 2014 rexistróse una producción total de 1.033.500 llitros de vinu, en 86 ha, surdíu de les siguientes bodegues: Arques de Tolombón, Les Mojarras, La Churita, Alto la Barraquera, Ríu de Sable, Finca La Silvia, Bodega Cerro'l Pelao, Comunidá de Los Zazos, Posse, Marebbe, La Constancia y Valle de Choromoro.

El [[PBG]] (Productu Brutu Xeográficu) de [[Tucumán]] representa alredor del 2,1% del [[PIB]] d'Arxentina. Esto determina que Tucumán sía la provincia cola mayor economía de la [[Rexón del Norte Grande Arxentín]].

La incidencia de les actividaes económiques nel PBG tucumano ye la siguiente:


En cuanto al comerciu internacional, el principal comprador de la producción tucumana ye [[Brasil]], siguíu por [[Estaos Xuníos]], [[Rusia]] y [[Chile]]. Nel añu 2007, les esportaciones de Tucumán xubieron a [[Dólar d'Estaos Xuníos|O$S]] 755 millones.

Nel añu 2008, el total esportáu foi d'[[Dólar d'Estaos Xuníos|O$S]] 1.034 millones.

=== Turismu ===


Pese al territoriu relativamente pequeñu la provincia de Tucumán por naturaleza y cultura ufierta gran cantidá de recursos turísticos dados polos sos variaos y bellos paisaxes y el so escelente clima mientres la seronda y l'iviernu (por tou esto denominar dende tiempos postcoloniales como **El Xardín de la República** y **Trubiecu de la Independencia**) y la so cultura que rexistra influxos prehispánicos, xesuites o los del periodu de puxanza intelectual dau dende los 1880 y, particularmente, na primer metá de sieglu XX. Tal puxanza intelectual entá se reflexa en dellos esponentes de l'arquiteutura que se topa na provincia.
A felicidá [[arquiteutura]] puede apreciar na [[Casa de Gobiernu de Tucumán|Casa de Gobiernu]], La [[Catedral de San Miguel de Tucumán|Ilesia Catedral]], y demás edificios qu'arrodien la [[Plaza Independencia (Tucumán)|Plaza Independencia]] y cais de la Ciudá.
Unu de los principales curiosos turísticos na Ciudá de [[San Miguel de Tucumán]] ye la [[Casa Histórica de la Independencia]], un verdaderu monumentu históricu que revaloriza y homenaxa [[Declaración de la Independencia de l'Arxentina|La Declaración de la Independencia Arxentina]] y qu'añu tres d'añu ye visitada per miles de [[turistes]] nacionales y estranxeros.

Tucumán tien gran cantidá d'árees naturales protexíes y entá (anque amenorgaes) zones de selva y monte montano práuticamente vírxenes. Ente los sitios de gran curiosu turísticu correspuende señalar [[San Pedro de Colalao]], [[La Cocha]], [[Cerro San Javier]], [[Ruines de Quilmes]], Pucara de la Ciudacita , [[Raco (Tucumán)|Raco]], [[Simoca]] (especialmente curiosa pol so gran feria), les termes de Raco Ralo y de Talamuyo, les mariñes del llagu [[Ríu Fondu]], el Dique y Banzáu [[Escaba]], la Villa de [[Batiruana]], Cochuna y el so monte, la Llaguna de l'Ayalga, [[El Mollar]], el [[Parque de los Menhires]], la [[Quebrada de les Sosa]], [[Tafí del Valle]], El Siambón, [[Villa Nougués]], [[Yerba Buena (Tucumán)|Yerba Buena]], [[Concepción (Tucumán)|Concepción]], los Nevaos del Aconquija, [[Colalao del Valle]], [[Amaicha del Valle]], la Presa Los Pizarros, ente bien de otros llugares que poles sos carauterístiques y guapures particulares son aptos pal [[turismu]].

L'organismu oficial del Gobiernu encargáu del turismu de la provincia ye l'[[Ente Tucumán Turismu]], que'l so Presidente ye Sebastián Giobellina.

Dende 2012 aniciar en Tucumán importantes cadenes hoteleres mundiales como [[Hilton Hotels|Hilton]], [[Sheraton Hotels and Resorts|Sheraton]] y [[Howard Johnson's]] que dieron distinción a la provincia a nivel nacional ya internacional.

==== Llugares y curiosos turísticos ====




== Gastronomía típica provincial ==



* [[Sándwich de milanesa]] tucumano
y los postres:

*[[Panchuque]]

== Deportes ==
Como nel restu d'Arxentina, el deporte más común en Tucumán ye'l [[fútbol]]. Ente los equipos más conocíos atópense:

* [[Club Atlético Tucumán]] (Únicu equipu del [[Noroeste arxentín|norte arxentín]] en xugar una [[Copa Conmebol Llibertadores 2017|copa internacional]], y en caltener la categoría en [[Campeonatu de primer División 2016 (Arxentina)|Primer División]]. Anguaño na [[Primer División d'Arxentina|Primer División]] del fútbol Arxentino)
* [[Club Atlético San Martín (Tucumán)|Club Atlético San Martín]] (Únicu equipu del norte arxentín en ganar una [[Copa de la República 1944|copa nacional]] entamada por [[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]]. Anguaño na [[Tornéu Nacional B|Primer B Nacional]])
* [[Club Social y Deportivo San Jorge]] (Anguaño nel [[Tornéu Arxentín A|Federal A]])
* [[Concepción Fútbol Club]] (Anguaño nel [[Tornéu Arxentín A|Federal A]])
* [[Club Atlético Concepción]] (Primer equipu tucumano en xugar un [[Tornéu Nacional B|Nacional B]]. Anguaño nel [[Tornéu Arxentín B|Federal B]])
* [[Club Atlético Almirante Brown (Lules)|Almirante Brown (Lules)]] (Anguaño nel [[Tornéu Arxentín B|Federal B]])
* [[Club Social y Deportivo La Florida|La Florida]] (Anguaño nel [[Tornéu Arxentín B|Federal B]])
* [[Club Atlético Famaillá]] (Anguaño nel [[Tornéu Arxentín B|Federal B]])
* [[Club Atlético Jorge Newbery]] (Anguaño nel Tornéu del Interior)
* [[Club Sportivo Guzmán]]
* [[Club Atlético Ñuñorco|Ñuñorco]]
* [[Club Atlético Central Norte (Tucumán)|Club Atlético Central Norte]]
* [[Club Atlético San José (Yerba Buena)|San José (Yerba Buena)]]
* [[Club Tucumán Central]]

El [[rugbi]] tien en Tucumán unu de los sos esponentes más destacaos a nivel nacional, ya inclusive internacional. Casi una decena d'equipos locales participen nun tornéu rexonal nel que tamién intervienen equipos de les provincies de Santiago del Estero y Salta. Los principales equipos son:
* [[Tucumán Rugby Club]]
* [[Tucumán Lawn Tennis Club]]
* [[Universitariu Rugby Club]]
* [[Los Tarcos Rugby Club]]
* [[Cardenales Rugby Club]]
* [[Corsarios Rugby Club]]
* [[Jockey Club de Tucumán]]
* [[Huirapuca de Concepción]]
* [[Llobu cerval Rugby Club]]
* [[Natación y Ximnasia]]
* [[San Isidro Rugby Club de Lules]]

L'escoyíu tucumano de rugby ye conocíu como "Los Naranxes", pol color de les sos camisetes.
Los equipos de rugby tucumanos atópense federaos na [[Unión de Rugby de Tucumán]] (URT).

En [[1980]], [[1981]] y [[1992]], Tucumán foi la sede del [[Rally d'Arxentina]], llamáu mientres 1980 y 1981 como Rally Codasur. Amás nel añu [[1993]] realizóse'l super especial en Tucumán y el restu del rally en [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]].Ente les décades de los 80' y mediaos de los 90' tuvo feches de distintes categoríes del automovilismu arxentín de pista, ente elles el [[Turismu Nacional]] y el [[TC 2000]], nel antiguu autódromu allugáu nel Parque 9 de Julio, anguaño abandonáu.

El [[skateboarding]] Ye un deporte qu'empezó a practicase abondo depués de la construcción d'una pista de skate privada y sobremanera en places y paseos públicos.

El [[kayak]] en [[Agües Blanques]] ta tomando munches fuercia nos últimos años. Esiste en Tucumán por más de 20 años. Los ríos más populares pa esta actividá son: ríu Les Sosa, ríu Lules, ríu Pueblo Viejo, ríu Cochuna, ríu Las Cañas, ríu Loru, ríu Singuil etc.

== Personalidaes destacaes ==
<gallery mode=packed>
Mercedes Sosa, by Annemarie Heinrich.jpg|thumb|[[Mercedes Sosa]]: ''La Voz d'América''.
César Pelli (cropped).jpg|thumb|[[César Pelli]]: Arquiteutu.
Tucu inf.jpg|thumb|[[Joaquín Correa]]: Futbolista.
Dr. Marcelo Zelarayán.JPG|thumb|[[Luis Marcelo Zelarayán|Luis Zelarayán]]: Médicu.
</gallery>

La provincia de Tucumán foi trubiecu y llar de delles [[Famosos nacíos en San Miguel de Tucumán|personalidaes destacaes]] a nivel nacional ya internacional en distintos ámbitos:



== Integración rexonal ==
**Rexón del Norte Grande Arxentín**

El Tratáu interprovincial de creación de la **Rexón del Norte Grande Arxentín**, foi suscripto na [[ciudá de Salta]] el 9 d'abril de [[1999]] ente les provincies de [[Provincia de Catamarca|Catamarca]], [[Provincia de Corrientes|Corrientes]], [[Provincia del Chaco|Chaco]], [[Provincia de Formosa|Formosa]], [[Provincia de Jujuy|Jujuy]], [[Provincia de Misiones|Misiones]], Tucumán, [[Provincia de Salta|Salta]] y [[Provincia de Santiago del Estero|Santiago del Estero]].

"''L'oxetu primordial d'esti tratáu ye la creación de la Rexón Norte Grande y la concreción de la integración de les provincies del [[NOA]] y el [[NEA]], a los efeutos de llograr na realidá un sistema efeutivu de consensu y aición conxunta ente los estaos partes''".

El **Conseyu Rexonal** del Norte Grande ye'l máximu ente de gobiernu rexonal, integráu pola **Asamblea de Gobernadores**, la **Xunta Executiva** y el **Comité Coordinador**. Esti postreru, ta constituyíu por un representante del NOA y otru del NEA, dambos son amás miembros de la Xunta Executiva.
La **Comisión Executiva Interministerial d'Integración Rexonal''' coordina'l procesu d'integración a partir de les directives de los órganos cimeros antes mentaos.

## Ver tamién
* Antonio d'Aragón, conquistador del Tucumán
* Archivu Históricu de la Provincia de Tucumán
* Casa de Tucumán
* Provincies d'Arxentina
* República de Tucumán
* Llinies de coleutivos de la ciudá de San Miguel de Tucumán
* Achilata
* Sándwich de milanesa
* Empanaes Tucumanas
* Casa de Tucumán
* Cristu Bendicente
* Parque 9 de Julio
* Batalla de Tucumán

## Referencies

## Enllaces esternos