Cabeza la Vaca

**Cabeza la Vaca** ye un conceyu español, perteneciente a la provincia de Badayoz (comunidá autónoma d'Estremadura).

## Situación
Ta allugáu al sur de la provincia, metanes un pequeñu valle de les estribaciones occidentales de Sierra Morena, nel macizu del la Sierra de Tentudía, por ello la so xeografía ye montascosa, con cotes que superen los 1000 m., nun ye casualidá que Cabeza la Vaca seya la población a mayor altitú de la Baxa Estremadura.

Esti conceyu atopar ente campos d'encines, olivares, castañales, arrodiáu de sierres que definen la so redolada natural y la forma de vida de munchos de los sos habitantes. 

El clima ye mediterraneu, como la so vexetación, pero claramente matizáu pol clima atlánticu, manifiestu sobremanera pel iviernu, estación na que se recueyen les agües más elevaes (850 mm. de pp. de media), nunes precipitaciones seles, con escasos episodios violentos. Prueba del matiz atlánticu ye la presencia na vexetación de carbayos y castañales. Pel branu les temperatures son altes, típiques del clima mediterraneu, pero les auras atlántiques faen la so presencia enfrescando les nueches, qu'al pie de l'altitú apanguen abondo los rigores de la canícula.Forma, xunto con otros 8 conceyos, la contorna de Tentudía, denomada asina pola esistencia del Monesteriu de Tentudía nel visu del monte d'igual nome, que colos sos 1.104 metros d'altitú ye'l techu de la Sierra Morena estremeña y por tanto, el más eleváu de la provincia de Badayoz. Pertenez al Partíu xudicial de Fregenal de la Sierra.

A pesar de ser un pueblu somorguiáu en plena sierra nun ye difícil aportar a él, pos namái a 15 km en direición este atopa l'autovía de la Plata A-66 (antigua carretera Nacional N-630 o Vía de la Plata), tando a pocu más d'una hora de Sevilla escontra'l sur y de Mérida escontra'l norte. Pel oeste, a 25 km, topamos en Fregenal de la Sierra la Nacional N-435, vía d'unión ente Badayoz, a 100 km, y Huelva, a 140 km. 
 
La fisonomía de Cabeza la Vaca ta a caballu ente l'arquiteutura estremeña y l'andaluza: cais estreches y empinaes, con fachaes encaladas y teyaos marrones de texas árabes, que conflúin en pequeñes places remozadas con gracia y afataes n'ocasiones por interesaos monumentos, como la Cruz del Rollu”, o pintoresques fontes y pilastres con abondosa agua, testigos, dalgunos d'elles, de la historia de la villa. Tou ello fainos recordar la influencia de la vecina Andalucía, conxugándose de la mesma cola sobriedá y l'austeridá estremeña.

## Historia
El so orixe atopar nuna villa romana del s. II d. C. que la so ocupación perpetuar tresformada en vicus visigodu, momentu de la so máxima rellumanza ente los sieglos V y VI, hasta alcaria nel periodu califal (s. X), momentu en que venció nel azaroso periodu de lluches protagonizaes polos rebeldes muladíes y mozárabes de la rexón de Laqant (Fonte de Cantares) y el llevantín Ibn Marwan, fundador de Badayoz nel 875. La pacificación llevada a cabu por Abderramán III, dende'l 930, supunxo la eliminación d'estos pequeños nucleos, abellugos de rebalbos frente al poder de Córdoba. Tres reconquistar escontra 1247, quedó dientro de la encomienda de Montemolín, donada a la Orde de Santiago en 1248; la cortil de l'antigua villa foi repobláu a partir de 1274, arriendes de la concesión del fueru de población a Segura de Lleón, en que la so encomienda atopar. El nome del pueblu desconocer a qué se debe, refugáu como queda'l Maestre Cabeza de Vaca (1383), d'esistencia bien posterior; yá en 1330 hai constancia nes fontes históriques escrites d'atopase pobláu'l nucleu; nel Llibru de Montería d'Alfonsu XI, antes de 1350, apaez la villa como potencial fonte de persones pa les vocerías nel cazadoriu de la Castañal. Nun empezar ello por que cualesquier otru de los primeros vecinos equí establecíos se apellidara Cabeza de Vaca y bautizara la población col so apellíu; non estraña, pos otros primeres establecíos dexaron antropónimos nel términu: asina Martín Gil dio nome al regueru que cruciaba les sos posesiones, o los apellíos Polaíno y Quiciales designen los cuetos y puertu de monte onde tuvieron les sos propiedaes. En 1430 producióse un biltu de peste na Contorna, según cuenta'l cronista Andrés Bernáldez, y munchos vecinos d'ella abellugar nesta población; l'episodiu foi de tal roxura que despobló el llugar de Aguilarejo, a llegua y media de Fonte de Cantares, y que los sos habitantes salvar al treslladase a Cabeza la Vaca, apurra demográficu fundamental pal pueblu, que vio crecer el so vecinderu y el so cascu urbanu. Desgraciadamente, el xacimientu de la villa romana puestu al descubiertu por causa de unes obres foi destruyíu al prevalecer los intereses políticos y personales percima del patrimoniu históricu común, colo que s'hai lastrado parte de la Historia Rexonal y Comarcal, dexando n'entredichu la defensa y proteición de les muertes históriques per parte de los Responsables correspondientes.
Ente los restos arqueolóxicos calteníos, ta un llabra votiva dedicada a Ataecina, acomuñada a un llugar de cultu d'esta diosa, rellacionáu con un monte, un monte sagráu y un manantial que les sos agües güei día surten una fonte pública.
No alministrativo, xudicial y eclesiásticu tuvo entendida na Provincia de Lleón, que la Orde de Santiago tenía n'Estremadura. Dientro d'esta demarcación, conformaba con otros cuatro villes vecines la Encomienda Mayor de Lleón, hasta'l sieglu XIX, que la so capital taba en Segura de Lleón. Eclesiásticamente, pertenecía al Prioratu de San Marcos de Lleón, de la Orde Santiaguesa, y más concretamente al Provisorato de Llerena, circunstancia esta qu'en 1871 fizo que fuera villa cismática mientres dellos meses cuando la cisma de Llerena, yá que entós el so párrocu, Manuel Gallego, yera arcipreste comarcal. El Cisma producióse cuando se plantegó la incorporación lóxica a la Diócesis de Badayoz.

La historia d'esti pueblu trescurre como la mayoría de los pueblos estremeños, ente pleitos y disputes pola reconocencia de la so independencia alministrativu-xudicial y la defensa del so terruñu, envolubráu en pleitos de camperes y baldíos comunes, que consumieron gran parte de la riqueza y l'esfuerzu municipal. Destaca'l sieglu XVII onde se dieron los momentos más tirantes d'esta llucha local pol control del conceyu.

La nota más sobresaliente ye la figura de Diego María de la Tordoya, fíu del pueblu que, en participando na Guerra de la conquista de Granada, embarcó con Colón en 1492, convirtiéndose en codescubridor del Nuevu Mundu. Morrió ellí, nel Fuerte Navidá. El cercu de Tordoya foi siguida mientres el sieglu XVI y XVII por un nutríu grupu de paisanos que la so riqueza dexaríen testificada n'obres suntuarias o financieres, casu de dalgún que al volver destinó parte de los sos caudales pa faer préstamos a conceyos.

El sieglu XVII foi una centuria crítica que postró a la villa económica y demográficamente. La Guerra con Portugal, la presión de los impuestos y el caltenimientu del exércitu provocaron una salida de xente del pueblu escontra Andalucía, buscando paz y tranquilidá, situación a la que coadyuvó les ambicioses oligarquíes locales, esquilmadoras de les arques conceyiles. Destaca la familia Carvajal que los sos miembros controlaron el conceyu y dalgunos de los sos miembros tuvieron sometíu al pueblu a la so tiranía nes primeres décades del sieglu XVII. D'aciaga memoria ye Rodrigo de Carvajal, que la so vida acabó'l cadafalsu en 1612. El sieglu XVIII empezó mal cola Guerra de Socesión y la guerra con Portugal provocando una nueva crisis. A finales de sieglu la población amosábase ablayada. De toes formes la so independencia xurisdiccional viose reconocida escontra 1734, frutu d'ello ye l'airosu Rollu que s'alza na plaza mayor, testimoniu de la so autonomía xurídica. Esti enfotu renovador amosóse tamién na construcción d'una nueva plaza, un nuevu conceyu y cárcel pública, según una torre p'agospiar el reló de la villa. El sieglu XIX empezó tamién mal, cola Guerra de la Independencia y el saquéu a que foi sometida la villa en 1811, quedando a los vecinos ensin alimentos. Darréu, coles nueves lleis desmortizadoras y el nuevu estáu lliberal empecipióse adulces una recuperación económico y demográfico. Les reparties de tierres comunales fai qu'en 1827 amuésense les meyores económicu y demográficu, darréu lastradas pol aumentu de xornaleros con escases salíes llaborales, tónica que se va caltener hasta mediaos del sieglu XX, cuando la emigración escontra otres zones más prósperes desanició la presión social, ameyorando la calidá de vida pasu ente pasu cola Democracia. En 1755, fundióse parte d'un monte, la Buitrera, y salió gran cantidá d'agua mientres dellos díes, fenómenu qu'apavorió a la población, a la fin de los cualos recoyéronse les agües y nun volvió manifestar se'l fenómenu. L'asuntu paez tar amestáu al mundialmente conocíu Terremotu de Lisboa, el 1 de payares de 1755, que bien nel mesmu momentu o en delles de los sos retruques allumaron una bolsa d'agua contenida nel senu del monte. De toes formes les surgencias d'agua produciéronse hasta apocayá, mientres iviernos lluviosos, con dellos guéiser del altor d'un olivo. El sitiu más exactu denominar Buecu de la Buitrera. Otru testimoniu del momentu del terremotu dar el párrocu del pueblu que'l 1 de payares de 1755, atopándose dientro de la ilesia y xunto a los otros cures vieron tremecer les imáxenes del altar mayor y fuera repararon como tremecía la torre de la ilesia. 
Otru fenómenu natural, más recién, a empiezos del s. XX, producir en Les Murciélagas, na Sierra de la Pedrera, términu del pueblu, y foi'l fundimientu na tierra d'un caballu. La cosa obedeció a ser una zona caliar, enllena de formaciones cárstiques, onde fueron frecuentes los fundimientos, dolinas, que paez ser esti casu. El llugar exactu ye la conocida Corralada del Comandante.
Interés ye que'l güelu maternu de Zurbarán, Andrés Márquez, foi natural de Cabeza la Vaca, que por motivos desconocíos treslladárase a Fonte de Cantares en fecha tamién inorada.

A la cayida del Antiguu Réxime la llocalidá constituyir en conceyu constitucional na rexón d'Estremadura, entós conocida como **Cabeza de Vaca**. Dende 1834 quedó integráu nel Partíu xudicial de Fregenal de la Sierra. Nel censu de 1842 cuntaba con 346 llares y 1320 vecinos.

Perteneció a la diócesis del Prioratu de San Marcos de Lleón como arciprestalgu hasta 1873, que pasó a la diócesis de Badayoz.

## Patrimoniu

Ilesia parroquial católica de Nuesa Señora de los Ánxeles del sieglu XV, na Archidiócesis de Mérida-Badayoz.

Nesti conceyu tamién vamos atopar cola cruz de la Fuente de baxo, 1559, d'estilu tardogótico; la cruz de la cai Tordoya o de La Cuesta, interesáu cruceru reinterpretado d'antigua picota, reaprovechando sillares y columna tardorromana; el rollu na plaza d'España (s. XVIII); la Plaza de toros, arquiteutura popular (s. XIX); la Fonte del Cueso, llábana romana votiva (s. III d. C.); fonte del Rollu, 1885; Torre del Reló, 1770; fachada del antiguu conceyu, arquiteutura popular (s. XVIII).

El monumentu por excelencia, tres la so declaración como tal pola Xunta d'Estremadura, ye la Plaza de Toros, frutu de l'afición taurina qu'hai nesti pueblu, y que se documenta dende'l sieglu XV. Tres celebrase corríes y xuegos con toros en distintos sitios de la villa, nel sieglu XIX alzóse'l cueso actual cola collaboración de los vecinos, por ello'l so estilu arquiteutónicu ye popular, macizu, abaluartado, con graderíu y burladeros semi-escavaos na roca. Caltiénense cartelos impresos dende 1902, y pol so sable pasaron toreros de sonadía nacional, especialmente Paco Camino, a quien el pueblu tien singular ciñu yá que nos sos empiezos allá pelos años cincuenta fixos equí'l so primeres trepes.

Anque nun ye un monumentu físicu, el llugar rústicu de la Pisada del Caballu obedez a una lleenda caltenida nel pueblu, diz que tando engardiendo les tropes cristianes colos moros, en tiempos de la Batalla de Tentudía, l'Apóstol Santiago púnxose al mandu de les milicies de la Cruz, y nestes lides, el blancu corcel del Santu trió nuna roca onde dexó grabada la ferradura y unu de los clavos furó la roca per onde salió agua. El manantial esiste, tien forma de ferradura y l'agua que flúi ye ferrial. Atópase cerca de la población, na ribera del regueru de Martín Gil, nes faldes del cuetu de la Butrera, un monte de 1.032 metros d'altitú, onde en plena Guerra Civil, n'abril de 1937, un avión alemán estrellar nel monte al tar cubierta pola borrina. Esiste una construcción l'el llugar del accidente n'alcordanza del fechu.

## Fiestes
Fiestes patronales de San Benitu, el día 11 de xunetu y próximos, destaquen les corríes de toros; la Santa Cruz, 2 y 3 de mayu, destaca la Velada de la Cruz na madrugada del día 3, con fueos artificiales, adornu de cruces nes cais y pasacalle musical poles distintes cruces. La Virxe d'Agostu, el día 15 de dichu mes, con verbena y corrida de toros. Romería de San Isidro, el 15 de mayu, fiesta campestre con percorríu previu per caminos, en montadures y xarrés, música y concursos. De recién creación ye la Feria de la Castaña, que la so fecha de celebración ye a empiezos del mes de payares; aprovechando la recoyida de les castañes entama una feria onde s'ufierten los productos típicos del pueblu: embutíos y salazones, vinu, dulces, frutes..., a lo llargo de dellos díes.

## Costumes
La quema del Judas: tien llugar el Domingu de Resurreición, tres la Misa Mayor, un moñecu relleno de paya y pólvora, simulacro del discípulu traidor, ye pasiáu pol pueblu y lleváu a la plaza mayor onde tres un sumariu xuiciu llenu de burlles y escarnios, ye sentenciáu a muerte, una vegada colgáu, priéndese-y fueu, mientres los asistentes contemplen como les llapaes y les esplosiones peracaben el moñecu que cada añu ye carauterizáu de dalgún personaxe famosu de la televisión o del artisteo qu'a xuiciu del pueblu merez ser condergáu.

La ensalada de Papes: orixinalmente yera de fabones seques; anguaño ye de pataques, qu'en arreglándoles convenientemente, conformaben un platu gastronómicu'l día de Santa Ana (26 de xunetu) que les muyeres ufiertaben a los homes cuando volvíen del trabayu nel campu. Güei día convirtióse nun día de xira colos amigos y la familia a los sitios onde poder esfrutar de l'agua y la comida.

A los naturales d'esti pueblu motéyen-y "bruxos" los otros pueblos vecinos por cuenta de la esistencia a finales del sieglu XIX y primeres décades del XX de dos o tres muyeres con capacidá pa coneutar colos difuntos, con escasa fortuna y muncha inorancia. Lo paradóxico ye que los qu'asina los motajeaban yeren los mesmos que dende otros pueblos veníen consultar a estes visionaries. Toa queda nel folclor.

## Turismu
Esti conceyu ufierta rutes pel campu, por paisaxes montascosos y valles; ruta por arquiteutura popular urbana; ruta de l'agua, fontes urbanes y rústiques; percorríu pol patrimoniu históricu-artísticu.

## Referencies

## Enllaces esternos