open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cabardianu

El **cabardiano**, **cabardino**, **circasiano oriental** o **cherqués** (autoglotónimu адыгэбзэ *adəgăbză*) ye una llingua caucásica de la caña circasiana, próxima al adigué, y que ye falada polos cabardinos, un pueblu circasiano qu'habita na república de Kabardino-Balkaria en Rusia. Hai falantes de cabardiano na diáspora circasiana, presente mayoritariamente en Xordania, Turquía, Siria y Estaos Xuníos.

## Descripción llingüística
El cabardiano tien 47 o 48 fonemes consonánticos, de los cualos 22 o 23 son fricativos (dependiendo de si considérase  un fonema). Tal númberu de fonemes consonánticos oldea col amenorgáu númberu de fonemes vocálicos: namái dos. El cabardiano ye una de les poques llingües que tien una clara distinción ente africaes eyectivas y fricatives eyectivas.

El cabardiano escribir en alfabetu cirílicu y, al igual que'l restu de llingües caucásiques noroccidentales, tien un complexu sistema verbal. Ye una llingua ergativa.

## Dialeutos
El cabardiano tien dos dialeutos: *besleney* y *terek* (esti postreru ye base de la llingua lliteraria). Dellos llingüistes afirmen que'l cabardiano nun ye más qu'un dialeutu del adigué o circasiano, que consta de tolos dialeutos del adigué y del cabardiano xuntos. Los cabardianos mesmos llamen a la so llingua **adighabze** ("llingua adigué"). Munchos llingüistes, incluyíu Georges Dumézil, emplegaron los términos *circasiano oriental* (cabardiano) y *circasiano occidental* (adigué) pa evitar tracamundios, pero los términos "circasiano" y "cabardiano" pueden atopase na lliteratura llingüística. Esisten numberoses claves fonétiques y léxiques distintes que crean una separación razonablemente bien definida ente los dos dialeutos circasianos, pero'l grau en que son mutuamente intelixibles entá nun se determinó. L'asuntu complicar pola esistencia del besleney, que de cutiu ta consideráu como un dialeutu del cabardiano, pero que caltién munches carauterístiques de mancomún con dellos dialeutos del adigué. 

Dende 2004, la televisión pública turca Türkiye Radyo Televizyon Kurumu emite selmanalmente un programa de media hora nel dialeutu *terek* del kabardiano.

## Referencies
Gordon, Matthew and Applebaum, Ayla. Phonetic structures of Turkish Kabardian, 2006, Journal of the International Phonetic Association 36(2), 159-186 

## Referencies

## Enllaces esternos

*  
* Adyga.org - Popular foru circasiano
* {{n'idioma|circasiano)
* Atlas of Caucasian Languages, Guide: North Caucasian 
* Ethnologue: cabardiano 
* Alfabetu cabardiano
* Lleiciones online del idioma circasiano
Kabardia-Balkaria

**Kabardia-Balkaria** (en rusu: Кабардино-Балкарская Республика, tr.: *Kabardino-Balkárskaya Respúblika*; en kabardino: Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ; en balkario: Къабарты-Малкъар Республика) o **Kabardino-Balkaria** (Кабардино-Балкария, tr.: *Kabardino-Balkáriya*) ye una de les ventiún repúbliques que, xunto colos cuarenta y siete óblast, nueve krais, cuatro distritos autónomos y dos ciudaes federales, conformen los ochenta y tres suxetos federales de Rusia. La so capital ye Nálchik. Ta allugada nel distritu Cáucasu Norte llindando al norte con Stávropol, al este con Osetia del Norte-Alania, al sur con Xeorxa y al oeste con Karacháyevo-Cherkesia.

## Xeografía
La república ta asitiada al norte de los montes d'El Cáucasu, con altores de 5.000 metros. Equí asítiase'l volcán Elbrús na zona suroeste cola frontera de Karacháyevo-Cherkesia. La rexón dispónse en redol al monte y a los valles colindantes, que s'alcen a un altor de 2000 metros sobre'l nivel del mar. De los visos nevaos nacen los ríos y la so superficie supera 12.500 quilómetros cuadraos, lo que fai a la república de les más pequeñes de Rusia.

* *Fronteres*:
** *interna*: Krai de Stávropol (N/NE), República d'Osetia del Norte-Alania (E/SE/S), República de Karacháyevo-Cherkesia (O/NO)
** *internacional*: Xeorxa (S/SO)
* *Puntu más altu*: Monte Elbrús (5.642&nbsp;m)
* *Máxima distancia N->S*: 167&nbsp;km
* *Máxima distancia E->O*: 123&nbsp;km

### Zona horaria
Kabardia-Balkaria ta asitiada na zona horaria de Moscú (MSK/MSD). UTC offset is +0300&nbsp;(MSK)/+0400&nbsp;(MSD).

### Ríos
Los ríos más grandes son:
* Ríu Térek (623 km)
* Ríu Malka (216 km)
* Ríu Cherek (131 km)
* Ríu Cheguem (102 km)
* Ríu Argudán
* Ríu Baksán
* Ríu Kurkuzhín
* Ríu Leskén
* Ríu Uruj

### Llagos

Hai aproximao cien lagos na república, nengunu d'ellos grande. Daqué más de la metá (cincuenta y cinco) tán asitiaos ente los ríos Baksán y Malka, el mayor con una superficie de non más de 0,01&nbsp;km². Dalgunos de los llagos son:
* Llagu Tserikkel (área: 26.000&nbsp;m²; fondura: 368&nbsp;m)
* Llagu Goluboye inferior
* Llagu Kel-Ketchén (fondura: 177&nbsp;m)
* Llagu Goluboye superior (fondura: 18&nbsp;m)
* Llagu Sekrétnoye
* Llagu Tambukán (área: 1,77&nbsp;km²; fondura: 1,5 a 2&nbsp;m), parcialmente dientro del krai de Stavropol.

## Política
El xefe del gobiernu en Kabardino-Balkaria ye'l Presidente. El presidente actual ye Yuri Kókov, qu'ostenta'l cargu dende 2014.

El parllamentu de la República ye l'Asamblea llexislativa, formada por dos cámares —caúna con 36 diputaos escoyíos pa un mandatu de cinco años—, el Conseyu de la República y el Conseyu de Representantes.

La Constitución de Kabardino-Balkaria foi adoptada'l 1 de setiembre de 1997.

## Referencies

## Enllaces esternos
La **[[:kbd:|Wikipedia en cabardiano]]** ye una versión de Wikipedia nun idioma que se fala nesta república rusa. Puedes visitala y contribuyir nella.

La **[[:krc:|Wikipedia en karachái-bálkaro]]** ye una versión de Wikipedia nun idioma que se fala nesta república rusa. Puedes visitala y contribuyir nella.


* Sitiu web oficial de la República de Kabardino-Balkaria (en rusu).
Idioma karachái-bálkaro

El **karacho-bálkaro** o **karachayo-bálkaro** (*къарачай-малкъар тил / qaraçay-malqar til*) ye una llingua túrquica falada conxuntamente por karachayos y bálkaros, dos pueblos qu'habiten les repúbliques ruses de Kabardino-Balkaria y de Karachaevo-Circasia en Rusia. Ta estremáu en dos dialeutos:
* Karachayo: variante que falen los karachayos, quien pronuncien dos fonemes como /ʧ/ y /dʒ/.
* Bálkaro: la llingua de los bálkaros, quien los pronuncien como /ʦ/ y /z/, respeutivamente.

## Escritura
La escritura del karachayo-bálkaro ta basada en alfabetu cirílicu y tien 36 lletres.

## Ver tamién
* Idiomes oficiales en Rusia

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma adigué

L**'idioma adigué** (адыгабзэ *adygabze, adəgăbză*) pertenez a la familia de les llingües caucásiques noroccidentales. Ye faláu polos adigueses en Adigueya (Rusia), Turquía, Iraq y Xordania.
## Ortografía

## Alfabetu

File:Adyghe arabic alphabet.JPG|Alfabetu árabe, utilizáu hasta 1927.
File:Adyge alphabet 1927 (1).JPG|Alfabetu llatín del adigué, 1927-1938.
File:Adyge alphabet 1927 (2).JPG|Alfabetu llatín del adigué, 1927-1938.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Adyghe alphabet
* Adyghe Alphabet and Cyrillic Board 
* Adyghe Sample at Language Museum
* Ethnologue: Adyghe
* Learning Adyghe resource
* ~АДЫГЭБЗЭ~ADIGEBZE
* Rferl North Caucasus Radio
* Adyghe transliteration tool
Idioma ingusetiu

El **ingusetio** ye la llingua que falen los ingusetios. El so númberu de falantes yera d'aproximao 415,000 persones en 2005. Los llugares onde se fala principalmente son Ingusetia y Chechenia, anque tamién hai falantes d'esta llingua en Kazakstán, Uzbequistán y otres rexones de la Federación Rusa.

## Clasificación

El ingusetio, al igual que'l checheno, forma parte de la caña caucásica septentrional.

## Distribución xeográfica

Fálase principalmente na Républica de Ingusetia, na rexón caucásica, onde s'atopen la mayoría de les sos aproximao 415 000 falantes. Anque tamién hai dellos grupos de ingusetios que s'atopen esvalixaos pol restu de la Federación Rusa, según per Kazakstán, Uzbequistán, Turkmenistán, Bélxica, Noruega, Turquía y Xordania.

## Estatus oficial

Na República de Ingusetia, ye reconocíu como una llingua oficial xunto col rusu.

## Sistema d'escritura

A principios del sieglu XX, emplegóse la escritura árabe pa escribir en ingusetio. Dempués de la Revolución d'Ochobre, utilizóse primero l'alfabetu llatín pa la so escritura, pero más tarde foi reemplazáu pol cirílicu.

## Ver tamién

* Idiomes oficiales en Rusia

## Referencies
Nichols, Johanna 2011 *Ingush Grammar* Berkeley and Los Angeles: University of California Press
Llingües nakh

Les **llingües caucásiques nororientales centrales** (tamién llamaes llingües **nakh**, **naj** o **bats-checheno-ingusetio**) ye una familia de llingües falaes na so mayoría en Rusia (Chechenia y Ingushetia) y en dellos pueblos de Xeorxa. La llingua inclúyese de cutiu dientro de les llingües caucásiques del nordés.

Inclúi les siguientes llingües:
* Checheno, con aproximao 950.000 falantes. La diáspora chechena ta distribuyida a lo llargo y anchu de los países musulmanes d'Oriente Mediu y Asia Central.
* Ingusetio, con aproximao 230.000 falantes.
* Batsi (:en:Bats language), con aproximao 2.500 falantes, principalmente en Zemo-Alvani, Kajetia, Xeorxa. Nun ye mutuamente intelixible col checheno o'l ingusetio.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües nakh son:
:

## Ver tamién

*Pueblos naj

## Referencies

### Bibliografía
Llingües del Daguestán

Les **llingües del Daguestán** son un grupu de llingües caucásiques norientales. Toes elles sacante seis fálense puramente en Daguestán, y les otres fálense nel Daguestán y Azerbaixán o namái nesti últimu país.

## Llingües del grupu
Por orde alfabéticu son:

La mayoría de llingües daguestaníes nun cunten con un estándar lliterariu y atópense amenaciaes o acutaes al usu familiar o local.

## Clasificación interna
Tradicionalmente considerárase que les llingües daguestán constituyíen una unidá filoxenética válida dientro de les llingües caucásiques nororientales, constituyendo la caña principal de dicha familia. Sicasí, la esistencia d'un proto-dagestaní emparentáu como llingua "hermana" del proto-nakh foi puesta en dulda por dellos autores.

De fechu una recién ambiciosa reconstrucción del proto-caucásicu nororiental, considera que dicha llingua dixebrar en 8 cañes coordinaes, ensin que sía paeza claro que 7 d'estes deriven d'una llingua distinta del proto-caucásicu nororiental pero de la mesma ancestral a les proto-llingües reconstruibles pa cada unu d'estos grupos. Esto ye, felicidá elucubración implicaría que nun sería correutu construyir un proto-dagestaní, de la mesma manera que dientro del indoeuropéu dalgunos autores refugaron la esistencia d'un proto-italocelta, a pesar de les numberoses coincidencies ente'l proto-celta y les llingües itáliques.

Acordies cola interpretación de que'l grupu dagestaní nun ye una unidá filoxenética válida, el grupu dagestaní en realidá sería una agrupación qu'inclúi les siguientes unidaes filoxenétiques válides:
# Avar
# Ándico
# Tsézico
# Dargwi
# Lak
# Lezguio
# Khinalug

## Referencies

### Bibliografía
* Helma van den Berg (2005): "The East Caucasian language family", Lingua **115** páxs. 147-190.
* Sergei Starostin, S. L. Nikoleyev. 1994. *[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/query.cgi?flags=eygtnnl&basename=%5Cdata%5Ccauc%5Ccaucet&recode=yes&manco=gif Diccionariu etimolóxicu del caucásicu septentrional]* (n'inglés)
Hora de Moscú

La **Hora de Moscú** (en rusu: моско́вское вре́мя) ye'l fusu horariu de la ciudá de Moscú, capital de Rusia, y de la mayor parte del oeste de Rusia, incluyíu San Petersburgu. Ye'l segundu fusu horariu más occidental de los once fusos de Rusia, tres el de Kaliningráu. La hora de Moscú ye **[[UTC +3]]** dende'l 26 d'ochobre de 2014.

Hasta l'añu 2011 l'horariu de Moscú emplegaba'l UTC+03:00 mientres l'iviernu y el UTC+04:00 mientres el branu. El 27 de marzu de 2011, Rusia, con Dmitri Medvédev como presidente, decretó que l'horariu de branu sería'l d'aplicación mientres tol añu, de cuenta que la hora oficial quedó afitada en UTC+04:00. El 26 d'ochobre de 2014 Vladímir Putin, socesor de Dmitri Medvédev derogó esta llei, pero nun se reintrodució de nuevu l'horariu de branu, polo que la hora oficial de Moscú ye dende entós **UTC+3** mientres tol añu.

L'horariu de Moscú usar pa programar los trenes o barcos al traviés de la Federación Rusa, ente que un viaxe en avión ta programáu utilizando la hora llocal. La hora en Rusia de cutiu anuncióse en tol país, nes estaciones de radio, como *la hora de Moscú*, y esta vegada tamién se rexistra nes telegrames, por casu. La descripción de los fusos horarios en Rusia, de cutiu básense na hora de Moscú en llugar del UTC. Por casu, en Yakutsk (UTC +9) dizse qu'acata'l *MSK +6* dientro de Rusia.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües andi

Les **llingües andi** consitiuyen un subgrupu filoxenéticu dientro de les llingües caucásiques norientales. Xunto col idioma avar y dacuando tamién el grupu tsézico son consderados los parientes más cercanos y dellos autores piensen qu'estos trés grupos constitúin una unidá filoxenética tamién válida.

## Clasificación
### Clasificación interna
Schulze (2009) da la siguiente clasificación interna pa les llingües andi:
* Andi (qwannab) (21,800)
* Akhvakh–Tindi
** Akhvakh (ajvaj) (6500)
** Karata–Tindi
*** Karata (kirdi) (6400)
*** Botlikh–Tindi
**** Botlikh (botlij) (5500)
**** Godoberi (3000)
**** Chamalal (5000)
**** Bagvalal–Tindi
***** Bagvalal (6500)
***** Tindi (5000)
El númberu de falantes, indicáu a la fin en tre paréntesis, basar nes cifres dada spor *[[Ethnologue]]*.

## Comparanza léxica
Los numberales en difrenes llingües andi son:
:

## Referencies

### Bibliografía
* Helma van den Berg (2005): "The East Caucasian language family", Lingua **115** páxs. 147-190.
* Sergei Starostin, S. L. Nikoleyev. 1994. *[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/query.cgi?flags=eygtnnl&basename=%5Cdata%5Ccauc%5Ccaucet&recode=yes&manco=gif Diccionariu etimolóxicu del caucásicu septentrional]* (n'inglés)
Llingües tsez

Les **llingües tsez** o **tsézicas** consitiuyen un subgrupu filoxenéticu dientro de les llingües caucásiques norientales, que constitúi una de les siete cañes principales d'esta familia.

## Clasificación
### Clasificación interna
Internamente les llingües tsézicas estremar en dos rames tsez–hinukh y bezhta–hunzib–khwarshi, d'alcuerdu a la clasificación de Schulze., sicasí otres clasificaciones previes como les qu'usa *[[Ethnologue]]*, estremaben al grupu en tsézico oriental (hinukh y bezhta) y tsézico occidental (tsez, khwarshi y hunzib):
*Tsez–Hinukh
**Tsez (15400)
**Hinukh (550)
*Bezhta–Hunzib–Khwarshi
**Bezhta (6200)
**Hunzib (1840)
**Khwarshi (1870)
El númberu de falantes, indicáu a la fin en tre paréntesis, basar nes cifres dada spor *[[Ethnologue]]*.

## Comparanza léxica
Los numberales en difrenes llingües tsézicas son:
:

## Referencies

### Bibliografía
* Helma van den Berg (2005): "The East Caucasian language family", Lingua **115** páxs. 147-190.
* Sergei Starostin, S. L. Nikoleyev. 1994. *[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/query.cgi?flags=eygtnnl&basename=%5Cdata%5Ccauc%5Ccaucet&recode=yes&manco=gif Diccionariu etimolóxicu del caucásicu septentrional]* (n'inglés)
Llingües lezguies

Les **llingües lezgui** o **lezguias** constitúin un subgrupu filoxenéticu dientro de les llingües caucásiques nororientales. Esti grupu inclúi'l lezguio nuclear, xunto'l udi y el archi.

## Clasificación
### Clasificación interna
La clasificación interna de les llingües lezguias ye:
* Lezguio periféricu: archi – 1200 falantes
* Samur (lezguio nuclear)
** Samur oriental
*** Udi – 5 000 falantes
*** Lezgui–Aghul–Tabasaran
**** Lezgui – 784 000 falantes
**** Aghul – 28 300 falantes
**** Tabasaran – 128 900 falantes
** Samur meridional
*** Kryts – 6 000 falantes en 1975
*** Budukh – 1 000 falantes
** Samur occidental
*** Rutul – 29 510 falantes
*** Tsakhur – 22 770 falantes

## Descripción llingüística
### Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües lezguias son:

:

* El fonema designáu /Ł/ denota un soníu fricativu sordu difícil de precisar (podría tratase de [θ],[ɬ] o [ɬx])

### Sonorización de eyectivas
Les llingües lezguias presenten un cambéu fonolóxicu tipológicamente interesante y relevante pa la hipótesis glotálica tocante a la reconstrucción del proto-indoeuropéu. Esti cambéu consiste en que dalgunes consonantes eyectivas sordes hanse sonorizado, tal como se la hipótesis glotálica sostién que tamién pasó en protoindoeuropéu de manera independiente. Magar en lezgui les correspondencies fonétiques nun fueron bien estudiaes (el rutul amuesa delles inconsistencies), dellos exemplos d'esta sonorización son los siguientes:

*Non-lezguio: Avar  / Lezguio: Rutul , Caxur  'nome'
*Non-lezguio: Archi , Lak  / Lezguio: Rutul , Tabassaran , Aɡul  'barba'
*Non-lezguio: Avar  / Lezguio: Tabassaran  'moon'

En llingües nakh esiste un cambéu similar en posición non inicial.

## Referencies

### Bibliografía
* Helma van den Berg (2005): "The East Caucasian language family", Lingua **115** pp. 147-190.
* Sergei Starostin, S. L. Nikoleyev. 1994. *[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/query.cgi?flags=eygtnnl&basename=%5Cdata%5Ccauc%5Ccaucet&recode=yes&manco=gif Diccionariu etimolóxicu del caucásicu septentrional]* (n'inglés)
Idioma lezgianu

El ** Idioma lezgiano** o **lezgui**, tamién denomináu **daguestánico**, ye un idioma caucásicu del nordeste faláu polos lezguinos que viven nel sur de Daguestán (una república de Rusia) al norte d'Azerbaixán.

## Carauterístiques
El lezgiano ye un idioma del grupu checheno-lezguiano, del subgrupu samuriano (qu'inclúin rutuls, aguls, tsakhur, budukh, khinalug, kryz, dhzek, khaput y udi). Estremar en tres dialeutos:
* *Kürin* o *günei*, al sureste de Daguestán, constitúi la base lliteraria, ye falada en Kurakh, centru cultural y económicu del so territoriu y capital del antiguu khanat de Kürin.
* *Akhti*, falada al sureste de Daguestán.
* *Kuba*, falada al nordeste d'Azerbaixán.

## Estatus
El lezgiano volvióse un idioma lliterariu a la fin del sieglu XIX, cuando yera escritu en calteres árabes, pero'l idioma árabe, que yera'l so idioma lliterariu, foi sustituyíu pol lezgiano dempués de la Revolución Rusa. Los primeros intentos d'escribir en alfabetu cirílicu (1904-1905) nun tuvieron ésitu. En 1928 l'alfabetu árabe foi sustituyíu pol llatín, y en 1938 pol cirílicu. Ye unu de los nueve idiomes oficiales de Daguestán (en lezgiano *Daghustandin Respublika*), a pesar de que nun ye bien emplegáu na enseñanza.

Ente 1920 y 1960 foi usáu pa la enseñanza ente los lezguianos de Daguestán, y ente 1920 y 1939 ente los d'Azerbaixán, hasta quintu. Tamién foi idioma oficial de los agul ente 1920 y 1950. Dempués, el rusu pasó a ser enseñáu en Daguestán y azerbaixanu n'Azerbaixán. Inclusive asina, el 98% de quien viven en Daguestán falen davezu lezgiano. En Daguestán edítase'l diariu *Lerzgi gazet* dende 1928.

## Referencies

### Enllaces esternos

* Ethnologue - Reporte sobre l'idioma lezgiano  (n'inglés).
* Informe sobre l'idioma lezgiano  (n'inglés).
Idioma talysh

L**'idioma talysh** ye una llingua indoirania descendiente direuta de la llingua azerbaixana. El talysh foi prevalente n'Azerbaixán antes de la llegada de los selyúcides, anque col tiempu la mayoría de la población d'Azerbaixán pasó al usu permanente de la llingua azerbaixana, que ta rellacionada coles llingües túrquiques.

## Distribución del talysh
Según los rexistros oficiales esisten unos 200.000 falantes, anque cifres non oficiales marquen hasta 300.000. . Amás de los talyshi nel territoriu viven grupos de curdos y los Tats, d'orixe iraniu pero de cañes distintes. Unu de los parientes más cercanos al talysh yera la llingua Kilit, qu'esistió na zona Ordubad de la rexón de Naxçıvan hasta la transición completa de la población llocal a la llingua azerbaixana moderna. Xenéticamente los idiomes más cercanos al talysh son el zazaki y el curdu. En 1929, mientres la rusificación llevada a cabu pola URSS, propúnxose la creación d'una escritura basada nel alfabetu llatín pa los talysh. En 1938 creóse una base cirílica, que nun aportar# a espublizáu por delles razones. En 2003, el Ministeriu d'Educación d'Azerbaixán aprobó los programes de formación pa la escuela secundaria nel llinguaxe talysh.

## Conxugación de los tiempos verbales

## Bibliografía
*John Clifton, Calvin Tiessen, Gabriela Deckinga, Laura Lucht. Sociolinguistic Situation of the Talysh in Azerbaijan. SIL International, 2005
*A. Mamedov, Ph.D. Talyshi como portadores de l'antigua llingua Azerbaixana
*A COMPARATIVE DIALEuTAL DESCRIPTION OF IRANIAN TALESHI A thesis submitted to the University of *Manchester for the degree of PhD in the Faculty of Humanities. 2011 DANIEL PAUL SCHOOL OF LANGUAGES, LINGUISTICS AND CULTURES
*Masali, K. 1386 AP / 2007 AD. Sâxte fe'l dar zabâne Tâleši (Guyešy Mâsâl) (Conjugations in Talyshi language Masali dialect)

### Diccionarios
* Ethnologue report for language code: tly

## Referencies

## Enllaces esternos
https://web.archive.org/web/20130429212251/http://www.stat.gov.az/menu/6/statistical_yearbooks/Demografiya-2012.pdf
*http://www.talesh.info/?f
Idioma tati

El **llinguaxe tati** o **tat/tati pérsicu** o **tati** ye un llinguaxe iranina y una variedá del persa faláu polos tats n'Azerbaixán y Rusia. D'alcuerdu a los etnólogos, ye faláu por 18.000 persones n'Azerbaixán, 8.000 n'Irán, y 2.300 en Rusia.
La so forma d'escritura ta rellacionada col mediu persa pahlavi. Tamién hai un idioma xudíu llamáu xudeo-tat que se deriva del idioma tati.

Vladimir Minorsky menta na primer edición de *[[Encyclopaedia of Islam]]* que al igual que la mayoría de los dialeutos del persa, el tati nun ye bien regular nes sos carauterístiques, y ocupa un llugar ente'l persa modernu y la llingua caspiana. Minorsky nel so "The Great Russian Encyclopedia" de 1901 indica qu'en 1901 el númberu de persones que falaben tati yera d'unos 135.000. En 1930, Minorsky envaloró'l númberu de persones que falaben tati en Turquía nunos 90.000.

El tati ta en peligru d'estinción. El *Atles de los idiomes del mundu en peligru de la [[UNESCO]]* clasificar como «gravemente amenaciáu».

## Referencies
Juhuri

El **juhuri**, **juwuri** o **xudeotati** (*çuhuri* / жугьури / ז'אוּהאוּראִ) ye un dialeutu del tati faláu polos xudíos del monte del sector oriental de la cordal d'El Cáucasu, orixinalmente d'Azerbaixán y de la república rusa de Daguestán, anque agora ye faláu principalmente Israel.

Esta llingua ta rellacionada direutamente col idioma persa; los tats musulmanes d'Azerbaixán falen un dialeutu bien paecíu, anque con mayor influencia del persa y del árabe. Les pallabres *Juhuri* y *Juhuro* signifiquen "xudíu" y "xudíos", respeutivamente. Como toles llingües xudíes, el juhuri tien elementos semíticos (hebréu/araméu/árabe) en tolos sos niveles; inclusive, Juhuri tien el soníu gutural hebréu "ayin" (ע), ente que la llingua tati falada polos musulmanes tats nun la tien.

El juhuri ta consideráu un idioma amenaciáu, clasificáu como "en peligru" pol Atles interactivo Unesco de les llingües en peligru nel mundu. 

## Distribución
Esta llingua ye faláu por unes 106&nbsp;000 persones:
* Israel: 70&nbsp;000
* Azerbaixán: 24&nbsp;000
* Rusia: 7000
* Estaos Xuníos: 5000

## Referencies

## Enllaces esternos
Xudeoxeorxanu

El **xudeoxeorxanu**, tamién llamáu **gruzínico** o ***kivruli***, ye una dialeutu xeorxanu faláu pola antigua comunidá xudía de Xeorxa.

## Rellación col xeorxanu

Al igual qu'otres llingües xudíes, como asocede ente'l ladín y l'español, el gruzínico ye mutuamente intelixible, nesti casu, col xeorxanu, salvu poles pallabres d'orixe hebréu y araméu qu'ésta presenta. Por eso, el fechu de si'l gruzínico ye una llingua separada del xeorxanu o un dialeutu d'esta llingua xenera alderique (ver, n'inglés,https://web.archive.org/web/20090927153309/http://linguarium.iling-ran.ru/publications/caucas/alw_cau_kartv.shtml).

## Distribución

El gruzínico o xudeoxeorxanu ye faláu por unes 85.000 persones aproximao. Esto inclúi a los 20.000 falantes en Xeorxa (estimación de 1995) y unos 59.800 falantes n'Israel (estimación del añu 2000). Amás, hai unos 4.000 falantes en Nueva York y un númberu indetermináu de falantes en comunidaes esperdigaes de Rusia, Canadá, Bélxica y el restu de los Estaos Xuníos.

## Referencies

* Reporte de Ethnologue sobre'l gruzínico (n'inglés)
* Páxina de llingües d'El Cáucasu Sur (n'inglés)
Niqud

Na ortografía hebrea, los ***niqud*** (hebréu: נִיקּוּד, bíblicu נְקֻדּוֹת, estándar *nekudot*, tiberiano *nəquddôṯ*, 'puntos') son los signos diacríticos que señalen les vocales nel alfabetu hebréu. Mientres la temprana Edá Media, desenvolviéronse munchos sistemes ortográficos pa representar les vocales hebrees, pero'l más espublizáu —y l'únicu qu'entá s'usa nun grau significativu— foi'l creáu polos masoretes de Tiberíades mientres la segunda metá del primer mileniu n'Israel.

## Símbolos

## Ver tamién
* Obra masorética
* Hebréu tiberiano

## Referencies

## Enllaces esternos
Xudeollatín

El **xudeolatín** o ***la‘az*** ye la variedá llingüística falada poles numberoses comunidaes xudíes presentes en tol Imperiu romanu, pero sobremanera de les comunidaes xudíes de la península itálica y de la Galia Tresalpina. 

Propúnxose que'l xudeolatín ye la llingua predecesora de toles llingües xudeorromances, pero namái s'atopa un venceyu fonolóxicu estrechu col shuadit (xudeoprovenzal). Esta teoría sostién que'l shuadit y el zarfático evolucionaron a partir de dos variantes del *la‘az hai-ma‘rav* (xudeolatín occidental) y que'l xudeoitalianu provién del *la‘az hai-darom* (xudeolatín meridional). La rellación col xudeocatalán (o catalánico), el ladín y el xudeoportugués resulta muncho más alloñada.

El xudeolatín non yá influyó nes demás llingües xudeorromances, sinón tamién nel yiddish y el rotwelsch, al traviés de les sos llingües derivaes, el xudeoitalianu, el shuadit y el zarfático.

## Llingües rellacionaes
Les rellaciones históriques ente les distintes llingües xudeorromances son oxetu d'alderique, y nel meyor de los casos namái se demostraron en parte y ensin enforma fundamentu. Estes llingües son:

* Xudeocatalán (Catalánico)
* Xudeoitalianu (Italkiano)
* Xudeoaragonés
* Xudeoportugués 
* Ladín (Xudeoespañol)
* Shuadit (Xudeoprovenzal)
* Zarfático (Xudeofrancés)

## Referencies

### Bibliografía
*Blondheim, D. S. 1927. *Poèmes judéo-français du Moyen Age*. Paris: Champion
* Leo Levi, "Ricerca di epigrafia ebraica nell'Italia meridionale" *La Rassegna mensile di Israel*, vol. 28 (1962), pp. 152-153.
Vernáculu

La pallabra **vernáculu**  significa mesmu del llugar o país de nacencia d'unu, nativu, especialmente cuando se refier al llinguaxe.

El términu ye usáu nel contestu del llinguaxe cuando l'idioma usáu nun área de la conocencia ye distintu a la llingua materna de los falantes (y a esta postrera ye a la que se-y llama vernácula). La llingua «non vernácula» por excelencia foi mientres dellos sieglos el llatín, que yera la llingua propia de los romanos. Depués tres la cayida del imperiu romanu, mientres llingües propies desenvoliéronse en distintes partes de lo que fuera l'imperiu, los escolásticos y la ilesia siguieron usando'l llatín pa los estudios; ello ye que la única versión autorizada pol Conceyu de Trento de la Biblia, la *Vulgata*, taba en llatín. La traducción de la Biblia a les llingües vernácules foi parte importante de la reforma protestante.

El llatín yera usáu como la llingua franca de la ciencia hasta mediaos o finales del sieglu XVIII, cuando foi sustituyíu pol francés, y depués en delles árees pol alemán o l'inglés, que ye agora la llingua que predomina na comunicación científica. L'usu del llatín subsiste en delles árees, especialmente na taxonomía vexetal, onde non yá los nomes y tamién les descripciones oficiales de les especies o otros taxones siguen publicándose obligatoriamente en llatín. Nun asocede lo mesmo en zooloxía, onde les descripciones nueves publicar yá en llingua vernácula, anque los nomes siguen formándose según les regles del llatín.

Pa referise a un nome en llingua llocal, prefierse l'axetivu vernáculu» a «vulgar», poles connotaciones peyoratives d'esti postreru (vulgar ye lo relativo al *vulgo*).

## Etimoloxía
La pallabra provién del llatín *vernaculus*, que significa *nacíu na casa d'unu*, proveniente de *vern*, un esclavu nacíu na casa del amu.

## Ver tamién
*Llingua materna
*Llingua vulgar
*Llingua propia
*Llingua franca

## Referencies

## Enllaces esternos
Xudeoaragonés

El **xudeoaragonés** ye una llingua muerta xudeorromance que se faló en parte de los reinos d'Aragón y Navarra dende la segunda metá del sieglu VIII hasta finales del sieglu XV, cuando s'espulsó de la península Ibérica a la mayoría de xudíos ensin convertir. 

## Filiación
Trátase d'un romance xudíu, poro, de la familia indoeuropea de llingües romániques. Esta llingua yera bien distinta al romance orixinal una y bones teníen delles carauterístiques llingüístiques hebrees, por esto, y anque ye discutible, considerábase una llingua independiente. Hai tamién discutiniu alrodiu de si les llingües xudeorromances proceden del xudeollatín, según les llingües romances, anque paez que'l xudeoaragonés, al igual que'l restu de llingües xudeorromances, ñacieron dempués de manera independiente.

## Ver tamién
* Idioma aragonés
* Idioma xudeoespañol
* Llingües xudeorromances

## Bibliografía
* Revista de Filoloxía Española 8.136-41 (1946)
Zarfáticu

El **zarfático** o **xudeofrancés** (*Tzarfatit*) yera una llingua xudeorromance falada nel norte de Francia, los Países Baxos y el centru-oeste d'Alemaña, en ciudaes como Mainz, Frankfurt del Main, y Aquisgrán.

## Etimoloxía
La pallabra *Zarfático* provién del nome hebréu pa Francia, *Tzarfat* (*צרפת*), el nome bíblicu de la ciudá fenicia de Sarepta. Dalgunos conxeturaron que'l zarfático yera la llingua orixinal de los Xudíos que finalmente adoptaron l'antiguu altu alemán, que llevó al desenvolvimientu de Yidis.

El zarfático foi escritu usando una variante del alfabetu hebréu, y apaeció per primer vegada nel sieglu XI, nes gloses de los testos de la Biblia hebrea y el Talmud escritos polos grandes rabinos Rashi y Moshe Hadarshan. Espulsiones y persecuciones constantes, causando grandes foles d'emigración xudía, provocaron la estinción d'esta llingua a finales del sieglu XIV.

## Carauterístiques distintives

Una de les carauterístiques de la ortografía zarfática, que lo estrema de la mayoría d'otres llingües xudíes indoeuropees, ye que pa representar los soníos de vocales, en llugar d'utilizar les lletres hebrees ensin fonemes coincidentes nel llinguaxe, yera estensivu l'usu del sistema del Niqud del Hebréu tiberiano pa indicar la gama completa de vocales del francés antiguu.

Otra carauterística interesante del zarfático ye qu'amuesa relativamente pocos préstamos del hebréu. Esto estremar de la gran mayoría d'otres llingües xudíes, y puede indicar que nun ye en realidá un llinguaxe distintu, más bien un dialeutu del francés antiguu, o a cencielles el francés antiguu escritu con una ortografía distinta, yá que esi idioma nun tenía un estándar escritu.

## Ver tamién
* Xudeolatín
* Xudeocatalán (Catalánico)
* Xudeoitalianu (Italkiano)
* Xudeoaragonés
* Xudeoportugués 
* Ladín (Xudeoespañol)
* Shuadit (Xudeoprovenzal)

## Referencies

* Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Zarphatic". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
* Menahem Banitt and Cyril Aslanov (1972, 2006), , dende *[[Encyclopaedia Xudaica]]*; vía Jewish Virtual Library.
* 
*Philippe Bobichon, *Controverse judéo-chrétienne en Ashkenaz (XIIIe s.). Florilèges polémiques : hébreu, latin, ancien français*, Bibliothèque de l’EPHE-SR, Paris, 2015 https://www.academia.edu/45485257/Texte_complet_PDF_draft_Controverse_jud%C3%A9o_chr%C3%A9tienne_en_Ashkenaz_XIIIe_s_Floril%C3%A8ges_pol%C3%A9miques_h%C3%A9breu_latin_ancien_fran%C3%A7ais_Paris_BNF_H%C3%A9breu_712_ff_56v_57v_et_66v_68v_%C3%89dition_traduction_commentaires_Biblioth%C3%A8que_de_l_EPHE_SR_n_173_Paris_305_p

## Enllaces esternos
Xudeocatalán

El **xudeocatalán** (tamién llamáu **catalánico** o  ***qatalanit***) yera una llingua xudeorromance falada poles comunidaes xudíes de la Corona d'Aragón. 

Lingüísticamente, tenía munches carauterístiques comunes col antiguu shuadit (xudeoprovenzal), anque dende un puntu de vista históricu, étnicu y políticu, la comunidá xudía catalanofalante estremábase claramente de la comunidá shuadit-parlante, sobremanera por causa de la ocupación musulmana de la Península Ibérica.

La dómina dorada del xudeocatalán foi'l periodu ente empiezos del sieglu XII y 1391, cuando se produció la espulsión de los xudíos de Cataluña y Aragón escontra les mariñes del norte d'África más particularmente.

## Ver tamién
* Catalán medieval
* Llingües xudeorromances
* Shuadit

## Referencies

## Enllaces esternos
* Jewish Languages - European (n'inglés)
* chigre_dels_encants.lamevaweb.info/post/61/36132 Parles catalànic? (en catalán)
* Xudeocatalà  na *Enciclopedia Catalana* (en catalán).
Idioma xudeoportugués

El **xudeoportugués** ye una llingua muerta xudeorromance que foi falada polos xudíos de Portugal, antes del sieglu XVI.

## Descripción

Esta llingua sobrevivió nes comunidaes de xudíos portugueses (*[[Judeus da Nação Portuguesa]]*), depués de la so diáspora. Na so escritura, esta llingua emplegaba tantu l'alfabetu hebréu (aljamiado português) como'l llatín.

Tuvo gran influencia del xudeoespañol, o ladín, pero tuvo una hestoria distinta, una y bones los xudíos portugueses nun fueron espulsaos del so país sinón convertíos al cristianismu, a diferencia de los qu'habitaben nes corones españoles. Munchos d'estos Cristãvos-Novos (cristianos nuevos o marranos) siguieron calteniendo'l xudaísmu de callao y caltuvieron la so llingua. Depués, cola llegada de la Inquisición en 1536, estos conversos migraron principalmente a Francia, Holanda, Inglaterra y el Nuevu Mundu. 

Por cuenta de la so semeyanza col portugués, esta llingua morrió na metrópolis, pero siguió siendo una llingua d'usu diariu na diáspora hasta principios del sieglu XIX. Anguaño namái queda, a manera de sustratu, nel papiamentu y el saramacano.

## Carauterístiques

* **Hebreísmos**

* **Influencies del Ladín**

* **Arcaísmos**

|}

## Referencies

*  
* Menasseh Ben Israel, a Halakhic work
* Strolovitch, Devon L. (2005) *Old Portuguese in Hebrew Script: Convention, Contact, and Convivência.* Ph.D. dissertation, Cornell University, Ithaca, NY.
* Escritos en xudeo-portugués, traducción al inglés y notes

## Ver tamién

* Llingües xudeorromances
* Xudeoespañol
Idioma xudeogriegu

El **judeogriego** o **yevánico** (γεβανικά), foi'l dialeutu de los Romaniotes, el grupu de Xudíos Griegos que la so esistencia ta documentada en Grecia dende'l periodu helenísticu. El so llinaxe llingüísticu derivar del griegu helenísticu (Ελληνική Κοινή) ya inclúi elementos hebreos tamién. Foi mutuamente intelixible col griegu de la población cristiana. Los Romaniotes utilicen l'alfabetu hebréu pa escribir testos griegos y yevánicos.

El términu "Yevánico" ye una creación artificial de Javán nome bíblicu que fai referencia a los griegos y les tierres qu'habitaben los griegos. El términu ye una sobre-estensión de la pallabra griega Ionia (Xonia) de los griegos (entós) más orientales a tolos griegos.

Anguaño nun hai nengún falante nativos del judeogriego, poles siguiente razones: 
* L'asimilación de les pequeñes comunidaes Romaniotes de los más numberosos de fala xudeoespañola los Xudíos sefardites;
* La emigración de munchos de los Romaniotes a los Estaos Xuníos ya Israel;
* L'asesinatu de munchos de los Romaniotes mientres l'Holocaustu;
* L'adopción de les llingües mayoritaries al traviés de l'asimilación.

## Ver tamién
* Llingües xudíes

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma búkharu

El **búkharu** (persa: بخاری- *boxārī*, Taxicu: бухорӣ - *buxorī*; búkharu: בוכארי - *buxori*) ye un dialeutu únicu del persa faláu n'Asia Central polos xudíos búkharos.

El búkharu ta basáu nel persa clásicu, con un gran númberu de pallabres d'orixe hebréu, y un pequeñu númberu de pallabres d'otros idiomes, incluyendo'l uzbecu y el rusu. Ta bien rellacionáu col taxico-persa, y tamién ye bien similar col xudeopersa. El vocabulariu consiste nun amiestu de pallabres perses (taxiques), hebrees, árabes y uzbeques.

Anguaño'l búkharu ye faláu por más de 10.000 xudíos d'Uzbequistán y nos sos países vecinos, una y bones la mayor parte de los falantes restantes del idioma emigraron a Israel (onde hai aproximao unos 50.000 falantes) y a los Estaos Xuníos.

Como otres llingües xudíes, el búkharu usa l'alfabetu hebréu. Pero con rellación al pasáu, l'alfabetu usáu pal búkharu incluyeron los alfabetos llatín (1920-1940) y cirílicu (1940) y munchos xudíos búkharos solo fixéronse familiares col alfabetu cirílicu al escribir en taxicu, el so segundu idioma (y *llingua franca* de la rexón) namái pola influencia soviética na rexón. Güei, munchos llibros publicaos en xudeo-taxicu (búkharu) son escritos col alfabetu cirílicu de Taxiquistán, y solo poques publicaciones fueron escrites n'alfabetu hebréu pal búkharu y el taxicu.

## Referencies
Idioma amenazáu

Un **idioma amenazáu** ye un llinguaxe que ta en riesgu de cayer en desusu. Si pierde tolos sos falantes nativos, convertir nuna llingua muerta. Si eventualmente naide fala'l llinguaxe convertir nuna "llingua estinguida". El númberu total de llinguaxes nel mundu nun se conoz. Les estimaciones varien dependiendo de munchos factores. Michael E. Krauss envaloró qu'hai cerca de 6000 llinguaxes n'usu activu, a partir de 2007. UNESCO tamién utiliza esta figura. Krauss define les llingües como "segures" si los neños van tar falándoles en 100 años; "en peligru" si los neños nun van tar falándoles en 100 años (aproximao 60-80% de llinguaxes cayen nesta categoría); y "morrebundu" si los neños nun los falen agora.

## Cantidá de llinguaxes

El númberu total de llinguaxes contemporáneos nel mundu nun se conoz. Les estimaciones varien dependiendo na magnitú y los medios d'investigación destinada a afayalos, la definición d'un llinguaxe distintu, y l'estáu actual de conocencies sobre les identidaes y les estadístiques vitales de delles persones na Tierra. Inclusive'l númberu d'idiomes que son conocíos varien yá que dalgunos d'ellos escastar o son apocayá afayaos en vida de los investigadores activos.

Una de les axencies de busca más activa ye SIL International, que dispón una base de datos, Ethnologue, caltenida al día poles aportaciones de los llingüistes a nivel mundial. Cuntar dende 2005 el númberu de llinguaxes na so base de datos, escluyendo los duplicaos en países distintos, ye 6912, de cual el 32.8% (2269) tán n'Asia y el 30.3% (2092) tán n'África. Esta cifra actual ten de ser considerada como un númberu variable dientro d'un rangu. Michael E. Krauss reportó en 2007: "La cifra total en tol mundu que tuvi utilizando son 6000 llingües esistentes, un númberu prestosu que pasa a ser la millonésima parte de la población humana..."

La UNESCO, bien influyida por Michael E. Krauss y Stephen Wurm, adoptó la cifra de 6000 y el criteriu de "nuevu altavoz" nel intentu de definir les llingües amenazaes.

## Llinguaxes morrebundos

Krauss define los llinguaxes como seguros si los neños tarán falar en 100 años; en peligru si los neños probablemente nun van tar falándolos en 100 años; y "morrebundu" si los neños nun los falen agora. Él envalora que'l 15-30% (o 900-1800) de los llinguaxes son morrebundos.

## Ver tamién
* Llingua tresfronteriza
* Glotofagia (xenocidiu llingüísticu)
* Imperialismu llingüísticu

## Referencies
Idioma calmucu

L**'idioma calmuco** (*Kalmuck, Calmouk, Oirat*) ye una llingua falada polos calmucos nel sur de Rusia, nel oeste de China y l'oeste de Mongolia. Ye faláu por 518.500 persones y pertenez a les llingües mongóliques.

Dende'l sieglu XI, utilizóse la escritura uigur, hasta que nel sieglu XVII un monxu calmuco budista llamáu Zaya Pandit creó l'alfabetu Tou Bichig. En 1924, reemplazar pol alfabetu cirílicu, que foi sustituyíu en 1930 pol alfabetu llatín; finalmente, en 1938, adoptóse una variante del alfabetu cirílicu, emplegada na actualidá. 

## Ver tamién
* Idiomes oficiales en Rusia

## Referencies

### Enllaces esternos
*[khamagmongol.com/tuuli/tales Kalmyk fairy tales in Kalmyk amd Russian languages]
Repúbliques de Rusia

La Federación de Rusia ta estremada en 85 suxetos federales (unidaes alministratives), de los cualos 21 son repúbliques. Si nun se consideren la República de Crimea y la ciudá federal Sebastopol como parte de Rusia (xuntaes en 2014, pero reclamaes por Ucraína), entós Rusia ta estremada en 83 suxetos federales (de los cualos 21 son repúbliques).

## Condición constitucional
Les repúbliques difieren d'otres unidaes alministratives en que tienen la so propia constitución y tienen derechu a establecer el so propiu idioma oficial (artículu 68 de la Constitución de la Federación de Rusia).

Les otres unidaes alministratives, como los krais (territorios) y óblasts (rexones), nun tienen estes posibilidaes, sicasí, les repúbliques nun tienen soberanía gubernamental (según l'artículu 3 de la Constitución).

## Ver tamién
* División territorial de Rusia

## Referencies
Llingües alarodianes

Les **llingües alarodianas** seríen una supuesta macrofamilia dientro de les llingües caucásiques qu'incluyiría tantu a dos families llingüístiques comprobaes:
*Llingües caucásiques del nordeste.
*Llingües hurrito-urartianes.

## Historia de la hipótesis alarodiana
La familia alarodiana foi propuesta primeramente por Fritz Hommel (1854–1936). El términu provién del nome que Heródoto usó pa referise al reinu d'Urartu. La conexón ente les llingües caucásiques del Nordeste y les llingües caucásiques norcentrales basar en similaridades fonétiques y gramaticales, tales como'l alliniadura morfosintáctica de tipu ergativo.

Anguaño sabemos que diches similaridades podríen ser la resultancia de converxencia llingüística típica d'un área llingüística en formación. Por yera razón les similaridades señalaes nun constitúin una prueba concluyente pa demostrar la rellación filoxenética. Peor entá, nenguna de les carauterístiques señalaes ye esclusiva del área caucásica, polo que nin siquier puede argumentase qu'esistiera un contautu especialmente estrechu ente les llingües hurrita-urarteas y les llingües caucásiques septentrionales.

Posterioremente K. Ostir (1921, 1922), y A. Svanidze (1937), G. Melikishvili (1965), I.M. Diakonoff y S. A. Starostin (1986). Retomaron la idea de Hommel tratando d'apurrir evidencia léxica en favor de la hipótesis, una y bones la evidencia léxica y les correspondencies fonétiques regulares son l'únicu mediu universalmente aceptáu pa probar un parentesto filoxenéticu.

## Comparanza léxica
Los numberales en hurrita-uraritano, comparaos colos numberales en llingües caucásiques son:
:

## Ver tamién
* Llingües caucásiques
* Idioma hurrita
* Idioma urartiano

## Referencies
### Bibliografía
* K. Ostir. *Beiträge zur Alarodischen Sprachwissenschaft* (a monograph), I, 1921 (n'alemán)
* K. Ostir. *Alarodische Sprachwissenschaft* (a monograph), 1922 (n'alemán)
* A. Svanidze. "Materials for history of Alarodian tribes" (a monograph), Tbilisi, 1937 (en rusu)
* G.A. Melikishvili. *Questions of the oldest population of Georgia, Caucasus and the Near East* (a monograph), Tbilisi, 1965 (en xeorxanu, sumariu en rusu)
* I. Diakonoff, S. Starostin. "Huro-Urartian as an Eastern Caucasian Language".- *Münchener Studien zur Sprachwissenschaft*, Beiheft, N.F., 12, 1986 (n'inglés)
* Alarodian languages.- Encyclopedia "Sakartvelo", vol. I, Tbilisi, 1997, pp. 90 (en xeorxanu)

### Referencies

## Enllaces esternos
*Comparative Notes on Hurro-Urartian, Northern Caucasian and Indo-European by V. V. Ivanov
Llingües dené-caucásiques

Les **llingües dené-caucásiques** (**sino-caucásica**) ye una supuesta macrofamilia o superfamilia de llingües qu'incluyiría les llingües sino-tibetanes, les caucásiques septentrionales, les yeniseianas, el vascu y les llingües na-dené. Esta teoría basar nun puñáu de cognaos y una evidencia considerada débil, polo que la mayoría de los llingüistes nun acepten esta unidá filoxenética como una unidá probada, más allá de toa dulda, y considerar una propuesta altamente especulativa.

La teoría, formulada per primer vegada en 1980 por Sergéi Stárostin, basar en gran parte nel trabayu d'Alfredo Trombetti, Karl Bouda y Edward Sapir. Munchos llingüistessobremanera John Bengtson, propunxeron la inclusión del vascu tamién, pero'l vascólogu francés Michel Morvan nun lo acepta dafechu.

## Comparanza léxica
Los numberales reconstruyíos pa distintes protollingües incluyíes en distintes versiones de la hipótesis dené-caucásica son:

Nes anteriores formes nun s'aprecien coincidencies bultables.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Dene-Caucasian ethno-linguistic map

## Ver tamién
* Families de llingües
* Protollingua
Llingües dené-yeniseiques

Les llingües **dené-yeniseas** ye una propuesta familia llingüística compuesta poles llingües yeniseianas de Siberia y les llingües na-dené d'América del Norte. En cuanto sía dafechu demostrada, va ser la primer rellación llingüística ente América y Asia, dempués de les llingües esquimo-siberianes.

## Investigación
Foi primeramente propuestu por Alfredo Trombetti en 1923, depués por Merritt Ruhlen en 1998 y coincidentemente nel mesmu añu por Michael Fortescue.

Edward Vajda presentó en 2008 nueva evidencia de la rellación ente estes llingües que tuvo una bona receición ente dellos llingüistes reconocíos.

Lyle Campbell amuésase escépticu. Considera que Vajda ye un llingüista seriu y rigorosu, pero considera que la evidencia léxico y morfolóxico ye insuficiente, polo que se riquir una profundización nes investigaciones antes de considerar demostrada la rellación.

Una investigación publicada en 2014 apurrió nueves evidencies: Mark A. Sicoli y Gary Holton codificaron un conxuntu de datos sobre carauterístiques tipolóxiques de les llingües na-dene y ket y probaron l'axuste ente los datos y les filogenias llingüístiques, llogrando resultancies que sofiten la hipótesis d'una conexón dene-yeniseica y que suxeren una dispersión de la protllingua dende Beringia, tantu escontra Siberia, como escontra América.

## Propuesta
Acordies cola hipótesis de Vadja esta sería la familia dene-yeniseica

Nun s'atopó una conexón col idioma haida nin se reforzó la hipótesis dené-caucásica.

Pa Sicoli y Hilton les llingües ket y les de la mariña pacífica norteamericana, antes de dixebrase ente elles, dixebraríense primero de les del interior d'Alaska y América del Norte:

## Rellaciones recién
Nos últimos años favorecióse l'alcuentru ente dambos pueblos.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Ordering information and news items for ''The Dene–Yeniseian Connection.''
*Table of contents and ordering information for ''The Dene–Yeniseian Connection.''
*"New language research supports land bridge evidence" ''Anchorage Daily News''
*Dené–Yeniseian Swadesh lists
Idioma fula

L**'idioma fula** (tamién llamáu **peul**, **fulani**, **pulaar**, **fulbe**, **fulfulde**) ye una llingua del África Occidental, faláu pola etnia fulani, que toma dende Senegal hasta Camerún y Sudán. Escontra 2007, calcúlase qu'había unos 24 millones de persones que la falen (como primer y segunda llingua) y tien un estatus de llingua oficial en Mauritania, Senegal, Malí, Guinea, Burkina Fasu, Níxer, Nixeria y Camerún. El númberu de falantes nativos taría alredor de 3 millones de falantes.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
### Historia
El fulani foi la llingua principal de les élites de diversos reinos africanos, qu'espandieron l'usu d'esta llingua, ente elllos: l'imperiu de Tukulor, el califatu de Sokoto y l'imperiu de Masina.

## Descripción llingüística
Esta ye una llingua ensin artículu nin xéneru.

### Fonoloxía
L'inventariu de consonantes del fula ye'l siguiente:

En dalgunos dialeutos del fula nun esiste la serie de implosivas. Otra manera l'inventariu anterior ye bien similar al del wólof, cola salvedá de que nesa otra llingua atlántica nun esiste nin serie d'implosivas nin la oclusiva glotal.

### Comparanza léxica
Los numberales para distintes variedaes fulani son:
:

## Referencies

### Bibliografía
* M. Orozco y F. Roca, 2006: El Fula i el Wòlof:Estudi comparatiu ente les gramàtiques del Fula i el Wòlof, Barcelona, ISBN 84-393-7034-2.
Idioma fixanu

L**'idioma fixanu** (autoglotónimu: *Na vosa vaka-Viti*) ye una llingua austronesia del grupu de les Llingües del Pacíficu central, falada en Fixi de manera nativa por 330&nbsp;000 persones y que ye faláu por 200&nbsp;000 como segunda llingua. 

La Constitución de 1997 estableciólu como un idioma oficial en Fixi, xunto col inglés y l'hindi fixanu.

## Referencies

## Enllaces esternos