open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Perímetru

El **perímetru** d'una figura bidimensional ye la dellimitación de la mesma, la cual pertenez al conxuntu \mathbb{R} ( ye dicir, alcuéntrase nún espaciu unidimensional, a desemeyanza de la figura a la que caltién, que s'alcuentra en \mathbb{R}^2).

La pallabra perímetru tien la so etimoloxía nel idioma griegu, *peri-* "alrodiu" y *metron* μέτρον "midida"

## Aplicaciones práutiques

El perímetru y l'área son midides fundamentales nel determín d'un polígonu o figura xeométrica. El perímetru utilízase pa calcular la llende d'un oxetu, por exemplu, d'un valláu.

## Fórmules

### Polígonos
Como regla xeneral, el perímetru d'un polígonu puede calculase siempre sumando toles llonxitúes de los llaos. 

D'esti mou, la fórmula nos triángulos ye P = a + b + c, onde a, b y c son les llonxitúes de cada llau. Pa los cuadriláteros la ecuación ye P = a + b + c + d. Pa los polígonos equiláteros, P =na , onde n ye'l númberu de llaos y a ye la llonxitú del llau.

### Círculos

Pa los círculos la ecuación ye:
: 
 P = 2 \cdot \pi \cdot r

ó
: 
 P = d \cdot \pi 

onde
* P ye'l **perímetru**
* r ye'l radiu
* \pi ye (la **constante** matemática pi,\pi=3.14159265...)
* d ye'l **diámetru** del círculu

## Referencies

## Enllaces esternos
Baghlan

Por **Baghlan** podemos referimos a:

*Baghlan, una provincia d'Afganistán.
*Baghlan, un llugar d'Afganistán, na provincia del mesmu nome.

## Referencies
Paralelogramu

Un **paralelogramu** ye un polígonu formáu por cuatro llaos, paralelos dos a dos.

Les sos propiedaes son:
# En tou paralelogramu los llaos opuestos son iguales.
# En tou paralelogramu los ángulos opuestos son iguales.
# Cada diagonal dixebra a un paralelogramu en dos triángulos congruentes.
# Les diagonales d'un paralelogramu córtense nel so puntu mediu.
# 2 ángulos contiguos d'un paralelogramu son suplementarios.

### Tribes de paralelogramos
Los paralelogramos clasifíquense según los sos ángulos en **paralelogramos rectángulos** y **paralelogramos non rectángulos**. Les clases de paralelogramos tienen les siguientes carauterístiques:

* **Paralelogramos rectángulos**, los sos ángulos son toos ángulo reutos: el cuadráu (tolos sos llaos son iguales), y el rectángulu (iguales los llaos opuestos).

* **Paralelogramos non rectángulos**, cuyos ángulos son dos d'ellos agudos, y los otros dos obtusos: el rombu (los cuatro llaos iguales), y el romboide (llaos opuestos iguales).

Esiste una llei nomada **llei del paralelogramu**, definía pola siguiente fórmula (casu diagonales iguales):

(AB)(CD) + (BC)(AD)\,=\,(AC)(BD)

au A, B, C, y D son los vértices consecutivos del paralelogramu (nesi orde).

## Referencies

## Enllaces esternos
Triángulu reutángulu

Un **triángulu reutángulu** ye un triángulu nel qu'ún de los tres ángulos ye reutu, ye dicir, mide 90° o π/2 radianes. Esta mena de triángulu cumple'l Teorema de Pitágores.

Como amuesa la figura adxunta, la hipotenusa "*c*" ye'l llau opuestu al ángulu reutu. Al aviesu, el catetu ye cualesquier de los dos llaos "*a*" o "*b*" que formen l'ángulu reutu del triángulu. La rellación ente catetos ya hipotenusa dase per aciu del Teorema de Pitágores:

:a^2 + b^2 = c^2 \,

## Ver tamién
*Teorema de Pitágores
*Triángulu

## Referencies

## Enllaces esternos
Catetu

Nún triángulu rectángulu nómense **catetos** a los dos llaos del triángulu que formen l'Ángulu reutu.

Na figura los llaos  C_a y  C_b son los **catetos** y  h ye la hipotenusa.

Con respeutu a cualesquier de los ángulos agudos del triángulu rectángulu el catetu pue ser:
* Catetu opuestu: l'aviesu, el que nun forma l'[ángulu]]
* Catetu axacente: el que l'ángulu xunto cola hipotenusa.
 
Utilizando les razones trigonométriques se pue coñocer un ángulu non reutu:

**sen α** = catetu opuestu / hipotenusa
**cos α** = catetu adyacente / hipotenusa
**tan α** = catetu opuestu / catetu adyacente

Pa saber cual ye'l catetu opuestu y cual ye l'axacente hai de considerar:
#Cuál ye l'ángulu que se desea obtener.
#Una vez decidío esto, hai de tomar como catetu axacente al que fai esquina cola hipotenusa.
#El catetu opuestu, ye'l que s'alcuentra enfrente del ángulu que se quier determinar.
## Ver tamién
* Teorema de Pitágores
* Trigonometría
Teorema de Pitágores

El **teorema de Pitágores** establez que nun triángulu rectángulu la suma de los cuadraos de los catetos ye igual al cuadráu de la hipotenusa:

:a^2 + b^2 = c^2 \,

## Demostraciones

Conócense cientos de demostraciones del teorema de Pitágores.

### Por distintos allugamientos de triángulos nun mesmu cuadráu

Seya un cuadráu de llau c. Ye posible axuntar cuatro copies del triángulu rectángulu de catetos a y b ya hipotenusa c al rodiu del cuadráu, formando un cuadráu nuevu de llau a+b.
L'area d'esti cuadráu grande, poro, ye igual a c^2 más la suma de les árees de los cuatro triángulos.

Per otru llau, el cuadráu de llau a+b pue formase tamién a partir de los cuatro triángulos rectángulos d'enantes y dos cuadraos de llaos a y b respeutivamente.
L'área d'esti cuadráu ye agora a^2+b^2 más les árees de los cuatro triángulos.

En comparando les dos espresiones y desaniciando les árees de los triángulos, s'atopa que c^2=a^2+b^2.
## Xeneralizaciones

### Teorema del cosenu

El teorema del cosenu ye una xeneralización del teorema de Pitágores pa triángulos arbitrarios. Si'l triángulu tien por llaos a, b y c, esti teorema diz que

:c^2 = a^2 + b^2 - 2ab\cdot\cos\gamma

onde \gamma ye l'ángulu ente los llaos a y b. Nos triángulos rectángulos, \gamma ye un ángulu reutu y'l so cosenu ye igual a cero; poro, nesti casu'l teorema del cosenu diz lo mesmu que'l teorema de Pitágores. Amás, si los llaos del triángulu satisfaen la ecuación

:c^2 = a^2 + b^2

entós tien de cumplirse que 2ab\cdot\cos\gamma = 0, y asina \gamma tien de ser reutu; y'l triángulu orixinal, rectángulu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Pentágonu (dixebra)

La pallabra **pentágonu**, tamién puede referise a:

* La sede del Departamentu de Defensa de los Estaos Xuníos tamién conocíu como "El Pentágonu".

## Referencies

## Enllaces esternos
El Pentágonu

**El Pentágonu** (n'inglés: *The Pentagon*) ye la sede del Departamentu de Defensa de los Estaos Xuníos. L'edificiu tien forma de pentágonu, y trabayen nél aproximao 23.000 emplegaos militares y civiles, y cerca de 3000 miembros de personal de sofitu. Ta nel condáu d'Arlington, Virxinia. Tien cinco pisos, caúnu de los cualos inclúi cinco corredores. La construcción del Pentágonu entamó'l 11 de setiembre de 1941 (poco antes del ingresu de los Estaos Xuníos na Segunda Guerra Mundial), foi inauguráu'l 15 de xineru de 1943 y sigue siendo l'edificiu d'oficines más grande del mundu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Piratería (dixebra)

**Piratería** pue referise a:

***[[Piratería|Piratería marítima]]**, el so significáu orixinal.
***[[Piratería (delitu)|Delitu de piratería]]**, apropiaciones illexítimes, remanecíes de la piratería marítima. 
***[[Piratería aérea]]**, apoderamientu, baxo menacies, del control d'una aeronave (denomatu inspiráu nel vezu del pirata d'abordar barcos pola fuercia).
***[[Piratería (Drechu d'autor)|Piratería]]**, el denomatu popular de les infraiciones al drechu d'autor (tales como la venta ilícita de copies ensin autorización).

## Referencies

## Enllaces esternos
Piratería

::*Esti artículu cinca sobre la piratería marítima, pa otros usos ver [[Piratería (dixebra)]]*

La **piratería** ye l'actividá dedicada al asaltu y saquéu de barcos n'alta mar, esta alquier una importancia histórica que rescampló dende entamos del sieglu XVI fasta'l primer terciu del sieglu XIX. 

Esta actividá apaez espeyada yá en testos clásicos, anque con una perfuerte venceya a les actividaes comerciales y Roma tuvo qu'enfrentase al problema de la piratería nel Mar Mediterraneu. Los viquingos fixeron actividaes pirátiques pel norte d'Europa. A entamos del sieglu XVI el Mediterráneo foi escenariu del renacer d'esta actividá. Estos pirates teníen les sos bases na Berbería (costa del norte d'África), especialmente nos puertos d'Arxel, Trípoli y Tunicia. Atacaben los barcos nel Mediterraneu y nel océanu Atlánticu y esfarrapaben les sos costes. Llegaron actuar pel norte en Gran Bretaña y n'Islandia. L'orixe llueu del desendolque d'estes flotes de pirates alcuéntrase na victoria final de los cristianos sobre los musulmanes na península Ibérica en 1492. Los musulmanes espulsaos d'España instaláronse na costa norte d'África u crearon estaos autónomos o, en dalgún casu, provincies dependientes del Imperiu otomanu. Los asaltos, n'orixe actos de venganza escontra España, afeutaron a barcos de toles naciones.

## Referencies
Hexágonu

En xeometría, un **hexágonu** ye un polígonu de seis llaos.

L**'hexágonu regular** tien les siguientes propiedaes:
* Tolos sos ángulos interiores miden 120º.
* Está estrenchamente rellacionáu colos triángulos equiláteros:
** Xuniendo cada vértiz col so opuestu, l'hexágonu regular queda dixebráu en seis triángulos equiláteros.
** Numberando los vértices de 1 a 6 siguiendo les manes del reló (sen dextróxiru), y xuniendo los vértices impares obtiénse un triángulu equiláteru; xuniendo los pares, obtiense otru.
* Se puede teselar el planu con hexágonos ensin dexar nengún güecu.
* Puede dibuxase emplegando namái regla y compás.
* La so superficie obtiense calculando: 

:S = \frac{perimetru * apotema}{2}

## Ver tamién
* Círculu
* Triángulu
* Cuadráu
* Pentágonu
* Heptágonu
* Octógonu
* Eneágonu
* Decágonu
* Hexágonu de Perpiñá

## Referencies

## Enllaces esternos
Pentágonu

En xeometría, un **pentágonu** correspuende a cualesquier polígonu de 5 llaos.

Esti términu emplégase davezu pa referise al **pentágonu regular**. Nel pentágonu regular, tolos ángulos y tolos llaos son iguales. Nesti casu, los ángulos son de 108º. L'área d'un pentágonu regular con una midida de llau a correspuende a: 

A = \frac{5a^2}{4}\cot \frac{\pi}{5} = \frac {a^2}{4} \sqrt{25+10\sqrt{5}} \approx 1.72048 a^2


## Construcción d'un pentágonu
Un pentagonu regular pue construyise con regla y compás. Euclides desendolcó esti métodu al rodiu de 300 e.C.. 

A continuación descríbese ún de los métodos: 




# Dibuxamos una circunferencia na qu'inscribiremos el pentágonu, y conseñamos el centru de la circunferencia con *O* (Nel dibuxu a mandrecha, el círculu verde). 
# Eliximos un puntu *A* na circunferencia, que va servir como ún de los vértices del pentágonu. Dibuxamos una llinia ente *O* y *A*.
# Facemos la perpendicular a la llinia *OA*, qu'atraviese *O*. Na interseición d'esta llinia cola circunferencia, conseñamos el puntu *B*.
# Determinamos el puntu *C* como'l puntu na metada ente *O* y *B*.
# Dibúxase una circunferencia centrada en *C* y que pase pel puntu *A*. Marcamos la so interseición con la llinia *OB* como'l puntu *D*.
# Dibuxar una circunferencia centrada a *A* que pase a traviés del puntu *D*. Marcamos les sos interseicions con la circunferencia orixinal (en verde) como los puntos *E* y *F*.
# Con centru en *E*, facemos una circunferencia que pase pel puntu *A*. Conseñamos la segunda interseición cola circunferencia orixinal como'l puntu *G*.
# Con centru en *F*, facemos una circunferencia que pase pel puntu *A*. Conseñamos la segunda interseición cola circunferencia orixinal como'l puntu *H*..
# Xuniendo los puntos *AEGHF* obtenemos el pentágonu regular.

Si dempués de formar el pentágonu, xunimos los vértices non adyacentes (per aciu de les diagonales del pentágonu), tendremos un pentáculu, con un pentágonu más pequeñu en centru. Si estendemos los llaos o costaos del pentágonu hasta que se toquen los non adyacentes, tendremos un pentáculu más grande.
Juan Manuel Martínez Morala

**Juan Manuel Martínez Morala**  ye un sindicalista asturianu. Pertenez al sindicatu CSI (Corriente Sindical d'Izquierdes). Ye unu de los personaxes más carauterísticos de la llucha de los trabayadores asturianos del sector naval.

Foi condenáu xunto col so compañeru Cándido a una pena de prisión de 4 años y pagar una sisa de 5.500 € polos disturbios causaos nes fuelgues del sector naval asturianu nos años 2004 y 2005, y denunciaos pol Ayuntamientu de Xixón. Anguaño ta en llibertá.

## Referencies

## Enllaces esternos
Heptágonu

Un **heptágonu** ye un polígonu con **siete** llaos y siete ángulos. Nún heptágonu regular, los llaos xúnense formando un ángulu d'alrodiu 128,6º.

Ye'l polígonu regular más pequeñu que nun se pue construyir de mou exautu con regla y compás.

El perímetru d'un heptágonu regular de llau a ye

: P = 7\cdot a

O bien, en función de l'apotema (a_p),

: P = 14\cdot a_p \cdot \frac{\sin(\pi /7)}{\sin(5\pi /14)}

L'área a y apotema a_p ye:

:  A = \frac{7\cdot a \cdot a_p}{2} = \frac{P\cdot a_p}{2}

O bien, en función del llau a,

: A = \frac{7}{4}\cdot a^2 \cdot \frac{\sin(5\pi /14)}{\sin(\pi /7)}\simeq 3,6339\ a^2

y en función de l'apotema,

: A = 7\cdot a_p^2 \cdot \frac{\sin(\pi /7)}{\sin(5\pi /14)}

## Aproximación a la construcción d'un heptágonu con regla y compás

*Facer un círculu de radiu 1 y centru en **M**.
*Conseñar un puntu cualesquier **X** sol círculu. El círculu de centru **X** y radiu **XM**, cortará al círculu orixinal en **A** ya **Y**
*Les reutes **AY** y **XM** córtense en **H**.
*La llonxitú **AH**, ye una bona aproximación del llau del heptágonu inscritu nel círculu.

## Heptágonu regular na vida diaria
La pieza de 20 centimos d'euro básase na forma d'un heptágonu regular.

## Ver tamién

* Xeometría
* Númberu heptagonal
* Triángulu
* Cuadráu
* Pentágonu
* Hexágonu
* Octógonu
* Eneágonu
* Decágonu

## Referencies
Octógonu

Un **octógonu** ye una figura plana con **ocho** llaos y ocho ángulos. Nún octógonu regular, los llaos xúntense formando un ángulu de 135º. L'área d'un octógonu regular de llau "*a*" correspuende a:
:A = 2a^2 \cot \frac{\pi}{8} = 2(1+\sqrt{2})a^2 \simeq 4.82843 a^2

## Construcción con regla y compás

**L'octógonu regular** ye un polígonu regular de **8** llaos, 2³ llaos. Per aciu del Teorema de Gauss-Wantzel, ye dable la so construcción per duana d'una regla y compás.

* 1 : Dibuxar una reuta.
* 2 : Dibuxar un círculu con centru sobro la reuta. (Cortará al círculu en dos puntos)
* 3 : Col mesmu radiu, trazar un arcu de círculu faciendo centru nún de los puntos au la reuta interseuta col círculu orixinal.
* 4 : Xunir con una llinia (nesti casu, vertical), los puntos onde s'alcuentren los dos círculos.
* 5 : Trazar un **arcu de círculu**, faciendo centru au s'interseuten les dos reutes, y que pase pel centru del círculu orixinal. Esti arcu de círculu cortará a la llinia vertical nún puntu.
* 6 : Dibuxar una reuta que pase pela interseición obtenida y pol centru del círculu orixinal. Si estendemos esta llinia a dambos llaos, ésta taya al círculu orixinal en dos puntos.
* 7 : Estes interseiciones col círculu dan la llonxitú del llau del octógonu. 
* 8 a 10 : Treslladar les distancies pa conseñar los llaos sobro'l círculu.
* 11 a 18 : Xunir los puntos de l'octógonu.

*Ente los pasos 7 a 10, el radiu del compás nun sofre cambeos.*
## L'octógonu na vida diaria

Na mayor parte de los países del mundu, los paneles d'stop son de traza octogonal

## Ver tamién
* Triángulu
* Cuadráu
* Pentágonu
* Hexágonu
* Heptágonu
* Eneágonu
* Decágonu

## Referencies

## Enllaces esternos
Decágonu

En xeometría, denómase **decágonu** a un polígonu de diez llaos.
Nel casu d'un **decágono regular**, ye'l que tien los sos diez llaos d'igual llonxitú y tolos sos ángulos iguales. Si s'inscribe un decágonu regular nuna circunferencia, el llau ye seición aúrea del radiu. Los ángulos interiores del decágonu miden 144º. El decágonu tien 10(10-3)/2 diagonales, o seya, 35 diagonales.
L'área d'un decágonu regular de llau "*a*" ye:

:A = \frac{5}{2}a^2 \cot \frac{\pi}{10} = \frac{5a^2}{2} \sqrt{5+2\sqrt{5}} \simeq 7.6942 a^2.

## Ver tamién
* Triángulu
* Cuadráu
* Pentágonu
* Hexágonu
* Heptágonu
* Octágonu
* Nonágonu

## Referencies

## Enllaces esternos
Endecágonu

En xeometría, un **endecágonu** ye un polígonu de 11 llaos y 11 vértices. L'área d'un endecágonu regular ye:

:A = \frac{11}{4}a^2\cos\frac{\pi}{11}\simeq 2.856a^2
Tridecágonu

En xeometría, un **tridecágonu** ye un polígonu de 13 llaos y 13 vértices. L'área d'un tridecágonu regular ye:

:A = \frac{13}{4}a^2\cos\frac{\pi}{13}\simeq 2.416a^2
Tetradecágonu

En xeometría, un **tetradecágonu** ye un polígonu de 14 llaos y 14 vértices. L'área d'un tetradecágonu regular ye:

:A = \frac{14}{4}a^2\cot\frac{\pi}{14}\simeq 15.3345a^2
Dodecágonu

En xeometría, un **dodecágonu** ye un polígonu de 12 llaos y 12 vértices. Un dodecágonu regular tien tolos sos ángulos de 150º. L'área d'un dodecágonu regular ye:

:A = \frac{12}{4}a^2\cos\frac{\pi}{12}\simeq 2.618a^2

Tamién:

:A = 3 r^2 \frac{}{} 

Onde "*r*" ye'l radiu que circunscribe'l círculu.

## Construcción d'un dodecágonu
Un **dodecágonu regular** puede dibuxase con regla y compás. L'animación amuesa los 23 pasos a siguir pa la so construcción, teniendo en cuentes que dende'l pasu 8 al 11 nun se faen cambeos nel radiu del compás. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Pentadecágonu

En xeometría, un **Pentadecágonu** ye un polígonu de 15 llaos y 15 vértices. Los sos ángulos interiores tienen 156º. L'área d'un Pentadecágonu regular ye:

:A=\frac{15}{4}a^2 \cot \frac{\pi}{15} = \frac{15a^2}{8} \left( \sqrt{3}+\sqrt{15}+\sqrt{2}\sqrt{5+\sqrt{5}} \right) \simeq 17.6424a^2.


## Construcción d'un pentadecágonu regular per duana de regla y compás
*Ente los pasos 14 y 21, el radiu del compás nun sofre cambeos.*

## Referencies

## Enllaces esternos
Fayzabad

**Fayzabad** (persa: فيذ آباد ) ye una ciudá d'Afganistán, capital la provincia de Badakhshan. La so población ye de 44.421 habitantes (2007). Asítiase nel nordeste del país, nel ríu Kokcha. Ye'l centru comercial y alministrativu más importante d'Afganistán y de la rexón de Pamir. La mayoría los sos habitantes son taxiquistaninos. Nel iviernu vese aisllada munches de les veces pola ñeve.

## Referencies

## Enllaces esternos
Jurm

**Jurm** ye un distritu de la provincia de Badakhshan, Afganistán. Ye una de les fasteres menos poblaes de la provincia, con una población aproximao de 3.000 persones.

## Referencies

## Enllaces esternos
Provincia de Balkh

**Balkh** (Persa: بلخ ) ye una provincia d'Afganistán. La so capital capital ye Mazar-e Sharif. Ta asitiada nel norte del país. La so superficie ye de 17.248 km². Tien una población de 2.050.067 habitantes (2007). Dalgunes de les ciudaes de mayor altor son: Balkh, Dawlatabad, Qarchi Gak, Sholgara y Tash Gozar. Los taxiquistaninos axeiten la mayoría la población de la provincia, tres los que van los pashtos, los uzbecos y los hazaras.

## Referencies

## Enllaces esternos
Eneágonu

En xeometría, un **eneágonu** o **nonágonu** ye un polígonu de **nueve** llaos y nueve vértices. El nome provién del griegu *enneagonon*, (εννεα, *nueve* + γωνον, *esquina*), metantu que *nonágonu* provién del llatín (*nonus*, *nueve* + *gonon*). *Eneágonu* ye'l nome más usáu por coherencia con, por exemplu, hexágonu. 

Un **eneágonu regular** tien un ángulu internu de 140°. L'área d'un eneágonu regular de llau "*a*" vien dau por:
:A = \frac{9}{4}a^2 \cot \frac{\pi}{9} \simeq 6.18182 a^2.

Nun ye dable construyir un eneágonu regular con regla y compás, pero hai una mena aproximao de facelo.

## Ver tamién
*Númberu eneagonal
*Eneagrama
*Xeometría
*Trigonometría

## Referencies

## Enllaces esternos
* Nonágonu 
* Eneágonu 
* Procedimientu pa la construcción d'un eneágonu regular (de mena aproximao) con regla y compás.
Ánodu

Denomínase **ánodu** al electrodu positivu d'una célula electrolítica hacia'l que se dirixen los iones negativos dientro del electrolitu, que reciben el nome d'aniones.

L'electrodu d'una celda electroquímica ye'l llugar onde se produz la reaición d'oxidación:

*Nuna célula electrolítica ye'l terminal positivu.
*Nuna pila ye'l terminal positivu.

## Ver tamién
*Cátodu

## Referencies

## Enllaces esternos
Cátodu

Denomínase **cátodu** al electrodu negativu d'una célula electrolítica hacia'l que se dirixen los iones positivos, que reciben el nome de *[[catión|cationes]]*.

## Ver tamién
*Ánodu

## Referencies

## Enllaces esternos
Ishkashim

**Ishkashim** o **Eshkashem** ye una ciudá d'Afganistán, que ta asitiada na frotera con Taxiquistán. Pertenez a la provincia de Badakhshan y la so población ye de 12.682 habitantes(2007). Anguaño la frontera ta abierta namái pa los lliberadores humanitarios.

## Referencies

## Enllaces esternos
Khandud

**Khandud** ye una ciudá d'Afganistán, que pertenez a la provincia de Badakhshan. Tien una población de 5.777 habitantes (2007).

## Referencies

## Enllaces esternos
Qala i Naw

**Qala i Naw** (Persa: قلعه نو ) ye una ciudá d'Afganistán, capital de la provincia de Badghis. Ta asitiada nel noroeste del país. La so población cunta con 61.517 habitantes (2007). Ye perconocida poles sos viesques d'alfóncigos o pistachos. La composición étnica ye más o menos del 80% de taxiquistaninos, con un númberu pequeñu de patanes, baluchis, uzbecos y turcomanos. Foi una ciudá percastigada polos ataques de los talibanes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Bala Murghab

**Bala Murghab** ye una ciudá d'Afganistán y que pertenez a la provincia de Badghis. La so población cunta con 16.402 habitantes (2007). El grupu étnicu dibúxase con un 85% de pastos, y el 15% de taxiquistaninos y turcomanos. Muncha de la so población vive nos valles del ríu Murghab.

## Referencies

## Enllaces esternos
Círculu

Un **círculu** ye'l conxuntu de tolos puntos d'un planu que s'alcuentren dientru de la circunferencia. El *círculu* ye l'área, mentantu que la *circunferencia* ye la curva que lu llenda. 

En Xeometría euclidiana, un círculu ye'l conxuntu de tolos puntos nún planu, que s'alcuentren a una distacia fixa d'un puntu fixu, el centru; tala distancia denómase radiu. Arriendes, un círculu ye una curva zarrada simple, que dixebra el planu en un interior y un esterior; la rexón interior del círculu denómase discu.

La pallabra círculu, provién del llatín *círculus* que ye'l diminutivu de *circus* (cercu).

Si tenemos en cuenta que ye dable considerar un **círculu** como un polígonu regular d'infinitos llaos, l**'apotema** del cual ye'l radiu del círculu, y el **perímetru** la circunferencia, entós, sabiendo que l'área d'un polígonu regular ye igual a la metá del productu del so perímetru pola so apotema, ye dicir:

:A=\frac{P{\cdot}ap}{2}

sustituyendo *P* pola fórmula de la circunferencia (*2·π·R*) y *ap* pol radiu *R* tenemos

:A=\frac{2{\cdot}\pi{\cdot}R{\cdot}R}{2}

poro, una vegada simplificada la espresión, aportamos a la conclusión de que l'área **A** d'un círculu de radiu *R* ye

: A=\pi{\cdot}R^2

## Referencies

## Enllaces esternos
Luar na lubre

**Luar na Lubre** (*Luar* ye'l resplandiu de la lluna y *Lubre* yera una viesca sagrada pa los celtes), ye una de les bandes más reconocíes dientro del mundiu folk de Galicia.

Hai más de venti años de magar entamaron, pero foi desque collaboraron xunto a Mike Oldfield nuna xira ya una nueva versión qu'ésti fixo de la so cancion *O son do ar* (El soníu l'aire), cuando'l grupu algamó gran sonadía.

Los instrumentos qu'usen son: gaita gallega, acordión diacotónicu, violín, flautes, guitarra acústica, bouzouki, pandereta, bodhram ya percusiones; xunto cola voz de la cantante portuguesa Sara Louraço Vidal, qu'entró na banda pa sustituir a Rosa Cedrón (enantes d'ella tuvo Ana Espinosa) que decidió dedicase a la so carrera en solitariu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Shiatsu

El **Shiatsu** (en xaponés 指圧; - acupresión) ye una téunica terapéutica de masax que vien de Xapón.
Sigue principios asemeyaos a l'acupuntura na que pulgares, manes, deos y coldos son usaos pa calcar sobro dellos llugares del cuerpu.
Planu (xeometría)

El **planu** ye ún de los entes xeométricos fundamentales, xunto a la reuta y el puntu. 

Suele representase el planu como una figura dellimitada por bordes irregulares (nun ye apropiao usar bordes regulares porque nun ye una figura finita) y davezu úsase notación con lletres del alfabetu griegu. Ye **bidimensional**.

## Ecuación del planu
El planu se define por tres puntos non alliniaos, una reuta y un puntu esterior a ella, dos reutes paraleles o dos reutes secantes. Poro, cualesquier planu puede definise por dos elementos: un puntu y dos vectores.

Puntu P=(x1 , y1 , z1)
Vector u=(a1 , b1 , c1)
Vector v=(a2 , b2 , c2)

Esta ye la forma vectorial del planu, sicasí la forma más utilizada ye la reducida, resultáu de igualar a cero el determinante formáu polos dos vectores y el puntu xenéricu X=(x, y, z) col puntu dau. D'esta mena, la ecuación del planu ye:

det[(X-P) , u , v]=0 => Ax +By +Cz +D =0

Onde (A, B, C) ye un vector perpendicular al planu y coincide col productu vectorial de los vectores u y v.

## Ver tamién
* Puntu
* Reuta
Planu (dixebra)

La pallabra **planu** refierse a:

*Un ente xeométricu. Ver **[[Planu (xeometría)]]**.
*En cartografía un **[[planu (cartografía)|planu]]** ye un mapa que caltién una escala mayor de 1:5.000.
* Planu (cinematrografía)

## Referencies

## Enllaces esternos
Puntu

**Puntu** pue facer referencia a:

* Puntu (xeometría)
* Puntu (puntuación)
* Puntu quirúrxicu
* Puntu tipográficu
* Puntu de costura
* Puntu de cruz
* Puntu (diacríticu)
* Puntu (xuegu)
* Puntu (película)
Googol

::*Nun trafulcar *'googol** con [[Google]], la compañía d'Internet, y [[Nikolai Gogol]], l'autor''.

El términu **googol** (gúgol) foi acuñáu en [[1938]] por Milton Sirotta, un neñu de nueve años, sobrín del [[matemátiques|matemáticu]] d'[[Estaos Xuníos]] **Edward Kasner**. Kasner anunció'l conceutu nel so llibru "''Les matemátiques y la imaxinación''". [[Isaac Asimov]] dixo nuna ocasión al respeutu: ''"Vamos tener que padecer eternamente un númberu inventáu por un nácaru"''.

:<small>**1 googol = 10100** = 10.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000</small>

Un googol ye aproximadamente igual al [[factorial]] de 70. El factorial de 70 tien 101 cifres: <p style="white-space:nowrap;"> 70! = 1197857166996989179607278372168909873645893814254642585755536286462800958278
9845319680000000000000000</p>y los sos [[factor primu|factores primos]] son **2** y **5**. Nel [[sistema binariu]] ocuparía **333''' bits.

El googol nun ye abondo importante nes matemátiques y tampoco tien usos práuticos. Kasner creólu pa ilustrar la desemeyanza ente un númberu inimaxinablemente escomanaú y l'infinitu, y a vegaes úsase d'esta mena nel enseñu de les matemátiques.

## Referencies

## Enllaces esternos
Océanu Glacial Árticu

L**'océanu Árticu** o **océanu Glacial Árticu** ye l'océanu más pequeñu de toos. Arrodia al Polu Norte y estiéndese al norte d'Europa, Asia y América.
Tien una estensión d'unos 14.100.000 Km², y el calume d'esti océanu cimbla ente los 2.000 m y los 4.000 m na rexón central, y los 100 m na plataforma continental, siendo la so media d'unos 1205 m.

Enconta col Océanu Atlánticu pel norte, recibiendo mases d'agua a traviés del Estrechu de Fram y el Mar de Barents. Tamién enconta col Océanu Pacíficu a traviés del Estrechu de Bering.

Les descomanaes mases de xelu, protexen ya curien demientres tol añu a esti océanu de les influyencies atmosfériques. Na so estaya central pueden afayase casquetes de xelu d'hasta 4 m. d'espesor. 

Les temperatures n'hibiernu algamen los -50º C, per aciu de los fuertes carbesones veníos dende Siberia (Rusia); metantu que nel branu cuasi non superen 0º C; na plataforma continental puede dase temperatures d'hasta 30º C.

## Vida
Esisten unes **400** especies nesta faza de la Tierra. D'elles, la más conocía ye l'osu polar, el mayor carnívoru del llugar. Puede algamar un pesu de 800 kg y aliméntase de foques y pexes, magar que si nun llogra atrapalos camuda la dieta por mofu y lliques.

Seis especies de foques viven nel llugar, magar que'l so númberu va amenorgando dende'l sieglu XIX pola mor del so depredador natural, l'osu polar, y la caza indiscriminao del home, yá que'l so pelleyu y grasa son abondo preciaes. Otru poblaor típicu ye'l xibarte, tamién amenazáu y qu'anguaño ta protexíu.
Otru habitante, diminutu pero importante ye'l krill, que desendolca un papel importantísimu na cadarma alimenticia de la rexón polar.

## Referencies

## Enllaces esternos
Mapa

Un **mapa** (dalgunes vegaes nomáu **carta** de cartografía) ye una representación gráfica y métrica d'una faza de territoriu sobro una superficie bidimensional, xeneralmente plana, pero qu'arriendes pue ser esférica, como ocurre nos globos terráqueos. Que'l mapa tenga propiedaes métriques, quier dicir que tien de ser dable tomar midides de distancies, ángulos o superficies sobro él y obtener un resultáu aproximadamente esautu. A la ciencia y téunica que fai los mapes denómase-y cartografía.

Entamaos pol home col envís de coñocer el mundu, y sofitaos primero en teoríes filosófiques, los mapes constitúin una fonte d'información enforma valoratible, y una gran parte de l'actividá humana, ta rellacionao d'ún u otru mou cola cartografía.

Anguaño tiense l'enfotu y la ronía de siguir cola enxamás bilada xera cartográfica. L'Universu en xeneral y el Sistema Solar no particular, ufren ensin dubia nueves llendes pa esti llabor que tien oríxenes escaecíos na memoria.

L'usu de les téuniques sofitaes na fotografía por satélite, fizo dable non sólo poder coñocer les llendes esautes d'un país, d'un continente o del mundu, sinón tamién aspeutos etnolóxicos, históricos, estadísticos, hidrográficos, orográficos, xeomorfolóxicos, xeolóxicos y económicos, qu'empobinen al home a un conocimientu más anchu del mediu y del planeta nel que vive.

La Historia de la Cartografía abarca dende les primeres trazes nel sable, hasta l'usu de les téuniques xeodésiques, fotogramétriques y de fotointerpretación . Los errores xeométricos d'un mapa suelen caltenese per baxo de lo que'l güeyu humanu columbra. El llímite de la perceición visual humana ta en 0,2 mm.

L'ensundia na ellaboración d'un mapa, ye que feo jasmín ntao nél tien de ser **nidio**, ensin sacrificar por ello la precisión. El mapa, ye un documentu que tien de ser atalantáu según les idees qu'intervienen nel so aviamientu. Tou mapa tien un orde xerárquicu de valires y los primarios tienen de solliñase énte los secundarios.

Pa poder cumplir con toes estes desixencies, el cartógrafu tien de criar dellos "planos de llectura". En tou momentu tien de tener presentes les téuniques de simplificación, per duana de colores o simboloxía, ensin escaecer que nún planu de llectura más fondera pueden obtenese elementos informativos detallaos. La cantidá d'información, tien de tar rellacionao de mena proporcinal a la escala. Cuanto mayor seya l'espaciu destináu a una rexón, mayor será el númberu d'elementos informativos que se puedan ufrir sobro ellos.

De fincia, tou mapa tien d'incluyir una síntesis de conxuntu, lo mesmo qu'un detái analíticu que permita una llectura más fondera. El nivel nel que se cumplan estes dos condiciones, determina, a la fin, la calidá del mapa.

## Referencies

## Enllaces esternos
Satélite (dixebra)

**Satélite** pue referise a:

* Satélite natural, o **lluna**, oxetu que xira alrodiu d'un planeta.
* Satélite artificial, inxeniu fabricáu pol home, y d'estremaos oxetivos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Puli Khumri

**Poli Khumri** (Persa: پل خمري) ye una ciudá d'Afganistán, capital de la provincia de Baghlan. La so población cunta con 58.345 habitantes (2007). La igua de la ciudá ta faciéndola Hungría.

## Referencies

## Enllaces esternos
Puntu (xeometría)

En xeometría el **puntu** ye ún de los entes xeométricos fundamentales, xunto a la reuta y el planu. Son considerados conceutos primarios, o seya que nun ye dable definilos col usu d'otros elementeos ya conocíos. Sicasí, ye dable ellaborar definiciones d'ellos, en base a los postulaos carauterísticos, que determinen rellaciones ente los entes fundamentales. Un puntu nun tien nin área nin volume nin llonxitú. Ye adimensional.

Suel representase ensin rellación a otra figura, como una "equis" pequeña, o como una pequeña llinia perpendicular cuando pertenez a reutes, semirreutes o segmentos y puede notase con una lletra mayúscula.

## Historia
El conceutu de puntu como ente xeométricu surde na antigua concepción griega de la xeometría compilada n'Alexandría por Euclides nel so tratáu *[[Postulaos d'Euclides|Los Elementos]]*, dando una definición de puntu escluyente: «lo que nun tien nenguna parte». El puntu, na xeometría clásica, basar na idea de que yera un conceutu intuitivu, l'ente xeométricu «ensin dimensiones» y namás yera necesariu asumir la noción de puntu. 

## Postulaos rellacionaos col puntu
Dalgunas carauterístiques de los puntos y conceutos rellacionados:
* Dos puntos definen una reuta y namái una.
* Por un puntu pasen infinites rectes y planos.
* Una recta contién infinitos puntos.
* Tres puntos definen un planu y namái unu. (*[[Teorema]]*)

## Ver tamién

* Reuta
* Planu
Reuta

La **reuta** ye la llinia más curtia que xune dos puntos del planu (o l'espaciu) nuna mesma direición. Ye ún de los entes xeométricos fundamentales, xunto al Puntu y el Planu. Son considerados conceutos primarios, o seya que nun ye dable definilos col usu d'otros elementeos ya conocíos. Sicasí, ye dable ellaborar definiciones d'ellos, en base a los Postulaos carauterísticos, que determinen rellaciones ente los entes fundamentales.

Dalgunes definiciones de la **reuta** son les siguientes:
* La reuta ye la llinia más curtia ente dos puntos.
* La reuta ye un conxuntu de puntos nel cual un puntu que s'alcuentra ente otros dos tien la mínima distacia a estos; prollóngase al infinitu en dambes direiciones.
* La reuta ye'l llugar xeométricu d'un puntu que se mueve de tala mena que tomaos dos puntos cualesquieres d'ella, la pendiente m calculada cola fórmula m = \left( \frac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1} \right), resulta siempre constante.
* La reuta ye un conxuntu de puntos allugaos no llargo de la interseición de dos planos.

## Ecuación de la reuta

Puede obtenese la ecuación de la reuta partiendo de la fórmula de la pendiente:

Esta mena d'obtener la ecuación d'una reuta suel utilizase cuando se conocen la so pendiente y les coordenaes de ún de los sos puntos. La pendiente m ye la tanxente de la reuta col exe d'abscises.

## Mena simplificada de la ecuación de la reuta

Si se conocen la pendiente y la ordenada del puntu au la reuta se corta col exe de les ordenaes, sustitúise na ecuación **<math>y_2 - y_1 = m (x_2 - x_1)</math>**:

Que ye la segunda forma de la ecuación de la reuta, que s'usa cuando tenemos la pendiente y la ordenada nel orixe, nomada **<math>b</math>**. Tamién se puede utilizar esta ecuación pa conocer la pendiente y la ordenada al orixe a partir d'una ecuación dada.

## Ver tamién
* Puntu
* Planu

## Referencies

## Enllaces esternos
Baghlan (ciudá)

La ciudá de **Baghlan** (Persa: بغلان) ye un llugar d'Afganistán, asitiada na provincia a la que-y da'l nome, Baghlan. Ta asitiada a unos 5 km al este del ríu Kunduz, y ta a 518 metros penriba la mar. Tien una población de 115.419 habitantes (2007). La so fecha de creación ye en 1960.

## Referencies

## Enllaces esternos
Nahrin

**Nahrin** ye una ciudá d'Afganistán que pertenez a la provincia de Baghlan. Cunta con una población de 24.704 habitantes (2007).

## Referencies

## Enllaces esternos
Satélite artificial

Un **satélite** ye cualesquier oxetu qu'orbita alrodiu d'otru, que se denoma *principal*. Los **satélites artificiales** son naves espaciales fabricaes na Tierra ya unviaes nún vehículu de llanzamientu, una mena de cohete qu'unvia una carga útil al espaciu esterior. Los satélites artificiales pueden orbitar alrodiu de llunes, cometes, asteroides, planetes, estrelles ya inclusive galaxes. Tres la so vida útil, los satélites artificiales pueden quedar orbitando como basoria espacial.

## Referencies

## Enllaces esternos
Andarab

**Andarab** ye una ciudá d'Afganistán, provincia de Baghlan. Cunta con 27.845 habitantes (2007). Los taxiquistaninos ye'l grupu étnicu mayoritariu. Les cases tan feches con lladrillos de barru y los caminos tán fechos una llaceria. Equí asítiense les mines de malaquita, pirita, calcopirita, biotita, moscovita y otres.

## Referencies

## Enllaces esternos
Apoápside

N'astronomía y dientro de los parámetros que carautericen una órbita, la **apoápside** ye'l puntu de la trayeutoria d'un satélite allugáu a la máxima distancia respeutu del astru al cual orbita.

Si l'astru ye la Tierra, l'apoápside nómase apoxéu.

## Ver tamién
* Afeliu
* Apoxéu
* Ápside

## Referencies

## Enllaces esternos
Ápside

N'astronomía, un **ápside** ye'l puntu de mayor o menor distancia dientro d'una órbita elíptica al so centru de atraición, que ye xeneralmente tamién el centru de mases.

El puntu de menor distancia nómase periápside y el de mayor distancia se noma apoápside. Una llinia reuta trazada dende'l periápside hasta'l apoápside denómase *llinia d'ápsides* y correspuende al semiexe mayor de la elipse orbital.

S'empleguen términos equivalentes cuando se fai referencia a una órbita alrodiu d'un cuerpu en particular; d'esta mena, pal Sol se tien: periheliu y afeliu; y pa la Tierra el perixéu y l'apoxéu, términos equivalentes a periápside y apoápside respeutivamente.

## Ver tamién
*apoápside
*periápside
*perixéu
*apoxéu
*periheliu
*afeliu

## Referencies

## Enllaces esternos
Xiz

El **xiz** o la **tiz** ye una mena d'arcilla terrosa blanca, que s'usa para escribir xeneralmente nes pizarres.
Suele nomase tamién asina al compuestu de yelsu, que s'usa nel xuegu de billar pa esfronar los tacos, col envís de que nun esnidien al golpiar les boles. 
 
El procesu d'ellaboración del xiz, faise xeneralmente entemeciendo yelsu con agua, y dalgunos otros materiales como'l caolín, ya esperando que l'entemezu fragüe dientru d'un molde. Una vegada fraguao, desmóldase l'entemezu y déxase ensugar.

## Referencies

## Enllaces esternos
Tash Gozar

**Tash Gozar** ye una ciudá d'Afganistán, asitiada na provincia de Balkh. Tien una población de 42.815 habitantes (2007).

## Referencies

## Enllaces esternos
Sholgara

**Sholgara** ye un distritu d'Afganistán, asitiáu na provincia de Balkh. Tien con una población de .

## Referencies

## Enllaces esternos
Balkh (ciudá)

La ciudá de **Balkh** (persa: بلخ ) ye una ciudá d'Afganistán, y ta na provincia del mesmu nome, Balkh. Ta asitiada a 20 km al noroeste de la capital de provincia, Mazar-e Sharif, y 74 km al sur del Amu Darya, el vieyu riu Oxus, un de los sos afluentes, el ríu Balkh, trescurre a 12 de la ciudá. Ta a 365 m penriba la mar. Cunta con 139.372 habitantes (2007).

La ciudá de Balkh ye cuasi de xuru la ciudá más vieya d'Afganistán, remontándose a la vieya *Bhakri*, la *Bactra* que nomaben los autores clásicos griegos, una de les ciudaes orientales del Imperiu persa mientres la conquista d'Alexandru Magnu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Mazar-e Sharif

**Mazar-e Sharif** (Persa: مزار شريف) ye una ciudá d'Afganistán, asitiada nel norte y capital de la provincia de Balkh. Cunta con 326.737 habitantes (2007). La llingua oficial ye'l dari. El nome la ciudá tien el so significáu de "Noble Sepulcru", faciendo referencia al pergrande santuariu que tien el techu azul y a la mezquita nel centru la ciudá de tolos afganistanos, dambos xiites y sunis. Sicasí, non tolos xiites, nin tolos historiadores, cuiden qu'ellí tea la tumba d'Ali Ibn Abi Talib, fíu por llei y primu'l profeta Mahoma que se cree que ta enterráu en Nayaf, Iraq. La ciudá tien turismu a esgaya polos sos restos arqueolóxicos musulmanes y [helenísticu|helenísticos]]. En xunetu de 2006, fízose anuncia del descubrimientu de restos helenísticos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Centauru (astronomía)

Los **centauros** son una mena de planetoides xelaos, nomaos asina pola raza mitolóxica de los centauros xelaos. Los centauros orbiten alrodiu del Sol ente Xúpiter y Neptunu, cruciando les órbites de los xigantes gaseosos. El primer centauru descubiertu foi (2060) Quirón en 1977, mentantu que'l más grande conocíu anguaño ye (10199) Chariklu descubiertu en 1997.

Nengún centauru foi entá fotografiáu de cerca per aciu de dalgún aparatu espacial, magar qu'hai importantes evidencies de que la lluna de Saturnu Febe descrita pola Sonda Cassini en 2004 puede ser un centauru capturáu. Arriendes, Hubble recoyó más información sobro les carauterístiques superficiales de (8405) Asbolus.

Tres centauros, Quirón, (60558) Echeclus y 166P/NEAT 2001 T4 fueron columbraos amosando coma. Quirón y (60558) Echeclus son agora clasificaos tanto como asteroides, como cometes. Ye dable qu'otros centauros seyan tamién cometes, pero hasta ochobre de 2006, nun s'aprecia conducta cometaria n'otros centauros.

## Centauros Notables

Dientro de la llista de los centauros más conocíos alcontramos:

## Referencies

## Enllaces esternos
* Llista de Centauros y Oxetos del discu dispersu 
* Centaurs from L'Enciclopedia de astrobioloxía, astronomía y vuelos espaciales
Uranu

El términu **Uranu** puede referise a:

* Uranu; ún de los planetes del Sistema Solar
* Uranu; una de les divinidaes primordiales de la mitoloxía n'Antigua Grecia

## Referencies

## Enllaces esternos
Plutón (planeta nanu)

N'astronomía, **(134340) Plutón** (símbolus:  y ) ye un planeta nanu (redefinición del añu 2006), el prototipu d'una categoría d'oxetos tresneptunianos denomaos plutinos. Caltién una órbita escéntrica y altamente atenllada respeutu a la eclíptica, que percuerre averándose nel so periheliu hasta l'interior de la órbita de Neptunu. Hasta'l momentu nun foi visitáu por nenguna sonda espacial, magar que nel 2015 aportará hasta él la misión New Horizons de la NASA.

Descubriéralu'l 18 de febreru de 1930 l'astrónomu d'Estaos Xuníos Clyde William Tombaugh (1906-1997) dende l**'Observatoriu Lowell** en **Flagstaff**, Arizona, y foi consideráu'l novenu y más pequeñu planeta del Sistema Solar pola Unión Astronómica Internacional y pola opinión pública dende entós hasta 2006, magar que la so pertenencia al greyu de planetes del Sistema Solar foi siempre oxetu de controversia ente los astrónomos. Tres un intensu alderique, la UAI decidió'l 24 d'agostu de 2006, por unanimidá, reclasificar Plutón como planeta nanu, resolviendo qu'un planeta tien de **"espeyar l'entornu de la so órbita".** Propúnxose la so clasificación como planeta nel entamu de resolución, pero desapaeció de la resolución cabera, aprobada pola Asamblea Xeneral de la UAI. Dende'l 7 de setiembre de 2006 tien el númberu **134340**, dau pol **Minor Planet Center**. 

La so llonxanza al Sol y a la Tierra, xunío al pocu tamañu, torga que rellume per baxo de la magnitú 13,8 nos sos meyores momentos (periheliu orbital y oposición), poro, namái pue columbrase con telescopios a partir de **200** mm d'apertura, fotográficamente o con cámara CCD. 

## Referencies

## Enllaces esternos
136199 Eris

**(136199) Eris** (símbolu: ), ye'l mayor planeta nanu, y el mayor oxetu tresneptúnicu, yá que ye daqué mayor que Plutón. Cunta con un satélite natural al que se-y denoma Disnomia. Demientres daqué más d'un añu, esti oxetu foi consideráu como'l "décimu planeta" del Sistema Solar, polos sos descubridores y medios de comunicación, pero'l so estatus oficial, según afitó la Xunión Astronómica Internacional IAU (sigles n'inglés) na sesión plenaria del 24 d'agostu de 2006, ye'l de "planeta nanu", nueva categoría creada en tala sesión, xunto con Plutón y Ceres. La denominación provisional foi 2003 UB313.
 
Eris, ó Éride, ye'l nome de la diosa griega de l'estorbisa, que según la mitoloxía, entamó coles sos aiciones los fechos qu'acabaríen na guerra de Troya. Esti nome dióse-y al planeta darréu que'l so descubrimientu prevocó un tensu alderique sobro la **definición** de planeta orixinando una nueva formulación del términu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Eris (dixebra)

**Eris** ye un términu que pue referise a

* La Diosa Eris (mitoloxía Griega), Diosa de l'estorbisa o la discordia ente los homes, que prevocó la Guerra de Troya.

* El planeta nanu, Eris. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Ío (lluna)

**Ío** ye la lluna galileana más cercana a Xúpiter. Recibe'l so nome d'Ío, una de les munches doncelles de les que Zeus s'encerriscó.
Foi descubierta por Galileo Galilei en 1610 y recibió nún entamu el nome de *Xúpiter I* como primera lluna (satélite) de Xúpiter.

## Referencies

## Enllaces esternos
Europa (lluna)

**Europa** ye una lluna del planeta Xúpiter, la menor de los cuatro satélites galileanos. Nomáu asina por Europa, una de les numberoses conquistes amoroses de Zeus na mitoloxía griega.

Simon Marius, suxirió'l nome d**'Europa** tres el so descubrimiento, pero esti nome, asina como'l nome de les otres llunes galileanes, nun foron d'usu común hasta mediaos del sieglu XX. Tamién se-y conoció, pol nome de **Xúpiter II**.

## Referencies

## Enllaces esternos
Radiu (xeometría)

En xeometría clásica, el **radiu** d'una circunferencia ye cualesquier segmentu que va dende'l so centru a cualesquier puntu de la circunferencia. Un radiu d'una esfera ye cualesquier segmentu que va dende'l so centru a la so superficie. Por estensión, **''el'' radiu** d'una circunferencia o esfera ye la llonxitú de cualesquiera de los sos radios. El radiu ye la metá del diámetru. En ciencia ya inxeniería suel usase el términu **radiu de corvadura** como sinónimu de radiu.

Nún sen más xeneral —en xeometría, inxeniería, teoría de grafos y munchos otros contestos—, el radiu de daqué, (por exemplu, d'un cilindru, un polígonu, un grafu o una parte mecánica) ye la distancia ente'l so centru o exe y los sos puntos más esternos.

La rellación ente'l **radiu** y el perímetru de un círculu ye r = \frac{p}{2\pi}.

## Ver tamién
* Diámetru
* Círculu

## Referencies

## Enllaces esternos
Radiu (dixebra)

El términu **radiu** pue referise a:

* radiu (elementu), un **elementu químicu** de la tabla periódica;
* radiu (güesu), un **güesu** del antebrazu, llargu, par y simétricu;
* radiu (xeometría), un **segmentu llinial** que xune'l centru del círculu con cualesquier puntu de la circunferencia;
* radiu atómicu, la distancia ente'l centru del nucleu del átomu y l'electrón estable más allonxáu del mesmu

:**Nota**: Nun trafulcar con **radio**, nesi casu ver: radio (dixebra)
Centru

Por **centru**, pescánciase en xeneral:

* El puntu más **llonxanu** o distante de la superficie esterior de daqué. 
* Llugar d'au salen ó au converxen aiciones particulares coordenaes.
* **Centru (como llugar d'axuntamientu)**: puntu au davezu s'aconceyen los miembros d'una sociedá.
* **[[Centru (álxebra)]]**
* **[[Centru (xeometría)]]**
* **Centru d'una ciudá**: el puntu o les cais más concurríes d'una población.
* **[[Centru de gravedá]]**
* **[[Centru nerviosu]]**
* **[[Centru ópticu]]**
* En Colombia: provincia del Departamentu del Cauca

## Referencies
Centru (xeometría)

El **centru**, en xeometría, ye'l puntu que s'atopa metanes una figura xeométrica. Ye un conceutu que varia na so definición dependiendo de la figura de la que teamos falando, lo mesmo que de si tamos falando de figures de dos o tres dimensiones.

#Puntu del círculu, del qu'equidisten tolos de la circunferencia correspondiente.
#N'esfera, puntu del qu'equidisten tolos de la superficie.
#Nos polígonos y poliedros, puntos nos que toles diagonales que pasen per él queden dixebraes en dos partes iguales.
#Nes llinies y superficies curves, puntu d'interseición de tolos diámetros.

## Referencies

## Enllaces esternos