Partícules xaponeses

Les **partícules xaponeses**,  o , son afixos o pallabres curties de la gramática xaponesa que darréu siguen al sustantivu modificáu, verbu, axetivu, o oración. Tienen una amplia gama de funciones gramaticales, incluyendo nicios d'una entruga, esclamación, l'estáu del falante o otros sentimientos.

## Ortografía
Les partícules xaponeses, como'l okurigana, tán de normal escrites en hiragana. Delles partícules tienen forma de kanji, pero na escritura moderno'l hiragana ye'l más usáu. Los trés partícules comunes, *o*, *y* y *wa*, escribir col hiragana *wo*, *he*, y *hai* respeutivamente. Esto ye una reliquia del usu históricu del kana, anque la partícula *o* ye pronunciada como *wo* por dellos falantes.

## Llista de partícules

### ''bakari''

#### ''bakari ka''

### ''bakashi''
 (*bakashi*) ye otra forma de *bakari*, escrita ばかし.

### ''dake''

### ''da non''

### ''darake''

### ''de''

#### ''de mo''

#### ''nin te''

### ''dokoro ka''

### ''y''

### ''ga''

### ''hodo''

### ''ka''

### ''kai''
 *kai* ye una variante de la partícula d'entruga *ka*, usada por dellos homes y namái pa entrugues de sigo/non.

### ''ka na''

### ''kara''

### ''ka shira''

### ''kedo''

### ''kiri''

### ''koro/goro''

### ''koso''

### ''kurai/gurai''

### ''made''

### ''made nin''

### ''me''

### ''mo''

### ''monu/mon''

Ye utilizáu pa tresformar un verbu nun oxetu:

:*Hoshii monu.* "Lo que quiero." (Hoshii suru - querer)
:*Todokanu monu.* "Lo que nun voi tener." (Todokeru - algamar)

Nun tien el mesmu significáu que la partícula *nowa* que marca l'oxetu indireutu:

:*Watashi ga hoshii nowa neko desu.* "Quiero un gatu." (Lliteralmente significa "Lo que yo quiero ye un gatu")

### ''monu-de''

Ye una partícula conxuntiva de *monu* y *de* qu'indica causa o razón.

:*Yasui monu de, kippu wo katta.* "Merqué'l boletu porque taba baratu."

### ''monu-ka/mon-ka''

Ye utilizáu pa crear una forma d'entruga indicando que quien fala en verdá cree lo contrario de lo qu'afirma, fai fincapié na determinación de nun faer daqué. Podría considerase un tipu d'ironía.

:*Jigoku monu ka shimasu!.* "¡Pel infiernu que lo fadré!."

### ''mononara''

Ye una partícula conxuntiva de *monu* y *nara*. La so forma de significáu ye:
Si (oxetu/sustantivu/persona) pudiera

:*Kisu ga mononara.* "Si pudiera besate."

### ''monu-o''

Significa *A pesar de que*, *Anque*, *Pero* y utilízase pa demostrar un fuerte descontentu con una aición que se realiza.

:*Kimi wo aishite, itai monu wo.* "A pesar de que duel, te amo."
:*Taikutsu na, suru monu wo.* "Tengo que faelo anque sía aburríu."

### ''na'' y ''nā''

### ''nado''

### ''nanka/nante''

### ''nara''

### ''ne''

### ''nin''

### ''nin wa''

### ''non''

### ''non de''

### ''nomi''

### ''non nin''

### ''wo''

### ''sa/sā''

### ''sae''

#### ''de sae''

#### ''sae...ba/ra''

### ''shi''

### ''shika''

### ''sura''

### ''to''

#### ''to ka''

#### ''to mo''

### ''tte''
Esta ye otra forma de *to*. Ye una versión encurtiada de *to iu* o *to iu-non-wa*, y ye un tipu de partícula que marca la citación del verbu. Dacuando ye usáu pa cita direuta, dacuando pa cita indireuta, y dacuando a cencielles pa enfatizar una pallabra o conceutu.

*tte* ye casual, y (porque pue ser una cita direuta) el nivel d'educación del material citáu nun ye necesariamente reflexáu pol falante. Si deseyes ser claramente formal, usa *to iimasu* en llugar de *tte*.

:*Sugu kimasu tte* "Diz que va venir llueu"

Enfatizando una pallabra o conceutu de pensamientu:

:*Arabugo tte, muzukashikunai?*, "Árabe, eh, ¿Ye que nun ye difícil?"

#### ''tteba''

### ''wa (hai)''
*Wa* ye'l marcador de la tema. Escribir col hiragana は *hai*, escasamente úsase わ, *wa*.

*Wa* ye tamién usáu de cutiu por muyeres al rematar una oración pa establecer una conexón emocional (nesti casu, sí s'escribe col hiragana わ, *wa*). Esto tamién tresmite una cierta diferencia ente los deseos del falante y les sos emociones.

### ''yá''
*Yá* ye usáu pa marcar llistes incompletes de coses.
:*Watashi non suki na tabemono wa okashi yá pan yá mikan nado desu*, "私の好きな食べ物はおかしやパンやみかんやなどです。"
"Gústenme los frutos secos, el pan y les mandarines."
Pa marcar una llista refecha , úsase entós la partícula *to*.

### ''yara''
Escritu やら, ye una partícula que denota cualquier incertidume o llistáu.

### ''yo''
*Yo* apaez a la fin d'una oración, y ye usáu como esclamación. Compare ente *zo* y *ze*.
:*Kaeru yo!* significa "Voi a casa!"

*Yo* ye dacuando usáu como un sustantivu, y funciona como un marcador vocativu. Úsase especialmente nel xaponés antiguu, poesíes y cantares.
:*Saraba, tomo yo*, "Hasta siempres, ¡Amigu!"

*Yo* escribir col hiragana: よ.

### ''yori''
*Yori* puede significar "dende", y tamién s'usa pa marcar comparances.
:*Kono densha-wa, Kashiwa-yori saki, kaku eki-nin tomarimasu* "Esti tren para en cada estación dempués de Kashiwa".
:*Dare-yori-mo kanemochi-nin naritai* "Quiero ser más ricu que nengún".
*Yori* de normal escríbese col hiragana より.

### ''ze''
Escrita ぜ, *ze* ye una partícula qu'indica esclamación. Ye usada enforma por homes, y enxamás se considera educada. Compare *yo* y *zo*.

### ''zo''
Escrita ぞ, *zo* ye una partícula qu'indica esclamación. Ye usada principalmente por homes, pero'l so usu considérase un pocu menos poderosu y más positivu que *ze*. Compare ente *yo* y *ze*.

### ''zutsu''
*Zutsu* significa "cada unu" y de normal sigue a un sustantivu contable:

:*Chokorēto-o nin-ko-zutsu tabemashita*, que significa "Comí dos onza de cada (marca de) chocolate.

*Zutsu* escribir col hiragana ずつ.

## Contraste
### ''wa (hai)'' y ''ga''

*Wa* y *ga* suelen ser les partícules más confuses nel deprendimientu del idioma xaponés.

Una de les estratexes más utilizaes pa la comprensión de la diferencia ente éstes partícules ye por aciu la formulación de dos preguntes:

:*1.¿Qué asocede?*
:*2.¿Quién lo fai?*

Pa contestar la primer entruga utilízase *Wa*, que señala la tema.

:*Watashi wa tabemasu.* "Toi comiendo."
:*Watashi wa nemui desu.* "Tengo suañu."

Pa contestar la segunda entruga utilízase *Ga*, qu'indica'l suxetu.

:*Ame ga futte imasu.* "Ta lloviendo." (Lliteralmente significa "L'agua ta cayendo")
:*Atama ga itai.* "Duelme la cabeza."

Dambes partícules pueden usase nuna mesma oración:

:*Watashi wa anata ga genki da to nozomimasu.* "(Yo) Espero que (tu) te atopes bien."
:*Watashi wa anata ga suki da yo.* "(A mi) Gústesme (tu)."

### ''nin'' y ''de''
*Nin* y *de* pueden ser usaes como partícules de **[[Casu inesivo|llugar]]**, correspondiendo a la preposición "en". L'usu ye puramente mutuu.

*Nin*, cuando s'utiliza pa marcar llugar, úsase namái con verbos d'esistencia como *iru*, "tar, esistir;" *aru*, "tar, esistir, tener;" y *sumu*, "vivir, habitar."

:*Nihon-nin sumu.* "Vivu en Xapón."
:*Gakkō-nin iru.* "Toi nel colexu."

*De* ye usáu con verbos d'aición pa tresmitir el llugar de l'aición, n'oposición al allugamientu de ser.

:*Gakkō-de neru.* "Duermo na escuela."
:*Gakkō-nin neru.* *"Duermo na escuela," nun tien una construcción significativa

### ''nin'' y ''y''
*Nin* y *y* pueden indicar **[[Casu lativo|direición de movimientu]]**, significando "escontra", "a" o "en". Nesti sentíu, *y* ye bien paecíu a "escontra" en términos d'usu. Ente que *nin* usáu direccionalmente, ye posible que sustituya a *y*. *Nin* usáu n'otros sentíos nun puede sustituyir a *y*:

:学校に行く - *Gakkō nin iku.* "Voi a la escuela," onde *gakkō*, "escuela," ye'l destín de *iku*, "dir."
:学校へ行く - *Gakkō y iku.* "Voi escontra la escuela," onde *gakkō*, "escuela," ye'l destín de *iku*, "dir."

:*Gakkō nin iru.* "Toi na escuela," onde *gakkō*, "escuela," ye'l llugar de *iru*, "tar;" non un destín.
:*Gakkō y iru.* *"Toi na escuela," nun ye posible esta construcción con "tar" nun ye un verbu de movimientu, y "escuela" nun puede ser el destín.

:友達に会う - *Tomodachi nin au* "Atopo con amigos," onde *tomodachi*, "amigu/s," ye l'Oxetu indireutu de *au*, "atopar/axuntar;" non un destín.
:*Tomodachi y au* *"Atopo escontra amigos," esto ye imposible porque "atopar" nun ye un verbu de movimientu.

:*Hon o kai nin itta* "Fui a mercar un llibru," onde *kai nin*, "a mercar," marca propósitu o intención, y ye perífrasis verbal; non un destín.
:*Hon o kai y itta* *"Quiero faía mercar un llibru," nun ye posible porque *kai*, "mercar," nun ye un destín.

Indicador de direición, usando *y* en llugar de *nin* prefierse cuando *nin* nun ye utilizáu como direición en proximidá:

:*Tomodachi nin ai nin Kyōto y itta.* "Quiero dir escontra Kyoto p'axuntame colos mios amigos."

### ''ga'' y ''o''
En dellos casos, *ga* y *o* son intercambiables. Por casu, cola forma *tai*, significando "querer", ye posible dicir cualesquier de les siguientes frases:
:*Gohan-ga tabetai.* "(Lo que)Quiero comer (ye) arroz."
:*Gohan-o tabetai.* "Quiero comer (el) arroz."

Similarmente, *suki*, un *[[Axetivos xaponeses|axetivu tipu na]]* significa "gustar", puede usase indistintamente con *ga* o *o*:
:*Kimi-ga suki da* "Gústesme"
:*Kimi-o suki de yokatta* "Toi encantando de que me gustes (tu)" (pallabres d'un cantar popular)

Na primer frase utilízase como aidar la partícula *da* pa indicar la rellación de la tema y sicasí na segunda utilízase la partícula *wo* pa indicar l'oxetu suxetu direutu (n'español correspuende a él, lo, les) y como auxiliar utilízase *de* pa indicar la razón.

### ''nin'' y ''to''
*Nin* y *to* son dacuando intercambiables en formes como *nin naru* y *to naru*. La forma *nin naru* suxer un cambéu natural, ente que *to naru* suxer dalgún axente indireutu.

### ''yá'' y ''to''
*Yá* ye usáu pa llistes incompletes, ente que *to* usar de forma completa.

## Sustantivu y verbu deriváu postposicional, modismos
### Sustantivu deriváu postposicional, modismos
#### ''jō''

#### ''chū''

#### ''jū''

#### ''kata/gata''

#### ''ra''

#### ''tachi''

### Verbos derivaos postposicionales, modismos
#### ''zoi''

## Ver tamién
* Pallabres contables xaponeses
* Conxugación de verbos xaponeses
* Gramática xaponesa
* Preposición

## Referencies

* Un diccionariu de gramática elemental xaponesa, Seiichi Makino y Michio Tsutsui, ISBN 4-7890-0454-6
* Un diccionariu de gramática xaponesa entemedia, Seiichi Makino y Michio Tsutsui, ISBN 4-7890-0775-8
* Manual de gramática xaponesa moderna, Yoko McClain.
* Una referencia gramática del xaponés, Samuel L. Martin.
* Como estremar ente partícules xaponeses, Naoko Chinu, ISBN 4-7700-2200-X
* Japanese Particle Workbook, Taeko Kamiya, ISBN 0-8348-0404-2
* Diccionariu xaponés en llinia Jisho Denshi