Callosa d'en Sarrià

**Callosa d'en Sarrià** (oficialmente en valencianu **Callosa d'en Sarrià**) ye un conceyu de la Comunidá Valenciana (España) asitiáu nel norte de la provincia d'Alicante, na comarca de la Marina Baxa. Cuenta con .

## Xeografía
Callosa ta asitiada a 10 km de la mariña nel encruz de la comarcal C-3318 que xune Benidorm con Pego y la carretera que lleva de Benidorm a Alcoi por Guadalest.

El relieve del términu vien marcáu pol cursu de los dos ríos que lu traviesen, el ríu Algar y el Guadalest y arrodiáu poles sierres d'Aitana, Bernia y Xortá. Tien un clima mediterraneu con temperatures qu'algamen una media añal de 17&nbsp;°C, con un máximu branizu de 24&nbsp;°C n'agostu y un mínimu ivernizu de 9,5&nbsp;°C en xineru. 

Dende Alicante, aportar a esta llocalidá pola AP-7 o la N-332 tomando en Benidorm la CV-70 y depués la CV-715 en La Nucía.

### Llocalidaes estremeres
Llenda colos términos municipales d'Altea, Bolulla, Guadalest, Jalón, La Nucía, Polop y Tárbena

## Historia
Afayáronse xacimientos pertenecientes a los periodos Neolíticu (5.000 a.C), Calcolítico, Edá del Bronce, dómines ibérica y romana. Estos asentamientos sirvieron de base pal establecimientu de alquerías musulmanes en distintes partíes del términu municipal.

L'orixe de Callosa (que'l so significáu probable ye "tierra dura, seca" en llatín) ye una antigua alquería musulmana que, tres reconquistar cristiana fecha pol rei Xaime I d'Aragón nel sieglu XIII, foi adquirida en propiedá pol Almirante Bernardo de Sarriá en 1290, mientres el reináu d'Alfonsu I de Valencia y III d'Aragón, convirtiéndose asina nel so primer señor feudal. D'ende qu'a partir d'entós la ciudá pasara a denominase en valencianu *Callosa d'en Sarrià* (lliteralmente en castellán ye "*Callosa de don Sarriá*" pero darréu mal trescritu, como *Callosa d'en Sarrià*) y convirtiérase nel centru del señoríu, que llegó a tomar gran parte de l'actual contorna de la Marina Baxa.

Dende entós foi adquirida por distintes families nobles, ente les cualos podríamos destacar les de Sarriá (1290-1335), Corona d'Aragón (1335-1445), Bou (1445-1560), Moncada (1560-1767) y el Conde de Orgaz (1767). Na actualidá, el títulu nobiliariu del pueblu pertenez a la familia Crespí de Valldaura.

La ciudá caltién nel so cascu antiguu parte de la so estructura urbana medieval, delimitada pela llinia de muralles de la Callosa intramuros, que puede cruciase inda güei por una de les sos puertes orixinales: el Portal. A lo llargo d'esta llinia tiense la imaxe más tradicional de Callosa colos restos de les muralles (s. XIV) y del Castiellu (± 1395 - s. XVIII), declaraos Bien d'Interés Cultural dende l'añu 2005.

## Demografía

Callosa cuenta con 7.888 habitantes (INE 2010). Un 30,4% del censu ye de nacionalidá estranxera, sobremanera d'Iberoamérica (principalmente d'Ecuador y de Bolivia) y del continente européu.

## Economía
Cuenta con una agricultura altamente competitiva basada nel cadápanu, introducíu n'España nel sieglu XIX pol callosino Juan Bautista Berenguer. Los llabradores tán acomuñaos nuna cooperativa que s'encarga de la comercialización de la fruta, destinándola na so mayor parte a la esportación, los sos principales destinos son Francia ya Italia. La cooperativa Agrícola apurre más del 50 % de los cadápanos que s'esporten a nivel nacional, y otru tantu sobre los cadápanos comercializaos nel interior.

Apocayá a instancies del Conceyu llogró la "Denominación d'Orixe" y asina, crear el Conseyu Regulador de la Denominación d'Orixe del Cadápanu de Callosa d'en Sarrià, col fin d'establecer normes calidable pal cadápanu producíu en Callosa y la so contorna. 

El sector turísticu esperimentó un importante impulsu nos últimos años.

## Monumentos y llugares d'interés

### Fontes del Algar
Les Fuentes del Algar tán asitiaes a 3 km del centru urbanu de Callosa, en direición a Bolulla, y Tárbena. 
Les fontes del ríu Algar constitúin una paraxa natural con un eleváu grau de caltenimientu de la riqueza ecolóxico y dotao, al empar, de servicios turísticos y d'educación medioambiental.

### Fuerte de Bernia
Cabo citar que na Sierra de Bernia caltiénense los restos de lo que foi'l Fuerte de Bernia, declaráu Bien d'Interés Cultural. Na actualidá, pueden contemplase inda los restos de la so planta, el foso y el sistema d'accesu, según parte de les estructures d'habitación. Amás, dende lo alto de la Sierra de Bernia ye posible esfrutar d'una vista impresionante de la mariña y del interior de la contorna de la Marina Baxa. Pa esfrutar de too ello debe siguir el PR-V-48, el senderu que percuerre l'antiguu camín d'accesu al fuerte dende'l nucleu urbanu de Callosa, pasando pola paraxa de les Fontes del Algar.

### El Poador
El visitante, dempués de percorrer el cascu antiguu, formáu poles típiques construcciones de los pueblos mediterráneos, puede visitar el "poador", onde les muyeres diben llavar la ropa y a enllenar los cántaros p'acarretar agua a les cases, anguaño inda munches muyeres del pueblu axuntar nél pa llavar la ropa emulando a les sos güeles y el Poador enllenar de vida de nuevu, como si'l tiempu nun pasara. Ye una construcción que data nel añu 1786, que foi cubiertu nel añu 1936 con una cubierta a dos agües. Abastecer de la Font Major, tien 12 caños, el principal tien forma animal sobre l'un baxu relieve del Rei Xaime I. Tien 2 partes separaes, el llavaderu con capacidá pa unes 70 persones y el bebederu. Ye un bien d'Interés Cultural.
 
### Ilesia Arciprestal de San Xuan Bautista
La Ilesia Arciprestral de San Xuan Bautista, inaugurada en 1578, pero reformada en delles ocasiones (en 1765 pol pol prestixosu arquiteutu clasista valencianu Antoni Gilabert Fornés de l'Academia de San Carlos; darréu en 1865 y 1917), constitúi un exemplu d'ilesia del periodu de transición del barrocu al neoclásicu, nel que destaquen la so pimpana fachada d'estilu neoclásicu y la so cúpula d'azulexos azules típicos valencianos; l'órganu barrocu (1754) qu'alluga nel so interior, obra de D. Bartolomé Sánchez, entá ye utilizáu en conciertos;

### Muralla del Castiellu
Persisten anguaño dellos restos de la muralla orixinaria del castiellu. Créese que foi Bernardo de Sarriá quien la construyó. Nesta fortaleza vivieron los socesivos señores de Callosa hasta la so desapaición nel sieglu XVIII.

## Fiestes

* **Festes de Sant Jaume**. Sant Jaume (San Jaime) celebrar dende 2016 el vienres, sabado y domingu más cercanu al 25-26-27 de xunetu. La primer referencia que se tien d'esta fiesta ye una acta del conceyu del añu 1819. Nesta diz que s'otorga la llicencia pa celebrar la fiesta de San Jaime

Trátase pos d'unes dances tradicionales. Cuando son los dolce de la nueche, un bailadores (“els ballaors”) entren na plaza y asítiense na parte cimera d'esta, formando dos files paraleles (una d'homes y la otra de muyeres, les muyeres a la parte de fora). Los espectadores asítiense alredor de tola plaza y la banda de música va en mediu. Asina queda un pasiellu per onde los “ballaors” van dando la vuelta a la plaza, mientres dancien al son de la música. 

Nun principiu nel centru de la plaza había una gran foguera, p'allumar, (una y bones les faroles de petroleu de la plaza apenes faíen lluz). En 1906, pa la celebración de la boda d'Alfonsu XIII, l'alcalde mandó faer una estrella de madera con bombilles llétriques que s'asitió nel centru de la plaza colgada de filos. Esta estrella llamóse'l “Pastís de la reina” (el pastel de la reina). Inda s'utiliza esti sistema anguaño.

Hai tres díes de fiesta, empezando'l día 25 de xunetu. Pela mañana y mientres tol día, el bailadores y bailadores van danzando pol pueblu, na Plaza del Conventu, delantre de la casa del alcalde, na residencia de vieyos, etc. 

Amás de les dances hai, “cucañes” (xuegos populares) na Plaza del Conventu, partíes de “Calitx” (antiguu xuegu popular) y de pelota valenciana. La degustación de pasteles de cadápanu, y la “correguda del gall” (carrera del gallu).

* **[[Moros y Cristianos]]**. Como población con enraigonaos raigaños históricos, dende 1860 vienen celebrándose'l segundu fin de selmana d'ochobre, les fiestes más populares, "Moros y Cristianos", declaraes d'interés turísticu nacional dende 1985. Celebrar n'honor a la Virxe de les Inxuries y empecípiense cola arrancada "*[[dulzaina|dulzaines]] y [[tamboril]]es*". Ente los actos más espectaculares, atópense los vistosos desfiles "Entrada Mora" y "Entrada Cristiana" precedíos por antiguos bailles de "*Pastorcillos*", qu'acompañen a la Virxe mientres la procesión. 

:El baille de los "*Nanos*" ye l'encargáu d'anteceder a los desfiles y representen la parte pagana de la festividá.

Estes fiestes entámense al traviés de l'Asociación de moros y cristianos de Callosa d'en Sarrià.

## Gastronomía
Ente los platos típicos de Callosa destaquen:
* Arroz con tiez. Platu típicu d'Antroxu. Ye un arroz seco y contién ente otros ingredientes, embutíos, cubiertu de güevu batíu, fechu al fornu en cazuela de folla.
* Minchos. Empanaes cubierta de verdures estazaes y pexe.
 
* Pucheru con pelotes. Platu típicu en fiestes patronales de Moros y Cristianos, preparación asemeyada al cocíu, incorporando unes pelotes de rellenu de carnes y sangre, envolubraes en fueyes de col.
 
Repostería: Ente la repostería típica de Callosa sobresalen los "*Pastelitos de Aiguardiente y al Aire*", "almendrados", "rollitos d'anís", dulces típicos tantu en fiestes patronales como en Navidá.

## Política




## Personaxes pernomaos
* Rodolfo Llopis Ferrándiz (1895-1983): Dirixente socialista, secretariu xeneral del PSOE nel exiliu. Foi diputáu en Cortes mientres la II República y ministru d'Instrucción Pública.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Conceyu de Callosa d'en Sarrià 
* Web oficial de l'asociación de moros y cristianos de Callosa d'en Sarrià
* Índiz estadísticu municipal de Callosa d'en Sarrià. Unidá de Documentación de la Diputación d'Alicante 
* Callosa d'en Sarrià nel rexistru d'Entidaes Llocales de la Xeneralidá Valenciana
*