Sieglu VIII e.C.

El **sieglu VIII e.C.** empezó'l 1 de xineru del 800 e.C. y terminó'l 31 d'avientu del 701 e.C.

## Carauterístiques del sieglu VIII e.C.
El sieglu VIII antes de cristu foi un periodu de grandes cambeos nes civilizaciones.

N'Exiptu correspuende a les dinastíes XXII, XXIII, XXIV y XXV que los sos soberanos (sacante los de la XXIV) yeren d'orixe estranxeru; libiu (dinastíes XXII y XIII) y kushita o etíope (dinastía XXV). 
L'Imperiu neoasirio algama'l picu del so poder, conquistando dellos países vecinos, ente ellos el reinu d'Israel.

Grecia coloniza otres rexones del mar Mediterraneu y el mar Negru.
La civilización etrusca espandir por Italia.
Convencionalmente tómase esti sieglu octavu como'l principiu de l'Antigüedá clásica, cola primera Olimpiada festexada nel 776&nbsp;e.&nbsp;C. Nesta dómina créese que fueron compuestos los testos épicos de Homero (la *[[Ilíada]]* y la *[[Odisea]]*).
En China rexistra un eclís solar históricu nel añu 780&nbsp;e.&nbsp;C.

Na India —en plena Edá del Fierro— empieza la cultura de la cerámica negra pulida nortiza, de baxa teunoloxía y producción d'armes de fierro. Esta cultura ye una de les candidates de ser la cultura védica.

## Acontecimientos Grecia forma la cultura [[Antigua Grecia|griega]].
* La civilización helénica coloniza'l Mediterraneu y el Mar Negru.
* Constitución política d'Esparta alredor de los sieglos VIII-VII&nbsp;e.&nbsp;C., atribuyida a Licurgo.
* 797 e.C.: Tespios, rei d'Atenes, muerre en reinando 27 años. Asocéde-y el so fíu Agamestor.
* 778 e.C.: Agamestor, rei d'Atenes, muerre dempués d'un reináu de 17&nbsp;años y ye asocedíu pol so fíu Tosquilo d'Atenes.
* Dómina Arcaica en Grecia (776-500&nbsp;e.&nbsp;C.)
* 777 e.C.: fecha en que Diodoro Sículo (del sieglu I e.C.) afitó retrospectivamente los primeros Xuegos Olímpicos.
* 755 e.C.: Tosquilo, rei d'Atenes, muerre en reinando 23 años. Asocéde-y Alcmeón.
* 753 e.C.: el rei d'Atenes Alcmeón muerre dempués d'un reinu de dos años. Ye reemplazáu por Harops, escoyíu por un mandatu de diez&nbsp;años.
* Mediaos del sieglu VIII e.C.: d'esta dómina data un modelu en terracota del templu de Hera (n'Argos). Esti modelu atopar nel Muséu Nacional d'Arqueoloxía (Atenes).
* Na segunda metá de sieglu producieron la *[[Ilíada]]* y la *[[Odisea]]*.
* 736 e.C.: Grecia conquista la islla de Malta, convirtiéndola en colonia.
* 734 e.C.: Naxo (en Sicilia) ye fundada como colonia de Calcis en Eubea (fecha tradicional). Fundación de Siracusa, tamién en Sicilia.
* 733 e.C.: los Corinto|corintios fundan Corcira.
* 724 e.C.: nes Olimpiaes inaugúrase la carrera del *[[diaulo]]*.
* A finales del sieglu, Primer guerra mesenia en Esparta; en 724&nbsp;e.&nbsp;C., Esparta conquista Mesenia.
* 706 e.C.: nel sur d'Italia, inmigrantes espartanos fundan Taras (Tarentum), la moderna Taranto.

### Roma

* Nel norte d'Italia terminar la cultura de Villanova; empieza la civilización etrusca. 
* 771 e.C.: nel centru de l'actual península italiana, según la tradición nacen Rómulo y Remu. Rómulo va ser el tradicional fundador de Roma.
* 753 e.C. (21 d'abril): fecha d'empiezu del calendariu ab urbe condita (según la lleenda, Rómulo fundó Roma nesta fecha).

* 745 e.C.: fin de la Diarquía nel Gobiernu de Roma, integrada por Rómulo y Titu Taciu, tres la muerte d'ésti.
* 716 e.C.: según la lleenda romana anguaño Rómulo terminó'l so mandatu.
* 715 e.C.: Numa Pompilio convertir en rei de Roma.
* 713 e.C.: Numa Pompilio reforma'l calendariu romanu.
* 712 e.C.: Numa Pompilio crea'l puestu de *[[Pontifex Maximus]]*.

* Los romanos empiecen a emplegar un amiestu de pulgu de güevu y residuos de conches como pasta dental primitiva.

### Península ibérica
* Edá del Fierro na península ibérica.
* Perdura la civilización tartesia, nel so periodu orientalizante, espandiéndose escontra Estremadura y l'Alta Andalucía. Ente'l 800 y el 650&nbsp;e.&nbsp;C. desenvuélvense les cercos decoraes del suroeste. Ente'l 750&nbsp;y el 700&nbsp;e.&nbsp;C. desenvuélvese'l "periodu mediu" de Tartesos.
* Instalación de los fenicios, que toma hasta'l sieglu&nbsp;VI&nbsp;e.&nbsp;C.. Los primeros asentamientos acreditaos arqueológicamente asocedieron ente'l 800 y el 775&nbsp;e.&nbsp;C., y asítiense na mariña meridional de la península (mariñes de Málaga y Granada: Toscanos 725-700&nbsp;e.&nbsp;C., Chorreras, Morru de Mezquitilla o Almuñécar). Con ellos lleguen a la península les primeres cerámiques griegues.
* 776 e.C. (fecha llexendaria): na actual Girona fúndase l'aldega de Roses. En realidá l'aldega fundar nel sieglu&nbsp;IV&nbsp;e.&nbsp;C.
* 760-740 e.C.: na península ibérica empieza a producise cerámica tiria.
* Antes de 750 e.C.: asentamientu feniciu de Morru de Mezquitilla, el más antiguu na península ibérica.
* Etapa precolonización griega, que llega hasta'l sieglu&nbsp;VII&nbsp;e.&nbsp;C., con testimonios en xacimientos del Sur y el Sureste, xunto con xacimientos fenicios. Calcúlase qu'unu de los primeros asentamientos griegos, Mainake, fundóse en redol al 750&nbsp;e.&nbsp;C.
* 750 e.C.: na península ibérica —nel marcu de la Primer Edá del Fierro— produzse una evolución autóctona de la cultura de los campos d'urnes.
* 725/700 - 675/650: cultura protoibérica na península.
* Finales del sieglu VIII − principios del VII e.C.: en Málaga créanse los xacimientos de la Necrópolis de Trayamar.
* Escontra'l 700 e.C.: en Galicia y el norte de Portugal desenvuélvese la cultura castreña (castros: fortificaciones). Apaición del fierro.
* Na actual Málaga (nel sur d'España) los fenicios fundan Málaka.

### Restu d'Europa
* Influyencia traco-cimeria, cimerios, n'Europa Central.
* 700 e.C.: los escites empiecen a ocupar les árees de Cimeria, moviendo gradualmente a los habitantes previos.

### Exiptu
* 773 e.C.: n'Exiptu muerre'l faraón Sheshonq III.
* 750 e.C.: empieza la dinastía XXV d'Exiptu, que va durar hasta'l 656&nbsp;e.&nbsp;C.
* 730 e.C.: rematen les dinastíes XXII y XXIII d'Exiptu; empieza la XXIV, que va durar hasta'l 715&nbsp;e.&nbsp;C.
* 730 e.C.: Piye asocede al so padre Kashta como rei del reinu nubiu de Napata.
* 730 e.C.: Osorkon IV asocede a Sheshonq IV como rei de dinastía XXII d'Exiptu.
* 728 e.C.: Piye invade Exiptu, conquista Menfis, y recibe la sumisión de los líderes del Delta del Nilu. Él funda la dinastía XXV d'Exiptu.

### Asia
* Asiria conquista Damascu y Samaria.
* Fines del sieglu VIII e.C. (710 e.C. aproximao): en Kalhu (actual Nimrud, n'Iraq) fabríquense los aretes, les corones y les rosetes (que s'atoparon en 1988 na tumba de la reina Yabay. Fueron destruyíes o robaes del muséu d'Iraq (Bagdag) pol exércitu d'Estaos Xuníos.
* c. sieglu VIII e.C.: fabrícase'l *spinning* de muyer, en Susa (actual Shush, n'Irán). Anguaño alcuéntrase en poder del muséu del Louvre (París).
* 797 e.C.: Ardis I convertir en rei de Lidia.
* 783 e.C.: Salmanasar IV asocede al so padre Adad-nirari III como rei d'Asiria.
* 782 e.C.: por orde del rei Argishti I d'Urartu fúndase l'aldega d'Erebuni (Էրեբունի) (actual Yereván (capital d'Armenia).
* 782 e.C.: muerte de Zhou Xuanwang, rei de la dinastía Zhou (1122-256&nbsp;e.&nbsp;C.) de China.
* 781 e.C.: Zhou Youwang convertir en rei de la dinastía Zhou.
* 780 e.C.: en China rexístrase'l primera eclís solar históricu.
* 774 e.C.: remata'l reinu de Pigmalión de Tiro.
* 774 e.C.: en Tiro termina'l reináu de Pigmalión.
* 773 e.C.: en Asiria, Ashurdan III asocede al so hermanu Salmanaser IV como rei.
* 772 e.C.: en China fúndase la dinastía Zhou oriental.
* 771 e.C.: en China termina la dinastía Zhou cuando nómades quanrong del oeste, xunto con vasallos de Zhou escalen la capital Haojing y maten al monarca, el rei You de Zhou. El príncipe herederu Ji Yijiu escapa y reina como Rei Ping de Zhou.
* 770 e.C.: en China empieza la dinastía Zhou oriental (1122-256&nbsp;e.&nbsp;C.) cuando'l rei Ping de Zhou convertir nel primer rei de los Zhou que reina na nueva capital, Chengzhou (güei Luoyang).
* 763 e.C. (15 de xunu): n'Oriente Próximu rexístrase un eclís solar usáu anguaño pa establecer la cronoloxía del Antiguu Oriente Próximu. «Naquel día ―diz el Señor Soberanu― voi faer que'l Sol poner al mediudía y qu'en plenu día escurézase la Tierra» (*[[Llibru de Amós]],&nbsp;8.9).
* 759 e.C. ([[7 d'ochobre]]): na zona de [[Galilea]], [[Samaria (rexón)|Samaria]], [[Xerusalén]] ([[Israel]]) y [[Xordania]] asocede un terremotu de magnitú 7,3 na [[escala sismolóxica de Richter]] dexa un saldu de «munchos muertos» (dellos miles). Rexístrase como'l terremotu del rei malatu [[Azariah (rei)|Ozías]]».
* 756 e.C.: fundación de [[Cízico]].
* 755 e.C. (ente'l 760 y el 750 e.C.): na zona de [[Xerusalén]] ([[Israel]]) y [[El Líbanu]] asocede un terremotu que xenera un [[tsunami]] na mariña del [[mar Mediterraneu]].
* 755 e.C.: [[Ashur-nirari V]] asocede a Ashurdan III como rei d'Asiria.
* 750 e.C.: los [[medos]] establecer nel actual [[Irán]], venciendo a los [[perses]] (pero ensin conquistalos).
* 747 e.C., [[26 de febreru]]: [[Nabonassar|Nabonasar]] convertir en rei d'[[Asiria]].
* 747 e.C.: [[Meles]] convertir en rei de [[Lidia]].
* 745 e.C.: na zona d'[[Israel]] y [[Xordania]] asocede un terremotu que dexa un saldu de «miles de muertos».
* 745 e.C.: la corona d'[[Asiria]] ye usurpada por Pul, quien adopta'l nome de [[Pul|Tiglat-Pileser III]].
* 743 e.C.: el duque [[Zhuang]] del estáu chinu de [[Zheng]] xube al poder.
* 743 e.C.: Batalla de Kishtan, [[Tiglatpileser III]] d'[[Asiria]] contra [[Sardur II]] d'[[Urartu]].
* 740 e.C.: [[Tiglath-Pileser III]] conquista la ciudá d'[[Arpad (Siria)|Arpad]] (en [[País de Sham|Siria]]) dempués de dos años de sitiu.
* 739 e.C.: [[Hiram II]] convertir en rei de [[Tiro]].
* 738 e.C.: el rei [[Tiglath-Pileser III]] d'[[Asiria]] invade [[reinu d'Israel|Israel]], forzándolo a pagar tributu.
* 736 e.C.: [[Acaz]] empieza a reinar (16 años) sobre [[reinu de Xudá|Xudá]].
* 732 e.C.: [[Oseas d'Israel|Oseas]] convertir nel postreru [[reinu d'Israel|rei d'Israel]].
* 730 e.C.: [[Matán II]] asocede a Hiram II como rei de [[Tiro]].
* 730 e.C.: na zona d'[[Israel]] y [[Xordania]] asocede un terremotu que dexa un saldu de «munchos muertos» (dellos miles).
* 727 e.C.: [[Babilonia (ciudá)|Babilonia]] independizar d'[[Asiria]].
* 724 e.C.: los [[Asiria|asirios]] empiecen un sitiu de cuatro años contra [[Tiro]].
* 722 e.C.: cayida del Reinu del Norte (o d'[[Reinu d'Israel|Israel]]). El rei d'[[Asiria]] apoderar de [[Samaria (ciudá)|Samaria]] y parte de los sos habitantes son deportaos a Asiria.
* 722 e.C.: empieza'l [[Añales de primavera y seronda|Periodu primavera y seronda]] de la historia de [[China]]: el rei [[Ping de Zhou]] de la dinastía Zhou reina namái de nome.
* 722 e.C.: el rei [[Asiria|asiriu]] [[Sargón II]] conquista'l [[reinu d'Israel]].
* 721 e.C.: los [[asirios]] invadn'[[Israel]]. Los [[amonitas]] fuxen escontra'l desiertu.
* 720 e.C.: termina'l sitiu [[Asiria|asiriu]] contra [[Tiro]].
* 720-710 e.C.: [[Espedición militar|Espediciones]] de [[Sargón II]] en [[Babilonia (ciudá)|Babilonia]] contra'l [[caldéu]] [[Merodac-Baladán|Marduk-apla-iddina]].
* 719 e.C.: el [[rei Huan de Zhou]] de la dinastía [[Zhou]] (1122-256&nbsp;e.&nbsp;C.) convertir en rei de [[China]].
* 718 e.C.: [[Giges]] vuélvese rei de [[Lidia]].
* 717 e.C.: [[Sargón II]] funda la nueva capital d'[[Asiria]], en [[Dur-Sharrukin]].
* 717 e.C.: el rei [[Asiria|asiriu]] [[Sargón II|Sargón]] conquista'l fuerte [[hitita]] de [[Carchemish]].
* 714 e.C.: Sargón II derrota al rei Rusa d'[[Urartu]] y escala tol país.
* 711 e.C.: L'[[Emperador Jinmu]] funda [[Xapón]] convirtiéndose nel primer emperador del país.
* 710 e.C. aprox.: [[reinu de Xudá|Xudá]], [[Tiro]] y [[Sidón]] remontar contra [[Asiria]].
* 705 e.C.: [[Senaquerib]] asocede al so padre [[Sargón II]] como rei d'[[Asiria]].
* 704 e.C.: Senaquerib camuda la capital d'[[Asiria]] a [[Nínive]].
* 701 e.C.: el rei [[Ezequíes]] de [[reinu de Xudá|Xudá]], remontar contra'l rei [[Senaquerib]] d'[[Asiria]]. Ésti escala 46 ciudaes ensin llegar a tomar [[Xerusalén]].
* 700 e.C.: [[Tiro]] remontar contra [[Asiria]] y forma un estáu independiente.
* Na [[India]] componer nesti sieglu (o nel siguiente) el testu de la *Brijad-araniaka-upanishad* (posiblemente la primera de les *Upanishád*, escritures sagraes del [[hinduismu]]), que cola so doctrina *veiānta* contradicen les doctrines conteníes nel sagráu testu *Rig-veda* (de finales del segundu mileniu&nbsp;e.&nbsp;C.), que vien siendo memorizado por delles escueles sacerdotales (*sakha:* ‘cañes’) en comentarios *bráhmana''.

## Persones relevantes
* 760 e.C.: muerre Argishti I d'Urartu.
* 760 e.C.: muerre Amasías de Xudá.
* 760 e.C.: muerre Arquelao de Esparta.
* 760 e.C.: muerren Marduk-apla-usur y Eriba-Marduk, reis de Babilonia.
* 760 e.C.: muerre Rivallo, el llexendariu rei de los britones.
* 750 e.C.: Alara funda'l Reinu de Kush.
* Osorkon III, faraón de la dinastía XXII d'Exiptu (787-759&nbsp;e.&nbsp;C.)
* Takelot III, faraón de la dinastía XXIII d'Exiptu (764-757&nbsp;e.&nbsp;C.)
* Rudamon, faraón de la dinastía XXIII d'Exiptu (757-754&nbsp;e.&nbsp;C.)
* Niumateped, rei de los libios (775-750&nbsp;e.&nbsp;C.)
* Titaru, rei de los libios (758-750&nbsp;e.&nbsp;C.)
* Ker, rei de los libios (750-745&nbsp;e.&nbsp;C.)
* Midas (rei de Frixa).
* c. 740 e.C.: Rómulo y Remu.
* Sheshonq V, faraón de la dinastía XXII d'Exiptu (767–730&nbsp;e.&nbsp;C.)
* Tiglatpileser III (744-724&nbsp;e.&nbsp;C.), rei asiriu, fundador del Imperiu neoasirio.
* 725 e.C.: Bakenrenef (tamién conocíu como Boccoris) asocede al so padre Tafnajt como rei de la dinastía XXIV d'Exiptu.
* Salmanasar V (reinó ente'l 727 y el 722&nbsp;e.&nbsp;C.), rei asiriu.
* 720 e.C.: en China muerre Zhou Pingwang, rei de la dinastía Zhou.
* 715 e.C.: n'Exiptu muerre Osorkon IV; termina la dinastía XXII.
* Acaz, rei de Xudá (735-715&nbsp;e.&nbsp;C.).
* Iuput, faraón de la dinastía XXIII d'Exiptu (754-715&nbsp;e.&nbsp;C.)
* Sargón II (721-705&nbsp;e.&nbsp;C.), rei d'Asiria.
* Shabako (gobernó 716 a 702&nbsp;e.&nbsp;C.), rei de la dinastía XXV d'Exiptu. En 720&nbsp;e.&nbsp;C. asesina a Bakenrenef (Boccoris), acabando cola dinastía XXIV d'Exiptu.
* Ezequíes del reinu de Xudá (reinó ente 715 y 687&nbsp;e.&nbsp;C.)
* Senaquerib, rei d'Asiria y conquistador de Babilonia (705-681&nbsp;e.&nbsp;C.)
* Homero, escritor griegu. (Desconozse la fecha exacta; xeneralmente ye datáu ente mediaos y fines del sieglu VIII&nbsp;e.&nbsp;C.).
* Hesíodo, escritor griegu.
* 713 e.C.: naz el semilegendario Zamolxis, en Dacia.

## Referencies

## Enllaces esternos