open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trévago

**Trévago** ye una llocalidá y tamién un conceyu de la provincia de Soria, partíu xudicial de Soria, Comunidá Autónoma de Castiella y Llión, España. Pueblu de la Contorna del Moncayo.

Dende'l puntu de vista xerárquicu de la Ilesia Católica forma parte de la Diócesis d'Osma la cual, de la mesma, pertenez a l'Archidiócesis de Burgos.

## Demografía
En 2010 la población xube a 68 habitantes, 31 homes y 37 muyeres.

## Toponimia

L'orixe de Trévago ye bien antiguu, quiciabes esistiera dende la invasión celta asocedida sobre l'añu 700&nbsp;e.&nbsp;C. Caltiénense restos d'inscripciones en llingua celtíbera, según molinos de piedra, moldes de fundición pa fabricar fleches, etcétera.

El sufixu "aco" ye bien común en topónimos del pandu español. Ye d'orixe celta, como nos casos de Sayago, Litago, Sarnago o Trévago.

## Historia
Nel añu 915 citar a Trévago, cuando'l rei de Navarra, García Sánchez, conquista Ágreda y la so contorna a los musulmanes. Nel sieglu XI, Trévago ye la frontera, ente Castiella, Navarra y Aragón. Pertenecía al obispáu de Tarazona y al reinu de Castiella.

A la cayida del Antiguu Réxime la llocalidá de constitúi en conceyu constitucional na rexón de Castiella la Vieya, partíu de Ágreda que nel censu de 1842 cuntaba con 116 llares y 440 vecinos.

## Patrimoniu
* **[[Ilesia de La nuesa Señora de l'Asunción (Trévago)|Ilesia de La nuesa Señora de l'Asunción]]**. D'estilu góticu, foi construyida a mediaos del sieglu XVI. Por cuenta de les fiestes d'agostu realizar nella'l Baille de la Virxe, una danza d'orixe perantiguu.
* **Torre**. Figura nel catálogu de Bienes Protexíos de la Xunta de Castiella y Lleón na categoría de Castiellu con fecha de declaración 22 d'abril de 1949.
* **Ermita de la Virxe d'el Pumar**. Asitiada a dos quilómetros al suroeste del pueblu, nes estribaciones de la Sierra del Maderu, data de finales del sieglu XVII o principios del XVIII, d'estilu barrocu final.

## Ver tamién
* Bienes d'interés cultural de la provincia de Soria
* Conceyos de la provincia de Soria
* Llocalidaes d'entidá menor de la provincia de Soria
* Provincia de Soria

## Referencies
Valdegeña

**Valdegeña** ye una llocalidá y tamién un conceyu de la provincia de Soria, partíu xudicial
de Soria, Comunidá Autónoma de Castiella y Llión, España. Pueblu de la Contorna del Moncayo.

Dende'l puntu de vista xerárquicu de la Ilesia Católica forma parte de la Diócesis d'Osma la cual, de la mesma, pertenez a l'Archidiócesis de Burgos.

## Xeografía

Tien un área de 13,30 km².

## Historia
A la cayida del Antiguu Réxime la llocalidá constituyir en conceyu constitucional na rexón de Castiella la Vieya, partíu de Ágreda que nel censu de 1842 cuntaba con 43 llares y 170 vecinos.

## Demografía
A 1 de xineru de 2010 la población del conceyu xubía a 45 habitantes, 30 homes y 15 muyeres.

## Economía
El pueblu dedícase principalmente al llabor de l'agricultura de la cebera y el cultivu del xirasol. Esiste tamién actividá ganadera según finques porcines nel so términu.

## Personaxes célebres
Fidel Carazo Hernández (1919-2010), periodista y políticu. Alcalde de Soria ente 1976 y 1977. Tamién foi procurador en Cortes (1971-1977) y senador pol so provincia natal (1977-1979).

## Mediu ambiente
Nel so términu ya incluyíos na Rede Natura 2000 los siguientes llugares:
* Llugar d'Interés Comuñal conocíu como Quejigares y encinares de Sierra del Maderu, ocupando 274 hectárees, el 21 % del so términu.

## Víase venir....
En payares de 2012 fíxose conocíu'l pueblu por un documental del añu 2007 nel que dos vecinos, los hermanos Ciriano, Moisés ya Isidro, abarrunten la crisis que vendría pocu dempués.

## Lliteratura
Valdegeña y la so redolada son protagonistes en munches de les obres d'Avelino Hernández, (pernomáu fíu d'esti pueblu), especialmente nes narraciones xuveniles como *Silvestrito* y *Una vegada había un pueblu*.

## Ver tamién
* Conceyos de la provincia de Soria
* Llocalidaes d'entidá menor de la provincia de Soria
* Provincia de Soria

## Referencies
Valtajeros

**Valtajeros** ye una llocalidá y tamién un conceyu de la provincia de Soria, partíu xudicial
de Soria, Comunidá Autónoma de Castiella y Llión, España. Pueblu de la contorna de Tierras Altas.

Dende'l puntu de vista xerárquicu de la Ilesia Católica forma parte de la Diócesis d'Osma la cual, de la mesma, pertenez a l'Archidiócesis de Burgos.

## Xeografía

Tien un área de 22,93 km².

Nel so conceyu atópase'l despobláu de Torretarrancho.

## Historia
Mientres la Edá Media formaba parte de la Comunidá de Villa y Tierra de Magaña, que nel Censu de Floridablanca apaez partida en cuatro partíos, siendo una villa eximida pol duque de Santisteban.

A la cayida del Antiguu Réxime la llocalidá de constitúi en conceyu constitucional na rexón de Castiella la Vieya, partíu de Ágreda que nel censu de 1842 cuntaba con 50 llares y 196 vecinos.

## Demografía
A 1 de xineru de 2010 la población xubía a 28 habitantes, 16 homes y 12 muyeres.

### Población por nucleu

## Mediu ambiente
Nel so términu ya incluyíos na Rede Natura 2000 los siguientes llugares:
* Llugar d'Interés Comuñal conocíu como Oncala-Valtajeros ocupando 1282 hectárees, el 56 % del so términu.

## Patrimoniu históricu
* **[[Ilesia de La nuesa Señora de la Collada (Valtajeros)|Ilesia de La nuesa Señora de la Collada]]**: Foi declarada Bien d'Interés Cultural na categoría de Monumentu el 26 de marzu de 2007.
* **La Callejuela**:Foi declarada Bien d'Interés Cultural na categoría de Zona Arqueolóxica el 5 de mayu de 2005.

## Ver tamién
* Bienes d'interés cultural de la provincia de Soria
* Conceyos de la provincia de Soria
* Llocalidaes d'entidá menor de la provincia de Soria
* Provincia de Soria

## Referencies
Vizmanos

**Vizmanos** ye una llocalidá y tamién un conceyu de la provincia de Soria, partíu xudicial
de Soria, Comunidá Autónoma de Castiella y Llión, España. Pueblu de la contorna de Tierras Altas.

Dende'l puntu de vista xerárquicu de la Ilesia Católica forma parte de la Diócesis d'Osma la cual, de la mesma, pertenez a l'Archidiócesis de Burgos.

## Historia
Llugar que mientres la Edá Media formaba parte de la Comunidá de Villa y Tierra de Yanguas, nel Censu de Floridablanca denomináu Partíu de Yanguas, señoríu del marqués d'Aguilar.

A la cayida del Antiguu Réxime la llocalidá de constitúi en conceyu constitucional na rexón de Castiella la Vieya, partíu de Ágreda que nel censu de 1842 cuntaba con 38 llares y 150 vecinos.

## Estensión y Situación

Llugar de la provincia de Soria.
Conceyu: C/ Cuatro Calles, e/n. - 42.173 Vizmanos Tel. 975 185 436
Estensión del Conceyu: 2.900 hectárees
Altitud: 1.200 metros
Alloña a Soria: 40 quilómetros Víes
d'Accesu: C-115
Escudos nobiliarios nes fachaes.
Escurre'l ríu Cidacos.

Entiende la llocalidá de Verguizas.

## Demografía
En 2010 la población xubía a 26 habitantes, 16 homes y 10 muyeres.

### Demografía recién del nucleu principal
Vizmanos (llocalidá) cuntaba a 1 de xineru de 2.010 con una población de 23 habitantes, 14 homes y 9 muyeres.

### Población por nucleu

## Fiestes y costumes
Fiestes patronales: Virxe de Valdeayuso (segundu fin de selmana d'agostu)

## Patrimoniu

Intereses: Escudos nobiliarios nes fachaes. Escurre'l ríu Cidacos. En Vizmanos inda s'estremen dos blasones en dos tales cases y caltiénse la ilesia parroquial de San Martín, gótica del XVI.
Siguiendo camín y mirando el paisaxe vamos entender la durez de les condiciones de vida que fixeron colar a los habitantes d'estes tierres, que cultivaron en terraces casi la totalidá de les fasteres de les sierres hasta cotes insospechadas.

## Mediu ambiente
Nel so términu ya incluyíos na Rede Natura 2000 los siguientes llugares:
* Llugar d'Interés Comuñal conocíu como Riberes del Ríu Cidacos y afluentes, ocupando 14 hectárees, el 1 % del so términu.

## Ver tamién
* Conceyos de la provincia de Soria
* Llocalidaes d'entidá menor de la provincia de Soria
* Provincia de Soria

## Referencies

## Enllaces esternos
Micoloxía

La **Micoloxía** (del griegu μύκης = "fongu") ye l'estudiu de los fongos, les sos propiedaes xenétiques y bioquímiques, la so taxonomía y el so emplegu n'humanos como fuente de yesques, elementu medicinal (por exemplu, penicilina), productos alimenticios (i.e., cerveza, vinu, quesu, setes) y enteóxenos, asina como los sos peligros, como los venenos o les infeiciones. De la micoloxía xurde la rama de la fitopatoloxía, l'estudiu d'enfermedaes en plantes, y dambes disciplines caltiénense perxuníes debio a que la mayoría de los patóxenos de les plantes resulten ser fongos. El biólogu qu'estudia micoloxía nómase **micoloxista**.

## Referencies

## Enllaces esternos
Reinu (bioloxía)

Nel ámbitu de la bioloxía, **reinu** ye caúna de les grandes subdivisiones nes que se consideren distribuyíes los seres vivos, por mor de los sos carauteres comunes.

La primer organización en **reinos** débese a Aristóteles (sieglu IV e.C.), qu'estrema toles entidaes de la natura nos reinos *animal* y *vexetal*.

De magar la división fecha en 1990 por Woese et al, na qu'estremaben tres reinos (Bacteria, Archaea y Eukarya), **[[Cavalier-Smith]]** en 1998 divide a Protista en 2 nuevos reinos: Chromista del grupu filoxenéticu del ocle pardo-dorao y Protozoa de los protozoos.

* Cavalier-Smith, T. 2004. Only six kingdoms of life. *Proc. R. Soc. Lond.* B 271: 1251-1262. (pdf equí).

Por mor de l'alta variedá de la vida estableciéronse numberosos niveles de clasificación denomaos taxones. El nivel de **Reinu** yera hasta hai poco'l nivel cimeru de la clasificación biolóxica. Nes clasificaciones modernes el nivel cimeru ye'l **[[Dominiu (bioloxía)|Dominiu]]** o **Imperiu**; caún d'ellos subdivídese en **Reinos**, los Reinos, al mesmu tiempu, puen organizase en **Subreinos**, etc. Los niveles cimeros de la clasificación biolóxica amuésense darréu:

* **[[Dominiu (bioloxía)|Dominiu]]** 
* **Reinu**
* Subreinu
* Infrarreinu
* Superfilu
* **[[Filu (bioloxía)|Filu]]** o Phylum (animales y dellos) o División (plantes)
* **[[Clas (bioloxía)|Clas]]**
* **[[Orde (bioloxía)|Orde]]**
* **[[Familia (bioloxía)|Familia]]**
* Tribu 
* **[[Xéneru (bioloxía)|Xéneru]]**
* **[[Especie]]**
* Subespecie
* Raza (animales) o Variedá (plantes y dellos) 

## Referencies

* Margulis, Lynn y Schwartz, Karlene V. (1997). *Five Kingdons: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth*. W.H. Freeman & Company ISBN 0-613-92338-3 [*Cinco reinos. Guía ilustrada de los* phyla *de la vida en la Tierra*. Editorial Labor, S.A. 335 páxs. Barcelona, 1985 ISBN 84-335-5217-1]
Dirixible

Un **dirixible** ye un aeróstatu con propulsión y capacidá de maniobrar col envís de que pueda remanase llibremente como si fore una aeronave.

La so forma ye davezu la d'un globu allargáu ovaláu pa ufiertar una menor resistencia aerodinámica nel avance. El gas sustentador que-y val pa llevantase ye davezu l'heliu.

## Historia

Los aeróstatos de mano taben venceyaos al movimientu del vientu. Emplegaben bien de métodos pa ser a controlar la direición y nun depender del vientu emplegando unes ales y remos qu'enxamás dieron resultaos, hasta que finaron por aplica-yos motor, faciendo asina que foren dirixibles.

Foi'l primer artefautu volador capaz de ser controláu nun vuelu llargu. El so usu principal ocurrió aproximao ente 1900 y la década de 1930: p'amenorgar, pasu ente pasu, cuando les sos capacidaes fueron superaes poles de los aeroplanos, y arriendes d'ello, depués de sufrir varios accidentes de relevancia, el más notable d'ellos foi ensin duda l'incenciu del Hindenburg. Anguaño utilícense nuna riestra d'aplicaciones secundaries, especialmente publicitaries. 

## Ver tamién
* Alberto Santos-Dumont
* Graf Zeppelin

## Referencies

## Enllaces esternos
Graf Zeppelin LZ 127

El **Graf Zeppelin LZ 127** foi un dirixible alemán que completó'l 29 d'agostu de 1929 la so primer vuelta al mundiu, comandáu por Hugo Eckener, aterrizando en Lakehurst, Estaos Xuníos d'América. Foi'l dirixible más grande de la historia, con un llargor total de 236,6 m y un volume de 105.000 m³.

El so viaxe duró 21 díes, percorriendo 34.600 km. Salió de Lakehurst, atravesando l'Océanu Atlánticu y, faciendo escala na ciudá alemana de Friedrichshafen, atravesó Europa, los Montes Urales, y Siberia hasta facer otra escala en Tokiu. Darréu, crució l'Océanu Pacíficu hasta los Estaos Xuníos, onde, el 26 d'agostu y depués de 79 hores y 22 minutos de navegación, aterrizó en Los Angeles. A la fin, el 29 d'agostu volvió pal Centru d'Inxeniería Aerospacial de Lakehurst.

Depués del desastre del Hindenburg, la desconfianza pública na seguridá de los dirixibles escósase y prohíbese'l tresporte de pasaxeros con tanques d'hidróxenu. Un mes depués, el Graff Zeppelin retiróse del mercáu y púsose nun muséu. Col españíu de la Segunda Guerra Mundial, en marzu de 1940, el Ministru del Aire alemán (Reichsluftfahrtminister), Hermann Göring, ordenó la destrucción de los dirixibles que quedaben p'aprovechar les partes d'aluminiu na industria armamentística.
Monera

**Monera** ye un términu de la clasificación de los organismos anguaño en desavezu. Na influyente clasificación de Margulis significaba lo mesmu que Procariontes, y asina sigui siendo emplegada en bayura manuales y llibros de testu.
Protista

El **reinu Protista**, tamién nomáu **Protoctista**, ye'l que contién a tolos organismos eucariontes que nun puen clasificase dientro de dalgún de los otros tres reinos eucariotes: *[[Fungi]]* (fungos), *[[Animalia]]* (animales nel sen estrictu) o *[[Plantae]]* (plantes). Nel árbol filoxenéticu de los organismos eucariontes, los protistes formen dellos grupos monofiléticos separtaos, o incluyen miembros que tán estrechamente emparentaos con dalgún de los tres reinos citaos. Se-yos designa con nomes que tienen perdío valor na ciencia biolóxica, pero'l so emplegu sería imposible desterrali, como «ocle», «protozoos» o «mofos mucosos».

## Ver tamién

* Esporozóu
* Monera
* Ocle
* Protozóu

## Referencies

## Enllaces esternos
Ácidu desoxirribonucleico

L**'ácidu desoxirribonucleico** (**ADN** o *DNA*, del inglés *deoxyribonucleic acid*) ye un ácidu nucleico que contién les instrucciones xenétiques emplegaes nel desenrollu y el funcionamientu de tolos organismos vivos conocíos y dellos virus. El papel cimeru de les molécules d'ADN ye'l de ser portador y tresmisor ente xeneraciones d'información xenética. L'ADN davezu ye comparao a un manual d'instrucciones, ya que contién les instrucciones pa construyir otros componentes de les célules, como molécules d'ARN y proteínes. Los segmentos d'ADN que lleven esta información xenética nómense xenes, pero otres secuencies d'ADN tienen funciones sobre la cadarma, o tan implicaes na regulación del emplegu d'esta información xenética.

Químicamente, l'ADN ye un llargu polímeru d'unidaes simples nomaes nucleótidos, con un armazón fechu de zucres y grupos fosfatu xuníos alternativamente ente sí per aciu d'enllaces de tipu éster. Coneutáu a ca zucre ta ca un de los cuatro tipos de molécules nomaes bases nitroxenaes. La dimposición secuencial d'estes cuatro bases a lo llargo la cadena ye la que codifica la información. Esta información ye lleída emplegando'l códigu xenéticu, qu'especifica la secuencia de los aminoácidos de les proteínes. El códigu ye interpretao copiando los tramos d'ADN nun ácidu nucleico rellacionao, l'ácidu ribonucleicu (ARN), nun procesu nomao trescripción.

Endientru les célules, l'ADN ta organizao en cadarmes nomaes cromosomes. Estos cromosomes duplíquense enantes de que les célules se dividan, nun procesu nomao replicación d'ADN. Los organismos Eukaryota (animales, plantes, y fongos) almacenen la mayoría del so ADN endientru del nucleu celular y una mínima parte nos ornánulos celulares mitocondries, y nos cloroplastos en casu de tenelos; dimientres qu'en procariótiques (les bacteries y arquées) stópense nel citoplasma de la célula. Les proteínes cromátiques como les histones comprimen y organicen l'ADN endientru de los cromosomes. Estas cadarmes compactes dirixen les interacciones ente l'ADN y otres proteínes, aidando al control de les partes del ADN que son trescrites. Foi aislláu por primer vegada a partir del pus de vendes quirúrxiques desfechaes en 1869 pol médicu suizu Friedrich Miescher.

## Referencies
Clasificación

**Clasificación** ye l'aición o'l efeutu d'ordenar o disponer por clases.

### Exemplos
*Taxonomía (Clasificación biolóxica).
*Sistema periódicu (Clasificación periódica).
*Clasificación UNESCO (Clasificación pa ordenar tesis doctorales).
*Clasificación Decimal Universal (Clasificación universal en biblioteques).
*Sistema Dewey de clasificación (Clasificación universal en biblioteques).

**Ver tamién:** Tistemáticu, tesauru...

## Referencies

## Enllaces esternos
Jean-Baptiste Lamarck

**Jean-Baptiste-Pierre-Antoine de Monet, Caballeru de Lamarck** (Jean-Baptiste de Lamarck (* Bazentin, Picardía, 1 d'agostu de 1744 – París, 18 d'avientu de 1829) foi un botánicu y biólogu francés, un de los grandes nomes de la época de la sistematización de la Historia Natural, averao na so influyencia a Linneo, el conde de Buffon y Cuvier. De familia noble.

Lamarck formuló una de les primeres teoríes de la evolución biolóxica, acuñó'l términu «bioloxía» pa denomar la ciencia de los seres vivos y foi'l fundador de la paleontoloxía de los invertebraos.

## Ver tamién
* Lamarquismu
* Darvinismu
* Filosofía zoolóxica

## Referencies

## Enllaces esternos
Alconaba

**[[Alconaba]]** ye un conceyu de la provincia de Soria, na comunidá autónoma de Castiella y Lleón (España). En 2007 tenía 169 habitantes y el so términu municipal ocupa 52,29 km².

## Referencies

## Enllaces esternos
Invertebráu

Nómase coleutivamente **invertebraos** a tolos animales (reinu *[[Animalia]]*) que nun s'atopen endientru del subfilu de los vertebraos (*[[Vertebrata]]*) del Phylum cordaos (*[[Chordata]]*). El nome cíncase en que, a diferencia d'estos caberos, carecen de columna vertebral.

## Referencies

## Enllaces esternos
Anatomía vexetal

L' **anatomía vexetal** ye'l campu de la botánica que céntrase no que cinca a les cadarmes de los vexetales. Podríemos considerar la morfoloxía vexetal como la mena de disponese eses cadarmes, que s'aiden de la taxonomía paa clasificar
Llibru de Mormón

El **Llibru de Mormón** ye un llibru sagráu pal mormonismu. Ye una torna de los escritos de los homes santos d'América escritu de forma mui asemeyada a la Biblia. El so nome remanez d'ún de los últimos profetes que lo escribieron.

Los pueblos qu'apaecen nesti llibru son los nefites y lamanites.

## Divisiones del Llibru de Mormón
El Llibru de Mormón ta formáu poles vinientes divisiones o llibros, l'autor de caún siendo descendiente de Lehi, o en su defecto, designar pol profeta de la dómina en cuestión:
* *[[Primer Llibru de Nefi]]*; escritu por Nefi, fíu de Lehi, 600 e.C.21
* *[[Segundu Llibru de Nefi]]*; escritu por Nefi, fíu de Lehi, ente'l 588 y el 570 e.C.22
* *[[Llibru de Xacob]]*; escritu por Xacob, hermanu de Nefi, fíu de Lehi, ente'l 544 y el 421 e.C.23
* *[[Llibru d'Enós]]*; escritu por Enós, nietu de Lehi, fíu de Jacob, aproximao nel 420 e.C.24
* *[[Llibru de Xarom]]*; escritu por Xarom, fíu de Enós, ente'l 399 y el 361 e.C.25
* *[[Llibru d'Omni]]*; escritu por Omni, fíu de Jarom, *et al*., ente'l 323 y el 130 e.C.26
* *[[Pallabres de Mormón]]*; escritu por Mormón, editor del Llibru de Mormón, Otru Testamentu de Xesucristu, aproximao 385 d. C.27
* *[[Llibru de Mosíah]]*; escritu por Mosíah, fíu del rei Benxamín, que recibió les planchas de Amalekí, bisnieto de Omni, ente'l 130 y el 124 e.C.28
* *[[Llibru d'Alma]], escritu por Alma, fíu d'Alma, que recibió les planchas del Rei Mosíah. Aproximao 91 - 88 e.C.29
* *Llibru d'Helamán*; escritu por Helamán, nietu d'Alma, fíu, aproximao nel 50 e.C.30
* *Tercer Llibru de Nefi, escritu por Nefi, fíu de Helamán, aproximao ente'l 1 y el 4 d. C.31
* *[[Cuartu Llibru de Nefi]], rellatáu por Mormón de los anales de Ammarón, aproximao ente'l 35 y el 321 d. C.32
* *Llibru de Mormón, escritu por Mormón, que recibió les planchas de Ammarón, aproximao ente'l 321 y el 326 d. C..33
* *[[Llibru d'Éter]]*; editáu por Moroni de los escritos de Éter.
* *[[Llibru de Moroni]]*; escritu por Moroni, fíu de Mormón, aproximao ente'l 401 y el 421 d. C.

## Ver tamién
* Ilesia de Xesucristu de los Santos de los Últimos Díes.
* Llibru de Moroni

* Testu en Wikisource
## Referencies
Evolución

En bioloxía, el términu **evolución** pue referirse a:
* la **[[evolución biolóxica]]**, procesu contínuu de tresformación de les especies;
* la **[[evolución humana]]**, el procesu de tresformación de la especie humana dende los sos ancestros fasta'l estáu actual;
* la **[[evolución molecular]]**, los cambeos na secuencia de nucleótidos del ADN;
* la **[[Historia natural d'una enfermedá|evolución d'una enfermedá]]**, la secuencia d'acontecimientos qu'asoceden nel organismu humanu hasta que se desenrolla la enfermedá;
* la **[[bioloxía evolutiva]]**, l'área de la bioloxía qu'estudia los oríxenes de les especies;
* la **[[Converxencia (bioloxía)|converxencia evolutiva]]**, un fenómenu evolutivu pol qu'organismos estremaos tienden a desenrollar carauterístiques asemeyaes;

El términu **evolución** tamién s'atopa rellacionáu con:

* la **[[evolución cultural]]**, el conxuntu cambeos nos vezos, valores y lleis d'una sociedá;
* la **[[ecuación de movimientu|evolución temporal d'un sistema físicu]]**, o conxuntu d'ecuaciones diferenciales o d'otru tipu cuantifiquen los cambeos nel tiempu d'un sistema,
* la **[[evolución estelar]]**, la secuencia de cambeos qu'una estrella esperimenta a lo llargo de la so esistencia;
* la **[[metaevolución]]**, el procesu contínuu d'evolución de la materia dende'l orixe del tiempu;
* la **[[Evolución (Pokémon)|evolución pokemon]]**, una fonte d'enerxía magnética que fai que los pokémon evolucionen, con piedres, elementos o xubiendo de nivel.
* la **[[evolution (película)|película ''Evolution'']]**, película de 2001.
* la banda **[[Evolución (banda)|Evolución]]**, grupu de rock de Costa Rica. 
* La Novela "Evolución".

## Referencies

## Enllaces esternos
Filoxenia

La **filoxenia** (del griegu: *phylon* = tribu, raza y *genetikos* = relativu a la nacencia, de *xénesis* = nacencia) ye la historia evolutiva de los taxones, ye decir, los grupos de la clasificación de los seres vivos. L'analís filoxenéticu ye la disciplina encargada de la so reconstrucción, que se representa en forma d'árbol filoxenéticu.

## Monofilia, parafilia y polifilia
Por exemplu, toles aves y reptiles ye pensao que descienden d'un únicu ancestru común, conque este grupu taxonómicu (mariellu nel diagrama) ye considerao monofiléticu. Los reptiles d'anguaño como grupu tamién tienen un ancestru común a toos ellos, pero ese grupu (reptiles modernos) nun inclúi a tolos descendientes de tal ancestru porque ta dexándose a les aves fuera (sólo inclúi los de color cian nel diagrama) — y d'un grupu asina decimos que ye parafiléticu. Un grupu qu'incluyere a los vertebraos de «sangre caliente» contendría sólo a los mamíferos y les aves (encarnáu/naranxa nel diagrama) y ye polifiléticu, porque ente los miembros d'este agrupamientu nun ta'l más reciente ancestru común d'ellos. Los animales de sangre caliente son toos descendientes d'un ancestru de sangre fría. La condición endotérmica («sangre caliente») tien apaecío dos vegades, dixebradamente, nel ancestru de los mamíferos, por un llau, y nel de les aves (y quiciaves dellos o tolos dinosaurios), por otru.

## Ver tamién
*Árbol filoxenéticu
*Analís filoxenéticu
*Sistemática filoxenética
*Taxonomía
*Cláu
*Cladística
*Holofiléticu

## Referencies

## Enllaces esternos
* La Sociedá Willi Hennig
* Tree of Life Web Project
* Filogenetica.org: Plataforma de divulgación de la comunidá filoxenética
Sistemática

En Bioloxía, la **Sistemática** ye'l estudiu de la clasificación de les especies enfotándose na so historia evolutiva o filoxenia.

## Enllaces esternos
Viroide

Los **viroides** son axentes infecciosos que, al igual que los virus, tienen un ciclu estracelular que se carauteriza pola inactividá metabólica y un ciclu intracelular nel que causen infeición al organismu susceptible de dar agospiu, pero qu'a diferencia de los virus, los viroides nun poseen proteínes nin llípidos y tan constituyíos por una cadena cíclica curtia d'ARN, (que nun codifica proteínes). Ye importante dicir que tanto la so forma intracelular como estracelular son les mesmes (ARN desnudu), los mecanismos polos qu'éstos algamen a causar infeición tan rellacionaos cola autocatálisis del so material xenéticu. En sí constitúien una etapa primitiva de los virus.
Cladística

La **cladística** (del griegu *klados* = rama) ye una rama de la bioloxía que define les rellaciones evolutives ente los organismos basándose en dellos aspeutos nos que dos organismos s'asemeyen. Ye la más importante de les sistemátiques filoxenétiques, qu'estudien les rellaciones evolutives ente los organismos. La cladística ye un métodu d'analís rigurosu qu'emplega les "propiedaes derivaes compartíes" (sinapomorfies) de los organismos que tán n'estudiu. L'analís cladísticu forma la base de la mayoría de los sistemes modernos de clasificación biolóxica, que busquen axuntar a los organismos poles sos rellaciones evolutives. D'otra miente, la fenética axunta los organismos basándose no que s'asemeyen a nivel *global*, demientres que los enfoques más tradicionales tienden a basase en carauteres clave. Willi Hennig (1913 - 1976) ye ampliamente considerao como'l fundador de la cladística.

## Referencies

## Enllaces esternos
* La Sociedá Willi Hennig
* Tree of Life Web Project
* Filogenetica.org: Plataforma de divulgación de la comunidá filoxenética
Curva

En matemátiques, el conceutu de **curva** tenta d'amosar la idea intuitiva de llinia continua, d'una dimensión, que cimbla de direición paulatinamente. Exemplos cenciellos de curves zarraes son la elipse o la circunferencia, y de curves abiertes la parábola, la hipérbola o la catenaria. La reuta sería'l casu llímite d'una curva de radiu infinitu.

## Definiciones
En xeometría, una **curva** nel *n*-espaciu euclidianu ye un conxuntu \mathcal{C}\sub\mathbb{R}^n que ye la imaxe d'un intervalu **Ι** abiertu baxo una aplicación diferenciable \mathbf{x}\colon\Iota\to\mathbb{R}^n, i.e:
:\mathcal{C} = \{\mathbf{x}(t) \in \mathbb{R}^n\colon t\in\Iota \}
au suel dicise que (\mathbf{x}, \Iota) ye una *representación paramétrica* o parametrización de \mathcal{C}.

Col envís d'evitar auto interseiciones, puntos singulares y a los cabos, defínese el conceutu de curva cenciella como aquella curva tala que pa tou puntu **p** esiste un Ω entornu abiertu de **p** pal que \Omega\cap\mathcal{C} almite una representación de clas C^k con k\geq 1.

## Xeometría diferencial de curves en <math>\mathbb{R}^3</math>

La xeometría diferencial de curves propón definiciones y métodos p'analizar curves cencielles nel espaciu euclideu tridimensional o, más xeneralmente, curves conteníes en variedaes de Riemann. En particular, nel espaciu euclideu tridimensional \mathbb{R}^3, una curva de la que se conoz un puntu de pasu y el vector tanxente en talu puntu, queda descrita ensembre pola so corvadura y torción. Esta corvadura y torción puen estudiase per duana del denomáu *triedru de Frênet-Serret*, desplicáu darréu.

### Vectores tanxente, normal y binormal

Dada una curva parametrizada **r**(*t*) según un parámetru cualesquiera *t* defínese'l denomáu vector tanxente, binormal y normal como:
 
:\mathbf{t}(t)=\frac{\mathbf{r}'(t)}{\left \Vert \mathbf{r}'(t) \right \|}

:\mathbf{b}(t)=\frac{\mathbf{r}'(t)\times \mathbf{r}*(t)}{\left \Vert \mathbf{r}'(t)\times \mathbf{r}*(t) \right \|}

:\mathbf{n}(t)=\mathbf{b}(t)\times \mathbf{t}(t)

Estos tres vectores son unitarios y perpendiculares ente sí, xuntos configuren un sistema de referencia móvil conocíu como *triedru de Frênet-Serret*. Ye interesante que pa una partícula física desplazándose nel espaciu, el vector tanxente ye paralelu a la velocidá, mentanto que'l vector normal da'l cambéu direición por unidá de tiempu de la velocidá o aceleración normal.

## Referencies

## Enllaces esternos
Interseición de conxuntos

La **interseición** ye una operación ente conxuntos. Esta operación cria un conxuntu, denomáu **conxuntu interseición**, al que pertenecen tolos elementos que pertenecen al empar a tolos conxuntos que s'intersequen. Esprésase col símbolu \cap.

**Por exemplu:**

Dau A={a,e,i,s} y B={a,e,f,h}, si definimos C=A\cap B, entós C={a,e}. 

C=A\cap B 

lléese: "el conxuntu **C** ye neto a la interseición de los conxuntos **A** y **B**". Tamién se pue dicir: "**C** ye'l conxuntu interseición de los conxuntos **A** y **B**".

## Teoría de conxuntos
Na teoría de conxuntos, la **interseición** ye una operación binaria nel conxuntu de tolos subconxuntos d'un **U**, Conxuntu universal, dau. Polo que a cada par de conxuntos **A** y **B** de **U** asóciase-yos otru conxuntu: (A\cap B)  de **U**.

Si **A** y **B** son dos d'ellos entós la so interseición simbolízase y defínese como:
:A\cap B= \{ x\in U \mid \ x \in A \ \land \ x \in B \} 

La **interseición de A y B**, ye'l conxuntu d'elementos **x** de **U**, talo que, **x** perteneza a **A**, y que, **x** perteneza a **B**.

Esta operación ye conmutativa, asociativa, tien neutru y tien inversu:
:A\cap B=B\cap A
:(A\cap B)\cap C=A\cap (B\cap C)
:A\cap\varnothing=\varnothing\cap A=\varnothing
:A\cap A^c=A^c\cap A=\varnothing

au:
: A^c=\{x\in U\mid x\notin A\} ye'l complementu de **A**.

Poro, el conxuntu potencia del nuesu universu **U** y la operación \cap ensamen una estructura alxebraica tipu grupu abelianu.
## Propiedaes

Seyan A, B y C tres conxuntos cualesquier:

***1.** A &cap; B &sube; A y A &cap; B &sube; B.
***2.** A &cap; &empty; = &empty; y A &cap; U = A.
***3.** A &cap; A = A (**propiedá idempotente**).
***4.** A &cap; B = B &cap; A (**propiedá conmutativa**).
***5.** (A &cap; B) &cap; C = A &cap; (B &cap; C) (**propiedá asociativa**).
***6. a.** A &cap; (B &cup; C) = (A &cap; B) &cup; (A &cap; C)
***6. b.** (B &cup; C) &cap; A = (B &cap; A) &cup; (C &cap; A) (**propiedá distributiva respeutu de la [[xunión de conxuntos|xunión]]**).
***7.** A &cup; (A &cap; B) = A = A &cap; (A &cup; B) (**llei d'absorción**).

## Referencies

## Enllaces esternos
Paul Vunak

**Paul Vunak**  ye un artista marcial, famosu por ser el creador del **PFS** (Progressive Fighting System).

A la edá de 7 años principia a interesase poles artes marciales. A los 10 años entrena duramente nel taekwondo, recibiendo'l cinturón negru a 14 años. Nos años siguientes entrena en munches disciplines, ente elles en kenpo, dellos estilos de Kung Fu y Escrima, hasta aportar al Jeet Kune Do (JKD) de Lee Jun Fan, baxo la guía del más famosu alumnu propiu de sifu Lee, Dan Inosanto. Nel 1988 recibe'l grau de Senior Full Instructor por sifu Inosanto, y principia a enseñar la so versión de JKD, col nome de PFS.

## Voces rellacionaes
*Progressive Fighting System
Dialeutu bercianu

Variedá dialeutal falada n'El Bierzu y güei cuasi desaniciada, resultáu del alcuentru ente'l gallegu y un llionés enforma veneyáu coles fales asturianes ocidentales.

Coxitárase siempres a El Bierzu como una ponte ente'l Gallegu y el Llionés; pero con cálteres propios mui estremaos que llevaron a encartichar esi falaxe d'El Bierzu como dialeutu bercianu nel sieglu XIX, siendo encuadráu dientro'l dominiu llingüísticu gallegu por Antonio Fernández y Morales en 1861 y dientro'l dominiu llingüísticu llionés por Ramón Menéndez Pidal, manifestando ésti que la llinia divisoria ente'l llionés y el gallegu allugaríase ente les cuenques del ríu Cúa y del Sil. En 1934, Verardo García Rey, recueye'l vocabulariu'l Dialeutu bercianu na espublización: "Vocabulariu d'El Bierzu", onde l'autor desplica que tres el so llabor de campu, resituaría la estaya divisoria ente les fales astur-llioneses y les galaico-portugueses axustándola dafechu al tabazáu dibuxáu pol cursu'l ríu Sil. Jesús García y García, en 1994, asitia dicha franxa dende l'Altu Cúa hasta parte'l conceyu de Ponferrada (Dehesas, Fuentesnuevas).

Los primeros referimientos escritos refiriéndose a esti falaxe llariegu como dialeutu bercianu, los afayamos metanos del sieglu XIX nel trabayu d'Isidoro Andrés de Llano, "Recuerdo a Pontedeume en dialeutu berciano". 1860. Espublizáu na Revista Esla. En 1861, Antonio Fernández y Morales escribe a istacies de Mariano Cubí, co-autor, en dialeutu bercianu: "Ensaios Poéticos en Dialeutu Berciano".
 
Anguaño cuasi desaniciara, perviviendo en munches espresiones d'usu de cutio. Recoyérase espresiones y vocabulariu propiu n'estremaos trabayos siendo unos de los más interesantes los realizaos por Luís A. Pastrana y David López, a entamos de la década de los 70 del sieglu XX que consintió en muestra de nociones de la morfoloxía y sintasis del dialeutu y un interesante dicionariu d'espresiones y pallabres y la tesís doctoral de Manuel Gutiérrez Tuñón, "El Habla de El Bierzo", espublizada en 1975.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Ensayos poeticos en dialeutu berciano Autor Antonio Fernandez y Morales, Mariano Cubí y Soler. Google books
*
* *El gallego-leonés de Ancares y su interés para la dialeutología portuguesa*. Dámaso Alonso y García Yebra.
* n'El Bierzu. Apropósitu del ALBI'',Ana Mª Cano en "Lletres Asturianes" Boletín Oficial de la ALLA.
* Fala de Palacios de Sil'', Roberto González-Quevedo; Academia de la Llingua Asturiana.
* fónicos na fala de Forniella"; Héctor García Xil en Lletres Asturianes, Alla.
* de dialeutos en el habla de San Pedro de Olleros",Alfredo Álvarez Díaz en "Lletres Asturianes".
La cigarra y la formiga

**La Cigarra y la Formiga** ye una de les fábules atribuyíes a Esopu y recontada por Jean de La Fontaine y Félix María Samaniego.

N'ella apaez una cigarra qu'al aportar l'iviernu afáyase ensin alimentu y pídi-ylu a la so vecina la formiga. Ella, contando nun tener abondo pa dambes, retrúca-y negativamente y sopelexa-y tener folgáu tol branu ensin facer dala migaya.

Ye, como toles de La Fontaine, una hestoria didáutica (con enseñu), ya que n'esti casu el duru estayu de la formiga tien como premiu la so sobrevivencia, non como la cigarra, que paga la so folgura cola so vida.


## Referencies

## Enllaces esternos
Archaea

Les **archaea** (o arquées) son microorganismos unicelulares. Al igual que les bacteries, les archaea carecen de nucleu y son por tanto procariontes. D'otra miente, les diferencies a nivel molecular ente arquées y bacteries son tan fundamentales que se-yos clasifica en grupos estremaos. De fechu, estes diferencies son mayores de les qu'hai, por exemplu, ente una planta y un animal. Anguaño considérase que les archaea tan filoxenéticamente más próximes a los eucariontes qu'a les bacteries. 

Les archaea foren escubiertes orixinariamente n'ambientes llímite, pero dende entós se-yos tien atopao en too tipu d'hábitats y podríen contribuyir fasta'l 20% de la biomasa. Son particularmente comunes nos océanos y puen ser un de los más abundantes grupos d'organismos nel planeta. Dalgunes especies son hipertermófiles y puen sobrevivir y prosperar a temperatures selemente superiores a los 100&nbsp;°C y se-yos atopa en xéiseres, fontes hidrotermales y pozos de petroleu. Otres estremófiles s'atopen n'agua hiper-salina, ácida o alcalina. Ensin embargu, otres son mesófiles o psicrófiles y prosperen n'ambientes tales como marismes, agües residuales, agua de mar y nel suelu. A les metanóxenes se-yos pue atopar nel tractu dixestivu d'animales tales como rumiantes, termites y seres humanos. Nun se conocen patóxenos pa los seres humanos, anque se tien propuesto dalguna rellación ente los metanóxenos y los trastornos periodontales humanos.

Archaea constitúi un de los dominios nos que se dividen los seres vivos. Tiempu atrás clasificábense como pertenecientes al reinu Monera na taxonomía tradicional de los cinco reinos. En 1990 propúnxose consideralos un dominiu separtáu, según el sistema de tres dominios de Carl Woese.

## Referencies

## Enllaces esternos
Asturcón (dixebra)

El términu **Asturcón** pue referise a:

*Asturcón, caballu que forma parte d'una abondosa familia de ponis que se caltienen nel denomáu Arcu Atlánticu.
*Asturcón, el primer grupu de música rock n'asturianu.

## Referencies
Asociación pa l'Alfabetización y deprendimientu del asturianu

**Álfabetización Y Deprendimientu del Asturianu** o **AYDA** ye una asociación que naz en 1995 col enfotu de recuperar y afalar la cultura asturiana en toles estayes, especialmente no que cinca al espardimientu de la enseñanza del asturianu, pero tamién la investigación y recoyida de datos o la fechura de material didáuticu, interviniendo asina nel procesu normalizador de la cultura asturiana "d'una forma forma activa, militante y desinteresada".

En 1996 asoleyó'l llibru Llingua y rock, escritu por Xune Elipe.
## Referencies

## Enllaces esternos
Asturcón (grupu)

**Asturcón** ye'l nome del consideráu como primer grupu de rock n'asturianu. Desendolcaron la so actividá dende la segunda metá de los 70 hasta entamos de los 80.

El grupu surdió por mor de la idea de Víctor Carrizo, que se convirtiera nel principal compositor de la banda y únicu miembru fixu mentanto que los otros componentes yeren músicos d'acompangamientu variando a lo llargo d'años nos que duró'l proyeutu. 

No tocante al emplegu del asturianu como llingua de les sos composiciones el mesmu grupu reconocía que yera "una postura énte'l fechu llingüísticu que debía ser valoráu como un esfuerciu empobináu a reconocer la riqueza de la nuesa tradición espresada nes sos formes más auténtiques".

El grupu disolvióse enantes de la grabación d'un segundu discu que taba en proyeutu.

## Estilu
El so estilu taba perdefiníu, faciendo'l llamáu *Rock con raíces* que consistía n'adautar los instrumentos, la téunica y la sensibilidá del rock a les formes populares de la so tierra. Arriendes, taben influyenciaos poles melodíes tradicionales y con sones a vegaes sinfónicos y a vegaes celtes. Ye de rescamplar que de ralo en ralo convertíen los conciertos n'espectáculos teatro-musicales, faciendo apaecer pel escenariu estremaos personaxes.

## Discu
Grabáu nos estudios de Toni Martínez los díes 22, 23 y 24 de setiembre, en 1981 espublicen el so primer, y únicu discu, cola campañía de música Diapasón, nomáu, al igual que'l grupu, **Asturcón**. Nél alcuentrese seis temes, toos compuestos por Víctor Carrizo, cola música del propiu Carrizo (batería, flauta, gaita) y de la so voz, amás de J. Carlos "Mingla" a los teclaos, P. Solana a la guitarra llétrica y acústica, y J. Carlos Martínez al baxu. En 2004 la compañía Dial discos fizo una reedición del discu, remasterizáu dixitalmente y con una carpeta d'información.

#### Temes
El discu incluyía seis temes: 

# *Mayu (12:53).* 
# *Xareu en la 214 (4:15).* 
# *El ventolin (4:01).* 
# *El galope del asturcon (8:07).*
# *Nana pa la mio Aidina (3:01).*
# *La Coralina (3:58).*

## Referencies

## Enllaces esternos
Doi la cara pola oficialidá

**Doi la cara pola oficialidá** ye una campaña cívica y apartidista entamada pol Conceyu Abiertu pola Oficialidá col envís d'incluyir la oficialidá del asturianu y del gallegoasturianu na reforma del Estatutu d'Autonomía d'Asturies.

La campaña consiste en retratase con un cartel nel que seya visible'l testu *Doi la cara pola oficialidá* n'asturianu o en cualuquier otru idioma. Nel primer mes de campaña aportóse a les 3.500 semeyes a razón d'una media de más de 750 cada selmana. Magar que les más de les semeyes tean n'asturianu normativu, héboles n'occidental, en Mirandés, en catalán, gallegu, bretón, suecu, rumanu, italianu, vascu o portugués.

Esta iniciativa algamó'l pasáu 28 de payares en La Pola Siero les 10.000 primeres semeyes en poco más d'un añu. Delles de les persones con relevancia social que participen cola so semeya son futbolistes internacionales como David Villa, Santi Cazorla, Enrique Castro "Quini", Secundino Suárez "Cundi"; l'árbitru internacional Mejuto González; ciclistes como Chechu Rubiera, Benjamín Noval, Santi Pérez o Carlos Barredo, amás del medaya d'oru nos Xuegos Olímpicos de Beijín Samuel Sánchez; los pilotos Javier Villa y Alberto Hevia; el tenista Galo Blanco; los piragüistes Manuel Busto, Fran Llera o Javier Hernanz Agüeria; escritores de la talla de la fallecida Corín Tellado, Carmen Gómez Ojea, Xuan Bello o Pablo Texón; presentadores de televisión como Sonia Fidalgo, Ana Vanessa Gutiérrez o Pablo Vaquero; músicos como Víctor Manuel, Jose Ángel Hevia, Alicia Álvarez... 

## Referencies

## Enllaces esternos
Páxina oficial de la campaña
Estoyu de semeyes de Doi la Cara
OpenOffice.org

**OpenOffice.org** ye una suite ofimática de software llibre y códigu abiertu de distribución de baldre qu'inclúi ferramientes como procesador de testos, fueya de cálculu, presentaciones, ferramientes pal dibuxu vectorial y base de datos. Ta disponible pa munches y diverses plataformes, como Microsoft Windows, sistemes de tipu Unix col Sistema X Window como GNU/Linux, BSD, Solaris y Mac OS X. Tamién ta disponible pa Mac Os X un programa asemeyáu deriváu denomáu **NeoOffice**. OpenOffice ta camentáu pa ser compatible con Microsoft Office, col que compite. Soporta l'estándar ISO OpenDocument con lo que ye cenciello l'intercambéu de documentos con munchos programes, y pue ser usáu ensin costu dalgún.

OpenOffice.org tien como base inicial a **StarOffice**, una suite ofimática desendolcada por *StarDivision*. El desendolcu de la suite ta lideráu por Oracle Corporation (anicialmente por Sun Microsystems), en conxuntu con otras compañíes como Novell, RedHat, RedFlag CH2000, IBM, Google, ente otres. El códigu fonte de la suite lliberóse en xunetu de 2000, col envís de facer frente al dominiu nel mercáu de Microsoft Office ufriendo una alternativa abierta, de baxu costu y alta calidá. El códigu fonte de l'aplicación ta disponible baxo la llicencia LGPL.

Les versiones más recientes d'StarOffice, la versión comercial de Sun, tan basaes nel códigu base d'OpenOffice.org. Pue decise que la rellación ente open office y StarOffice tien dalgunes asemeyances cola rellación qu'hebo ente Netscape Navigator y Mozilla.

El proyeutu y el programa son denomaos "**OpenOffice**" de forma informal, pero los organizadores del proyeutu dicen qu'esti términu ye una marca rexistrada en posesión d'otra empresa, angariyándolos a adoutar "**OpenOffice.org**" como nome formal, y abreviáu como **OOo**.

**Open Office**, usa'l correutor ortográficu Hunspell, y dambos tán disponibles en llingua asturiana

## Ferramientes incluyíes

## Ver tamién
* LibreOffice
* GNU/Linux
* Ubuntu
* Softastur

## Referencies

## Enllaces esternos
* El sitiu web oficial d'OpenOffice.org 
* Documentación, manuales y aida  
* Llista de dellos materiales y recursos de sofitu
Wikipedia n'eusquera

La **Wikipedia n'eusquera** ye la edición de Wikipedia n'eusquera. 

## Historia
Entamó'l 7 de payares de 2003 y en payares de 2005 algamó los 4.000 artículos. El 28 de mayu de 2006 los 10.000 artículos. El 15 de marzu de 2007 los 17.000 artículos y el 10 de setiembre los 20.000. N'ochobre de 2009 tien más de 40.000 artículos. N'avientu de 2009 tien 50.000 artículos. El 8 de payares de 2010 algamó los 60.000 artículos. 

El 25 de xineru de 2008, algamó'l premiu Argia Saria dau pola revista Argia, na categoría d'internet. 

El 18 d'abril de 2011 algamó los 70.000 artículos. El mesmu día, la wikipedia en vascu superó en númberu d'articulos a la wikipedia en gallegu, convirtiéndose na cuarta wikipedia de la Península Ibérica (dempués de la wikipedia en castellanu, la wikipedia en portugués y la wikipedia en catalán.

El 22 de mayu de 2011 la wikipedia en vascu algamó los 100.000 artículos. Esta Wikipedia tiene 34.616 usuarios, de los que 330 son activos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Wikipedia n'afrikaans

La **wikipedia n'afrikaans** ye la versión de wikipedia nesi idioma, entamó'l 16 de payares de 2001 y anguaño tien 10.290 artículos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Wikipedia n'albanés

La **Wikipedia n'albanés** () ye la edición en llingua albanesa de Wikipedia, entamada'l 12 d'ochobre de 2003. 

## Feches clave
* 20 de setiembre de 2005: algama los **2.000** artículos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Flores Mirandesas

**Flores Mirandesas** ye'l nome del poemariu asoleyáu en 1884 pol filólogu José Leite de Vasconcelos escritu en mirandés (Asturllionés) y ye al empar la primer obra escrita en mirandés. Marca l'entamu del procesu de reconocencia y normalización llingüística y la ñacencia d'una lliteratura escrita en tierres de Miranda de l Douro

Una de les poesíes de les ocho que formen el llibru:

 
## Referencies

## Enllaces esternos
Ácidu ribonucleico

L' **ácidu ribonucleico** (**ARN**) ye un ácidu nucleico que forma una llinia de nucleótidos, formando una llarga cadena. Alcuéntrase nes célules de tipu procarionte y les de tipu eucarionte.
L'ARN defínese tamién como'l material xenéticu de dellos virus y, nos organismos celulares, molécula que dirixe les etapes intermedies de la síntesis proteica. Nos virus d'ARN esta molécula dirixe dos procesos: la síntesis de proteínes (producción de les proteínes que formen la cápsula del virus) y replicación (procesu pol que'l ARN forma una copia de sí mesmu). Nos organismos celulares ye otru tipu de material xenéticu, nomáu Ácidu desoxirribonucleico (ADN), el que lleva la información que determina la cadarma de les proteínes. Pero l'ADN nun pue actuar sólu, y valse del ARN pa tresferir esta información vital dimientres la síntesis de proteínes (producción de les proteínes que necesita la célula pa les sos actividaes y el so desenrollu).

Como'l ADN, l'ARN ta formáu por una cadena de compuestos químicos nomaos nucleótidos. Ca un ta formáu por una molécula d'un zucre nomáu ribosa, un grupu fosfatu y un de cuatro posibles compuestos nitroxenaos nomaos bases: Adenina, Guanina, Uracilu y Citosina. Estos compuestos xúnense igual que nel ácidu desoxirribonucleicu. L'ARN diferénciase químicamente del ADN por dos aspeutos: la molécula de zucre del ARN contién un átomu d'oxíxenu que falta nel ADN; y l'ARN contién la bas uracilu en llugar de la Timina del ADN.

L'ARN ye trescritu dende'l ADN por enzimes nomaes ARN polimerases y procesáu nel trescursu por munches más proteínes. L'uracilu, anque ye perestremáu, pue formar puentes d'hidróxenu cola adenina, lo mesmu que la timina lu fai nel ADN. El porqué l'ARN contién uracilu en vez de timina ye anguaño una entruga ensin rempuesta.

## Referencies
Cuentos en Dialecto Leonés

**Cuentos en Dialecto Leonés** ye'l primer llibru n'asturllionés asoleyáu en Lleón. Ye l'entamu de la lliteratura llionesa. L'autor ye Caitán Álvarez Bardón qu'asoleyó esta obra nel añu 1907.

La temática del llibru ta venceyada a la lliteratura de vezos y calter rural.

## Referencies

## Enllaces esternos
Xen

Un **xen** ye'l conxuntu d'una secuencia determinada de nucleótidos d'un de los llaos de la escalera del cromosoma referenciáu. La secuencia pue aportar a formar proteínes, o sedrán inhibíes, dependiendo del programa asignáu pa la célula que porte los cromosomes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Cromosoma

**Cromosoma** (del griegu *chroma*, color, y *soma*, cuerpu o elementu) ye ca un de los pequeños cuerpos en forma de bastones en que s'organiza la cromatina del nucleu celular na mitosis y la meiosis, ca un de los cuales divídese llonxitudinalmente, dando orixe a dos cadenes ximielgues (iguales). El so númberu ye constante pa una especie determinada; n' *[[Homo sapiens sapiens]]* (el ser humanu) tiénense 46. D'ellos, 44 son autosómicos y 2 son sexuales o gonosomes.

Denómase cromatina al material microscópicu constituyíu del ADN y de proteínes especiales nomaes histones que s'atopa nel nucleu de les célules eucariotes nes que los cromosomes vense como una amalgama de filos delgaos. Cuando la célula entama'l so procesu de división (cariocinesis), la cromatina condénsaes y los cromosomes fáense visibles como entidaes dixebraes. La unidá bas de la cromatina son los nucleosomes. Los cromosomes davezu represéntense por pares, en paralelu col so homólogu.

## Referencies

## Enllaces esternos