open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llingües de Mónacu

L'idioma oficial de Mónacu ye'l francés, pero hai delles llingües falaes, incluyendo'l monegascu, l'idioma nacional del pueblu monegascu.

## Francés
El francés ye la llingua oficial única en Mónacu, a consecuencia del papel dominante que Francia tuvo mientres enforma tiempu sobre'l microestáu (vease los Trataos francu-monegascos).

Los franceses representen el 47% de la población, formando'l mayor grupu de población (más grande qu'inclusive ciudadanos monegascos) del Principáu.

## Monegascu
El monegascu ye l'idioma nacional del pueblu monegascu (que representen namái'l 16% de la población total): tratar d'un dialeutu del ligur.

Por cuenta de que los monegascos namái son una minoría en Mónacu, el monegascu tuvo en peligru de sumir na década de 1970. Pero la llingua enseñar nes escueles, y la so continuidá ye considerada como segura. Na parte antigua de Mónacu, los lletreros de les cais tán marcaos en monegascu, amás d'en francés.

Na so coronación, Alberto II, príncipe de Mónacu, pronunció un discursu al so pueblu na so llingua.

## Italianu
L'italianu ye tamién una llingua importante en Mónacu, por cuenta de la cercanía d'esi país y al fechu de que los ciudadanos italianos representen alredor del 16% de la población total.

L'italianu yera l'idioma oficial de Mónacu cuando yera un protectoráu del Reinu de Cerdeña (1814 a 1861).

## Occitanu
L'occitanu (o lenga d'Oc) tamién foi tradicionalmente falada en Mónacu (sobremanera porque cubre un territoriu más grande xeográficamente), pero escasamente utilízase anguaño. L'occitanu ye una llingua llocal de Mónacu.

## Otres
Tamién esiste una pequeña comunidá que fala inglés en Mónacu, y tien relativa importancia pol turismu.

Amás como alredor de 125 nacionalidaes componen la población de Mónacu, una gran variedá de llingües son falaes pol 21% de la población que nun ye francés, italianu o monegascu.

## Ver tamién
* Demografía de Mónacu

## Referencies
Llingües de Nueva Bretaña occidental y Rossel

Les **llingües de Nueva Bretaña occidental y Rossel** son una familia llingüística propuesta qu'arrexunta a delles llingües papúes que primeramente s'habíen consideráu llingües aisllaes, falaes en Nueva Bretaña como'l anêm o'l pele-ata y en Isla Rossel como'l yélî dnye.

Estes llingües fueren clasificaes como llingües papúes orientales por Stephen Wurm, pero esti últimu grupu filoxenéticu nun paez sostenible como un tou y foi abandonáu darréu por otres clasificaciones posteriores. Malcolm Ross (2005) foi'l primeru en definir a les llingües de Nueva Bretaña occidental y Rossel como grupu filoxenéticu sobre la base de ciertes similaridades nos pronomes.

## Descripción llingüística
### Pronomes
La evidencia pal grupu Nueva Bretaña occidental-Yele provién de les formes de los pronomes personales. Cada llingua tien dos xuegos de pronomes, y dambos conxuntos amuesen correspondencia nos trés llingües. Les formes amosaes son los pronomes llibres y los prefixos de suxetu pal anêm y el pele-ata, y les formes llibre y posesivu pal yélî dnye. El anêm y el pele-ata estremen ente una forma inclusiva y otra esclusiva pa 'nós'. Amás el yélî dnye tien formes de númberu dual, que nun se recueyen de siguío:

:

:

:

## Ver tamién
* Llingües papúes

## Referencies

### Bibliografía
* *Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History*. Michael Dunn, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson. *Science* magacín, 23 Sept. 2005, vol. 309, p 2072.
* Malcolm Ross (2005). "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages." In: Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide and Jack Golson, eds, *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples,* 15-66. Canberra: Pacific Linguistics.
Llingües de Punta Papú

Les **llingües de Punta Papú** son un numberosu grupu de llingües oceániques occidentales formáu por una 60 llingües que constituyiríen una caña de diches llingües. Estes llingües falar nes provincies Central, Milne Bay y Oro. Toles llingües de Punta Papú, sacante'l nimoa, el sudest y el kilivila (falaes n'islles fora de masa de tierra de Nueva Guinea), tienen orde básicu SOV por cuenta de la influencia de les llingües papúes vecines Esto considérase un cambéu tipolóxicu inusual.

## Llingües
Acordies con Lynch, Ross, & Crowley (2002), la clasificación interna de la familia ye:
***Agrupación nuclear de Punta Papú**:
****[[llingües suaui|Agrupación Suaui]]** : Buhutu, 'Auhelawa, Oya'oya, Unubahe, Saliba, Suau, Bwanabwana, Wagawaga
**Área continental septentrional- agrupación d'Entrecasteaux
***Anuki
***Gumawana
*****[[llingües bwaidoganas|Bwaidoga]]**: Bwaidoka, Diodio (West Goodenough), Iamalele, Iduna, Koluwawa, Maiadomu
*****[[llingües dobu-duau|Dobu-Duau]]**: Dobu, Molima, Bunama, Boselewa, Duau, Galeya, Mwatebu, Sewa Bay
*****Kakabai**: Dawawa, Kakabai
*****[[llingües are-taupota|Are-Taupota]]**
****Are: Are, Arifama-Miniafia, Doga, Gapapaiwa, Ghayavi, Kaninuwa, Ubir
****Taupota: Gweda, Haigwai, Maiwala, Minaveha, Taupota, Tawala, Wa'ema, Wedau, Yakaikeke
***Agrupación periférica de Punta Papú**:
**Agrupación Kilivila-Misima
***Familia **Kilivila**: Budibud, Kilivila, Muyuw
***idioma misima language
**Familia **Nimoa-Sudest**: Nimoa, Sudest
**Familia de Punta Papú central
***Oúmico: Magoric (Magori, Yoba, Bina), Ouma
***Sinagoro-Keapara: Hula-Keapara, Motu, Sinaugoro
***Punta Papú central occidental
****Abadi
****Punta Papú central occidental nuclear: Toura, Kuni, Mekeo, Lala, Waima

El Maisin ye malo de clasificar, pero claramente ye una llingua autronesia probablemente rellacionada cola agrupación nuclear de Punta Papú.

## Comparanza léxica
Los numberales reconstruyíos pa distintes cañes de llingües de Punta Papú son:

## Referencies
Llingües de Tasmania

Les **llingües de Tasmania** son un grupu de llingües enantes falaes na islla de Tasmania n'Australia. Considérase que'l grupu s'escastó en 1905, cola muerte de Fanny Cochrane Smith y de Truganini. Los únicos documentos que queden son unos cantares grabaos por Fanny Cochrane Smith en cilindros de cera.

## Clasificación
Saber de la esistencia d'ocho, pero pudo haber hasta 16 llingües distintes. La conocencia sobre estes llingües nun ye abonda pa faer conclusiones sobre posibles rellaciones con otres llingües. Sicasí, propúnxose la so conexón con otres llingües aboríxenes australianes basándose principalmente en paecencies fonolóxiques. Anque ye conocíu que los tasmanos vienen de poblaciones australianes, el fechu de que la islla permaneciera aisllada mientres unos 10&nbsp;000 años fai improbable atopar parentescos con dellos grupos de llingües d'Australia, una y bones los distintos trabayos en llingüística histórica amuesen que'l parentescu llingüísticu nun ye reconocible pa periodos tan grandes. 

Más apocayá, propúnxose la so pertenencia a les llingües indo-pacífiques pero dicha propuesta presenta munchos problemes y foi llargamente inorada.

## Historia
La presión sobre los aboríxenes en Tasmania llevó a munchos escontra islles menores, ónde dalgunes de les llingües pudieron caltenese inclusive hasta 1910. Les polítiques d'asimilación tres la Segunda Guerra Mundial, col treslláu forzosu de les families a Tasmania, dio la puntilla final a lo poco que quedaba. Nel Centru d'Aboríxenes de Tasmania ta tratándose de recuperar lo que quedó del vocabulariu recordáu inda polos vieyos y axuntáronse unes 100 pallabres d'estes llingües.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes variedaes tasamanas:
:

## Referencies
Llingües de Temotu

Les **llingües de Temotu** son llingües oceániques carauterístiques del archipiélagu **[[Temotu]]**, perteneciente a la república de les islles Salomón.

Primeramente consideróse que les llingües de les Santa Cruz yeren papúes y les de Vanikoro del grupu oceánicu central-oriental, pero Ross & Næss redefinir nun solu grupu y de la siguiente manera:

*Llingües Reef-Santa Cruz (RSC): Nes islles Santa Cruz y islles Reef.
*Llingües Utupua-Vanikoro (o de les islles esteriores orientales): Nes islles Utupua y Vanikoro.
**Llingües utupua: amba, asumboa y tanimbili.
**Llingües vanikoro: teanu, lovono y tanema.

## Comparanza léxica
Los numberales reconstruyíos pa distintes llingües temotu son:

## Referencia

### Bibliografía
*
Llingües de Turquía

La llingua oficial ye'l turcu y que ye faláu pola gran mayoría de la población de Turquía. Escribir coles lletres llatines. En Turquía fálase tamién el dialeutu kurmanchi del curdu, el zaza, los idiomes caucásicos o circasianos como adigués y kabardino, bosníaco, árabe, armeniu y griegu. L'idioma xudeoespañol ye faláu por dellos miembros de la comunidá sefardina.

## Estadístiques
*[[Ethnologue]]* apurre una llista de llingües minoritaries de Turquía dalgunes de les cuales son falaes por un porcentaxe apreciable de la población.

## Referencies
Llingües de Vanuatu meridional

Les **llingües del sur de Vanuatu** ye un subgrupu de les llingües oceániques meridionales. Arrexunta a nueve idiomes.

## Clasificación
Según la obra *[[Ethnologue]]*, esti subgrupu de llingües ta integráu por:
*Aneityum
*Llingües erromanga
**Sie
**Ifo
**Ura
*Llingües tanna
**Kwamera
**Lenakel
**Tanna del norte
**Tanna del suroeste 
**Whitesands

## Comparanza léxica
Los numberales del 1 al 10 en distintes cañes de llingües de Vanuatu meridional son:

Los términos ente paréntesis son préstamos del inglés.

## Referencies
Llingües de la República Democrática d'El Congu

L'idioma oficial de la República Democrática d'El Congu ye'l francés. Sicasí, otros cuatro idiomes son de calter nacional: kikongo ya leta (llingua creole basada nel kikongo), lingala, suaḥili y tshiluba. Amás, envalórase qu'esisten 242 idiomes falaos. Cola ocupación belga del país, les cuatro llingües nacionales enseñar nes escueles, calteniendo l'alfabetización nes llingües tradicionales (amás d'en francés), daqué pocu común nos países coloniales.

## Idiomes principales
### Francés

El francés foi llingua oficial desque'l país yera una colonia de Bélxica y caltúvose como llingua oficial tres la independencia porque yá yera falada per amplia parte de la población, porque yera étnicamente neutru y sirvía pa solliviar les tensiones ente los distintos idiomes rexonales. De resultes d'ello, ye'l principal idioma dientro del ámbitu urbanu yá que, sobremanera nes principales ciudaes del país, hai una gran variedá étnica pola emigración escontra les ciudaes de la población rural.

### Kikongo
La constitución se refiere a la llingua *Kikongo yá Leta* o Kituba, una llingua creole basada nel kikongo y usada na alministración nes provincies de Kongo Central, Kwango y Kwilu. 

### Lingala
El lingala foi estandarizado na so forma moderna na dómina colonial, col emburrie de los misioneros pa consiguir el so uniformación. De primeres falábase nel área cimera del ríu del Congo, rápido estendióse y llegó a convertise nel idioma más faláu en Kinxasa.

### Tshiluba
El tshiluba o Luba-Kasai falar na rexón Kasai Oriental y na rexón Kasai Occidental. 

## Otros idiomes
Los más falaos d'ente la inmensa cantidá d'idiomes de la República Democrática d'El Congu son: mongo, lunda, tetela, chókwè, budza, lendu, mangbetu, nande y ngbaka.
El suaḥili utilízase como llingua franca en tola rexón oriental del país. Amás nel país falen munches otres llingües rexonales de siguientes les subfamilies bantús:
* Bantú B: boma-dzing
* Bantú C: buja-ngombe, ngondi-ngiri, bangi-tetela, soko-kele
* Bantú D: boana, mbole-enya, lega-binja, komo-bira, nyali, nyanga-buyi
* Bantú H: kongo-yaka
* Bantú L: lubana, escolga, lundana.
* Bantú M: rukwa, sabi, botatwe.
Fora d'esta familia tamién se fala sango.

## Llista de llingües
El SIL publicó una llista de les llingües de República Democrática de Congo, qu'incorpora informaciones de diverses fontes ente elles el númberu de falantes (que xeneralmente se refier a falantes con esa llingua materna.)

## Referencies
Llingües de la península de Willaumez

Les **llingües de Willaumez** constitúin un grupu filoxenéticu dientro de les llingües oceániques occidentales. Les cuatro llingües d'esti grupu tienen casi 30 mil falantes na provincia de Nueva Bretaña occidental en Papúa Nueva Guinea. Deben el so nome a la península de Willaumez.

## Llingües
*Bola
*Bulu
*Meramera
*Nakanai

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües de la península de Willaumez son:
:

## Referencies

### Enllaces esternos
* Ethnologue report for Willaumez
Llingües de les Islles del Almirantalgu

Les **llingües del Almirantalgu** o **grupu Almirantalgu** son un subgrupu de llingües oceániques formáu por 31 llingües falaes nes **[[Islles del Almirantalgu]]** (Papúa Nueva Guinea). El yapés (en Micronesia) probablemente pertenez a esti grupu.

## Clasificación
Un analís de 2008 estrema en dos grupos, l'occidental y l'oriental. Un tercer grupu, el yapés, nun tien entá un allugamientu bien establecida:
* Llingües **del Almirantalgu**
** Almirantalgu Oriental: na isla Manus ya islles del Almirantalgu del Sureste.
** Almirantalgu Occidental: nes islles del Almirantalgu del Oeste.
** ? Yap o yapés: na isla Yap (Estaos Federaos de Micronesia).

Dientro de les llingües austronesies oceániques, les llingües del Almirantalgu constitúin el subgrupu más diverxente del grupu oceánicu oriental.

### Llingües del grupu
Según Lynch, Ross y Crowley (2002), les rellaciones internes de la familia son:
*Subgrupu occidental
**Kaniet (†)
**Seimat
**Wuvulu-Aua
*Subgrupu oriental
****Manus**
***Manus oriental: Andra-Hus, Elu, Ere, Kele, Kurti, Koro, Leipon, Lele, Nali, Papitalai, Ponam, Titan.
***Manus occidental: Loniu–Mokerang, Bipi, Likum, Nyindrou, Mondropolon, Tulu-Bohuai, Sori-Hareng, Khehek (Drehet, Levei)
**Hermit (†)

Otres cañes del grupu oriental en discutiniu son:
*Pak-Tong
*Suroriental: Baluan-Pam, Lenkau, Lou, Nauna, Penchal.
Tamién s'hai especualado cola posibilidá de que:
*Yap, Nguluw
formaren parte del subgrupu oriental.

## Comparanza léxica
Los numberales reconstruyíos pa distintes llingües del Almirtanzago son:

## Referencies
Llingües de los montes de la cuenca del Sepik

Les **llingües de los montes de la cuenca del Sepik** o **llingües de los montes del Sepik** son grupo de llingües rellacionaes del norte de Papúa Nueva Guinea identificáu por W. Dye *et al.* en 1968. Unos pocos años dempués Donald Laycock consideró qu'estes llingües taríen rellacionaes con otres llingües del Sepik. Acordies con Malcolm Ross (2005), les llingües papi formaríen parte del grupu de les llingües de los montes del Sepik, anque primeramente habíense consideráu parte d'un grupu hipotéticu walio-papi.

## Comparaxión léxica
Los numberales reconstruyíos pa distintes llingües del Sepik son:

## Referencies

### Bibliografía
*
Llingües de la Ciudá del Vaticanu

La Ciudá del Vaticanu nun estableció nenguna llingua oficial pola llei. Sicasí, de conformidá col párrafu 2 de la *Legge sulle fonti del diritto* de 7 de xunu de 1929, promulga les sos lleis y reglamentos por aciu el *Supplemento per le leggi y Disposizioni dello Stato della Città del Vaticano*, en idioma italianu, axuntu al *[[Acta Apostolicae Sedis]]*. El llatín ye l'idioma oficial de la Ilesia católica.

Na so páxina web oficial, la Ciudá del Vaticanu utiliza italianu, inglés, francés, alemán y español, pero non llatín, portugués o chinu, que s'atopen nel sitiu web oficial de la Santa Sede.

Munches llingües utilizar nel Estáu. Por casu, los reclutes de la Guardia Suiza Pontificia tomen el so xuramentu nel idioma del cantón al que pertenecen: alemán, francés o italianu, y el periódicu semi-oficial de la Santa Sede, *[[L'Osservatore Romano]]* publicar n'italianu, inglés, francés, alemán, polacu, portugués y español. Una edición en malayalam añader en xunetu de 2008.

La mesma Santa Sede utiliza principalmente'l llatín pa los sos más importantes documentos oficiales, que se publicar nel *Acta Apostolicae Sedis*.

Yá que l'Estáu empezó a esistir solo en 1929, la mayoría de los edificios asitiaos dientro d'ella son de sieglos anteriores. Les inscripciones que pueden atopase nellos, son principalmente en llatín, pero tamién n'italianu, griegu, francés y alemán.

Lo que yera la Ciudá del Vaticanu dende 1870 hasta 1929 foi parte del Reinu d'Italia, que'l so idioma oficial tamién yera italianu. Antes de 1870 foi parte de los Estaos Pontificios, nel que se falaben dellos dialeutos del italianu, pero nos primeros sieglos de la so esistencia usó'l llatín pa tolos fines oficiales. Reparar un enclín a estudiar español ente los funcionarios del Vaticanu desque empezó'l pontificáu del papa Francisco.

## Ver tamién

* Demografía de la Ciudá del Vaticanu
* Pontificia Academia de Llatinidá
* Llatín eclesiásticu
* Llingua llitúrxica
* Romanesco

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües de la Mariña Rai

Les **llingües de Mariña Rai** son una familia llingüística de les llingües de Madang que de la mesma ye parte de les llingües tres-neoguineanes de Nueva Guinea.

Sidney Herbert Ray identificó como grupu filoxenéticu lo qu'anguaño se llamen llingües de Mariña Rai nel so trabayu de campu de 1919. Estes llingües fueron rellacionaes coles llingües mabuso en 1951 por Arthur Capell y por tanto fueron consideraes parte del so la familia Madang.

## Llingües de la familia
Anque la validez de les llingües de Mariña Rai como grupu filoxenéticu considérase bien establecida, inda esiste ciertu alderique sobre la so clasificación interna. Malcolm Ross añadió al grupu dos llingües más, el tauya y el biyom. Amás este mesmu autor considera que les llingües kalam son el grupu más cercanamente emparentáu a les llingües de Mariña Rai, suxiriendo de fechu que podríen considerase como otra caña de la mesma subfamilia.

* **Llingües de Mariña Rai**
** Caña mindjim: Anjam (Bom), Bongo, Male, Sam (Songum)
** Yaganon caña: Ganglau, Saep, Yabong, Dumun (extinct), ?Bai-Maclay (estinguíu)
** Evapia
*** Kow: Garres, Sinsauru
*** Dumpu
*** Kesawai, Sausi
** Peka: Danaru, Sumau, Urigina, Sop (Usino)
** Nuru: Duduela (Uyajitaya), Ogea (Erima), Jilim, Kwato, Rerau, Uya (Usu), Yangulam
** Kabenau: Arawum, Kolom (Migum), Lemio, Pulabu, Siroi

Dientro de les llingües de Mariña Rai rimaes de clasificación tán el Wasembo, el biyom y el tauya. Ross (2000, 2005) reconstruyó'l sistema pronominal pal proto-sub-Rai (que ye más o menos sinónimu del proto-Mariña-Rai), el proto-mindjim, el proto-yaganon y el proto-kow–usino.

## Referencies

### Bibliografía
* Malcom Ross (2005). "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages." In: Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide and Jack Golson, eds, *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples,* 15-66. Canberra: Pacific Linguistics.
* Pawley, Ross, & Osmond, 2005. *Papuan languages and the Trans New Guinea phylum*. Canberra: Pacific Linguistics. pp.&nbsp;38–51.
Llingües del altu Sepik

Les **llingües del altu Sepik** son una subfamilia llingüística de les llingües del Sepik del norte de Papúa Nueva Guinea. Fueron identificaes como grupu filoxenéticu por Donald Laycock en 1956, que consideró que taben rellacionaes con otres llingües del ríu Sepik. Foley (2005) consideró como non confirmada la so unidá como grupu filoxenéticu, anque Ross (2005) reconstruyó los pronobmres del proto-altu-Sepik.

## Descripción llingüística
### Pronomes
Ross reconstrúi dos conxuntos de pronomes pal proto-altu-Sepik. El conxuntu primariu ye'l conxuntu I, y amás esiste otru conxuntu con "funciones pragmátiques interpersonales especiales" (conxuntu II):

:

:

## Referencies

### Bibliografía
* Malcom Ross (2005). "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages." In: Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide and Jack Golson, eds, *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples,* 15-66. Canberra: Pacific Linguistics.
* 
* 
*
Llingües de la petrina

Les **llingües ''ring road*** o *'llingües de la petrina vial*', falar nos pacionales de les tierres altes occidentales de [[Camerún]], y xunto con otres [[llingües de los pacionales]] constitúin una caña hermana de les [[llingües bantús]]. La llingua *ring'' meyor estudiada ye'l kom.

La familia recibe'l nome de l'antigua petrina vial o carretera circular de Camerún central.

## Llingües del grupu
Les llingües d'esti grupu suélense estremar en cuatro subgrupos:
* Central: Babanki, Mmen, Kom, Bum, Kung, Kuk, Oku
* Oriental: Nso (Lamnso')
* Septentrional: Vengo, Wushi, Bamunka, Kenswei Nsei
* Occidental: Aghem, Isu, Laimbue, Weh, Zhoa

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües de la petrina son:

## Referencies

### Enllaces esternos
* Ethnographic information on the Bum people
Llingües del ríu Ramu

Les **llingües Ramu** constitúin grupu ampliu de llingües papúes, d'unos trenta llingües, posiblemente rellacionaes ente sigo. El nome procede del ríu Ramu en que la so cuenca falar estes llingües.

## Clasificación
El parentescu d'esta familia foi identificáu por John Z'graggen en 1971. Donald Laycock rellacionar coles llingües Sepik en 1973. Laycock (1973) incluyera les llingües arafundi, sobre evidencia anecdótica unaque el arafundi conozse pocu. Stephen Wurm (1975) consideró que les llingües del Ramu xunto coles llingües del Sepik formaben el grupu de llingües Sepik-Ramu.
Malcolm Ross (2005) reclasificó a toes estes llingües como una caña de les llingües Ramu-so Sepik qu'amenorgaba'l grupu anterior, y suxirió que les llingües Piawi podríen ser tamién parte de la familia. Z'graggen incluyó amás a les llingües Yuat, pero dicha inclusión paez agora dudosa. *[[Ethnologue]]* (2009) dexa fora de les llingües Ramu a les llingües yuat, les llingües Mongol–Langam y les llingües arafundi (que la so inclusión Ross acepta), clasificándoles como families separaes. Tamién Foley (2005) refuga la inclusión del arafundi dientro de la familia Ramu como proponíen Laycock y Ross. Finalmente les llingües piawi que fueron incluyíes por Laycock son consideraes por tolos demás especialistes como una familia estreme.

### Clasificación interna
Les pequeñes families llistaes de siguío en **negrina** son unidaes filoxenétiques probaes. Les primeres cinco, dacuando clasicadas como *grupu del baxu Ramu*, paecen más estrechamente rellacionaes dende'l puntu de vista léxicu, y la so unidá como grupu filoxenéticu ye llargamente aceptada anque nun puede dase por definitivamente probada Los otru cuatro grupos de les llingües Ramu namái paecen rellacionaes al traviés del so paradigma pronominal y, ello ye que *[[Ethnologue]]* solamente considera dientro de les llingües Ramu el grupu tamolano y Annaberg. Les llingües del grupu Ottilien comparten les marques de plural coles llingües nor-pondo.

*[[Ethnologue]]* (2009) considera les llingües mongol-langam como una familia independiente.

## Descripción llingüística
### Pronomes
Los pronomes reconstruyíos por Ross pal proto-ramu son:
:

### Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües del ríu Ramu:

## Referencies

### Bibliografía
* Ross, Malcolm (2005). "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages". En Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide, Jack Golson, eds. *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples*. Canberra: *Pacific Linguistics*. pp. 15–66. ISBN 0858835622. OCLC 67292782.
Llingües dhimáliques

Les **llingües dhimáliques** o **dhimal-toto** ye una pequeña familia llingüística formada por dos llingües tibetano-birmanes el dhimal y el toto dambes falaes n'India oriental y Nepal.

La so clasificación dientro de la familia tibetanu-birmana ye incierta, para van Driem ye parte d'una hipotética caña "sal" que engloba a les llingües dhimálicas amás d'otres llingües báricas.

## Referencies

## Bibliografía
* George van Driem (2001) *Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region.* Brill, Boston (Available at http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=114099398 Accessed 1 March 2011).
Llingües drávides centrales

Les **llingües drávides centrales**,**dravídiques centrales** o **llingües kolami-parji** son una caña propuesta para de les llingües dravídiques formada pol kolami, el naiki, el ollari (gadaba) y el duruwa (parji).

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües drávides centrales:

:
Les formes ente paréntesis son préstamos indoiranios.

## Referencies
Llingües drávides septentrionales

Les **llingües drávides septentrionales** o **dravídiques septentrionales** son una caña propuesta para de les llingües dravídiques formada pol brahui, el kurukh, el malto y les variedaes de malto.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües drávides septentrionales:
:
Les formes ente paréntesis son préstamos indoiranios.

## Referencies
Llingües drávides surcentrales

Les **llingües drávides surcentrales** o **llingües telugu-konda-gondi** son una caña propuesta pa les llingües dravídiques formaes pol gondi, el konda, el kui y el telugu.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües drávides surcentrales:

Les formes ente paréntesis son préstamos indoiranios.

## Referencies
Llingües drávides meridionales

Les **llingües drávides meridionales** o **llingües tulu-tamil-kannada** son una caña propuesta para de les llingües dravídiques formada pol tamil, el kanarés (kannada), el malayam y el toa ente otres. Usualmente esti grupu estremar en tres subgrupos principales (tulu-kodaga, kannada-badaga y tamil-malayalam) qu'acordies con el ASJP entámense filoxenéticamente de la siguiente manera:

El grupu tamil-malayam surdió escontra'l sieglu VII como resultáu de la diferenciación de los distintos dialeutos del antiguu tamil, una de les llingües clásiques de la India xunto col sánscritu.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües drávides merdionales:




## Referencies

### Bibliografía
*
Llingües gbaya

Les **llingües gbaya** (tamién conocíes como **gbaya-manza-ngbaka**), son una familia d'una de docena de llingües falaes principalmente na República Centroafricana y a lo llargo de la frontera de Camerún, con una llingua más (ngabaka) falada na República Democrática d'El Congu y delles más na República del Congo. Munches de les llingües son falaes por pueblos gbayas, anque la que tien un mayor númberu de falantes (cerca d'un mllón), denominar ngabaka un nome compartíu coles llingües ngabaka que son parte de les llingües Ubangui.

## Clasificación
Les llingües gbaya fueron primeramente consideraes como parte de la subfamilia ubanguiana. Sicasí, Moñino (2010), siguíu por Blench (2012), propunxo que de fechu podríen tar más cercanamente emparentaes coles llingües gur centrales, o que quiciabes constituyíen una caña indpendiente de les llingües Níxer-Congu, pero que nun formaben un grupu filoxenéticu dientro del Ubangui. Amás señaláronse delles conexones col bantú, principalmente nel vocabulariu de tipu cultural, amás con munches coincidencies coles llingües sudániques centrales suxeren que los falantes de proto-gbaya yeren cazadores-pañadores qu'adquirieron l'agricultura de los falantes de llingües sara.

## Llingües del grupu
Moñino (2010) propunxo una reconstrucción del proto-gbaya y propunxo en siguiente árbo filoxenéticu:

Munches d'estes variedaes pueden ser mutuamente intelixibles, como'l ngbaka, ngbaka manza y el manza. Esisten una o dos llingües gbayas más esperdigaes pol Congo y a lo larngo de Camerún, non incluyíes nel árbol anterior como'l bonjo.

## Comparanza léxica
Los numberales reconstruyíos pa distintos grupos de llingües gbaya son:
:

## Referencies
Llingües hlai

Les **llingües hlai** () son una caña primaria de les llingües tai-kadai falaes nos montes del centru y de la isla de Hainan en China. Estes llingües inclúin el cun, que los sos falantes son étnicamente distintos. Una cuarta parte de los falantes de llingües hlai son monollingües. Nenguna de les llingües hlai tuvo un sistema d'escritura establecíu hasta la década de 1950, cuando s'adoptó pa la so escritura l'alfabetu llatín pal idioma Hai. Esisten unos 750&nbsp;000 falantes de llingües hlai, la mayor parte de los falantes de llingües hlai son étnicamente li.

## Clasificación interna
Norquest (2007) clasifica les llingües hlai como sigue. Les llingües individuales realzar en negrina.

*Proto-Hlai
****Bouhin (Heitu 黑土)** – 73&nbsp;000
**Gran Hlai
*****Hai Em 哈 (Zhongsha 中沙)** – 193&nbsp;000, the basis of the literary language
***Hlai central
****Hlai centroriental – 344&nbsp;000
*******Lauhut (Baoding 保定)** – 166&nbsp;000
*****Qi 杞  *Gei* – 178&nbsp;000
********Tongzha (Tongshi 通什)** – 125&nbsp;000
********Zandui (Qiandui 堑对)** – 29&nbsp;000
********[[Baoting Li and Miao Autonomous County|Baoting]] 保亭** – 24&nbsp;000
****Hlai norcental – 136&nbsp;500
*****Hlai central noroccidental – 62&nbsp;500
********[[Cun language|Cun]] (Ngan Fon, Gelong 仡隆)** – 60&nbsp;000
********Nadou ([[Dongfang, Hainan|Dongfang]] 东方)** – 2500
*****Hlai central nororiental – 74&nbsp;000
******Meifu 美孚 (Moifau) – 30&nbsp;000
*********[[Changjiang Li Autonomous County|Changjiang]] 昌江**
*********Moyfaw (Xifang 西方)**
******Run (*Zwn*)  *Bendi* – 44&nbsp;000
*********[[Baisha Li Autonomous County|Baisha]] 白沙** – 36&nbsp;000
*********Yuanmen 元门** – 8000

El dialeutu fuma 府玛 falar nuna aldega al norte de Changcheng 昌城 en Hainan. Tenía unos 800 falantes en 1994. Respectu al jiamao 加茂 (52 000), anque los sos falantes son étnicamente hlai, nun ye una llingua hlai language, y anguaño ye una llingua ensin clasificar.

## Ver tamién
*Li (etnia)

## Referencies

### Bibliografía
*
### Enllaces esternos
* Bible recordings in various Hlai languages
* ABVD: Proto-Hlai word list
* Hlai-language Swadesh vocabulary list of basic words (from Wiktionary's Swadesh-list appendix)
Llingües hruso-dammai-bangru

Les llingües hruso-dammai-bangru (o tamién a cencielles **hruso-dammai** o **hruso**) son un subgrupu filoxenéticu propuestu dientro de les llingües sino-tibetanes de la India. Usualmente el grupu estremar en dos subgrupos que se cree taríen rellacionaos:
* Les llingua aka o llingua hruso puramente diches.
* Les llingües miji o dammai (dhammai).

Sicasí, Blench y Post (2011) abarrunten que dambos grupos podríen ser rel resultancia de la diversificación de dos llingües aisllaes. Y el so similaridad deberíase namái a un prolognado contautu.

## Referencies

### Bibliografía
* George van Driem (2001) *Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region.* Brill.
Llingües huitoto

La familia de **llingües witoto** (*[[witoto]]*, *huitotoano*, *witotó*) ta formada por 7 llingües de les cualos 4 tán muertes, falándose en Colombia, Perú y Brasil. La so rellación ye aldericada siendo puesta por unos xunto coles llingües bora formando un conxuntu denomináu bora-witoto, otros asitiar cola andoke y otros inxertar dientro de la macro-caribe xunto cola bora.

## Llingües de la familia
La familia witoto ta formada poles siguiente llingües:
* Ocaina (okaina) *[[Departamentu de Loreto]], [[Perú]]; [[Amazones (Colombia)|Amazones]], [[Colombia]]*
* Witoto
** Nipode (nüpode, nüpode witoto) *Perú*
** Meneca-murui
*** Meneca (meneka, witoto muinane, minica witoto, mɨnɨca) *Amazones, Colombia; Perú* 2.500 falantes (1997) 
*** Murui (bue, mɨca, witoto murui) *Perú; [[Putumayo (departamentu)|Putumayo]] y Amazones, Colombia</small>* 2.000-2.800 (1997)
* Nonuya (nonuña, nyonuhu, achiote, achote) *Amazones, Colombia; Departamentu de Loreto, Perú* *??* *(†)*
* Andoquero (andokero) *Amazones, Colombia* llingua muerta **??** *(†)*
* Coeruna (koeruna) *[[Amazones (Brasil)|Amazones]], Brasil* **??** *(†)*
* Coixoma (koihoma, koto, cotu, oreyón) *Departamentu de Loreto, Perú* **??** *(†)*
(†) = llingua muerta

### Comparanza léxica
La siguiente llista compara los numberales en cinco llingües witoto:

## Referencies

### Bibliografía
* Adelaar, Willem F. H.; & Muysken, Pieter C. (2004). *The languages of the Andes*. Cambridge language surveys. Cambridge University Press.
* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-509427-5.
* Kaufman, Terrence. (1994). The native languages of South America. In C. Mosley & R. Y. Asher (Eds.), *Atlas of the world's languages* (páxs. 46-76). London: Routledge.
* Fiches de llingua Uitoto. Llingües de Colombia Fev. 2015
Llingües ingaevóniques

El **ingaevónico** o **xermánicu del Mar del norte** considérase que foi un dialeutu o subgrupu de les xermánicu occidental, descendiente de la mesma del protoxermánicu.

La evidencia filoxenética amuesa que les llingües anglofrisies y les llingües sajónicas comparten numberoses isogloses dientro de les llingües xermániques occidentales, darréu la caña sajónica sufrió la influencia de les llingües baxoxermániques, pero esiste base fayadiza pa considerar al anglofrisio y en sajónico como un grupu dientro de les llingües xermániques occidentales.

## Referencies

### Bibliografía
## Enllaces esternos
* Historia de les llingües xermániques
Llingües ibibio-efik

Les **variedaes efik-ibibio** o **ibibio-efik** ye un continuu geolectal dientro del grupu Cross de la subfamilia Benue-Congu. Dientro d'estes variedaes l'efik tien estatus de llingua nacional en Nixeria y ye la llingua lliteraria estándar de les llingües d'esti grupu, inda cuando l'ibibio, puramente dichu, tien más falantes.

## Variedaes
El continuu geolectal efik-ibibio abarca más de 3,5 millones de falantes que viven nos estaos d'Akwa Ibom y de Cross River del SO de Nixeria, siendo esti grupu la sesta macrollingua con más falantes en Nixeria, tres el ḥausa, el yoruba, l'igbo, el fulani y el kanuri. Más específicamente, contabilizábase un millón anaangs (c. 1990); ente 1,5 y 2 millones de ibibios (1998) y 400 000 efiks (aun así como segunda llingua'l efik tien cerca de 2 millonesde falantes adicionales como falantes de segunda llingua).

Delles variedaes con menos falantes, acordies con Williamson y Blench, son 200 000 ekit, 7 000 efai, 20 000 ibuoro, 5 000 eki, 5 000 idere y un centenar d'Ukwa. Estes variedaes podríen cosiderarse dialeutos d'una única llingua, anque *[[Ethnologue]]* considerar como llingües separaes.

## Ver tamién
*Nsibidi
*Calabar

## Referencies
Llingües jirajaranas

Les **llingües jirajaranas** o **jirajiranas** son un grupu de llingües estinguíes que se falaben nel oeste de Venezuela, nes rexones de Falcón y Lara. Créese que toles llingües escastar a principios del sieglu XX.

## Clasificación
Les llingües jirajara considérase un grupu de llingües casi-aisllaes. Adelaar y Muysken señalen qu'esisten ciertes similaridades léxiques coles llingües timote-cuica y similaridades tipolóxiques coles llingües chibchas, pero la escasez de datos torga dar por válidu cualesquier parentescu. Jahn, ente otros, suxirió una rellación ente les llingües jirajaranas y les llingües betoi, principalmente pola similaridad de los etnónimos. Greenberg and Ruhlen clasifiquen a les llingües jirajaranas como parte d'una hipotética familia paezana, xunto coles llingües betoi, el idioma paez, les llingües barbacoanes y otros.

### Llingües de la familia
A partir de la documentación esistente, identificáronse tres llingües como claramente miembros de la familia jirajara:
* **Jirajara**, faláu nel estáu de Falcón
* **Ayomán**, falada na aldega de Siquisique nel estáu de Lara
* **Gayón**, falada na nacencia del ríu Tocuyo nel estáu de Lara

Loukotka inclúi cuatro llingües más na familia pa les que nun esiste documentación polo que'l so adscripción a la familia ye puramente especulativa:
* **Coyone**, faláu na nacencia del ríu Portuguesa nel estáu de Portuguesa.
* **Cuiba**, faláu na ciudá d'Aricagua.
* **Atatura**, faláu ente los ríos Rocono y Tucupido.
* **Aticari**, faláu a lo llargo del ríu Tocuyo.

## Descripción llingüística
A partir de la escasa documentación esistente, pueden reconstruyise un númberu llindáu de carauterístiques tipolóxiques:

;1. orde VO n'oraciones transitives
:*apasi mamán* (Jirajara)
:1ª.cortar 1ªPOS.mano :'Corto la mio
mano'

;2. El suxetu preciede al verbu :*depamilia
buratá* (Ayomán)
:la.familia ye.bona :'La familia ye bona'.

;3. El posesor preciede al oxetu teníu :*shpashiú
yemún*(Ayomán)
:arcu 3ªPOS.cuerda :'la cuerda del
arcu'

;4. Los axetivos siguen a los nomes que califiquen
:*pok diú* (Jirajara)
:monte grande :'el
monte altu'

;5. Los numberales precieden a los nomes que cuantifican
:*boque soó* (Ayomán)
:unu pitu :'un
pitu'

;6. Usu de postposicionesen llugar de preposiciones
:*angüi fru-ye* (Jirajara)
:1ª.dir Siquisique-a :'(yo)
voi a Siquisique.'

### Comparanza léxica
La siguiente llista ufierta dellos cognados en llingües jirajararas:

## Referencies

## Ver tamién
*Jirajara, etnia.
Llingües italo-celtes

Les **llingües italo-celtes** ye una hipotética familia llingüística indoeuropea, teorizada como dalgún reagrupamientu dialeutal entemediu ente la llingües indoeuropees reconstruyíes y l'hestóriques llingües itáliques y celtes. Hipotetizado ente los primeres por August Schleicher, tal teoría foi abandonada dende entós pol indoeuropeista.

Na base d'esti agrupamientu teorizado "italo-célticu", parte de la caña occidental (Llingües centum-satem, de la mesma abandonada pol 'indoeuropéu) de les llingües indo-europees, asitiáronse varies semeyances morfolóxiques específiques que s'inclinaren a un llinguaxe ancestral común pa los dolce subgrupos llingüísticos (itálicu y célticu). 

L'Académicu Frederik Kortlandt continua a sostener la teoría de la proto-llingua italo-céltica y nel 2007 intentó la so reconstrucción. N'otru estudiu del 2002 de Ringe, Warnow, & Taylor se demostro tar a favor de la tesis "italo-celtica".

Acordies con David W. Anthony l'orixe d'esta llingua ancestral "Italo-celta" puédese encuentrar na actual Hungría Esti "kurganizzata" alredor de 3100 aC de la cultura Jamna. A partir d'entós, el buque cultura de Bell, que ye tamién la orixinal llanura húngara, la espansión al oeste traería esta llingua en Baviera y Austria, onde se convirtió nel proto-celta, ente que'l proto-itálicu formar a partir de los dialeutos "Italo-célticu" que permanecieron n'Hungría, entós enfusar n'Italia mientres la tarde segundu mileniu BC a cultura protovillanovan.

## Semeyances morfolóxiques ente itálicu y célticu
Ente les principales semeyances morfolóxiques tán:
* la tema temática en - * yo *
* la conxuntiva en -ā
* el colapsu del PIE (proto-indoeuropéu) aoristo y perfectu nun solu tiempu pasáu *
la asimilacion de *p escontra un socesivu *kʷ

## Ver tamién
* Indoeuropéu
* Llingua indoeuropea
* Llingües itáliques
* Idioma proto-celta

## Bibliografía
* Trad. it.: 
* Jay Jasanoff, "An Italo-Celtic isogloss: the 3 pl. mediopassive in *-ntro," in D. Q. Adams (ed.), *Festschrift for [[Eric P. Hamp]]. Volume I (= [[Journal of Indo-European Studies]] Monograph 23)* (Washington, D.C., 1997): 146-161.
* Winfred P. Lehmann, "Frozen Residues and Relative Dating", in *Varia on the Indo-European Past: Papers in Memory of Marija Gimbutas*, eds. Miriam Robbins Dexter and Edgar C. Polomé. Washington D.C.: Institute for the Study of Man, 1997. pp.&nbsp;223–46
* Winfred P. Lehmann, , in *Zeitschrift für celtische Philologie 49-50, Issue 1* (1997): 440-54.
*Schmidt, Karl Horst, “Contributions from New Data to the Reconstruction of the Proto-Language”. In: 

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües kalam

Les **llingües kalam** son una pequeña familia llingüística de dientro de les llingües Madang, que de la mesma ta considerada como una caña de les llingües tres-neoguineanes de Nueva Guinea.

Les llingües d'esta familia son:
:Kalam-Tai, Kobon.

Estes llingües son bultables ente los llingüistes por tener el menor númberu de verbos léxicos que nenguna otra familia de llingües conocíes, asina pal kobon envalórase que namái esisten ente 100 y 120 verbos distintos.

M. Ross clasifica a les llingües de la Mariña Rai como les llingües más cercanes a les llingües kalam y suxer que'l kalam podría ser de fechu parte de dicha familia.

## Referencies
### Bibliografía
* Malcom Ross (2005). "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages." In: Andrew Pawley, Robert Attenborough, Robin Hide and Jack Golson, eds, *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples,* 15-66. Canberra: Pacific Linguistics.

## Referencies

## Enllaces esternos
*
Llingües jicaque-tol

Les **llingües jicaque-tol** formen una familia de llingües indíxenes falaes n'Hondures polos tolupanes y enantes tamién polos jicaques d'El Palmar.

## Clasificación
La familia jicaque-tol ta formada por siquier dos llingües documentaes el **jicaque occidental** o jicaque d'El Palmar, anguaño estinguíu y conocíu namái por un vocabulariu curtiu publicáu por Membreño nel sieglu XIX y reeditáu por Lehmann a principios del sieglu XX, la otra llingua'l **jicaque oriental** o jicaque del Monte de la Flor, tamién llamáu **tol** o **tolupán**, ye faláu entá por unos pocos centenar de persones cerca d'Orica (Hondures) y dellos vieyos nel departamentu de Yoro. Les dos llingües jicaque anque emparentaes guarden una cierta distancia, les estimaciones glotocronológicas dan ente 10 y 16 sieglos de separación.

### Rellación con otres llingües
Estes llingües jicaque-tol tán emparentaes coles llingües tequistlateques falaes nel estáu mexicanu d'Oaxaca formando la familia tequistlateco-jicaque. Tamién se conxeturó bien especulativamente nesti últimu grupu podría tar rellacionáu coles llingües hokanas de Norteamérica.

## Descripción llingüística

### Fonoloxía
L'inventariu fonolóxicu del proto-jicaque foi reconstruyíu por L. Campbell y Oltrogge:

Los signos // son notaciones usaes convencionalmente polos americanistes para //. Les vocales reconstruyíes polos mimu autores inclúin amás de // la vocal zarrada central //.

Dalgunes correspondencies fonétiques regulares ente'l jicaque oriental y l'occidental son les siguientes:

## Ver tamién

* Llingües d'Hondures
* *[[Diccionario de las Lenguas de Hondures]]*

## Referencies

### Bibliografía
* Campbell, Lyle (1979): "Middle American Languages" en *The languages of native America: Historical and comparative assessment*, Campbell, Lyle; & Mithun, Marianne (Eds.), Austin: University of Texas Press, páxs. 902-999.
* Campbell, Lyle, and David Oltrogge (1980): "Proto-Tol (Jicaque)", *International Journal of American Linguistics*, Vol. 46, Non. 3 (Jul., 1980), páxs. 205-223.
* Holt, Dennis. (1999). *Tol (Jicaque)*. Languages of the World/Materials 170. Munich: LincomEuropa.
* Consulta'l portal dedicáu al ''Diccionario de las Lenguas de Hondures DLH'' y al de *Hondureñismos* de l'Academia Hondurana de la Llingua AHL, coeditado col Centru Cultural d'España en Tegucigalpa

:fr:Langues jicaques
Llingües kamakã

Les **llingües kamakã** o **kamakanas** son una pequeña familia estinguida de llingües indíxenes falaes nel estáu brasilanu de Bahia cerca de la mariña atlántica. Conócense testimonios de cinco llingües kamakanas, el Kamakã (puramente dichu), el Mongoyó, el Menién, el Kotoxó y el Masakará.

## Clasificación
Considérase que les llingües kamakanas seríen una caña de les llingües macro-yê.

## Referencies

### Bibliografía
*
Llingües jívaro-cahuapanas

Les **llingües jívaro-cahuapanas** son una familia de llingües hipotética, formada poles llingües jivaroanas y les llingües cahuapanas, siendo dambos grupos de llingües xeográficamente axacentes y falaes nel Norte de Perú y Ecuador.

Dicha hipótesis basar nun conxuntu de coincidencies léxiques, consideraes prometedores como indicadores d'un parentescu real ente dambos grupos de llingües. Sicasí, la evidencia disponible indica a cencielles que la propuesta de parentescu ye razonable, pero non concluyente.

## Historia de la hipótesis
Na clasificación del llingüista mexicanu Jorge Suárez (1974), la familia jívara coneutar cola familia cahuapana. Kaufman (1990) considera razonable'l parentescu, que n'otru trabayu (Kaufman, 1990) propón tamién una rellación ente'l candoshi, omurano (mayna) y taushiro, esta propuesta resulta interesante porque n'última instancia esisten ensame de propuestes que rellacionen de dalguna manera numersas families o llingües del norte de Perú, que de la mesma podríen tar rellacionaes coles llingües jívaro-cahuapanas.

Nesta llinia interesante ye la ulterior rellación hipotétiques con delles otres llingües, xeneralmente consideraes llingües aisllaes, como'l candoshi o inclusive n'urarina. David L. Payne (1981) investigó la posible rellación ente les llingües jivaroanas y el candoshi, propuesta enantes por Greenberg, y anque atopó similaridades léxiques, consideró que se trataba de préstamos léxicos al pertenecer la mayoría d'ellos a términos de la flora y la fauna. En David L. Payne (1990: 84–5) yá nun se considera'l jívaro-candoshi como una unidá filoxenética convicente, y menta similaridades ente'l candohi, l'arawak y el caribeñu.

## Evidencia en favor de la hipótesis
Los autónimos usaos polos falantes de dambos grupos suxeren una denominación común. En llingües jívaras tiénense les autodenominaciones *[[achuar]]*, *[[shiwiar]]* y *[[shuar]]* rodas elles deriven del proto-jívaro **šiwar(a)* 'home'. Per otra parte nes llingües cahuapanas tiense: *šiwila* (jébero) y *šhawi, šayawit-* chayahuita, que paecen rellacionáu col proto-jívaro.

Amás en jébero (Kawapano) tiense la marca de plural de tercer persona *-na*, ente que n'aguaruna (Jívaro) tiense *-(i)na* col mesmu significáu. Anque esta mesma marca apaez tamién en dos families cercanes consideraes ensin rellación col jívaro-cawapano (Záparo y Urarina). Amás esisten formes léxiques como *(i)el to* 'dicir' (jébero) comparables con *ti* 'dicir' (shuar).

## Comparanza léxica
Les siguiente tabla compara los pronomes personales en delles llingües jívaro-cahuapanas:

## Referencies

### Bibliografía
* 
* Overall, Simon E. (2007): *A Grammar of Aguaruna*, tesis doctoral, Research Centre for Linguistic Typology, La Trobe University Bundoora, Victoria 3086, Australia.
### Enllaces esternos
* Mapa llingüísticu d'Ecuador
* Mapa llingüísticu de Perú