Llingües tequistlateques

Les **llingües tequistaltecas** o **tequistlatecanas** son una pequeña familia llingüística formada por trés llingües distintes (chontal oaxaqueño de les tierres altes, chontal oaxaqueño de les tierres baxes y tequistlateco puramente dichu). Toes estes llingües falar nel estáu mexicanu d'Oaxaca. Anguaño namái queden dellos falantes de los dos variedaes de chontal oaxaqueño, que nun tien de confundir se col Chontal de Tabasco que ye una llingua maya. 

Les llingües tequistlateques estremar en dos rames principales el tequistlateco puramente dichu que se considera estinguíu y la caña chontal oaxaqueña formada por dos llingües (yá que el tequistlateco ta estinguíu, por eso úsense como sinónimos los términos tequistlatecano y chontal d'Oaxaca). Esti usu remontar a Brinton (1891:112-13) qu'usó'l términu "tequistlateco" como términu xeneral pa toles llingües de la familia, anque otros autores usaron históricamente'l términu "tequistlateco" pa referise namái al chontal tequistlateco qu'una de les tres llingües de la familia.

## Distribución
A mediaos de sieglu'l Chontal de les tierres altes falábase inda nunes 16 aldegues separaes ente sigo alredor d'un día de camín a cuerpu, nun área asitiada a 70 km al sureste de la ciudá d'Oaxaca, cuntando con un total d'unos 5 mil falantes. El chontal de les tierres baxes concéntrase en redol a dos conceyos de la mariña, Astata and Huamelula, cuntando a mediaos de sieglu XX con unos 5 mil falantes tamién. Dende entós el númberu de falantes baxó en dambes variantes. Anque los censos recién dan la improbable cifra de daqué más de 4 falantes declaraos, l'Institutu Nacional Indixenista envaloró'l númberu de falantes de chontal d'Oaxaca en 394 pa 1990.

Los contactos ente los falantes d'altu chontal y so chontal ye escasu, yá qu'en permediu hai dos díes de camín. A mediaos de sieglu XX los contactos llindábense básicamente a les fiestes y el mercáu de mescal.

## Clasificación
Les llingües tequistlateco o tequistlateco-chontales estremar en dos grupos:
* **[[idioma chontal d'Oaxaca|Grupu chontal oaxaqueño]]** (puramente dichu) que tien unos 4000 falantes ya inclúi de la mesma dos llingües cercanamente emparentaes anque distintes y mutuamente inintelixibles:
** El **Huamelulteco** o **Chontal oaxaqueño de les tierres baxes** 950 falantes (1990).
** El **Chontal oaxaqueño de les tierres altes** 3600 (1990).
* **[[idioma tequistlateco|Grupu tequistlateco]]**, qu'incluyiría'l **tequistlateco** puramente dichu y llamáu por dellos autores **chontal tequistlateco**, que ta probablemente estinguíu.

### Llingües de la familia
El Chontal de les tierres altes presenta cierta variación dialeutal. Los falantes de Chontal de les tierres baxes tienen un altu grau de bilingüísmo (español y chontal), y los neños nun aprienden anguaño la llingua, polo que se considera una llingua amenazada. Acordies col censu de 2005, 1100 de los falantes superen los 65 años pero namái 91 falantes tienen menos de 15 años.

### Rellaciones con otres llingües
Oltragge [1977] y Campbell [1974] apurrieron una fuerte evidencia, en forma de cognaos que presenten correspondencies fonétiques regulares que prueben el parentescu de les llingües tequistlateques col jicaque d'Hondures. Estos trabayos fueron ampliaos en Campbell y Oltrogge [1980].

Fora d'esi parentescu bien establecíu, dende principios de sieglu XX especulóse col posible parentescu coles llingües hokanas. La primer propuesta nesti sentíu facer Edward Sapir [1925] y más tarde foi retomada por Greenberg y Swadesh [1953]. Sicasí esta revesosa propuesta nun ganó aceptación xeneral.

## Descripción llingüística
El chontal de les tierres altes y el chontal de les tierres baxes pueden ser consideraes dos llingües cercanes más que dos dialeutos de la mesma llingua, una comparanza fecha sobre la llista de llarga de Swadesh amuesa que dambes comparte alredor d'un 70% de cognaos, siendo namái un 20% fonolóxicamente idénticos.

### Fonoloxía
A partir de la comparanza ente l'altu chontal y el baxu chontal reconstruyóse l'inventariu consonánticu del proto-chontal: Pal proto-tequistlateco-chontal reconstruyóse un sistema similar qu'escarez de olcuisivas sonores:

Téngase presente que:
*// ye un signu especial pa la nasal sorda //, la evidencia suxer qu'esti soníu podría proceder del grupu consonánticu // y seique non un fonema indepndiente.
*// ye un signu especial pa la fricativa sorda // (podría ser un resultáu secundaria de // y non un fonema independiente.
*// son notaciones usaes convencionalmente polos americanista pa //
*// ye un signu especial pa l'africada //.

Tocantes a les vocales reconstrúyense cinco vocales //.

### Comparanza léxica
La siguiente tabla presenta dellos cognados pal chontal de les tierres altes, el chontal de les tierres baxes y el chontal tequistlateco:
:

Los numberales en distintes llingües tequistlateques son:
:

## Referencies

### Bibliografía
*Campbell, Lyle and David Oltrogge, 1980, Proto-Tol (Jicaque), International Journal of American Linguistics, 46:205-223
* Campbell, Lyle. (1979). Middle American languages. In L. Campbell & M. Mithun (Eds.), *The languages of native America: Historical and comparative assessment* (páxs. 902-1000). Austin: University of Texas Press.
*Campbell, Lyle (1997) *American Indian Languages, The Historical Linguistics of Native America*, Oxford Studies in Anthropological Linguistics, Oxford University Press.
*Paul R. (1969):"Proto-Chontal Phonemes", *International Journal of American Linguistics*, Vol. 35, Non. 1 (Jan., 1969), páxs. 34-37.
*Viola Waterhouse (1985): "True Tequistlateco", *International Journal of American Linguistics*, Vol. 51, Non. 4 (Oct., 1985), páxs. 612-614.

### Enllaces esternos
*Information of Chontal culture at INI website