José Batlle y Ordóñez

**José Pablo Torcuato Batlle y Ordóñez**  foi un políticu y periodista d'Uruguái y Presidente de la República por dos periodos: 1903 - 1907 y 1911 - 1915.

## Biografía
Fíu del presidente Lorenzo Batlle y de Amalia Ordóñez, y bisnietu d'inmigrantes catalanes naturales de Sitges.

En 1871 empieza la so carrera periodística, que tuvo asignada dende un empiezu poles crítiques a los gobiernos dictatoriales de Latorre primero, y de Santos dempués. Esti allugamientu políticu causó-y detenciones y cárcel en delles ocasiones. Pertenecía a un sector minoritariu del Partíu Coloráu, y foi propuestu como una figura de mediación a la presidencia, que asumió en 1903.

Cola so victoria militar sobre'l caudiellu blancu Aparicio Saravia na guerra civil de 1904 remató'l ciclu d'enfrentamientos civiles que caracterizaron l'Uruguái del Sieglu XIX y constituyóse como'l líder indiscutido del so partíu.

Llevó a cabu reformes económiques y sociales que dexaron a Uruguái tresformase n'unu de los países más estables política y económicamente d'América llatina. Impulsó la constitución de 1917, que la so principal carauterística yera la d'establecer un executivu colexáu. Por cuenta de la derrota eleutoral de 1916 y depués de negociaciones colos sos oponentes políticos, el proyeutu orixinal derivó nun Poder Executivu bicéfalu, formáu pola Presidencia de la República y el Conseyu Nacional d'Alministración.

Magar foi presidente mientres 8 años, considerar la figura más gravitante ya influyente na política del so país dende la so primer presidencia hasta la so muerte, periodu que toma más de 25 años. Los historiadores uruguayos suelen referise a esta dómina como la Yera Batllista. Entá güei pueden atopase sectores del Partíu Coloráu ya inclusive dientro del Frente Ampliu que se definen como siguidores de José Batlle y Ordóñez.

Comprometíu con Matilde Irene Pacheco Stewart en 1894, foi padre de cinco fíos: César (1885); Rafael (1887); Amalia Ana (1892); Ana Amalia (1894); y Lorenzo (1897).

En 1920, a los 63 años d'edá se bate a duelu con Washington Beltrán Barbat, nel cual esti postreru resultaría mancáu de muerte.

En 1929, a los 73 años, muerre depués d'una intervención quirúrxica productu d'un tromboembolismo pulmonar.

## Carrera periodística

En 1879 empezó la so carrera de periodista como redactor nel periódicu "*L'espíritu nuevu*" nel cual oficiaba como un duru detractor del gobiernu militarista de Lorenzo Latorre. Escontra 1880, realizó un curtiu viaxe a Europa, onde cursó estudios y amplió conocencies n'España y Francia. Esta esperiencia dexó-y entrar en contautu coles idees polítiques del momentu, daqué qu'aprovechó pal so futuru mandatu presidencial. Poco dempués del so regresu al Uruguái, foi fundador del el diariu *[[El Día (Uruguái)|El Día]]*, dende onde se dedicó a criticar a ciertos sectores del gobiernu qu'él consideraba despóticos. La so dura oposición a la xestión del gobiernu del xeneral Máximo Santos valió-y delles detenciones na cárcel, debíu al altu conteníu filosófico y provocatible de munchos de los sos discursos. Coles mesmes participó na Revolución del Quebracho en contra d'esti presidente, y nesti marcu foi fechu prisioneru y encarceláu en Palmares de Sotu en 1886.

## Primer presidencia

A pocu de ser instaláu'l so gobiernu, nel añu 1903 tuvo d'encarar l'alzamientu armáu protagonizáu pol caudiellu blancu Aparicio Saravia. Esti conflictu sortear con un sonce alcuerdu de paz que duró solo hasta l'añu siguiente, desaguando na revolución de 1904.

A pesar de tener estos enfrentamientos, el gobiernu pudo realizar delles obres industriales y d'infraestructura. Tamién hubo importantes cambeos nel planu educativo y llaboral.

Cola asunción de Claudio Williman siguir con un gobiernu batllista.

### Aspeutos políticos

#### Alzamientu de 1903

L'alcuerdu ente los coloraos y blancos robláu'l 18 de setiembre de 1897, denomináu "Pactu de la Cruz", estableció, ente otres coses la coparticipación de los dos partíos nel gobiernu, según la direición de los blancos en seis Xefatura Polítiques (actuales Intendencies Departamentales). D'esta miente, esti partíu gobernaría los Departamentos de Rivera, Cerro Largo, Trenta y tres, Maldonado, Flores y San José, que'l so cargu máximu sería enllenáu con ciudadanos de filiación blanca.

Previu a la eleición de José Batlle y Ordóñez a la presidencia, los blancos procuraren dar los sos votos pa escoyer a Juan Carlos Blanco, que encabezaba una fracción colorada, a condición de que se respetara'l "Pactu de la Cruz". A pesar d'esto, Batlle pudo ser electu por cuenta de que la fracción blanca d'Eduardo Acevedo Díaz sofitar nel Senáu resultando vencedor con 55 votos contra 33. Esto provocaría la espulsión de Acevedo Díaz de les files del so partíu. Al momentu de distribuyir les Xefatures Polítiques, Batlle dio dos de les que correspondíen a los blancos a Acevedo Díaz, lo cual foi tomáu como una violación del "Pactu de la Cruz".

Por cuenta de esto, Saravia convocó nuevamente a la revolución de los blancos, que les sos fuercies movilizar nesos Departamentos. La guerra civil foi evitada, sicasí, por una misión que viaxó a entrevistase con Saravia, y el 22 de marzu de 1903 concretóse'l "Pactu de Nico Pérez", robláu nesa llocalidá del departamentu de Florida, pol cual establecióse qu'a les Xefatures polítiques de cinco departamento seríen asignaes ciudadanos blancos nomaos de común alcuerdu ente'l Gobiernu y el Partíu Nacional y nel sestu departamentu sería designáu un blancu, pero ensin intervención de l'autoridá partidaria blanca.

A una selmana de llegar a esti alcuerdu, tamién na llocalidá de Nico Pérez, Saravia concentró y depués esvalixó unos 20.000 homes (la mayoría d'ellos caballeru), xunto a los comandantes de división nacionalistes, nun impresionante desfile que representó una demostración de fuercia qu'abarruntaba la tensión que viviría'l país en meses posteriores.

Nos meses que siguieron a la firma del pactu ambos bandos suministrar d'armamentu preparar pa un enfrentamientu que resultaba inevitable, daes les condiciones políticu y social del Uruguái d'esa dómina. Batlle ameyoró l'Exércitu, al que dotó de cañones Krupp, ametralladores Maxim y fusiles Mauser de repetición.

### La Revolución de 1904

A pidíu del Xefe políticu del departamentu de Rivera (que yera de filiación blanca), el gobiernu unvió a esi departamentu al exércitu por tarrecese una incursión brasilana, por causa de la detención efeutuada pola Policía de Rivera, y siguiente fuga escontra'l Brasil, del hermanu del Prefeutu de Livramento. 

Los blancos afirmaben qu'hubo un alcuerdu verbal nel "Pactu de Nico Pérez" qu'implicaba que'l gobiernu nun unviaría fuercies militares a los departamentos controlaos por ellos, anque los coloraos retrucaben qu'esa clausa solo referíase a la unviada d'estes fuercies pa modificar situaciones eleutorales. Esti fechu foi nuevamente tomáu como una violación de los alcuerdos contraíos, polo que Saravia proclamó nuevamente la guerra civil el 1 de xineru de 1904. Esti detonante de la Revolución de 1904 puede paecer menor, pero en realidá enrió la fonda rivalidá de poder ente los dos partíos, y del inestable equilibriu de poder qu'esistía dende'l "Pactu de la Cruz", nel cual de fechu esistíen dos gobiernos nel Uruguái. Unu d'ellos constituyíase nel gobiernu central con sede en Montevideo calteníu polos coloraos, y otru de filiación blanca taba establecíu na "Estancia del Cordobés" en Cerro Largo, onde vivía Saravia. Dambos partíos consideraben inxusta esta situación: los coloraos, per un sitiu consideraben que por ser el gobiernu electu, teníen de tener autoridá sobremanera'l territoriu nacional, y los blancos por otru, consideraben que la so marxinación política del gobiernu central deber a les condiciones de fraude sistemáticu en que se daben les eleiciones nacionales, polo que reclamaben la depuración de los rexistros civiles, mayores garantíes pal votu y representación proporcional, ente otres reivindicaciones de calter políticu.

Los bandos engarraos cuntaron con fuercies bien desiguales. El gobiernu pela so parte preparó un exércitu de 30.000 homes, col armamentu qu'había alloriáu atropando dende'l llevantamientu del añu anterior. Saravia pela so parte, cuntó con 15.000 homes, mal armaos, anque con un númberu mayor de caballos. Nesi sentíu, los nacionalistes basaron la so estratexa na movilidá que-yos otorgaba esti elementu, apostando a xenerar un clima tal nel campu que provocara que los estancieros primieren al gobiernu por qu'apautara una paz, na que los revolucionarios tendríen una ventaya.

Les batalles que tuvieron llugar nos 9 meses que duró l'enfrentamientu fueron cada vez más dures y sangrientes, destacar les batalles de Mansavillagra, Fray Marcos, Paso del Parque, Tupambaé y d'últimes Masoller, onde'l líder nacionalista Aparicio Saravia ye mancáu de muerte, finando 9 díes más tarde en territoriu brasilanu. Cola desapaición d'esta figura, l'exércitu nacionalista non tardientu en disgregarse provocando'l fin de la revolución, y la posterior firma de la "Paz de Aceguá" el 24 de setiembre d'esi añu.

#### Consecuencies de la revolución

Les consecuencies más importantes d'esta revolución fueron polítiques, anque tamién hubo dellos efeutos económicos notables, como la destrucción de 16.000 km d'alambraos, la perda de cientos de miles de cabeces de ganáu (600.000 vacunos, 700.000 ovinos y 200.000 equinos), y la dispersión de la mano d'obra, ente otros.

Nel planu políticu, el trunfu del partíu gobernante traxo de resultes la finalización de la dualidá de poder ente Montevideo y la estancia del Cordobés. A partir d'esi momentu l'afitamientu de la unidá del estáu implicó que les órdenes impartíes pol gobiernu central cumplir en tol país. Xunto cola dualidá de poderes, tamién terminó la co-participación política de los dos partíos, inaugurándose un periodu de exclusividad nel exerciciu del poder del partíu vencedor nes eleiciones. Les idees de Batlle y Ordóñez nesi sentíu sintetizar nes pallabres que pronunciaría años más tarde:

### Gabinete de gobiernu

## Segunda presidencia

Mientres la segunda presidencia de José Batlle y Ordóñez hubo importantes apurras a los derechos llaborales de los trabayadores. Prohibíase'l trabayu de menores de 13 años, acutábase la xornada a los menores de 19, la muyer dispondría de 40 díes de descansu nel periodu d'embaranzu, el descansu obligatoriu yera d'un día cada siete y un máximu de 48 hores selmanales de trabayu. Establecióse la xornada de trabayu en 8 hores. Tamién se creó una llei de pagu d'indemnizaciones por accidentes de trabayu. Establecióse la indemnización por despidu que dependía de la cantidá d'años trabayaos.

Aprobóse una pensión a la vieyera que podíen utilizar toles persones mayores de 65 años y de cualquier edá en casu d'invalidez absoluta, que s'atopara na indigencia. 

No que se refier a l'actividá económica del Estáu (estatización y nacionalización), el principiu ideolóxicu yera que los servicios públicos esenciales teníen de tar en manes del Estáu, una y bones ésti yera l'organismu representativu de la sociedá, esto ye, de toles clases sociales, y taba percima de les sos disputes. L'Estáu tenía d'intervenir onde'l capital priváu fuera indecisu o tarreciera perder dineru, porque nun taba empuestu pol enfotu d'arriquecimientu sinón de serviciu públicu; l'Estáu tenía de sustituyir a les empreses estranxeres que se llevaben la ganancia fora de fronteres debilitando asina'l país. 

Foi asina que se produció la estatización del Bancu de la República Oriental del Uruguái, 1911 y 1913, la del Bancu Hipotecariu del Uruguái, en 1912, y la de los seguros, que pasaron de manes privaes a manes estatales cola creación en 1911 del Bancu de Seguros del Estáu. Crear en 1915 l'Alministración de Ferrocarriles del Estáu.

El parllamentu promulgó la llei de divorciu, redactada por Carlos Oneto y Viana onde s'incluyía la disolución del matrimoniu pola sola voluntá de la muyer. Producióse la secularización d'actos públicos, y la consecuente división ente Ilesia y Estáu.

### Gabinete de gobiernu

## Legáu
Batlle y Ordóñez trescaló al Partíu Coloriáu d'un calquier socialdemócrata, y la sociedá uruguaya pasó a caracterizase por ser hiperintegradora y mesocrática a lo llargo del sieglu XX.

Carauterísticu nel imaxinariu popular foi'l sobretou de Batlle, col cual siempres apaecía representáu nes fotografíes.

## Homenaxes
Varios llugares lleven el so nome:
* la ciudá de José Batlle y Ordóñez, 
* el parque José Batlle y Ordóñez de Montevideo, 
* el barriu Parque Batlle, tamién en Montevideo, 
* el bulevar José Batlle y Ordóñez, d'antiguo conocíu como Propios, 
* l'Avenida Presidente Batlle y Ordóñez en Ñuñoa, Chile, 
* la Rambla Costanera José Batlle y Ordóñez en Mercedes, 
* la Central Termoeléctrica José Batlle y Ordóñez en Montevideo.
* Llicéu N°36 IBO (institutu Batlle y Ordóñez)

## Ver tamién
* Batllismo
* Batllismo (ideoloxía)

## Referencies

## Bibliografía
* Milton I. Vanger: *The Model Country: José Batlle y Ordóñez of Uruguay, 1907-1915.*, Editorial: University Press of New England, o. O. 1981, ISBN 0-87451-184-4

## Enllaces esternos

* Presidencia del Uruguái 
* José Batlle y Ordóñez en RAU  
*El Día, de los neños -