open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nuevo Laredo

**Nuevo Laredo** ye una ciudá llendante de gran importancia del estáu nortizu de Tamaulipas, en Méxicu. Ta allugada nel norte de Tamaulipas, nel marxe sur del Ríu Bravo na llende ente Méxicu y los Estaos Xuníos d'América. Nuevo Laredo ye la cabecera del conceyu de Nuevo Laredo. Ye la llende mas importante de Méxicu y de Llatinoamérica, yá que'l so fluxu comercial y económicu ye d'un altu nivel.

La ciudá tien  y forma parte de la Zona metropolitana Nuevo Laredo-Laredo.

## Ciudaes cercanes

## Referencies

## Enllaces esternos

* Sitiu d'eventos y comunidá social de Nuevo Laredo 
* Sitiu Web oficial del Ayuntamientu de Nuevo Laredo 
* Nuevo Laredo nel sitiu web del Gobiernu del Estáu de Tamaulipas
Gran Premiu de Francia de 2007

**Gran Premiu de Francia de 2007**, octava preba puntuable pal Campeonatu de Fórmula 1. Celebróse ente'l 29 de xunu y el 1 de xunetu de 2007.

## Resultaos clasificatorios

*Takuma Sato tinía una sanción de 10 puestos darréu de los adelantamientos fechos con banderes marielles nel GP d'Estaos Xuníos.
*David Coulthard nun pudo zarrar nenguna vuelta na Q2, y Fernando Alonso tampoco nun pudo facelo na Q3, por problemes na caxa de cambeos.

## Resultaos de carrera

## Notas
* Vuelta rápida: Felipe Massa 1:16.099 (42)

## Referencies

## Enllaces esternos
Llambionada

Les **llambionaes** o **golosines**, son polo xeneral un manxar dulce, col zucre como únicu valor nutricional (o otros carbohidratos) y l'untu, faltándo-yos proteínes, vitamines y minerales. Suelen tar destinaes a satisfacer un antoxu.

El so consumu desmidíu ye un mal vezu, que ta espardíu sobro too pente los neños, y pue trayer problemes de salú como la gordura, diabetes o anemia, yá que rara vegada les llambionaes aporten fierro y suel causar la perda de petitu d'alimentos nutritivos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Gran Premiu de los Estaos Xuníos de 2007

El **Gran Premiu de los Estaos Xuníos de [[2007]]** ye la sétima preba puntuable de la temporada 2007 de Fórmula 1. Disputóse ente'l 15 y el 17 de xunu de 2007 nel Circuitu d'Indianápolis. La carrera foi dominada de cau a rau pol británicu Lewis Hamilton, y darrera d'él Fernando Alonso y Felipe Massa. El pilotu de BMW Sebastian Vettel debutaba nesta carrera con 19 años y 349 días, algamando un octavu puestu y convirtiéndose nel pilotu más xoven de la historia en consiguir puntos.

## Resultaos clasificatorios

## Resultaos de la carrera

#### Notes
* **Vuelta rápida**: Kimi Räikkönen, 1:13.117 (en la vuelta 49).
* **Líderes de vuelta**: Lewis Hamilton: 66 (1-20, 27-50, 52-73), Heikki Kovalainen: 5 (22-26), Fernando Alonso: 1 (21), Felipe Massa: 1 (51).

## Referencies

## Enllaces esternos
Gran Premiu de Canadá de 2007

El **Gran Premiu de Canadá de [[2007]]** ye la sesta preba puntuable de la temporada 2007 de Fórmula 1. Disputóse ente'l 8 y el 10 de xunu de 2007 nel Circuitu Gilles Villeneuve, en Montreal.

La carrera ganola Lewis Hamilton, y darrera d'él Nick Heidfeld y Alexander Wurz. Hamilton algamaba equí la so primera victoria na so sesta carrera, mentatu que Wurz algamaba una ablucante remontada dende'l decimonovenu al tercer puestu. Sicasí, lo más solliñable foi l'accidente del pilotu polacu Robert Kubica, el más grave de los caberos años na Fórmula 1, que, milagrosamente, namái-y fizo abondos dolores, pero denguna frañedura, pese a lo que nun participó nel Gran Premiu de los Estaos Xuníos de 2007, na selmana viniente. Foi una carrera accidentadísima, con 4 coches de seguridá, 8 abandonos, y 2 banderes prietes (descalificaciones) a Felipe Massa y Giancarlo Fisichella, arriendes de sanciones de *stop & go* pa, ente otros, Fernando Alonso, darreú de la nueva prohibición de nun poder repostar metantu'l coche de seguridá tea na pista.

## Resultaos clasificatorios

* Heikki Kovalainen camudó de motor y foi relegáu a la cabera posición na parrilla.

## Resultaos de la carrera

#### Notes
***Vuelta rápida:** Fernando Alonso, 1:16.367 (vuelta 46).
***Líderes de vuelta:** Lewis Hamilton: 67 (1-21, 25-70), Felipe Massa: 3 (22-24).
*Los pilotos Felipe Massa y Giancarlo Fisichella foren descalificaos por inorar el semáforu en roxo tres salir d'un repostaxe col safety car en pista.
*Fernando Alonso y Nico Rosberg foren penalizaos con un stop & go por poner combustible demientres el tiempu nel que'l Safety Car tuvo na pista. Esta penalización consiste nuna entrada al pit lane, parar el vehículu demientres 10 segundos y tornar de nuevu a la pista.

## Referencies

## Enllaces esternos
Felipe Massa

**Felipe Massa**  ye un ex-pilotu de Fórmula 1 brasilanu.

## Entamos
Nació en São Paulo, Brasil, Massa entamó a participar nos karts cuando tenía namái que 9 años d'edá, finando cuartu na so primer temporada. La so esperiencia nesa categoría siguió demientres 7 años en campeonatos nacionales ya internacionales, hasta qu'en 1998 partió hacia la Fórmula Chevrolet. Na so primer temporada na categoría finó quintu y, al añu siguiente, ganó 3 de les 10 carreres y algamó el títulu.

Nel añu 2000 partió hacia Europa para competir na Fórmula Renault italiana, algamando el títulu y el de la Fórmula Renault Europea nel mesmu añu. Pese a que tuvo una oportunidá de pasar a la Fórmula 3, optó por competir na Fórmula 3000 Euro-Series, au amosó un dominiu ablucante al ganar 6 de les 8 carreres para llevase el campeonatu col equipu Draco Racing. Tres d'ello, ufriéron-y un sitiu como *tester* en Sauber. Anguaño ye pilotu de Ferrari.

## Referencies

## Enllaces esternos
Lleche

El o la **lleche** ye un líquidu nutritivu de color blanquecín, producíu poles femes de los mamíferos (incluyíos los monotremes). Esta capacidá de les femes ye una de les carauterístiques que definen a los mamíferos.

La función primera de la **lleche** ye la d'alimentar a los fíos hasta que seyan quien a dixerir otros alimentos: ye'l únicu alimentu de les críes de los mamíferos (del neñu de pechu nel casu de los seres humanos) hasta'l destete. La lleche de los mamíferos domésticos ye un productu de consumu xeneral na mayor de les civilizaciones humanes: lleche de vaca principalmente, pero tamién d'oveya, cabra, de yegua, de camella, de dromedaria, etc.

La lleche ye'l sofitu de numberosos productos lácteos, como la mantega, el quesu o'l yogur. Numberosos subproductos de la lleche son utilizaos nes industries agroalimentaries, químiques y farmacéutiques: lleche concentrao, lleche en polvu, caseína o lactosa. La lleche de vaca úsase tamién na alimentación animal. 
La lleche ta ensamada principalmente por augua, materia graso, proteínes, hidratos de carbonu (lactosa) y calciu.

Na mayoría de los países, el términu "lleche" ensin otra precisión, denoma la lleche de vaca. Pa la lleche d'otres especies, ye normal precisar cuál. Denomamos tamién lleche, al zusmiu de delles plantes o frutos: lleche de cocu, lleche de soya, lleche d'arroz o lleche d'almendra. Sicasí, pa la definición científica, el términu lleche nun s'aplica a los zusmios de jugos de ñueces.

La lleche de los mamíferos marinos, o los xibartes, ye muncho más rica en grases y nutrientes que la de los mamíferos terrestres. Produzse poles célules secretores de les glándules mamaries o caldar (denomaes pechu nel casu de la muyer y caldar o copada nos mamíferos domésticos). El líquidu que rezuma la fema díes enantes y dempués del partu, denómase culiestru.

## Referencies
Fíu

Un **fíu** ye polo xeneral un neñu, un home, o un animal, respeutu de los sos pás. L'equivalente femenín ye fía. Tolos neños son fíos, darréu que tolos neños tienen pás, magar que los pás nun tean vivos o tean n'otru llau.

## Contestu social
En munches sociedaes preindustriales y dalgunos países anguaño con economía sofitada na agricultura, yera un valor más altu, el asignáu a los fíos qu'a les fíes, (y entá güei ye asina); darréu que los homes son físicamente más fuertes, y poro, puen facer xeres agrícoles más eficazmente.

En China, ta en vixencia una política de *fíu únicu* p'amenorgar el so xorrecimientu poblacional. Los rexistros oficiales amuesen un aprovecimientu nel nivel de nacencies masculines dende que s'implantó tala política. Esti fechu rellaciónase con dellos factores, incluyendo la práutica illegal del abortu según el sexu y gran cantidá de nacencies femenines non reportaes.

Nes sociedaes que prautiquen el mayoralgu, los fíos avecen a heredar enantes que les fíes.

## Usos particulares del términu ''fíu''
Denómase *fíu* tamién a una persona respeuto del so país, a una obra producto del inxeniu del so autor, como espresión de ciñu ente persones que s'estimen, tamién a una cosa que remana d'otra por procreación ( por exemplu un biltu d'un árbol )

### Símbolu cristianu
Nel cristianismu, "el Fíu" refierse a Xesucristu.
#### Fíu pródigu
Denómase-y asina al fíu que torna pal llar paternu, llueu de dexalu demientres un tiempu queriendo independizase.

### Presencia nos nomes
En delles cultures, l'apellíu de la familia tien el significáu de "fíu de", qu'amuesa un parentescu. Por exemplu:
;Inglés
* ***-son***. Exemplu: "Jefferson" (*fíu de Jeffrey*), "Wilson" (*fíu de William*), "Edson" (*fíu d'Edward*), etc.
;Gaélicu escocés
* ***Mac*** or ***Mc***. Exemplu: "MacThomas" (*fíu de Thomas*), "MacDonald" (*fíu de Donald*), "MacLean" (*fíu de Lean*), etc.
; Noruegu
* ***-son***. Exemplu: "Magnusson" (*fíu de Magnus*); "Sigurdsson" (*fíu de Sigurd*), "Odinson" (*fíu d'Odin*), etc.
* ***-sen***. Exemplu: "Henriksen" (*fíu de Henrik*), "Ambjørnsen" (*fíu de Ambjørn*), "Christensen" (*fíu de Christen*), etc.
;Portugués
* ***-es***. Exemplu: "Gonçalves" (*fíu de Gonçalo*), "Henriques" (*fíu d'Henrique*), "Fernandes" (*fíu de Fernando*), etc.
;Asturianu
* ***-ez***. Exemplu: "González" (*fíu de Gonzalo*), "Henríquez" (*fíu d'Henrique*), "Fernández" (*fíu de Fernandu*), "Rodríguez" (''fíu de Rodrigu), etc.
## Ver tamién
* Fía
## Referencies

## Enllaces esternos
Fía

Una **fía** ye una criatura humana de sexu femenín descendiente d'un proxenitor. La contraparte masculina ye'l fíu.

El términu fía vien dacuando especificáu, nel sentíu que la pallabra fíos tiende a ser xeneralizáu, en cuanto puede englobar el significáu femenín de fía y con éses sobremanera nel llinguaxe familiar, pueden atopase llocuciones del tipu "tengo dos fíos y un home" en llugar de "tengo dos fíos y un fíu".

Dacuando'l términu fía puede ser usada como epítetu candial per parte d'una persona vieya o digna de reverencia o considerancia pa dirixise a una chica o una nueva, pero tamién a una muyer adulta, n'espresiones de ciñu y tamién de compasión.

## La fía na sociedá
Nes sociedaes patriarcales, les fíes tienen derechos familiares distintos o menores respetos a que los fíos. En delles sociedaes ye tamién costume qu'una fía seya «vendida» a un home, que paga un denomináu preciu pola esposa.

## Exemplos d'usu común de la pallabra ''fía''
* *Les fíes de* *[[Eva]]* - les muyeres
* *Fíes de Maria* - muyeres pertenecientes a diverses asociaciones relixoses
* *Fíes de la nueche* - les solombres
* *La* *[[violencia]]* *ye fía* del *[[odiu]]*
* La *[[sobeyosa]]* ye fía de *la* *[[inorancia]]*

## Ver tamién
* Muyer
* Chica
* Fema
* Esposa
* Familia
* Neña

## Referencies

## Enllaces esternos
Neñu

**Neñu** dende'l puntu vista del so desendolcu sicobiolóxicu, ye la denominación usada a toles críes humanes qu'entá nun algamaron la pubertá. Como sinónimu d'infantil, el términu aplícase al que nun ta consideráu adultu. 

En función de la so evolución psicoafeutiva, psicomotriz y cognitiva, a los recién ñacíos y demientres la so primera etapa de la vida, denómase-yos davezu nácaros pa desemeyalos de los que tienen algamao daqué d'autonomía. 
En términos xenerales, o xurídicos, neñu ye toa persona menor d'edá; neñu o neña, guaḥe o guaḥa, rapazu o rapaza 

## Definición llegal de neñu

La Convención sobro los Drechos del Neñu, en vigor dende'l 2 de setiembre de 1990, conseña que: "Atalántase por neñu tou ser humanu menor de dieciocho años d'edá, sacantes que, en virtú de la llei que-y seya aplicable, algamare enantes la mayoría d'edá". Les edaes consideraes cimblen según el contestu, magar que'l términu neñu suel emplegase pa designar a los menores d'ente 12 a 14 años, denomándolos xóvenes o adolescentes a los que superen tales edaes.

El "Día Universal del Neñu" celébrase tolos años el 20 de payares.

## Desendolcu de la infancia

 

El desendolcu de la infancia ye l'estudiu de los procesos y los mecanismos qu'acompañen el desendolcu físicu ya mental d'un neñu metantu algama la so madurez.

La pediatría ye la rama de la medicina referente al curiáu de neños de la infancia al traviés d'adolescencia, y a vegaes incluso d'adultos xóvenes (edaes 0-21 años).

Estes escales d'edaes son aproximaes, y puen cimblar de cultura a cultura. La llista siguiente reflexa'l conceutu del desendolcu del neñu nel sieglu XXI.

* Cigotu, el puntu de conceición, fertilización. 
* Embrión; ye la cabera fase o preparación del ñacimientu, tamién denomáu fetu
* Llactante (recién nacíu), ye'l primer mes fuera de la matriz 
* nácary (edaes 0 - 1,5) 
* Neñu (edaes 1,5 - 4) 
* Infancia media - edá de la escuela primaria (edaes 5 - 10) 
* Prepubertá, un subconxuntu del antedichu (edaes 10 - 11, aproximadamente) 
* Preadolescencia (edá d'escuela media) - edaes 11 - 13, aproximadamente. 
* Adolescencia y pubertá (13-17)

### Desendolcu cognoscitivu

* Deprender: Pescanciar el mundu y conocer el mediu.
* La música: Los neños motívense y allégrense cola música.
* Llinguax: Deprender a falar.
* Educación: Deprendizax de lleer, escribir, coloriar, etc.
* Psicoloxía y desendolcu: Convivir coles demás persones nel so mediu.
* Arte: Despertar nueves habilidaes.

## Referencies
Kimi Räikkönen

**Kimi-Matias Räikkönen**  ye un pilotu finlandés de Fórmula 1, 2 vegaes subcampeón del mundu (Temporada 2003 de Fórmula 1 y Temporada 2003 de Fórmula 1 ), y **campeón del Mundu** na Temporada de 2007; anguaño ye pilotu del equipu Ferrari.

## Referencies

## Enllaces esternos
Himnu

Un **Himnu** ye, acordies col diccionariu de l'ALLA, una composición poética o musical n’allabancia de daqué o a daquién, o, tamién, una composición musical que simboliza un país o una comunidá.

La pallabra deriva del términu griegu *ὕμνος* (hymnos), que significa canciu d'allabancia, y fai referencia a una poesía, un canciu o un testu narrativu qu'espresen, davezu, sentimientos positivos, d'allegría y celebración. A lo primero yeren composiciones corales, y dempués pasaron a ser ún de los xéneros de la poesía llatina na Edá Media.

Un himnu puede tar dedicáu a un dios, un santu, un héroe o una persona nomada; o tamién puede componese pa celebrar una victoria o dalgún socesu dignu d'alcordanza. Y tamién puede ser una composición musical qu'identifica una comunidá, una rexón, un pueblu o una nación, y que xune emocionalmente a los que la sienten o canten. Estos caberos son, les más de les veces, marches -que celebren victorias d'esa comunidá- o poesíes llíriques.
Herat

**Herat** (persa: هرات) ye una provincia d'Afganistán, asitiándose na zona occidental del país. Cunta con 1.425.083 habitantes (2007) nuna superficie de 54.778 km². La so capital ye Herat. Dalgunes ciudaes de calter son: Obe, Islam Qala, Ghurian, Karukh, Kohsan, Kusk, Toraghundi, Tir Pol y Zendeh Jan.

## Distritos

Los distritos de la provincia son:
* Adraskan
* Chishti Sharif
* Farsi
* Ghurian
* Gulran
* Guzara
* Herat
* Injil
* Karukh
* Kohsan
* Kushk
* Kushki Kuhma
* Obe
* Pashtun Zarghun
* Shindand
* Zendeh Jan

## Referencies

## Enllaces esternos
Saint-Pierre-Chérignat

** Saint-Pierre-Chérignat ** ye una llocalidá y comuña de Francia, na rexón de Lemosín, departamentu de Creuse, nel distritu de Guéret y cantón de Bourganeuf.

La so población nel censu de 1999 yera de 186 habitantes.

Ta integrada na *Communauté de communes de Bourganeuf-Royère-de-Vassivière*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Bodhrán

El **Bodhrán** (AFI  o ; plural *bodhráin*) ye un tambor de marcu (*frame drum*) irlandés. El diámetru del marcu va dende los 25 a los 66 centímetros (10" ~ 26"), mentantu que'l fondu ye d'ente 9 y 20 centímetros (3 1/2" ~ 8"). El marcu ye asemeyáu a l'arnu o artesa pa facer quesu. El tamañu más emplegáu tien un marcu d'ente 35 y 45 centímetros (14" ~ 18") de diámetru con un fondu d'unos 10 centímetros (4"). A un llau del marcu afáyase una pelleya (o *parche*) terriáu y claváu al marco per aciu de tachueles. Davezu la pelleya ye de cabra, magar qu'anguaño suelen atopase bodhráin fechos con pelleyos d'otros animales como'l canguru o inclusive materiales sintéticos como'l kevlar. L'otru llau del marcu queda abiertu. Una o dos barres cruzaes nel interior del marcu refuercien la cadarma.

Dalgunos bodhráin modernos pa usu profesional empleguen tensores mecánicos que dexen camudar la tensión del parche, asemeyaos a los emplegaos nos tambores de les bateríes.

Davezu tócase sentáu, suxetándolu en vertical ente l'antebrazu y el troncu, col marcu sofitáu na rodiella, al empar que la mano métese pel llaú abiertu del tambor ente les barres cruzaes y la pelleya, cincando el llau interior de la pelleya, lo que dexa remanar llixeramente la tensión del parche y camudar el tonu. El tambor tócase cola mano llibre, dándo-y güelpes cola mano esnuda o faciendo usu d'un tarecu de maera nomáu baqueta (n'inglés *tipper* o *beater*).

Hai numberoses menes de tocalu, siendo la mayoría de los estilos denomaos col nome de la rexón d'Irlanda au s'orixinaren. El más afamáu ye l'estilu *kerry*, que fai usu de baqueta duble.

Abondo espardíu n'Irlanda, el bodhrán ganó popularidá nel mundu de la música celta, sobro tou n'Escocia, Bretaña, Asturies y Terranova.

Dalgunos grupos améstenlu na so música, como Llan de Cubel, The Corrs, The Chieftains... etc

## Ver tamién
* Tambor
* Panderu

## Referencies

## Enllaces esternos
Tambor

Un **tambor** ye un instrumentu musical de percusión ensamáu por una caxa cilíndrica, cubierta a cada llau por un pelleyu terriu, que se cute con unos paliyos pa facelu sonar.

Xeneralmente, pal soníu, al tambor hai de da-y güelpes cola mano o con dalgún oxetu, como baquetes; suel cutise tamién la caxa.

## Variedaes
Los intrumentos de mena de tambor son los instrumentos de percusión más comunes. Dalgunos son:

* Bodhrán
* Bombu
* Bongó
* Caja
* Conga
* Darbuka
* Redoblante
* Taiko
* Timbal
* Tumbadora

## Referencies

## Enllaces esternos
Gran Premiu d'Hungría de 2007

El **Gran Premiu d'Hungría 2007** foi la decimoprimera carrera de la **temporada de 2007 de Fórmula 1**, y disputóse ente los díes 3 y 5 d'agostu de 2007. Lewis Hamilton aportaba a la preba con 2 puntos de ventaxa sobro'l so compañeru d'equipu Fernando Alonso.
Nes clasificaciones surdió una resna ente dambos pilotos de McLaren darréu de la ñegativa de Lewis Hamilton de dexar el pasu al so compañeru, que nesta preba tenía d'esfrutar d'un voltéu más, daqué no que taben d'atroxu enantes d'entamar les clasificaciones. Nos boxes, Alonso salía más sero de lo acostumao faciendo retrasase a Hamilton, que nun pudo dar la cabera vuelta. Los comisarios retrasaren 5 llugares a Alonso na parrilla, y penalizaren a McLaren con tolos puntos que pudieren sumar na preba del Campeonatu de Constructores. Hai de solliñar que l'equipu caltién que nun foi farda d**'Alonso** en nengún casu, y que Hamilton desobedeció les ordenes d'equipu. 

**Hamilton** salió dende la primer posición, puestu que caltuvo hasta la fin de la preba. Räikkönen foi segundu y l'alemán Nick Heidfeld, terceru. Alonso finó la preba en cuartu llugar.

## Resultaos
### Resultaos clasificatorios

* Fernando Alonso foi penalizáu con 5 llugares darréu d'un incidente con Hamilton
* Giancarlo Fisichella foi penalizáu con 5 llugares darréu d'un incidente con Sakon Yamamoto

### Resultaos de carrera

## Notes
***Vuelta rápida:** Kimi Räikkönen, 1:20.047 (Lap 70, 197.029 km/h)

## Referencies
Öskemen

**Öskemen** (en kazaquistanín Өскемен, o **Ust-Kamenogorsk** (en rusu Усть-Каменогорск) ye la capital de la rexón kazaquistanina de Kazakstán Oriental. Tien unos 350.000 habitantes y encuéntrase nel puntu que xúntase dos grandes ríos: l'Irtysh y l'Ulba. 

## Historia
Creóse la ciudá nel 1720 pa cuartel militar y pal correu rusu, aunque tuvu'l gran desarrollu durante la Xunión Soviética. Vive de la mineralurxía y la siderurxía. Les mines dende l'entamu de los tiempos comunistes yeren de: cobre, plata, zinc y plomu. Ye fuerte la industria metalúrxica.

## Demografía
Por contra de la norma xeneral del país, donde el 60% de la población ye kazakhstanina, nesta ciudá este coleutivu sólo ye menos del 30%, mientras que los rusos-ucraínos son mayoría nesta ciudá.

## Deportes
Nesta ciudá ye conocida tamién polos sos xugadores de hockey sobre xelu como Nikolai Antropov por exemplu. L'equipu de hockey sobre xelu de la ciudá ye'l Torpedo. D'equí salen estos xugadores. Amás tien equipu de fútbol dende 1963, el FC Vostok Öskemen.

## Referencies

## Enllaces esternos
Frecuencia

La **frecuencia** ye una midida qu'indica'l númberu de repeticiones de cualesquier fenómenu o socesu periódicu nuna unidá de tiempu.

## Midida
Pa calcular la frecuencia d'un socesu, contabilícense un númberu d'ocurrencies d'esti teniendo en cuenta un intervalu temporal, llueu estes repeticiones xébrense pol tiempu trescurríu.

Según el Sistema Internacional, el resultáu mídese n'hercios (Hz), n'honor a Heinrich Rudolf Hertz. Un herciu ye un socesu o fenómenu repetíu una vez per segundu, 2 Hz son dos socesos (periodos) per segundu y asina socesivamente. Esta unidá denomóse orixinariamente ciclu per segundu (cps) y tovía se sigue emplegando. Otres unidaes pa indicar la frecuencia son revoluciones per minutu (rpm) y radianes per segundu (rad/s). Les pulsaciones del corazón o el *tempo* musical mídense como güelpes per minutu (bpm, del inglés *beats per minute*).

:1 \,\mathrm{Hz} = \frac{1}{\mathrm{s}} 

Un métodu alternativu pa calcular la frecuencia ye midir el tiempu ente dos repeticiones (periodu) y llueu calcular la frecuencia (f) recíproca d'esta manera:

:f = \frac{1}{T}

au T ye'l periodu de la señal.

## Frecuencies d'ondes

La frecuencia tien una rellación inversa col conceutu de llonxitú d'onda (ver gráficu 1 y 2), a mayor frecuencia menor llonxitú d'onda y viceversa. La frecuencia *f* ye igual a la velocidá *v* de la onda dixebrada pola llonxitú d'onda λ (lambda):

:f = \frac{v}{\lambda}

Nel casu especial d'ondes eleutromagnétiques nel vacíu, tiense que v = c, siendo c la velocidá de la lluz nel vacíu, y poro, tiense que:

:f = \frac{c}{\lambda}

Cuando les ondes viaxen d'un mediu a otru, como por exemplu d'aire a agua, la frecuencia de la onda caltiénse constante, camudando namái la so llonxitú d'onda y la velocidá.

Magar que pueda cimblar pol efeutu Doppler, la frecuencia ye una magnitú invariable nel universu. Ye dicir, nun se pue modificar con nengún procesu físicu sacantes pola so velocidá de propagación o llonxitú d'onda.

## Cambéu de frecuencia
Nes ciencies físiques y en telecomunicación, el términu **cambéu de la frecuencia** tien los siguientes significaos: 

* Cualesquier cambéu en frecuencia
* Un cambéu adré de les señales pa diferentes oxetivos

## Exemplos
* L'oyíu humanu ye quien a percibir frecuencies ente 20 y 20.000 Hz, magar que va amenorgando cola edá. Esta rempuesta en frecuencia conozse como audiofrecuencia, pero l'espectru sonoru ye más ampliu. 
* N'Europa, la frecuencia de corriente alterna pa usu domésticu como electrodomésticos ye de 50 Hz, n'América del Norte de 60 Hz.

## Ver tamién
* Espectru de frecuencies
* Espectru electromagnéticu

## Referencies

## Enllaces esternos
* ''Calculator wavelenght'', ferramienta pa convertir la frecuencia en llonxitú d'onda y viceversa 
* ''Calculator period'', ferramienta pa convertir el periodu, la duración del ciclu a frecuencia
Espectru de frecuencies

L**'espectru de frecuencia** d'un fenómenu ondulatoriu (sonoru, lluminosu o eleutromagnéticu), superposición d'ondes de delles frecuencies, ye una midida de la distribuición d'amplitudes de cada frecuencia. Tamién se noma espectru de frecuencia al gráficu d'intensidá frente a frecuencia d'una onda particular.

L**'espectru de frecuencies** o descomposición espectral de frecuencies pue aplicase a cualesquier conceutu asociáu con frecuencia o movimientos ondulatorios como son los colores, les notes musicales, les ondes eleutromagnétiques de radio o TV ya inclusive la rotación regular de la Tierra.

## Referencies

## Enllaces esternos
Temporada 2007 de Fórmula 1

La **Temporada 2007 de Fórmula 1** ye la 58ª temporada del **Campeonatu Mundial de Fórmula 1** de la FIA. Esta temporada ta solliñada pol fin del Pautu de la Concordia ente los equipos de constructores, la FIA y Bernie Ecclestone.

## Equipos y pilotos

Los siguientes equipos y pilotos foren confirmaos pa la temporada 2007 del campeonatu mundial de la Fórmula 1 de la FIA. 

* Ver **[[Clasificación Campeonatu de Pilotos de F1 2007|Clasificación de pilotos en 2007]]**

## Referencies

## Enllaces esternos
Herat (ciudá)

**Herat** (persa: هرات) ye una ciudá d'Afganistán, capital de la provincia del mesmu nome. Ta asitiada al oeste del país, nel valle del ríu Hari Rud, que la fai un área abondosa y afamada pol so vino. Cunta con 283.581 habitantes (2007).

Taxiquistaninos y farsiwans (perses) formen la población mayoritaria de la ciudá, tres de los que tán los pashtus, hazaras, uzbecos y otros grupos minoritarios. Tolos habitantes de la ciudá falen persa, que los axunta nuna unidá.

## Referencies

## Enllaces esternos
Obe

**Obe** ye una ciudá d'Afganistán, na provincia d'Herat. En 2007 tenía 8.075 habitantes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Islam Qala

**Islam Qala** (en persa: اسلام قلعه‎ ***Eslām Qalʿeh***) ye una ciudá d'Afganistán, asitiada na provincia d'Herat. Cunta con 18.647 habitantes (2007).

## Referencies

## Enllaces esternos
Ghurian

**Ghurian** ye una ciudá d'Afganistán. Ta asitiada al sur, nel ríu Hari Rud, y allugada na provincia d'Herat. Cunta con 54.069 habitantes (2007). Hai qu'apuntar una estación de TV local y un centru salú ente les coses d'importancia.

## Referencies

## Enllaces esternos
Kohsan

**Kohsan** ye una ciudá d'Afganistán, asitiada na provincia d'Herat. Tien una población de 12.463 habitantes (2007).

## Referencies

## Enllaces esternos
Qarabagh

**Qarabagh** o **Qarah Bagh** pue referise a:
* distritu de Qarabagh, na provincia de Ghazni, Afganistán;
* distritu de Qarabagh, na provincia de Kabul, Afganistán;

## Referencies

## Enllaces esternos
Zendeh Jan

**Zendeh Jan** ye una ciudá d'Afganistán, asitiada nel valle'l ríu Hari Rud na provincia d'Herat. Cunta con 10.418 habitantes (2007).

## Referencies

## Enllaces esternos
Karukh

**Karukh** ye una ciudá d'Afganistán, asitiada na provincia d'Herat. Cunta con 18.834 habitantes (2007). L'afamáu bazar de Karukh ye nomáu en documentos a lo llargo'l tiempu. El sepulcru d'Hazrat Alla Berdi, Sufi ul-Islam, alcuéntrase na ciudá.

## Referencies

## Enllaces esternos
Elías Rodríguez Lozano

**Elias Rodriguez Lozano**  ye un políticu asturianu que foi alcalde del conceyu de Casu dende 2003, eleiciones que ganó cola candidatura d'Izquierda Xunida-Bloque por Asturies al 2011. 

Pa consiguir l'alcaldía en 2003 precisó del apoyu del PSOE darréu que nun tenía mayoría bastante.

Nel añu 2007 consiguió de nuevu l'alcaldía de la mesma manera col sofitu socialista.

Nel añu 2011 nun se presentó a les eleiciones, que ganó'l PSOE y nes que Izquierda Xunida sacó dos conceyales.

## Referencies

## Enllaces esternos
Melaza

La **melaza** ye un productu líquidu daqué trupu que remanez de la caña de zucre y en menor midida de la remolacha del zucre. El so aspeutu dase un aldu al de la miel magar que de color parduzu mui escuru, cásique prietu. El tastu ye duce, llixeramente asemeyáu al de la regaliza.

Nutricionalmente tien un altísimu conteníu en zucres ya hidratos de carbonu arriendes de vitamines del grupu B y abondo minerales, ente los que hai de solliñar el fierro, cobre y magnesiu. El so conteníu d'agua ye baxu.

## Ellaboración
Pa la ellaboración de la **melaza de caña**, atracúñense per duana de rodiellos les cañes tayaes, sacando el líquidu duce que caltienen nel so interior. Esti zusmiu cuézse selemente faciendo que merme per aciu del evaporamientu de l'agua, hasta algamar la densidá y concentración deseyaes. Nesti procesu, concéntrense na superficie un gran númberu d'impureces o borra, y que hai de separtar.

## Utilización
Emplégase como suplementu enerxéticu pa la alimentación de rumiantes pol so altu conteníu en zucres y el so baxu costu en dalgunes rexones. Sicasí, una parte pequeña destínase al consumu humanu, emplegándola como enduzante culinariu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Miel

El **miel** ye un fluyíu duce y viscosu producíu poles abeyes a partir del néutar de les flores, de fluxos de partes vives de plantes o d'escreiciones d'inseutos zucadores de plantes. Les abeyes recueyen, tresformen y méstenlu con sustancies propies y atróxenlu nos truébanos au maúra. 

La téunica qu'atiende a la estraición del miel de les enxeites (o bozones), del truébanu denómase apicultura.

Las carauterístiques físiques, químiques y organoléptiques del miel vienen determinaes pola mena de néutar que recueyen les abeyes.

## Historia
El miel tien les sos cualidaes reconocíes y utilizaes ente los humanos dende dómines remotes, como alimentu y pa enduzar de mena natural los alimentos. El so poder d'endulzamientu ye de dos vegaes más que'l zucre de caña.

Hai delles referencies históriques alrodiu d'esta sustancia. Arriendes de les cites bíbliques, munchos otros pueblos, como los antigos exipcianos o los griegos, por exemplu, facíen refencia al miel como un productu sagráu, aportando a valir como mena de pagu d'impuestos. Nes escavaciones exipcianes con más de 3.000 años foren afayaes amosances de miel entá bien conservaes, llixeramente tapecíes en tarreños. Tamién esisten rexistros prehistóricos en pintures rupestres del usu del miel.

Conócense delles menes de miel que dependen de la flor usada como fonte del néutar y de la mena d'abeya que la remana. Les abeyes fabriquen miel nuna cantidá tres vegaes superior a la que-yos ye necesaria pa sobrevivir, darreu d'esto, siempres foi dable recoyer l'escesu d'ésti pal home, y más sero realizar la domesticación de les abeyes col envís d'algamar el miel, téunica denomada apicultura.

## Composición

Los componentes más usuales del miel amuésense na siguiente tabla:

## Referencies
Enxeita

Las abeyes melíferes construyen con cera caxellos hexagonales ó alvioles que tienen paredes encontaes en común, dando como resultáu una cadarma denomada **enxeita**, **bozón**, o tamién **seta**.

Esta capacidá débese a que les abeyes obreres, cunten con *glándules cereres* que producen esti elementu natural tan preciáu.
La enxeita úsase p'atroxar los sos alimentos: polen y miel. Tamién el caxellu ye usáu como llugar d'abellugu pa la cría d'obreres y bázcaros. El tamañu del caxellu cimbla según la necesidá de l'abeya, siendo d'alrodiu 6 mm pa l'abeya obrera y 8 mm pa bázcaros nel casu de *Apis mellifera*

Les desemeyaes especies del xéneru *Apis*, construyen diferentes tamaños de caxellos, (ensin base de cera estampao) amañosos a les sos respeutives tribes, lo que ye abondo útil pa desemeyar les especies y les races del xéneru Apis.

Nes abeyes de **ñeru zarráu** (*Apis cerana* y *Apis mellifera*), los **bozones** constrúyense en posición tresversal al furacu d'entrada del truébanu. D'esta miente, los bozones de delantre allugaos xunto a la entrada (*aldadoriu* o *piquera*) faen de barrera natural escontra l'aire frío.

## Referencies

## Enllaces esternos
Luis Cortés Vázquez

**Luis Cortés Vázquez** (1924-1990) nació'n Caravaca de la Cruz (Murcia) pero so ma yera zamorana y pasó la infancia y la so mocedá en Zamora polo que de siempres va considerase zamoranu. Amás tamién pasó un tiempu d'infancia en Lumbrales y La Fregeneda (Salamanca).

Estudióu nel Instituto de Zamora ya nel 1942 entama la so carrera na Facultá de Lletres de la Universidá de Salamanca, cola idea d'especializase en Filoloxía Románica.

En 1946 ye llicenciáu en Filoloxía Románica y en 1949 va leer la tesis doctoral na Universidá Complutense. Dende 1948 trabaya na docencia na Enseñanza Media ya na Universidá de Salamanca.

Nomáu caderalgu de Francés nel Instituto “Lucía de Medrano”, tamién ye miembru de la Academia Gallega.

En 1965 algama la cátedra de Filoloxía Francesa nesta Universidá de Salamanca. 

La so inxente llabor lliterariu, filolóxica y etnográfica emprincipia con collaboraciones na revista “Trabajos y Días” fundada en 1946 na Universidá salmantina. 

## Obres

**Mi Libro de Zamora*
**Cuentos populares salmantinos*
**Salamanca en la Literatura*
**Ad summun caeli. El programa alegórico-humanista de la escalera de la Universidad 
de Salamanca*
**Cuentos populares en la Ribera del Duero*
**Leyendas, cuentos y romances de Sanabria*
**Alfarería popular del Reino de León*

### Llibros póstumos

**Obra dispersa de etnografía*
**Arte popular salmantino*

## Referencies

## Enllaces esternos
Chavela Vargas

**María Isabel Anita Carmen de Jesús Vargas Lizano**, conocida como **Chavela Vargas** , foi una cantante costarricana-mexicana. Considérasela una figura principal y peculiar de la música ranchera.

La canción ranchera ye un xéneru musical mui masculín y sensual, cantáu polo xeneral por homes. Chavela cantaba davezu canciones interpretaes por homes sobro'l so deséu poles muyeres. Vistía comu un home, fumaba tabacu, bebía muncho, llevaba pistola y yera reconocía pol so carauterísticu ponchu roxu. Nuna entrevista pa la televisión colombiana nel añu 2000, espresó abiertamente que yera lesbiana.

## Vida profesional
Chavela Vargas coló pa Méxicu cuando tenía 14 años y dempués adoptó la nacionalidá mexicana. Per munchos años cantó nes cais hasta que nos sos trenta fízose cantante profesional, cola aida de José Alfredo Jiménez, cantante y compositor de los sos mayores ésitos.

El so primer álbum foi espublizáu en 1961 y dende entóncenes grabó más d'ochenta discos. Retiróse parcialmente a finales de los años setenta pero tornó con tol renome en 1991.

Apaeció na película de Julie Taymor Frida, cantando el so gran clásicu *Paloma negra*. Ella mesma na so xuventú tuvo un idiliu cola pintora mexicana, Frida Kahlo. En 2003, a la edá de 83 años, presentóse nel **Carnegie Hall**.

Tamién apareció en *Babel*, la película d'Alejandro González Iñárritu, cantando «Tú me acostumbraste», l'inmortal boleru de Frank Domínguez.

Vivía cola so pareya na so casa nuna sablera de la península de Nicoya, nel norte costarricacu y tamién en Méxicu, donde l'adoraben y tien munchos collacios intelectuales, periodistes y del mediu cultural y artísticu de la República Mexicana.

El 30 de xunetu de 2012 foi internada nel hospital Inovamed de la ciudá mexicana de Cuernavaca, con problemes crónicos en corazón, pulmones y reñones. Muerre'l domingu 5 d'agostu de 2012.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Website oficial(span.)
Galatasaray SK

El **Galatasaray** ye un club de fútbol d'Estambul fundáu l'añu 1905 por Ali Sami Yen.

## Referencies

## Enllaces esternos
* GalatasaraySport Club Offical Web
Seleición masculina de fútbol d'Andalucía

La **Seleición de fútbol d'Andalucía** ye l'equipu de fútbol que representa a Andalucía.

## Cuadru de partíos y resultaos

## Referencies

## Enllaces esternos
Alfonsu IX

**Alfonsu IX de Llión**  foi rei de Llión dende'l 21 de xineru de 1188 hasta la so muerte.

Fíu de Fernandu II de Llión y Urraca de Portugal, tuvo dificultaes pa facese col poder por mor de les intrigues de la so madrastra Urraca López de Haro, qu'aspiraba a entronizar al so propiu fíu, l'infante Sancho. A lo llargo del so reináu tuvo munchos conflictos y tensiones col so primu Alfonsu VIII de Castiella. A cuent d'ellos, tuvo ausente na Batalla de les Naves de Tolosa, anque fizo una gran actividá recuperando pa la Cristiandá les ciudaes de Cáceres, Mérida y Badajoz.

Casó primero con Teresa de Portugal, casoriu anuláu por consanguinidá y llueu (1198) con Berenguela de Castiella, con quien tuvo al infante Fernandu. Tres anular tamién esti matrimoniu, Berenguela llevó al so fía al so llugar de nacencia y llogró convertirlu en rei de Castiella a la muerte d'Enrique I en 1217. Padre y fíu distanciáronse y, al paecer, l'animadversión d'Alfonsu IX pa colos castellanos llevólu a dexar el reinu en manes de Sancha y Dulce, les fíes que tuviera cola so primer esposa, Teresa de Portugal. Sicasí, la madre de Fernandu negoció con Teresa de Portugal la entrega d'una pensión vitalicia a Sancha y Dulce empara de los sos derechos y Fernandu —qu'amenazara a les sos hermanastres con atacar el reinu si nun se cumplíen les sos esixencias— socedió a so padre como rei de Llión, xuntando dambes corones cola llamada Concordia de Benavente.

## Referencies
Unvaniezh Demokratel Breizh

La **Unvaniezh Demokratel Breizh** o *Xunión Democrática Bretona* (UDB) en bretón, ye un partíu autonomista de la península de Bretaña nel Estáu francés fundáu en 1964 (escindíu del Movimientu pola Organización de Bretaña). Defínese como una alternativa política de centru-esquierda, socialdemócrata y ecoloxista, guetando la xunión del territoriu bretón con capitalidá en Nantes, ciudá qu'actualmente alcuéntrase fuera de les llendes históriques y socio-culturales propiamente bretones, y con ello potenciar ya inculcar una concenxa bretona propia y xunitaria.

Ésti partíu pertenez a l'Allianza Llibre Europea (ALE), cualición política europeísta qu'engloba a diferentes fuercies nacionaliegues, socialdemócrates o socialistes y ecoloxistes de tóo'l continente.

Nes eleiciones pa departamentos franceses algamaron trés diputaos.

## Referencies

## Enllaces esternos

Páxina oficial
Té

La pallabra **té** remanez del chinu 茶, que tien delles pronunciaciones según seya'l dialeutu chinu usáu. Dos d'elles esportárense a otros países: "cha" y "te". Dalgunes llingües tomaron el vocablu "te", como l'asturianu, francés o l'inglés, y otres tomaron la forma "cha", como'l xaponés, rusu o portugués.

## Carauterístiques
El **té** ye un arbustu. Tamién se denoma asina al fervinchu, ferviellu o infusión tresnáu a bas de les fueyes ensugaes y mazaes, o biltos del arbustu *Camellia sinensis* o *Camellia viridis* n'agua calecío, que s'usa como bebida, n'usos d'estimulante, estomacal y alimentariu. El té pue caltener tamién otres yerbes, especies o frutes usaes como saborguizantes. 

L'arbustu tien munches ramificaciones, d'ente 1 y 2 metros d'altor, pue algamar inclusive los 12 m, magar que ye raro. Les fueyes son siempres verdes, lanceolaes haza delantre ya inclusive del revés u *oblongovaes*, d'unos 4 cm d'anchor y d'ente 3 a 12 cm de llargo, sobro les que resalta una fuerte ñerviación. Les flores tan en grupos de 2 ó 3 o bien aisllaes, de color blancu, atenllaes haza abaxo, y arumátiques. Les flores de *Camellia japonica* son irguíes.

L'arbustu xorreció montés a lo llargo de la historia, nel Estremu Oriente, magar qu'anguaño cultívase en munchos llugares aparte, si se fai nun tarrén pocu fértil, suel ser sobro una terraza. Suel descogollase'l centru y podalu pa que nun supere los 2 metros d'altor, y facer menos abegosa la xera de la recolleición. A partir del tercer añu, les fueyes puen collechase con redimientu.

## Historia

El vezu de servise de les fueyes del té pa dar bon tastu al agua fervío, usóse per primer vegada na China alrodiu del añu 2500 e.C.. El té toma contautu colos europeos per primer vegada na India, cuando los portugueses aporten en 1497, darréu que na India l'usu del té taba abondo espardíu. El primer fardáu de té, debió d'aportar a Ámsterdam (Holanda), haza'l 1610, por iniciativa de la *Compañía de les Indies Orientales*. En Francia nun apaez hasta 1635 o 1636. N'Inglaterra, el **té prieto** aporta a traviés d'Holanda y de los cafeteros de Londres que lu punxeron de moda haza'l 1657. 

El consumu de té namái algamó notoriedá, n'Europa nos años 1720-1730. Entama entós un tráficu direutu ente China y Europa, magar que namái una micada d'Europa oriental, Holanda ya Inglaterra, consumíen la nueva bebida. En Francia consumíase mui poco, Alemaña prefería el café y España yera entá menos aficionada. Pero col tiempu y l'aida de los comerciantes europeos, el té aportó a toles estayes del mundu, ya foren llugares pal so cultivu como llugares pal so consumu.

## Ver tamién
* Café
* Ilex paraguariensis

## Referencies

## Enllaces esternos

* TeBebo.com El mundu del té, les sos variedaes, aspeutos culturales, menes de preparalu ya histories rellacionaes 
* Té Roxu, artículu 
* Innatia.com - El mundo del té Historia, propiedaes, salú y noticies alrodiu del mundu del té.
Guardia d'asaltu

La **Guardia d'asaltu** foi un cuerpu policial español creado en febreru de 1932 poles autoridaes republicanes.

Taba organizáu militarmente, y distribuíu en pelotones (de venticinco guardies), qu'agrupaos en compañes, desplegábanse poles principales ciudaes d'España. La so función principal yera'l mantenimientu del orde públicu y actuaba normalmente en casu de disturbios. A diferencia de los otros cuerpos policiales de la época, nun tenía como función principal la persecución de la delincuencia. Cola so creación, el caltenimientu del orde públicu, hasta entós en manes de la Guardia Civil, quedó ensembre al so cargu nes zones nes que taba desplegáu. Taben baxu'l mandu direutu del *Ministru de la Gobernación* (agora Ministeriu d'Interior).

## Referencies

## Enllaces esternos
Bandoleru

Un **bandoleru** yera un home armáu que que dedicábase al robu y al pillaxe, xeneralmente. Polo xeneral, atacaben a los viaxeros en caleyes. Nun solía actuar en solitariu, organizabanse en *cuadrilles*.

El fenómenu del bandolerismu apaez sobre too n' España ente los sieglos XVIII y XIX, si bien el bandolerismo diose a lo llargo de la historia especialmente en rexones comu Andalucía o Cataluña. Col nome de bandoleru conócense en varios países iberoamericanos a todo tipo de bandidos, guerrilleros y asaltaores de caleyes, ente los que destacó en so época anterior a la Revolución, el mexicanu Pancho Villa.

Exemplos de bandoleros son: Diego Corrientes, El Cristo, José Ulloa "el Tragabuches", José María Hinojosa "el Tempranillo", Joaquín Camargo " el Vivillo", Francisco Ríos "El Pernales" y munchos más. El que ye consideráu como l'últimu bandoleru Juan José Mingolla "Pasos Largos" morrió'el 18 de marzu de 1934.

## Referencies

## Enllaces esternos
Jowzjan

**Jowzjan** (persa: جوزجان) ye una provincia d'Afganistán, asitiada nel norte'l país. La so superficie ye de 11.798 km². Cunta con 775.794 habitantes (2007). La so capital ye Sheberghan. Dalgunes ciudaes con ciertu altor son: Aqcha, Qarqin y Sang-e Charak.

## Referencies

## Enllaces esternos
Provincia de Kabul

**Kabul** o **Cabul** ye una provincia d'Afganistán. Alcuéntrase nel oriente'l país y la capital de la provincia ye la mesma capital d'Afganistán, Kabul. Nel so día xulgada una les más cultes y guapes ciudaes del mundu (a entamos del sieglu XIII) dende entós foi esboroñada por delles guerres. Kabul alcuéntrase a unos 1.800 m d'altor, faciéndola una de les capitales más altes del mundu. El gobernador d'anguaño ye Haji Din Mohammad.

## Referencies
Sheberghan

**Sheberghan** (persa: شبرغان) ye una ciudá d'Afganistán, capital de la provincia de Jowzjan. Ta asitiada nel norte'l país y cunta con 59.576 habitantes (2007).

## Referencies

## Enllaces esternos
Aqcha

**Aqcha** ye una ciudá d'Afganistán, asitiada na provincia de Jowzjan. Cunta con 55.315 habitantes (2007). Ye afamada poles sos alfombres tradicionales.

## Referencies

## Enllaces esternos
Troglodytes troglodytes

La  ye un páxaru pequeñu, de color pardu de la familia *[[Troglodytidae]]*, l'únicu d'esti grupu presente nel Vieyu Mundu. Tamién se-y da'l nome en delles estayes d'Asturies d**'abangavigues**, puesto qu'a vegaes son munchos los niales que ponen estos páxaros y el so pesu presuntamente acomba les rames o vigues.

Ye un páxaru cantarín. Pue llegar a midir hasta **9** cm de llonxitú y tien una cola curtia y irguida.

Críase en terrenos arbolaos con soviesca densa, n'escampaos con muncha boza y estayes de bardial, tamién en fazes relativamente abiertes, rocoses y a vegaes mugoses, y cultivos y xardinos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Argayu

Un **argayu** (tamién conocíu como **arba**, **argáu**, **arbada**, **ánigu**, **fana**, **argaxu**, **barranca**, **corredoria**, **farracada** o **frecha**) ye una mena de movimientos xeolóxicos inestables que provoquen l'esmoronamientu d'una fana de tierra producíu por falta de sofitu. Suel tratase d'una cantidá más o menos descomanada de roques y tierra qu'esbarien pela rimada d'un monte. 

L'argayu suel tener llugar dempués de fuertes torbisques o bastiaos, que faen que l'agua de lluvia caltrie na tierra, faciendo bolses d'agua que llueu, darréu de la presión y la erosión, provoquen el desplombe de tola fana de tierra. Son abondo peligrosos, y davezu los argayos afaren inclusive cases enteres qu'alcuentren nel so camín.

Otra mena d'argayos son los que tienen llugar na ñeve, éstos tienen el nome d'ádiga o ádene.

## Referencies

## Enllaces esternos
Qarqin

**Qarqin** ye una ciudá d'Afganistán, asitiada na provincia de Jowzjan. Cunta con 16.493 habitantes (2007). Al par d'ella pasa'l ríu Amu Daria.

## Referencies

## Enllaces esternos
Sang-e Charak

**Sang-e Charak** ye una ciudá d'Afganistán que ta asitiada na provincia de Jowzjan. Cunta con 15.956 habitantes (2007).

## Referencies

## Enllaces esternos
Kabul

**Kabul** o **Cabul** (كابل en persa y pashtu, treslliteráu como *Kabul*, *Kābul*, *Kābol* o *Kabol*) ye la capital y la ciudá más grande d'Afganistán, con una población de ​. Capital de la provincia de Kabul, ye un centru económico y cultural asitiáu estratéxicamente nun valle estrechu qu'arrodia al ríu Kabul, na parte alta de los montes antes del pasu Khyber.

## Referencies

## Enllaces esternos
Inglés antiguu

**L'inglés antiguu** (tamién llamáu anglosaxón) foi la llingua que se falaba en bona parte de lo que güei ye Inglaterra ente los años 425 y 1125, y de la que remanez l'inglés. Yera una llingua flexiva, con muncha llibertá nel orde de les pallabres, a diferencia del inglés modernu.
Asemeyábase a esgaya a otres llingües xermániques, sobremanera col frisón antiguu y el saxón antiguu, porque entá nun fueren anovaes les influencies del francés que, dende'l sieglu XII, fizo'l cambéu del inglés antiguu al inglés mediu. Colos normandos nel poder, l'inglés perdió l'esfotu lo que fizo que se crearen munchos dialeutos.

L'alfabetu tovía emplegaba dellos simbolos rúnicos, magar que la mayor parte de los sos carauteres yeren llatinos.

Queda lliteratura n'anglosaxón, que tuviera gran importancia nel refaimientu d'esti idioma. La obra lliteraria más importante qu'aportó a los nuesos díes ye *[[Beowulf]]*, poema épicu que cuenta les ventures d'esi héroe y que xunta elli mesmu alredor del 10% de tola lliteratura anglosaxona que se conoz.

Unu de los mayores especialistes del sieglu XX nesti idioma foi'l conocíu escritor J.R.R Tolkien.

## Exemplu
El Padre Nuesu:

## Referencies

## Enllaces esternos
Inglés mediu

**Inglés mediu** ye'l nome que-y dan los filólogos a les estremaes formes de la llingua inglesa falada n'Inglaterra dempués de la invasión normanda d'Inglaterra por Guillermu'l Conquistador en 1006.

La so principal carauterística ye que ta fecha d'una gran bayura de dialeutos. Demientres esti periodu, el francés yera la llingua oficial del reinu y l'inglés perdió l'esfotu que tuviera enantes. Esto causó un tiempu d'inestabilidá y cambéu. Nun se pudo describir un tipu determinau d'inglés mediu, porque hebo munches formes. Amás foi una evolución que fizo un cambéu sustancial del ingles mediu tempranu al tardiu. Nesti procesu, l'inglés coyó léxicu abondo del dialeutu normandu del francés y les declinaciones del inglés antiguu entamaron a desapaecer convirtiéndose nuna llingua más analítica.

Esti periodu duró hasta mediaos o finales del sieglu XV, cuando l'estandar de la cancillería, una forma d'inglés londinense, entamó a espardese. A esti procesu contribuyeron varios factores. Unu d'ellos foi la introducción de la imprenta n'Inglaterra por William Caxton na década de 1470, otru foi la perda de Normandía, que pasó a manes de la monarquía francesa, fechu que dio-y enfotu al emplegu del inglés que se falaba en Londres ú s'alcontraben les Cortes.
Kandahar

**Kandahar** ye una provincia d'Afganistán y la so capital lleva'l mesmu nome, Kandahar. Alcuéntrase asitiada nel sur del país. Cunta con 886.000 habitantes (2002).

## Referencies

## Enllaces esternos