Letur

**Letur** ye un conceyu español asitiáu al sureste de la península ibérica, na provincia d'Albacete, dientro de la comunidá autónoma de Castiella-La Mancha. Pertenez al partíu xudicial de Hellin y ta enclaváu na sierra del Segura. Pel sur llenda cola Rexón de Murcia (conceyu de Moratalla).Tien una población de . Letur ye conocida como **la perlla de la Sierra del Segura.**

## Xeografía
El conceyu de Letur cunta coles pedaníes de:
* L'Abejuela, a unos 8 km. Llenda con Férez, pol nordés.
* La Devesa de Iznar, escontra l'oeste, parte con Yeste, ta asitiada a unos 12 km. de Letur.
* La Fonte de la Sabina, escontra'l sur, ye la más alloñada de los trés, a unos 22 km., llenda cola Rexón de Murcia (por Moratalla); ye la parte más elevada del términu, atopándose montes d'hasta 1440 msnm.

## Historia

### Prehistoria
Dende tiempos inmemoriales, esti asentamientu esteló a toles cultures que pasaron por él, dende'l Paleolíticu al Neolíticu.

El términu de Letur cunta con una presencia humana bien temprana representada por un grupu importante de cuévanos con arte rupestre prehistóricu de dos etapes culturales.

El Epipaleolítico, col *Arte llevantín* (10.000-6.500 años antes del presente), espresión creencial (y artística) de los últimos grupos de cazadores y pañadores, que s'enconta na figuración. 

El Neolíticu, col llamáu *Arte esquemático* (6.500-3.200 años antes del presente), espresión de les creencies (ya igualmente artística) de los grupos productores neolíticos y del bronce, que'l so fundamentu formal ye l'astracción.

Les primeres muestres fueron afayaes pol mallográu maestru Matías Muñoz Jiménez (1981 aproximao) y correspondieron a *Cortixu de Sorbas I y II*. Al que siguieron otros dos, autoría d'Anna Alonso (1985), *Tenada de Cueva Moreno* y *Les Covachicas*. Los abrigos de la *Fonte del Sabugu*, *Abrigu de la Casacueva* y *Ribayu Segovia* fueron afayaes por Manfred y Katja Bader (1987) y les estaciones incorporaes por Alexandre Grimal Navarro (1988-1989) de *Cueva *Colorá* y *Cuetu Barbatón*.

Toos estos santuarios prehistóricos fueron declaraos [[Patrimoniu de la Humanidá]] pola [[Unesco]], dende [[1998]], por constituyir una espresión valiosísima de la capacidá intelectual humana, sol nome alministrativu convencional d'[[Arte rupestre del arcu mediterraneu de la Península Ibérica]]. Son, definitivamente, el *primer arte letureño*. Sicasí, l'ausencia de dalgún tipu de proteición y l'inda demasiáu xeneralizáu desconocimientu, asitia nun permanente peligru esti fráxil y escepcional patrimoniu.

=== Antigüedá y Edá Media ===
Sieglos más tarde llegaron los [[Hispania romana|romanos]], [[Al-Ándalus|árabes]] y cristianos. Toos dexaron buelga nos variopintos paraxes del so términu municipal, siendo'l legáu mulsulmán el que mayor traza dexó nesti conceyu, como asina se reflexa en cada rincón d'esti pueblu.

De trazáu árabe, reflexáu tamién nes sos cases encaladas y los sos patios, según l'alcantarelláu y el sistema de regadío, son muestres visibles na actualidá del legáu andalusí na antigua Villa de Letur, que foi declarada [[conxuntu históricu-artísticu]] el 9 de marzu de [[1983]] pola magnífica caltenimientu del diseñu urbanu islámicu. Identificación del bien dau pol [[Ministeriu de Cultura d'España]]: RI-53-0000287.

Los territorios que güei configuren el conceyu pasaron por distintos señoríos musulmanes. Ye en [[1243]] cuando'l rei [[Fernandu III de Castiella|Fernandu III]] encarga a la [[Orde de Santiago]] reconquistar de Letur. Foi precisamente'l so fíu, l'infante don Alfonso, futuru [[Alfonsu X de Castiella|Alfonsu X *el Sabiu*]], quien lideró esta misión. Letur queda encuadrada, por virtú del [[Tratáu d'Alcaraz (1243)|Tratáu d'Alcaraz]] de [[1243]], nel antiguu [[Reinu de Murcia (Corona de Castiella)|Reinu de Murcia]].

Darréu, parte de los territorios que pertenecíen a la demarcación de [[Segura de la Sierra]] ([[Provincia de Xaén (España)|Xaén]]) estremar en *encomiendes*, pasando Letur a depender de la vecina población de [[Socovos]], dientro de la Orde de Santiago.

=== Edá Moderna ===
La villa de Letur yera descrita nes [[Rellaciones Topográfiques de Felipe II]], en [[1578]] ““… *Esta villa, que al presente dizse Letur, nun saben nin oyeron dicir qu'otru nome tuviera dempués que se pobló de cristianos. Nun sabemos la causa del por qué se llama Letur, si nun ye por ser pueblu frescu y deleytable, allegre y de muncha agua y frescures, d'hedres y vidarras y artos y otros munchos que nun son de frutu…*”

=== Edá Contemporánea ===
Letur dependió de la Orde de Santiago hasta mediaos del [[sieglu XIX]], nel que s'abolió la so xurisdicción.

== Demografía ==


La evolución demográfica de Letur sigue'l patrón de la zona albaceteña de la sierra del Segura, cola particularidá d'un entamu relativamente ceo del cayente ([[1940]]), un decremento d'estrema intensidá (-70% en 50 años) y una continuidá negativa que nun s'estabilizó, anque sí amenorgó la so magnitú dende la [[años 1990|década de los noventa]]. 



== Economía ==
La so economía ye fundamentalmente agrícola y ganadera ya inclúi una destacada empresa de producción llechera y quesera biolóxica llamada'l Cantero de Letur.

Tien de destacar la importante contribución de la potabilizadora d'agües de la mancomunidá de les canales del Taibilla. Destaca l'ayuda del llicenciáu Canelu, pa la construcción de la fonte del pueblu, diseñada pol señor Asni, y que foi financiada pol economista italianu Herbie.

Dende finales del [[sieglu XX]] adquirió enforma peso'l turismu rural: na actualidá cunta con más de cuarenta cases rurales y la posibilidá de realizar munches actividaes típiques na redolada más próxima. Nos regueros cercanos hai paraxes con cueves, cascaes y zones de bañu, bien apreciaos por paisanos y turistes.

== Comunicaciones ==
Per carretera topar a 136 [[km]] d'[[Albacete]] (pela ruta de [[Hellín]], más llarga pero más rápida que la d'[[Aýna|Ayna]]) y a 112 km de [[Murcia]] por [[Tazona]] direición [[Calasparra]].

== Patrimoniu ==
* *Ilesia parroquial de Santa María de l'Asunción*. Ye'l monumentu más emblemáticu del conceyu. Foi declaráu [[Bien d'Interés Cultural (España)|Bien d'Interés Cultural]] cola categoría de [[Monumentu Históricu-Artísticu]] *Nacional* el 15 d'avientu de [[1982]], col númberu d'identificación dau pol [[Ministeriu de Cultura d'España]]: RI-51-0004752. La [[Ilesia (templu)|ilesia]] foi construyida ente finales del [[sieglu XV]] y principios del [[sieglu XVI]]. Ye, na mayoría de los sos elementos, d'estilu [[Arte góticu|góticu]], salvo la portada, que yá ye [[Renacimientu|renacentista]].

* *Conceyu*, elegante construcción renacentista del [[sieglu XVI]], con una amplia balconada y sobre ella una interesada placa conmemorativa, que diz *Viva'l Rei Amadéu I y la Constitución*, n'alusión a [[Amadéu I d'España|Amadéu de Saboya]], rei d'[[España]] ente 1871 y 1873, siendo, quiciabes, l'únicu monumentu qu'esti monarca tien nel país.

* *Ermita de San Sebastián*, allugada na cai del mesmu nome, antes de la ponte de la Cruz Blanca, y xustu antes de baxar al cascu vieyu; solo podemos contemplar una portada renacentista del [[sieglu XVI]].

* *Ermita del Altu*, allugada na cai del Altu, na parte baxa del cascu vieyu. Tien una empinada escalinata, afayada apocayá, qu'enmarca una interesante portada de gustu renacentista, similar a la de la ilesia, con una inscripción que diz *Añu 1625*.

* *Cai Albayacín*. Esta cai ye'l meyor exemplu d'arquiteutura islámica de la villa. La vía ye un caleyón ensin salida, presentando un trazáu irregular con cinco *portalicos* o portales vecinales, formaos por un [[arcu de mediu puntu]] o dintel con dos jambas, tou de cantería, que sirven como distribuidor o zaguán a delles viviendes.

* *Mirador de La Molatica*, balcón natural dende'l que se repara tola güerta del conceyu, pol qu'escurre'l calce del regueru de Letur, que recueye casi toles agües que nacen nel términu municipal.

* *Ermita de San Bartolomé*, na [[pedanía]] de La Abejuela. Ye una construcción popular realizada escontra'l [[sieglu XVII]].

* *Arcu de Les Moreres*.

* *Cuesta de Los Molinos*.

* *Charcu de Les Canales*.

* *Ponte Medieval*.

* *Charcu Pataco*, na güerta de Los Cantalares.

* *Cascada del regueru de Letur*.

* *Castiellu de Letur*. Atópase na plaza mayor de la llocalidá. Foi construyíu mientres el sieglu XII, en plena dominación árabe. A mediaos del sieglu XVIII el castiellu pertenecía a la [[Orde de Santiago]], pos el rei [[Fernandu III el Santu]] ordenó qu'asina fora en 1242. Esta orde foi la responsable de que, en 1454 llevar a cabu la repoblación de les sos tierres con xentes cristianes. De la Orde Militar de Santiago dependió Letur hasta que, a mediaos del sieglu XIX, esanicióse la so xurisdicción. Los restos del castiellu fueron afaraos a mediaos del sieglu XX, a pesar de que s'atopaba so la proteición de la Declaración xenérica del Decretu de 22 d'abril de 1949, y la Llei 16/1985 sobre'l Patrimoniu Históricu Español, llevantándose nel so llugar edificios de viviendes.



== Fiestes ==

=== Fiestes patronales ===
Del 14 al 20 d'agostu n'honor a la [[Asunción de María|Virxe de l'Asunción]].
* [[Verbena (fiesta)|Verbenes]] na Plaza Mayor.
* Encierres de reses bravos los díes 18, 19 y 20 nel regueru del llavaderu.

* Actividaes culturales nel Mirador de *La Molatica*.
* Concursu de *La Cucaña* na piscina de *Les Canales*.


=== Selmana Santa ===
* [[Xueves Santu]]: [[procesión]] d'El nuesu Padre Xesús Nazarenu y [[Nuesa Señora de los Dolores|María Santísima de los Dolores]]. 
* [[Vienres Santu]] pela tarde: procesión de *L'Entierru*. Pela nueche, la procesión de *El Silenciu*. Yá de madrugada, a les 6:00, El nuesu Padre sale dende la ilesia de La nuesa Señora de l'Asunción y percuerre les cais del cascu vieyu, dempués sale La nuesa Señora, p'atopase col pasu d'El nuesu Padre na Plaza Mayor, que ye onde se produz *L'Alcuentru*. 



* [[Domingu de Resurreición]]: onde se celebren les conocíes *Cortesíes* na Plaza Mayor y una soltada de palombos blancos. La procesión empieza a les 11:30 más o menos; primero sale La nuesa Señora de los Dolores vistida de llutu, pasa por detrás del Conceyu y pol Arcu de les Moreres y xube hasta la Plaza Mayor. Al empar El nuesu Padre Xesús Resucitáu, sale tamién de dicha ilesia hasta la Plaza Mayor onde se produz *L'Alcuentru*, siguíu del [[Himnu d'España]].

=== Otres fiestes ===
* 17 de xineru, [[Antonio Abad|San Antón]]. Celebrar nel barriu de San Antón colos sos tradicionales *fogueres* y verbena.
* 16 de xunetu, la [[Virxe del Carmen]]. Celebrar nel barriu d'Era de la Rosal. Verbena na Plaza del Carmen.
* 25 de xunetu, [[Santiago'l Mayor|Santiago Apóstol]]. Celebrar na cai Santiago. *Palombu* popular y [[pasucáis]].

=== Fiestes nes pedaníes ===
* Marzu: [[Xosé de Nazaré|San Xosé]], na [[pedanía]] de La Devesa. Primer fin de selmana de xunetu zarro'l sábadu pela tarde.
* Mayu: [[romería]] de la [[Virxe de Fátima]], na pedanía de La Fonte de la Sabina.
* Agostu: [[Bartolomé l'Apóstol|San Bartolomé]], na pedanía de l'[[Abejuela (Albacete)|Abejuela]].

== Himnu a La nuesa Señora de l'Asunción, Patrona de Letur ==
Dios namorar d'Ella

y alzó del suelu al Cielu

con ilusionáu celu,

a tan Virxinal Doncella


Prindar Tu d'esta xente

y fai que pongan tou enfotu

en coronate la Frente 

de ciñu letureño.


Se te ufierten agua y piedra

como marcu a La to guapura

y amor que nunca se arredra

al defender La to pureza.


Patrona, Madre y Señora

pos por amor naide erra,

guarda un cachu de sierra,

d'esti Pueblu que te implora.


D'este a oeste aportuna,

Mariana de norte a sur,

bendiz esta xeografía,

de la Villa de Letur, 

bendiz esta xeografía,

de la Villa de Letur.

== Gastronomía ==
Amás de los platos típicos de la [[Sierra del Segura]] como les [[migues ruleras]], migues de farina con caldu valiente, potaxes, [[sollutos]], [[felpeyos]], caldu verde (con habichuelas blanques) y la olla con morciella.

Hai de solliñar platos duces como los buñuelos, les fritillas, sollutos, etc. De xacíu, nun podemos escaecer *les toñas* letureñas y *los panecicos'', tortitas con nuez y almendra picada cubiertes de miel y cocíes al fornu.

Les "toñas", que consisten nun tortas delgaes cubiertes de nuez molida y otros frutos secos, y miel.

## Galería d'imáxenes

Image:Letur-Albacete-Spain-general-view.jpg|Vista xeneral
Image:Letur-Albacete-Spain.jpg|Ilesia
Image:Letur-Albacete-Spain-city-wall.jpg|Muralla
Image:Letur-Albacete-Spain-rock.jpg|Casa na roca del artista y escultor José Luis Martínez Valero


## Referencies

## Enllaces esternos