open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adrián Carbayales

**Adrián Carbayales**  ye un novelista perteneciente a la xeneración del espardimientu. Ye llicenciáu en filosofía pola Universidá d'Uviéu  y escritor n'asturianu.

Diose a conocer como escritor cola novela *La Rexenta contra Drácula*  (Ediciones Radagast, 2022), novela polémica qu'enfrenta los dos personaxes icónicos de les lletres castellanes y ingleses nuna Vetusta de finales del sieglu XIX. La novela, una de las poques obres n'asturianu en llegar a una segunda edición y contar con traducción al castellanu, fai una crítica velada al debate esistente ente concepciones de la lliteratura más clásiques y más anovadores. Según *Asturian: History, contemporary status, and overview of its linguistic and cultural characteristics* (De Gruyter Mouton, 2023), «cásique ye una de les noveles n'asturianu más esitoses del sieglu XXI». Tamién s'analizó nel V Alcuentru Internacional de la Rede d'Investigación sobre Metaficción nel Ámbitu Hispánico, celebráu na Universidá de Lausana, y se citó como casu d'obra que sirve pa romper col refugu a la llectura de los clásicos per parte de los mozos, asina como un puntu de partida posible pa investigaciones. En 2025 publicóse la segunda parte de *La Rexenta contra Drácula*: *La Rexenta contra Frankenstein*. 

Aparte d'escritor, Adrián Carbayales ye l'autor de *Tiempu de lleendes*, el primer videoxuegu desendolcáu dafecho n'asturianu. Tamién foi codirector de l'AsturCon, Convención de Fantasía Asturiana y confundador de los Premios Fontenebrosa,   amás de participar n'otros eventos culturales como'l Festival Celsius 232, el ciclu cinematográficu Peor... ¡Imposible! y actos organizaos pol Atenéu Obreru de Xixón.

## Obra
**Noveles**

* *La Rexenta contra Drácula* (Ediciones Radagast, 2022)
* *L'horror de la viesca; Los Fugaos de Llamascura II*  (Orpheus Ediciones Clandestinas, 2023)
* *Asturianada Mortal*  (Autoedición, 2024)
* *La Rexenta contra Frankenstein* (Ediciones Radagast, 2025)

**Rellatos**

* *Los pirates del aire* na antoloxía *L'horru de vapor* (Ediciones Radagast, 2023)
* *Fundió'l misteriu* na antoloxía *L'horru máxicu* (Ediciones Radagast, 2024)
* *Ganes de postre*, entrega del serial *Enedina a Medianueche* n**A Quemarropa'' ([[Selmana Negra de Xixón]], 2024)

**Traducciones**

* ''[[Conan el bárbaru]]''  de [[Robert E. Howard]] (Ediciones Radagast, 2022).
* ''[[La llamada de Cthulhu y otres hestories]]''    de [[H. P. Lovecraft]] (Ediciones Radagast, 2023).
* ''[[Les bruxes]]'' de [[Roald Dahl]] (Ediciones Radagast, 2024)
* ''[[Domino Lady]]'' de Lars Anderson (Ediciones Radagast, 2025)

**Videoxuegos*'

* *Tiempu de lleendes'' (2022)

## Referencies

## Enllaces esternos
Espardimientu

**Espardimientu** ye como se vien llamando una xeneración d'autores n'asturianu que dalgunos d'ellos presenten como una enmienda a la lliteratura del Surdimientu, que consideren alloñada del públicu y demasiao dependiente de les sovenciones. Según l'académica y crítica Marta Mori, esta xeneración busca un productu cercanu al universu multimedia, con un ritmu narrativu más áxil, hestories fácilmente tresmitibles a imáxenes y sosteníes polos diálogos y con personaxes arquetípicos, más simples y cercanos a l'axoloxía de la lliteratura tradicional. Amás, apunta a que tienen la intención de crear un imaxinariu fantásticu de raigañu asturianu basándose na mitoloxía autóctona.

Dellos autores adscritos a esta xeneración son Nicolás Bardio, Adrián Carbayales, Abel Martínez, Xon de la Campa y Ana Pereira, y Marta Mori considera a Blanca Fernández Quintana una de les figures más destacaes nesti cambiu qu'asocede na lliteratura asturiana. Con estos y otros autores, percíbese un *boom* de la lliteratura fantástica n'asturianu.

Otra característica de dellos autores d'esta xeneración ye que nun se limiten a la lliteratura *strictu sensu*, sinón qu'esperimenten con obres n'otros medios y formatos como puen ser los xuegos de rol, los videoxuegos y el cómic. Tamién trabayen por crear espacios billingües nos qu'averar al asturianu a llectores de llibros en castellán, como l'AsturCon, Convención de fantasía Asturiana.  

El veteranu Adolfo Camilo Díaz tien amosao simpatía poles obres y principios d'esta xeneración.

## Ver tamién
* Surdimientu

## Referencies

## Enllaces esternos
Casimiro Fernández

**Casimiro Fernández** yel'l nomatu sol que escribieron a comuña cuatru escritores asturianos, ún d'ellos Adrián Carbayales.  El personaxe de Casimiro creóse como un narrador y novelista asturianu orixinariu del conceyu de Mieres, ñacíu nel añu 1950 y autor de la novela de *fabada western* denomada *Fort Paniceiros: Una hestoria de la de mi'madre* (Ediciones Radagast, 2022) a los 72 años. Taría xubiláu y trabayare de fontaneru.

Nos años 70 emigra a Méxicu onde vive hasta los 90. Nun asoleyaría la so primer obra, *Fort Paniceiros: Una hestoria de la de mi'madre* hasta l'añu 2022. Esta obra tuvo la trescendencia de ser el primer western escritu en llingua asturiana, en clave cómica y paródica del propiu xéneru y con un usu prolíficu de les escenes d'aición, sexu y duelu. Pertenecería al denomáu grupu del Espardimientu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Saint-Denis (dixebra)

Col nome de **Saint-Denis** podemos referinos a:

*Saint-Denis, una comuña francesa  del departamentu de Sena-Saint Denis, na rexón d'Islla de Francia.
*Saint-Denis, una comuña francesa del departamentu d'Aude, na rexón d'Occitania.
Balasahebanchi Shiv Sena

**Balasahebanchi Shiv Sena** ye un partíu políticu conservador indiu formáu en 2022 sol lideralgu de Eknath Shinde. La Comisión Electoral asignó-y un nuevu símbolu, separáu del principal Shiv Sena. Agora ye una de dos facciones separaes, siendo la otra'l Shiv Sena (Uddhav Balasaheb Thackeray). Les facciones formaron como resultáu de la crisis política de Maharashtra de 2022. Anguaño ye'l partíu gobernante nel estáu de Maharashtra, xunto col Partíu Bharatiya Janata.

## Executivu nacional

## Referencies

## Enllaces esternos
Centru de Formación Interdisciplinaria Cimera

El **Centru de Formación Interdisciplinaria Cimera**, más conocíu como **CFIS**, ye un centru acomuñáu d'excelencia na Universitat Politècnica de Catalunya que dexa a estudiantes escelentes aportar vía un exame d'accesu a dellos dobles graos de la Universidá.

Foi creáu para "captar, escoyer y tutorizar estudiantes con abonda capacidá y motivación para cursar unos estudios interdisciplinarios dientro d'una ufierta de formación innovadora qu'inclúi una o más de les titulaciones de grau que conforma la ufierta de la Universitat Politècnica de Catalunya."

## Historia
El CFIS empezó siendo una esperiencia piloto de doble titulación en telecomunicaciones y matemátiques el 1999, y dende el 2003 ye un centru más de la Universidá qu'incorpora cada cursu un númberu bien llindáu d'estudiantes d'altu nivel.

Cuenta con unos 200 estudiantes (40 de nuevos cada añu), y los titulaos atopar n'instituciones académiques al mundu y en reconocíes empreses del ámbitu tecnolóxicu, financieru y de consultoría.

El 2022, la Olimpiada informática Femenina entamar al CFIS.

## Efecto Olimpiaes
Dellos estudiantes d'Olimpiaes, como Ángela Rodríguez-Esquierdu, Álvaro Acítores, Rubén Carpenter, Maria Lucía Aparicio, o Ander Miranda aportaron dempués de participar a la Olimpiada Matemática Española. Lara San Martín dixo que se promociona enforma'l CFIS a les olimpiaes matemátiques. Ella tamién participó a les Olimpiaes y dempués al CFIS.

N'España, el Centru de Formación Interdisciplinaria Cimera ye una de los destinos predilectos, onde tienen que pasar un exame de matemátiques y física para entrar, y estudien, al empar, un grau d'Inxeniería y otru de Ciencies.

Otros alumnos, como pueden ser Martín Padrón, a pesar de competir na Olimpiada Internacional de Matemática, nun apuerten a pesar de pensalo por, como dixo Martín, nun pruyir faer un doble grau.

## Alumnos notables
Ander Lamaisón, matemáticu español especializáu en combinatoria

Xavier Ros-Oton, matemáticu español ganador del Pulse Fundación Princesa de Girona Maria

Morica Estrach, matemática española, gallardoniada con un premiu de la Sociedá Londinense de Matemátiques

Joaquim Serra Montolí, matemáticu catalán, especializáu n'ecuaciones elíptiques, en derivaes parciales y parabóliques

## Referencies
Carmilla

***Carmilla*** ye una novela curtia d'estilu góticu espublizada el 1872 pol escritor irlandés Sheridan Le Fanu y ambientada na zona d'Estiria, n'Austria. Escribióse 26 años antes que Drácula, la obra por escelencia de Bram Stoker y por tanto ye la predecesora de toles obres posteriores ambientaes nel xéneru del vampirismu y la literatura gótica. Espublizóse per primer vez nuna esbilla de cuentos del mesmu autor nomada *In a Glass Darkly* onde ocupaba l'últimu puestu nel marcu de la revista de literatura inglesa *The Dark Blue.* Ye un relatu que entovía ye bien desconocíu ente la gran masa de lectores pero en varies ocasiones sirvió a Stoker de fonte d'inspiración a la hora de crear elementos de la so propia obra como l'ambientación; dambes noveles asítiense en castiellos caracterizaos por ser solitarios y d'arquitectura romántica y gótica, y sobremanera tamién la manera de caracterizar a los personaxes y como actúen na obra. Nel relatu en cuestión, el llector reconoz los trazos más conocíos asociaos a los vampiros, gracies a la novela d'Stoker: la necesidá de sangre y la palidez de los personaxes, pero tamién s'introducen dos tópicos perimportantes: el relatu del vampiru desde un puntu de vista eróticu femenín y l'amor lésbicu ente la protagonista y la vampira que pasa sutilmente desapercibíu y nun ye oxetu de castigu o tabú por parte de nengún de los otros personaxes de la obra.

## Edición n'asturlleonés
* *Carmilla.* Editorial Eolas ediciones, 2022. Traducción de Xairu López. ISBN: 978-84-19453-20-4

## Referencies

## Enllaces esternos
* 
* 
* 
* 
*
Joaquim Basora

**Joaquim Basora i Brunet** , conocíu como **Basora II**, foi un futbolista español que xugaba de delanteru. Yera hermanu del tamién futbolista Estanislau Basora.

## Clubes

## Referencies

## Enllaces esternos
Aráu

Col nome d**'aráu** podemos referinos a:

* Un preséu usáu p'abrir la tierra, tamién llamáu «llabiegu» y «aladru»;
* L'ave marina de nome científicu *[[Uria aalge]]*;
* L'ave marina de nome científicu *[[Alca torda]]*.
Pegueta

**Pegueta** pue referise a:

* *[[Pica pica]]*, un páxaru de pluma negro col vientre blancu, más conocíu como pega.
* *[[Vanellus vanellus]]*, un páxaru de rabu llargu y pluma blanco y negro, más conocíu como cigoreya.
Mazaricu

**Mazaricu** pue referise a:

* el xéneru de páxaros *[[Pluvialis]]*, tamién llamaos pollos;
* el páxaru *[[Calidris alpina]]*.
Corteza (dixebra)

El términu **corteza** pue referise a:

* **[[corteza]]** o **[[corteza|ritidoma]]**, la capa más esterna de tarmos y de raigaños de plantes maderices, como los árboles.
* **[[Pterocles alchata]]**, una especie d'ave pterocliforme de la familia Pteroclidae mesma del sur d'Eurasia y el norte d'África

## Referencies

## Enllaces esternos
Peñerina

**Peñerina** pue referise a:

* la especie *[[Accipiter gentilis]]*, tamién llamada azor, ferre o taforru;
* la especie *[[Falco tinnunculus]]*, tamién llamada aviquina, peñereru, peñerexa, peñerín o peñeriquina;
* la especie *[[Martes foina]]*, tamién llamada fuina, fuina de la papalba blanca, garduña/garduñu, gurrumanxa, llira o remezmila;
* el moluscu *[[Haliotis tuberculata]]*, tamién llamáu oreya o oreya de mar.
Parpayuela

**Parpayuela** pue referise a:

;Fauna
* *[[Coturnix coturnix]]*, una especie d'ave galliforme.
* *[[Streptopelia turtur]]*, una especie d'ave columbiforme.

;Anatomía
* forma coloquial y familiar de nomar la llingua.
Calón

Col nome de **calón** podemos referinos a dellos páxaros:
* *[[Uria aalge]]*
* *[[Alca torda]]*
* *[[Gavia stellata]]*
Peruyeru

**Peruyeru** pue referise a:

* *[[Bombycilla garrulus]]*, una especie d'ave.
* Peruyeru (Camoca), una aldea de Villaviciosa.

## Ver tamién
* El Peruyeru, una aldea de Piloña.
Saltón (baille)

El **Saltón** ye un baille tradicional asturianu. Ye de ritmu binariu y báillase a lo sueltu. Acompáñase de gaita y tambor, anque hailos tamién pa violín o travesu. Conozse tamién polos nomes de "saltiquera", "llixeru" o "xiringüelu".

## Referencies

## Enllaces esternos
Cágalu

**Cágalu** pue referise a:

; Fauna
* la familia d'aves marines *[[Stercorariidae]]*, tamién llamaes fernandones.
** una de les aves d'esa familia, la *[[Stercorarius skua]]*, conocida tamién como fernandón.
Choya

**Choya** pue referise a:

**Fauna**
* la especie *[[Pyrrhocorax pyrrhocorax]]*, tamién llamada chova, cuerva, graya y graya picubermeya;
* la especie *[[Pyrrhocorax graculus]]*, tamién llamada chova, cuerva, graya y graya picumariella;
* la especie *[[Corvus monedula]]*, tamién llamada grayina.
Pimpín

**Pimpín** pue referise:

* al páxaru *[[Fringilla coelebs]]*, tamién llamáu gurrión pintu y pinzón.
* al páxaru *[[Regulus ignicapilla]]*, tamién llamáu reyín, chilín y yerbatín.
Ninfa (dixebra)

El términu **ninfa** pue referise a:

* Les **[[ninfa|ninfes]]** de la mitoloxía griega, que yeren la representación femenina de los espíritus de la natura.
* **[[Nymphicus hollandicuses]]** una especie d'ave psitaciforme de la familia de les cacatúes (Cacatuidae)
Nymphicus hollandicus

La  ye una especie endémica d'Australia y una de les aves usaes como mascota más comunes.

La ninfa ye la única especie del xéneru *Nymphicus*. Anteriormente emparentóse colos loros encrestaos o considerábenla como una cacatúa de tamañu pequeñu. Sicasí, estudios recientes de bioloxía molecular asignáronla como subfamilia específica: *Nymphicinae*. Poro, anguaño, considérase-y como la más pequeña de les Cacatuidae (cacatúes).

## Descripción
Mide ente 30 y 33&nbsp;cm. Carauterízase por tener una cresta eréctil y arriendes, en contraste cola mayoría de les cacatúes, tienen unes plumes llargues na cola que pueden llegar a representar la metá del tamañu total del ave. El so plumaxe ye, xeneralmente buxu (sacantes la variedá blanca, nun confundir cola albina), con una mancha naranxa en cada mexella.
Estos rasgos de plumaxe difieren nes sos distintes variedaes.

### Dimorfismu sexual
La fema adulta estrémase del machu por tener unas fileres de puntos mariellos baxo les ales, arriendes d'un barráu mariellu nes plumes de la cola. Los machos mozos tamién tienen estes barres darrera la cola, pero piérdenles cuando entamen a mudar.

## Hábitat
Distribúise pel interior d'Australia, davezu en zones abiertes averaes a mases d'agua, y ye mui rara en Tasmania. Ye una especie nómada que se mueve en función de la disponibilidá d'agua y comida.

## Referencies
Curuxa

**Curuxa** pue referise a:

* el xéneru d'aves de presa nocherniegos *[[Strigiformes]]*;
** la especie *[[Tyto alba]]*, tamién llamada curuxa real, cucuruxa, carpia, rillu, paxarón del aceite o ave quexona.
** la especie *[[Strix aluco]]*, tamién llamada curuxu, carabiella, cárabu, carbu, cubata, cuerva, beca o tubeca.
Nomenclátor micolóxicu

Llista **Nomenclátor micolóxicu** de la "Sociedá Asturiana de les Ciencies" (Sabencia). Conséñense los nomes comunes de les cogordes según esta sociedá.
Pileu (micoloxía)

En micoloxía, el **pileu** ye'l nome téunicu que se-y da al **sombreru** d'un basidiocarpu o ascocarpu (cuerpu fructíferu del fungu), que sofita una superficie au s'agospien les espores, l'himeniu. L'himeniu o himenóforu pue tar formáu por llámines, tubos o dientes, na cara inferior del pileu. El pileu ye carauterísticu de los agáricos, los boletos, dellos poliporos y dellos ascomicetos.

## Clasificación
Los píleos puen ser de delles formes, y les formes puen camudar a lo llargo del desenvolvimientu y crecedera del fungu. La forma de pileu más común ye la semiesférica o *convexa*. Los píleos convexos avecen siguir la so espansión cuando maurecen, hasta qu'alquieren una forma dafechu plana. Munches especies bien conocíes tienen un pileu convexu, como'l *[[Agaricus bisporus]]*, o delles especies de los xéneros *[[Amanita]]* y *[[Boletus]]*.

Dellos otros, tales como'l *[[Macrolepiota procera]]*, tienen distintos tipos de mamelón (forma de mama), polo que denómense *umbonaos* o *mamelonaos*. Un *umbu* o *mamelón* ye'l saliente o protuberancia obtusu que se forma nel centru del sombreru de delles cogordes. Dellos fungos como *[[Cantharellus cibarius]]*, tienen un aspeutu d'embudu o trompeta, nestos casos el pileu denómase *embudáu* o *infundibuliforme*.

De siguío amuésense unes ilustraciones que representen los distintos tipos de pileu descritos na lliteratura:
Ficheru:Campanulate cap icon.svg|Campanuláu
Ficheru:Conical cap icon.svg|Cónicu
Ficheru:Convex cap icon.svg|Convexu
Ficheru:Depressed cap icon.svg|Ablayáu o fundíu
Ficheru:Flat cap icon.svg|Planu o estendíu
Ficheru:Infundibuliform cap icon.svg|Embudáu o infundibuliforme
Ficheru:Ovate cap icon.svg|Aováu
Ficheru:Umbillicate cap icon.svg|Umbilicáu
Ficheru:Umbonate cap icon.svg|Mamelonáu o umbonáu


## Ver tamién
* Llámina
* Estípite
* Volva
* Aníu

## Llectures complementaries
* Arora, D: "Mushrooms Demystified", Ten Speed Press, 1986.

## Referencies

## Enllaces esternos
Cogorda comestible

Les **cogordes** o **fungos comestibles** inclúin munchos tipos de fungos o **cogordes** que se recollechen, cultivaes y otros que nun se cultiven fácilmente (como la trufa y el matsutake), y que son bien apreciaos na gastronomía.

Dellos fungos comestibles tienen un sabor desaxeradamente fuerte, como'l *[[Tylopilus felleus]]*.

Enantes d'asumir qu'un fungu montés ye comestible tienen de siguise unes normes de seguranza y asegurase de la so identificación. La meyor prueba de comestibilidá ye la identificación de la especie. Delles cogordes que son comestibles pa la mayoría de les persones puen causar reaiciones alérxiques en dellos individuos.

## Historia del usu de les cogordes
La mico*faxa* (l'actu de consumir cogordes, siendo *mico*: ‘fungu, cogorda’ y fagia: ‘xintar’), empezó yá na prehistoria.

La primer evidencia fiable del consumu de cogordes data de dellos sieglos enantes de nuesa dómina, en China. Los chinos apreciaben les cogordes tantu poles sos propiedaes melecinales como poles sos propiedaes alimenticies. Los griegos y los romanos comíen cogordes, principalmente les clases más adineraes.
Los césares romanos teníen catadores de comida pa probar les cogordes primero que l'emperador, p'asegurase de que nun fueren velenoses.

## Especies comestibles
Según la FAO, cásique un millar d'especies y variedaes de cogordes formen parte de les costumes culinaries de la humanidá.

### Cogordes na cocina

## Cogordes alucinóxenes
Munches cultures prehistóriques, y delles actuales, usaron, o usen, cogordes alucinóxenes pa propósitos rituales.
Tamién son usaes por dellos grupos hippies como preparación pa la meditación o de manera recreativa.

## Ver tamién

* Envelenamientu por cogordes
* Collecha de fungos
* Cogordes rellenes

## Referencies

## Enllaces esternos
Pintu

El términu **pintu** pue referise a:

* el páxaru *[[Ficedula hypoleuca]]*;
* el páxaru *[[Sturnus vulgaris]]*, llamáu estornín pintu.
* el pexe *[[Labrus bergylta]]*, llamáu tamién maragota, botón, botona, durdu, llurdu, farragueta, mandiata, piloñu, pinta, putona, xarrianu o sarrianu;
Pardal

**Pardal** pue referise a:

* *[[Carduelis cannabina]]*, páxaru de cabeza gris y llombu pardu, tamién conocíu como pardiellu o pardu.
* *[[Passer domesticus]]*, páxaru de cuerpu rechonchu y pluma de color gris amarronao tamién conocíu como gurrión.
Himeniu

L**'himeniu** ye la parte fértil del basidiocarpu de los basidiomicetos y de los ascocarpos de los ascomicetos, formada polos basidios o ascas dependiendo de la clase del fungu y, cuando esisten, polos filamentos maneros que los coneuten al basidiocarpu o al ascocarpu (estos filamentos denómense cistidios nos basidiomicetos). De cutiu los cistidios son importantes para la identificación microscópica.

La posición del himeniu tradicionalmente ye la primer carauterística usada para la clasificación ya identificación de los fungos. De siguío preséntense dellos exemplos de diversos tipos qu'esisten ente los basidiomicetos y ascomicetos macroscópicos.

* Nos fungos del orde Agaricales l'himeniu atópase nes cares verticales de les llámines.
* Nel orde Boletales atópase na masa esponxoso de los tubos qu'apunten escontra baxo.
* En del orde Phallales desenvuélvese internamente y depués ye espuesta per aciu d'un xel de golor desagradable.
* Nos del xéneru *[[Lycoperdon]]* ye interna.
* Nos de la familia Pezizaceae, atópase na superficie cóncava de la taza.
* Nos del xéneru *[[Hydnum]]*, crez nel llau esternu de los escayos con forma de dientes.

## Galería

Ficheru:Lamellen.jpg|Llameles d'un exemplar d*'[[Amanita muscaria]]*
Ficheru:Suillus luteus.JPG|*[[Suillus luteus]]*, del orde Boletales con poros de mariellu fuerte
Ficheru:Lycoperdon pyriforme 060924a.jpg|*[[Lycoperdon pyriforme]]* o *peudellobu*
Ficheru:Phallus impudicus7 Stinkhorn.jpg|Un exemplar de *[[Phallus impudicus]]*
Ficheru:Scarlet elf cap cadnant dingle.jpg|La copa del *fungu [[Sarcoscypha austriaca]]*
Ficheru:Polyporus alveolaris pores2.jpg|Grandes poros angulares del *[[Polyporus alveolaris]]*, un políporu con poros hexagonales


## Bibliografía
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem : *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000). ISBN 2-603-00953-2

## Referencies

## Enllaces esternos
* IMA Glosariu micolóxicu: Himeniu
* IMA Glosariu micolóxicu: Subhimeniu
* APSnet Glosariu ilustráu de la patoloxía de les plantes: Himeniu Himeniu d'un ascomiceta, *Monilinia fructicola*
* Jack Murphy Mycological Images: Hymenium Hymenium of a basidiomycete, *Russula laurocerasi*
Perdiz

**Perdiz** pue referise a:

* A los xéneros d'aves *[[Alectoris]]* y *[[Perdix]]*;
:* n'especial, a la especie *[[Alectoris rufa]]*, nomada tamién perdiz colorada.
Sylviidae

Los **sílvidos** (*Sylviidae*), son una familia d'aves de pequeñu tamañu qu'inclúi un gran númberu d'especies, magar que nuna dómina recién dixebráronse un bon númberu, formando les families *Phylloscopidae, Cettiidae , Acrocephalidae* y *Megaluridae* o *Locustellidae*. Son conocíes pol nome común de **papudes.**

## Morfoloxía
Tienen el plumaxe suave y de colores apagaos, pardos, ocres, tintos y rosaos. Nun presenten dimorfismu sexual acusáu. Tienen el típicu picu estrechu y finu de los páxaros insectívoros.

## Alimentación
El so alimentu básicu son los inseutos qu'escuerren ente la vexetación

## Hábitat
Esta familia axunta especies bien carauterístiques de los ambientes palustres, que suelen añerar nos carrizales. Son bien representatives de les zones húmedes y tienen presencia n'Asturies .

## Distribución xeográfica
Viven n'Eurasia y África .

## Vezos y costumes
Suelen tener un cantar melódicu y prestosu qu'emiten munches vegaes ente la fueya o escondíes.

## Taxonomía
Arriendes de los estudios de Gelang et al (2009), delles especies que taben clasificaes como *timálidos*, pasaron a ser consideraes dientro de los sílvidos (*Sylviidae*). [3] Más tarde sicasí, la mayor parte pasaron a ser clasificaes a una familia distinta: los paradoxornítidos (*Paradoxornithidae*). [4] Según la clasificación del Congresu Ornitolóxicu Internacional (versión 11.1, 2021), la familia de los sílvidos ta formada namái por dos xéneros, con 34 especies:
* Xéneru Sylvia, con 7 especies.
* Xéneru Curruca, con 27 especies.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Información sobre les sílvides del Parque Natural de l'Albufera de Mallorca 
* Información sobre les 415 especies de sílvidos  y 
* Animal Diversity Web 
* Taxonomía d'esta familia d'aves
Nomenclátor nomes comunes n'asturianu

Esta páxina d'ayuda enllaza direutamente a les páxines de glosarios con nome científicu y común en llingua asturiana de la Sociedá Asturiana de les Ciencies (Sabencia).

* Nomenclátor ornitolóxicu d'Asturies
* Nomenclátor micolóxicu
* Nomenclátor mamíferos
* Nomenclátor pexes
* Nomenclátor botánica
* Nomenclátor anfibios
* Nomenclátor artrópodos
* Nomenclátor reptiles
* Nomenclátor non artrópodos
* Nomenclátor ocles y felechos
Nomenclátor pexes

Llista **Nomenclátor pexes** de la "Sociedá Asturiana de les Ciencies" (Sabencia). Conséñense los nomes comunes de los pexes según esta sociedá.
Provincia de Colchagua

La **Provincia de Colchagua** ye una provincia de Chile, na Rexón del Libertador General Bernardo O'Higgins. Llenda coles provincies de Curicó, Cardenal Caro y Cachapoal, y col Océanu Pacíficu al oeste. La so capital ye San Fernando. La provincia tien una población de . Tien una estensión de 5.678 km².

## Comuñes
La provincia de Colchagua tien 10 comuñes:

## Ver tamién
* Rexón de Colchagua

## Referencies

## Enllaces esternos
Vulpes lagopus

La  ye una especie de mamíferu carnívoru de la familia de los cánidos qu'habita en llurigues a lo llargo y anchu de la tundra, xeneralmente nes llombes.

## Hábitat y distribución
Les raposes ártiques distribúinse a lo llargo de les tundres del norte d'Europa, Asia y Norteamérica, incluyíes munches islles a les que llegaron caminando sobro'l xelu mientres les glaciaciones.

## Descripción

La **raposa ártica** tien unes oreyes pequeñes y una capa trupa de pelo blancu que-y dexa subsistir y cazar a temperatures estremes (d'hasta -50 °C). Nel branu, esta capa blanca de pelame llarga camuda por una capa pardu-abuxada de pelame más curtia.
En Groenlandia documentáronse exemplares de pelame azulada, carauterística apreciada polos pelliteros y potenciada polos criadores.

Les raposes ártiques miden ente 35 y 55 cm de llargu. El pesu del machu ye 3,5 kg de permediu, con un rangu de 3,2 a 9,4 kg, y el de la fema de 2,9 kg, con un rangu de 1,4 a 3,2 kg.

## Comportamientu
Permanecen actives tol añu y son de los pocos animales que nun enviernen o emigren a otres rexones mientres l'iviernu. Suelen pasar sobro los bloques de xelu buscando xibartes varaos y carnáu abandonao polos osos polares, a los que siguen mientres díes. Estos suelen inoralos, anque diéronse casos d'ataques d'osos escontra raposes ártiques. Si dalguna raposa ye sorprendida pol destemple branizu a gran distancia de tierra firme, pue acabar nes fauces d'un tiburón. En tierra, los sos depredadores más frecuentes son el llobu y l'uxu de la especie ''bubo scandiacus''.

## Alimentación
El so principal alimentu consiste en pequeños mamíferos y aves, siendo la so principal presa'l lemin. Tamién consume güevos, y n'ocasiones da caza a los cachorros de foques. Davezu aliméntense del carnáu dexáu por carnívoros más grandes, como los osos polares. Cuando nun atopen carne, peracaben bagues y algues.

## Reproducción
Esta especie aparéase en marzu, que ye'l mes cuando yá hai camaes de *[[Lemmus lemmus|lemmings]]*, que van dexar a la madre alimentase meyor; esta, nel mes de mayu, da a lluz una camada de cinco o ocho cachorros.

Mientres el branu, esta especie forma pareyes monógames que curien conxuntamente de les críes. Nos llugares onde falten los lemmings y otros pequeños mamíferos, como n'Islandia, les raposes ártiques aliméntense casi puramente d'aves marines.

## Subespecies

Hai cuatro subespecies:

* Raposa ártica d'Isles Bering, *[[Alopex lagopus beringensis]]*
* Raposa ártica d'Islandia, *[[Alopex lagopus fuliginosus]]*
* Raposa ártica d'Isles Pribilof, *[[Alopex lagopus pribilofensis]]*
* Raposa ártica de Groenlandia, *[[Alopex lagopus foragorapusis]]*

## Referencies

## Bibliografía
* Nowak, Ronald M. 2005. *Walker's Carnivores of the World*. Baltimore: Johns Hopkins Press. ISBN 0-8018-8032-7
* 

## Enllaces esternos

* State of the Environment Norway: Arctic fox.
* Smithsonian Institution - North American Mammals: Vulpes lagopus
Lluriga

Una **lluriga** o **xoril** ye un furacu o túnel qu'un animal escava nel suelu col fin de crear un espaciu afayadizu p'habitar o abellugase temporalmente. Les llurigues apurren al animal protección contra los depredadores y les inclemencies del tiempu. Hai una amplia variedá d'animales que constrúin o usen llurigues. 

Munchos mamíferos escaven llurigues, especialmente los insectívoros, como'l topu, los royedores, como la taltuza y la marmota y los lagomorfos, como'l coneyu. Envalórase qu'una sola lluriga de marmota ocupa un metro cúbicu, y mueve 320 kilogramos de tierra. 

Inclusive los carnívoros, como les suricatas y los aguarones canguru, constrúin llurigues.

Hai tamién pexes, anfibios, reptiles y aves qu'escaven llurigues, lo mesmo que numberosos invertebraos, como insectos, arañes, oricios, amasueles y viérbenes. 

Les llurigues pueden construyise nuna gran variedá de llugares. Los aguarones canguru constrúin nel sable finu; les termites, na madera; dellos oricios y amasueles, na roca. Igualmente dientro de los distintos tipos de llurigues destaca les castoreres, creaes polos castores.

Tamién tienen distintos graos de complexidá: dende un simple tubu d'unos pocos centímetros de llargor, hasta una complexa rede de túneles y cámares interconectaes, de cientos de metros, como delles coneyeres.

## Ver tamién

* Setu, formigueru y termiteru
* Nial
Hygrophorus latitabundus

El  ye una cogorda de la familia de les *higroforacees*. Ye mui apreciada pol so sabor. 

## Descripción
Ye una cogorda viscosa, darréu del abondosu mucílagu tresparente, enforma abundante, que recubre tanto'l sombreru como'l pie.  La mucosidá pue ser mui abondosa y pegañosa en tiempos húmedos, o poca, si'l clima ye secu.  El sombreru, de 5-15 cm de diámetru y col marxe bastante endolcáu, ye de color buxu marrón, cola parte central más escura. Tienu forma hemisférica de xoven y dempués convexa, aplanáu al avieyar, magar que nun tira a aplanase muncho. Tien llámines blanques, espaciaes, decurrentes, grueses  y seques. L'estipe mide de 5 a 10 cm de llargor, por 1,5 hasta 4 cm d'espesor, ye xeneralmente irregular, más anchu na parte central y amenorgáu na bas, cilíndricu, robezu, de color blancu o blancu suciu. La carne ye blanca y compauta, d'un golor suave y de tastu duce. 

## Hábitat
Alcuéntrase nos pinares, tanto na llanura baxo'l pinu d'Alepu, como en monte baxo'l pinu roxu, siempre en tarrenes calcáreos. Sal na seronda, y ye mui común nos años de lloviu. 

## Especies asemeyaes
Ye difícil tracamundialu con especies velenoses. Estrémase de *[[Hygrophorus persoonii]]* porque ésta ye más pequeña, tien el pie más delgáu y ta asociada a viesques de planifolios, siempre en suelos silícicos y non calcáreos. En suelos silícicos atópase tamién el *[[Hygrophorus hypothejus]]*, d'apaición tardía, baxo pinu roxu y pinu prietu, y menos frecuentemente na llanura, baxo pinu bravu. Pue tracamundiase cola cogorda non comestible *[[Cortinarius trivialis]]* .

N'otres partes d'Europa y Asia baxo **el abeto rojo** *crez Hygrophorus camarophyllus* , y en viesques de monte sal tamién *Hygrophorus olivaceoalbus .* 

## Comestibilidá

* Ye una cogorda culinariamente escelente y mui apreciada pa facer estofaos y guisos. Al cocinala, puede quitase parte del mucílagu, pero esti da consistencia a les salses nes que se guisa. 

## Otros nomes comunes

* N'asturianu: Llenera, llesneru, mocosa

## Referencies

## Enllaces esternos
Llimiagu

:El términu **llimiagu** pue referise a:

* *[[Arion ater]]*,  un moluscu gasterópodu ensin caparazón o con caparazones pequeños internos, que s'estrema de los cascoxos, que tienen concha

* *[[Hygrophorus latitabundus]]*, una cogorda de la familia de les *higroforacees* mui apreciada pol so sabor.
Ferreru (dixebra)

El términu **ferreru** pue referise a:

;Oficios
* Un ferreru, persona que tien por oficiu trabayar el fierro.

;Flora
* Una cogorda denomada *ferreru* (Helvella lacunosa), un fungu de la familia Helvellaceae.

;Fauna
* al páxaru *[[Cyanistes caeruleus]]*, llamáu tamién ferrerín, pequeñancín, capellán o cacafú;
* al pexe *[[Pollachius pollachius]]*, llamáu tamién abadexu, abril, ferrete, ferretu o ferretón;
* al pexe *[[Merlangius merlangus]]*, llamáu tamién ferrete, ferretu o pexe llinia;
Carbonera

**Carbonera** pue referise a:

;Botánica
* El fungu *[[Tricholoma portentosum]]*.

;Fauna
* El páxaru *[[Saxicola rubicola]]*, tamién llamáu charchar, charraplada, rechárchara, richarte, becharchar, bichar, birchu, chicharru, carboneru, cagapraos, zarzal;
* El páxaru *[[Phoenicurus ochruros]]*, tamién llamáu raitán moru, rabu coloráu, carboneru, cagoneru.

; Otros usos
* La carbonera, sitiu onde se guarda carbón pa en casa.
Mueyu (gastronomía)

En gastronomía denómase **mueyu** o **salsa** a un amiestu líquidu d'ingredientes fríos o calientes que tienen por oxetu acompañar a un platu. La consistencia líquida o semilíquida d'unu mueyu pue cubrir una amplia gama que pue dir dende'l puré a la más líquida d'un caldu. Dellos autores definen el mueyu como un condimentu líquidu pa los alimentos. Los mueyos non solo afeuten a les sensaciones del gustu y el golor, puen ufiertar colores diversos qu'afeuten a l'aspeutu d'un platu y dacuando orquesten delles sensaciones coles mesmes.

Les cualidaes especiales d'unu mueyu ellaboráu reflexen les habilidaes del cocineru. Los mueyos almiten munches categoríes: por temperatura (fríos o calientes), por #sabor (duces, picantes, agrios, etc.), por conteníu (emulsionantes, trezu, etc.), por estabilidá, etc. Con too y con eso ello, anguaño los mueyos véndense en conserva y atópense disponibles en cualquier supermercáu.

## Definición
**Mueyu** y **salsa** son sinónimos darréu que l'ALLA, define a dambos como: *sustancia [líquido o pastoso que se prepara como adobíu pa da-y tastu a la carne, al pexe].*

### Mueyos universales
Ente los mueyos más reconocíos a nivel mundial tenemos:

* El mueyu tártaru
* El mueyu de soya
* El mueyu marineru
* La vinagreta
* La mostaza, en particular la de Dijon en Francia
* El mueyu o salsa de tomate
* El mueyu o salsa bechamel, o salsa blanca
* La mayonesa
* El kétchup
* La salsa Mornay
* La salsa rosa
* La salsa barbacoa anglosaxona
* El mueyu arxentín o chimichurri

## Ver tamién

* Chutney
* Condimentu

## Referencies

## Enllaces esternos
Xaula (dixebra)

:El términu **xaula** pue referise a:

* Una xaula, una caxa o espaciu zarráu con parés feches d'enrexaos metálicos, de madera, blima, alambre o otru material resistente, que s'utiliza pa caltener animales cautivos, dende fieres selvaxes a páxaros

* La **[[Xaula (micoloxía)|xaula]]**, (*[[Clathrus ruber]]*), una especie saprófita de fungos de la familia de les *fallacees*.
Helvella lacunosa

El  ye un fungu de la familia Helvellaceae. Ye de forma lobulada, de color pardu escuru o coritu, de tonos claros nel so interior. Presenta un pie robezu con grandes cuévanos internos de dimensiones 4 cm d'altu y 1-1,5 cm d'anchu, magar el so altor pudiera ser el doble dependiendo del suelu. Presenta espores elipsoidales de 10-18 micres x 1-13 micres.

## Hábitat
Fácil de velu en montes caducifolios y de coníferes, nos meses tardíos del branu y en tola seronda hasta'l mes d'avientu. Rique suelos llixeros y bien ventilaos ricos en materia orgánico. 

## Comestibilidá

Ye comestible si se somete a procesos de cocción llargos. Tóxicu en crudu o pocu cocináu.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Helvella lacunosa en Mushroom Expert
Hygrophorus gliocyclus

El  ye una especie de fungu basidiomicetu perteneciente a la familia Hygrophoraceae, qu'habita viesques de coníferes, apaeciendo'l basidioma na seronda.

## Morfoloxía del basidioma
El sombreru, carauterízase por ser viscosu, con un diámetru de 3 a 10 cm, primero convexu y llueú aplanáu. Presenta un color blanco mariellentu y les llámines atópense bien serpartaes.

## Comestibilidá

* Pue consumise, siempre que se-y retire previamente la viscosa cutícula.

## Referencies

## Enllaces esternos
Esponxa

**Esponxa** pue referise a:

* *[[Spongia officinalis]]*, animal invertebráu marín del filu *[[Porifera]]* que tien munchos poros per onde filtria los microorganismos que lu alimenten.
* Material sintético mui poroso que s'emplega pa la llimpieza.
Carneru

**Carneru** pue referise a:

* Machu de la oveya
* Machu de la cabra
* *[[Oxalis acetosella]]*, planta de flores blanques con rayes arrosaes
* *[[Oxalis corniculata]]*, planta de flores pequeñes de color mariello
* *[[Venus verrucosa]]*, moluscu bivalvu de cáscara engurriada asemeyáu al *[[Cardium edule]]*
Capellán

**Capellán** pue referise a:

; Flora
* a la planta *[[Equisetum sylvaticum]]*, llamada tamién burricu, rabu de potru, rabu de raposa, rodendu o roderu; 
* a la planta *[[Senecio vulgaris]]*, llamada tamién cardeña, flaire, gallega, mestrantu, mestranzu o poléu;

; Fauna
* al páxaru *[[Periparus ater]]*, llamáu tamién branín real o abeyerín;
* al páxaru *[[Cyanistes caeruleus]]*, llamáu tamién ferreru, ferrerín, pequeñancín o cacafú;
* al pexe *[[Eutrigla gurnardus]]*, llamáu tamién pitanéu o roncón;
* al pexe *[[Chelidonichthys lucerna]]*, llamáu tamién golondra, golondrina o golondru.

; Relixón
* Cura que s'encarga d'una capiella d'un conventu, d'una escuela, d'un hospital.
Umeru

L**umeru** pue referise a:

* *[[Alnus glutinosa]]*, árbol de corteya escuro y fueya pegañoso que medra xeneralmente al par de los regueros.
* *[[Salix atrocinerea]]*, árbol que tien les cañes con llanuxu y la fueya verde escuro per un llau y más claro pel otru.
Aceitera

**Aceitera** pue referise a:

* Un cacíu pal aceite.
* Meloe proscarabaeus, un escarabayu.
* Un páxaru nocherniegu del xéneru *[[Caprimulgus]]* de plumaxe agrisao.
Caqui

**Caqui** pue referise a:

* *[[Diospyros kaki]]*, árbol de frutu comestible o el so frutu.
* Caqui (color), color averdosao de l'aceituna.
Tártagu

El términu **tártagu** pue referise a:

* El **tártagu** *común*, '''''Vespa crabro''''', una especie d'inseutu himenópteru de la familia *Vespidae*;
* El **tártagu xigante**, '''''Vespa mandarinia''''', una especie d'inseutu himenópteru de la familia *Vespidae*;
* El **tártagu asiáticu**, ***[[Vespa velutina]]***, una especie d'aviespa orixinaria del sureste asiáticu;
* El tártagu '''''Euphorbia lathyris''''', una planta de la familia de les *[[Euphorbiaceae]]*, y que de les sos granes estráise un aceite que pue usase en perabondoses aplicaciones industriales;
* De manera xenérica, a los inseutos himenópteros del xéneru *[[Bombus]]*, nomaos tamién abeyones o babarones.
Begonia

El xéneru  abarca alredor de 1500 especies, de les qu'al rodiu de 150, arriendes de cásique 10000 variedaees ya híbridos, comercialícense pal so usu en xardinería. Son orixinaries de les rexones tropicales y subtropicales d'América, África y Asia. L'únicu otro miembru de la familia Begoniaceae ye *[[Hillebrandia]]*, un xéneru con una sola especie nes islles Ḥawai, y el xéneru *[[Symbegonia]]* que recién s'incluyó en *Begonia*.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Begonia
*Sociedad American Begonia
*Tipos de Begonies y crecimientu de Begonia
Patallobu

**Patallobu** pue referise a:

* *[[Ranunculus repens]]*, planta con llanuxu que tien les flores pequeñes y de color mariello brillante.
* *[[Chaerophyllum hirsutum]]* planta que tien les fueyes con llanuxu y les flores blanques o arrosaes.
Roncón

El términu **roncón** pue referise a:

* el pexe *[[Lithognathus mormyrus]]*, llamáu tamién pocha o pexe del señoritu;
* el pexe *[[Eutrigla gurnardus]]*, llamáu tamién pitanéu, pirlón, capellán o escachu.
Salguera

Col nome de **salguera** podemos referinos a:
* un páxaru de nome científicu *[[Cettia cetti]]*, tamién llamáu charrán o charreta;
* un árbol de nome científicu *[[Salix caprea]]*, tamién llamáu salgueru, blimal o sanciu.
Negrita

**Negrita** pue referise a:

* al páxaru *[[Prunella modularis]]*, llamáu tamién cenicienta o carboneru;
* al pexe  *[[Spondyliosoma cantharus]]*, tamién llamáu tena, chopa, lliza, pocha, soboga, zapateru o cheirón;
* al pexe *[[Oblada melanura]]*, llamáu tamién acebuche, chopa, chopeta, oblada, pica o pocha.
Golondru

El términu **golondru** pue referise a:

* el pexe *[[Chelidonichthys lucerna]]*, llamáu tamién capellán, golondra, golondrina o pirlón;
* el pexe *[[Chelidonichthys lastoviza]]*, llamáu tamién cabezón, golondra o pirlón;
* el pexe *[[Trigla cuculus]]*, llamáu tamién cornudu o pirlón.
Espiniella

**Espiniella** pue referise a:

* Espiniella (Samartindianes), una casería del conceyu de Siero.
* *[[Salsola kali]]*, una especie de planta.
Tonina

El términu **tonina** pue referise a:

* **Toliña** o *toliñes*, el nome xenéricu pol que nos referimos al xéneru de los *[[Delphinidae]]*.
* La **toliña**, la especie específica Delphinus delphis.
* La planta *[[Santolina rosmarinifolia]]*.
Yerbamora

**Yerbamora** pue referise a:

* *[[Solanum nigrum]]*, una planta de fueya dentao que da flores blanques.
* *[[Polygonum persicaria]]*, una planta de fueya allargao y coles flores en garapiellu.
Barbón

**Barbón** pue referise a:

* Barbón (Lludeña), una casería de Piloña.
* Adrián Barbón, políticu asturianu.
* *[[Tragopogon spp.]]*, una especie de planta.
* *[[Gaidropsarus mediterraneus]]*, especie de pexe de color escuro con pintes ablancazaes y con tres barbes en focicu de nome común barbón o barbu.
* *[[Molva macrophthalma]]*, pexe allargáu que tien una barba forcada debaxo la boca.
* Una persona con muncha barba.
Burru

**Burru** pue referise a:

* *[[Equus asinus]]*, conocíu tamién como pollín, burricu o pullu.
* *[[Equus caballus]]*, conocíu tamién como caballu.
Marmosa murina

***Marmosa murina*** ye una especie de marsupial didelfimorfu de la familia Didelphidae.

## Referencies

## Enllaces esternos
Agapornis

***Agapornis***  ye un xéneru d'aves psitaciformes de la familia Psittacidae, que los sos miembros son nativos d'África. 

Son loros pequeños, de cola curtia y de gran coloríu. El tamañu de les nueve especies ta entendíu ente 13 a los 16 cm Aliméntase de granes, frutes y yemes. Tienen una vida media ente diez y dolce años (anque nun ye difícil qu'en cautividá y con unos cuidos afayadizos puedan llegar a vivir hasta quince años). Cinco de los sos miembros destaquen por construyir el so nial nes cañes de los árboles, en llugar d'añerar en cuévanos como la mayoría de los psittaciformes.

Suelen ser animales bastante confiables col ser humanu, anque muncho más colos de la so propia especie y otres aves. Por norma xeneral nun suel ser un animal violentu nin suel atacar, sacantes se sienta bien amenazáu.

## Taxonomía
El xéneru contién nueve especies:

** *Agapornis canus*
** *Agapornis fischeri* 
** *Agapornis lilianae*
** *Agapornis nigrigenis*
** *Agapornis personatus*
** *Agapornis pullarius*
** *Agapornis roseicollis*
** *Agapornis swinderniana*
** *Agapornis taranta*

## Nidificación
A diferencia del restu de Psittaciformes qu'añeren en cuévanos, cinco de les especies del xéneru (amás de cotorra monxa) carauterícense por construyir el so nial nes cañes de los árboles. Dependiendo de les especies, la fema va acarretar el material pal nial de delles formes. El *[[Agapornis roseicollis]]* enserta los materiales de construcción ente les plumes del obispillu, ente que el Agapornis personatus llévalos nel picu. Una vegada qu'empiecen la construcción del nial empieza l'apareamientu. Mientres esta dómina apáriense repitidamente. La fema pon ente trés y seis güevos, que ponen en díes consecutivos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Mysticeti

Los , son mamíferos marinos pergrandes de color pel llombu y ablancazaos pela barriga. 
Los **misticetos** (llatín **Mysticeti**) o xibartes verdaderos son un suborden de mamíferos marinos encuadrados nel orden Cetacea. Esisten unes trelce especies en seis xéneros, repartíes al empar en cuatro families.

## Ballenes
El términu ***xibarte*** o ballena refierse nun entamu a tolos misticetos, magar que nel sen estrictu resérvase a los integrantes de la familia *balénidos*; pal restu utilízase el términu *rorcual*. En delles vegaes faise usu del términu *ballena* para miembros del suborden *Odontoceti*, como cuando se noma *ballenes asesines* a les orques.

## Referencies
Francisco Villarroel

**Francisco Villarroel**  ye un abogáu, escritor, guionista y productor cinematográficu venezolanu, meyor conocíu pola película Dos serondes en Paris de 2019, que ye l'adaptación cinematográfica de la so novela homónima publicada en 2007.

## Biografía
El 5 de mayu de 1965, nació en Caracas, Venezuela. Graduar d'abogáu na Universidá Santa María, realizando estudios de posgráu y maestría en Francia y Malta. Ye Doctor y profesor Eméritos de la Universidá Marítima del Caribe. Mientres más de trenta (30) años dedicar al exerciciu del derechu y a la enseñanza universitaria publicando llibros de derechu marítimu y de derechu internacional​​. Del añu 2007 al 2013 foi Presidente de l'Asociación Venezolana de Derechu Marítimu y foi estremáu como Miembru Titular del Comité Marítimu Internacional.

Nel añu 2007 publicó la so primer novela que foi llevada al cine Dos serondes en París nel añu 2019, que foi siguida de la so segunda novela Tangu Chigre, publicada nel añu 2018. Como actor, guionista y productor de cine, realizó les películes que fueron afeches de les sos noveles.

## Premios

* Festival de Cine Entre Largos y Cortos de Oriente (Meyor Productor, 2022)

## Referencies

## Enllaces esternos
Elena Huelva Palomo

**Elena Huelva Palomo**  foi una activista española pola llucha contra'l cáncanu, paciente de sarcoma d'Ewing conocida por sopelexar al traviés de les redes sociales la enfermedá que carecía, y ayudar asina a otros cola mesma enfermedá. Tamién promovió una mayor investigación del cáncanu y acuñó la frase «Mis ganas ganan» (n'asturianu: «Les mios ganes ganen») para describir la so actitú énte la enfermedá.

## Biografía
Elena Huelva nació'l 21 de mayu de 2002 na ciudá de Sevilla, siendo la segunda fía de Manuel Huelva y Emilia Palomo. En 2019, a los dieciséis años d'edá, foi diagnosticada sarcoma d'Ewing, momentu a partir del cual empezó a sopelexar diariamente nes redes sociales información sobre esti tipu de cáncer, según el so día ente día cola enfermedá.

Dende 2019, collaboró con múltiples organizaciones ensin ánimu d'arriquecimientu rellacionaes col cáncer. En 2022 escribió'l llibru *Mis ganas ganan* onde cuntó la so esperiencia cola enfermedá.

N'avientu de 2022 diseñó un pañuelu pal xuguete denomináu "Baby Pelón", vendíu pola Fundación Juegaterapia coles mires de recaldar fondos pa la investigación del sarcoma d'Ewing. Pa llevar a cabu dicha recaldación, la Fundación Juegaterapia creo la "Beca Elena Huelva" xunto al Grupu Español d'Investigación en Sarcomes (GEIS).

Elena Huelva finó'l 3 de xineru de 2023 tres un empeoramientu de la so enfermedá. La so muerte causó una folada de reaiciones nes redes sociales, incluyendo condolencias de munches figures públiques, dende'l planu de la política, como'l Presidente de la Xunta d'Andalucía Juanma Moreno, hasta'l mundu del espectáculu, los medios de comunicación y entidaes deportives como'l Real Betis Balompié.

Un día dempués de la so muerte, el 4 de xineru de 2023, celebróse un responsu al qu'asistieron delles personalidaes públiques como la presentadora de televisión Sara Carbonero o'l cineasta Alberto Rodríguez Librero, y finalmente, tres dichu actu, foi incinerada nel crematoriu de Camas (Sevilla).

## Referencies

## Enllaces esternos
Metro de Bakú

El **metro de Bakú**  ye una rede de tresporte públicu ferroviaria llétrica (un metro o sistema soterrañu) que funciona tanto percima como per debaxo de tierra en tola área del Bakú. El metro foi inaugurada'l 6 de payares de 1967. Tien un llargor de 40,3 km y 27 estaciones. El sistema de metro ta compuestu por tres llinies, indicaes por númberos y tamién por colores: Llinia 1/Llinia coloráu (“Qırmızı xətt” n'azerbaixanu), Llinia 2/Llinia verde (“Yaşıl xətt” n'azerbaixanu) y Llinia 3/Llinia púrpura (“Bənövşəyi xətt” n'azerbaixanu).

## Rede
### Llinies y percorríos

### Cronoloxía

## Referencies

## Enllaces esternos

* Páxina oficial del Metro de Bakú
Baobab

El términu **baobab** pue referise a:

* *[[Adansonia digitata]]*, nome d'un árbol africanu de la familia de les malvacees.
* Baobab (software), un analizador d'usu de discu de GNOME
Agave (dixebra)

:El términu **Agave** pue referise a:

* Agave fourcroydes, una especie del xéneru *Agave* que se cultivó na rexón maya pa obtener frebes.
* Agave americana, una planta perenne perteneciente a la familia *Agavaceae.*
* Ágave (mitoloxía), la fía de *Cadmo*, rei fundador de la ciudá griega de Tebas, y de la diosa Harmonía.
Estepa (dixebra)

:El términu **estepa** pue referise a:

* *[[Cistus ladanifer]]*, una especie fanerógama que pertenez a la familia Cistaceae. 
* La estepa, un bioma que consiste nun territoriu llanu de vexetación yerbácea, propiu de climes estremos y escases precipitaciones.
* Estepa, un conceyu de la provincia de Sevilla (España).
* Estepa de San Juan, un conceyu de la provincia de Soria (España).