Historia d'América

La **historia d'América** ye la historia coleutiva de los pueblos del continente americanu, incluyíes les Antilles y demás islles próximes. Los acontecimientos históricos notables asoceden nel continente con muncha antelación al usu de la escritura, especialmente a partir del surdimientu de la civilización Caral escontra'l 2600 e.C. y de la cultura olmeca escontra'l 1500 e.C. mientres el Periodu Formativu hasta'l presente.

La Historia d'América según los arqueólogos Gordon Willey y Philip Phillips, estrémase nos siguientes periodos: Paleoamericanu, el Periodu Arcaicu, el Periodu Formativu, el Periodu Clásicu (entiende la rellumanza de les civilizaciones americanes 292–900), el [Periodu Posclásicu] (entiende lo que se denoma l'''[América precolombina* [[900]]–[[1527]]), l'alcuentru cultural d'[[América]] con [[Europa]] no que se denoma la *Conquista d'América* ([[1492]]–[[1527]]), el dominiu d'Europa sobre'l continente no que se denoma les colonies americanes d'Europa ([[sieglu XVI]]–[[sieglu XIX]]), el periodu d'independencia de les colonies ([[sieglu XVIII]] a [[sieglu XIX]]) y l'afitamientu de les nacientes repúbliques americanes ente'l [[sieglu XIX]] y l'actualidá.

== Prehistoria ==



La *'Prehistoria d'América** ye'l periodu del tiempu qu'abarca'l poblamientu del continente hasta la formación de les grandes civilizaciones americanes. Trátase d'un tiempu de sumu interés ya investigación yá que'l continente americanu foi la única porción de tierra nel planeta que tuvo un desarrollu humanu aislláu hasta'l so alcuentru direutu coles cultures d'[[Europa]], [[África]] y el restu del mundu. Ello nun significa que nun hubo d'una o otra forma una interaición mínima o significativa col restu, pero los pueblos americanos nun participaron de los acontecimientos históricos y llogros que xunieron a los demás continentes hasta [[1492]].

La **Prehistoria d'América** ye oxetu de permanente estudiu daes les munches entrugues que permanecen ensin respuestes contundentes, como les teoríes del poblamientu y la historia y el desarrollu de munchos pueblos americanos aboríxenes. La fascinación pola América prehistórica y precolombina aguiyen non poques vegaes la imaxinación, los mitos y los camientos. Ciertos o non, ellos representen un retu pa la ciencia nun continente entá por afayar. Na Prehistoria americana, la [[Cultura Clovis]] (de va 13.500 años aproximao), ye la que más restos arqueolóxicos dexa y la que dexa dase una idea de la intensa actividá de los pueblos de cazadores y pañadores que poblaron nel continente.

== Periodu Formativu ==


Mientres el [[Periodu Arcaicu d'América|periodu arcaicu]] ([[8000 e.C.|8000 e.C. ]] - [[1500 e.C.|1500 e.C. ]]), l'home americanu afayó l'[[Agricultura]], al par d'otros pueblos n'otros continentes. Ello tendría de resultes la sedentarización, la creación de sociedaes más complexes y la construcción de ciudaes. [[Caral|Caral-Supi]] asitiada nel actual [[Perú]], correspuende a esi periodu con dataciones del 2627 e.C. , esto ye, casi al par coles ciudaes [[Mesopotamia|mesopotámiques]], [[Exiptu|exipcies]], [[India|indies]] y [[China (rexón)|chines]]. Esi yera'l preludiu que marcaba'l fin de la [[Prehistoria d'América]] y que daría orixe a la [[Olmeca|Cultura Olmeca]] escontra'l [[1500 e.C.|1500 e.C. ]], la primera gran civilización del continente que'l so rellumanza diría hasta'l [[900]] cuando San Llorienzo, el so principal centru ceremonial, foi escaláu. La Cultura Olmeca asítiase entós nel llamáu [[Periodu Formativu d'América]] (tamién llamáu ''Periodu Preclásicu'' o ''Periodu Agricola'') y desenvolvióse en [[Mesoamérica]]. Trés fueron los centros principales d'esta primer civilización: San Llorienzo (datáu del [[1500 e.C.|1500 e.C. ]]), [[Trés Zapotes]] y [[La Venta]] (el más grande centru urbanu que podía allugar hasta 18 mil habitantes). [[Teotihuacán]], datada del [[1500 e.C.|1500 e.C. ]], sería nesti periodu la ciudá más importante d'América.


N'[[América del Sur]] los grandes protagonistes seríen los pueblos de la **Cultura Chavín**, que llegaron a apoderar estensos territorios y a construyir importantes centros urbanos en redol a santuarios dedicaos al ''dios Xaguar''. Pela so parte, na actual Colombia floriaben les llamaes [[Parque Arqueolóxicu de San Agustín|Cultura San Agustín]] y [[Cultura Asoria|Asoria]]. Otres cultures reseñables son les de los **Anasazi** y los sos similares ([[Arizona]]), según los ''constructores de Montículos'' d'[[América del Norte]]. El desenvolvimientu d'estes cultures nel continente foi polo xeneral aisllaes les unes de les otres, pero la complexidá de les sos creaciones denota yá un gran maduror que prepararía'l Periodu Clásicu.



== Periodu Clásicu ==

Col **Periodu Clásicu** entrar nel áuge de les civilizaciones americanes. El surdimientu de la [[Mayes|Cultura Maya]] en [[292]] y de les sos ciudaes estáu, especialmente [[Tikal]], [[Zona arqueolóxica de Palenque|Palenque]] y [[Copán (sitiu arqueolóxicu)|Copán]], marquen l'entamu históricu del Clásicu, que se cierra col saquéu de la ciudá olmeca de San Llorienzo y l'abandonu de los Mayes de la parte central de [[Méxicu]] y [[Centroamérica]] p'allugase na [[Península de Yucatán]] en [[900]]. [[Mesoamérica]] tien entós dos cultures (Olmeques y Mayes), desenvuélvese'l comerciu, l'urbanismu, l'alministración, la relixón, la guerra, l'astronomía, la matemática, la escritura y la política. Ente los grandes mandaos a la humanidá d'esti periodu queden el [[Calendariu maya]], el más precisu enxamás inventáu y la [[Escritura maya]].

== América precolombina ==

 
El ''Periodu Posclásico, Alto Clásicu'' o ''Precolombín'' entiende la formación de los pueblos n'América tal como fueron atopaos polos [[europeos]] en [[1492]]. Pa munchos observadores, en realidá la distinción "clásicu" - "posclásico" nun reviste una gran distinción. Faela, implicaría dicir que les cultures precolombines del posclásico yeren inferiores a les del clásicu y nun hai pruebes d'ello.

Per otra parte, especialmente l'actividá cultural en [[Mesoamérica]]. Los pueblos americanos desenvolvieron cultures autónomes orixinales hasta'l puntu de producir dos [[Revolución Neolítica|revoluciones neolítiques]] separaes, en [[Mesoamérica]] y los [[Civilización andina|Andes Suramericanos]] que dieron orixe a docenes de civilizaciones agrocerámicas, ente elles atópense:

Les civilizaciones agroalfareras americanes desenvolvieron sistemes orixinales d'organización social basaos fundamentalmente nel cultivu de [[maíz]] y complexes téuniques de xestión de los ecosistemes, según la cría de dellos animales domésticos (bien pocos) como ye'l casu del [[Pavu domésticu|pavu]] n'América del Norte y el acure o la [[Lama glama|llapada]] nel Cordal de los Andes. Los cultivos más importantes nel casu de [[Mesoamérica]] fueron el [[maíz]], les [[faba|fabes]] (tamién llamaes caraotas, porotos, etc., en dellos países hispanoamericanos) y la auyama o [[calabaza]]. En [[Suramérica]], el papel predominante del maíz yera complementáu pol de los tubérculos ([[Solanum tuberosum|papa]] nes tierres altes de los Andes, [[batata]] nes de menor altitú) y raigaños, como la [[yuca]]. Les civilizaciones andines desenvolvieron tamién una depurada teunoloxía testil de que dexaba texíos d'hasta 500 filos per pulgada estructurados en capes socesives. Otros cultivos desenvueltos poles civilizaciones americanes fueron el [[algodón]], el [[tomate]], el [[chocolate]], la [[vainilla]], el [[pimientu]], etc.

Les cultures agroalfareras d'América del Norte tamién s'entamaron en redol al [[maíz]] y a la xestión ecolóxica de les praderíes. Los pueblos cazadores entamáronse en redol a la caza del [[bisonte]] (impropiamente llamaos búfalos) o de la pesca y la caza de mamíferos marinos, nel casu de los esquimales ya indíxenes del estremu norte del continente. Elementos comunes de les cultures precolombines qu'algamaron un altu grau de desenvolvimientu fueron la edificación de [[templu|templos]] y sitios relixosos monumentales, con avanzaos sistemes [[terremotu|antisísmicos]], siendo claru exemplu les zones arqueolóxiques de [[Cuzco]], [[Machu Pichu]], [[Teotihuacan]], [[Templu Mayor]] na [[Méxicu, D. F.|ciudá de Méxicu]], [[Naza]], [[Zona arqueolóxica de Palenque|Palenque]], [[Tulum]] y [[Tikal]] ente otros. La ciencia precolombina algamó los sos puntos más altos col descubrimientu del [[cero]] pola civilización maya, y los [[calendariu|calendarios]]. Cuntaron con avanzaos sistemes d'[[escritura]] en [[Mesoamérica]] y un misteriosu sistema de rexistros (quipos) en Los Andes Suramericanos, según una refinada metalurxa. Práuticamente toles cultures americanes cuntaben con complexes conocencies y práutiques de xestión ambiental.

=== Imperiu incaicu ===



L'Imperiu incaicu foi'l de mayor estensión na [[América]] precolombina. Surdió a fines del [[sieglu XII]]; y llegó a tomar dende l'actual [[Ecuador]] y el sur de [[Colombia]], pasando por andar y l'altiplanu de [[Perú]] y [[Bolivia]], hasta [[Chile]] y el norte d'[[Arxentina]]. Dichos territorios fueron trubiecu de diverses [[cultura|cultures]] [[preincaico|preincaiques]] que fueron conquistaes y anexaes al territoriu imperial. Pa una meyor organización política l'Imperiu Inca tamién llamáu ''[[Tahuantinsuyo]]'' (que provién de la frase quechua ''Tawantin Suyu'' "les cuatro rexones -nel so conxuntu-"), tuvo conformáu por cuatro [[suyu|suyukuna]]  o rexones:

* [[Chinchaysuyo]] (''Chinchaysuyu''), allugáu al septentrión;
* [[Collasuyo]] (''Qullasuyu''), asitiáu al mediudía;
* [[Antisuyo]] (''Antisuyu''), emplazado al llevante; y *
[[Contisuyo]] (''Kuntisuyu''), asitiáu al poniente.

La capital del imperiu yera la ciudá del [[Cuzco]], ''l'embelicu del mundu''. Depués d'una dómina d'espansión y gran apoxéu, l'imperiu entró nuna crisis socesoria y consecuentemente nuna gran decadencia, que remató cola so desapaición gradual productu de la [[Conquista de Perú|conquista española]] a principios del [[sieglu XVI]]. El territoriu imperial foi amestáu a lo que sería'l [[virreinatu de Perú]]. Por datos arqueolóxicos y antropolóxicos foise estudiando'l verdaderu procesu de la ocupación del [[Cuzco]]. El consensu apunta a que, debíu al colapsu del reinu de Taypiqala producióse la migración del so pueblu. Esti grupu de cerca de 500 homes estableceríase pasu ente pasu nel valle del ríu Huatanay, procesu que remataría cola fundación del [[Cuzco]]. Darréu, los reis cusqueños fueron apautando aliances y conquistando otros reinos. Escontra fines del [[sieglu XV]], gobernaben sobre les zones altes y medies del valle del [[Vilcanota]] y vivíen en constante resfregón colos Estaos colindantes.

[[Mancu Cápac]] fundó l'Imperiu incaicu, aproximao l'añu [[1200]] [[Anno Domini|d.&nbsp;C.]] y foi'l so primera gobernante. Mientres el gobiernu de [[Pachacútec]] producióse la mayor crecedera del imperiu. Inauguró'l periodu imperial, porque los inques convertir n'emperadores al anexonar numberosos reinos. Pachacútec ameyoró la organización del estáu, estremando l'imperiu en cuatro rexones o ''suyus''. Pel norte, sometió a los ''[[huancas]]'' y ''[[tarmas]]'', hasta llegar a la parte de los ''[[cajamarcas]]'' y ''[[cañaris]]'' ([[Ecuador]]). Pel sur sometió a los ''[[Colla (Bolivia)|collas]]'' y ''[[lupacas]]'', qu'ocupaben el pandu del altiplanu. Entamó a los ''[[chasqui]]s'' y instituó la obligatoriedá de los tributos. Considérase-y el postreru gran emperador del incario. [[Huayna Cápac]], consideráu l'últimu monarca, siguió la política del so padre, ''[[Túpac Inca Yupanqui]]'', tocantes a la organización y fortalecimientu del estáu. Pa caltener los territorios conquistaos tuvo qu'encalorar en forma sangrienta continues sulevaciones. Ganó a los ''[[cultura Chachapoyas|chachapoyas]]'' y anexonó la rexón del golfu de Guayaquil, llegando hasta'l ríu Ancasmayo (Colombia). Tando en [[Quitu]], careció gravemente y finó en [[1525]]. Col so muerte empecipió la decadencia del imperiu. Antes de morrer, designó al so fíu ''[[Ninan Cuyuch]]'' como'l so socesor. Pero'l príncipe morrió de secute y nel so llugar foi coronáu'l so hermanu [[Huáscar]] ([[1525]]). Este tuvo d'enfrentar al so mediohermanu Atahualpa, quien tamién se consideraba llexítimu herederu del tronu.

Bien llueu importantes rexones del imperiu fueron solmenaes por sangrientu batalles ente tropes cusqueñas y quiteñas, que terminaron cola victoria final de los postreros. ''[[Huáscar]]'' foi tomáu prisioneru y muertu darréu por orde de ''[[Atahualpa]]''. Esti postreru yera fíu de [[Huayna Cápac]] con una princesa de Quito. Tres la muerte del so padre, remontar contra Huáscar, sofitáu pola nobleza quiteña. Les sos tropes, dirixíes por ''[[Calcuchímac]]'' y ''[[Quizquiz]]'', ganaron al exércitu cusqueño na batalla de Cotabamba (Apurímac) y entraron trunfantes al [[Cuzco]]. Enteráu de la victoria, ''[[Atahualpa]]'' coló a Cajamarca pa ser coronáu inca. Nel trayeutu yera aclamáu polos pueblos del norte. Sicasí, al llegar a Cajamarca, foi tomáu prisioneru polos españoles. Yera l'añu [[1532]]. Esti fechu marcó'l fin del ''Imperiu Incaicu''. En contra de lo pensao, ''[[Atahualpa]]'' (que gobernó ''de facto'' ente [[1532]] - [[1533]]), nun forma parte de la ''capaccuna'' al nunca cinxir la ''[[mascapaicha]]''. Polo tanto ye impropiu llama-y ''Sapa Inca'', como delles vegaes titúlase-y.

=== Imperiu azteca ===



Los **azteques**, nome comúnmente usáu pa referise a los mexicas, constituyeron un pueblu dominante nel área norte de [[Mesoamérica]] mientres el periodu posclásico tardíu ([[1320]]-[[1521]]). En [[1325]] fundaron la so ciudá, [[Tenochtitlan]], actual [[Méxicu, D. F.|Ciudá de Méxicu]]. Yá sentaos na so ciudá los mexicas tuvieron por delles décades sol dominiu del poderosu señoríu d'[[Azcapotzalco]], al que sirvieron como soldaos a sueldu. Escontra [[1430]], los mexicas asimilaren la cultura de los pueblos avanzaos del valle y convirtiérense nun eficiente poder militar. Atacaron y ganaron entós a Azcapotzalco y tresformáronse n'unu de los señoríos más fuertes de la rexón. Empecipiaron asina una fazaña guerrera, qu'en namái 70 años fadría-yos dueños del mayor imperiu qu'esistiera en Mesoamérica.

L'imperiu sería forxáu principalmente por [[Tlacaélel]], quien convenció a los mexicas d'atacar al señor d'Azcapotzalco en llugar de rindise. Tlacaelel amás reformó la hestoria y la relixón mexica. Ordenó la [[Quema de llibros|quema de los llibros]] mexicas y reescribió la so hestoria. Alzó al [[Huitzilopochtli]], semi-dios mexica, al nivel de los antiguos dioses nahuas, ([[Quetzalcóatl]], [[Tláloc]] y [[Tezcatlipoca]]). Identificó a [[Huitzilopochtli]] col sol y creó la necesidá de sacrificios humanos constantes, tamién creó les [[guerres floríes]] pa poder tener una fuercia militar eficiente inclusive en tiempos de paz. Dio-yos a los mexicas una conciencia histórica y la responsabilidá de caltener la esistencia del universu al traviés de los sacrificios humanos, la mayoría de los sacrificaos yeren los esclavos que se prindaben mientres les guerres. Esa visión místicu-guerrera se contraponía a l'antigua visión tolteca de **Quetzalcóatl*' que teníen los demás pueblos nahuas.

Na poesía [[náhuatl]] puede apreciase el conflictu ente esos dos visiones del mundu. [[Tlacaélel]] refugó convertise en [[tlatoani]] (rei), pero foi'l poder detrás del tronu a lo llargo de trés reinaos. Los mexicas formaron una alianza colos señoríos de Texcoco y Tlacopan creando asina lo que se conoció como la Triple Alianza. Sol mandu de notables xefes militares, como [[Moctezuma I]] lhuicamina y [[Ahuízotl (gobernante)|Ahuízotl]], los mexicas conquistaron el centru de Méxicu, [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], la mariña de [[Estáu de Guerrero|Guerrero]], parte d'[[Oaxaca]] y apoderaron el territoriu de [[Soconusco (Veracruz)|Soconusco]], nes llendes con [[Guatemala]]. Namái unos cuantos pueblos llograron aguantar l'emburrie mexica: los [[Pueblu purépecha|purépechas]] (tamién conocíos como purhépechas), los [[tlaxcaltecas]] y dellos señoríos [[Cultura mixteca|mixtecos]].

== El contautu con Europa ==




Los [[viquingu|viquingos]] fueron los primeros europeos en llegar a América, al que llamaron [[Vinland]], estableciendo siquier un pobláu na islla de [[Islla de Terranova|Terranova]] (Canadá), en [[L'Anse aux Meadows]]. Hai teoríes sobre otros "descubrimientos" anteriores y posteriores al de la mariña este (o del oeste polos chinos), pero nengunu d'estos foi probáu con evidencia firme.

=== El colapsu demográficu ===


La llegada de los europeos causó la entrada a América d'una serie de peligroses enfermedaes ([[viruela]], [[tifus]], [[fiebre mariello]], etc.) pa les que los pueblos orixinarios nun teníen defenses biolóxiques fayadices.

L'investigador estauxunidense H. F. Dobyns calculó qu'un 95% de la población total d'América morrió nos primeres 130 años dempués de la llegada de Colón. Pela so parte, Cook y Borak, de la [[Universidá de Berkeley]], establecieron depués de décades d'investigación, que la población en Méxicu menguó de 25,2 millones en 1518 a 700 mil persones en 1623, menos del 3% de la población orixinal. En 1492 España y Portugal xuntes nun superaben los 10 millones de persones.

Non cabo dulda dalguna que'l colapsu demográficu de la población orixinal d'América foi la causa esencial de la derrota militar de munches de les civilizaciones conquistaes polos europeos, como Méxicu y Perú. Steven Katz dixo al respeutu:





L'historiador estauxunidense [[Charles Mann]] diz que Cortés: 


Daqué similar asocedió col [[Imperiu incaicu]], ganáu poles huestes de [[Francisco Pizarro]] en [[1531]]. La primer epidemia de [[viruela]] foi en 1529 y mató ente otros al Emperador [[Huayna Cápac]], padre d'[[Atahualpa]]. Nueves epidemies de viruela declarar en 1533, 1535, 1558 y 1565, lo mesmo que de [[tifus]] en 1546, [[gripe]] en 1558, [[difteria]] en 1614 y [[sarampión]] en 1618. Dobyns envaloró que'l 90% de la población del Imperiu Inca morrió neses [[epidemia|epidemies]].

=== La conquista y colonización europea ===


En [[1492]] [[Cristóbal Colón]] realizó'l primer viaxe documentáu d'Europa a América lo que condució a la colonización estensa europea del continente.

Caúna de les potencies europees que conquistaron y colonizaron el continente que recién habíen descubiertu, utilizaron distintos mecanismos de dominación de los habitantes d'América. Polo xeneral los historiadores españoles sostienen que la colonización británica foi bárbara y xenocida, ente que los historiadores británicos sostienen que la colonización española esplotó'l trabayu indíxena hasta'l so estermín pa reemplazalo depués con esclavos secuestraos n'África. Estes visiones son conocíes respeutivamente como la [[lleenda negra#Interpretaciones crítiques y la llamada lleenda rosa|lleenda rosa]] y la [[Lleenda negra española|lleenda negra]] de la colonización d'América per Europa.

La resultancia xeneral foi [[Catástrofe demográfica n'América tres la llegada de los europeos|una enorme morrina d'indíxenes]] que se llegó a envalorar nel 95% (Dobyns,1983).

Pa responder a la masiva morrina de indoamericanos, a partir del sieglu XVII los portugueses, anglu-saxones, franceses y holandeses secuestraron alredor de 60 millones d'[[africanu|africanos]], de los cualos unos 12 millones llegaron vivos a América onde fueron amenorgaos a la [[esclavitú]].

Realizóse un gran fluxu de mercancíes y ferramientes ente dambos continentes, tamién intercambios culturales y costumes. N'unu y otru continente introduciéronse nueves especies d'alimentos, plantes y animales. De manera negativa tamién, introduciéronse nuevos tipos d'enfermedaes que particularmente abrasaron delles comunidaes indíxenes.




=== L'América non conquistada per Europa ===
Hai que señalar tamién que la conquista europea foi refugada na mayor parte del continente. Dellos pueblos orixinarios aguantaron exitosamente les invasiones europees sobre vastos territorios, y caltuvieron el dominiu sobre ellos hasta finales del sieglu XIX: la [[Patagonia]], l'[[IX Rexón de la Araucanía|Araucanía]], la [[llanura pampeana]], el [[Mato Grosso]], la [[Selva Amazónica|Rexón Amazónica]], la [[rexón del Darién]], y les grandes praderíes del oeste [[América del Norte|norteamericanu]], permanecieron sol dominiu de naciones como los [[Mapuche]], [[Het]], [[Ranquel]], [[Wichí]], [[Kom (etnia)|Qom]], Amazóniques, [[Algonquina]], [[Hopi]], [[Comanche (etnia)|Comanche]], etc..


=== Les repúbliques llibres afroamericanes ===
Tamién se crearon n'América del Sur dalgunes [[república|repúbliques]] d'[[afroamericano|afroamericanos]] que llograron fuxir de la [[esclavitú]] a la que fueren amenorgaos polos [[Portugal|portugueses]], como'l [[Quilombo de los Palmares]] o'l [[Quilombo de Macacu]] o los simarrones en Colombia como'l *Palenque*.

== La Independencia ==



El control direutu d'[[Europa]] empezó a aparrar el [[4 de xunetu]] de [[1776]] cola [[declaración d'Independencia de los Estaos Xuníos]] ante la [[Gran Bretaña|corona británica]], anque siempres hubo insurrecciones y inconformidad per parte de los nativos, dichu acontecimientu sería un aliciente más pa la emancipación de les restantes colonies del continente.

El procesu d'independencia n'[[América Llatina]] empezó a principios del [[sieglu XIX]], magar a mediaos del [[sieglu XVIII]] empezaron les primeres revoluciones "Comuñeres" contra'l poder español. Ente elles destaquen los *Comuñeros de Paraguái*, [[1735]] y la [[Insurrección de los comuñeros]] nel [[Virreinatu de la Nueva Granada]]. El nome de "comuñeros" deber al lema de José d'Antequera y Castro: "*La voluntá del común ye cimeru a la del propiu rei*". Magar los comuñeros fueron derrotaos orixinalmente (por casu los de Paraguái na *Batalla de Tavapy*) adulces los distintos países baxu dominiu español llograron la so independencia.

El [[25 de mayu]] de [[1809]] cola [[Revolución de Chuquisaca]] empecipióse la [[Guerra d'Independencia Hispanoamericana]] que remataría en [[1824]] cola [[Batalla d'Ayacucho]]. Al rematar la mesma, España perdiera práuticamente toles sos colonies n'América, con esceición de les islles de [[Cuba]] y [[Puertu Ricu]].

Los territorios independizaos daríen orixe depués de complexos procesos a 15 nueves naciones independientes. [[Paraguái]], [[Bolivia]], [[Colombia]], [[Costa Rica]], [[Chile]], [[Ecuador]], [[El Salvador]], [[Guatemala]], [[Hondures]], [[Méxicu]], [[Nicaragua]], [[Arxentina]], [[Perú]], [[Uruguái]] y [[Venezuela]]. En [[1844]] y [[1898]] el procesu completar cola independencia de [[República Dominicana]] y [[Cuba]], respeutivamente.

Nos primeros años dempués de la independencia rexistren dellos intentos de conformar grandes estaos nacionales en Hispanoamérica. En [[1819]] conformóse un gran estáu independiente suramericanu, denomináu [[Gran Colombia]], y que tomó los territorios de los actuales [[Panamá]], [[Colombia]], [[Venezuela]] y [[Ecuador]]. La República eslleir en [[1830]]. En [[1816]] conformáronse les [[Provincies Xuníes del Río de la Plata]] como gran estáu suramericanu, incluyendo una gran parte del [[Alto Perú]] que depués integró [[Bolivia]], y la [[Banda Oriental]] que depués s'independizó como [[República Oriental del Uruguái]]. Ente [[1837]] formóse la [[Confederación Perú-Boliviana]] que s'eslleió dos años dempués. En [[1823]] formáronse les [[Provincies Xuníes del Centru d'América]] que s'eslleieron en [[1839]] pa formar [[Costa Rica]], [[Nicaragua]], [[El Salvador]], [[Hondures]] y [[Guatemala]].

Un estáu que llogró la independencia de manera pacífica nesti periodu foi'l [[Brasil]]. Arriendes de les [[Guerres Napoleóniques]], la capital foi treslladada de [[Lisboa]] a [[Rio de Janeiro]] implicándose con ello la asignación de la categoría de *reinu* a Brasil, un reinu dientro del [[Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve]] ([[1807]] – [[1821]]). Al eslleise pacíficamente tal reinu surdió'l *Imperiu de Brasil*. La independencia foi proclamada'l [[7 de setiembre]] de [[1822]] pol fíu del rei de Portugal, [[Pedru I de Brasil y IV de Portugal|Pedru I]], qu'estableció una monarquía constitucional, d'economía basada nel trabayu esclavista. Mientres el sieglu la mano d'obra esclava foi gradualmente sustituyida por inmigrantes europeos, sobremanera alemanes ya italianos. Otru país que llogró la independencia de manera pacífica foi'l [[Paraguái]].

Los grandes protagonistes d'esti periodu n'América fueron [[George Washington]], [[Simón Bolívar]], [[José de San Martín]], [[Miguel Hidalgo y Costilla]], [[Agustín de Iturbide]] y otros que son consideraos los *padres* de les patries americanes contemporánees poles sos lluches contra'l dominiu colonial. La mayor parte de los países caribeños y [[Canadá]] independizar mientres el sieglu XX.

== América independiente ==
En [[1868]] la flota d'[[España]] atacó les mariñes de [[Chile]] y [[Perú]] en razón d'un conflictu colonial. Tamién restableció de volao la so dominación en Santu Domingu, ente 1861 y 1865, y caltuvo control sobre [[Puertu Ricu]] y [[Cuba]] hasta [[1898]]. En 1888-1889 [[Brasil]] abolió la [[esclavitú]] y depués la [[monarquía]] pa establecese como [[república]].

Los diferendos estremeros provocaron guerres constantes ente les nueves repúbliques d'[[América]] a lo llargo de les décades posteriores. Les más destacaes fueron la [[Guerra del Pacíficu]] (1879-1884, [[Chile]] contra [[Bolivia]]-[[Perú]]) y la [[Guerra de la Triple Alianza]] (1865-1870, [[Arxentina]]-[[Brasil]]-[[Uruguái]] contra [[Paraguái]]). Esta postrera terminó con una derrota total de Paraguái, que traxo inclusive un desastre [[demografía|demográficu]]: la población del país, aproximao 525.000 persones antes de la guerra, foi amenorgada a unos 221.000 en [[1871]], de los que solamente unos 28.000 yeren homes. L'afitamientu de les nueves repúbliques nun foi pacífica sicasí. Non yá les lluches estremeres, sinón guerres civiles solmenaron los cimientos de los nuevos estaos. El expansionismo de países como [[Estaos Xuníos]] que tarazó'l territoriu de [[Méxicu]]; [[Brasil]] qu'impunxo la so soberanía nos territorios [[Amazones (Brasil)|amazónicos]] entá a cuenta de correr les fronteres de los sos vecinos, los conflictos territoriales ente [[Perú]], [[Bolivia]] y [[Chile]]; la creación del [[Uruguái]], la desintegración de la [[Gran Colombia]] que crearía trés nuevos estaos: [[Colombia]], [[Venezuela]] y [[Ecuador]], son la prueba d'una dómina convulsa causada pola desapaición de les colonies. Esta dómina de grandes cambeos pal continente que traxo'l [[sieglu XIX]] ente independencia y afitamientu terminaría inda cola construcción de la [[canal de Panamá]], una canal interoceánica que partió'l continente en dos, a cuenta de tarazar el territoriu [[Colombia|colombianu]] y crear un nuevu estáu, Panamá ([[1903]]), so la creciente influencia d'una nueva potencia: [[Estaos Xuníos]].

== Sieglu XX ==
El [[Sieglu XX]] n'América representó una dómina de grandes cambeos ya interacciones. El continente qu'había estáu aislláu del restu del planeta por sieglos, yera agora unu de los más célebres, de los más visitaos, de los más mentaos. Siguía siendo'l "Nuevu Mundu" y el territoriu de les oportunidaes. Los Estaos Xuníos especialmente tendría un papel central nel desenvolvimientu de la [[ciencia]] y la [[teunoloxía]]: el cine de Hollywood conquistaría'l mundu, el [[jazz]], [[Elvis Presley]], el rei del *Rock'N Roll*, los inventos, [[Broadway]], los monopolios, los viaxes espaciales y otros tantos factores. El cine mexicanu, arxentín y brasilanu seríen la contraparte, [[Carlos Gardel]], el rei del [[tangu]], el boom de la lliteratura hispanoamericana con autores al altor de los grandes clásicos universales como [[Gabriela Mistral]], [[Pablo Neruda]], [[Jorge Luis Borges]], [[Gabriel García Márquez]], [[Mario Vargas Llosa]] y otros, artistes de sonadía mayor como [[Fernando Botero]], [[Diego Rivera]], [[Frida Kahlo]] y centenares de nomes na pintura, la escultura, les artes escéniques, el cine. El continente de les races y de les cultures, fadríen que'l sieglu XX fixérase quiera que non, americanu.

=== Escontra'l norte ricu y el sur probe ===
El [[sieglu XX]] carauterizar por dos fenómenos contradictorios, per un sitiu [[Estaos Xuníos]] y [[Canadá]] establecieron llibres democracies estables firmemente, ente que'l restu del continente sufrió en munchos de los sos países diversos tipos de dictadures y homes tarrecibles de too tipu. Magar tien de señalase que les eleiciones n'Estaos Xuníos ente finales del sieglu XIX y XX yeren altamente fraudulentas, y en [[Méxicu]]'l sistema demográficu desaguó nun réxime autoritariu ensin alternanza democrática na presidencia. Delles fontes espliquen que nun ye casual esta división, y que esta inestabilidá política ye consecuencia d'un procesu económicu y políticu d'inxerencia estauxunidense aliada a les clases dirixentes de cada país llatinoamericanu. A finales del sieglu que la mayor parte del continente llogró faese de gobernantes escoyíos democráticamente, anque non en toles circunstancies estableciéronse instituciones duraderes. El desenvolvimientu económicu de los [[Estaos Xuníos]] fadría d'esi país yá dende principios de sieglu la mapa de la inmigración, sobremanera dende [[Europa]] y [[Asia]], xunto a los países [[rioplatenses]] d'[[Arxentina]] y [[Uruguái]].

En menor midida'l restu de los países americanos nun fueron ayenos a esa nueva folada de pueblos que *colonizaben* a la so forma'l Nuevu Mundu. El desenvolvimientu industrial del norte del continente que fadría d'[[Estaos Xuníos]] una potencia mundial, crearía una desface de frente a un sur aprobetáu. La emigración de llatinoamericanos escontra esti país aumentaría col pasu de les décades hasta convertilos como la segunda "*minoría*" nel so territoriu. La [[canal de Panamá]], inauguráu en [[1914]], col so allugamientu nel puntu más angostu ente'l [[mar Caribe]] y l'[[océanu Pacíficu]], tuvo un efeutu d'amplies proyeiciones al encurtiar la distancia y tiempos de comunicación marítima, produciendo adelantos económicos y comerciales que beneficiaríen especialmente a [[Estaos Xuníos]]. El lliberalismu económicu abriríase cancha en [[Llatinoamérica]] especialmente dempués de la crisis económica de [[1929]], pero en numberosos países seríen les clases altu y dirixente los beneficiarios ante una campesinado probe y marxinal. Los recursos naturales llatinoamericanos taríen en manes de les multinacionales estauxunidenses, pero tamién europees. La [[Matanza de la Escuela Santa María de Iquique]] en [[1907]] en [[Chile]] y la "[[Masacre de les Bananeras]]", protagonizada pola [[United Fruit Company]] en [[1928]] en [[Colombia]], son dos de los munchos exemplos de cómo fueron les polítiques del desenvolvimientu económicu en [[Llatinoamérica]]. La [[guerra del Chaco]] ([[1932]] - [[1935]]) ente [[Bolivia]] y [[Paraguái]] pol control del ríu Paraguái, terminó cola victoria paraguaya y dexó a dambos como los más probes d'esti subcontinente escontra finales del [[sieglu XX]].

El [[9 d'abril]] de [[1948]] foi asesináu'l caudiellu popular [[Jorge Eliécer Gaitán]] en [[Bogotá]], lo que desbocaría a [[Colombia]] nun conflictu políticu pol restu del sieglu. El [[22 de payares]] de [[1963]] otros magnicidios atentaríen contra les intenciones de camudar una realidá política desfasada nel continente, la falta de derechos de los afro-americanos n'Estaos Xuníos: ye asesináu'l presidente d'Estaos Xuníos [[John Fitzgerald Kennedy]] y el líder políticu [[Martin Luther King]]. Escontra finales del sieglu, América cuntaba con dellos de los países más probes del mundu como [[Haití]], [[Bolivia]] y [[El Salvador]], ente otros o países onde convivía'l primera col tercer mundu como [[Brasil]], [[Arxentina]], [[Colombia]] y [[Méxicu]], toa esta realidá nel mesmu continente del país más ricu del mundu. La idea de ver a "*Llatinoamérica como'l patiu traseru de los Estaos Xuníos*" según el presidente d'Estaos Xuníos [[Ronald Reagan]] convertir nel resume de lo que foi la hestoria del continente mientres el sieglu XX y el cumplimientu de la profecía del Llibertador [[Simón Bolívar]]:



=== América mientres les guerres mundiales ===
Mientres la [[Primer Guerra Mundial|Primer]] y [[Segunda Guerra Mundial]], el continente caltúvose a salvo de la fola destructiva qu'afaró [[Europa]], [[Asia]] y [[África]] y volvióse una vegada más receptor natural de cientos de refuxaos. Col fin del conflictu, el [[30 d'abril]] de [[1948]], fúndase la [[Organización de los Estaos Americanos]]. El [[25 d'abril]] de [[1945]] celebróse la primer conferencia en [[San Francisco (California)|San Francisco]] de la [[Organización de les Naciones Xuníes]] pa garantizar la paz del mundu, que tendría como sede definitiva a la ciudá de [[Nueva York]]. La [[Organización de los Estaos Americanos]] fundaríase'l [[30 d'abril]] de [[1948]] en [[Bogotá]] como culmen d'una llongura ideal empezáu en [[1890]] cola *Primer Conferencia Internacional Americana*, efectuada na ciudá de [[Washington D.C.]], que se convertiría en [[1910]] na *Unión Panamericana*. La Carta de la OEA confirmó'l respaldu a metes comunes y respetu a la soberanía de cada unu de los países del continente.

El comandante [[Neil Armstrong]] foi'l primer ser humanu que trió la superficie de la lluna'l [[20 de xunetu]] de [[1969]] al sur de *Mar de la Tranquilidá*, (*Mare Tranquilitatis*). Armstrong, nacíu n'[[Ohio]] en [[1930]], viaxó con otros dos compañeros na misión [[Apollo 11]].

Pero la llamada [[guerra fría]] tendría consecuencies nefastes en suelu americanu. Nel primer llustru de los [[años 1960]] el réxime enllantáu en [[Cuba]] por [[Fidel Castro]] y el [[Che Guevara]], ente otros, empobinó la política del so país escontra la [[Unión de Repúbliques Socialistes Soviétiques]] (URSS), de la cual pasó a ser un incondicional aliáu en desterciu de los intereses geoestratégicos d'[[Estaos Xuníos]]. La situación tuvo'l so puntu más dramáticu na "[[Crisis de los misiles de Cuba]]" que llevó a la humanidá a tar más cerca que nunca d'una *tercer guerra mundial*, pero que pudo evitase gracies a la voluntá de [[Nikita Khrushchov]] y [[John F. Kennedy]]. De resultes, españó'l [[conflictu armáu internu en Colombia|conflictu armáu en Colombia]] en [[1964]], hubo más series de violentos rexímenes dictatoriales en diversos países d'América Llatina: [[Brasil]] ([[1964]]), [[Arxentina]] ([[1968]] y [[1976]]), [[Chile]] ([[1973]]), [[Uruguái]] ([[1973]]), [[Bolivia]] ([[1980]]), amás del españíu del [[conflictu armáu internu nel Perú|conflictu armáu nel Perú]] en 1980.

El [[4 d'abril]] de [[1968]] otru magnicidiu solmenó al continente: yera asesináu'l Dr. [[Martin Luther King]], Jr. en [[Memphis]], unu de los grandes activistes del Movimientu polos Derechos Civiles n'Estaos Xuníos pa los [[afroamericanos]], gallardoniáu col [[Premiu Nobel de la Paz]]. Entamó y llevó a cabu coles pol derechu al votu, la non discriminación, y otros derechos civiles básicos. La mayoría d'estos derechos fueron promulgaos nes lleis de los Estaos Xuníos cola aprobación de l'Acta de los Derechos Civiles y l'Acta de los derechos de votación. Ye seique más famosu pol so discursu "I Have a Dream (Yo tengo un suañu)" dau en frente del Monumentu a Lincoln mientres la [[Marcha en Washington pol trabayu y la llibertá]] en [[1963]]. King ye recordáu como unu de los mayores líderes y [[héroe]]s de la historia d'Estaos Xuníos, y na moderna hestoria de la non violencia.

=== Fin del sieglu ===
Dempués del fin de la guerra fría cola cayida del [[Muriu de Berlín]], el continente vio la meyora del [[Neolliberalismu]], un conxuntu de propuestes políticu-económiques con énfasis na llibre circulación de capitales, la privatización d'empreses públiques y l'esmantelamientu del *Estáu Benefactor*. Los padres de dichos procesos fueron el [[Bancu Mundial]], la [[Organización Mundial del Comerciu]] y el [[Fondu Monetariu Internacional]] (FMI). Estes polítiques qu'obedecen a una más complexa rede del mercáu internacional, magar punxo fin a gobiernos de facto como les dictadures llatinoamericanes, xeneró por casu la crisis financiera arxentina a partir de [[1998]] que crearía una alarma económica continental

Otra carauterística del fin de sieglu, especialmente na década de los 80, sería'l fortalecimientu financieru de les mafies de la droga que tuvieron como epicentru [[Colombia]], [[Méxicu]] y [[Estaos Xuníos]], especialmente. La mafia, amestada a la droga, adquirió un enorme poder económicu que llegó inclusive a ser un verdaderu poder paralelu al Estáu. Unu de los nomes claves de la dómina, que llegó a proporciones de mitu, foi'l de [[Pablo Escobar]], que, amás del so arriquecimientu ilícitu, y d'alcuerdu de la edición de 1985 de la [[Forbes|Revista Forbes]], aportó a el quintu *home más ricu del mundu'', cola capacidá de poner en xaque la política colombiana y crear un conflictu internacional qu'arreyó a otros países americanos na llamada "guerra contra'l narcotráficu".

## Un nuevu mileniu
El 2001 marcó l'entamu d'un nuevu mileniu y un nuevu sieglu. Si'l sieglu XX nun foi'l sieglu de la paz y la prosperidá continental, la manera na qu'aprució la nueva data cronolóxica nun agorar meyores tiempos. El 11 de setiembre de 2001 tendríen llugar los ataques suicides qu'implicaron el secuestru de cuatro aviones de pasaxeros, que fueron emplegaos como bombes aérees dexando al rededor de 3.000 muertes. Les Torres Ximielgues del Centro Mundial de Comerciu (WTC poles sos sigles n'inglés), fueron destruyíes y el Pentágonu resultó estropiáu. La hestoria bastiar pal mundu enteru: el presidente George W. Bush empecipiaría les invasiones d'Afganistán ya Iraq y Oriente y Occidente veríense engarraos nun conflictu qu'espertó vieyes disputes, abrió la perspeutiva a nueves ambiciones y creó nueves situaciones históriques.

## Rexonalización
Les siguientes son los grandes bloques económicos nel continente, anque esisten numberosos trataos billaterales:

* La Comunidá Andina conformada por Perú, Bolivia, Ecuador y Colombia. Chile dixebrar en 1969 y Venezuela dixebrar en 2006.
* Mercosur: Arxentina, Brasil, Paraguái, Uruguái y Venezuela.
* Unasur: tolos países suramericanos.
* Asociación d'Estaos del Caribe: países con salida al mar Caribe ya insulares de la zona.
* Tratáu de Llibre Comerciu d'América del Norte (NAFTA) ente Canadá, Estaos Xuníos y Méxicu.
* El Sistema de la Integración Centroamericana (SICA), conformáu por Belize, El Salvador, Hondures, Nicaragua, Guatemala, Costa Rica y Panamá.
* Caricom (Comunidá Caribeña), conformáu por Antigua y Barbuda, Les Bahames, Barbados, Belize, Dominica, Granada, Guyana, Haití, Xamaica, Montserrat, Santa Llucía, Saint Kitts y Nevis, San Vicente y Les Granadines, Surinam y Trinidá y Tobagu.

## Ver tamién
Hestoria

## Referencies

## Bibliografía
* 

* 
* 
* 
* 

* 

## Ver tamién
* Prehistoria d'América
* Historia d'América del Norte
* Historia d'América Central
* Historia d'América del Sur
* Gobiernos d'América