Púrpura

**Púrpura** ye'l color o coloraciones que s'atopen ente'l colloráu y l'azul, o más específicamente ye un color magenta escuru que s'atopa ente'l violeta y el carmesí. El términu provién de los cascoxues marinos tamién llamaos púrpures (*[[Stramonita haemastoma]]*, *[[Nucella lapillus]]*), y asina se denominaba tamién al color producíu pola oxidación de la tinta d'estos cascoxos, (tinta bien apreciada dende antiguu) y a les teles tiñíes con ella. 

En colorimetría foi definíu como'l color complementariu de los que se perciben de resultes de la fotorrecepción d'una lluz que la so llonxitú d'onda dominante mide ente 555 y 565 nm. Trátase d'un color estándar, ye dicir que s'atopa normalizáu en catálogos de colores ya inventarios cromáticos. La denominación de color púrpura» inclúi al conxuntu de les coloraciones similares al color estándar, **purpúreas**. A la derecha apúrrese una muestra del púrpura estándar.

Popularmente, úsense como sinónimos nomes como **[[moráu]]**, '''violeta''', '''lila''', '''malva''', **[[magenta]]** o **cárdenu**. Sicasí, estes denominaciones tienen distinta etimoloxía, y anque tamién son coloraciones asitiaes ente'l colloráu y l'azul, desenvolvieron polo xeneral el so propiu significáu específicu.

## Definición y algames

### Etimoloxía

La pallabra **púrpura** deriva del llatín *purpŭra*, 'moluscu que produz un tinte violáceo, tinte llográu del moluscu, tela o vistíu tiñíu con esi tinte', que procede del griegu xónicu πορφύρη (πορφύρα, *porphýrā*, en koiné), colos mesmos significaos. El términu griegu, de la mesma, aniciar nuna pallabra semita que designaba al cascoxu marín col que s'ellaboraba'l tinte púrpura.

Créese que los nomes de les antigües rexones de Canaán y Fenicia pueden ser términos cognados pa designar al color púrpura. Canaán podría derivar del vocablu acadiu *kinahhu* ('púrpura coloráu'), ente que Fenicia procedería del griegu φοινός (*foinós*, 'colloráu escuru') o φοῖνιξ (*foinix*, 'púrpura, escarlata').

### Diferencies ente púrpura y colores similares

Debaxo danse muestres de coloriar estándar púrpures y purpúreos qu'apaecen nun círculu cromáticu de venticuatro colores, col fin de facilitar la so comparanza ente sigo. La terminoloxía emplegada nel presente artículu correspuende a estos colores.

Nótese que l'azul púrpura equival al violeta, y el colloráu púrpura al magenta.



 **Azul purpúreo**405 a 460 nm#382983


 **[[Azul púrpura]]**395 a 405 nm#4C2882


 **Púrpura azuláu**380 a 395 nm#612682


 **Púrpura**(non espectral)#7D2181


 **Púrpura acoloratáu**(non espectral)#A11480


 **[[Colloráu púrpura]]**(non espectral)#E40078


 **Colloráu purpúreo**(non espectral)#E30049


#### Ente púrpura y violeta

* Como se dixo, nuna diagrama de colores de siquier venticuatro tonalidad, el púrpura, nun sentíu ampliu, va dende'l coloráu purpúreo hasta'l púrpura azuláu; el violeta atópase de siguío, nel rangu del azul púrpura.

* A diferencia del púrpura, el violeta sí ye un color espectral: una lluz con una llonxitú d'onda dominante d'ente 420 y 380 nm ye violeta.

* Una interesante cualidá psicofísica que sirve pa estremar al púrpura del violeta ye que l'apariencia d'esti postreru varia cola intensidá de la lluz o luminancia. El violeta, según aumenta la intensidá de la lluz, paeciera adquirir un matiz más azuláu, como resultancia del denomináu fenómenu Bezold–Brücke, onde les llonxitúes d'onda inferiores a 500 nm tiñir d'azul, ente que les cimeres viren al mariellu. El púrpura, al ser un amiestu de llonxitúes d'onda, nun sufre esti fenómenu.

#### Ente púrpura y moráu

Al ser un púrpura azuláu, el moráu ye téunicamente púrpura. La diferencia ente púrpura y moráu ye semántica, una y bones l'axetivación de color moráu» aniciar na descripción de la pigmentación de les mores, frutos del árbol llamáu moral (*[[Morus nigra]]*).

### Variantes históriques, culturales y llingüístiques

#### Los tintes y testiles «púrpures»

Orixinariamente, la pallabra púrpura» aludía a la coloración de ciertos tintes pa tiñir teles, al color qu'aquellos producíen y a les teles tiñíes colos mesmos. Estos tintes ellaborar coles secreciones de delles especies de cascoxos marinos, y en tiempos antiguos producir en distintes rexones del globu, anque'l llinguaxe y los usos occidentales fueron influyíos en particular pola antigua industria del tiñíu con púrpura de la rexón del Mediterraneu.

Como los tintes yeren difíciles de llograr, les teles tiñíes de púrpura yeren desaxeradamente costoses y el so usu taba acutáu a quien podíen pagales. Eventualmente les prendes púrpures adquirieron un valor simbólicu, denotando nobleza: en tiempos de la Roma imperial, por casu, solo l'emperador tenía dexáu llevales.

Vitruvio, nel sieglu&nbsp;I&nbsp;a.&#x202f;C., rellata que la coloración del tinte púrpura variaba ente azulada y acoloratada, y atribúi esa variación al llugar de coleuta de los moluscos con que lo ellaboraba; sicasí, güei considérase que la variación podía debese al usu de distintes especies de cascoxos (caúna de les cuales produz un color daqué distintu), al amiestu de los tintes col propósitu de llograr variantes de color o a otres particularidaes del procedimientu de tiñíu.

Mientres la Edá Media la téunica pa ellaborar el tinte púrpura clásicu perdióse, y este foi reemplazáu pol colloráu carmín que se llograba del quermes, una especie de cochinilla. Les onerosas prendes de gala usaes por emperadores, nobles y altos funcionarios camudaron asina de color, pero non de nome. Entá güei, una de les acepciones de «púrpura» ye «prenda de vistir, d'esti color o colorada, que forma parte del traxe carauterísticu d'emperadores, reis, cardenales, etc.»

Acordies con Philip Ball, mientres tola Antigüedá y la Edá Media'l términu llatín *purpure* podía denotar tanto'l color púrpura como un colloráu escuru.

##### La púrpura como color «ricu» o tela suntuoso

Michel Pastoureau, nel so llibru *Une histoire symbolique du Moyen Âge occidental*, alvierte a los historiadores alrodiu de les traducciones de los términos de color en testos antiguos:

Per otra parte, según l'historiador d'arte anglosaxón antiguu Charles Reginald Dodwell, el términu llatín *púrpura* faía referencia a una variedá de tela de seda gruesa, llamativa y cara, de más d'un color. Dodwell consideraba qu'esti texíu pudo ser similar al tafetán, colos filos de la urdimbre d'un color y los filos de la trama d'otru, de manera que col movimientu, al incidir la lluz sobre les sos plegues, camudaba de color. Esti tipu de tela, a pesar del so nome, podía ser de cualesquier color: les fontes históriques testuales estudiaes por Dodwell mentaben teles de *púrpura* que yeren de color predominante colloráu, blancu, negru y verde.

#### Púrpura nel modelu de coloración tradicional

Desque foi afayáu'l modelu tricromáticu de coloración nel sieglu XVII, el púrpura foi consideráu'l color secundariu que puede producise entemeciendo los primarios colloráu y azul. Tal ye'l casu del sistema de coloración de D'Aguilon, qu'en 1613 escribió en llatín el términu *"purpureus"*. Un tratáu de pintura en francés de 1708 ye más específicu, asitiando al púrpura (*pourpre*) ente'l violeta y el colloráu carmesí. Nel sistema de color n'inglés de Moses Harris (1776), figura'l círculu cromáticu col púrpura (*purple*) ente l'azul púrpura y el colloráu púrpura; y na teoría del color n'alemán de Wilhelm von Bezold (1874), figura'l púrpura (*purpur*) ente'l colloráu y el violeta.

N'otros modelos tradicionales, el violeta figura como color secundariu en llugar del púrpura. Por esta razón considérase por casu que'l colloráu violeta ye equivalente del colloráu púrpura, y el términu purpúreo resulta sinónimu de violáceo o violáu.

#### Particularidaes llingüístiques

La definición del color púrpura puede variar según l'idioma. Non solo los traductores de testos antiguos tienen d'exercer prudencia, sinón tamién aquellos qu'interpreten y traducen llingües vives.

##### Púrpura n'alemán
:En idioma alemán, el color púrpura (*[[:de:purpur|purpur]]*) definir a nivel popular como un colloráu intensu, daqué purpúreo, comparable col carmín d'usu pictóricu. Pero puede estendese dende'l carmín hasta'l violeta.

##### Púrpura en francés
:En idioma francés, púrpura (*[[:fr:pourpre|pourpre]]*) ye un color colloráu escuru intensu o coloráu violáceo.





##### Púrpura n'italianu
:En idioma italianu, púrpura (*[[:it:porpora|porpora]]*) ye nuevamente un colloráu semioscuro ya intensu. Puede dir del carmín en candia violáceo.





##### Púrpura n'inglés
:En idioma inglés, la denominación de color púrpura (*[[:en:purple|purple]]*) toma un conxuntu ampliu de coloraciones que van dende'l púrpura acoloratáu al violeta, ya inclúi a esti postreru.





##### Púrpura en portugués
:En idioma portugués, *roxo*, términu cognáu col español coloráu», significa, sicasí, «púrpura». Cabo mentar qu'en portugués tamién esiste'l términu *púrpura* pa designar a esti color, funcionando como sinónimu de *roxo*.

##### Púrpura en xaponés
:En idioma xaponés, el púrpura denominar *[[Murasaki (color)|murasaki]]* (紫) y na so forma estándar ye un púrpura acoloratáu. Escontra fines del sieglu&nbsp;XIX introducir en Xapón la denominación *paapuru* pal púrpura, derivada del inglés *purple*. Debaxo amuésase'l púrpura xaponés estándar.





## Color espectral y extra-espectral
Consideróse al púrpura como un color non espectral. Sicasí, si ve'l so composición cromática RGB, va notase que'l valor del azul suel ser equivalente al del colloráu, o puede ser tamién un pocu superior o inferior d'alcuerdu a la coloración analizada. Cuando'l colloráu ye mayor, como nel púrpura acoloratáu, va ser un color non espectral; pero sí l'azul ye mayor, como nel púrpura azuláu, entós sí ye espectral, porque s'atopa na gama más alloñada de la lluz violeta. Finalmente si azul y colloráu tienen valores bien próximos, como nel púrpura estándar o'l magenta, algama una llonxitú d'onda nel mesmu estremu del espectru visible con 380 nm, práuticamente imperceptible a la vista y en consecuencia considérase-y non espectral.

### Púrpura espectral
Forma la parte esterna de la gama del violeta espectral. Equí dellos exemplos:

|}

Estos exemplos tomen aproximao una llonxitú d'onda ente 388 y 397nm, polo que formen parte de la rexón estrema del espectru visible.

### Púrpura non espectral

Los colores lluz púrpura y coloráu púrpura nun pueden ser xeneraos por una sola llonxitú d'onda llumínica, polo cual nun esiste nel espectru de lluz visible: son colores extra–espectrales. Pa producise ye necesariu un amiestu de llonxitúes d'onda de los colores coloráu y azul, o del colloráu y del violeta.

Anque'l púrpura nun s'atopa nel espectru de lluz visible nin nel arcu iris, sí apaez na mayoría de los círculos cromáticos y nos espacio de color especialmente escurríos pa representar tolos colores posibles. Na diagrama cromáticu del espaciu de color CIE 1931, por casu, los púrpures alcuéntrense sobre una llinia recta que coneuta a los colores coloráu y azul, y que cubre les cromaticidades que van dende'l coloráu purpúreo al púrpura azuláu. Esta llinia ye conocida como «recta de los púrpures».

## Historia

La historia del color púrpura —siquier n'Occidente— ta marcada pol descubrimientu del tinte homónimu, que les sos sustancies precursores atópase na glándula hipobranquial de delles especies de cascoxos marinos. Esti tinte yá se conocía en dómines prerromanes; na rexón del Mediterraneu hai rastros de la so producción siquier dende alredor del sieglu&nbsp;XVIII&nbsp;a.&#x202f;C. na islla de Creta, ente que n'Asia Menor conócese dende'l sieglu&nbsp;XV&nbsp;a.&#x202f;C.

Ye necesariu destacar qu'esta industria foi global, yá que históricamente delles cultures en distintos llugares del mundu producieron tinte púrpura a partir de cascoxos de mar.

### Púrpura antiguu del Mediterraneu
En tola cuenca mediterránea atopáronse antiguos sitios d'esplotación de cascoxos de la púrpura, polo xeneral so la forma de montículos de conches refugaes, como en Tiro, Sidón, Ugarit, Asdod y Shiqmona; en Tel Qison, llocalidá que formaba parte de l'antigua Palestina, y nel puertu d'Acre topáronse tamién restos d'una industria de la púrpura. Los antiguos griegos probablemente aprendieron de los fenicios l'arte del tiñíu con púrpura, ente que nel Imperiu Romanu la púrpura producir nes tintoreríes imperiales. Na ''Ilíada'' de Homero y la ''Eneida'' de Virgilio méntense ropes teñídas con púrpura de Tiro.

Nel llibru de Ezequiel (27:7) mentar a «Elisa» (seique Xipre, islles del Mar Exéu o les Canaries) como fonte de *těkēlet* y **argāmān'', términos bíblicos pal púrpura azuláu y el púrpura acoloratáu, respeutivamente.

==== Púrpura de Tiro ====




Na Antigüedá el tinte púrpura tuvo acomuñáu especialmente a los fenicios, que se dedicaben al comerciu de teles tiñíes con aquel. El meyor púrpura, y el más puru, yera'l que s'estrayía de los cascoxos colectados nes mariñes del Mediterraneu, incluyendo al puertu feniciu de [[Tiro]], d'onde'l tinte llogró'l so nome.

El púrpura de Tiro» o «púrpura tirio» producir cola [[tinta]] de los cascoxos [[Muricidae|murícidos]] denominaos [[Hexaplex trunculus|conchil (''Hexaplex trunculus'')]] y [[Murex brandaris|cañadilla (''Murex brandaris'')]], del [[Buccinum undatum|buccino (''Buccinum undatum'')]], [[Buccinidae]]) y, dacuando, de ''[[Stramonita haemastoma]]'' ([[Rapaninae]]). El buccino da un color coloráu púrpura, ente que los murícidos producen un color similar al púrpura estándar.

Nestos moluscos, el fluyíu precursor del tinte atopar nuna glándula cercana a la so cabeza, y ye primeramente blancuciu. Esta sustancia estrayíase rompiendo o prensando los cascoxos, y por efeutu del aire y de la lluz camudaba de color, pasando a ser mariellu pálida, depués verde, depués azul y finalmente púrpura; el color final del tinte yera inalterable ante la lluz. Cada moluscu nun daba más qu'una gota de tinte, polo que'l llogru de trenta gramos d'esta sustancia demandaba la muerte d'unos 250&#x202f;000 cascoxos, xustificando'l elevadísimo preciu de los paños tiñíos de púrpura. En [[1908]], el químicu austriacu [[Paul Friedländer]], col fin de llograr daqué de tinte púrpura, mercó a los vendedores de mariscos de [[Trieste]] 12&#x202f;000 exemplares de cascoxos de la púrpura y llogró d'ellos solamente 1,4 gramos de tinte, cantidá abonda pa tiñir un pañuelu.

[[Pliniu'l Vieyu]], na so obra ''[[Naturalis historia]]'' ([[Sieglu I|sieglu&nbsp;I]]), rellata que pa la ellaboración de púrpura de Tiro teníen d'emplegase dos especies de cascoxos, ya indica cuál yera'l matiz más apreciáu:



So estes llinies danse, a la izquierda, una muestra del color específicu del púrpura de Tiro y, a la derecha, una muestra inespecífica más clara, que dexa ver el so matiz.

<center>

</center>



La púrpura non solo yera prohibitiva por cuenta del so preciu, sinón que dacuando'l so usu taba acutáu por llei. Na [[República romana|Roma republicana]] los xenerales podíen llevar túniques dafechu tiñíes de púrpura, pero a los senadores, cónsules, pretores y otros personaxes de menor rangu solo dexábase-yos llucir franxes de púrpura nel cantu de los sos [[Toga (vistimienta)|toga]]s, tantu más angostes cuanto menor el rangu. Na Roma imperial les restricciones sobre l'usu de la púrpura amontáronse, y hacia'l [[Sieglu IV|sieglu&nbsp;IV]] solamente l'emperador podía usar púrpura, tando penáu l'usu d'esti color por cualesquier otru romanu, anque se debiera a un tinte d'imitación y non al púrpura auténticu.

Nos mosaicos de la ilesia [[Imperiu bizantín|bizantina]] de [[Ilesia de San Vital de Rávena|San Vital de Rávena]], que daten del [[Sieglu VI|sieglu&nbsp;VI]], puede apreciase una rellación xerárquica similar ente l'usu de vestidures de púrpura y el rangu de les figures retrataes: [[Xesús de Nazaré|Xesús]], l'emperador [[Xustinianu I|Xustinianu]] y la emperatriz [[Teodora]] apaecen vistíos dafechu de púrpura, ente que los personaxes menores llucen superficies bastante más pequeñes d'esti color nos sos ropajes.

La téunica d'ellaboración del tinte púrpura perder pa Occidente tres la [[Cayida de Constantinopla|toma de Constantinopla polos turcos]] en [[1453]], y permaneció desconocida hasta mediaos del [[Sieglu XIX|sieglu&nbsp;XIX]].

===== Usu pictóricu =====
Anque'l púrpura de Tiro usóse principalmente pal tiñíu de teles, [[Vitruvio]] encamentaba qu'en casu d'usar el púrpura de Tiro —al que llamaba ''ostrum''— pa pintar, entemeciérase-y con miel, con cuenta d'evitar que s'ensugara demasiáu puestu. Per otra parte, [[Pliniu'l Vieyu|Plinio]] describió un procedimientu pa preparar una [[laca]] púrpura d'usu [[Pintura artística|pictóricu]], que consistía en papar paños tiñíos de púrpura nuna solución d'agua con [[tiza]].

Anguaño'l púrpura de Tiro comercialízase como [[pigmentu]] pa usu artísticu, anque'l so preciu sigue siendo eleváu. A mediaos de 2012, la firma Kremer Pigmente ufiertaba 25 mg de púrpura de Tiro auténticu a alredor de 130 [[Dólar de los Estaos Xuníos|dólares d'Estaos Xuníos]] o 70 [[euru|euros]].

=== Otros púrpures naturales europeos ===

==== Tintes ====
Antes de la proliferación de los [[colorante]]s [[sintéticu|sintéticos]] a mediaos del [[Sieglu XIX|sieglu&nbsp;XIX]], n'Europa conocieron delles fórmules pa llograr tintes purpúreos. Los colores moraos o violáceos podíen llograse combinando un tinte azul con unu colloráu (por casu, [[Isatis tinctoria|glasto]] pal azul y [[Rubia tinctorum|rubia]] pal colloráu), o con [[colorante]]s naturales derivaos de plantes, fungos y [[liques|lique]]. El llamáu [[papiru d'Estocolmu]], testu griegu que se remonta al [[Sieglu III|sieglu&nbsp;III]], contién la receta más antigua que se conoz pa ellaborar tinte púrpura d'imitación. Amás, ye posible que'l tinte de cascoxos marinos utilizárase fora de la rexón mediterránea, tantu pa tiñir teles como pa pintar manuscritos allumaos; la especie emplegada sería ''Nucella lapillus''.



===== Orchilla y otros tintes de liquen =====
Los fenicios non solu comerciaron con tintes purpúreos derivaos de moluscos, sinón que los llograron tamién de [[liques|lique]], como los llamaos orcela o orchilla, denominación que toma a delles especies del [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Roccella]]''. Nes [[islles Púrpures]], frente a [[Esauira]] ([[Marruecos]]), topáronse restos d'una factoría que perteneció al rei [[Juba II]] y qu'alredor del [[Sieglu I e.C.|sieglu&nbsp;I&nbsp;a.&#x202f;C.]] producía púrpura de moluscos, orchilla y orceína. Foi Plinio quien llamó «Purpurarias» a estes islles en razón de la so producción; tamién se conocieron pola so denominación portuguesa, Mogador.

Tradicionalmente, el primer pasu pa producir tinte d'estos liquen consiste en collechar los sos [[Balto (bioloxía)|baltos]] direutamente de les roques onde crecen y preparar una pasta tintórea, la orchilla o «orchilla de Mogador». L'historiador, botánicu y poeta canariu [[José de Viera y Clavijo]] (1731–1813) da una descripción pormenorizada del procedimientu utilizáu en [[Canaries]], empezando colos liquen yá collechaos:



La esplotación de los liquen de les islles Canaries y el comerciu de los tintes que producíen constituyó una provechosa actividá, que tuvo al cargu d'España y duró unos 450 años, dende mediaos del [[Sieglu XV|sieglu&nbsp;XV]] hasta principios del [[Sieglu XX|sieglu&nbsp;XX]], anque yá tornara mientres el sieglu XIX por cuenta de la recoyida abusiva de la orchilla y a la competencia de los colorantes sintéticos industriales.

Ferviendo la orchilla de Mogador n'agua podía aisllase d'ella un colorante, la [[orceína]], que'l so principiu químicu ye la [[orcina]] o orcinol, un [[difenol]] que s'atopa nos liquen y que por sigo solo usóse tradicionalmente pa colorear papeles pintaos. La presentación tradicional de la orceína yera en forma de polvu, y con ella llograben colores coloráu púrpures, coloráu purpúreos y púrpura acolorataos.

La orceína usar dende l'antigüedá cretense, fenicia, griega y romana, y los tintoreros tradicional emplegar pa tiñir llana y seda. Mientres el [[Sieglu XIII|sieglu&nbsp;XIII]], la familia de tintoreros Oricelli preparaba y vendía en [[Florencia]] un tinte coloráu purpúreo deriváu de la orceína, el ''oricello''. Amás, cola orceína del liquenes de Canaries» (''[[Roccella tinctoria|Roccella phycopsis [= Roccella tinctoria]]]'') ellaboróse un tinte azul purpúreo bien escuru denomináu orcela o orcella.

Debaxo amuésense les coloraciones específiques de la orceína y de la orcela.

<center>

</center>

En [[1766]], el Dr. [[Cuthbert Gordon]] patentó n'[[Escocia]] un procedimientu similar al usáu tradicionalmente nel llogru de la orchilla, pa estrayer tinte del liquenes septentrional ''[[Ochrolechia tartarea]]''. El material resultante, llamáu n'inglés ''cudbear'', almacenar en forma de pequeños bollos y podía usase pa tiñir testiles o como pigmentu. Los colores proporcionaos por esta sustancia diben del colloráu al rosa, pasando pol magenta, hasta'l púrpura.

De delles especies de liquen estrayer tamién la sustancia denomada [[tornasol]], que vira a acoloratada o a violácea en contautu con compuestos [[ácidos]] o [[alcalinos]], y que consecuentemente usóse como [[indicador de pH]].



==== Colores pa pintura artística ====
Con al respective de los colores y pigmentos pa [[pintura artística]] y otros usos decorativos, [[Philip Ball]], nel so llibru ''La invención del color'', menta l'usu del tinte coloráu purpúreo de buccino de les mariñes de Francia o d'Inglaterra pa tiñir pergaminos, y amiesta que la mayoría de los pigmentos púrpures o violáceos usaos na [[Edá Media]] pa pintura sobre panel faíense entemeciendo un azul —como'l de l'[[azurita]], por casu— con una [[laca]] colorada.

Na Italia del [[Sieglu XIV|sieglu&nbsp;XIV]] yera bien apreciáu un colorante llamáu ''folium'', ellaboráu con estractos de la planta llamada d'antiguo ''morella'', ''maurelle'' o ''torna ad solem'', güei identificada cola especie ''[[Chrozophora tinctoria]]''. Esti colorante, al igual qu'otros d'orixe vexetal, vira de color según l'acidez del mediu, polo que podía preparar por que fuera coloráu, púrpura o azul; al ser tresparente, yera particularmente fayadizu pa colorear manuscritos.

Tamién se recurrió con fines pictóricos al tinte purpúreo estrayíu del liquenes ''[[Roccella tinctoria|Roccella phycopsis]]''.

=== Púrpura d'América ===
Nel continente americanu utilizóse tinte púrpura de moluscos dende dómines precolombines. En [[1990]] detectáronse rastros de tinte del [[Plicopurpura pansa|«cascoxu púrpura» (''Plicopurpura pansa'')]] en testiles de la [[cultura Paracas]] ([[900 e.C.|900&nbsp;a.&#x202f;C.]] al [[200 e.C.|200&nbsp;a.&#x202f;C.]]), y de la [[cultura Naza]] ([[200 e.C.|200&nbsp;a.&#x202f;C.]] al [[600|600&nbsp;d.&#x202f;C.]]), que se desenvolvieron no que güei ye [[Perú]].

Tocantes a los testimonios históricos, diversos cronistes ([[Antoine de Jussieu]], Thomas Gage, [[Antonio de Ulloa]]) menten qu'alredor de [[1700]], tantu na mariña de [[Guayaquil]] (Ecuador) como de [[Guatemala]], y nes cercaníes de [[Panamá]], ellaborar de manera regular un tinte púrpura llográu d'una especie de cascoxu marín con mires al tiñíu de teles d'algodón; escontra [[1850]] se documentó esta práutica tamién na mariña occidental de [[Nicaragua]]. [[Gonzalo Fernández de Oviedo]] yá asitiara, escontra [[1515]], un costume similar per parte de los [[Reinu de Nicoya|nativos]] de la [[península de Nicoya]], en [[Costa Rica]]. Ulloa refería que la secreción del cascoxu, al ser estrayida, pasaba d'un color llechientu al verde, y d'este a un púrpura inalterable.

Anguaño esta tradición caltener en contaos llugares, como por casu nel estáu [[Méxicu|mexicanu]] d'[[Oaxaca]], onde los [[tintoreru|tintoreros]] [[Pueblu mixteco|mixtecos]] sirvir de la secreción de ''Plicopurpura pansa'' pa tiñir filaos d'algodón. Ente que n'otres partes del mundu'l tinte estrayíase a cuenta de la vida de los cascoxos, nesti casu los artesanos estrayer la sustancia precursor del tinte ensin estropialos; amás escueyen los cascoxos a «catar» por talla, eviten fadialos mientres la so dómina de reproducción y rotan los bancos d'esplotación, téunica que paez coincidir cola referida por Fernández de Oviedo pa Costa Rica.

A pesar del aprovechamientu sustentable de los cascoxos, tantu esta tradición mixteca como los cascoxos púrpura de la rexón atópense amenaciaos de desapaición por diversos factores socioambientales.

=== Púrpures d'Estremu Oriente ===
Alredor del [[Sieglu VII|sieglu&nbsp;VII]], los valores morales tradicionales d'[[Estremu Oriente]] taben entamaos nun sistema xerárquicu, siendo'l más importante d'ellos la moralidá» o «virtú», que s'acomuñar con el color púrpura.



==== Xapón ====
En Xapón, la denominación del color púrpura —紫, ''murasaki''— ye tamién la de la planta [[Boraginaceae|boraginácea]] ''[[Lithospermum erythrorhizon]]'', la fonte del tinte púrpura tradicional más apreciáu d'esa nación: el ''shikon'' (紫根), que s'ellaboraba colos sos raigaños y que tamién recibía la denominación ''murasaki''. La disponibilidad d'esti tinte yera escasa por cuenta de que cada planta rindía una cantidá pequeña y a que'l so cultivu nun yera senciellu. Nel Xapón antiguu estrayíase coles mesmes un tinte púrpura del [[Caesalpinia sappan|brasilere (''Caesalpinia sappan'')]], al que se llamaba «púrpura falsu» (偽紫, ''nise–murasaki'') pa estremalo del tinte de ''Lithospermum'', que gociaba de mayor prestíu.

Yá nel [[Nihonshoki]], el llibru más antiguu de Xapón, que data del añu [[720]], mentar al color púrpura acomuñáu a la nobleza y la elegancia. Les prendes púrpures yeren teníes en gran estima y denotaban riqueza y altu nivel social en quien les portaba.

El desenvolvimientu de distintos tintes a lo llargo del tiempu llevaron a que'l púrpura tradicional xaponés clasificar en dos variedaes: ''rusti–murasaki'' (púrpura claru) y ''fuka–murasaki'' (púrpura escuru). Esti postreru —tamién llamáu ''hon–murasaki'' (púrpura primariu o orixinal)— taba acutáu pa la corte imperial y los monxos; pa la xente común esti color y los sos matices asociaos yeren ''kin–jiki'', «colores prohibíos». [[Seiki Nagasaki]], autor de llibros sobre los colores tradicionales xaponeses, describe al ''fuka–murasaki'' «exemplar», o más apreciáu. Embaxo compárase col murasaki y con colores similares como'l purpúreo (púrpura agrisáu) y el moráu (púrpura escuru):






|}

Tocantes a los pigmentos púrpures tradicionales (顔料, ''ganryou''), solíen preparar entemeciendo coloráu con azul. Por casu, nel [[periodu Heian]] (sieglos [[Sieglu VIII|VIII]] a [[Sieglu XII|XII]]) combinábase pigmentu [[bermeyón]] con [[Añil|índigo]] pa llograr púrpura.

==== China ====
En China, el color púrpura (紫; [[pinyin]]: ''zi'') foi primeramente pocu envaloráu. En tiempos de les dinastíes más antigües, los colores que s'acomuñar a los [[Wu Xing|cinco elementos tradicionales]] ([[azul]], [[colloráu]], [[mariellu]], [[Blancu (color)|blancu]] y [[Negru (color)|negru]]) yeren consideraos sagraos y formaben parte del paxellu ceremonial de les clases dominantes, sirviendo como indicadores de rangu. Nesti contestu'l púrpura yera un color secundario y profano, productu del amiestu d'azul con colloráu.

Sicasí, a partir del periodu de les [[Primaveres y Serondes]] ([[722 e.C.|722&nbsp;a.&#x202f;C.]] a [[481 e.C.|481&nbsp;a.&#x202f;C.]]) el púrpura empezó a ganar espaciu ente la nobleza china, siendo usáu primero polos oficiales de la corte, depués acutáu a los oficiales d'altu rangu y finalmente, a partir de [[1391]], prohibíu pa tolos súbditos y nobles, sacante la realeza. Mentanto, mientres la [[dinastía Tang]] ([[618]]–[[907]]) adoptárase'l [[taoísmu]], sistema filosóficu y relixosu nel que'l púrpura simbolizaba nobleza. Nos escritos taoístes, los inmortales vistíen de púrpura.

El púrpura quedó, entós, fuertemente acomuñáu col emperador. Este, en cuanto Fíu del Cielu, yera'l representante terrenal del Emperador Celestial, que la so residencia creyer que taba nel puntu más altu del cielu, onde s'atopa [[Polaris (estrella)|Polaris, la estrella polar]]. Esta yera la Estrella Púrpura», tamién llamada «Gran Rexente Imperial de los Cielos» y «Tronu del Emperador». La rexón del firmamentu qu'arrodia a la estrella polar yera'l «Recintu Púrpura Sutil» o «Palaciu Púrpura», onde vivíen l'Emperador Celestial y la so corte, esta postrera representada poles estrelles circumpolares, que xiren alredor de l'aparentemente fixa Polaris. La morada del emperador terrestre, la [[Ciudá Prohibida]], considerábase análoga al palaciu celestial que rexía l'orde de los cielos, lo qu'esplica qu'en chinu se -y llame «Ciudá Púrpura Prohibida» (紫禁城; [[pinyin]]: ''zǐ jìn chéng'').

===== El púrpura Han» =====
N'idioma inglés, recibe'l nome de «púrpura Han» (''Han purple'') o «púrpura chinu» (''Chinese purple'') un pigmentu sintéticu compuestu de [[silicatu]] de [[cobre]]–[[bariu]], que la so fórmula química ye BaCuSi<sub>2</sub>O<sub>6</sub>. Nes muestres antigües nun ye púrpura sinón violeta, pero les recreaciones modernes d'esti compuestu indiquen que según la cantidá de [[óxidu de cobre (I)]] que s'introduza na so preparación, el so color final puede variar ente l'azul y el púrpura acoloratáu.

Esti pigmentu topar n'antiguos oxetos pintaos y [[Cerámica vidrada|cerámiques vidraes]] de les dinastíes chines [[Dinastía Zhou|Zhou Oriental]] ([[800 e.C.|800]]–[[221 e.C.|221]]&nbsp;a.&#x202f;C.), [[Dinastía Qin|Qin]] ([[221 e.C.|221]]–[[207 e.C.|207]]&nbsp;a.&#x202f;C.) y [[Dinastía Han Han]] ([[206 e.C.|206]]&nbsp;a.&#x202f;C.–[[220]]&nbsp;d.&#x202f;C.), anque se cree que'l so usu podría remontase al añu [[900 e.C.|900]] o [[1000 e.C.|1000]]&nbsp;a.&#x202f;C. aproximao. Ensin ser particularmente estable, el púrpura Han riquir sicasí de sofisticaos conocencies de química y mineraloxía pa la so preparación. L'[[exércitu de terracota]] atopáu na [[Mausoléu de Qin Shi Huang|balta del emperador]] [[Qin Shi Huang]] ta parcialmente pintáu con esti pigmentu.

Anguaño, el compuestu BaCuSi<sub>2</sub>O<sub>6</sub> emplegar na manufactura de [[Superconductividá|materiales superconductores]], siendo oxetu d'intensa investigación.

=== La década malva» y el cayente de los tintes púrpures naturales ===


Llamóse «década malva» al periodu que, na cultura occidental, va dende fines de la [[Años 1850|década de 1850]] hasta principios de los [[años 1860]], por cuenta de la gran popularidá y demanda qu'esperimentaron nesi tiempu los testiles de colores purpúreos.

==== Murexida y púrpura francés ====
Los últimos tintes púrpures non derivaos del [[alquitrán]] que tuvieron un usu masivu n'Occidente fueron la murexida y el púrpura francés.

La [[murexida]], que se fabricó dende [[1835]], yera un tinte sintéticu que dependía de la recoyida d'un recursu d'orixe animal: ellaborar con [[ácidu úrico]] deriváu del [[guanu]] que s'escavaba nes mariñes de [[Perú]]. Foi promocionáu n'Europa comparándose-y col púrpura tirio, llegándose a afirmar falsamente que tenía la mesma composición qu'aquel.

El púrpura francés —llamáu ''mauve'' ('malva') polos franceses— yera un tinte natural deriváu de liquen que daba un color intensu, nun precisando mordentado sobre llana y seda; escontra fines de los [[años 1850]] d'afayó la manera de mordentarlo por que pudiera tiñir algodón.

==== Púrpura de Perkin ====

Escontra [[1845]], les investigaciones realizaes sobre'l [[alquitrán de hulla]] empezaron a suxerir el so gran potencial pa producir derivaos con propiedad colorantes. El primeru d'estos n'usase en gran escala foi'l [[acedu pícrico]], que tiñía de [[mariellu]], anque yera pocu resistente a la lluz.

En [[1856]], el mozu [[William Henry Perkin]], estudiante del químicu [[August Wilhelm Hofmann]], afayó en forma accidental un colorante púrpura-[[Malva (color)|malva]] mientres intentaba sintetizar [[quinina]] a partir de derivaos del alquitrán de hulla. Al ensayar la [[oxidación]] de l'[[anilina]], llogró un precipitáu coritu que s'eslleió parcialmente en [[alcohol]], dando un color púrpura que resultó ser un tinte estable y resistente a la lluz; Perkin decidió atopar la manera d'industrializalo. Una vegada salvaes les dificultaes iniciales, el tinte pudo producise a gran escala, siendo yá bien solicitáu para [[1857]] y moviendo en poco tiempu al muréxido y al púrpura francés. Anguaño conocemos a esti colorante como [[púrpura de Perkin]], malveína, mauveína, malva o anilina morada, y nel so tiempu foi patentáu como púrpura de anilina (nomenclatura: 3-amino-2,9-dimetil-5-fenil-7-(p-tolilamino) acetato de fenazina).

<center>

</center>

El descubrimientu del púrpura de Perkin constituyó'l puntapié inicial d'una serie d'investigaciones rellacionaes colos colorantes derivaos del alquitrán, a los que llueu s'amestaríen otros colores. Una vegada establecida la producción d'estos tintes a nivel industrial, fueron universalmente adoptaos, y los antiguos tintes naturales cayeron gradualmente en desusu.

== Referencies culturales ==
=== Historia ===

En adición a lo yá mentao:

* Na [[Imperiu romanu|Roma imperial]] creíase que la nacencia del futuru emperador podía tar precedíu por maravíes que se presentaben en forma de fenómenos inusuales, como plantes o animales con colores o señales que nun-yos yeren propios. Si estes maravíes taben rellacionaos con el color púrpura interpretábense como presaxos d'un reináu prósperu. Flores o güevos de color púrpura, animales con manches o cuernos d'esi color, etc., yeren consideraos bonos badagüeyos.
* El [[pórfido]] (del [[idioma italianu|italianu]] ''porfido'', y esti del [[idioma griegu|griegu]] πόρφυρος, 'de color púrpura') ye una variedá de roca desaxeradamente dura que nel imperiu romanu tuvo acomuñada al emperador. Los sarcófagos onde folgaben los restos de los emperadores de Roma y los sos familiares yeren dacuando tallaos en pórfido de color [[colloráu púrpura]] escuru, que tába-yos reserváu. Esti costume treslladar al [[imperiu bizantín]].
* Les emperatrices bizantines daben a lluz nuna cámara especial del palaciu imperial o Palaciu Sagráu de [[Constantinopla]]. Nesta sala les colchas del llechu de la emperatriz yeren de púrpura, ente que l'asientu destináu a los partos, les columnes, les parés y el suelu yeren de pórfido, polo que tola cámara yera purpúrea. Los herederos nacíos ellí yeren denominaos ''porphyrogenitos'' ([[Nacíu na púrpura|'nacíos na púrpura']]), títulu que sirvía pa indicar qu'un emperador aportara al tronu por socesión dinástica, n'oposición a aquel que, nun naciendo na familia imperial, xubiera hasta esi puestu polos sos méritos militares o maniobres polítiques.
* Como los emperadores romanu y bizantín llevaben mantos de púrpura, la socesión denominábase «tomar la púrpura». L'[[emperador bizantín]] yera llamáu por esto ''purpuratum'', 'purpurado'; güei día caltienen esti apellativu los cardenales de la [[ilesia católica]].
* Sol reináu de [[Sabela I d'Inglaterra]] solamente la familia real podía vistir sedes de púrpura, paños texíos con oru y pieles de [[Martes zibellina|foína cibelina]]. Los duques, marqueses y condes podíen usalos en faldetas, [[Jubón|jubón]], forros de capes, [[túnica|túniques]] y [[calza|calces]]; los caballeros de la [[Orde de la Jarretera]] solamente teníen dexáu usar púrpura nos sos mantos.
* El «[[Corazón Púrpura]]» (''Purple Heart'' n'[[idioma inglés|inglés]]) ye una [[condecoración]] de les [[Fuercies Armaes de los Estaos Xuníos d'América|Fuercies Armaes de los Estaos Xuníos]] dada en nome del [[Presidente de los Estaos Xuníos|presidente]] a aquellos que resultaron mancaos o muertos en serviciu dende'l [[5 d'abril]] de [[1917]].

<center><gallery>
Ficheru:Sarcofago di Costantina - lato corto.jpg | Sarcófagu de [[Constantina (fía de Constantín I)|Constantina]], fía de [[Constantín I (emperador)|Constantín I]], talláu en pórfido coloráu púrpura.
Ficheru:St. John Vatatze the Merciful.jpg | [[Xuan III Ducas Vatatzés]], emperador de [[Nicea]] ente 1221 y 1254, lluciendo un atabéu de púrpura.
Ficheru:Purple Heart case.jpg | La condecoración del Corazón Púrpura.
</gallery></center>

=== Mitoloxía y relixón ===

* [[Pliniu'l Vieyu|Plinio]], nuevamente nel so ''[[Historia naturalis]]'' (IX, 125) rellataba que'l tinte púrpura fuera afayáu pol dios [[Fenicia|feniciu]] [[Melkart]] (dacuando identificáu con [[Heracles]] por [[sincretismu]]) cuando, caminando pola mariña [[Llevante mediterraneu|llevantina]], el so perru mordiera un cascoxu de la púrpura, enllordiándose col tinte.
* Nos [[Biblia|texto bíblicos]] prescribir por mandatu divín tres tintes —amás del [[oru]]— pa les teles usaes nel [[Tabernáculo]] y nes ceremonies, repitiéndose-yos unes trenta veces ([[Númberos]] XV; [[Éxodu]] XXXVI, XXXVII y XXXIX): ''těkēlet'' (תכלת), **argāmān* (אַרְגָּמָן) y *karmiyl* (כַּרְמִיל). *Těkēlet* sería un púrpura azuláu, traducíu usualmente como «cárdenu», «azul» o «xacintu»; *'argāmān*, un púrpura acoloratáu, que se traduz como «púrpura»; y *karmiyl*, colloráu grana de quermes, traducíu como «carmesí» o «escarlata».
* Otru mandatu de la [[Torá]], reparáu nel [[xudaísmu]], ye que les hebras de los [[tzitzit]] (flecos o colgantes de los mantos [[talit]]) tienen de tiñise con *těkēlet* a manera de remembranza de Dios, pero por cuenta de les dificultaes pa consiguir —y entá identificar— al *těkēlet* bíblicu, dacuando facer azules o les dexa blanques. La conocencia necesaria pa ellaborar esti tinte perder nel [[Sieglu VIII|sieglu&nbsp;VIII]]. Anguaño créese que'l *těkēlet* ellaborar col tinte estrayíu del cascoxu conchil (*Hexaplex trunculus*).
* Na [[ilesia católica]], el púrpura ta venceyáu a la dignidá de [[cardenal]], denomada «purpurado». La [[Curia Romana]] orixinariamente optó por usar la púrpura tiria, a imitación de los emperadores romanos, tantu pa les vistimientes del [[Papa]] como pa les de los cardenales. Sicasí, tres la [[cayida de Constantinopla]] nun se fabricó más púrpura de Tiro, y el [[Carmín#Como color|coloráu carmín de grana]] (deriváu del [[Kermes (pigmentu)|quermes]]) pasó a ser el tinte más costosu y apreciáu. En [[1464]], el papa [[Pablo III]] dispunxo que los cardenales vistieren priendas tiñíes de grana, y en [[1566]] la vistimienta papal camudó a color [[Blancu (color)|blancu]] por cuenta de que [[Pío V]] decidió caltener el so paxellu blancu de la orde de los [[dominicos]]. Los [[obispu|obispos]] y [[arzobispu|arzobispos]], de rangu inferior que los cardenales, vistieron un púrpura d'imitación ellaboráu con un amiestu de grana y [[Añil|índigo]], non tan costosu como'l colloráu grana de los sos superiores. Estos colores siguen usándose güei, anque non yá los tintes orixinales.
* El púrpura y el violeta tán acomuñaos a les dómines d'[[Advientu]] y [[Cuaresma]]. Esto debe a que na Edá Media los colores nun s'entamaben como nos [[Círculu cromáticu|círculos cromáticos]] actuales, sinón nuna escala derivada de les enseñances d'[[Aristóteles]], onde s'ordenar del más claru al más escuru. Los dos últimos colores d'esta escala yeren l'azul y el negru; cuando s'amestaba un color violáceo asitiábase-y ente estos dos, xustu antes del negru. Por esti motivu los moraos, púrpures y violetes yeren llamaos *subniger*, «seminegro». Al ser el púrpura un seminegro, adquirió connotaciones d'aflicción y penitencia.
* Nel [[hinduismu]], el púrpura ye, xunto col negru, el color del *graha* (dios planetariu) [[Shani]] ([[devanágari]]: शनि, Śani), equiparable a [[Saturnu (mitoloxía)|Saturnu]] y rexente astrolóxicu del [[Saturnu (planeta)|planeta del mesmu nome]]; preside'l día [[sábadu]].
* Nel calendariu solar [[Tailandia|tailandés]], el púrpura tamién ta acomuñáu al día sábadu. Cualesquier puede llevar púrpura los sábados y los nacíos nesi día pueden adoptar al púrpura como'l so color.

<center><gallery>
Ficheru:Peter Paul Rubens - La découverte de la pourpre.JPG | *Hércules y el descubrimientu del secretu de la púrpura*, oleu de [[Peter Paul Rubens|Rubens]] (c. 1636).
Ficheru:Tzitzith.jpg | Dos tzitzit, unu blancu y otru con hebras azules.
Ficheru:Cardinals and bishops in Bruges escorted by police.jpg | Dos cardenales y un obispu católicos.
</gallery></center>

=== Heráldica y vexiloloxía ===


En [[heráldica]], el *'púrpura** o **violáu** tien la peculiaridá de portase como color y como metal, lo que-y salva de la prohibición heráldica d'asitiar color sobre color y metal sobre metal. Ye un [[Esmalte (heráldica)|esmalte]] pocu utilizáu. El [[heraldista]] británicu Arthur Fox–Davies menta que les armes más antigües onde tuvo noticia de que s'usara'l púrpura databen del añu [[1311]].

Dellos heraldistas suxirieron que nun principiu el púrpura yera un color abuxao y amarronao, quiciabes entemez de los otros colores heráldicos: [[azur]], [[gules]], [[Sable (heráldica)|sable]] y [[sinople]]. Nel sieglu XIV pasó a tener un matiz violáceo, consolidando'l septetu de colores de la [[heráldica]].

En [[vexiloloxía]], el púrpura ye tamién un color infrecuente. La mayoría de les banderes que la empleguen son rexonales o municipales.

Nos exemplos so estes llinies: les armes del antiguu [[Reinu de Llión]], con un lleón de púrpura, qu'entá pueden trate nel [[escudu d'España]] y otros; la bandera d'[[Axuntes]], [[conceyu]] de [[Puertu Ricu]], na que'l púrpura provién del mantu del [[santu patronu]] local, [[Joaquín (padre de María)|San Joaquín]]; la bandera de la [[Prefeutura de Tokiu]], con fondu de «púrpura de Edo» (''Edo–murasaki''), color representativu de la rexón.

<center><gallery>
Ficheru:Coat of arms of the Kingdom of León.svg | Escudu del antiguu Reinu de Llión.
Ficheru:Flag of Adjuntas, Puerto Rico.svg | Bandera d'Adxuntes (Puertu Ricu).
Ficheru:Flag of Tokyo Prefecture.svg | Bandera de la Prefeutura de Tokiu (Xapón).
</gallery></center>
=== Vistimienta ===

==== Académica ====
* Nel sistema de [[vistimienta académica]] francés, cada unu de los cinco campos tradicionales d'estudiu (Artes, Ciencies, Medicina, Derechu y Teoloxía) tien asignáu un color distintivu, que apaez na [[Toga (vistimienta)|toga]] académica de los graduaos. El púrpura ye usáu poles altes instancies académiques, como'l rector de la universidá y el decanu de la facultá, independientemente del campu nel que se graduaren; tamién ye'l color distintivu de los graduaos en [[Teoloxía]], anque'l so usu na toga académica caltiénse solamente n'[[Estrasburgu]].

==== Deportiva ====

* El [[Fremantle Football Club]] de [[Fútbol australianu|fútbol Australianu]], los Melbourne Storm de la Lliga Nacional de [[Rugby League|Rugby]] y el [[Perth Glory Football Club|Perth Glory]] de l'[[A-League]] visten ropa púrpura.

* Los equipos de la [[National Basketball Association|NBA]] [[Los Angeles Lakers]] y [[Phoenix Suns]] lleven na so ropa principal el color púrpura.

* L'equipu de la [[Serie A (Italia)|serie A]] italiana [[Associazione Calcio Firenze Fiorentina|Fiorentina]] tien como color principal de ropa'l púrpura.

=== Medicina ===

Nel ámbitu médicu, la púrpura ye una afección que se define como la salida d'[[eritrocitu|eritrocitos]] de la riega sanguínea y la so acumuladura na piel o nel texíu celular subcutáneu. Puede presentase en forma de [[petequias]] (pequeñes mancadures coloraes) o d'[[equimosis]] (árees de sangráu mayores d'un centímetru de diámetru), que nun sumen al aplica-yos presión. Clasificar en numberoses variedaes.

== Púrpura na naturaleza ==

Como se vio, la secreción de ciertos moluscos precisa aferruñase en contautu col aire pa volvese púrpura. El componente principal d'esta sustancia ye típicamente'l [[6,6'–dibromoíndigo]], responsable del color.

Sicasí, na naturaleza son frecuentes ciertos colorantes que suelen ser de color púrpura n'estáu natural: les [[antocianinas]], que s'atopen a esgaya nos frutos del [[Vaccinium myrtillus|arándanu]] y de la [[Rubus fruticosus|zarzamora]], na piel de les [[Solanum melongena|berenxenes]], nes fueyes de les [[Brassica oleracea var. capitata f. rubra|coles lombardes]], nos pétalos de les [[Viola odorata|violetes]] y en ciertes variedaes d'[[uva|uves]], por citar unos pocos exemplos. Estos son los colorantes purpúreos que s'aprovecharon nel pasáu estrayéndolos de liquen y de plantes. Como les antocianinas viren en candia o al azul dependiendo de l'acidez o de la alcalinidad del mediu, non toles plantes o fungos que les contienen exhiben coloraciones púrpures o violáceas; delles vegaes son coloraes o azules.

<center><gallery>
Ficheru:Tyrian purple on grayscale.jpg | 6,6'–dibromoíndigo frente a una escala de colores.
Purpur-mit-Ausfaerbung.png | Tinción con púrpura de cascoxu (dibromoíndigo)
Ficheru:Indicateur chou rouge.jpg | Zusmiu de col utilizáu como [[indicador de pH]]: el púrpura indica pH neutru.
Ficheru:Chou cabus rouge 01.jpg | La coloración púrpura carauterística de la col lombarda.
Cabernet Sauvignon Gaillac.jpg | [[Uva|Uves]] [[Cabernet Sauvignon]]
Purplec.png|El color d'esta [[coliflor]] y otros vexetales producir por pigmentos [[antocianina|antocianines]].
Alpine anemone.jpg | Flor de la [[pulsatilla]]
Flox At Last.jpg | Flores [[Phlox|flox]] de color púrpura sicodélicu A red fish
in tide pools 2.JPG | [[Cottidae|Charrasco espinosu]]
Béryl Rouge.jpg | Una bixbita, raru [[berilu]] púrpura </gallery></center>.


== Muestres ==
Dellos exemplos adicionales de púrpura:









|}

=== Purpúreo o púrpura en bioloxía ===
El **purpúreo*' o na so forma llatina *purpureus* ye polo xeneral un color púrpura buxu y usóse na descripción d'especies biolóxiques, como por casu na planta *Lablab purpureus* (poroto d'Exiptu). Delles muestres del so usu:

<center>

</center>

=== Colores web ===
Los [[Color HTML|colores HTML]] establecíos por [[Protocolu (informática)|protocolos informáticos]] pal so usu en [[Páxina web|páxina web]] inclúin al púrpura que s'amuesa debaxo. Como se ve, asemeyar al púrpura estándar, y en programación invocar col nome *purple'' (púrpura).





Otres coloraciones web similares:

|}

## Ver tamién
* Púrpura (heráldica)
* Violeta
* Moráu
* Una llista de púrpures nel Colores

## Referencies

## Enllaces esternos
* cascoxu-purpura-banduyu-en-peligru-de-extincion/ El Cascoxu Púrpura Banduyu , en peligru d'estinción. Artículu periodísticu que contién fotografíes de los tintoreros d'Oaxaca, de los cascoxos púrpures, del so tinte, y de los texíos tiñíos con este.