open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Idioma omurano

El **omurano** o **mayna** (tamién llamáu umurano, maina, mumurana, numurana, rimachu y roamaina) ye una llingua indíxena d'América falada nel N. de Perú, anguaño que s'escastó escontra 1958.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
La última llocalización conocida de los mayna ye a lo llargo del ríu Urituyacu na provincia de Maynas (Loreto). Los mayna fueron históricamente importantes na rexón de Perú qu'anguaño parte con Colombia. Los mayna son citaos tan tempranamente como 1638 cuando se menta los jéberos aceptaron la proteición de los misioneros xesuites porque taben siendo atacaos polos mayna.

## Descripción llingüística
### Clasificación
El omurano o maina puede considerase una llingua ensin clasificar o d'acordies con otros una llingua aisllada. Magar nun se demostró un parentescu claru con nenguna otra llingua la escasez de datos sobre la llingua fai difícil la comparanza. Pa Kaufman (1994) esisten nicios de parentescu con otres llingües aisllaes de Perú como'l taushiro y posiblemente el candoshi. Otros autores propunxeron que podría tener un parentescu coles llingües zaparoanas.

## Referencies

### Bibliografía
*
Idioma oti

El **oti**, **eochavante** o **chavante** ye una llingua indíxena falada enantes nel SE de Brasil y anguaño estinguida, nin esisten miembros identificaos del grupu étnicu oti (la postrera representante de dichu grupu finó en 1988). A pesar de la so denominación «chavante» esta llingua nun tien de ser confundida nin col Idioma xavante de la familia yê nin col opaié-xavante.

## Historia
La llingua falar ente'l río do Peixe y el ríu Pardo, na zona de Campos Novos nel estáu de São Paulo. Nimuendajú envaloró'l númberu de miembros d'esta etina para 1890 nunos cincuenta persones.

En 1903, quedaben solu seis miembros del grupu étnicu oti estremaos en dos grupos distintos. El primer grupu vivía a dellos quilómetros al este d'Indiana, al este de la ciudá de Presidente Prudente, ente los ríos do Peixe, al norte, y el Paranapanema, al sur, afluentes orientales del Paraná. El segundu grupu habitaba l'área de Platina, a unos 50 quilómetros al noroeste d'Ourinhos y 75 quilómetros al suroeste de Marília.

El territoriu tradicional de los oti-chavante hacia 1870 taba asitiáu ente les dos llocalidaes mecionadas d'Indiana y Platina. Los sos vecinos al norte fueron subgrupos kaingang (familia llingüística yê), que los sos descendientes siguen viviendo nel A.I. Icatu (conceyu Braúnas) y el A.I. Vanuire (conceyu Tupã).

## Referencies

*
Idioma ofayé

El **ofayé** o **opaié** (dacuando tamién **opaié-shavante** y **opaié-xavante**) ye una llingua indíxena del sur de Brasil, que se considera constitúi una caña independiente de les llingües macro-yê. Anguaño ye falada per alredor d'una cuarta parte de los indíxenes ofayé, el restu fala portugués anque anguaño esisten esfuercios de revitalización de la llingua.

## Clasificación
Gudschinsky (1971) y Ribeiro (2005) presentaron dalguna evidencies llingüístiques pa considerar el ofayé miembru de la familia macro-yê. Y esisten delles particularidaes morfolóxiques compartíes pol ofayé, la familia yê, la familia bororo, la familia maxakalí, la familia karirí y el karayá.

## Descripción llingüística
### Fonoloxía

## Referencies

### Bibliografía
* Ribeiro, Eduardo & Van der Voort, Hein (2010) “Nimuendajú was right: The inclusion of the Jabuti language family in the Macro-Jê stock”, International Journal of American Linguistics, 76/4.
*
Idioma omagua

El **omagua** ye una llingua indíxena de la selva amazónica peruana perteneciente a les familia de les llingües tupíes, del subgrupu tupí-guaraní. Foi llargamente estudiáu pol filólogu Lucas Espinosa.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma pa-hng

El **pa-hng** (tamién trescritu **pa-hung**;  *Bāhēng yǔ*) ye una llingua diverxente de la familia hmong (Miao) faláu nes provincies Guizhou, Guangxi y Hunan asitiaes nel sur de China y tamién nel norte de Vietnam.

## Clasificación
El pa-hng ye una llingua notablemente estremada del restu de llingües hmong. Benedict (1986) argumentó que podía considerase una caña independiente de les llingües hmong-mienh. Ratliff (2010) acotó qu'esta llingües yera la llingua más diverxente de cuantes analizó esta llingüista Otros autores consideren que podría formar una caña con dos llingües bunu el younuo y el wunai (hm nai).

## Dialeutos
Publicáronse diverses llistes de vocabulariu de distintos dialeutos, en Mao & Li (1997) pueden atopase llista en tres dialeuto. Otru dialeutu más ye'l que s'atopa en Vietnam, los dialeutos del pa-hng clasifíquense usualemnte asina:
*Pa-hng septentrional:
**Gundong 滚董, condáu de Liping 黎平, Guizhou
**Huxingshan 虎形山, conddado de Longhui 隆回, Hunan
*Pa-hng meridional:
**Wenjie 文界, condáu de Sanjiang County 三江, Guangxi
**Na-y, Vietnam
El dialeutu *na-y* (tamién denomianado *pà then*, que ye'l nome vietnamita pal pa-hng) ye un enclave xeográficamente separáu del restu. Paul Benedict (1986) argumentó qu'esta variedá tien de considerase una caña estreme dientro de les llingües hmong-mienh Sicasí, Strecker (1987) xustificó que'l na-y paez ser una variante de Pa-Hng, anque verdaderamente tien delles peculiaridaes.

## Referencies

### Bibliografía
* 毛宗武, 李云兵 / Mao Zongwu, Li Yunbing. 1997. 巴哼语研究 / Baheng yu yan jiu (A Study of Baheng [Pa-Hng]). Shanghai: 上海远东出版社 / Shanghai yuan dong chu ban she.

### Enllaces esternos
* http://sealang.net/sala/archives/pdf4/edmondson1992pa-hng.pdf
* ABVD: Pa-Hng (Gundong) word list
Idioma pacahuara

**Pacahuara** (o **Pacawara**) ye un idioma casi estinguíu perteneciente al grupu de Llingües pano faláu por aproximao 17 persones de la etnia Pacahuara al noroeste de Madalena, nel departamentu de Beni, Bolivia. L'idioma ta totalmente integráu col Chácobo.

Dende la promulgación del decretu supremu Nᵘ25894 el 11 de setiembre de 2000 el pakawara ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia, lo que foi incluyíu na Constitución Política al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.

## Referencies

## Ver tamién
* Llingües pano en Bolivia

## Enllaces esternos
* 
* Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)
Idioma paipai

L**'idioma paipai** (tamién: **akwa'nala** o **jaspuy pai**, AFI /xaspuj pai/ ) ye una llingua perteneciente a la familia llingüística yumano-cochimí, que foi incluyida na revesosa macrofamilia hokana. Ye faláu por unes poques decenes de persones qu'habiten nel conceyu d'Ensenada, nel centru-sur del estáu mexicanu de Baxa California.

L'idioma paipai foi documentáu por Judith Joël y Mauricio J. Mixco, que publicaron dellos testos sobre la so sintaxis, gramática y morfoloxía. Tamién con un gran corazón

## Clasificación

Como parte de la familia yumana, el paipai forma parte del subgrupu llamáu micu, qu'inclúi al altu yumano (que los sos dialeutos más conocíos son los falaos polos yavapai, hualapai y havasupai, nel occidente d'Arizona). La rellación ente'l paipai y les llingües altoyumanas ye bien cercana.

## Historia

La revesosa téunica de la glotocronología suxer que'l grupu *pai* de les llingües yumano-cochimíes pudo habese dixebráu d'otres cañes del grupu yumano (rieño y del delta) hai unos 1 mil -- 1 mil 700 años antes. Tamién según datos glotocronológicos, plantegóse que'l paipai dixebrar del altu yumano hai menos de mil años.

## Ver tamién
*Llingües de Méxicu

## Notes y referencies

## Bibliografía
*
Idioma paisachi

El **paisachi**, tamién conocíu como **paishachi**, ye un idioma estinguíu de la India antigua, mentáu como un mediu d'alderique y la espresión lliteraria en delles fontes budistes theravada, y en delles gramátiques prácritas y sánscrites de l'antigüedá. Nun se sabe hasta qué puntu se trataba d'una llingua vernácula o una llingua artificial lliteraria, comparable a la llingua palí.

Los autores modernos consideren que la etimoloxía sánscrita de *paisacha* (que significa 'de los demonios') ye una chancia o a cencielles falsa. Como cola mayoría de los idiomes, el nome paez ser tresferíu d'un topónimu acomuñáu col país d'orixe del idioma. En delles obres sánscrites ―como'l poema *[[Kavyadarsha|Kavia-darsha]]*, de Dandin, tamién lo conoz col nome de *bhuta-bhasha* ('idioma de les pantasmes demonios').

Na actualidá nun se caltienen obres nesi. La única obra que se cree que ta en paisaci ye'l *[[Bṛhatkathā|Brijat-kathá]]* (el gran rellatu), una gran coleición de cuentos escritos nel sieglu&nbsp;V&nbsp;d.&nbsp;C. Saber d'él al traviés de la so traducción y adautación al sánscritu, realizada por Somadeva nel sieglu&nbsp;XI col nome de *[[Kathasaritsagara|Katha-sarit-sagara]]*. Una de les series de rellatos más famoses d'esta obra ye'l *[[Baital Pachisi|Vikram y Vetal]]*.

Alrodiu de la esistencia del paisachi, Sheldon Pollock escribe:

L'historiador Vishwanath Kashinath Rajwade afirma que dalgunes de les obres antigües como'l *[[Krista-purana]]* y el *Majábharata* (de Krisnadas Shama), compuestos en idioma konkani, revelen que'l modernu konkani podría ser el socesor del idioma paishachi.

## Referencies
Idioma palauano

L**'idioma palauano** o **palavano** (***tekoi ra Belau***) ye una llingua malayu-polinesia que se fala en Paláu, una república insular del oeste d'Oceanía y tamién en menor grau na vecina Guam. Ye l'idioma oficial del país xunto al inglés en 13 de los sos 16 estaos, siendo les esceiciones Angaur (inglés, xaponés y angaur), Hatohobei (inglés y tobiano) y Sonsoral (inglés y sonsorol). Falar alredor de 15000 persones. L'idioma escribir nun alfabetu llatín afechu que consta de 5 vocales y 10 consonantes y adoptó delles pallabres del español y del xaponés.

## Clasificación
Les llingües malayu-polinesies yeren estremaes polos llingüistes en dos rames: malayu-polinesiu occidental, dientro de la que se topaba'l palauano, y malayu-polinesiu centru-oriental. Depués determinóse que la caña occidental o hesperonesia quedaba como una unidá namái por criterios xeográficos. Estudios posteriores estremar nun grupu "esterior" o llingües de Borneo-Filipines y un grupu interior o llingües Sonda-Célebes, al cual pertenecería'l palauano, y que xunto coles llingües malayu-polinesies centru-orientales componía'l grupu malayu-polinesiu nuclear. Sicasí nuevos métodos llingüísticos determinaron que'l palauano pertenez a un nuevu cladu, el de les llingües sulawesi-polinesies.

Nesti grupu occidental interior hai 17 subgrupos y el palauano ye l'únicu miembru d'unu d'ellos, otros son el chamorru y les llingües maláyiques, ente les que destaquen el malayu, cola so variante estadarizada, l'indonesiu.

## Fonoloxía
Estrémense 11 consonantes y 5 vocales fonémicas. Pa munches d'elles hai alófonos según la posición qu'ocupen na pallabra o la oración.

### Vocales

* Toles vocales en ciertos contestos pueden amenorgase a schwa [ə].
* 
### Consonantes

## Bibliografía

## Referencies

## Enllaces esternos

* http://www.pacificworlds.com/palau/onwards/lang8.cfm  
* Reporte de Ethnologue
Idioma palta

El **palta** ye una llingua indíxena d'América, anguaño estinguida pero falada en tiempos coloniales nel sur d'Ecuador: al igual que'l malacato se adscribe usualmente a la familia jivaroana.

## Descripción llingüística
La documentación sobre'l palta ye realmente escasa, les úniques pallabres del palta conocíes son citaes son: *yumé* 'agua', *xeme* 'maíz', *capal* 'fueu', *let* 'madera'. Les trés primeres fueron rellacionaes coles llingües jívaras.

## Referencies

### Notes

### Bibliografía
* Jiménez de la Espada, Marcos, ed. (1965 [1586]): *Rellaciones xeográfiques d'Indies: Perú*, 3 vols. Biblioteca d'Autores Españoles 183–5. Madrid: Atles.
* Jijón y Caamaño, Jacinto (1936–8): *Sebastián de Benalcázar*, vol. 1 (1936) Quito: Imprenta del Cleru; vol. 2 (1938) Quito: Editorial Ecuatoriana.
* Jijón y Caamaño, Jacinto (1940–5): *L'Ecuador interandino y occidental antes de la conquista castellana*, vol. 1 (1940), vol. 2 (1941), vol. 3 (1943), vol. 4 (1945). Quito: Editorial Ecuatoriana (1998 edition, Quito: Abya-Yala).
Idioma palaíta

L**'idioma palaíta** o **palaico** ye una llingua indoeuropea perteneciente al grupu anatolio, según lo señalao pol nome de los palaico na zona denominada Pala polos testos hitites.

## La rexón de Pala y los sos habitantes
Nos antiguos testos hitites, al igual que les vieyes lleis hitites, la pallabra Pala utilizar pa designar un área del imperiu. Atópase allugáu na rexón central del reinu hitita n'Anatolia, nel centru, cerca de la rexón de Hattusa, el Hatti. Puede corresponder a una parte de la Paflagonia. Los falantes de la llingua palaíta vivieron nesta zona a principios del reinu hitita, nos sieglos XVII-XVI e.C., entós sume de la documentación. Esta zona convertir nun asentamientu de los kaskas, un pueblu non indoeuropéu.

## Conocencia de la llingua
La nuesa conocencia de la llingua palaíta (*palaumnili* n'hitita) ye bien llindáu, yá que nun ta bien documentáu: namái se conocen unos pocos pasaxes en testos escritos n'escritura cuneiforme en palaíta, o pasaxes nos testos hitites dexen el so estudiu. Tolos testos palaítas conocíos son de naturaleza relixosa (CTH 750-754 acordies cola clasificación de Y. Laroche), yá que los hitites caltuvieron dellos rituales de los pueblos vecinos nes sos tradiciones de cultu. Polo xeneral dichos testos son fragmentarios, el testu más llargu dedicar a un antiguu dios del ritual Hatti, Ziparwa (CTH 750). Munchos pasaxes n'idioma palaíta carauterizar por contener préstamos léxicos la llingua hática, llingua non indoeuropea, y nun podemos saber si tratar de la mesma llingua. Polo que conocemos, el palaíta afaise claramente a les carauterístiques típiques de les llingües indoeuropees, y en generla ye cercanu al so vecinos y contemporáneos, los idiomes hitita y luvita.

## Ver tamién
*Llingües indoeuropees
*Idioma hitita
*Idioma luvita

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma palikur

L**'idioma palikur** (en portugués *Palikúr*) ye una llingua arawak falada en Brasil y Guyana Francesa. Ye la única llingua de la caña arawak oriental.

## Referencies
Idioma pame

El **pame**, o más puramente les **llingües pames** ye un grupu de llingües indíxenes que se falen nel centru-norte de Méxicu poles etnies pames. La comunidá llingüística pame algama los 10&nbsp;000 individuos, y viven sobremanera nel estáu de San Luis Potosí, anque axisten dalgunos falantes nel estáu d'Hidalgo.

## Clasificación
Xunto col idioma otomí, el matlatzinca, el mazahua y l'ocuilteco, el pame forma'l grupu otopameano de la familia llingüística otopame.

*[[Ethnologue]]* estrema dos variedaes d'esti idioma: el pame central, faláu en Santa María Acapulco; y el pame nortizu, faláu en delles comunidaes al norte de Ríu Verde (San Luis Potosí), cerca de la llende fronteriza con Tamaulipas. El pame sureñu considerar na actualidá estinguíu, anque Soustelle pudo documentar dalgunos falantes escontra 1935. Dende un puntu de vista comparativu paez que les rellaciones de cercanía ente les variedaes lleven al siguiente esquema:

## Descripción llingüística
El pame ye una llingua tonal qu'estrema tonos mediu y alto, según el matiz altu-baxu.

### Léxicu comparáu
El siguiente cuadru amuesa los numberales y delles pallabres básiques en distintes variedaes de Pame:

## Referencies

### Bibliografía
* Soustelle, Jacques [1937](1992): *La familia llingüística Otomí-Pame de Méxicu Central*, Fondu de Cultura Económica, Méxicu DF, ISBN 968-16-4116-7.
* Suaréz, Jorge A, 1983, The Mesoamerican Indian Languages, Cambridge, CUP

## Ver tamién
*Llingües otomangueanas
*Llingües de Méxicu
Idioma panare

El **panare** o **e'ñepá** ye un idioma de la familia caribe faláu pol grupu indíxena venezolanu homónimu nos estaos d'Amazones y Bolívar.
La mayoría de los sos falantes allugar nel distritu Cedeño del Estáu Bolívar.

## Descripción llingüística
L'idioma ye inusual al tener con frecuencia l'orde Oxetu Verbu Suxetu, amás de tener tamién l'orde Suxetu Verbu Oxetu. Dientro de les llingües caribes considérase qu'ella mesma constitúi una de les cañes de la familia, razón pola cual los datos d'esta llingua son bien importantes pa conocer la prehistoria llingüística de la familia, y la llingüística histórica de les llingües caribes.

Les siguientes dos oraciones ilustren l'orde OVS del panare:
: (1a) **piʔ kokampöʔ unkïʔ**
: neñu llavar muyer
: 'La muyer llava'l neñu'

: (1b) **unkïʔ kokampöʔ piʔ**
: muyer llavar neñu :
'El neñu llava la muyer'

## Referencies

### Bibliografía
* 

### Enllaces esternos
* L'amenorgamientu silábicu en panare, comportamientu orixinal de la oclusión glotal na llingua Panare comparada a les demás llingües Caribes de Venezuela. Marie Claude MATTEI-MÜLLER
Idioma panche

El **panche** ye una llingua indíxena estinguida falada hasta'l sieglu XIX sobre los ríos Gualí, Maruxu, Guarinó, Coello, Villeta, Secu, Madalena y Fusaguasuga, nos departamentos colombianos de Tolima y Cundinamarca.

## Clasificación
Namái se conoz una curtia llista de vocabulariu d'esta llingua d'ocho pallabres en total. Esa evidencia nun dexa clasificar afechiscamente la llingua polo que se considera una llingua ensin clasificar (y probablemente inclasificable). La llista conocida ye:

## Referencies

### Bibliografía
* Marshall Durbin & Haydée Seijas (1973): "A Note on Panche, Pijao, Pantagora (Palenque), Colima and Muzo", *International Journal of American Linguistics*, Vol. 39, Non. 1 (Jan., 1973), páxs. 47-51.
Idioma pankararú

El **pankararú**, tamién llamáu **pancarurú**, **pancarará**, **pankarú**, **pancaravú** y **pancarorú**, (en tolos casos puede atopase escritu con "k" o con "c") ye una llingua indíxena estinguida falada enantes pola etnia Pankararú nos estaos de Pernambuco y Alagoas (Brasil), anque'l grupu étnicu ta formáu por casi 5 mil persones la llingua escastar a mediaos del sieglu XX y tolos miembros de la etnia anguaño falen portugués.

## Clasificación
La clasificación de pankararú ye dudosa. Atopáronse semeyances cola familia de les llingües tukano, y tamién s'atoparon semeyances coles llingües tupí. Nuna encuesta etnográfica dirigda por Robert E. Meader de les 80 formes léxiques recuperaes, 26 (32,5%) son claramente cognaos de les llingües tupís. Por esta razón especulóse que los postreros falantes de pankaru pudieren ser billingües pankarú-tupí, o bien sustituyir la so propia llingua pola llingua tupí. 

Campbell (1997) considerar una llingua ensin parentescos probaos polo que la clasifica como llingua aisllada. Una y bones la posibilidá d'una influencia tupí-guaraní o la sustitución parcial de la llingua orixinal de los pankararú por una forma de tupí-guaraní nun pueden refugase. Amás el vocabulariu non relacionable tupí-guaraní sigue siendo mayoritariu. Meader afirma que sería necesariu un estudiu más curiáu de los cogandos, les posibles correspondencies fonétiques y una reconstrucción de la proto-llingua pa establecer con seguridad si'l pankarú ta emparentáu col tupí-guaraní o namái se trata d'una llingua influyida pol tupí guaraní.

## Referencies

### Bibliografía
* Lewis, M. Paul (2009): *Pankararú: an extinct language of Brazil*
### Enllaces esternos
* Descripción del Pankaru en Alain Fabre (2005): *Diccionariu etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indíxenes suramericanos*.
* Robert E. Meader (1976): *[https://web.archive.org/web/20120323030203/http://www.silinternational.net/americas/brasil/PUBLCNS/LING/IndNord.pdf Índios do Nordeste: Levantamento sobre vos Remanescentes Tribais do Nordeste Brasileiro]*.
* Fabre, Alain (2005): ''Diccionariu etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indíxenes suramericanos.''
Idioma panzaleo

El **panzaleo** ye una llingua preincaica falada pela redolada de Quitu antes de la conquista española. La llingua ye mentada polos primeros cronistes como Pedro Cieza de León (1553) y les *Rellaciones xeográfiques d'Indies*

El panzaleo, al igual qu'otres llingües pre-incaiques como'l campera, el cara, el puruhá, el cañar, y el complexu llingüísticu qu'inclúi al palta, al malacato, al rabona, al bolona y al xiroa. La documentación d'estes llingües foi esaminada por Jijón y Caamaño (1940, 1941) y Paz y Miño (1940-1942, 1961) qu'arrexuntaron numberosos raigaños y terminaciones recurrentes, según otres carauterístiques destacaes de la llingua.

## Descripción llingüística
### Distribución xeográfica
El panzaleo debe'l so nome al asentamientu inca del mesmu nome, asitiáu non lloñe de Quito. L'área llingüística panzalea estender dende Quito al norte, hasta la ciudá de Mocha nel sur, cubriendo les provincies de Cotopaxi y Tungurahua, según la parte sur de Pichincha. Los principales centros nel área, amás de la mesma ciudá de Quito, yeren Ambato y Latacunga. Esta área podría ser la primer rexón de les tierres altes ecuatorianes en ser dafechu quechuizada. 

La posibilidá de que la llingua orixinal de los indios quijos, un grupu étnicu qu'habita les fasteres andines de la parte occidental de la provincia de Napo, fora una variedá de panzaleo (tal como suxer Cieza de León) foi aldericada por Jijón y Caamaño. La evidencia en favor d'esta hipótesis nun ye concluyente.

### Elementos toponímicos
Delles terminaciones toponímiques típiques d'orixe panzaleo atopaes nel norte y centru d'Ecuador son:
:*-(h)aló*: Pilaló, Mulahaló.
:*-leo*: Tisaleo, Pelileo.
:*-lagua / -ragua*: Cutuglagua, Tungurahua.

### Clasificación
Loukotka (1968) na so clasificación de les llingües indíxenes d'América suxer que'l panzaleo taría relaciado col paez. Una de les fontes pa esta propuesta ye Jijón y Caamaño qu'almite que la evidencia en favor d'esta propuesta ye débil y añade que les similaridades reparaes, podríen ser esplicables por contautu llingüísticu.

## Bibliografía
* Jijón y Caamaño, Jacinto (1936–8): *Sebastián de Benalcázar*, vol. 1 (1936) Quito: Imprenta del Cleru; vol. 2 (1938) Quito: Editorial Ecuatoriana.
* Jijón y Caamaño, Jacinto (1940–5): *L'Ecuador interandino y occidental antes de la conquista castellana*, vol. 1 (1940), vol. 2 (1941), vol. 3 (1943), vol. 4 (1945). Quito: Editorial Ecuatoriana (1998 edition, Quito: Abya-Yala).
* Jiménez de la Espada, Marcos, ed. (1965 [1586]): *Rellaciones xeográfiques d'Indies: Perú*, 3 vols. Biblioteca d'Autores Españoles 183–5. Madrid: Atles.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma papabuco

L**'idioma papabuco**; ye una de les llingües zapotecanas que podría tar estinguida n'años vivientes. En 2010 reportóse la esistencia de dos falantes d'esti idioma en Oaxaca. El territoriu onde se faló papabuco tomaba sectores de la Rexón de la Sierra, entendida ente los conceyos de San Juan Elotepec, Santiago Textitlán y Santa María Zaniza.

Nel pueblu de Elotepec, Oaxaca tán los postreros falantes del papabuco.

## Clasificación
Dende'l puntu de vista léxicu'l papabuco paez daqué más cercanu a delles variedaes de zapoteco que al chatino. Sicasí, dellos autores consideren que podría constituyir una caña independiente del zapotecano.

## Ver tamién
*Llingües zapotecanas

## Referencies

### Bibliografía
* Juan José Rendón Monzón (1971): "L'estrañu descubrimientu d'una llingua zapotecana.", Revista UNAM.
Idioma pastio

El **campera** ye una llingua indíxena que se faló nos actuales Ecuador y Colombia, ta estinguida. La llingua ta pocu documentada anque esiste evidencia amplia de que sería parte de la familia llingüística barbacoana. Los miembros de la etnia pastio agora falen español.

## Distribución
El dominiu llingüísticu de la campera asitiábase alredor de les llocalidaes de Tulcán y Ipiales (Nariño), xunto a l'actual frontera ente Ecuador y Colombia. Dichu dominiu y tamién incluyiría la parte andina de la provincia ecuatoriana de Carchi. 

## Dialeutos
La variedá tamién estinguida de Muellamués taría rellacionada cola campera, d'esta llingua caltién una curtia llista de vocabulariu arrexuntada mientres el sieglu  qu'amuesa clares similaridades col awa pit, anque ye una llingua distinta y con mayor incidencia de préstamos léxicos del quechua. Adelaar cunta que el muellamués podría ser l'últimu dialeutu de la campera n'escastase.

## Evidencia llingüística
Dellos elementos típicos de la toponimia de la campera son les terminaciones en *-quer* (Mayasquer, Altaquer)
y en *-ye* (Ipiales, Pupiales, Túquerres).

El términu muellamués *piar* 'maíz' apaez nel topónimu Piartal na provincia de Carchi (Ecuador), la interpretación de la terminación *-tal* ye 'roca'

## Referencies

### Bibliografía
*
Idioma patashó

El **patashó-hãhãhãi** o **pataxó** ye una llingua indíxena de Brasil, fragmentaria atestiguada que pertenez a la subfamilia mashakalí de les llingües macro-yê.

## Descripción llingüística
Esisten dos variantes de la llingua'l pataxó (dialeutu meridional) y el (dialeutu septentrional). Esti artículu compara estos dos dialeutos. 

### Dialeutos
Del dialeutu meridional o pataxó, puramente dichu, conócense namái una llista de 89 pallabres recoyíes pol príncipe Maximiliano de Wied-Neuwied nel so viaxe ente 1815-1817 pola mariña este de Brasil. El príncipe Wied-Neuwied otuvo probablemente los sos datos de los habitantes de Rio Prau, colos que s'atopó nel cursu de los sos viaxes. Estos pataxó colos que s'atopó formaben parte del grupu meridional, y falaben el dialeutu allugáu a 225 quilómetros de la punta más meridional de Bahia xunto al Ríu da Santa Cruz. Esti grupu de pataxós meridionales taba dixebráu del grupu de pataxós septentrionale spor una franxa de 100 quilómetros nesi momentu ocupada polos falantes de botocudo. 

El grupu septentrional falaba'l dialeutu Hãhãhãi, anguaño severamente amenaciáu. Esti dialeutu conozse namái por llistes curties de vocabulariu:
# Una llista de 70 pallabres decogidas pol coronel Antonio Medeiros de Azevedo que les llogró por elicitación en 1936 d'unos residentes de P. I. Paraguaçu, cerca de la llocalidá de Itaju do Colonia.
# Una llista de 162 pallabres recoyida en 1961 nel mesmu área por Wilbur Pickering del SIL International y #
Un conxuntu d'unes 100 pallabres grabaes por Aracy López da Silva y Urban en 1982, que fueron elicitadas por unu de los que se supón yeren los postreros falantes de hãhãhãi, que vivía tamién en P. I. Paraguaçu.

De les pallabres disponibles nos dialeutos meridional y septentrional, namái 35 pallabres tán en dambes llistes, y de estes namái 26 son comparables, siendo 21 d'elles cognaos probables.

### Comparanza léxica
Esta seición considera la llista de cognados qu'apaecen nes diverses llistes de vocabulariu del patashó y el hãhãhãi, anque esiste una clara rellación ente dambos la diverxencia ye notable y ye posible que como llingües falaes fueren namái parcialmente intelixibles dambes variantes.

Ente la primer columna (pataxó) y les otres trés (hãhãhãi) reparar delles correspondencies regulares p:p/b, t:k, x:h, x:ɣ delles perdes de nasales, pero polo xeneral los soníos correspuéndense n'alto grau.

## Referencies

### Bibliografía
* Greg Urban (1985): "On Pataxó and Hãhãhãi", *International Journal of American Linguistics*, Vol. 51, Non. 4 (Oct., 1985), páxs. 605-608.
Idioma pauserna

El **pauserna** o **guarasugwé** (reconocíu na constitución boliviana como **guarasu'we**), yera una llingua tupi-guaraní falada en Bolivia, nos departamentos de Beni y Santa Cruz. Atópase ensin dulda n'estinción.

Dende la promulgación del decretu supremu Nᵘ25894 el 11 de setiembre de 2000 el guarasu'we (pauserna) ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia, lo que foi incluyíu na Constitución Política al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009 (como guarasuawe).

## Referencies
Idioma paí tavyterá

El **paí tavyterá** ye una llingua guaraní falada per cerca de 15.000 persones del pueblu Paí tavyterá nel este de Paraguái, y nel nordeste d'Arxentina na provincia de Misiones y nel casu de Paraguái más precisamente nos departamentos de Canindeyú, Amambay, Concepción y San Pedro. La llingua tien un 70% de semeyanza léxica col idioma kaiwá, que se fala en tantu n'Arxentina, Paraguay como en Brasil. Ente les persones Paí tavyterá, l'usu del llinguaxe ta moviéndose escontra'l idioma guaraní.

L'utiliza l'alfabetu llatín.

## Referencies

* Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Pai Tavytera". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.

## Enllaces esternos
* Paï-Tavytera, Countries and Their Cultures.
Idioma paya

El **paya** o **pech** ye un idioma direutamente rellacionáu cola familia de llingües chibcha, faláu polos indíxenes pech, nel nororiente d'Hondures.

## Distribución
La mayoría de los falantes paya atopar nel departamentu d'Olancho: nes comunidaes de Vallín, Pueblu Nuevu Subirana, Agua Zarca, Caluco, Pisijiere, Jocomico y Culme, del conceyu de Duce Nome de Culmí; y na comunidá de Santa María del Carbón en San Esteban. Tamién viven falantes nel conceyu de Brus Llaguna, departamentu de Gracias a Dios, na comunidá de Les Marias o Baltituk. Sobrevive la pequeña comunidá Silin, en Trujillo, departamentu de Colón.

## Carauterístiques
La paya ye una llingua tonal con 16 consonantes y 10 vocales. Presenta dos tonos, unu altu y unu baxu. Vocales del contraste del llargor y la nasalización.

L'orde de la oración ye Suxetu-Oxetu-Verbu. Ye un llinguaxe sintéticu que s'utiliza principalmente sufixos, prefixos, y amás apofonía vocálica y reduplicación.

## Ver tamién

* Llingües d'Hondures
* *[[Diccionario de las Lenguas de Honduras]]*

## Referencies
Idioma peligno

El **peligno** yera un dialeutu del oscu faláu nel área de los pelignos (Valle Peligna, al norte del Samnio, nel Abruzzo) nel I mileniu&nbsp;e.&nbsp;C.

Ta acreditáu por un pequeñu *[[Corpus llingüísticu|corpus]]* d'una inscripción n'alfabetu llatín, atopada en 1877 datada del sieglu II&nbsp;e.&nbsp;C. 

## Historia y distribución
El territoriu de pelignos taba asitiáu na rexón montascosa al este del llagu Fucino, siendo'l principal asentamientu Sulmo (anguaño Sulmona). De toles llingües sabélicas, ye la meyor documentada dempués del oscu y l'umbru. Les inscripciones en peligno conocíes tán dataes ente'l sieglu III e.C. y el sieglu I e.C. anque la mayoría son de la segunda metá del sieglu II e.C. a la primer metá del sieglu I e.C.

## Testos
La mayor parte de los testos son curtios y consisten en dedicatories y epitafios, polo que contienen pocu más que nomes propios. Sicasí, dos inscripciones topaes apocayá, son más estenses y consisten n'epitafios polétics. D'estes la inscripción de Herentas apurre'l testu peligno de mayor estensión. La llingua reflexada nesi testu ye inusual, yá que contién carauterístiques propies del oscu y l'umbru. Meiser (1987) suxer que'l testu ye probablemente un esfuerciu d'escribir el peligno yá que el so autor, usa formes de distintes variedaes de pelignos ya inclusive inventó una lletra adicional, y trata d'usar arcaismos por que'l testu nun se paeza tanto al llatín qu'empezara a influyir a la llingua falada.

## Bibliografía
* Giacomo Devoto, *Gli antichi Italici*, 2a ed. Firenze, Vallecchi, 1951. 
* Vittore Pisani, *Le lingue dell'Italia antica oltre il latino*, Torino, Rosenberg & Sellier, 1964. ISBN 978-88-7011-024-1

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma pele-ata

L**'idioma ata**, tamién llamáu **pele-ata** o **wasi**, ye una llingua aisllada falada n'isla de Nueva Bretaña en Papúa Nueva Guinea. Conxeturóse sobre la posibilidá d'un parentescu col anêm otra llingua aisllada de Nueva Bretaña y el yélî dnye una llingua aisllada de la Isla Rossel, y llegóse a postular un grupu filoxenéticu Yele-Nueva Bretaña, anque inda nun esisten evidencies sólides nel so favor.

## Ver tamién
*Llingües papúes orientales

## Referencies
Idioma pericú

L**'idioma pericú** ye una llingua estinguida non clasificada falada pola etnia Pericú que vivía nel estremu sur del actual estáu de Baxa California Sur, Méxicu. Misioneros xesuites reconocieron que les diferencia col idioma guaicura, faláu darréu al norte. Falar na zona montascosa alredor de la misión de San José del Cabo, na mariña sureste dende Santiago a La Paz, y nes islles frente a la mariña este hasta'l norte de la Isla San José.

Los rexistros d'esta llingua daten de misioneros católicos, navegantes y esploradores del sieglu XVII, calteniéndose poca información pa l'actualidá. Solo conozse pocos elementos léxicos del pericú. L'idioma constituyía una familia llingüística, que la so única variante podría ser la de los pericúes isleños.

## Clasificación
Massey (1949) suxirió una conexón col guaicura (o Waikuri). Sicasí, col beneficiu de delles décades d'investigaciones posteriores, Laylander (1997) y Zamponi (2004) concluyeron que les llingües nun taben rellacionaos. Dambos grupos teníen carauterístiques físiques que los estremen de la mayoría de los nativos americanos, lo cual concuerda cola teoría de que foi una llingua aisllada.

## Topónimos
Dalgunos topónimos d'orixe pericú caltiénense:

* *Aiñiní:* llocalización de la Misión Santiago de Los Coras.
* *Anicá:* un asentamientu pericú.
* *Añuití:* l'allugamientu de la Misión San José del Cabo (cercanu a San José del Cabo)
* *Caduaño:* allugáu nel actual Los Cabos; significa 'regueru verde'.
* *Calluco*
* *Cunimniici:* un grupu montascosu.
* *Eguí* 
* *Marinó:* los Montes Santa Ana
* *Purum:* un grupu montascosu y asentamientu pericú.
* *Yeneca:* un asentamientu pericú.
* *Yenecamú:* Cabo San Lucas.

## Referencies

## Bibliografía
* Golla, Victor. 2011. *California Indian Languages*.
* Laylander, Don. 1997. "The linguistic prehistory of Baxa California". In *Contributions to the Linguistic Prehistory of Central and Baxa California*, edited by Gary S. Breschini and Trudy Haversat, pp.&nbsp;1–94. Coyote Press, Salinas, California.
* Massey, William C. 1949. "Tribes and languages of Baxa California". *Southwestern Journal of Anthropology* 5:272-307.
* Zamponi, Raoul. 2004. "Fragments of Waikuri (Baxa California)". *Anthropological Linguistics* 46:156-193.
* León Portilla, Miguel. 1976. "Sobre la llingua pericú de la Baxa California" Vol 13, Non 1. *Añales d'Antropoloxía*, Universidá Nacional Autónoma de Méxicu.

## Enllaces esternos
Idioma pichi

El **pichi**, **pichinglis** o **llingua criolla inglesa de Fernando Poo** ye una llingua criolla falada en Bioko, Guinea Ecuatorial.

## Carauterístiques
El pichi ye una llingua falada en Guinea Ecuatorial derivada de dos llingües criollas de base inglesa. Per una parte, la llingua criolla inglesa falada na rexón de Calabar, Nixeria foi llevada a Malabu por pequeñu grupos a lo llargo del sieglu XIX y tamién nos sieglos posteriores, al movese dende la rexón nixeriana pa trabayar nos plantíos de cacáu de Bioko. Per otra parte, a partir de 1827, el krio empezó a estendese pela isla lleváu polos pobladores africanos que veníen de Freetown, Sierra Lleona. Estos dos criollos del inglés y llingües africanes entraron en contautu a lo llargo del tiempu dando llugar al pichi. 

El pichi ye'l segundu idioma más faláu nel país, namái por detrás del fang y siguíu de cerca pol bubi. 

Ye emplegada principalmente polos fernandinos, grupu étnicu minoritariu establecíu en Bioko.

L'idioma cunta col códigu ISO 639-3: fpe.

## Influencia del español
L'idioma español dexó una fonda buelga nel léxicu y la gramática del pichi. L'amiestu de códigos ye una parte integral del sistema llingüísticu del pichi. La omnipresente influencia del español nel pichi ye per una parte la consecuencia de la política llingüística. Dende'l dominiu colonial, l'español siguió siendo l'únicu mediu d'instrucción en tolos niveles del sistema educativu. En Malabo, l'alquisición del español empieza na primera infancia, inclusive pa munchos ecuatoguineanos de clase obrera con poco o nenguna educación escolar. Igualmente, la floreciente economía del petroleu de Guinea Ecuatorial llevó a una mayor urbanización, ampliación de les redes sociales multiétnicas y l'espardimientu del pichi como llingua nativa. Nuna redolada sociu-económicu d'esti tipu y metanes una alta competencia xeneral na llingua española oficial, l'amiestu de pichi y español, en llugar de ser escepcional, ta constantemente presente na vida diaria de los falantes de pichi.

### Exemplos d'amiestu pichi-español
Exemplos del emplegu entemecíu normal de pichi y español:

Afta ùna bay dì **bloques ** dɛ̀n tumara.
then-2PL-buy-DEF-bricks-PL-tomorrow
'Then buy [plural] the bricks tomorrow.'(n'inglés)
*Entós mercái los lladriyos mañana.*

À **raya **in wèt **rayador**.
1SG.SBJ-grate-3SG.EMP-with-grater
'I grated it with a grater.'(n'inglés)
*Arrallar con un rallador.*

À gò **sigue** chɔp.
1SG.SBJ-POT-continue-eat
'I'll continue eating.'(n'inglés)
*Voi siguir comiendo.*

## Referencies

## Enllaces esternos
* (Universidá de Nijmegen)
*Spanish world-wide: the last century of language contacts, John M. Lipski 
* , R. P. Mariano de Zarco, C.M.F., 1938, H. Proost y Cía, Turhhout, Bélxica.
* L'inglés n'España, Emilio García Gómez
Idioma pochuteco

El **pochuteco** o **poxutecatl** ye una llingua muerta de la familia uto-azteca del grupu nahua, que se faló alredor de la ciudá de Pochutla na mariña pacífica d'Oaxaca, Méxicu. 

En 1917 foi documentáu por aciu un curtiu artículu de Franz Boes, quien pola dómina yá la consideraba una llingua práuticamente estinguida. Nos setenta, Tim Knab atopó dos falantes cerca de Pochutla qu'entá recordaben unes poques pallabres documentaes por Boes (de casualidá una de los sos informantes yera nieta del informante principal de Boes). Knab consideró qu'entá podría haber falantes vivos nel momentu del so trabayu.

## Clasificación
A xulgar polos datos recoyíos por Boes, el pochuteco consideróse una forma diverxente de nahua, o una llingua estrechamente emparentada col proto-náhuatl que dio llugar a les otres variedaes de náhuatl.

Bartholomew (1980) suxer que dalgunos de les traces más diverxentes, como l'acentu na postrera sílaba, deber a la influencia del Chatino, una llingua otomangue. Bartholomew argumenta l'asentamientu de Pochutla nunca aportó a parte del imperiu azteca sinón qu'hasta la conquista europea fuera parte del estáu mixteco de Tututepec. Asina pos les influencia llingüística del chatino tuvo basada nel comerciu y les rutes de comunicación que pasaben per territoriu del chatino.

## Comparanza col náhuatl xeneral
### Fonoloxía
El pochuteco estremar por una serie de traces del náhuatl xeneral:
* Nun presenta lateralización típica del náhuatl central /ta /> /tla/.
* Presenta delles alteraciones de timbre vocálicu:

### Léxicu
La siguiente llista compara les formes léxiques recoyíes por F. Boes 1917, cola llista compilada por T. Knab a partir de dos falantes que recordaben delles pallabres de la llingua anque diba tiempu que nun la usaben con naide. La llista A correspuende de casualidá a una muyer que ye nieta de la principal informante de Boes, ente que la llista B correspuende a un falante de zapoteco que pasó la so mocedá con persones d'una de les families entrevistaes por Boes en 1917.

## Referencies

### Bibliografía
* Bartholomew, Doris. 1980. *Otomanguean influence on Pochutla Aztec*. IJAL 46.2
* Boes, Franz. 1917. *El dialeutu mexicanu de Pochutla, Oaxaca*. IJAL 1. 9-44. 
* Dakin, Karen. 1983. *Proto-Aztecan Vowels and Pochutec: An Alternative Analysis*, IJAL, Vol. 49, Non. 2 (Apr., 1983), páxs. 196-203
* Knab, Tim. 1980. *When Is a Language Really Dead: The Case of Pochutec* IJAL Vol. 46, Non. 3 (Jul., 1980), páxs. 230-233
Idioma polabo

L**'idioma polabo** perteneció al grupu de les llingües eslaves, enclavada na caña eslavu-occidental. Falar na zona nororiental de l'actual Alemaña y la noroccidental de Polonia, dende'l del ríu Elba hasta la desaguada del Vístula. El so postreru falante nativu morrió en 1756, nel nordeste de l'actual Baxa Saxonia.

**Polabo** fai referencia a les tribus eslaves asitiaes xunto al ríu Elba, y l'orixe de la pallabra ta nel nome de dichu río (*Labe*, en idioma checu, *Łaba*, en idioma polacu).

## Lliteratura

*Reinhold Olesch: *Thesaurus linguae Dravaenopolabicae*. (Diccionariu llatino-polabo). Böhlau, Köln und Wien 1983-1987.
*August Schleicher: *Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache* (Deprendimientu de la llingua polaba). Kaiserliche Akademie der Wissenschaften (Academia Imperial de Ciencies), Sankt Petersburg 1871.
*Johann Parum Schultze; Reinhold Olesch (Hrsg.): *Fontes linguae Dravaenopolabicae minores et Chronica Venedica J. P. Schultzii*. (Fontes en llingües dravenopolabas menores y crónica vienda o soraba). Böhlau, Köln und Graz 1967
*Christian Hennig von Jessen: *Vocabularium Venedicum (Vocabulariu viendo o sorabo)* (1705).

## Comparanza léxica

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma poqomchí

**El poqomchi** ye un idioma maya, emparentáu col idioma pocomam. Ye faláu pola población poqomchi de Guatemala. Estrémense dos dialeutos -el poqomchi' oriental y occidental- falaos en Purulhá, Baxa Verapaz, y nes siguientes municipalidaes d'Alta Verapaz: Santa Cruz Verapaz, San Cristóbal Verapaz, Tactic, Tamahú y Tucurú. Ye tamién l'idioma predominante nel conceyu de Chicamán (El Quiché),  con Alta Verapaz.

## Gramática del Pocomchí Occidental
### Fonoloxía
El sistema fonolóxicu pocomchí consta de cinco vocales: *a, e, i, o, u*, que pueden ser curties o llargues, y nesi casu tienen una duración doble de la normal. El sistema de consonantes consta de 25 soníos representaos poles grafíes: *b,c,ch,h,j,k,l m,n,p,q,r,s,t,w,x,y,z* y les grafíes glotalizadas: c', ch', k', p', q', t', tz'.

Toles pallabres nesti idioma acentuar na última sílaba con esceición naquellos préstamos del español "xamána" "Xíla" "úla"; selmana, siella, hule respeutivamente

### Morfoloxía y Sintaxis
Como toa llingua mayense, tratar d'una llingua ergativa con ergatividad biforcada ,dando'l mesmu tratu en visu a una aición transitiva como'l suxetu d'una aición intransitiva na mayoría de los casos. La forma más simple pa estructurar una frase ye la siguiente: Verbu + complementu + suxetu.

Esisten dos sistemes básicos pa ordenar la oración pocomchi:

#### Verbu/Suxetu
* Xinjamanic i hin
:lit. Corri yo

* tz'ukulcat i hat
:lit. estes sentáu'l to

#### Suxetu/Verbu
* Re hin Xinjamanic
:lit. Yo corri

Dambos ordenes pueden ser alteriaos cuando la oración ye de tipu transitiva y deseyar marcar a la tema (re) del cual fálase seya este'l suxetu o oxetu d'una aición.

#### Tipos de Verbos
##### Verbos transitivos
Describen aiciones nes que participen esplícita o implícitamente un oxetu y un suxetu marcaos dientro de la oración por partícules pronominales. Ej,

* Re hin xinch'ey i pedro
:*Yo cuta a pedro*

* Re hat xalok' kiib tilul
:*Usté mercó dos bananos*

##### Verbos intransitivos
Espresa aiciones nes que participa namái un suxetu ensin un oxetu al que se dirixa l'aición

* re' hin xinjamanik
:*Yo corrí*

##### Conxugación de los Verbos

Nesti idioma la información sobre l'aición centrar nel estáu de desenvolvimientu nel que s'atopa y los participantes que lu realicen :

#### Pronomes
##### Clíticos

**Xuegu A**
Pueden actuar como suxetos de toa aición transitiva. Amás cumplen la función de posesivos cuando s'atopen frente a un sustantivu común.
* Awex *el to pantalón*
* Re hat xachey i pedro *el to cutisti a pedro*

**Xuegu B**
Actúen como suxetos d'aiciones intransitives imperatives (ti) habituales (ensin marca) y de posible realización (y-).
* tiponok pan nipat *llegue a la mio casa*
* Re hin kinoj pan tinamit "voi pal pueblu"
* Re' take re' equiponic ar *ellos llegaríen (podríen llegar) allá*

**Xuegu c**
Funcionen como suxetos de verbos intransitivos y oxetos de verbos transitivos cuando l'aición concluyó y como suxetos de verbos d'estáu.
* Xinwirik i hin *yo dormí*
* Re hin Xatnich'ey i hat *te cutí*
* re hin Tz'ukulkin *Yo toi sentáu*

##### Llibres

##### Relacionales

## Referencies

### Enllaces esternos
*
Idioma potiguara

El **potiguara** ye una llingua indíxena estinguida enantes falada en Brasil polos miembros de la etnia potiguara. Dende'l puntu de vista llingüísticu la llingua pertenez a la familia tupí-guaraní.

## Referencies

### Enllaces esternos
* Ethnologue: Potiguára - An extinct language of Brazil
Idioma popoloca

Les **llingües popolocas** o **ngiwa** constitúin una macrollingua falaes principalmente en Oaxaca (Méxicu) que xunto col chochu, el ijhj njxcateco y el mazateco, forma la caña popolocana de la familia llingüística Otomangueana.

Les llingües popolocas nun tienen de confundir se coles llingües llamaes popoluques falaes en Veracruz, que pertenecen a la familia mije-soque. Dambos términos, *popoloca* y *popoluca*, precieden del náhuatl y ye un exónimo despreciatible que significa 'que fala incompresiblemente'; d'ende'l términu pasó al español.

## Dialeutos y variantes
*[[Ethnologue]]* estrema les siguientes variedaes de popoloca, clasificándoles como llingües distintes:
*
*
*
*
*
*
*
Toes estes variedaes tienen en xunto cerca de 30 mil falantes, toos ellos popoloques en site allugamientos nel sur de Puebla cerca de Tehuacán.

## Referencies

### Enllaces esteriores
*
*Ethnologue report for Popolocan
*El policía trovador defensor d'una llingua n'estinción ngiwa o popoloca de San Felipe Otlaltepec. *La Jornada*, Méxicu, 16 de payares de 2013.
Idioma protokartveliano

L**'Idioma proto-kartveliano** o **Idioma común kartveliano** ye una protollingua o ancestru común hipotéticamente reconstruyíu de les llingües caucásiques meridionales (kartvelianes) d'El Cáucasu, qu'al traviés del cambéu llingüísticu diversificóse dando llugar a los modernos kartvelianos.

La esistencia d'esti idioma ta llargamente aceptada polos especialistes en llingüística, que reconstruyeron a les traces l'idioma, comparando ente sí los idiomes kartvelianos esistentes.

## Influencies

Los patrones apofónicos del protokartveliano yeren bien similares a les llingües indoeuropees, y ye llargamente aceptáu que'l esta xeneróse al traviés de la interacción del protokartveliano col indoeuropéu en tiempos recién. Esto vese reforzáu por un gran númberu de pallabres emprestaes del indoeuropéu, tales como'l protokartveliano *m<sub>.</sub>k<sub>.</sub>erd* (pechu), con obvia rellación col indoeuropéu *kerd* (corazón).

## Rellación coles llingües derivaes
Los modernos descendientes del protokartveliano son el xeorxanu, mingreliano, laz y esvano. D'estos, el mingreliano y el laz son similares, y frecuentemente considérase-yos dialeutos de la mesma llingua, llamada zan o mingrelo-laz. Los patrones apofónicos del protokartveliano tán meyor calteníos nel xeorxanu, y particularmente nel esvano, que nel mingreliano o'l laz, en que les sos nueves formes establecióse'l caltenimientu d'una vocal estable per cada elementu de la pallabra.

El sistema de pronomes del protokartveliano ye distintu tocantes a la so categoría d'inclusivu-esclusivu (por ello, hai dos formes de pronome "nós": unu qu'inclúi al qu'escucha y otru que non). Esto sobrevivió nel esvano pero non nes otres llingües. El esvano tamién entiende formes arcaiques de la dómina protokartveliana, polo que se piensa que'l esvano rompió col protokartveliano nun estadiu relativamente inicial: darréu'l protokartveliano estremar en xeorxanu y mingrelo-laz.

## Descripción llingüística

### Fonoloxía
L'inventariu de vocales hipotéticamente reconstruyíu vien dau por:

Pela so parte l'inventariu consonánticu foi reconstruyíu como:

## Referencies
### Notes

### Bibliografía
*Encyclopedia Britannica, 15th edition (1986): Macropedia, "Languages of the World", see section titled "Caucasian languages".