open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fuercia magnetomotriz

La **fuercia magnetomotriz** (FMM, representada col símbolu **F**) ye aquella que ye a producir un fluxu magnéticu ente dos puntos d'un circuitu magnéticu. Ye una de les variables usaes pa describir un campu magnéticu.

La fuercia magnetomotriz pue entendese de manera análoga al voltaxe llétricu de la llei d'Ohm. Esto ta espresao na llei de Hopkinson.

## Llei de Hopkinson

El potencial magnéticu o fuercia magnetomotriz, ye la fonte que produz el fluxu magnéticu nun circuitu magnéticu.

La Fuercia magnetomotriz d'un circuitu magnéticu pue espresase en términos del fluxu magnéticu &Phi; y la reluctancia magnética *R*m

Esta ecuación pue entendese como una analoxía a la llei d'Ohm ( *V = R I *). El fluxu magnéticu ye direutamente proporcional a la fuercia magnetomotriz que lu anicia ya inversamente proporcional a la reluctancia del circuitu magnéticu que depende del llargor del circuitu, l'área tresversal del circuitu y la permeabilidá magnética del material del que ta fechu. Les variables magnétiques pórtense como les sos análogues llétriques na llei d'Ohm.

El fluxu magnéticu sigue les llinies de fluxu per onde atopa menor reluctancia. Por esto les llinies de fluxu tán dientro del cuerpu d'alta permeabilidá, yá qu'esto ufierta muncha menor reluctancia que l'aire. Sicasí'l cuerpu d'alta permeabilidá entá tien cierta reluctancia que ye l'equivalente a la resistencia nesta analoxía de Hopkinson. El fluxu magnéticu sería l'equivalente a la corriente llétrica.

Usualmente nos circuitos llétricos simples (como na Figura) la fuercia magnetomotriz xenérase emplegando un solenoide. Esto ye un alambre aislláu endolcáu en forma d'héliz.

## Fuercia magnetomotriz nun solenoide

Nel casu d'un solenoide llargu y con ciertu númberu de vueltes, la espresión pue simplificase. Nesti casu esprésase pola siguiente ecuación.

onde:
:**N**: númberu d'espires de la bobina
:**I**: intensidá de la corriente n'amperios (A)

La unidá de midida de la FMM ye'l amperiu-vuelta que se representa por Av.

La rellación esistente ente la fuercia magnetomotriz y el fluxu magnéticu qu'esta xenera denómase reluctancia y determínase pola espresión:

onde:
:**Φ**: Fluxu magnéticu en weber.
:**<math>R_m</math>**: Reluctancia del circuitu n'amperiu vuelta dividíu weber.

## Ver tamién
* Fuercia electromotriz
* Electrodinámica
* Fuercia contra-electromotriz
* Inducción magnética
* Campu magnéticu
* Fluxu magnéticu
* Electroestática

## Referencies

1.
Inducción electromagnética

La **inducción electromagnética** ye'l fenómenu qu'anicia la producción d'una fuercia electromotriz (f.y.m. o tensión) nun mediu o cuerpu espuestu a un campu magnéticu variable, o bien nun mediu móvil al respective de un campu magnéticu estáticu non uniforme. Ye asina que, cuando dichu cuerpu ye un conductor, produzse una corriente inducida. Esti fenómenu foi afayáu por Michael Faraday en 1831, quien lo espresó indicando que la magnitú de la tensión inducida ye proporcional a la variación del fluxu magnético (llei de Faraday).

Per otra parte, Heinrich Lenz comprobó que la corriente debida a la f.y.m. inducida oponer al cambéu de fluxu magnético, de forma tal que la corriente tiende a caltener el fluxu. Esto ye válidu tantu pal casu en que la intensidá del fluxu varie, o que'l cuerpu conductor muévase respectu d'él.

## Ver tamién

* Carga per inducción
* Ecuaciones de Maxwell
* Inducción magnética
* Lleis de Faraday
* Recarga inalámbrica
* Llei de ohm

## Referencies

### Bibliografía

* Maxwell, James Clerk (1881), *A treatise on electricity and magnetism*, Vol. II, Chapter III, §530, p. 178. Oxford, UK: Clarendon Press. ISBN 0-486-60637-6.
### Enllaces esternos
* A simple interactive Java tutorial on electromagnetic induction  National High Magnetic Field Laboratory
* R. Vega ''Induction: Faraday's law and Lenz's law'' - Highly animated lecture
* Faraday's Law for EMC Engineers
* Tankersley and Mosca: ''Introducing Faraday's law'' 

### Animaciones y simulaciones
* Inducción electromagnética, Animaciones (en)
Magnetostática

La **magnetoestática** ye l'estudiu de tolos fenómenos físicos nos qu'intervienen campos magnéticos constantes nel tiempu.

La magnetoestática abarca dende l'atracción qu'exercen los imanes y los electroimanes sobre los metales ferromagnéticos, como'l fierro, hasta los campos magnéticos creaos por corrientes llétriques estacionaries. De fechu dambos fenómenos tán estrechamente rellacionaos, una y bones les corrientes llétriques crean un campu magnéticu proporcional a la intesidad de corriente y que mengua cola distancia.

Amás tou cuerpu qu'entra nun campu magnéticu toma una imantación que depende de la so naturaleza, y que xeneralmente pierde al retirase d'esi campu; dellos aceros caltienen parte del magnetismu inducíu o magnetismu remanente.

Hai cuerpos paramagnéticos que son atraíos polos imanes (fierro, níquel, cobaltu, etc.) y cuerpos diamagnéticos, que son repelidos por ellos.

## [[Magnetismu]]
El magnetismu ye la propiedá que tienen determinaes sustancies de repeler especialmente dellos minerales como'l fierro, cobaltu y níquel y cadmiu.
Ondes de radio

Les** ondes de radio** son un tipu de radiación electromagnético con llonxitúes d'onda nel espectru electromagnéticu más llargu que la lluz infrarroxa. 

Les ondes de radio arrobinar dende frecuencies de 10 THz hasta 10&nbsp;kHz, que les sos correspondientes llonxitúes d'onda son dende los 100 micrómetros (0.0039 pulgaes) hasta los 100 quilómetros (62 milles). Como toles ondes electromagnétiques si viaxen pol vacíu o pel aire, les ondes de radio viaxen a la velocidá de la lluz. 

Les ondes radio pueden ser creaes de manera natural por fenómenos naturales tales como rescamplos, o por oxetos astronómicos. Tamién pueden ser xeneraes de manera artificial y son utilizaes pa comunicaciones radio fixa y móvil, radiodifusión, radar y otros sistemes de navegación, satélites de comunicaciones, redes telemátiques y otres munches aplicaciones. 

Les onda radio tán xeneraes por radiotresmisores y son recibíes por receptores de radio. Per otra parte, tienen carauterístiques d'espardimientu distintos en función de la frecuencia. Esto significa que pueden difractarse alredor de torgues como montes y siguir la contorna de la tierra (ondes de superficie), les ondes más curties pueden refractarse na ionosfera y algamar puntos más allá del horizonte (ondes ionosféricas), ente que llonxitúes d'onda muncho más curties se difractan bien pocu y viaxen en llinia recta. Esto conozse como espardimientu en llinia de vista, asina que les sos distancies d'espardimientu tán llindaes al horizonte visual.

## Referencies

## Enllaces esternos
Reactancia

En electrónica y electrotecnia denominar **reactancia** a la oposición ufiertada al pasu de la corriente alterna por inductores (bobines) y condensadores, midir n'ohmios y el so símbolu ye Ω. Al pie de la resistencia llétrica determinen la impedancia total d'un componente o circuitu, de tala forma que la reactancia (X) ye la parte imaxinaria de la impedancia (Z) y la resistencia (R) ye la parte real, según la igualdá:
:  Z= R+jX \,

## Tipos de reactancias
Cuando circula corriente alterna por dalgún de los dos elementos que tienen reactancia, la enerxía ye alternativamente almacenada y lliberada en forma de campu magnéticu, nel casu de les bobines, o de campu llétricu, nel casu de los condensadores. Esto produz un adelantu o atrasu ente la onda de corriente y la onda de tensión. Esti desfase fai menguar la potencia apurrida a una carga resistiva coneutada tres la reactancia ensin consumir enerxía.

Si realiza una representación vectorial de la reactancia inductiva y de la capacitiva, estos vectores tendrán de dibuxase en sentíu opuestu y sobre la exa imaxinaria, una y bones les impedancias calcúlense como {j}X_L\,\! y {-j}X_C\,\! respeutivamente.

Sicasí, les bobines y condensadores reales presenten una resistencia acomuñada, que nel casu de les bobines considerar en serie col elementu, y nel casu de los condensadores en paralelu. Nesos casos, como yá s'indicó enriba, la impedancia (Z) total ye la suma vectorial de la resistencia (R) y la reactancia (X).

En fórmules:

: \tilde{Z} = R + jX,

onde :
j ye la unidá imaxinaria :
 {X}=(X_L - X_C) ye la reactancia n'ohmios.

ω ye la velocidá angular a la cual ta sometíu l'elementu, L y C son los valores de inductancia y capacidá respeutivamente.

Dependiendo del valor de la enerxía y la reactancia dizse que'l circuitu presenta:

* Si \scriptstyle{X > 0}, reactancia *inductiva* (X_L > X_C).
* Si \scriptstyle{X = 0}, nun hai reactancia y la impedancia ye puramente *resistiva* (X_L=X_C).
* Si \scriptstyle{X , reactancia *capacitiva* (X_C > X_L).

### Reactancia capacitiva
La **reactancia capacitiva** representar por X_C\,\! y el so valor vien dau pola fórmula:

na que:

X_C\,\! = **Reactancia capacitiva** n'ohmios.
C\,\! = Capacidá llétrica en faradios.
f\,\! = Frecuencia en hercios.

\omega\! = Velocidá angular.

### Reactancia inductiva
La reactancia inductiva ye representada por X_L\,\! y el so valor vien dau por:

na que:

X_L\,\! = Reactancia inductiva n'ohmio.
L\,\! = Inductancia n'henrios.
f\,\! = Frecuencia n'hercios.
\omega\! = Velocidá angular.

## Ver tamién
* Conductancia llétrica
* Admitancia
* Susceptancia

## Referencies

## Enllaces esternos

* Tutorial interactivo en Java sobre Reactancia Inductiva, National High Magnetic Field Laboratory (n'inglés).
* Ing. Gabriel Alberto Ventura García, Númberos imaxinarios en Lletricidá (Reactancia), 2014.
Oscilación

Denominar **oscilación** a una variación, perturbación o fluctuación nel tiempu d'un mediu o sistema. Si'l fenómenu repitir, falar d'oscilación periódica. 

Oscilación, en física, química y inxeniería ye'l movimientu repitíu d'un llau a otru en redol a una posición central, o posición d'equilibriu. El percorríu que consiste en dir dende una posición estrema a la otra y volver a la primera, pasando dos veces pola posición central, denominar ciclu. El númberu de ciclos per segundu, o hercios (Hz), conozse como frecuencia de la oscilación emplegada nel movimientu harmónicu simple.

Una oscilación nun mediu material ye lo que crea'l soníu. Una oscilación nuna corriente llétrica crea una onda electromagnética.

## Ver tamién
* Oscilador
* Vibración
* Onda
* Periodu d'oscilación

## Referencies

## Enllaces esternos
Dinámica de fluyíos

La **dinámica de fluyíos** ye una subdisciplina de la mecánica de los fluyíos (entiéndase por fluyíos tanto líquidos como gases). Ramificar n'otres disciplines como la son: l'aerodinámica y la hidrodinámica. La mecánica de fluyíos tien un gran rangu d'aplicaciones, incluyendo'l cálculu de les fuercies y los momentos que causen el movimientu de los fluyíos en problemes dende los más cotidianos hasta los más complexos. La pallabra **fluyíu** inclúi a l'agua, al aire, a les suspensiones (que ye la forma como se presenten delles melecines), y tamién al petroleu y los sos derivaos. Coles mesmes, la pallabra dinámica inclúi'l movimientu xunto a les fuercies causantes del mesmu.

L'estudiu de la dinámica de los fluyíos ufierta una estructura sistemática pal so estudiu basándose en lleis empíriques y semi-empíriques. Estes lleis envolubren propiedaes de los fluyíos como lo son : temperatura, presión, densidá y velocidá y tamién funciones d'espaciu y tiempu.

## Oxetivos
Los oxetivos del estudiu de la dinámica de fluyíos dependen del problema en concretu que se precise resolver. Por casu, cuando s'analiza'l fluxu qu'asocede al anubrir el papel, unu de los oxetivos puede ser el de determinar les condiciones nes cualos la espesura de la película de recubrimientu que se formó ye uniforme. Tamién na recuperación de petroleu, un problema puede ser la predicción de barriles de petroleu que pueden ser estrayíos d'un xacimientu. L'estudiu de los fluyíos ye bien estensu y ye por ellos que cañes como la dinámica de fluyíos tien razón de ser. 

## Ecuaciones de la dinámica de fluyíos
Los principales axomes de la dinámica de fluyíos son: les lleis de caltenimientu, específicamente, llei del caltenimientu de la masa, ley del caltenimientu del momentu llinial (tamién conocida como segunda llei de Newton) y la llei del caltenimientu de la enerxía (tamién conocida como primer llei de la termodinámica). toes elles son basaes na mecánica clásica y fueron tresformaes a la mecánica cuántica amás esprésense según los Teoremes de tresporte de Reynolds

Na dinámica de fluyíos supónse que los fluyíos obedecen a la hipótesis de continuidá a pesar de que los fluyíos tán compuestos por molécules que topeten ente si y con oxetos sólidos. Poro, les propiedaes como la densidá, presión, temperatura y velocidá son vistes como propiedaes que contienen puntos infinitesimalmente pequeños que varien d'un puntu a otru. D'esta forma'l fechu de que los fluyíos tean conformaos por molécules discretes, ignórase.

## Terminoloxía de la dinámica de fluyíos
El conceutu de presión ye esencial nel estudiu de la dinámica de fluyíos, tanto na estática como na dinámica. La presión puede ser conocida en cualquier puntu del fluyíu, independientemente si'l fluyíu atópase en movimientu o non. Pa midir la presión pueden utilizase: columnes de mercuriu, el tubu de Bourdon, plaques de furu, según munchos otros métodos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Flotabilidá

La **flotabilidá** ye la capacidá d'un cuerpu pa sostenese dientro d'un fluyíu. Esta flota cuando la fuercia resultante de la presión exercida na parte inferior del cuerpu ye cimeru a encomalo resultante del so pesu más la presión exercida na parte cimera. El cuerpu xube hasta que dambes resultantes son iguales. Por ello los cuerpos que llexen nun salen volando. N'ocasiones la presión exercida na parte inferior ye namái debida al líquidu nel que'l cuerpu ta somorguiáu. Sicasí, la exercida na parte cimera suel ser una parte debida al líquidu que tien parcialmente percima y otra debida a la presión atmosférica, como ye'l casu d'un iceber, por casu.
La **causa** de la flotabilidá nun ye la densidá del cuerpu. La causa de la flotabilidá nun ye l'agua movida. La causa de la flotabilidá ye a cencielles un balance de fuercies (pesu (gravedá) y presión exercida polos fluyíos qu'arrodien al cuerpu). 

Dizse qu'un cuerpu ta en flotación cuando permanez suspendíu nuna redolada líquida o gaseosu, ye dicir nun fluyíu. "Un oxetu va llexar sobre un fluyíu (dambos sol efeutu de la fuercia d'una gravedá dominante) siempres que'l númberu de partícules que componen l'oxetu seya menor al númberu de partícules del fluyíu movíes".

La flotabilidá d'un cuerpu dientro d'un fluyíu va tar determinada poles distintes fuercies qu'actúen sobre'l mesmu y el sentíu de les mesmes. La **flotabilidá** ye **positiva** cuando'l cuerpu tienda a xubir dientro del fluyíu, ye **negativa** cuando'l cuerpu tiende a baxar dientro del fluyíu, y ye **neutra** cuando se caltién en suspensión dientro del fluyíu. La flotabilidá vien establecida pol Principiu d'Arquímedes, y si el cuerpu fora de naturaleza compresible la so flotabilidá va vese modificada al variar el so volume según la Llei de Boyle-Mariotte.

El cálculu y cambéu de la capacidá de flotación d'un cuerpu tien importantes aplicaciones na vida cotidiana como pueden ser:
* Diseñu de naves: barcos, submarinos.
* Diseñu d'aeróstatos: globu, zepelineses.
* Práutica de deportes subacuáticos: (bucéu, pesca submarina, etc)

## Ver tamién
* Flotación
* Principiu d'Arquímedes
* Llei de Boyle-Mariotte
* Diablecu de Descartes

## Referencies
Hidrostática

La **hidrostática** ye la caña de la hidráulica qu'estudia los fenómenos acomuñaos a los fluyíos que s'atopen confinaos en dalgún tipu de contenedor.

## Carauterístiques de los fluyíos

Denominar fluyíu a aquel mediu continuu formáu por dalguna sustancia ente que les sos molécules namái hai una fuercia d'atraición débil. La propiedá definitoria ye que los fluyíos pueden camudar de forma ensin qu'apaezan nel so senu fuercies restitutivas tendentes a recuperar la forma "orixinal" (lo cual constitúi la principal diferencia con un sólidu deformable, onde sigo hai fuercies restitutivas).

Los estaos de la materia líquidu, gaseoso y plasma, son fluyíos, amás de dalgunos que presenten carauterístiques d'estos, un fenómenu conocíu como solifluxión y que lo presenten, ente otros, los glaciares y el magma.

Les carauterístiques principales que presenta tou fluyíu son:
***[[Fuercia intermolecular|Cohesión]]**. Fuercia que caltién xuníes a les molécules d'una mesma sustancia.
***[[Tensión superficial]]**. Fenómenu que se presenta por cuenta de la atraición ente les molécules de la superficie d'un líquidu.
***[[Adherencia]]**. Fuercia d'atraición que se manifiesta ente les molécules de dos sustancies distintes en contautu. 
***[[Capilaridad]]**. Preséntase cuando esiste contautu ente un líquidu y una paré sólida, debíu al fenómenu d'adherencia. En casu de ser la paré un recipiente o tubu bien delgáu (denominaos "capilares") esti fenómenu puede apreciase con muncha claridá.

## Presión d'un fluyíu n'equilibriu
En términos de mecánica clásica, la presión d'un fluyíu incompresible n'estáu d'equilibriu puede espresase por aciu la siguiente fórmula:
:\delta P = \rho g h
Onde P ye la presión, ρ ye la densidá del fluyíu, g ye l'aceleración de la gravedá y h ye l'altor.
## Principiu de Pascal

El principiu de Pascal ye una llei enunciada pol físicu y matemáticu francés Blaise Pascal (1623–1662) que se resume na frase: «la medría de la presión aplicada a una superficie d'un fluyíu incompresible (xeneralmente trátase d'un líquidu incompresible), conteníu nun recipiente indeformable, tresmitir col mesmu valor a caúna de les partes del mesmu».

Esto ye, que si s'aplica presión a un líquidu non comprimible nun recipiente zarráu, esta tresmítese con igual intensidá en toes direiciones y sentíos. Esti tipu de fenómenu puede apreciase, por casu, na prensa hidráulica o nel gatu hidráulicu; dambos dispositivos basar nesti principiu. La condición de que'l recipiente seya indeformable ye necesaria por que los cambeos na presión nun actúen deformando les parés del mesmu en llugar de tresmitise a tolos puntos del líquidu.

## Principiu d'Arquímedes

El principiu d'Arquímedes establez que cualquier cuerpu sólidu que s'atope somorguiáu total o parcialmente nun fluyíu va ser emburriáu en direición ascendente por una fuercia igual al pesu del volume del líquidu movíu pol cuerpu sólidu. L'oxetu non necesariamente hai de tar dafechu somorguiáu en dichu fluyíu, yá que si l'emburrie que recibe ye mayor que'l pesu aparente del oxetu, este va llexar y va tar somorguiáu solo parcialmente.

## Ver tamién
* Ecuación fundamental de la hidrostática

## Referencies
Radiación de sincrotrón

La **radiación de sincrotrón** ye la radiación electromagnético xenerada por partícules cargaes (tales como electrones) que se mueven según una trayeutoria curva a alta velocidá (una fracción apreciable de la velocidá de la lluz) nun campu magnéticu. Cuanto más rápido muévense los electrones, más curtia ye la llonxitú d'onda de la radiación. La emisión sincrotrón produzse artificialmente nos aniellos d'almacenamientu d'un sincrotrón, y na naturaleza producir polos electrones a bien altes velocidaes moviéndose al traviés de los campos magnéticos del espaciu, y reparar nes esplosiones y en remanentes de supernoves, radiogalaxies y púlsares.

Esta radiación foi asina llamada dempués del so descubrimientu nun acelerador de sincrotrón de la empresa General Electric, construyíu en 1946 y anunciáu en mayu de 1947 por Frank Elder, Anatole Gurewitsch, Robert Langmuir, y Herb Pollock nuna carta titulada «Radiación d'electrones nun sincrotrón».

En 1955 afayóse radiación de sincrotrón dende la Tierra al reparar Xúpiter, esta ye emitida por electrones con enerxíes de millones d'electronvoltios. Foi la primer vegada que se detectó esti tipu de radiación nel espaciu emitida por una fonte natural.

Cuantitativamente la potencia emitida en forma d'ondes electromagnétiques por una carga llétrica en movimientu aceleráu vien dau pola fórmula de Larmor:

Onde:
:q\, ye la carga llétrica de la partícula.
:a\, ye l'aceleración de la partícula.
:\varepsilon_0\, la permitividad llétrica del vacíu.
:c\, ye la velocidá de la lluz.

## Ver tamién
* Radiación electromagnético
* Sincrotrón

## Referencies
Muon

El **muon** (que toma'l so nome de la lletra griega my, µ) ye una partícula elemental masiva que pertenez
a la segunda xeneración de leptones. El so espin ye . Tien carga llétrica negativa, como'l electrón, anque la so masa ye 200 vegaes mayor que la del electrón, y la so vida ye daqué más llarga qu'otres partícules inestables (2,2&nbsp;µs). Ta acomuñada cola so correspondiente antipartícula, el antimuón (µ+).

## Clasificación nel modelu estándar
El muon pertenez a la segunda xeneración de leptones, xunto al electrón, que pertenez a la primera y al tau, que pertenez a la tercera. Ye un fermión que'l so spin ye la metá de la constante amenorgada de Planck y cumple tamién, como los demás leptones, la simetría CPT cola so respeutiva antipartícula.

## Desintegración
El muon ye la partícula cargada llétricamente con masa mayor al electrón, la so desintegración hai de producir por tantu un electrón más otres partícules que la so carga llétrica total sía nula. La resultancia más frecuente ye un electrón, un antineutrino-electrónicu y un neutrín. La so antipartícula, el antimuón, se desintegra nun positrón, un y-neutrín y un µ-antineutrino:
: \mu^-\to y^-+\bar\nu_y+\nu_\mu, \mu^+\to~~~y^++\nu_y+\bar\nu_\mu.
Ye bien pocu frecuente qu'apaeza na so desintegración un par de fotones y y-positrón.

## Historia
El muon foi la primer partícula elemental descubierta que nun pertenecía a los átomos convencionales.
Afayar Carl D. Anderson en 1936 mientres estudiaba la radiación cósmico, al detectar la presencia de partícules que se curvaban al pasar por un campu electromagnéticu de forma distinta a los electrones y a otres partícules conocíes, con una combadura entemedia ente l'electrón y el protón. Supunxo que la carga llétrica yera igual a la del electrón y la so masa entemedio ente dambos, polo que la llamó nun principiu *mesotrón* (del griegu *meso*, entemediu). Pero al apaecer más tarde nueves partícules entemedies, qu'adoptaron el nome xenéricu de mesones, ver na necesidá d'estremar tal partícula, que pasó a llamase *µ-mesón*.

El mesón diverxía significativamente d'otros mesones; la so desintegración producía un electrón y un par de neutrinos (neutrín y antineutrino), al contrariu de lo que se reparara n'otros mesones, que xeneraben unu solamente (yá fuera neutrín o antineutrino). Consideróse que los otros mesones yeren hadrones (partícules formaes por quarks y que por tanto intervienen na interacción nuclear fuerte) formaos por dos quarks. Sicasí más tarde afayóse que los muones yeren partícules elementales (leptones) ensin estructura de quark, similar a los electrones, polo que la denominación mesón foi abandonada y pasóse a denominase *muon*. 

En 1960 afayóse que'l antimuón podía reemplazar al protón nun átomu, al afayase los átomos de muonio, nos cualos un electrón orbita en redol a un antimuón (muon con carga positiva). Átomu que se desintegra rápido (2&nbsp;µs) dando un electrón y dos neutrinos.

## Ver tamién
* Llista de partícules
* Númberu leptónico

## Referencies

## Enllaces esternos
* Muonsources.org
* NMI3 - Neutron and Muon Integrated Infrastructure Initiative
Electrón-neutrín

El **electrón-neutrín** (o **neutrín electrónicu**) ye una partícula elemental que pertenez al grupu de los leptones. Tien spin ½, y una masa como muncho un millón de vegaes menor que la del electrón, pero non nula.

Como tien una masa tan pequeño, siempres se mueve a una velocidá cercana a la velocidá de la lluz, por eso los científicos pensaben que'l neutrín escarecía de masa, y yera por tantu un luxón. Más palantre afayaríase'l fenómenu de la oscilación de neutrinos, que consiste básicamente en que los neutrinos camuden constantemente de sabor. De resultes de la oscilación, los neutrinos deben de tener una masa non nulo.

Nun tien carga llétrica, y como namái interactúa al traviés de la interacción débil (la interacción gravitatoria nel mundu de les partícules ye ínfima), ye una partícula bien difícil de detectar, y amás (por cuenta de la oscilación) ye práuticamente indistinguible de los otros dos neutrinos del modelu estándar.

Foi hipotetizada per primer vegada por Wolfgang Ernst Pauli en 1930, pa dar cuenta de la falta d'impulsu y enerxía na desintegración beta, y foi afayáu en 1956 por un equipu empobináu por Clyde Cowan y Frederick Reines so la supervisión de Ferran Paulí (vease Esperimento de neutrinos Cowan-Reines).

## Referencies
Tevatrón

**Tevatrón** ye'l nome que recibe l'acelerador de partícules circular del Fermilab allugáu en Batavia, Illinois (Estaos Xuníos).
Ye un sincrotrón qu'acelera protones y antiprotones nun anilllo de 6.3 km de circunferencia hasta enerxíes de casi 1 TeV, d'onde provién el so nome. 

Construyir nel mesmu túnel que'l presistente Aniellu Principal del Fermilab. Foi completáu en 1983 con un costu de 120 millones de dólares y foi sometíu regularmente a actualizaciones. La más importante foi la adición del aniellu llamáu inyector principal, construyíu dende 1994 hasta 1999 con un costu de 290 millones de dólares. 

En 1987 realizó los primeros choques a la enerxía de diseñu (0.9 TeV por fexe, 1.8 TeV midíos nel centru de mases), lo que lo convirtió nel acelerador qu'apurre choques de mayor enerxía hasta la entrada en funcionamientu del gran colisionador d'hadrones (con 3.5 TeV por fexe).

Ente los principales finxos científicos d'esta instalación, destaquen el descubrimientu del quark visu en 1995, y el descubrimientu del neutrín tauónico nel añu 2000 nel esperimentu DONUT. En 2007 consiguióse midir la masa del quark top con una precisión cercana al 1%.

## Funcionamientu
L'aceleración produzse realmente pola combinación de los pasos socesivos por un tándem d'aceleradores. El primer pasu realizar nun preacelerador de Cockcroft-Walton de 750 keV, que ioniza gas hidróxenu y acelera los iones negativos usando un voltaxe positivu. Darréu, los iones pasen al traviés d'un acelerador llinial de 150 m, onde son aceleraos hasta 400 MeV per mediu de campos llétricos trémboles. El so pasu al traviés d'una llámina de carbonu esanicia los electrones, y los protones resultantes conducir al *Booster*. 

El Booster ye un pequeñu acelerador circular en que los protones lleguen a adquirir enerxíes d'unos 8 GeV. D'ellí pasen al *inyector principal*, que puede realizar delles xeres:
* acelerar protones hasta 150 GeV, 
* producir protones de 120 GeV pa la posterior creación de antiprotones, 
* acelerar antiprotones hasta 120 GeV, y 
* inyectar los protones o antiprotones nel Tevatrón. 

Los antiprotones son creaos na fonte de antiprotones. Pa ello, protones de 120 GeV procedentes del inyector principal topeten con un blancu de níquel. Esti choque produz numberoses partícules, incluyendo antiprotones, que son recoyíos y almacenaos nel *aniellu acumulador*. Los antiprotones pueden pasar darréu al inyector principal.

Finalmente, el *Tevatrón* acelera protones y antiprotones en sentíos opuestos. Nel so camín cruciar colos detectores CDF y D0. Los imanes superconductores necesarios pa ello producen un campu de 4.2 teslas.

Foi'l primer gran acelerador en faer usu de teunoloxía superconductora. L'usu d'imanes superconductores operando a la temperatura d'heliu líquidu dexa amenorgar la masa de los mesmos en siquier un orde de magnitú. La planta criogénica riquida pa caltener la temperatura convertir nel sistema de refrigeración por heliu más grande del mundu.

## Ver tamién
* Zevatron
* Bevatron
* LHC

## Referencies

## Enllaces esternos
* Páxina principal del Tevatrón en Fermilab
Quark enriba

El **quark enriba** (o *quark o* del inglés "*quark up*") ye una partícula elemental que pertenez a la primer xeneración de quarks. Tien una carga llétrica igual a +⅔ de la carga elemental y un espín de ½, colo cual ye un fermión y cumple el principiu d'esclusión de Pauli. Xunto col quark embaxo y los electrones, forma tola materia que podemos ver y de la que tamos fechos, gracies a qu'estos trés partícules son estables y non se desintegran o aparren más.

Como tolos quarks, el quark enriba tien carga de color, y siente la interacción fuerte por aciu la emisión y absorción de gluones. Los quarks enriba tienen carga colorada, verde o azul; y los antiquarks enriba tienen carga antirroja, antiverde o antiazul. Al sentir esta interacción nun s'atopa a esta partícula aisllada (confinamientu del color), atópase formando hadrones con unu o dos quarks más. La mayoría de masa de los hadrones que se formen vien de la enerxía del campu de color (enerxía y masa son lo mesmo: Y=mc²), y non de los mesmos quarks.

La esistencia de los quarks enriba y embaxo foi postulada por Murray Gell-Mann y George Zweig en 1964, cuando desenvolvieron el modelu de quarks; y la primer evidencia de los quarks enriba foi nos esperimentos llevaos a cabu nel SLAC en 1967.

## Hadrones que contienen quarks enriba

* **Mesones**:
** Los piones cargaos (π±) tienen un quark o un antiquark enriba, y el pion neutru (π0) una combinación llinial de dambos.
** Los kaones cargaos (K±), con un quark o un antiquark enriba.
** Les partícules eta (η) y eta prima (η') son combinaciones lliniales qu'inclúin quarks enriba y les sos antiquarks.
** Los mesones rho (ρ±) tienen la mesma composición que los piones cargaos pero la partícula compuesta ye de spin 1 en llugar de 0.
** El mesón D neutru (D⁰) y los mesones B cargaos (B±) tamién inclúin quarks y antiquarks enriba.

* **Bariones**:
** El protón (p) ta formáu por dos quarks enriba y un quark embaxo y el neutrón (n) por unu quark enriba y dos quarks embaxo.
** Los bariones delta neutros (Δ0), positivos (Δ+) y doblemente positivos (Δ++) contienen unu, dos y trés quarks enriba respeutivamente.
** La partícula lambda neutra (Λ0) tien un quark enriba. La partícula lambda positiva encantada (Λ+c) tamién.
** Les partícules sigma neutra (Σ0) y sigma positiva (Σ+) contienen unu y dos quarks enriba respeutivamente.
** Les partícules xi neutra (Ξ0) y xi positiva encantada (Ξ+c) contienen un quark enriba.
** Les antipartícules de los bariones anteriores contienen los antiquarks enriba.

## Ver tamién

*Quark
*Interacción nuclear fuerte
*Carga de color
*Gluón

## Referencies
Quark encantáu

El **[[quark]] encantáu** (o *quark c* del inglés "*quark charm*") ye una partícula elemental que pertenez a la segunda xeneración de quarks. Tien una carga llétrica igual a +⅔ de la carga elemental, un spin de ½, colo cual ye un fermión y cumple el principiu d'esclusión de Pauli, y una masa de 1,5 GeV . Como los demás quarks, el quark encantáu tien carga de color, y el antiquark encantáu tien carga de anticolor; sienten la interacción fuerte.

Orixinalmente, cuando Murray Gell-Mann y George Zweig desenvolvieron el modelu de quarks en 1964, namái propunxeron los quarks enriba, embaxo y estrañu. En 1970, Sheldon Glashow, John Iliopoulos, y Luciano Maiani propunxeron el mecanismu GIM, que riquía que los quarks teníen d'esistir a pares, igual que los leptones, prediciendo asina la esistencia del quark encantáu. Más tarde, en 1974, detectóse la partícula J/ψ nel SLAC, la primera que taba fecha de quarks encantaos.

El quark encantáu debe de tener una vida media curtia, como los leptones de la segunda xeneración. La única evidencia ye que forma hadrones que se desintegran llueu, pero la vida media del propiu quark ye bien malo de midir por cuenta de que s'atopa confináu (Confinamientu del color).

Esti quark dota a los hadrones que forma con un númberu cuánticu llamáu 'encantu', que se define como'l númberu de quarks encantaos menos el númberu de antiquarks encantaos que lo formen.

## Presencia
Hadrones que contienen quarks encantaos:
**[[mesón|Mesones]]**
* Tolos tipos de mesones D tán formaos por un quark (o un antiquark) encantáu.
* La partícula J/ψ ye l'estáu formáu pol quark encantáu y el antiquark encantáu. Tamién se conoz como 'encantonio' ('charmonium' n'inglés)
* El mesón B encantáu tamién tien el quark o'l antiquark encantáu.

**[[Barión|Bariones]]**
* Les partícules lambda encantada (Λ+c) y omega neutra encantada (Ω0c) contienen unu.
* Les xi encantaes (Ξ+c y Ξ0c), formaes tamién por un quark encantáu.

## Ver tamién

* Quark
* Interacción nuclear fuerte
* Carga de color
* Gluón

## Referencies

## Enllaces esternos
http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbasees/hframe.html
Quark estrañu

El **[[quark]] estrañu** (o *quark s* del inglés "*strange quark*") ye una partícula elemental que pertenez a la segunda xeneración de quarks. Tien una carga llétrica igual a −⅓ de la carga elemental  y un espín de ½, colo cual ye un fermión y cumple el principiu d'esclusión de Pauli. Como los demás quarks, el quark estrañu tien carga de color, y el antiquark estrañu tien carga d'anticolor; sienten la interacción fuerte.

Foi propuestu por Murray Gell-Mann pa esplicar la enorme variedá de hadrones reparaos hasta 1964 aproximao, que nun podríen esistir namái con combinaciones de quarks enriba y embaxo. Foi propuestu orixinalmente xunto a los quarks enriba y embaxo, y la 's' del so nome venía de xuru de 'sideways' (de llau), en contraposición a lo de riba y embaxo. Más tarde tomaría'l nome de quark estrañu, porque forma parte de lo que se conocíen entós como partícules estrañes, que teníen una vida media "extrañamente" superior a la esperada.

El quark estrañu debe de tener una vida media curtia, como los leptones de la segunda xeneración. La única evidencia ye que forma hadrones que se desintegran llueu, pero la vida media del propiu quark ye bien malo de midir por cuenta de que s'atopa confináu.

Esti quark dota a los hadrones que forma con un númberu cuánticu llamáu "extrañez", que se define como'l númberu de antiquarks estraños menos el númberu de quarks estraños que lo formen. El conceutu d'estrañedá foi definíu inclusive primero que'l conceutu de quark.

## Ver tamién

* Quark
* Strangelet
* Interacción nuclear fuerte
* Carga de color
* Gluón

## Referencies
Quark fondu

El **[[quark]] fondu** (o *quark b* del inglés "*bottom quark*") ye una partícula elemental que pertenez a la tercer xeneración de quarks. Tien una carga llétrica igual a −⅓ de la carga elemental y un spin de ½, colo cual ye un fermión y cumple el principiu d'esclusión de Pauli. Como los demás quarks, el quark fondu tien carga de color, y el antiquark fondu tien carga de anticolor; sienten la interacción fuerte.

Ye'l segundu quark más masivu del modelu estándar, con una masa d'unos cuatro vegaes la del protón. Esto da-y un comportamientu peculiar dientro de la cromodinámica cuántica, que lo fai más bono de detectar y midir les sos propiedaes esperimentalmente, sobremanera nos mesones que forma. Tamién ye relativamente bono d'esperimentar con él por cuenta de que casi siempres apaez nes desintegraciones del quark visu, y con bastante frecuencia na desintegración del bosón de Higgs, si ye lo suficientemente llixeru.

Foi afayáu nel Fermilab (Chicago), en 1977 y darréu confirmáu en Doris (Hamburgu). Nel descubrimientu, los científicos quixeron llamalo "quark guapura" (Beauty), pero a la fin quedóse en fondu (Bottom). L'afayu nun resultó inesperáu yá qu'en 1975 afayárase la partícula tau polo que se pensó que si había tres families de leptones tendría d'haber tamién tres generación de quarks.

El quark fondu debe de tener una vida media curtia, como los leptones de la tercer xeneración. Les única evidencia ye que forma hadrones que se desintegran llueu, pero la vida media del propiu quark ye bien malo de midir por cuenta de que s'atopa confináu (Confinamientu del color) .

Ésti quark dota a los hadrones que forma con un númberu cuánticu llamáu 'inferioridá' (traducción de "bottomness"), que se define como'l númberu de antiquarks fondu menos el númberu de quarks fondu que lu formen.

## Hadrones que contienen quarks fondu

Tolos tipos de mesones B, cargaos y neutros, tán formaos por un quark fondu (o'l antiquark) y un quark enriba o embaxo. Los mesones B encantaos(\mathrm{B_c^+}) y estraños(\mathrm{B^0_s}) tán formaos pol quark fondu y un quark encantáu o estrañu respeutivamente.

El mesón úpsilon, tamién conocíu como 'fondonio' (traducción de 'bottomonium'), ta formáu pol quark y el antiquark fondu.

L'únicu barión conocíu con un quark fondu ye'l lambda neutru inferior(\mathrm{\Lambda^0_b}).

## Ver tamién

* Quark
* Interacción nuclear fuerte
* Carga de color
* Gluón

## Referencies
Positrón

El **positrón** o **antielectrón** ye una partícula elemental, antipartícula del electrón. Tien la mesma cantidá de masa y espín; sicasí, esta ye positiva. Nun forma parte de la materia ordinario, sinón de l'antimateria, anque se producen en numberosos procesos radioquímicos como parte de tresformamientos nucleares.

Esta partícula foi predicha por Paul Dirac en 1928, pa depués ser afayada en 1932 pol físicu norteamericanu Carl David Anderson al fotografiar les buelgues de los rayos cósmicos nuna cámara de borrina.

Na actualidá, los positrones son rutinariamente utilizaos en medicina nuclear, ejm tomografía per emisión de positrones.

## Creación de positrones por pulsu láser

En payares de 2008 la doctora Hui Chen, del Lawrence Livermore National Laboratory d'Estaos Xuníos, anunció qu'ella y el so equipu crearíen positrones al faer incidir un curtiu anque intensu pulsu láser al traviés d'una llámina d'oru blanco de pocos milímetros d'espesura; esto habría ionizado el material y aceleráu los sos electrones. Los electrones aceleraos emitieron cuantos d'enerxía que al aparrar dieron llugar a partícules materiales y dando tamién por resultáu positrones. (13 March 2009 issue of Physical Review Letters - Vol.102, Non.10, article 105001)

## El positrón na ciencia ficción
* Ensin dulda el **positrón** adquirió fama nes distintes noveles de robots d'Isaac Asimov. Esta partícula yera esencial pa la fabricación de les siendes positrónicas onde se programaría depués al robot, faciendo les vegaes de neurones mecániques. En xunto les siendes acoplábense y asitiábense curioso na cabeza del mesmu. L'autor almitió en vida que tomara esta partícula como pilastra de los sos celebros robóticos por cuenta de que afayárase apocayá y eso atraería l'interés de los llectores de la dómina.
Coles mesmes el positrón foi utilizáu en distintes series como fonte d'enerxía d'armes y poderes;
* En *[[Digimon 02|Digimon Adventure 02]]* el Digimon Imperialdramon utiliza un ataque conocíu como "Láser Positrónico"
* En *[[Neon Xénesis Evangelion]]*, de Hideaki Anno, el rifle positrónico ye utilizáu en delles ocasiones contra los ánxeles invasores, siendo'l más notable Ramiel.
* Na nueva saga de *[[Star Trek]]*, l'androide Data ta construyíu con un celebru positrónico.
* Na película *[[Bicentennial Man]],* el personaxe interpretáu pol actor *[[Robin Williams]]* utiliza igualmente un celebru del tipu positrónico.
* En tolos rellatos de robots de ciencia-ficción d'Isaac Asimov, los robots cunten con un celebru positrónico. Más tarde, el mesmu Asimov reconoció que nun pensara en llamar ordenador o procesador a dichos celebros.
* Na película *GhostBusters,* los científicos atrapen pantasmes usando rayos de positrones.

## Ver tamién

* Antimateria
* Física de partícules
* Electrón
* Protón
* Aniquilación positrón-electrón

## Referencies

## Enllaces esternos
* Particle Data Group
Antihidróxenu

En física, el **antihidrógeno** ye l'átomu d'antimateria equivalente al hidróxenu común. Ta formáu por un antiprotón y un positrón, polo que tien les mesmes propiedaes, pero coles cargues llétriques invertíes. 

El so símbolu químicu ye H, que ye una H con un macrón.

Aniquilar al contautu con un átomu d'hidróxenu, polo que son inestables ente ellos. Al descomponese prodúcense fotones de lluz. Unu de los científicos que lo pautaron foi Robert L. Forward, na revista científica *[[Mirror Matter Newsletter]]*.

## Historia esperimental
En 1995, el CERN anunció la creación de nueve átomos de antihidrógeno nel esperimentu PS210, lideráu por Walter Oelert y Mario Macri, . El metodo utilizáu por esti esperimentu foi propuestu en 1994 por Charles Munger Jr., Stanley J. Brodsky and Ivan Schmidt Andrade . 

Esperimentos realizaos en Fermilab confirmó'l fechu, y pocu dempués anunció la creación d'otros 100 átomos de antihidrógeno. Creóse combinando nun acelerador de partícules, un antielectrón y un antiprotón, esfrecíos hasta casi'l cero absolutu pa frenalos y confinarlos con campos magnéticos por que nun topetaren con átomos normales.

En 2010, científicos del CERN empobinaos por Jeffrey Hangst realizaron l'esperimentu Alpha, por aciu el cual llograron la captura y posterior detección de 38 átomos de antihidrógeno. Pa ello los científicos emplegaron diez millones de antiprotones y entá más positrones, y emplegaron una 'trampa' magnética que confina los átomos neutrales al interactuar colos sos intres magnéticos. 

En 2011 el proyeutu Alpha llogró crear más de 300 átomos de antihidrógeno y almacenalos mientres 1000 segundos (16 minutos 40 segundos). Esto va dexar a los científicos d'esti esperimentu conocer más información sobre la antimateria. 

En marzu del 2012, el CERN llogró manipoliar átomos de antihidrógeno usando microondes, consiguiendo la primer visión d'una buelga antiatómica.

En 2016, el proyeutu ALPHA midió la transición ente los dos niveles enerxéticos más baxos del antihidrógeno, 1S–2S. Los resultaos, idénticos a los del hidróxenu dientro de la resolución esperimental, sofiten la idea de la simetría ente materia y antimateria.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Páxina web del esperimentu Alpha
Antineutrón

L**'antineutrón** ye l'antipartícula del neutrón y el so símbolu ye . Foi afayáu por Bruce Cork nel añu 1956, un añu dempués que l'antiprotón, nun esperimentu realizáu nel Bevatron (Lawrence Berkeley National Laboratory), California, que llevaba a cabu topetes protón–protón. Estremar del neutrón namái en que dalgunes de les sos propiedaes tienen igual magnitú pero de signu contrariu. Un antineutrón tien la mesma masa qu'un neutrón, y nenguna carga llétrica neta pero tien un númberu bariónico opuestu (+1 pal neutrón, −1 pal antineutrón). Esto debe a que ta compuestu d'antiquarks ente que'l neutrón ta compuestu de quarks. Particularmente, el antineutrón consiste en dos antiquarks down y un antiquark up. 

Puesto que el antineutrón ye llétricamente neutru, nun puede ser reparáu direutamente con facilidá. Sicasí, los productos del so aniquilación cola materia, sí. En teoría, un antineutrón llibre debería aparrar nun antiprotón, un positrón y un neutrín nun procesu análogu a la escayencia beta d'un neutrón llibre. Esisten propuestes teóriques nes que se menten que podría esistir una oscilación neutrón-antineutrón, un procesu que namái podría asoceder si esistiera un procesu físicu entá non afayáu per mediu del cual podría violase el caltenimientu del númberu bariónico.

## Momentu magnéticu
El momentu magnéticu del antineutrón ye opuestu al del neutrón. Ye de +1,91&nbsp;µN pal antineutrón ente que ye -1,91&nbsp;µN pal neutrón (relativu a la direición del spin). Equí'l µN ye'l magnetón nuclear.

## Ver tamién
*Antimateria
*Momentu magnéticu del Neutrón
*Tabla de partícules

## Referencies

## Enllaces esternos
* Particle Data Group: Tables sumarias (n'inglés)
* Supresión de la oscilación neutrón-antineutrón nel nucleu (n'inglés)
* "Ye'l Antineutrón igual al Neutrón? (n'inglés)" esplica les diferencies ente l'antineutrón y el neutrón anque tengan la mesma carga llétrica.
Quark visu

y| radio_de_carga = 
| dipolo_eléctricu = 
| polarizabilidad_eléctrica = 
| momentu_magnéticu = 
| polarizabilidad_magnética = 
| carga_de_color = Color
| espín = 
| num_estaos_espín = 
| númberu_leptónico = 
| númberu_bariónico = 
| estrañedá = 
| encanto = 
| inferioridá = 
| superioridá = 
| isospín = 
| isospín_débil = 
| hipercarga_fuerte = 
| hipercarga_débil = -1
| paridá = 
| paridá_c = 
| paridá_g = 
| paridá_r = 
| simetríes_entestaes = 
}}

El **[[quark]] visu** (o *quark t* del inglés "*Quark Top*"), ye una partícula elemental que pertenez a la tercer xeneración de quarks. Tien asignaos una pixa a +⅔ de la carga elemental y un spin de ½, colo cual ye un fermión y cumple el principiu d'esclusión de Pauli. Como los demás quarks los quarks visu sienten la interacción fuerte y tienen carga de color, asina mesmu'l antiquark visu tien carga de anticolor.

Ye'l más masivu de los quarks descubiertos hasta la fecha, tan masivu como los nucleos d'oru. Por cuenta de la so inmensa masa (unos 174 GeV en reposu) ye una partícula bien inestable, qu'aparra en menos d'un yoctosegundo, colo que nun tien nin tiempu pa formar hadrones con otros quarks (esti procesu llámase hadronización). Por esti fechu aprove un llaboratoriu pa poner a prueba les conocencies sobre la interacción fuerte. Una midida exacta de les sos propiedaes pueden aprovir información clave na rotura de la interacción electrodébil.

Foi'l postreru de los quarks descubiertos, en 1995 nel Fermilab. Hasta la entrada en funcionamientu del LHC, el Tevatrón del Fermilab foi l'únicu acelerador de partícules lo suficientemente enerxéticu pa producir quarks visu, formaos al topetar un protón y un antiprotón con una enerxía de 1,96 teraelectronvoltios. Dempués de la so fugaz esistencia, casi siempres aparra nun bosón W+ y nun quark fondu. En principiu, los científicos pensaron llamalo "quark verdá" (Truth), pero col tiempu quedóse-y el nome de quark visu (Top).

Esti quark dota a los hadrones que forma con un númberu cuánticu llamáu 'superioridá' (posible traducción de "topness"), que se define como'l númberu de quarks visu menos el númberu de antiquarks visu que lu formen. Esti númberu cuánticu, al igual que la "estrañedá", el "encantu" o la "guapura" (númberu de quarks (sabor) s, c o b presentes nuna cierta partícula, menos el númberu de correspondientes antiquarks), pue ser violáu pola interacción débil, pero non pola interacción fuerte nin la electromagnética, que caltienen el sabor de los quarks.
## Referencies

## Ver tamién

* Quark
* Interacción nuclear fuerte
* Carga de color
* Gluón

## Enllaces esternos
**Discovery of the Top Quark** http://www.slac.stanford.edu/pubs/beamline/25/3/25-3-carithers.pdf
Contraición de Lorentz

La **contraición de Lorentz** ye un efeutu relativista que consiste na contraición del llargor d'un cuerpu na direición del movimientu a midida que la so velocidá averar a la velocidá de la lluz. Orixinalmente foi un conceutu introducíu por Lorentz como una forma d'esplicar l'ausencia de resultaos positives nel esperimentu de Michelson y Morley. Darréu foi aplicáu por Albert Einstein nel contestu de la relatividá especial.

La contraición de Lorentz vien descrita pola siguiente espresión

onde {\gamma} ye'l llamáu factor de Lorentz, *L<sub>0</sub>* ye'l llargor midíu por un observador estacionariu (llargor propiu) y *L<sub>1</sub>* ye'l llargor midíu por un observador que se mueve a una velocidá *v* (llargor impropiu) siendo *c* la velocidá de la lluz.

Puesto que siempres se cumple que 

ye dicir

el llargor impropiu *L<sub>1</sub>* siempres se ve contraida al respective del llargor mesma *L<sub>0</sub>*.

La contraición de Lorentz tamién puede entendese como l'efeutu de dilatación del tiempu y como l'aumentu de la masa inercial d'un cuerpu o partícula.

## Referencies

## Enllaces esternos