open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jingle Ball Tour 2014

El **Jingle Ball Tour 2014** foi una xira de conciertos de vacaciones qu'empezó'l 5 d'avientu de 2014 en Los Angeles nel *[[Staples Center]]* y remató'l 22 d'avientu del mesmu añu en Tampa nel *[[Amalie Arena]]* (enantes conocíu como *Tampa Bay Times Forum*).

## Artistes

## Calendariu

## Referencies
Ovni d'Hopeh

El **ovni d'Hopeh** refierese a un oxetu volante estrañu qu'apaez nuna fotografía realizada en Hopeh (China) en 1942.

Masujiro Kiru atopó la fotografía nun álbum de la Segunda Guerra Mundial, perteneciente al so padre, quien la adquiriría a un fotógrafu caleyeru de Tianjin. La poca claridá de la imaxe llevó a dellos escépticos a afirmar que se trata d'un sombreru, un páxaru o una lluz de la cai.

## Referencies
Death of a Princess

***Death of a Princess*** (**La muerte d'una princesa** n'asturianu) ye una película documental británica de 1980, producida por ATV, en cooperación con WGBH n'Estaos Xuníos. L'argumentu ta basáu na historia real de la nueva princesa Masha'al, d'Arabia Saudita y el so amante que fueron executaos públicamente acusaos d'adulteriu. La presentación que se fai na película de les costumes d'Arabia Saudita fizo que dellos gobiernos refugaren la so exhibición, so amenaza de los saudites de qu'ello tendría un impautu negativu sobro'l comerciu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Oleoductu Sumed

L**'Oleoductu Sumed** (contraición d'Oleoductu Suez-Mediterraneu) ye un oleoductu petroleru n'Exiptu que xune la terminal d'Ain Sukhna nel golfu de Suez con Sidi Kerir​ nel mar Mediterraneu. Da una alternativa a la Canal de Suez pal tresporte de petroleu dende'l golfu Pérsicu escontra Europa y el Mediterraneu.

L'oleoductu tien 320&nbsp;km de llonxitú. Consiste de dos llinies paraleles de 1070&nbsp;mm de diámetru con una capacidá de 1,1 millones de barriles diarios. Foi inauguráu en 1977.

## Referencies

## Enllaces esternos
Xendarmería de tresporte aereu

La **Xendarmería de tresporte aereu** ye una seición de la Xendarmería Francesa so la doble supervisión de la Xendarmería y la Direición d'Aviación Civil del Ministeriu de Tresporte. Tien una fuercia d'alredor de 1.100 personas y ta mandáu por un oficial xeneral. Les sos misiones céntrense na seguridá de los aeropuertos. Tamién lleva a cabo investigaciones xudiciales rellacionaes con accidentes d'aviación civil. La XTA foi creada en 1953 a partir d'unidaes esistentes de la xendarmería del aeropuertu especializaes creaes a partir de 1946.

## Referencies

## Enllaces esternos
Espedición Ballenera Dundee

La **Espedición Ballenera Dundee** (1892–1893) empezó'l 6 de setiembre de 1892, cuando una compañía ballenera de Dundee (Escocia) decidió unviar cuatro barcos impulsaos con vapor al mar de Weddell en busca de ballenes franques debido a la escasez de ballenes nel árticu. Estos barcos yeren el *Balaena*, l*'Active*, la *Diana* y el *Polar Star*.

Nun atoparon ballenes que pudieren prindar porque la ballena azul de L'Antártida yera demasiáu poderosa para ser prindada colos medios que disponíen. Sicasí la espedición consiguió realizar ganancies gracies a la gran cantidá de pieles de foca que recoyeron. Ente los miembros de la espedición destáquense'l científicu polar William Speirs Bruce y William Gordon Burn Murdoch quien yeren el ciruxanu y asistente nel Balaena comandado pol capitán Alexander Fairweather. El 8 de xineru de 1893, el capitán Thomas Robertson del Active afayó la islla Dundee.

## Referencies
Agustín Marina

## Biografía
Nació n'Uviéu'l 28 d'avientu de 1943 y foise a vivir a Castelldefels a principios de los años 70. Nes eleiciones municipales de 1979 foi escoyíu alcalde de Castelldefels pol PSC, y foi reelixíu en 1983, 1987, 1991, 1995 y 1999. En mayu de 2002 abandonó l'alcaldía y pasó a ocupala Antonio Padilla. Amás foi diputáu provincial de la Diputación de Barcelona y vicepresidente de la Corporación Metropolitana de Barcelona. Tamién foi fundador en 1984 de l'asociación mundial de grandes ciudaes, Metrópolis, en representación de la Corporación Metropolitana y caltúvose na organización hasta 2002. Finó en Castelldefels el 16 de febreru de 2015 a los 71 años, víctima d'un cáncer de pulmón.

## Referencies

## Enllaces esternos
Modelu (moda)

**Modelu** ye'l profesional del sector de la moda que se dedica a exhibir, vistiendo priendas de ropa o otru accesoriu (zapatos, bolsos, petrines).

Davezu acomúñase l'oficiu coles muyeres xóvenes, sicasí, tamién hai modelos varones y de toles edaes, incluyíos los neños; la guapura cola que s'identifica a los modelos ye un factor primordial, anque sía que non la selección del modelu busca siempres una determinada aspeutu, espresión corporal y facial, midíes antropométriques y condiciones específiques (talla, estatura, pesu, complexón física) definíes profesionalmente pa consiguir que los artículos presentaos resulten curiosos o causen un determináu impautu nel comprador o *target* a quien se dirixe la prenda o llinia de productos, publicidá o campaña de comunicación de que se trate.

## Tipos de modelos
# Supermodelos
# Modelos de moda
# Modelos de glamour
# Modelos de fitness
# Modelos de bikini
# Modelos artístiques
# Modelos de partes

## Distintos tipos de trabayu na industria del modelaxe
# Modelu d'alta cordura
# Modelaxe pa editoriales
# Modelaxe n'anuncios
# Anuncios de televisión
# Catálogu de modelos
# Modelaxe glamuroso
# Modelos masculinos
# Modelos de talles grandes
# Modelos de la vida real, "extras" de cine y televisión

## Referencies

## Enllaces esternos
Maura Tombelli

**Maura Tombelli**  ye una astrónoma aficionada italiana qu'empezó'l so entrenamientu n'astronomía como observadora d'estrelles variables. Ye una prolífica descubridora de casi 200 planetes menores, incluyendo l'asteroide 7794 Sanvito, y un miembru de l'American Association of Variable Star Observers.

Ye conocida como la única muyer astrometrista italiana. Xunto colos astrónomos italianos Ulisse Munari y Giuseppe Forti, empecipió un estudiu de cinco años de planetes menores nel Observatoriu Astrofísicu de Asiago en 1994. Tamién compartió munches observaciones colos descubridores, especialmente'l siguimientu d'oxetos cercanos a la Tierra (OCT), y contribuyó al descubrimientu de 15817 Lucianotesi, el primer OCT atopáu d'Italia. Anguaño ta arreyada nun proyeutu para construyir un nuevu observatoriu (Osservatorio di Montelupo) cerca del pueblu de Montelupo, onde vive.

L'asteroide 9904 Mauratombelli, afayáu polos astrónomos italianos Andrea Boattini y Luciano Tesi en 1997, lleva'l nome nel so honor.

## Referencies

## Enllaces esternos
Jenaro Herrera (Perú)

El pueblu de **Jenaro Herrera** ye la capital del distritu de Jenaro Herrera na provincia de Requena de Perú. El pueblu foi fundáu pol teniente G. C. Gordon Magne en 1954. Lleva'l nome de Genaro Herrera l'abogáu primeru nel departamentu de Loreto, el departamentu que abarca'l pueblu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Concursos Lliterarios 2018 n'asturianu

A lo llargo del añu 2018 entamáronse, como ye vezu, dellos consursos lliterarios n'asturianu de diversu calter. Los autores qu'algamaron los premios principales son:





Arriendes de lo anterior l’Asociación d’Escritores d’Asturies (AEA) concedió los sos Premios de la Crítica que da cada añu, y na categoría d’obres n'asturianu resultaron ganadores Xaime Martín, pol so poemariu *Hibernia* y Xabiero Cayarga por *El cuentu atrás*

## Referencies
Gran Sinagoga de Burdeos

La **Gran Sinagoga de Burdeos** ye una de les mayores sinagogues d'Europa. Ye'l principal llocal de cultu xudíu de la ciudá francesa de Burdeos. Foi inaugurada'l 5 de setiembre de 1882 y en 1998 foi declarada monumentu históricu.

La so construcción ente 1877 y 1882, a direición de los arquiteutos Charles Durand y Paul Abadie, débese a la quema d'un edificiu en 1873. La presencia d'una comunidá xudía en Burdeos data de dellos sieglos d'historia. Esta comunidá creció considerablemente tres la promulgación del Edictu de Granada (31 de marzu de 1942), pol que los Reis Católicos espulsaron a los xudíos de les corones de Castiella y d'Aragón. Esta situación traxo a que, xuntamente cola persecución de la Inquisición, fizo que munchos xudíos cruciaren los Pirineos, y constituyeren delles comunidaes nel sur de Francia que floriaron a lo llargo de los sieglos.

Mientres la ocupación alemana de Francia, la sinagoga foi escalada, y sirvió d'abellugu de los xudíos que nun tuvieron posibilidaes de fuxir de la Francia de Vichy; esti grupu, compuestu por cerca de 1600 families, foi deportáu a diversos campos de concentración.

## Referencies

## Enllaces esternos
Francis Hong Yong-ho

**Francis Hong Yong-ho** (홍용호 프란치스코 en coreanu) (nacíu'l 12 d'ochobre de 1906 - desapaecíu dempués de 1949) ye conocíu como l'obispu de Pyong Yang, Corea del Norte. Según la Ilesia Católica, Francis Hong Yong-ho foi encarceláu pol réxime comunista de Kim Il-sung en 1949 y más tarde desapaeció. El cardenal Nicholas Cheong Jinsuk, arzobispu de Seúl, dixo en 2006:

L'Anuariu Pontificiu de 2013 reconoz a Francis Hong Yong-ho como fináu nesi añu, anque se desconoz la fecha exacta y el llugar de la so muerte.

## Referencies

## Enllaces esternos
El Caborniu

**El Caborniu** ye una casería de la parroquia de Veguín nel conceyu asturianu  d'Uviéu.

## Situación
Allúgase a 8&nbsp;km d'Uviéu.

## Población
Según los datos del INE en 2016 estaba despobláu.

## Sitios
* El Caborniu de Riba

## Referencies

## Enllaces esternos
El Cutulapila

**El Cutulapila** ye una casería de la parroquia de Veguín nel conceyu asturianu d'Uviéu.

## Situación
Allúgase a 8&nbsp;km d'Uviéu y a un altor de 420&nbsp;m.

## Población
Tien una población de .

## Referencies

## Enllaces esternos
La Roza (Veguín)

**La Roza** ye una casería de la parroquia de Veguín, nel conceyu asturianu d'Uviéu.

## Situación
Allúgase a 8&nbsp;km d'Uviéu.

## Población
Nun tien población censada polo menos de magar l'añu 2000.

## Referencies

## Enllaces esternos
Base espacial

Una **base espacial** o **cosmódromo** ye'l conxuntu d'instalaciones preparaes pal llanzamientu, llegada o asistencia téunica de cohetes o naves espaciales. Nos países de l'antigua Xunión Soviética, éstes instalaciones son conocíes como cosmódromos (del griegu *cosmos*, mundu, y *dromos*, pista). Anque la espresión "base espacial" tien un usu más estendíu y suelse acutar l'usu del términu "cosmódromo" a un contestu xeográficamente delimitado, nos estaos postsoviéticos dichu vocablu ye aceptáu como sinónimu. 

Les bases espaciales son de normal emplazadas en sitios abondo grandes por que la esplosión d'un cohete nun ponga en peligru los cohetes y vides humanes axacentes. Prefierse sitios de llanzamientu cerca del Ecuador y disparaos escontra l'este. Con ello, consíguese aprovechar al máximu la velocidá de rotación de la tierra y amás tiense bona posición pa llegar a órbita geoestacionaria. Evidentemente, asina aumenta la masa que puede llevase a órbita. Sicasí, esto nun sirve para órbites polares o órbites de Molniya. El fechu de llanzar el cohete en direición a una zona desértica o marítima meyora la seguridá.

La primer base espacial del mundu foi la del Cosmódromo de Baikonur, inda güei en funcionamientu y anguaño la más ocupada del mundu debíu principalmente a la so actividá de soporte a la Estación Espacial Internacional.

Ye posible que nel futuru, col desarrollu de vehículos hipersónicos, les bases espaciales sían llargues pistes de despegue en cuenta de les tradicionales ramples de llanzamientu vertical.

## Exemplos
* Cosmódromo de Plesetsk
* Cosmódromo de Baikonur
* Cosmódromo de Kapustin Yar
* Cosmódromo Vostochni, que va incluyir al actual Cosmódromo Svobodni
* Centru espacial John F. Kennedy
* Cabu Cañaveral
* Centru de Llanzamientu Satelital de Jiuquan
* Centru de Llanzamientu de Alcántara
* Puertu Espacial Européu de Kourou
## Referencies
Sonda espacial

Una **sonda espacial** ye un dispositivu artificial que s'unvia al espaciu col fin d'estudiar cuerpos del nuesu sistema solar, tales como planetes, satélites, asteroides o cometes.

Les sondes espaciales suélense denominar tamién satélites artificiales, magar, puramente falando, una sonda estremar d'un satélite en que nun establez una órbita alredor d'un oxetu (yá sía la Tierra o'l Sol), sinón que se llanza escontra un oxetu concretu, o bien termina con una ruta d'escape escontra l'esterior del sistema solar.

'''Toles sondes monten sobre una estructura del soporte a la que se deben incorporar siquier estos trés sistemes:

* Sistema enerxéticu: davezu bateríes llétriques y paneles solares p'aprovir d'electricidá a los sistemes, anque tamién pueden incorporar fontes radioactives d'enerxía.
* Presea d'observación, tales como cámares fotográfiques, o analizadores d'espectru.
* Equipos de comunicación, consistente en diversos tipos d'antenes pa tresmitir la información recoyida de vuelta a la Tierra.

Amás, les sondes pueden incorporar: motores pa efectuar maniobres, tanques de combustible, proteiciones térmiques pa evitar el conxelamientu de la sonda, o tresportar les sondes menores independientes. Dacuando inclusive portaron contenedores d'información sobre'l nuesu planeta si eventualmente fueren recoyíes por una civilización alienígena.

El pesu total de les sondes suel ser de dellos cientos de quilos, anque nun ye frecuente que superen la tonelada, por cuenta de la llimitación actual de los nuesos cohetes pa sacar de la órbita terrestre mayores pesos. Sicasí, en 1997 llanzóse la sonda Cassini-Huygens con un pesu total de 5600&nbsp;kg, incluyendo unos 3100&nbsp;kg de combustible. Les dimensiones típiques de les sondes bazcuyen ente 2 y 5 metros, anque una vegada nel espaciu suelen esplegar antenes o paneles fotovoltaicos de mayores dimensiones.

## Sondes construyíes
Na actualidá esisten cinco sondes en ruta escontra les contornes del sistema solar. La más alloñada ye la Voyager 1, que yá abandonó'l sistema y atópase unos trés vegaes más lloñe que Plutón. La sonda más recién dirixida escontra les llendes del sistema solar ye la New Horizons, que llegó en xunetu de 2015 a Plutón. 
Ta esperimentándose con nuevos sistemes de propulsión que dexen a estos inxenios algamar mayores velocidaes: los dos teunoloxíes más desenvueltes son la propulsión iónica, yá probáu nes sondes Smart 1, Deep Space 1 y Dawn, ente otres, y la teunoloxía de vela solar, que s'intentó poner a prueba en 2001 cola sonda Cosmos 1, anque por cuenta de un fallu téunicu nel cohete de llanzamientu nun llogró algamar la órbita.





## Ver tamién
*Satélite artificial
*Esploración espacial
* Misiones espaciales
*Placa de la Pioneer
*Discu d'oru de les Voyager
*Mensaxe d'Arecibo
*SETI
*Contaminación interplanetaria

## Referencies

## Enllaces esternos
*NASA: Misiones espaciales
* http://www.sondasespaciales.com/
Alministración Espacial Nacional China

L**'Alministración Espacial Nacional China** (CNSA) ye l'axencia espacial nacional de China, responsable del programa espacial nacional.

## Historia
L'axencia crear en 1993, dixebrándose de l'axencia aeroespacial.

En 2003 convertir na tercer axencia n'unviar un home al espaciu.

En 2007 llanzó la so primer misión a la Lluna; la Chang'e 1.

## Alministración
L'actual presidente ye Sun Laiyan, nomáu en 2004.

## Bases
*Jiuquan, pa llanzamientos a órbites d'enclín mediu.
*Xichang, pa llanzamientos a órbites geoestacionarias
*Taiyuan, pa órbites polares.

## Proyeutos
* Pa los empiezos de los años 2020 proyéctase qu'una estación espacial llamada *[[Tiangong]]* (Palaciu espacial) seya completada n'órbita, una de les seiciones, Tiangong-2, yá ta n'órbita y espérase el llanzamientu de Tiangong-3 nos próximos años, faciendo a la China Continental el tercer país na historia, dempués de la XRSS/Rusia y EE.XX., en faer esta fazaña.
* Dempués de la misión Chang'e 3, la República Popular de China quier mandar una sonda a la cara oculta de la Lluna usando a Chang'e 4, sonda hermana construyida como redundancia de l'anterior misión. Amás, espérase que les misiones Chang'e 5 y 6 retornen exemplares del terrén llunar de les dos cares de la Lluna.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Páxina oficial de la CNSA
*La CNSA pretende algamar la Lluna en 2020
Correición d'errores escontra alantre

La **correición d'errores escontra alantre** (n'inglés, ***Forward Error Correction*** o ***FEC***) ye un tipu de mecanismu de correición d'errores que dexa la so correición nel receptor ensin retresmisión de la información orixinal. Utilizar en sistemes ensin torna o sistemes en tiempu real onde nun se puede esperar a la retresmisión p'amosar los datos. Esti mecanismu de correición d'errores utilízase por casu, nes comunicaciones vía satélite, nes grabadores de DVD y CD o nes emisiones de TDT para terminales móviles (estándar DVB-H).

## Funcionamientu

La posibilidá de correxir errores consíguese añadiendo al mensaxe orixinal unos bits de redundancia. La fonte dixital unvia la secuencia de datos al codificador, encargáu d'añader dichos bits de redundancia. A la salida del codificador llogramos la denomada pallabra códigu. Esta pallabra códigu ye unviada al receptor y ésti, por aciu el decodificador fayadizu y aplicando los algoritmos de correición d'errores, va llograr la secuencia de datos orixinal. Los dos principales tipos de codificación usaos son:

* Código bloque. La paridá nel codificador introducir por aciu un algoritmu alxebraicu aplicáu a un bloque de bits. El decodificador aplica l'algoritmu inversu pa poder identificar y, darréu correxir los errores introducíos na tresmisión.
* Códigos convolucionales. Los bits vanse codificando tal que van llegando al codificador. Hai de solliñar que la codificación d'unu de los bits ta descomanadamente influyida pola de los sos predecesores. La decodificación pa esti tipu de códigu ye complexa yá qu'en principiu, ye necesaria una gran cantidá de memoria pa envalorar la secuencia de datos más probable pa los bits recibíos. Na actualidá utilizar pa decodificar esti tipu de códigos algoritmu de Viterbi, pol so gran eficiencia nel consumu de recursos.

## Ventayes

**FEC** amenorga'l númberu de tresmisiones d'errores, según los requisitos de potencia de los sistemes de comunicación y amonta la efectividá de los mesmos evitando la necesidá del reenvío de los mensaxes estropiaos mientres la receición.

## Compromisos

Polo xeneral incluyir un númberu mayor de bits de redundancia supón una mayor capacidá pa correxir errores. Sicasí, esti fechu amenorga notablemente'l réxime binariu de tresmisión, y aumenta el retardo na receición del mensaxe
Sputnik 4

El **Sputnik 4** (*Korabl Sputnik 1*) foi un satélite artificial de la XRSS, parte del programa Sputnik y una prueba de vuelu d'un primer prototipu de nave espacial Vostok, que s'usaría pa la primer misión de vuelos espaciales tripulaos.

El llanzamientu del Sputnik 4 producióse'l 15 de mayu de 1960 dende'l cosmódromo de Baikonur, una base de llanzamientu de la URSS asitiada en Kazakstán. Un fallu nel sistema de guía dirixó la cápsula en direición equivocada, de cuenta qu'en llugar de caltenese na atmósfera, el satélite entró nuna órbita más alta. Reingresó na atmósfera en redol al 5 de setiembre de 1962, desintegrándose mientres la reentrada. Delles pieces fueron atopaes en Wisconsin, al norte de los EE. XX.

Esta nave, la primera d'una serie de naves espaciales utilizaes pa investigar la posibilidá de vuelos espaciales tripulaos, contenía preseos científicos, un sistema de televisión, y una cabina de soporte biolóxicu con un maniquín d'un home. La nave foi diseñada pa estudiar el funcionamientu del sistema de soporte vital y la so resistencia al vuelu. Mientres la misión, el Sputnik emitió por aciu radio estensa información telemétrica según voces pregrabadas pa probar les comunicaciones. Dempués de cuatro díes de vuelu, la cabina de reentrada dixebrar del módulu de servicios y activáronse los cohetes traseros, pero por cuenta de un fallu la nave espacial nun pudo entrar nuevamente na atmósfera como taba previstu. 

Giovanni Battista Judica Cordiglia, que yera parte del personal de comunicaciones na estación de Torre Bert cerca de Turín, afirmó recibir el 28 de payares de 1960 tresmisiones que podríen ser xeneraes pola misión del Sputnik 4, con mensaxes de tonu esmolecíu, que podríen coincidir col fallu nel primer intentu de reentrada.

## Parámetros de la misión
* Masa: 1477 kg
* Perigeo: 280 quilómetros
* Apoxéu: 675 quilómetros
* Enclín: 65,02°
* Periodu: 94,25 minutos
* NSSDC ID: 1960-005A

## Referencies

## Enllaces esternos
* NASA - NSSDC
Llanzamientu espacial

En astronáutica, el **llanzamientu** ye'l disparu d'un cohete, y con más propiedá, l'acción de vehicular una astronave hasta conferi-y la direición y la velocidá que rique la so misión.

## Preparación del llanzamientu
Los llanzamientos espaciales riquen llargos y minuciosos preparativos y, de primeres, el cálculu de la trayeutoria qu'hai de siguir el cohete llanzador. D'ella depende, n'efeutu, el programa detalláu de los equipos electrónicos qu'a bordu regulen de forma automática el funcionamientu de los motores, provoquen la separación de les etapes yá utilizaes, esvien el remexu de los gases con oxetu de que'l llanzador, que desapiega verticalmente, vaya incurvando la so trayeutoria, na direición prevista, etc.

Polo xeneral, l'inxeniu nun puede ser llanzáu indistintamente a cualquier hora del día (satélites circunterrestres), en cualquier día del mes (esploración de la Lluna) o en cualquier dómina del añu (sondes espaciales). Pa cada tipu de misión esiste un periodu aparente, que la so duración cifrar en minutos, hores o díes, según el casu, y al cual dase'l nome de *[[ventana de llanzamientu]]*. Si, por causa de dificultaes téuniques, se incurrierra nun retrasu, el llanzamientu ye posible a condición d'adoptar una nueva trayeutoria qu'aumenta'l consumu en propergol. D'ende deduzse que, si'l retrasu ye importante, va ser necesariu esperar que s'abrir una nueva ventana cosmica que dexe'l meyor usu de los insumos con qu'encara la maquinaria.

## Observación de llanzamientos
Nos Estaos Xuníos, les feches de llanzamientos espaciales son de pública conocencia, y siendo disponibles con meses d'anticipación. Cola esceición de les dependencies del programa Space Shuttle, el complexu pa visitantes del centru espacial John F. Kennedy en Florida ta abiertu pal públicu xeneral, pa la observación de llanzamientos espaciales d'esti centru y de la estación de la Fuercia Aérea de Cabu Cañaveral. Esti centru pa visitantes atópase xeneralmente a 10 km del área de llanzamientu. Fora del centru espacial Kennedy, los meyores llugares p'apreciar los llanzamientos son les sableres cercanes.

Los llanzamientos de Rusia dende'l Cosmódromo de Baikonur en Kazakstán son meyor reparaos dende la ciudá de Baikonur.

Los llanzamientos de l'Axencia Espacial Europea dende'l Centru Espacial de Guyana na Guayana Francesa son perfectamente observables dende la ciudá de Kourou y les sableres vecines.

## Ver tamién
*Cohete espacial
*Motor cohete
*Llanzadera espacial
*Ventana de llanzamientu

## Referencies

## Enllaces esternos
*Cronograma históricu de llanzamientos espaciales, hasta los nuesos díes
*Axenda de llanzamientos espaciales, principalmente dende 1999 d'equí p'arriba
Sputnik 5

**Korabl-Sputnik 2** ( que significa *Barcu Satélite 2*), tamién conocida como **Vostok-1K Non.2** y incorreutamente como *Sputnik 5* n'Occidente, foi un satélite artificial Soviéticu, y el tercer vuelu de prueba del cohete llanzadera Vostok. Foi'l primer vuelu espacial n'unviar animales a la órbita terrestre y que pudo tornalos sanos y salvos escontra la Tierra. Foi llanzáu nel 19 d'agostu de 1960, y creo los cimientos pal primer vuelu orbital pa humanos, Vostok 1, que foi llanzáu unos ocho meses más tarde, nel cual participó la cosmonauta soviéticu Yuri Gagarin.

## Antecedentes
Korabl-Sputnik 2 foi'l segundu intentu de llanzar una cápsula Vostok con perros a bordu, una y bones el primer intentu'l 28 de xunetu nun foi esitosu cuando'l Bloque secundariu "G" quebróse y amburó nuna de les cámares de combustión, siguíu por una falla de la primer etapa del cohete 19 segundos dempués del llanzamientu. El vehículu de llanzamientu se desintegró, el restu de los elementos dixebráronse y volaron en direiciones aleatories. El Bloque Primariu "I" siguió na so trayeutoria hasta que tuvo lo suficientemente lloñe pa ser destruyíu de forma segura al traviés d'un comandu remotu depués de 28 segundos. La cápsula Vostok pudo salvase de la esplosión na primer etapa, pero los perros morrieron debíu al impautu contra'l suelu. *Lisichka* y *Chayka* ye'l nome de los dos perrines que morrieron. Hasta'l mesmu inxenieru xefe Serguéi Korolyov amosóse afaráu pola perda. Antes del llanzamientu, yera habitual ver a Korolyov xugando con *Lisichka* nel cosmódromo. Créese la cámara de combustión se desintegró por cuenta de vibraciones llonxitudinales. Esto creó un problema considerable porque se suponía que taba correxíu, yá que afectaba a tolos llanzamientos anteriores a la serie de cohetes lanzadera 8K72.

## Tripulación
Llevaba a bordu a los perros Belka y Strelka, 40 mures, 2 aguarones y una variedá de plantes. La nave tornó a la Tierra a otru día y tolos animales fueron recuperaos sanos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Vuelu suborbital

Un **vuelu suborbital** ye'l realizáu a 100 km d'altor o más, pero mientres el cual non se circunvala la Tierra na so totalidá.

## Vuelos suborbitales frente a viaxes espaciales
Puramente los vuelos suborbitales son vuelos espaciales por abandonar l'atmósfera terrestre, que la so llende conviénose n'asitiar a 100 km d'altor. D'esta forma'l primer vuelu tripuláu d'Estaos Xuníos foi un vuelu suborbital ente la mariña del océanu Atlánticu a la del Pacíficu, el realizáu por Alan Shepard nel primer despegue del Programa Mercury el 5 de mayu de 1961 (23 díes dempués del vuelu orbital del cosmonauta soviéticu Yuri Gagarin), con una duración de solu quince minutos, convirtiendo asina a la URSS na vencedora d'esta fase de la carrera espacial.

De la mesma, el primer vuelu d'una astronave creada pa realizar viaxes de turismu espacial foi tamién suborbital, el SpaceShipOne el 4 d'ochobre de 2004.

Sicasí, la opinión xeneral ye qu'un vuelu suborbital nun ye un auténticu viaxe espacial y la xesta de Yuri Gagarin igualar John Glenn y non Alan Shepard o'l posterior de Virgil I. Grissom, que viaxaron primero que aquel al espaciu.

## Bibliografía
Sputnik 6

Esti vuelu de prueba de la nave espacial Vostok llevaba dos perros, **Pchyolka** y **Mushka** (diminutivu "Abeya" y "Mosca", respeutivamente), según un sistema de televisión y otros preseos científicos. El vuelu duró un día. El reingreso nun asocedió na órbita 17a según lo previsto. El módulu de descensu averar a la so órbita 18, cuando foi destruyida por una esplosión apostada. La nave espacial de pruebes Vostok llevaba cargues esplosives pa evitar que cayera en manes estranxeres. La destrucción de la nave torgó una recuperación esitosa.

## Parámetros de la misión

* Masa: 4.563 kg
* Perigeo: 166 quilómetros
* Apoxéu: 232 quilómetros
* Enclín: 64,97 °
* **Periodu**: 88,47 minutos
* NSSDC **ID**: 1960-017A

## Referencies

## Enllaces esternos
Sputnik 7

El **Sputnik 7** (llamáu tamién *Tyazheliy Sputnik 4*) foi'l primer intentu soviéticu de llanzar una sonda d'esploración a Venus. 

La sonda, de 6.483 kg de pesu, foi puesta n'órbita terrestre'l 4 de febreru de 1961, a bordu d'un llanzador SL-6/A-2-y. La misión taba compuesta por una plataforma orbital y una sonda similar a les primeres Venera. La cuarta etapa d'un cohete Molniya tenía que sacar a la sonda de la órbita terrestre, unviándola en direición a Venus, pero falló'l sistema de ignición.

## Ver tamién
* Programa Sputnik
* Programa Venera
* Sputnik 9

## Referencies

## Enllaces esternos
* Datos del Sputnik 7, en polacu.
* NSSDC Master Catalog
Mólniya 8K78

El cohete **Mólniya 8K78** («Rescamplu 8K78») de cuatro etapes ye un cambéu del cohete R-7 Semyorka.

* Llargu: 43.440 mm.
* Diámetru: 10.300 mm.
* Pesu inicial: 305.000 kg.

Esti deriváu del orixinal de tres etapes usáu nel programa Vostok. Diseñáu pol OKB-1 en 1959-1960. Fabricáu por: HNP RCC "TsSKB-Progress". El diseñu y el motor de la tercer etapa (bloque "I") basar nel diseñu y el motor de la segunda etapa del misil militar R-9A (8K75). La construcción de la cuarta etapa Block "L" na construcción de bloque "Y" misil 8K72, pero'l motor utilizáu foi modificáu, de ciclu zarráu y cola capacidá de funcionar en gravedad cero.

Foi especialmente diseñáu en visu a mandar sondes espaciales interplanetaries a la Lluna, Marte y Venus. Emplegar pa llanzar vehículos llunar Serie Y-6 y Y-6 ("Lluna-4" - "Lluna-14"), pa la cual el sistema de control modificóse sustancialmente. Tamién s'emplegó nel llanzamientu de satélites de comunicación "Mólniya" n'órbita alta. Más tarde emplegóse pa llanzar satélites d'alerta temprano (EWS) "Oko" a una órbita altamente sincrónica.

El primer llanzamientu d'un cohete Molniya tuvo llugar el 10 d'ochobre de 1960 dende'l cosmodromo de Baikonur. Y dende el cosmódromo de Plesetsk, el 19 de febreru de 1970. En total realizáronse 229 llanzamientos.

El 30 de setiembre de 2010 dende Plesetsk realizóse l'últimu llanzamientu del cohete "Molniya-M". 

## Ver tamién
* Programa Vosjod
* Programa Venera
* Programa Lunik
* Programa Marsnik

## Referencies

## Enllaces esternos
RKK Energiya

La **Corporación Espacial y Cohetes Energia S.P. Korolev** o **RSC Energia** (n'inglés: Rocket and Space Corporation Energia; en rusu: ), tamién conocida como **RKK Energiya**, ye una fábrica rusa de naves espaciales y componentes d'estaciones espaciales.

## Historia
Foi fundada'l 16 de mayu de 1946 y foi conocida socesivamente como:

* «Oficina OKB Especial Númberu 1 del Institutu d'Investigación y Desenvuelvo Númberu 88» ( o «OKB-1 de NII-88»)
* «TsKBEM» (sigles en rusu d'Oficina Central de Diseñu de Construcción de Máquines Esperimentales»)
* «NPO Energia»
* «S.P. Korolev RSC Energia» (o, a cencielles, pa embrivir, como la conoz anguaño, «RSC Energia», sigla con vocación internacional que, n'inglés, significa «Rocket and Space Corporation Energia»)

Nesta última designación el términu «Korolev» homenaxa al primer xefe executivu que tuvo la RKK Energiya, Serguéi Koroliov (1946-1966). Los socesores de Koroliov (o Korolev) fueron los inxenieros xefes Vasiliy Mishin (1966–1974), Valentín Glushkó (1974–1989), Yuriy Semenov (1989–2005), Nikolay Sevastyanov (2005–2007) y, na actualidá, Vitaliy Lopota, qu'amás de presidir el grupu ye tamién xefe de diseños.

## Ver tamién
* Junkers Jumo 004
* BMW 003

## Referencies

## Enllaces esternos
* Sitiu web oficial
Tiangong-1

**Tiangong-1** () ye una estación espacial china que s'atopa n'órbita dende'l 29 de setiembre de 2011. La puesta en órbita, orixinalmente planiada pa finales de 2010, foi más tarde retardada a 2011. Según informó l'Axencia Espacial China, la estación cunta con un llaboratoriu espacial d'aproximao 8 tonelaes de pesu na que participaron les misiones espaciales Shenzhou 8, Shenzhou 9 y Shenzhou 10.

El 19 de setiembre de 2016, un oficial chinu confirmó que la estación atopábase fora de control y que s'atopaba en cayida escontra la tierra, con previsión d'entrar na atmósfera en dalgún momentu mientres el final de 2017. Nun se conoz el puntu exactu onde va cayer, pero en principiu nun se tarrez pola seguridá de les zones habitaes, una y bones la mayoría de la estación o la so totalidá se desintegrará mientres la so reentrada na atmósfera.

## Referencies

## Enllaces esternos
Skylab

**Skylab** foi la primera estación espacial d'Estaos Xuníos. Foi diseñada por Raymond Loewy. Orbitó alredor de la Tierra de 1973 a 1979 y foi visitada por astronautes en trés causes mientres los sos dos primeros años de serviciu. Con un pesu de 75 tonelaes, foi llanzada (en misión ensin tripular) el 14 de mayu de 1973, impulsada pol cohete Saturn V (*misión SL-1*). La estación sufrió daños graves mientres el llanzamientu, perdiendo l'escudu solar, parte del escudu contra micrometeoritos y unu de los sos paneles solares principales. Les partes desprendíes del escudu contra micrometeoritos torgaron l'esplegue del panel solar restante, causándo-y un gran déficit enerxéticu y un sobrecalentamientu anormal.

## Historia
La primer tripulación (que foi a bordu de la misión SL-2, una nave Apollo llanzada'l 25 de mayu de 1973 sobre un cohete Saturn IB) realizó xeres d'arreglu fondes nun paséu espacial y permaneció 28 díes na estación. Les siguientes misiones (SL-3 y SL-4) empezaron el 28 de xunetu de 1973 y el 16 de payares de 1973 y duraron 59 y 84 díes respeutivamente, con una ocupación total de 171 díes. La última tripulación de la Skylab volvió a la Tierra'l 8 de febreru de 1974.

Hubo especulaciones sobre'l llugar del hemisferiu sur nel que cayeríen los sos restos. Finalmente, el 11 de xunetu de 1979 cayó sobre territoriu d'Australia, lo cual impunxo a la NASA una multa de US$400 por refundiar basura en territoriu públicu.

El so retruque puede visitase nel *Muséu Aeroespacial* de Washington D. C.

## Misiones Skylab

## Ver tamién
* Estación espacial
* Mir
* AAP
* ISS

## Bibliografía
*
*
*
*

### Bibliografía adicional
* 
* SP-402 A New Sun: The Solar Results from Skylab
* Skylab Mission Evaluation - NASA report (PDF format)
* Skylab Reactivation Mission Report 1980 - NASA report (PDF format)

## Referencies

## Enllaces esternos

* Skylab  Actividá educativa: Naves Espaciales de la Tierra y la Lluna.
* Estación Espacial Skylab  Primer estación espacial orbital americana: Estaciones Espaciales.
Sputnik 10

Esta nave espacial Vostok prueba foi la quinta y postrera d'una serie de naves espaciales diseñaes como precursores de los vuelos espaciales tripulaos. Foi llanzáu por un cohete Vostok 8K72K y llevó a un astronauta ficticiu y un perru **Zviózdochka** ("estrellita"), según el sistema de televisión y aparatos científicos. Dempués d'una órbita, la recuperación llogróse establecer.

## Parámetros de la misión
* Masa: 4.695 kg
* Perigeo: 164 km
* Apoxéu: 230 km
* Enclín: 64.9 °
* Periodu: 88,42 minutos
* NSSDC **ID**: 1961-009A

## Referencies

## Enllaces esternos
Klúshino

**Klúshino** () ye un *[[Tipos de llocalidaes habitaes en Rusia|seló]]* del óblast de Smolensk, en Rusia, asitiáu na vieya carretera que xune Viazma y Mozhaisk, non lloñe de Gzhatsk.

Foi l'escenariu de la batalla de Klúshino na Guerra Polacu-Moscovita (1605-1618). El pueblu tamién ye conocíu por haber sío'l llugar de nacencia de Yuri Gagarin, el primer home que foi llanzáu al espaciu y tornó. Esiste na llocalidá un muséu dedicáu a Gagarin y la so familia.

## Galería

File:Street in Klushino.jpg|Cai en Klúshino.
File:Yuri Gagarin parents Home.jpg|Esterior de casar-muséu de los padres de Yuri Gagarin.
File:House-museum parents of Yuri Gagarin 1.jpg|Interior de casar-muséu Gagarin.
File:House-museum parents of Yuri Gagarin 2.jpg|Interior de casar-muséu Gagarin.


## Referencies

* (en rusu) Клушино (''Klúshino'') na Enciclopedia del óblast de Smolensk.
Sputnik 9

**Sputnik 9**, esta nave espacial Vostok, foi la cuarta prueba d'una serie de naves espaciales ruses, diseñaes como precursores de los vuelos espaciales tripulaos. La nave llevaba un maniquín como cosmonauta, el perru **Chernushka**, mures y una cobaya. El vuelu duró una sola órbita, y la recuperación foi esitosa.

## Parámetros de la misión

* Masa: 4.700 kg
* Perigeo: 173 km
* Apoxéu: 239 km
* Enclín: 64,93 °
* **Periodu**: 88,6 minutos
* NSSDC **ID**: 1961-008A

## Ver tamién
* Programa Sputnik

## Referencies
Misil balísticu

Un **misil balísticu** ye un misil, xeneralmente ensin ales nin estabilizadores, con una trayeutoria predefinida que nun puede ser modificada dempués de que'l misil acabó'l so combustible, y que sigue por tanto a partir d'esi puntu una trayeutoria balística. Pa poder tener llargos algames los misiles balísticos tienen de ser llanzaos a altores bien elevaos y polo xeneral órbites de baxa altitú.

Los misiles balísticos modernos tienen delles fases de cohetes y el so aldu puede camudase llixeramente ente una etapa y la siguiente.

Los misiles balísticos tienen un usu bien variáu y suélense estremar en delles categoríes:

* Los misiles balísticos intercontinentales (**ICBM** poles sos sigles n'inglés) son de gran algame (más de 5500 km).
* Los misiles balísticos de llanzamientu submarín (**SLBM** poles sos sigles n'inglés). 
* Los misiles balísticos d'algame entemediu **IRBM** (*Intermediate Range Ballistic Missile*). 
* Los misiles balísticos d'algame mediu **MRBM** (*Medium Range Ballistic Missile*).
* Los misiles balísticos de curtiu algame **SRBM** (*Short Range Ballistic Missile*).

El primer misil balísticu usáu foi'l V2, desenvueltu pola Alemaña nazi nos años 1940, que fixo'l so primer vuelu'l 3 d'ochobre de 1942 y usóse per primer vegada contra un oxetivu'l 8 de setiembre de 1944.

## Modelos de misiles balísticos
* Misil Blue Steel
* Misil Blue Streak
* Misil Minuteman
* Misil SS-24
* Misil SS-18
* Misil Peacekeeper
* Misil Polaris
* Misil Poseidon
* Misil CSS-2
* Misil Cóndor
* Misil Jericho
* Misil SSBS S1
* Misil SSBS S2
* Misil SSBS S3
* Nodong-1
* Misil Scud
* Sajjil-2
* Shahab-3
* Shahab-4
* Shahab-5
* Misil Skybolt ALBM
* Trident
* V-2
* JL-1
* JL-2
* 8K79
Estos son llanzaos dende distintos sitios, camiones móviles, silos, etc.

## Submarinos con capacidá pa misiles balísticos
* Clase ''Benjamin Franklin''
* Clase ''Ohio''
* Clase ''Resolution''
* Clase ''Vanguard''
* Clase ''Typhoon''
* Clase ''Xia''
* Clase ''Borey''
* Clase ''Triomphant''
* Clase ''Delta''

## Ver tamién
* Misil balísticu intercontinental
* Misil balísticu llanzáu dende submarín
* Boeing YAL-1

## Referencies

## Enllaces esternos
* Introducción a los misiles balísticos  (n'inglés)
Añu Xeofísicu Internacional

El **Añu Xeofísicu Internacional** (embrivíu **AGI**), que duró dende'l 1 de xunetu de 1957 al 31 d'avientu de 1958, supunxo un esfuerciu únicu pol so algame na historia de la ciencia. Más de 30&nbsp;000 científicos y téunicos de 66 países cooperaron nuna serie d'observaciones sobre la Tierra y la so contorna cósmica. Cinco de les once cañes científiques estudiaes nel AGI topábense dedicaes específicamente a esti tipu d'investigación: actividá solar, rayos cósmicos, xeomagnetismu, aurores boreales y física ionosférica.

## Concepción y Organización

L'Añu Xeofísicu Internacional foi propuestu en 1952 pol Conseyu Internacional d'Uniones Científiques (ICSU, poles sos sigles n'inglés) sobre'l modelu de los Años Polares Internacionales de 1882-83 y 1932-33. Pretendíen utilizase delles teunoloxíes heredaes de la Segunda Guerra Mundial con fines pacíficos, decidiendo concentrar los esfuercios en L'Antártida, pocu conocida naquella dómina. En 1955 tantu EE.XX. como la XRSS anunciaron públicamente la so intención de llanzar nos años siguientes satélites artificiales al espaciu, como contribución al AGI. Pa la realización del Añu Xeofísicu Internacional escoyóse'l periodu entendíu ente xunetu de 1957 y avientu de 1958 yá que coincidía con un periodu d'intensa actividá solar.

L'Añu Xeofísicu Internacional realizar so los auspicios del ICSU, que creó un comité especial que de la mesma convidó a les naciones participantes a crear comités nacionales.

## Resultaos

Mientres l'Añu Xeofísicu Internacional realizáronse investigaciones sobre la física, química, estructura, carauterístiques y dinámica de la corteza ya interior del planeta, hidrosfera y atmósfera, llográndose información nueva nestos campos.

Los resultaos del Añu Xeofísicu Internacional pueden resumise en 4 grandes llogros:
* El llanzamientu de satélites artificiales (lo que dexó, ente otros afayos, el descubrimientu de los petrines de radiación de Van Allen)
* El sondéu del suelu océanico
* Les esploraciones científiques en L'Antártida 
* Actualización de les conocencies sobre vida marina y terrestre, fluxu de glaciares, sismografía, xeoloxía, hidroloxía, xeomagnetismu, luminiscencia atmosférica, etc.
Asina mesmu, los estudios psicolóxicos sobre grupos humanos obligaos a convivir por llargos periodos en condiciones estremes fueron d'utilidá pa la planificación de viaxes espaciales. 

Dellos estudios empecipiaos nel Añu Xeofísicu Internacional sirvieron de base pa siguir con esperimentos nel espaciu como los realizaos pola sonda espacial Pioneer 5, asitiada n'órbita heliocéntrica ente la Tierra y Venus el 11 de marzu de 1960. 

Los resultaos de les investigaciones del Añu Xeofísicu Internacional en L'Antártida abrieron el camín a la firma del Tratáu Antárticu en 1959.

## Países participantes

*África Oriental Británica (les actuales Kenia, Tanzania y Uganda)
* 
* 
* 
* 
* 
*
*
* 
* 
*
* 
* 
* 
*
*
* 
* 
* 
* 
*
*
 
*
*
*
* 
* 
* 
*
*
* 
* 
*
* 
* 
* 
*
* 
* 
* Malaca
* 
* 
* 
* 
*
 
*
*
* 
* 
*
* 
* 
* 
* Rhodesia y Nyasalandia
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
*
* 
*
* 
* 

## Referencies

## Enllaces esternos
*
Proyeutu A119

El **Proyeutu A119** o «***Estudio sobre los vuelos científicos a la Lluna***» foi un plan altamente secretu desenvueltu en 1958 pola Fuercia Aérea de los Estaos Xuníos col enfotu de faer españar una bomba nuclear sobre la superficie llunar. Presumir que la finalidá de dichu estudiu, yera demostrar la superioridá de los Estaos Xuníos en rellación a la Xunión Soviética, y el restu del mundu mientres la Guerra Fría. Tolos detalles sobre l'estudiu fueron apurríos pol Dr. Leonard Reiffel, que lideró'l proyeutu en 1958, dende una fundación investigadora financiada pol Exércitu de los Estaos Xuníos. Carl Sagan integró l'equipu responsable de la investigación de los efeutos teóricos d'una esplosión nuclear a un baxu nivel de gravedá. Sagan acabó revelando la so participación nel plan en 1959.

El Proyeutu A119» nunca se llevó a cabu, probablemente porque la llegada del home a la Lluna diba consiguir una meyor acoyida per parte de la población d'Estaos Xuníos. Los documentos permanecieron secretos mientres unos cuarenta y cinco años. A pesar de la revelación de los archivos a empiezos de la década del 2000, el Gobierno de los Estaos Xuníos nunca reconoció oficialmente la so participación na investigación.

## Antecedentes
En plena Guerra Fría nel añu 1957, la Xunión Soviética tomó la delantrera na carrera espacial al llanzar el 4 d'ochobre de 1957 el Sputnik 1, el primer artefautu humanu n'algamar l'espaciu y orbitar el planeta. El llanzamientu sorpresa del oxetu, combináu col fracasu resonante de les primeres tentatives d'Estaos Xuníos d'asitiar un satélite artificial n'órbita, foi un problema pa los Estaos Xuníos. Intentando recuperar el terrén perdíu, el país llanzó una serie de nuevos proyeutos y estudios, qu'acabaríen dando orixe al llanzamientu del Explorer I y la creación de la NASA y la DARPA en 1958, ente otros.

## Oxetivos
El programa consistía en faer españar una bomba atómica, d'una potencia similar a la que foi llanzada sobre la ciudá xaponesa de Hiroshima nel añu 1945 sobre'l llimbu llunar, cuando'l nuesu satélite presentara la fase de plenilluniu. D'esta forma, el fungu nuclear taría allumáu pol Sol y la so visión sería entá más terrorífica. Con ello pretendíase consiguir, por aciu l'efeutu propagandísticu, recuperar la moral del pueblu americanu que cayó en picada tres el saltu espacial de los soviéticos.

## Referencies

* 
* 
* Artículu: "US Considered A Bomb on Moon" 
* Artículu "Satirical Essay on the topic"
Sputnik 3

El **Sputnik 3** foi un satélite soviéticu llanzáu'l 15 de mayu de 1958 dende'l cosmódromo Baikonur con un cohete R-7A1 (ICBM SS-6 modificáu). Yera un satélite d'investigación pa esplorar l'atmósfera cimera y l'espaciu próximu. Por cuenta de un fallu nel mecanismu de grabación, el satélite nun detectó la radiación de los petrines de Van Allen.

## Referencies
James Van Allen

**James Alfred Van Allen**  foi un físicu d'Estaos Xuníos. Profesor y direutor del Institutu de Física de la Universidá d'Iowa dende 1951, llevó a cabo investigaciones sobre física nuclear, sobre los rayos cósmicos y sobre la física atmosférica.

Afayó la esistencia de dos zones de radiación d'alta enerxía qu'arredolen la Tierra, llamaes nel so honor petrines de Van Allen, que'l so orixe topar probablemente nes interacciones del vientu solar y de los rayos cósmicos colos átomos constituyentes de l'atmósfera.
 

Collaboró asina mesmu nel diseñu de los primeros satélites artificiales d'Estaos Xuníos (Explorer) y participó nos programes d'investigación planetaria acomuñaos a les misiones de la NASA Apollo, Mariner y Pioneer. Ente otros gallardones recibió la medaya Hickman, de la Sociedá Americana de Cohetes y el premiu de l'Academia de les Ciencies de Washington. Tamién recibió la medaya d'oru de la Real Sociedá Astronómica en 1978 y el Premiu Crafoord en 1989 polos sos trabayos astrofísicos.

Finó nel *University Hospital* de Iowa (EEXX), el 9 d'agostu de 2006, casi con 92 años d'edá, en sufriendo un defectu cardiacu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Fiesta de San Francisco de Asis

Les **fiestes de San Franciscu d'Asís** son un eventu celebráu añalmente en Quibdó, capital del departamentu de Topetó (Colombia), onde s'alternen espresiones relixoses y paganes qu'empieza'l 20 de setiembre estender hasta'l 5 d'ochobre. Ye símbolu de la identidá cultural afrochocoana, al actualizar tantu la manera nel que s'asume la esperiencia relixosa, como aquello que-y ye esencial nel dominiu de la música, la danza y el teatru. Ye un complexu espaciu simbólicu que fai parte de la vida relixosa, social y política d'esta población. Al ser un gran referente de la cultura del Topetó, ye posible ver que les distintes colonies de chocoanos nel país celebren tamién el so ‘San Pachito’.

La celebración construyir a partir de 12 barrios correspondientes al conceyu de Quibdó, sobre los cualos recai'l compromisu d'entamar tou lo tocante a la fiesta. Toles mañanes los quibdoseños rexuntar na misa franciscana, y peles tardes la danza remanez como elementu lliberador y el teatru remembra los fechos de la cotidianidá opresiva y la discriminación histórica escontra la población afrodescendiente. El 3 d'ochobre, la imaxe del Santu percuerre'l ríu sobre balses, y el 4 realízase la procesión al patronu percorriendo cada unu de los barrios, que faen ufrienda al Santu por aciu el llamáu ‘teatru misteriu’ llevantáu nel so honor. Anque se suel pensar que ye un antroxu, trátase realmente d'una fiesta patronal, n'honor de San Franciscu d'Asís.

Nel 2012 foi incluyida na Llista de Patrimoniu Inmaterial de la Humanidá de la UNESCO.

## Música

La música que ambienta estes fiestes ta compuesta por contradanzas, bundes chocoanos, mazurkas chocoanas, porros chocoanas, polkas chocoanas, ente otros ritmos interpretaos por un ensamble llamáu "chirimía".

## Referencies
Patrimoniu de la Humanidá n'Austria

**[[Austria]]** cuenta anguaño con nueve sitios culturales declaraos Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco, amás d'un sitiu natural compartíu con otros países europeos consistente en dos fayedales primarios. Amás tien trés bienes culturales inmateriales na Llista representativa del Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá.

## Bienes culturales y naturales
Austria cunta anguaño colos siguientes llugares declaraos como Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco:

## Llista indicativa
La inscripción nesta llista ye la primer etapa pa cualesquier futura candidatura. Austria, que la so llista indicativa foi revisada per últimu vegada'l 11 de xunetu de 2014, presentó los siguientes sitios:

## Patrimoniu cultural inmaterial
Anguaño Austria tien tres elementos inscritos na llista del Patrimoniu Cultural Inmaterial:

### Meyores práutiques de salvaguardia
L'artículu 18 de la convención de la Unesco de 2003 axusta que'l comité intergubernamental escueye dacuando ente les propuestes presentaes polos estaos partes, programes, proyeutos y actividaes de salvaguardia del patrimoniu cultural inmaterial que reflexen meyor los principios y oxetivos de la convención. Austria cunta con un proyeutu ente les **meyores práutiques de salvaguardia** so la denominación de ***Estratexa pa salvaguardar el patrimoniu cultural de l'artesanía tradicional: los centros rexonales artesanos***, escoyíu en 2016.

*Ver tamién [[Llista representativa del Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá]]*.

## Referencies

## Enllaces esternos

* UNESCO Patrimoniu de la Humanidá n'Austria (n'inglés)
* UNESCO Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá n'Austria (n'español)