Tijuana

**Tijuana** ye la ciudá más poblada del estáu de Baxa California, Méxicu. Atopar a 170 km al oeste de la capital estatal, Mexicali, y 110 km al norte d'Ensenada. Ye cabecera del conceyu del mesmu nome y conocer, ente otros epítetos, como *La esquina de [[Méxicu]]*, *La puerta de Méxicu*, *La esquina d'[[América Llatina]]* yá que ye la ciudá más occidental de Llatinoamérica. El so lema ye «Equí empieza la patria».

Tijuana ye la quinta ciudá más poblada de Méxicu con 1,773,558 habitantes de los cualos son 49.9%(884,649) de los cualos son homes y 50.1%(888,909) son muyeres y allúgase como la sesta zona metropolitana del país, que conforma, xunto coles ciudaes de Rosarito, Tecate, y San Diego, la *zona metropolitana transnacional* más grande de Méxicu, con más de 5 millones d'habitantes.

Ye catalogada como ciudá global por ser un centru cultural y comercial, según un centru de producción dominante n'América del Norte. La ciudá alluga instalaciones de numberoses empreses multinacionales. Tijuana foi reconocida como una nueva ya importante meca cultural. Ye la ciudá fronteriza más visitada nel mundu, formando parte de la zona turística conocida como Costa Daurada, comparte una frontera de 24 km de llargor aproximao (15 milles) cola so ciudá hermana San Diego, más de cincuenta millones de persones crucien cada añu la frontera ente estes dos ciudaes. Esti encruz metropolitanu fai que'l puertu de San Ysidro sía l'encruz fronterizu más transitáu del planeta. Envalórase que les dos estaciones de camín de les fronteres ente les ciudaes fayadices de San Diego y Tijuana cuenta de 300,000 cruces fronterizos diarios solamente.

Tijuana remonta la so historia moderna de la llegada d'españoles nel sieglu XVI que fueron trazando la mariña de les Californies. A midida que la conquista d'Estaos Xuníos terminó cola firma del Tratáu de Guadalupe Hidalgo, la ciudá adquirió una nueva posición internacional na frontera dando llugar a una nueva estructura económica y política. La ciudá foi fundada'l 11 de xunetu de 1889 como resultancia del desenvolvimientu urbanu. De cutiu conocida poles sos sigles, "TJ" , y moteyáu "El portal del Méxicu", la ciudá sirvió históricamente como un centru turísticu que se remonta a la década de 1880.

Tijuana amás ye llugar de diversos movimientos, como ye'l casu del rock mexicanu,, pos foi en dicha ciudá onde, a mediaos del sieglu CD, diverses personalidaes y agrupaciones empecipiaron la precursión de dichu xéneru musical en electronic país. Gastronómicamente, Tijuana ye la sede de la llamada "Cocina Baxa Med", que combina la cocina mexicana cola mediterránea, aprovechando los ingredientes que se collechen na rexón.

## Toponimia
Nun se conoz l'orixe del nome, anque la versión más conocida diz que'l nome aniciar por un ranchu propiedá de la "Tío Juana", sicasí, nun esiste nos archivos históricos de Baxa California rexistru dalgunu sobre tal propiedá o ranchu; dellos historiadores non orixinarios de la ciudá dicen que'l nome provién de la llingua yumana, falada d'antiguo na rexón. Al nome de la ciudá acredítense-y diversos raigaños, como "Tijuana", "Tiguana", "Tiuana", "Tegüana", "Tiwana", "Tijuan", "Ticuan" o "Tejuino", ente qu'otros historiadores piensen que la pallabra *Tijuana* y les sos derivaciones signifiquen "xunto al mar". Dalgunos otros dicen que provién d'otru llugar allugáu nel sur de la península.

Otra teoría, anque pocu conocida, ye que los primeros habitantes indíxenes llamaben al Cuetu Coloráu (unu de los cuetos más altos y de tonu acoloratáu a la lluz del sol) *Tijuan* o *Ticuan*, que significa *Tortúa recostada*, pero nun hai abondes investigaciones per parte de los historiadores pa comprobar el datu.

## Historia

### Tiempos prehispánicos
Tijuana foi poblada orixinalmente polos kumiai (k'miai) o los tipai (Alta California) y ipai (Baxa California) una de les families indíxenes que xunto colos cucapá, paipai, y kiliwa, poblaron el norte de la península de Baxa California. El términu Kumiai significa "los que s'enfrenten a l'agua d'un cantil". Los kumiai consisten en dos grupos rellacionaos: los ipai y los tipai. Les tierres tradicionales de los dos grupos costeros quedaron dixebraes aproximao pel ríu San Diego: el nortizu ipai (estendiéndose dende Escondíu hasta'l llagu Henshaw) y el suriegu tipai (incluyendo Llaguna Mountains, Ensenada y Tecate).
Una opinión sostién que'l Tipai-Ipai históricu remaneció hai 1000 años, anque una "cultura proto-Tipai-Ipai" fuera establecida per cerca del añu 5000 AC.

### Dómina de les grandes esploraciones

El primer esplorador européu que saleó frente a les mariñes de lo que güei ye'l conceyu de Tijuana foi Juan Rodríguez Cabrillo, quien partió del puertu d'Ensenada, Baxa California, Méxicu, aldu al norte y dempués de navegar seis díes, del 23 al 28 de setiembre de 1542, aportó a la badea de San Diego California.

El primer européu que punxo pie nel güei conceyu de Tijuana foi'l padre misioneru Frai Junípero Serra, en 1769. Nel diariu de Frai Junípero Serra esiste la siguiente anotación: 
La última xornada del padre Serra antes de llegar a la boca (Badea de San Diego) onde taben les naves, pasar na rexón onde ta asitiada la ciudá de Tijuana. En dicha dómina la rexón que güei correspuende a California, Oregón y Arizona (EE.XX.), tamién yeren parte de la Nueva España.

### Fundación de Tijuana
En 1829, casi al rematar la dómina de les misiones y 9 años dempués de consolidada la Independencia, José María Echendía, gobernador de les Californies, concedió a Santiago Arguello Moraga el ranchu Tijuana, superficie de seis sitios de ganáu mayor, equivalente a 10&nbsp;000 hectárees.

En 1846, por cuenta de la guerra Méxicu - Estaos Xuníos, empecipia la Marina de guerra d'Estaos Xuníos la invasión de Les Californies. La llucha que se desamarró, obligó a Méxicu a axustar la forma de concluyir la catástrofe; la disyuntiva yera aceptar la paz o siguir la guerra.

Una vegada robláu l'armisticiu, l'atención centrar n'afitar les nueves llendes. Méxicu, en consultando al Congresu y a los gobiernos de la República, viose obligáu a roblar el Tratáu de Guadalupe-Hidalgo el 2 de febreru de 1848, perdiendo más de la metá del so territoriu, incluyíos Alta California, Arizona, Nuevu Méxicu y Texas.

Consecuencia de too ello y de la solución que se dio al allugamientu del puertu de San Diego, foi que Tijuana quedó como frontera con California, razón a la que debe'l so posterior desenvolvimientu.

El 2 de xineru de 1864 (fecha propuesta y almitida por Magdaleno Roble Sánchez), Tijuana ingresó a la historia por derechu propiu. Foi a principios de mayu de 1911, cuando la población que por esi entós cuntaba con menos de 100 cases, foi tomada por asaltu por un grupu de mexicanos y estranxeros, na so mayoría anglosaxones, comandados polos hermanos Flores Magón, que teníen la intención de faer de Baxa California una república socialista al amparu del Partíu Lliberal Mexicanu qu'ellos fundaren. Los habitantes de Tijuana y del restu del estáu sintiéronse afrellaos polos que llamaron *[[filibusteru|filibusteros]]* y se aprestaron a lluchar contra ellos. Nesti procesu de llucha, dempués de delles escaramuzas nes cualos nun faltaron los muertos, los llamaos *filibusteros* tornar a los Estaos Xuníos meses dempués al fracasar el so intentu d'independizar Baxa California de Méxicu pa proclamar la que fuera la primer república socialista del mundu.

### Tijuana, afitamientu como ciudá nel sieglu XX

Nel añu 1924, establecióse l'Hipódromu de Tijuana y el Foreign Club. En 1927 establecióse'l complexu turísticu "Compañía Mexicana d'Agua Caliente". El 9 de xunu del siguiente añu inauguróse El Casino d'Agua Caliente. A este asistieron políticos, empresarios, y artistes de la naciente industria del cine californianu.

El 15 d'ochobre de 1925, el presidente Plutarco Elías Calles, alzó en pueblu la congregación de Tijuana na que se nomó Zaragoza al pueblu y Tijuana al conceyu, pero, esto nun se consolidó por problemes burocráticos y entós nomóse Conseyu Municipal. Foi hasta 1929 cuando dexó de ser conseyu y de llamase Zaragoza pa tresformase en Delegación Municipal.

En 1935 el xeneral Lázaro Cárdenas clausuró'l Casino d'Agua Caliente y el Foreing Club, al decretar prohibida la operación de casinos en tol país. Años dempués el xeneral decretó la Zona Llibre Parcial nel Territoriu Norte per diez años. Dos años dempués de la clausura, espropióse'l Centru Turísticu Agua Caliente pa establecer el Centru Escolar Industrial. Anguaño, nesti llugar atopa la Preparatoria Federal Lázaro Cárdenas, una de les preparatorias públiques más reconocíes de la ciudá.

El 16 de febreru de 1938, desamarróse un motín violentu nel centru de la ciudá. Más de mil persones protagonizaron una violenta revuelta. Estos intentaben acoradar al soldáu Juan Castillo Morales acusáu de violar y asesinar a la neña Olga Camacho. Los manifestantes amburaron el Palaciu Municipal y la estación de Policía. A partir de les confuses circunstancies d'esti fechu y el posterior fusilamiento del soldáu, naz la lleenda urbana de Juan Soldado. Esi mesmu añu, inauguróse la plaza de toros "El Toréu de Tijuana".

El 26 d'abril de 1940 creóse'l predio llegal de la ciudá. Esi añu tamién s'empezar a esixir pasaporte a los mexicanos pa cruciar la llinia internacional Méxicu-Estaos Xuníos. En 1952, Baxa California convertir de territoriu a estáu llibre y soberanu. El 1 de mayu de 1954, empecipia les sos funciones el primer conceyu de la ciudá de Tijuana.

El 18 de xunetu de 1960, establecióse la repetidora de Telesistema (güei Televisa). D'esta manera, dicha empresa empieza una granible historia na ciudá. El mesmu añu poner en marcha'l proyeutu de construcción de la carretera escénica Tijuana-Ensenada. En 1965 empecipióse'l programa d'empreses maquiladores, una meyora pa la economía y el futuru de la ciudá, pos dende entós instaláronse unes 560 fábriques maquiladoras que dan emplegos y xeneren bienes d'esportación.

En 1970 inauguróse l'Aeropuertu Internacional Abelardo L. Rodríguez na delegación Mesa de Otay. Esi mesmu añu, una quema destruyó l'Hipódromu d'Agua Caliente, reinauguráu el 4 de mayu de 1974.

El 23 de marzu de 1994, Luis Donaldo Colosio Murrieta, candidatu del PRI a la presidencia de la República, foi asesináu nel suburbiu de Tijuana, Llombes Taurines, mientres un mitin de la so campaña. Esti tráxicu acontecimientu trescaló al país enteru.

### Sieglu XXI: Renacimientu cultural y económicu
El día 29 de xineru de 2007, la ciudá llogró'l rangu d'Archidiócesis metropolitana o capital de provincia eclesiástica, nella mora'l arzobispu, la provincia eclesiástica abarca la totalidá de les diócesis de la península de Baxa California y parte del vecín estáu de Sonora. Tijuana crez a pasos aceleraos poles migraciones del sur de la República Mexicana escontra los Estaos Xuníos, y al nun llograr cruciar la frontera quedar a morar na ciudá. Esto provocó que la ciudá creza escontra'l sur y al este, lo cual da llugar a la unión de les ciudaes de Rosarito y Tecate cola de Tijuana.

A finales de 2008, Tijuana vio la lluz d'un muséu interactivo que la so temátiques principales son la ciencia y la teunoloxía. Dichu muséu adquirió'l nome de "El Trompu, Muséu Interactivo Tijuana". El muséu adquirió importancia dende la so creación, tantu qu'en 2015 foi consideráu unu de los 100 destinos imperdibles en Méxicu per parte de la Secretaría de Turismu.

Nel 2009 foi sede del Premundial Sub-17 de fútbol de la Concacaf, celebráu nel estadiu Caliente. En xunu de 2009 foi sede del Campeonatu Mundial de Voleibol Femenín Sub-18. En 2010 foi sede del Campeonatu Mundial Xuvenil de Taekwondo de 2010| de Taekwondo que se realizó del 3 de marzu al 9 de marzu d'esti 2010 nel Centru d'Altu Rendimientu, alcontráu al norte de la ciudá de Tijuana. Nel mes d'ochobre, realizóse un eventu históricu na ciudá, llamáu Tijuana Innovadora, onde delles persones famoses, como Larry King, Emilio Azcarraga, Ángel Germán Barajas Villa, Carlos Slim, Jimmy Wales (cofundador de Wikipedia) y Biz Stone (cofundador de Twitter), ganadores de premiu Nobel, como Robert Aumman, Mario Molina asistieron a esti eventu realizáu nel CECUT.

El 22 de xunu de 2011, ye titulada "Ciudá Heroica", pol Centenariu de la Toma de Tijuana per parte de los filibusteros en 1911, nel marcu de la Revolución Mexicana. Tamién en xunu, se delimitó el territoriu del Conceyu de Tijuana entendiendo dende la Presa'l Carrizu hasta l'Océanu Pacíficu.El 15 de xunetu del 2011, inaugurar na ciudá'l World Trade Center Tijuana, siendo este'l 5ᵘ na República Mexicana.

Dende 2012, viose na ciudá una renacencia cultural y turístico, gracies a la realización de diversos festivales que mientres tol añu xeneren una importante atraición de turismu de California, Nevada y Arizona, lo mesmo que de otros estaos de la República Mexicana. Destacó como una de les meyores ciudaes n'América Llatina pola so industria gastronómica. Amás foi sede de diversos eventos deportivos internacionales lo mesmo que de foros y congresos.
En 2015, la ciudá llogró una gran derrama turística, tan solo nun fin de selmana llogró recaldar 13.5 millones de pesos, con un 75% d'ocupación hotelera en "Labor Day".

## Xeografía
Tijuana atopar a 32° 31' 30" de latitud norte y a 117° de longitud oeste. Colinda al *norte* en 41 km col condáu de San Diego (California), al sur colos conceyos de Sableres de Rosarito y Ensenada, al este col conceyu de Tecate y al oeste col Océanu Pacíficu. Ye la ciudá más occidental d'América Llatina.

El conceyu tien una estensión de 1.239,49 km² y de él formen parte les islles Coronado, allugaes frente a les mariñes del conceyu nel Mar Mexicanu. La ciudá ta enclavada ente cuetos, cañones, fuécares y regueros. La parte central de la ciudá atopar nun valle pol cual flúi'l calce enriáu del Ríu Tijuana, al norte de la ciudá atopa la Mesa de Otay, un pandu casi planu d'unos 160 m d'altitú, al sur amplies llombes y cuetos apoderen el paisaxe, toos habitaos y llenos d'asentamientos irregulares. Ente los cañones escurren pequeños regueros que tán casi sumíos por cuenta de los asentamientos irregulares, lo que fai que toos estos llugares tean espuestos a llavuquies en dómines d'agües o pola aición de los temblones que dacuando se sienten na ciudá.

El tan variáu relieve nun territoriu tan pequeñu fai que los altores na ciudá varien dende los 0 msnm en sableres de Tijuana hasta los más de 800msnm. La mayor elevación ye'l Cuetu San Isidro nel este de la ciudá. El Cuetu Coloriáu ye una de les mayores elevaciones dientro de la zona urbana con 552msn.

### Clima

El clima de Tijuana ye semiárido (BSk según la Clasificación climática de Köppen) o mediterraneu secu, carauterizáu per branos principalmente secos y de templaos a templaos, ya iviernos nidios y húmedos. La temperatura medio añal ye de 17.5&nbsp;°C y el réxime d'agües ye de payares a abril con un permediu de 251 mm añales.

La influencia marítima del océanu pacíficu tiende a caltener a les zones cercanes a la mariña con temperatures más fresques pel branu y templaes pel hibiernu a diferencia cola zona este de la ciudá onde les temperatures suelen ser más templaes mientres el branu. Les agües nun son bien abondoses y tán concentraes nos meses más frescos (de payares a abril), estes aníciense polos frentes y nubes qu'ingresen dende l'Océanu Pacíficu.

Les temperatures medies mensuales bazcuyen ente los 13&nbsp;°C pel hibiernu a 22&nbsp;°C pel branu, los meses más frescos son avientu y xineru onde les temperatures mínimes tán ente los 6&nbsp;°C y 8&nbsp;°C, y máximes ente los 16&nbsp;°C y 20&nbsp;°C; y los más calorosos son agostu y setiembre con temperatures máximes alredor de los 26&nbsp;°C anque en delles ocasiones pueden superar los 30&nbsp;°C, y mínimes nos 18&nbsp;°C y 19&nbsp;°C. Pol so allugamientu costera la ciudá tien un clima especialmente afeutáu pola corriente fría de California, y pol fechu de que la temperatura oceánico algama los sos máximos niveles branizos n'agostu y setiembre, y non en xunu y xunetu como socede nel interior de los continentes, debíu al lentu calentamientu que sufren les mases d'agua con al respective de les terrestres. Ye por esti fechu que'l final del branu y el principiu de la seronda ye comúnmente la dómina más templada de la ciudá (carauterística propia del clima mediterraneu, y n'especial na so versión californiana). Los vientos dominantes son de direición Noroeste y Sureste, con una velocidá media de 10 km/h, situación que se caltién casi constante a lo llargo del añu. Mientres la seronda y a principios de primavera, en delles ocasiones pueden presentase los Vientos de Santa Ana, esti fenómenu carauterizar por vientos fuertes, secos y calientes, provenientes del nordés, pasando pelos montes con direición al mar y pueden traer foles de calor penriba de los 30&nbsp;°C, pero polo xeneral, na mayor parte del añu, les temperatures caltiénense templaes y les nueches fresques.

La presencia de furacanes nel norte de la península bajacaliforniana ye un fenómenu bien raru por cuenta de que la corriente fría de California caltién a les agües de la mariña significativamente más fríes causáu que los furacanes esténense antes de llegar a les mariñes del norte de la península.

Mientres los meses d'abril a xunu, un fenómenu meteorolóxicu suel traer una capa marina de nubosidad trayendo díes borrinosos y frescos principalmente nes zones costeres. Los meses con mayor númberu de díes estenos son xunetu, agostu, setiembre y ochobre.

Les xelaes son rares na ciudá, y les temperatures caltiénense templaes mientres tol añu, quitando les ocasiones en que los Vientos de Santa Ana traen aire caliente del continente y alcen la temperatura percima de los 30&nbsp;°C.

N'avientu de 1967 rexistróse una nevada nel centru de la ciudá, y una nevica nel este de la ciudá en xineru de 2007. Y el 14 de febreru de 2008 una inusual nube iverniza provocó una nevada nes partes altes de los cuetos de la ciudá.

El 31 d'avientu de 2014 una nube iverniza provocó la cayida de nieve nes partes altes de la zona este de la ciudá.

La temperatura mínimo récor rexistrada na ciudá foi de -9.4&nbsp;°C, ente que la más alta foi de 42.2&nbsp;°C.

### Hidrogafía

El Ríu Tijuana ye un ríu intermitente que flúi ente Méxicu y Estaos Xuníos, ta formáu por dos redes de desaguadoriu que se xunen dientro de la zona urbana de Tijuana. Tamién la presa Abelardo L. Rodríguez, ye un gran curiosu turísticu, onde se realicen pruebes 4x4.

El tributariu principal del Río Tijuana, ye'l regueru Les Palmes, que desagua na presa Abelardo L. Rodríguez, que tien una capacidá máxima d'almacenamientu, de 137 millones de metros cúbicos y tópase allugada na zona sureste de la ciudá. Ríu abajo, una mínima parte de l'agua, (sacante en temporada d'agües, en que dacuando, puede algamar importantes desfogues), flúi al traviés de la zona urbana, a lo llargo de 17 quilómetros ( 10.5 milles), por aciu una canalización de formigón hidráulicu, hasta la frontera internacional colos Estaos Xuníos. Yá en llau d'Estaos Xuníos, el líquidu ye depuráu por una planta tratadora d'agües negres, alcontrada nes cercaníes de la llinia fronteriza, al sur del Condáu de San Diego, d'onde sale'l caudal hídricu escontra l'oeste, yá tratáu, percorriendo finalmente l'estuariu del Río Tijuana, por una distancia d'unos nueve quilómetros, hasta la so desaguada nel Océanu Pacíficu.

### Flora y fauna
Munches de les especies alcontraes nel conceyu de Tijuana son orixinaries del estáu de Baxa California, según especies comunes en California. Por cuenta del so clima mediterraneu, ye posible atopar diverses especies de flora nes zones non habitables de la ciudá, principalmente nos cuetos y llombes que s'atopen pela rodiada. Sicasí, tamién na zona urbana alcuéntrense especies que s'afixeron al clima de la rexón, como la Jacaranda, palmeres, árboles frondosos y pinos.

Na fauna, ye posible atopar esguiles, coneyos, topos, cachoras, borregos cimarrones, ente otres especies terrestres, aves y animales marinos.

## Población

### Demografía
Según el Segundu Conteo de Población y Vivienda del añu 2010 realizáu pol INEGI (Institutu Nacional d'Estadística, Xeografía ya Informática) el conceyu de Tijuana cunta con 1.559.683 habitantes, lo que lo convierte nel tercer conceyu más pobláu del país, solo per debaxo de Ecatepec y Iztapalapa (que formen parte de la ZM de la ciudá de Méxicu) ente que la zona metropolitana de Tijuana (Tijuana-Tecate-Rosarito) cuenta con 1.751.430 habitantes.

Anguaño tánse construyendo fraccionamientos camín de Tecate, ente esos una ciudá satélite en Valle Les Palmes onde se calcula que van vivir aproximao 1 millón de persones. A nivel nacional, Tijuana tien una tasa de crecedera alta; según datos del conceyu, crez a razón de 3 hectárees per día, solo comparable en términos globales con Ciudad Juárez que comparte una dinámica de población similar. D'alcuerdu a los estudios del Conseyu Nacional de Población (Conapo), si caltién l'actual tasa de crecedera, pal añu 2030 Tijuana, amás de convertise nel conceyu más pobláu del país, va ser la segunda ciudá (zona metropolitana) más poblada de la República. La crecedera de Tijuana esplicar en gran parte pola cantidá de xente y families completes que vienen del Sur y Centru de Méxicu, Centru y Suramérica buscando emplegu, emigrando al norte y al nun poder cruciar la frontera, convertir en pobladores de la ciudá.

### Relixón

Según INEGI la mayor parte de los sos habitantes respondieron que practiquen la relixón, d'ellos un 80% son cristianos Católicos, 12% d'otra relixón cristiana ("Persones con relixones protestantes históriques, pentecostales, neopentecostales (carismáticos), La Lluz del Mundu, evanxéliques y bíbliques distintes de les evanxéliques"), 5% nun tienen fe y el 3% otra relixón ("Persones con relixones d'orixe oriental, xudaicu, islámicu, raigaños étnicos, espiritualistes, cristianos ortodoxos, otros movimientos relixosos y cultos populares"), o organizaciones como los mormones (La Ilesia de Xesucristu de los Santos de los Últimos Díes) y los "Testigos de Xehová".

### Salú
D'alcuerdu al Institutu Nacional d'Estadística Xeográfica ya Informática (INEGI), en Tijuana hai 1.559.683 habitantes de los cualos 556.306 atopar ensin atención médica, representando'l 35,70% de la población de Tijuana. La razón d'esti grave problema ye la falta de voluntá p'atopar los recursos económicos pa podelos arreglar. Estos datos estadísticos van acordies con l'amenorgamientu de "derechu habientes" que tuvo'l Seguru Social na última década.

Un total de 506 trabayadores de salú integren el cuerpu d'Enfermería del Hospital Xeneral de Tijuana, de los cualos 444 son muyeres y 62 son homes, tomando en cuenta la información del párrafu anterior, al hospital xeneral de tijuana correspuénde-y el 35.7 % de la población de la ciudá, lo cual equival a 1099.4 pacientes pa cada enfermeru, esto comprueba la sobrecarga de trabayu a la que s'enfrenten los enfermeros de dicha institución.

Nel sector priváu nos últimos años, la calidá de los servicios médicos en Tijuana fíxose notar, gracies a los médicos y especialistes capacitaos y certificaos. Asina mesmu la teunoloxía cola que cunten les clíniques y hospitales de la ciudá ye de primera.Cabo mentar que se creó un programa de salú "FAST LANE", ye un programa diseñáu pa fomentar el turismu y promover los servicios médicos yá que ufierta a los becarios una ruta d'accesu en carril preferente pa los Estaos Xuníos.

Esti programa llevar a cabu gracies a un conveniu ente prestadores de servicios médicos - turísticos y el conceyu, favoreciendo asina'l desenvolvimientu económicu del estáu.

## División alministrativa de Tijuana

El conceyu de Tijuana estremar en 9 delegaciones, y 4 subdelegaciones. Cada delegación tien la so propia alministración y ta dirixida por un delegáu. Les delegaciones ufierten servicios como: control urbanu, rexistru civil, inspeición y verificación, obres públiques, y desenvolvimientu comuñal, según la supervisión d'allumáu públicu.

Les nueve delegaciones son:

*1. **Centru.** Ye la zona más antigua de la ciudá. Equí atópase'l centru históricu, la catedral, el parque Teniente Guerrero y l'Antiguu Palaciu Municipal. Tamién s'atopen vialidades importantes como l'Avenida Revolución, que por enforma tiempu foi la más turística de la ciudá. Amás l'Avenida Paséu de los Héroes, vialidad de gran importancia yá que ye l'arteria principal de la Zona Río y ye vía d'accesu a importantes edificaciones como'l Centru Cultural de Tijuana, la Plaza Río Tijuana y otros llugares como bancos y distintos comercios. El bulevar Agua Caliente ye tamién d'interés mayor pos entiende zones comerciales y turístiques como les torres d'Agua Caliente, según a clubes, bancos y zones comerciales.

*2. **Otay Centenariu**: Nesta delegación atopa'l Aeropuertu Abelardo L. Rodríguez, numberoses zones industriales, residenciales y comercios. Equí ta instalada la Universidá Autónoma de Baxa California Campus Tijuana, los Institutos Teunolóxicos de Tijuana y la Garita Internacional de Otay. 

*3. **Sableres de Tijuana**: Ye una de les delegaciones más grandes de la ciudá. Nella atopen les sableres de la ciudá, la Plaza Monumental de Sableres (la única plaza de toros a la vera la mar) y una zona residencial estensa de distintes niveles sociu económicos. Ye d'importancia turística non solo poles sableres, sinón tamién porque equí empiecen les carreteres y vialidades que lleven a Rosarito, Ensenada, y el restu de la península. Cuenta con un altu nivel de cultura urbana que puede esfrutase en festivales y bardes de la zona. Equí atópase la esquina d'América Llatina.

*4. **La Mesa**: Ye una delegación comercial y residencial, formada por un ampliu valle y delles llombes. Nél atópense numberosos centros comerciales, como Plaza Carroussel, Plaza Los Orales, Paseo Guadalaxara, Macroplaza Insurxentes. Cuenta con sitios importantes como'l Centru Estatal de les Artes, el World Trade Center, el Templu de los Santos de los Últimos Díes de Tijuana, el Parque Morelos, el Muséu Ámbare y el Centru de les Artes Musicales. 

*5. **San Antonio de los Bonos**: Ye una de les delegaciones suburbanas de Tijuana. Nél atópense principalmente zones habitacionales, dellos comercios y parques industriales. Llugares importantes son la 28ᵘ Área Militar, los poblaos de La Gloria y La Xoya. La so topografía carauterizada por cañones, llombes y ribayos faen difícil el correutu urbanismu na zona. 

*6. **Sánchez Taboada**: Ye una delegación suburbana de Tijuana, carauterizada por parques industriales y diversos asentamientos habitacionales en zones de mal accesu. Ye una de les zones con mayor índiz de marxinación urbana y probeza de la ciudá. Equí atópase un espaciu pa la cultura llamáu, "La Casa de les Idees", obra construyida pol trabayu de la ONG Tijuana Innovadora.

*7. **Cuetu Coloráu**: Esa delegación recibe'l so nome del accidente xeográficu del mesmu nome. Ta compuesta principalmente per zones comerciales y residenciales. Nél atopa l'estadiu de béisbol de la ciudá, l'Estadiu Gasmart y una de les universidaes privaes de mayor prestíu nel noroeste de Méxicu, CETYS Universidá. 

*8.** La Presa**: Ta compuesta principalmente per zones habitacionales, que fueron construyíes a finales de los 90s y principios de la década de los 2000.

*9. **La Presa Este: **: Esta delegación entiende la zona rural del conceyu de Tijuana. Empieza nel Blvr. 2000 hasta'l Conceyu de Tecate. Les sos zones urbanes principales son L'Abelugu, Valle San Pedro y Villes del Campu. Cuenta con centros comerciales y residencies. Equí tamién s'atopa la nueva ciudá satélite "Valle de les Palmes" que consiste nun fraccionamiento con un campus de la Universidá Autónoma de Baxa California anque dende los sos entamos en 2009 hasta güei fracasó como nuevu polu de desenvolvimientu na ciudá.

Acordies con el portal de la ciudá n'internet, Tijuana cuenta con 77 Reglamentos y 1 Bandu de Policía y Gobiernu.

## Área metropolitana de San Diego-Tijuana

L'área metropolitana de San Diego-Tijuana o SanTij ye'l nome de la aglomeración urbana de les ciudaes de Tijuana (Baxa California, Méxicu) y San Diego (California, Estaos Xuníos); y forma parte de la rexón megalopolitana SanSan. La rexón consiste col condáu de San Diego, California nos Estaos Xuníos y los conceyos de Tijuana, Sableres de Rosarito, y Tecate en Méxicu. La población total de la rexón foi envalorada en siquier 4,9 millones nel 2008,1 convirtiéndola na 21ª área metropolitana más poblada d'América² y ye l'área metropolitana bi-nacional más grande na frontera ente Estaos Xuníos y Méxicu.

La garita de San Ysidro (San Diego-Tijuana) ye la frontera más congestionada del mundu, nel 2005, 41.417.164 persones entraron a EE. XX. por esti puestu fronterizu. La gran mayoría d'ellos son trabayadores (tantu de nacionalidá mexicana como d'Estaos Xuníos) que viven en Tijuana y trabayen en San Diego y el sur de California. El tiempu pa cruciar na garita de San Ysidro ye notoriamente alto, particularmente pa les persones qu'entren a Estaos Xuníos n'automóvil. Por estes razones munches persones deciden entrar caminando, esta llinia ye más rápida que cruciar en vehículu. Dellos peatones son dueños d'un automóvil en cada país, y déxenlos aparcaos nun gran aparcamientu asitiáu cerca de la frontera o usen el sistema de tresporte públicu en dambes ciudaes (dambos sistemes tienen una estación d'autobús construyida puramente pa sirvir al puntu d'encruz ente les fronteres de San Diego y Tijuana) y la tranvía de San Diego va dende'l centru de San Diego hasta l'encruz fronterizu.

## Gobiernu y política

La ciudá, nel aspeutu políticu, vese influyida pola dinámica industrial, empresarial, comercial que tien con Estaos Xuníos y Asia. Anguaño los partíos con mayor presencia son:
* Partíu Aición Nacional foi'l partíu dominante na rexón y la ciudá dende hai casi 30 años, cuando foi'l primer partíu opositor al PRI en ganar una gubernatura estatal en tol país. Nes Eleiciones federales de 2015 en Baxa California, el PAN constituyóse como la primer fuercia política del estáu al llograr tolos distritos eleutorales, amás, nes Eleiciones estatales de Baxa California de 2016, recuperó'l conceyu y les diputaciones locales. 

* Partíu Alcuentru Social (PES): Mientres años tuvo en coalición col PAN hasta les Eleiciones estatales de Baxa California de 2013, cuando s'alió col PRI. Sicasí, al formase como partíu nacional, dixebróse y llogró tener presencia en Tijuana poles resultancies de les Eleiciones estatales de Baxa California de 2016 gracies a la candidatura de Julián Leyzaola. Ye anguaño la segunda fuercia política y principal oposición de los "partíos grandes".

* Partíu Revolucionariu Institucional *(PRI)* mientres años, como nel restu de Méxicu, foi'l partíu dominante na política rexonal, hasta 1989 en que'l PAN empezó a apoderar el conceyu hasta'l 2004 cuando'l PRI gana la Presidencia Municipal. Nes Eleiciones estatales de Baxa California de 2016, el PRI asítiase como tercer fuercia política.

Otros partíos, con menos presencia:
* Movimientu de Rexeneración Nacional (Morena)
* Movimientu Ciudadanu (MC)

### Alcaldes

En cursiva los alcaldes interinos

## Turismu

Considerada como unes de les ciudaes mexicanes más diverses, dempués del Distritu Federal, la ciudá de Tijuana foi compuesta mientres años por dellos grupos étnicos y culturales de la República Mexicana y el mundu, fenómenu impulsáu en parte pol so allugamientu fronteriza.

Mientres los años cincuenta, sesenta y parte de los setenta del sieglu XX, aportó a
considerada una de les ciudaes más visitaes del mundu, anque nun hai dalgún sistema nin naide que lleve un rexistru o conteo confiable, pero conforme fueron aumentando les esixencies de l'aduana d'Estaos Xuníos pa entrar y salir d'Estaos Xuníos, na mesma proporción menguó'l turismu escontra Tijuana. Unu de los sos curiosos más simbólicos son los pollinos pintaos de cebra colos que turistes acostumen tomase semeyes d'alcordanza que ye revelada artesanalmente.

Tijuana tamién sostién al turismu como fonte d'ingresos importante. Cerca de 300,000 visitantes crucien a cuerpu o n'automóvil por San Ysidro de los Estaos Xuníos acaldía. Restoranes, puestos de tacos, farmacies, chigres, clubes nocherniegos, tiendes d'artesaníes y alcordances son dellos destinos llamativos pa los turistes de la ciudá.

La garita de San Ysidro ye l'encruz fronterizu más transitáu del mundu, con más 50 millones de persones cruciando d'un llau a otru al añu. va ampliase la entrada a USA escontra l'oeste, onde anguaño ta la entrada a Méxicu y van poner 8 carriles más (sobre la franxa azul) y del llau Norteamericanu esviaren l'últimu tramu del freeway (autopista) 5 escontra más al oeste pa conectase cola nueva entrada a Méxicu que se va construyir sobre los antiguos patios Fiscales (recuadru coloráu) y, yá entrando a Méxicu, configurárense les pontes pa da-y fluidez al tráficu. La nueva Garita pa Méxicu va tar na franxa Verde. Les fleches marielles van ser más o menos el sentíu de fluidez del tráficu.

El fechu de qu'en Méxicu la edá pa beber ye 18 contra los 21 d'EE.XX., fai de Tijuana un destín popular pa los estudiantes de preparatoria y universidá de los estaos d'Estaos Xuníos de California, Arizona y Nevada.

### Paisaxe urbano

La historia de los rascacielos de la ciudá ye recién. Dalgunos de los primeros edificios altos construyíos na ciudá fueron les torres ximielgues del Grand Hotel Tijuana. La Gran Recesión fizo que Tijuana esperimentara una crecedera n'edificios. Ente los edificios que vencieron nesi periodu de tiempu tán el Trump Ocean Resort Baxa Mexico, alcontráu en Sableres y qu'algamaba un altor de 98 metros (322 pies). Anguaño, l'edificiu más altu y que llueu va ser el más llargu complexu cuadráu, va ser el New City Residential qu'algama los 102 metros (335 pies). En total, la ciudá tien 33 estructures completaes con otres yá propuestes y rascacielos en construcción.

El paisaxe urbano de Tijuana ye'l terceru más grande de Méxicu y alcuéntrase en Zona Rio y en cierta midida, en Sableres de Tijuana. Los edificios de la Zona Río tán concentraes nel ríu de Tijuana, alliniaos paralelamente a ésti; y a veres del Club de Campu Tijuana. Nes sableres, los edificios basar na mariña. Apocayá empezáronse construcciones nel llugar, tales como New City Residential y Grand Hotel Tijuana que se desenvolvieron y volviéronse importantes nel paisaxe urbano como los edificios más altos. Puede vese el paisaxe urbano de San Diego al traviés del de Tijuana.

### Museos y centros culturales
Tijuana, como ciudá nueva y en crecedera, cuenta con pocos museos; sicasí, nos últimos años abriéronse diversos centros culturales o espacios dedicaos al aprendizaxe y espardimientu d'arte.

*Muséu del Mariachi y el Tequila: en xunto al gobiernu del Estáu de Jalisco, inaugurar en 2012, ta alcontráu na Zona Centro de la Ciudá. Vas Afayar más alrodiu de la cultura del mariachi y la cultura mexicana. Amás pueden tastiase los meyores tequiles del país.

* **Muséu del Coleicionista**: Casi siete mil pieces de coleición alluga esta cortil. Nel so espaciu dedicáu a la Llucha Llibre podrá atopase cientos de figures, retayos, mázcares, inclusive una recreación d'un camerín onde se preparar los lluchadores antes de salir al ring.

*Muséu de Cera de Tijuana: cuenta con alredor de 80 escultures de personaxes de la historia l'arte y la farándula. Pueden vese imáxenes de María Félix, John Lennon, Emiliano Zapata, Mahatma Gandhi, Frida Kahlo, y Marilyn Monroe, ente otros. Allugáu nel Centru Históricu de Tijuana.

*Centru Cultural Tijuana: unu de los meyores del estáu, cuenta con una pantalla IMAX; tien un teatru onde se realicen presentaciones folclóriques, el Muséu de les Californies, y El Cubu, un nuevu muséu, bien modernu, inauguráu'l 27 de setiembre'l 2008, que cunta con dos seiciones: una artística y otra de patrimonios mundiales. Amás del área d'esposiciones, con una estensión de 1500 m², El Cubu cunta con cafetería, una llibrería operada por *Educal*, una sala d'usos múltiples, la tienda del muséu y un xardín de cactáceas.

*Muséu de les Californies: espaciu dedicáu al espardimientu de la historia de Baxa California. Muséu allugáu nel Centru Cultural Tijuana, nél atopen maquetes, estatues, coleiciones y oxetos que s'atoparon na rexón y qu'espliquen la historia d'esta entidá.

*Muséu El Cubu: allugáu nel Centru Cultural Tijuana, ye un muséu onde s'esiben coleiciones de diversos artistes. Cuenta con 3 sales y un área común onde s'esponen otres pieces artístiques. Tien la finalidá de promover y espublizar les artes visuales y el patrimoniu cultural nel noroeste de Méxicu.

*Muséu El Trompu: un muséu interactivo dedicáu al espardimientu de les ciencies y la teunoloxía pa los neños de la ciudá de Tijuana y los sos visitantes. Atópase na avenida Paséu del Parque, a una banda del famosu Parque Morelos, un muséu modernu nun puntu estratéxicu de la ciudá.

*Xardín Cascoxu: muséu al campu, allugáu nel Centru Cultural Tijuana. Esti muséu espubliza les espresiones artístiques de la vida precolombina de Méxicu, especialmente les reproducciones arqueolóxiques de les cultures mayes, azteques, zapotecas, chichimecas y olmeques. Cuenta con percorríos n'inglés y español.

*Muséu d'Historia de Tijuana: alcontrar nel Palaciu de Cultura (Antiguu Palaciu Municipal). L'oxetivu del muséu ye cavilgar sobre'l pasáu, presente y futuru de Tijuana. Consta de 5 sales: Historia natural, Historia social y política, Crecedera y Desenvolvimientu urbanu, Historia cultural, y Historia económica.

*Casa de la Cultura de Tijuana: ocupando unu de los edificios antiguos de la ciudá, cuenta con un teatru, una biblioteca, una galería d'arte, según salones pa los talleres artísticos y d'idiomes. Realiza esposición de fotografía, pintura, escultura, artesanía, según danza y teatru.

*Casa de la Cultura d'El Pípila: allugada al este de la ciudá, el so oxetivu ye llevar cursos y talleres culturales a neños y nuevos de colonies suburbanas. Realiza festivales, ciclos de cine y presentaciones de danza, música y teatru.

Tijuana cuenta, amás, con una fuerte presencia cultural en diverses galeríes d'arte, allugaes a lo llargo y anchu de la ciudá, biblioteques, auditorios, festivales artísticos tol añu y llibreríes en pasaxes del centru históricu.

### Parques
Tijuana cuenta con una variedá de parques en distintes colonies, sicasí estos son dalgunos de los más visitaos.

* **Parque Teniente Guerrero**: el parque más antiguu de la ciudá y nél lleven cabu les celebraciones de la fundación de la ciudá. El so nome llevar n'honor al Teniente Miguel Guerrero, unu de los defensores de la ciudá en Tomar de Tijuana en 1911.

* **Parque Benito Juárez**: esti parque ta alcontráu ente'l Palaciu Municipal y el Centru de Gobiernu del Estáu, foi creáu por decretu presidencial a principios de la década de 1970 cuando se fixo la canalización del ríu Tijuana. Nesti parque ta construyéndose el "Zócalo 11 de xunetu", que va combinar una plaza cívica y el parque pa crear un espaciu onde puedan axuntase los tijuanenses n'eventu culturales, musicales y cívicos. Anguaño onde taba hasta unos meses el monumentu a Benito Juárez, hai una escavación pa los cimientos de lo que va ser la "Torre Emblema" de la mentada plaza comercial, onde va tar la nueva biblioteca Benito Juárez.

* **Parque José María Morelos**: ye la reserva ecolóxica más grande na ciudá. El parque ta alcontráu nel Blvr. Insurxentes na delegación La Mesa. Nella hai una llaguna artificial, zoolóxicu, diversos xardinos, cuenta con accesos a museos y centros artísticos y tamién un percorríu con arqueoloxía mesoamericana.

* **Parque de l'Amistá**: alcontráu na Mesa de Otay, cerca de la UABC (Universidá Autónoma de Baxa California) y del Aeropuertu Internacional Abelardo L. Rodríguez, puede esfrutase de paseos en llagu, tien un pequeñu teatru al campu.

***Monte de Alamar**: allugáu nel nordeste de la ciudá, cerca del Blvd Héctor Terán Terán, ye una reserva ecolóxica natural que cunta con diverses especies reinales, nella puédese realizar actividaes como acampar o faer díes de campu.

* **Parque Les Cascaes**: alcontráu al suroeste de la ciudá, cuenta con canches deportives, centru de skate, ta proyeutáu un acuariu.

### Gastronomía
Tijuana convirtióse nos últimos años, área d'inversión gastronómica. Diversos restoranes gourmet, cadenes o franquicies, lo mesmo que de inversión local consolidaron siquier 3 distritos gastronómicos na ciudá.

**Distritu Gastronómicu Zona Río**: allugáu nel Blvr. Sánchez Taboada. Esta zona ufierta distintos restoranes de comida de Brasil, Arxentina, Italia, España, Francia, Tailandia, Mongolia, Grecia, China, Xapón y de munches otres partes del mundu, según grandes cadenes de restoranes famosos nos Estaos Xuníos y el restu de Méxicu. Tamién equí pueden esfrutar de la famosa Cocina Baxa Med, nativa de Baxa California, que consiste na combinación d'ingredientes típicos de la rexón y ye un enclín dientro de la cocina de Baxa California.

La ensalada César foi creada por un chef italianu aniciáu en Méxicu d'orixe llamáu Alex Cardini y xunto col so hermanu propietariu d'un restorán en Tijuana denomináu "Cesar's Place". Cardini, que'l so apellíu ta rellacionáu cola gastronomía en 1924 del famosu Hotel Peñafiel de Tehuacán, Puebla (Méxicu), viaxó a Tijuana a un concursu gastronómicu onde la so ensalada resultó premiada. L'ingrediente secretu de la ensalada, yera l'aliñu, que llueu se fixo popular en diversos restoranes de California. La ensalada foi tou un ésitu y foi bautizada primeramente como "ensalada de los aviadores" ( "Aviator's Salad"). Col tiempu, yá en 1948, el chef César Cardini rexistrar en Los Angeles como so propia y la internacionalizó.

Amás en distintos puntos de la ciudá ye posible atopar coleutivos de "food trucks" o come y vetes, que presenten al públicu comida que va dende hamburgueses, salchiches o perros calientes, subs, comida xaponesa, carne asao, baxa med, ensalaes, platillos orixinales y hasta comida orgánica.

### Otres atraiciones turístiques
***Cai Sesta** anguaño'l centru de la ciudá traviesa por un 'renacencia', que toma como epicentru la cai 6ta de la ciudá, nel que s'alluguen diversos chigres, galeríes y clubes nocherniegos, que enfóquense n'atraer un públicu local, partiendo de l'antigua llinia establecida na avenida.

***Minarete del Casino Agua Caliente** anguaño asítiase, dientro de la redoma de la Preparatoria Federal Lázaro Cárdenas y ye una construcción bien significativa de la ciudá de Tijuana.

***Torre d'Agua Caliente**: esti monumentu Tijuanense yera parte nos 20's del Casino Agua Caliente, y anguaño ye'l Salón de la Fama de Deportistes Tijuanenses Destacaos"

***Casino ya Hipódromu d'Agua Caliente**: l'Hipódromu Agua Caliente anguaño yá nun presenta carreres de caballos. L'Hipódromu de Tijuana anguaño trabaya como bingu y tien carreres de galgos, polo que podría llamase galgódromo.

***Plaza Monumental**: allugada na delegación Sableres de Tijuana y a solu 30 metros de la llinia fronteriza. Foi inaugurada'l 26 de xunu de 1960 y les festividaes realizar n'agostu y ochobre. Tien capacidá pa 21,621 persones.

***Feria de les Californies**: esta feria ye bien visitada. Atopar a una banda del Parque Morelos de fines d'agostu a mediaos de setiembre, con teatru del pueblu, xuegos mecánicos, palenque y más.

***Plaza Fiesta**: allugada sobre Paséu de los Héroes esquina con Avenida Independencia famosu por cuntar con gran variedá de chigres nocherniegos onde puede apreciase distintos estilos musicales según variedá de cerveces artesanales.

### Turismu médicu y de salú
El turismu médicu ye'l términu usáu pa describir la práutica rápido creciente de viaxar a otru país pa llograr un serviciu profesional calidable y un cuidu médicu calidable considerablemente accesible. El turismu de salú ye cualquier métodu qu'apurra salú en cualquier esfera, sía emocional, física, mental o social.
En Tijuana formóse un grupu especializáu, con parámetros establecíos d'atención al turista médicu.

**Principales hospitales y centros médicos privaos**

*Hospital del Prau.
*Clínica Hospital Filadelfia N° 1
*Hospital del Carmen.
*Hospital Ánxeles.
*Hospital de Salú Mental de Tijuana.
*Hospital Nova.
*Centru Médicu Excel.
*Clínica de Güeyos de Tijuana.
*Hospital Guadalaxara.
*HMN Hospital.
*Hospital Florence.

## Tresporte

### Tresporte internacional

Cuenta con un aeropuertu internacional, que cubre decenes de destinos na República Oakland (California), Oaxaca, San Luis Potosí, Puebla, Puerto Vallarta, Querétaro, Tepic, Torrexón, Uruapan, Veracruz y Zacatecas) amás cunta col únicu vuelu ensin escales al continente asiáticu escontra l'Aeropuertu de Pudong en Shanghai, China. L'Aeropuertu Internacional de Tijuana atópase tan solo a 8 km del centru de la ciudá. Cuenta con una conexón piatonal a la terminal en Otay Mesa, conocida como "La Puerta de les Californies" o CBX, que coneuta a Estaos Xuníos con vuelos nacionales, ensin necesidá de cruciar por dalgún puertu fronterizu vehicular. 

Na ciudá tamién s'atopen centrales d'autobuses con viaxes al restu de la península, a los Estaos Xuníos, y a distintes ciudaes de Méxicu.

### Tresporte públicu

La ciudá ufierta dellos tipos de tresporte públicu. El sistema de tresporte públicu na ciudá de Tijuana ta compuestu por autobuses, microbuses (calafias) y taxis. La llinia principal d'autobuses son los "Azul y blancu" (llamaos asina polos colores de los autobuses, que vienen de la mesma del nome de la sociedá que tien la concesión d'estos autobuses: Tresportes de Baxa California Azul y Blanco, J. Magallanes, S.A. de C.V.). Los microbuses son remanaos principalmente por Autotransportes de Pasaxeros Urbanos y Suburbanos Calfia de Tijuana, S.A., d'ende que la población llocal llámelos "calafias". Munches vegaes son en realidá vehículos tipu furgoneta o *van* modificaos p'acondicionalos pal tresporte públicu de pasaxeros, el taxis de ruta la Nissan Urvan, Nissan NV350 Urvan y Toyota Hiace.

Delles empreses de tresporte urbanu cunten con autobuses d'estándar d'Estaos Xuníos, ente ellos hai dellos modelos Gillig, GMC, New Flyer, Flexible, Motor Coach Industries, ente otros, que operen xunto a los autobuses de manufactura nacional y dellos autobuses en Tijuana de rutes llargues cunten con wi-fi amás de tresporte d'Estaos Xuníos pola so cercanía. Paralelu a la renovación del tresporte urbanu, pruébense unidaes d'última xeneración procedentes d'Asia y Europa los autobuses Mercedes Benz, tamién se tien contemplada la posibilidá d'adquirir autobuses d'Estaos Xuníos d'última xeneración.

En Tijuana esisten dos tipos de taxis, los coleutivos y los "llibres". Los taxis coleutivos, de ruta o "de sitiu" tienen más antigüedá na ciudá; tienen una ruta predeterminada y funcionen como un autobús, pos cada pasaxeru paga una cuota fixa ensin necesidá d'un taxímetru. Son polo xeneral vehículos tipu *minivan* monovolume y sedán, los sos colores varien dependiendo la ruta que sigan.

La otra modalidá de taxi ye na que'l vehículu cunta con un taxímetru y el pasaxeru paga la tarifa d'alcuerdu al tiempu trescurríu o a la distancia percorrida, como perdayuri del mundu. Estos taxis nun son coleutivos y nun siguen una ruta predeterminada, la so introducción ye relativamente recién y conózse-yos como "taxis llibres", pa estremalos de los taxis coleutivos o de ruta. Son de color blancu y naranxa.

Apocayá llegó la modalidá d'Uber, situación que punxo n'alerta a les autoridaes de la ciudá y decidieron realizar una consulta popular por que sían los ciudadanos quien decidan si quédase o se prohibe la operación de Uber en Tijuana.

## Economía

### Maquiladoras

*Parque industrial en Tijuana. Por cuenta de la proximidá de Tijuana a EE. XX., y a la estensa, variedá, y relativamente barata mano d'obra disponible, la ciudá ye-y curiosa a compañíes estranxeres qu'establecen parques industriales estensos consistentes de plantes ensambladoras y fábriques llamaes maquiladoras. Les compañíes o empreses tomen provechu del Tratáu de Llibre Comerciu pa esportar los sos productos de vuelta a Estaos Xuníos. Nel so puntu máximu, nel 2001, en Tijuana había alredor de 820 d'estes maquiladoras. Les "maquiles" como son llamaes coloquialmente, empleguen a miles de persones, xeneralmente en llabores rellacionaos col ensamblaxe. Tijuana foi considerada como la capital mundial de les televisiones, pola enorme cantidá de televisiones y monitores de PC que se fabriquen, (14 millones al añu según Business Week). Esisten anguaño munches empreses dedicaes al ensamble d'artículos electrónicos. La industria llixero y mediano ye considerable. Dos ensambladoras de vehículos tán instalándose na rexón. Delles compañíes con plantes establecíes en Tijuana inclúin Avery Dennison, Zodiac Aerospace, Eaton, Sony, Toyota, Samsung, Kodak, Matsushita/Panasonic, Sinil Industry, Medtronic, Nabisco, Philips, Pioneer, Plantronics, Pall Medical, Tara, Sanyo, Hubbell Lighting, Vimay, Sistemes Médicos Alaris y Honeywell con 2 unidaes de negociu.

### Servicios atopen firmes d'alta teunoloxía y compañíes de telecomercialización qu'empleguen a estudiaos téunicos y graduaos universitarios. El GDP nominal por cápita de la ciudá atópase percima del permediu nel país con alredor de 200.000 pesos mexicanos per añu. El terceru nel país dempués de [[Cancún]] y la [[Ciudá de Méxicu]] (según la [[INEGI]]). Esto fai de Tijuana una ciudá popular pa los trabayadores emigrantes o a graduaos de la universidá d'otres partes de [[Méxicu]] o otros países al sur. Ye tamién importante mentar que se cunta con una llinia d'ayuda psicolóxica gratuita abierta les 24 hores del día.

### Industria y comerciu
Nesta ciudá, amás de maquiladoras, cuenta con dos plantes pasteurizadoras de lleche uno de la *Pasteurizadora Xerséi* y otra de *Lala* a les veres de Tijuana, Cuenta con una planta ensambladora de *Toyota* na cual ensamblan el *pick up* "Tacoma" dende 2004 y fabriquen el *deck* pal mesmu *pick up*, tamién se produz cementu con plantes en Tijuana, Tecate, Rosarito, Ensenada y Mexicali. Tamién cunta con dellos comercios locales de gran importancia na ciudá y l'estáu.

## Cultura
El Centru Cultural Tijuana (Cecut) inclúi, nes sos instalaciones, una sala d'espectáculos, sales de llectura, una sala de cine y video, una llibrería, sales d'esposición, el Muséu de les Californies y un futurista cine planetariu de formatu IMAX. A partir de 1992, el Cecut alluga a la Orquesta de Baxa California (OBC), y dende 1994 al Centru Hispanoamericanu de Guitarra (CHG). Fungió como sede del Centru d'Artes Escéniques del Noroeste (CAYEN) mientres los sos dolce años d'esistencia. Coles mesmes, presentó, xunto a la Ópera de Tijuana, delles de les más prestigiadas obres y recitales del bel cantar. Dende'l 2001, atiende añalmente un permediu d'un millón d'usuarios, y ye d'interés relevante l'atención a la población escolar.

Amás de la que se considera *[[cultura d'élite]]*, esisten, en tolos puntos de la ciudá, obres d'arte caleyeru, dende murales de graffiti hasta esposiciones de fotografíes n'eventos caleyeros. Exemplos d'estos son festivales tales como "Ópera na cai", "Festival Interzona" y obres de teatru que se realicen n'espacios públicos abiertos.

P'atender a la so población y visitantes, la ciudá cunta amás colos siguientes espacios:

* Casa de la Cultura Altamira
* Casa de la Cultura Playa - Cortijo San José
* Palaciu de la Cultura - Antiguu Palaciu Municipal (dambos formen parte del Institutu Municipal d'Arte y Cultura)
* Centru Cultural Tijuana**
* **Centru Estatal de les Artes**
* **Centru de les Artes Musicales**
* **Multiforo del Institutu de Cultura de Baxa California**
* **El Trompu Muséu Interactivo Tijuana**
* **Muséu El Cubu**
* **Muséu Ambar**
* **Casa de la Cultura Empobine **
* **Espaciu Entijuanarte**

L'Institutu de Cultura de Baxa california ye la dependencia del Gobiernu Estatal, encargada de promover y espublizar el quefer artístico y cultural de la entidá, Amás del Multiforo, en Tijuana el ICBC cunta con una Galería, un Pasiellu de la Fotografía, una sala audiovisual y salones pa cursos y talleres. En fecha próxima va ser inauguráu'l Centru Estatal de les Artes nesta ciudá, que va ser el terceru d'estos centros en Baxa California.

El [[Institutu Municipal d'Arte y Cultura]] (IMAC), dependiente del [[Conceyu de Tijuana]] y empobinada dende avientu del 2016 por [[Haydé Zavala Leyva]], ye l'encargáu de promover les distintes actividaes culturales na ciudá al traviés de diversos programes y espacios, ente ellos la [[Casa de la Cultura Altamira]], la [[Casa de la Cultura Sableres]] y la [[Casa de la Cultura El Pípila]]. Esta postrera, de recién establecimientu na zona este, ye la de mayor crecedera poblacional nos últimos años.

=== Centros culturales independientes ===
L'actividá cultural en Tijuana reconozse principalmente gracies al llabor de los sos centros culturales independientes.

La otoñada rexistra la mayor actividá cultural na ciudá cola realización d'eventos como "Entijuanarte festival cultural" n'ochobre, que funge como una plataforma p'artistes contemporáneos locales, nacionales y estranxeros, y diverses esposiciones gastronómiques nel centru de la ciudá.

=== Cine ===
Tijuana destacóse por ser una de les ciudaes que más interacción tien col cine. D'alcuerdu a datos de Cinemex, Tijuana ye la quinta ciudá más importante d'alcuerdu a asistencies de cine nos sos complexos, siendo de casi 2 millones de pesonas añales. Pa la cadena Cinepolis, Tijuana foi una ciudá dende onde s'estrenaron diversos formatos como'l VIP y la Macro XE. Al respective de eventos de cine, celebráronse Ciclos de Cine de países europeos y asiáticos. Amás, esíbense producciones nacionales na Cineteca Tijuana, Sala Carlos Monsiváis. Amás, esisten llugares onde se proyeuten películes y combínase con otros servicios como cafés o restoranes.
Los complexos qu'esisten na ciudá pa esperimentar el séptimu arte son:

*Cineteca Tijuana (Sala Carlos Monsiváis).
*Cinépolis: Sableres, Monarca, Galeríes, Plaza Americana, Paséu Chapultepec, Carousel, La Tarabica, Paséu 2000, Ríu, Senderu.
*Cinemex: Minarete, Ríu, Pacíficu, Macroplaza, Llomba Guapa, Mundu Risonderu, Oasis.
*Cine Tonalá.
*El Trompu Muséu Interactivo Tijuana.
*IMAX del CECUT

=== Música ===

Dende siquier la década de 1920, Tijuana tuvo un ámbitu musical destacáu. Tantu pola arribación de turistes como pa satisfaer les esixencies locales, surdieron a lo llargo de les décades grupos de música de diversos xéneros. Dende los Tijuana Five, Los Tucanes De Tijuana, [[Javier Bátiz]] y [[Antonio De Carlo]] tamién conocíu como "Antonio", revelación como intérprete nel Festival OTI 1989 y quien dende principios de los años 1990 llogró algamar l'ésitu con temes como "En Mil Pedazo", "A Pechu Descubiertu", "Revolución" y "Como Duel", amás de ser gallardoniáu con dos premios EMMY en (2005-2006.) Natural de la ciudá ye tamién la talentosa [[Julieta Venegas]] quien amás de ser una escelente intérprete, ye reconocida a nivel internacional como una de los meyores cantantes de [[Llatinoamérica]], otra cantante-compòsitora bien importante nacida na ciudá ye [[Lynda]] quien foi una de les principales cantantes a finales de la década de los 90 , la ciudá foi pebidal d'importantes bandes de rock ente elles sobresalen a nivel internacional [[Espécime (banda)|Espécime]] y [[Tijuana Non!]], otres bandes destacaes podríen ser Ohtli, Nona Delichas, Murcof, [[Canseco]], headlongs. El [[Nortec Collective|Coleutivu Nortec]] que foi reconocíu a nivel mundial por fundir la música electrónica con música nortiza y de banda. Esti coleutivu foi arriquecíu cola aportación visual de diseñadores y videastas que sol mesmu conceutu, dotaron d'imáxenes a esta propuesta musical. Tamién foi equí onde Carlos Santana, nacíu en Jalisco, empezó la so carrera musical.

Pa impulsar el desenvolvimientu cultural na niñez y mocedá de Tijuana, cuntar dende 1996 cola Sinfónica Xuvenil de Tijuana (SJT), que fomenta la educación y formación musical al traviés de práutiques de preséu, llectura de música y conciertos públicos. Amás Tijuana cuenta con temporada d'ópera. Tamién hai diversos festivales musicales a lo llargo del añu ente los que destaquen el ''Festival Hispanoamericanu de Guitarra'', Mainly Mozart Binacional, y Amuesa Internacional de danza contemporánea "Cuerpos en Tránsitu".

Tijuana ye sede de la Orquesta de Baxa California, una de les instituciones artístiques más prestigiadas y sólides del noroeste de Méxicu, que foi nomada al Grammy Llatín na categoría de meyor álbum clásicu pola Academia Llatina d'Artes y Ciencies de la Grabación Inc., col discu Tango mata Danzón mata Tango. Esti fonograma foi distinguíu como 'Meyor Álbum Clásicu del añu 2001' pola Unión Mexicana de Cronistes de Teatru y Música.
Anguaño, caltién una temporada añal, ufiertando conciertos sinfónicos y camerísticos nos más importantes foros de Tijuana y Baxa California.

== Educación ==


La ciudá cunta con variaes universidaes ya institutos teunolóxicos prestixosos tales como la [[Universidá Autónoma de Baxa California]] (UABC), l'[[Institutu Teunolóxicu de Tijuana]] (ITT), el [[Centru d'Enseñanza Téunica y Cimera]] (CETYS Universidá), la Universidá Xochicalco, la [[Universidá Iberoamericana Tijuana]] (UIA o Ibero Tijuana), Culinary Art School, y con otres escueles d'estudios cimeros como la [[Universidá de les Californies Internacional]] (UDCI), la Escuela Normal Fronteriza Tijuana (ENFT), el Teunolóxicu de Baxa California (TBC), el Colexu d'Estudios Científicos y Teunolóxicos del Estáu de Baxa California (CECyTE BC), el Centru Universitariu de Tijuana (CUT), la Universidá Teunolóxica de Tijuana (UTT), la Universidá UNEA Universidá Nacional d'Estudios Avanzaos, el Centru d'Estudios Cimeros del Noroeste (CESUN), la Universidá del Desenvolvimientu Profesional (UNIDEP), el Centru Internacional d'Estudios Cimeros (CIES), y la Escuela Cimera d'Artes Visuales, la Universidá Säman de Jalisco (USJ), ente otros.

Amás, cuenta col [[Centru d'Investigación y Desenvolvimientu de Teunoloxía Dixital]] ([http://www.citedi.mx CITEDI]), que ye un centru d'investigación y d'estudios de posgráu del [[Institutu Politéunicu Nacional]]. La ciudá ye asientu del ''Colexu de la Frontera Norte'' [[COLEF]], una institución d'investigación científica y d'educación cimera, especializada nel estudiu de la problemática de la rexón fronteriza de [[Méxicu]] con [[Estaos Xuníos]].

== Medios de comunicación ==

=== Radio ===
**Amplitú modulada:**


**Estaciones zarraes n'Amplitú modulada:**


**Frecuencia Modulada:*'


=== Televisión ===
La Ciudá cunta con 11 estaciones de [[TV]] mexicana (9 abiertes y 2 de Cable) y 7 de [[TV]] d'Estaos Xuníos. Tamién ye llar de la única estación de televisión de fala anglófona afiliada a una cadena de televisión d'Estaos Xuníos propiedá del magnate de medios de comunicación de Méxicu: [[Grupu Televisa]]: [[XETV-TV]], y les dos estaciones de televisión mexicana sirviendo a los Estaos Xuníos: [[XETV-TV]] (Propiedá de [[Grupu Televisa|Televisa]]) y [[XHDTV-TV]] (XDTV-TV) (Operáu por [[Entravision Communications]]), güei el [[apagón analóxicu]] en xueves de 18 de xunetu de 2013 terminó.

=== Periódicos ===
En Circulación Local y Rexonal
* [[El Mexicanu]]
* [http://www.frontera.info Frontera]
* [http://www.infobaja.info InfoBaja]
* El Sol de Tijuana, de la [[Organización Editorial Mexicana]]
* Esto de les Californies, de la [[Organización Editorial Mexicana]]
* [[O-T San Diego]]
* [[Selmanariu Zeta]]

=== Revistes ===
* Revista Campestre: enfocada en noticies rexonales y negocios.
* Revista Diez4: enfocada nel periodismu narrativu y críticu.
* TJ Zoorte: calter social y comercial.
* Tijuana Eventos

==== Portales Web ====
* Uniradio Informa 
* San Diego Rede

== Deportes ==



=== Estadiu ===

==== Estadiu Caliente ====


L'[[Estadiu Caliente]] ye l'estadiu del [[Club Tijuana]], un club profesional de [[fútbol]] mexicanu qu'anguaño participa na [[Primer división mexicana|Primer División]]. Ta allugáu nel [[hipódromu de Aguacaliente]] na ciudá de Tijuana, [[Baxa California]] ([[Méxicu]]). L'Estadiu Cases Caliente, ye un centru d'usos múltiples en Tijuana. Utilízase principalmente pa partíos de fútbol, tien una capacidá de 27.333 espectadores.

Foi inauguráu en xunu de 2008, acordies con el calendariu de trabayu. Gracies a eso, el Club Tijuana foi capaz de ser xubíu a la [[Primer División de Méxicu]], por cuenta de que la [[Federación Mexicana de Fútbol|FEMEXFUT]] esixe que los equipos que participen na Primer División tien de tener un estadiu con una capacidá de más de 15.000 espectadores. Ye nesti estadiu celebró'l Premundial Sub-17 2009 camín de Nixeria 2009. Estrenar en Primer División mientres el Tornéu Apertura 2011 de la Federación Mexicana de Fútbol.

==== Estadiu Gasmart ====

L'[[Estadiu Gasmart]] ye un estadiu de [[béisbol]] alcontráu na ciudá de Tijuana. Ye la sede del equipu los [[Toros de Tijuana]], de la [[Lliga Norte de Méxicu]].

Foi inauguráu en [[1977]] y allugó a los sumíos *Potros de Tijuana* de la [[Lliga Mexicana del Pacíficu]]. Darréu, l'estadiu foi usáu pa partíos de fútbol. Pal [[Lliga Mexicana de Béisbol 2004|2004]] tornó'l béisbol profesional, agora con una franquicia de la [[Lliga Mexicana de Béisbol|LMB]] sol nome de "Toros de Tijuana", que al añu siguiente camudaría de nome a "Potros", como se-yos conoció na so anterior etapa.

Nun principiu foi llamáu *Estadiu del Cuetu Coloráu'' por cuenta de qu'allúgase a les faldes d'esti cuetu. Col regresu del béisbol, la cadena de tiendas d'autoserviciu "Calimax" mercó los derechos del nome del estadiu.

En 2004, primer temporada de los "Toros", l'afición tuvo una gran respuesta enllenando l'estadiu na mayoría de los partíos llogrando ser la plaza de mayor asistencia de la lliga nesa temporada, polo que se plantegó l'ampliación de los 14.000 asientos hasta los 19.500 colos que cunta anguaño. Les resultancies del equipu nes últimes temporaes nun llograron que l'afición vuelva dir en tal cantidá al estadiu, sicasí, caltener ente una de les places con mayor asistencia na lliga.

En 2008, l'equipu de lo Potros de Tijuana, nun pudo sostener los costosos viaxes del restu de los equipos (a quien tenía de cubrir boletaje d'avión), foi lleváu de nueva cuenta Nuevo Laredo. Insitentemente méntase la vidable posibilidá del regresu d'un equipu, anque sería a Lliga del Pacíficu, xunto a una novena de Jalisco, quien usaríen l'estáu panamericanu de Lagos de Moreno.

El 4 d'abril del 2013, se re inaugura l'estadiu yá remocicáu, que marca l'entamu d'una nueva era de los Toros de Tijuana.
Nel 2015 l'estadiu Gasmart rexistró la segunda meyor asistencia de tola Lliga Mexicana de Béisbol con una asistencia de 545 mil 628 persones.

## Rellaciones Internacionales

### Consulaos
Tien consulaos de 20 países de los cualos 16 son Honorarios, 3 son Xenerales y 1 ye una Axencia Consular
*  Consuláu Honorariu
*  Consuláu Honorariu 
*  Consuláu Honorariu 
*  Consuláu Xeneral
*  Consuláu Honorariu 
*  Consuláu Honorariu 
*  Consuláu Honorariu 
*  Consuláu Xeneral
*  Consuláu Honorariu 
*  Consuláu Honorariu 
*  Consuláu Honorariu 
*  Consuláu Xeneral
*  Consuláu Honorariu 
*  Consuláu Honorariu 
*  Axencia Consular
*  Consuláu Honorariu 
*  Consuláu Honorariu 
*  Consuláu Honorariu 
*  Consuláu Honorariu 
*  Consuláu Honorariu

### Hermanancies

La ciudá de Tijuana ta hermaniada con delles ciudaes alredor de Méxicu y el mundu.

## Ver tamién
* Historia de Tijuana
* Ríu de Tijuana
* Área Metropolitana de Tijuana

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos