open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Escritura cursiva romana

La **cursiva romana** utilizar mientres tol periodu romanu baxu dos modalidaes que constitúin dos tipos d'escritura totalmente distintes: la cursiva más antigua (sieglos I al III) formada por calteres mayúsculos y una escritura compuesta por lletres minúscules que se desenvuelve a partir del sieglu III.

## Cursiva romana antigua
L'antigua cursiva romana, o capital cursiva, yera un tipu d'escritura especializáu que s'aprendía nel segundu nivel del sistema d'enseñanza romanu, frente a la capital que s'enseñaba nel nivel elemental. Yera, poro, una modalidá gráfica carauterística de determinaos profesionales o de persones que superaren los niveles más elementales de la educación romana. Asina, la cursiva antigua foi la escritura carauterístico de la burocracia, ente que la capital utilizábase como una escritura d'aparatu pa usos solemnes y pa tou aquello a lo que quería otorgase espardimientu. Por casu, ente que los orixinales de les lleis municipales que se guardaben nos archivos taben escritos en cursiva sobre papiru, cuando diches lleis disponer pa conocencia pública copiar en capital sobre plaques de bronce que se clavaben nos murios de los principales edificios públicos.

Los centenares de tablillas procedentes de Vindolanda (Inglaterra) son un bon exemplu del usu especializáu de la escritura cursiva que se fixo, nesti casu, pa l'alministración militar d'una fortaleza romana.

Nel sieglu sieglu II e.C. l'autor teatral Plauto, na so obra *[[Pseudolus]]*, fai la siguiente alusión a la dificultá pa lleer una escritura d'execución rápida como yera la cursiva antigua:

La cursiva romana antigua tien un alfabetu qu'evolucionó dende la capital romana como demostró Jean Mallon en 1952. La morfoloxía del so alfabetu ye abondo distintu al de la capital, por cuenta de la simplificación y esquematización que se produz al executar la escritura a gran velocidá.

## Cursiva romana nueva
La cursiva romana nueva, tamién denominada minúscula cursiva o cursiva romana final, usar dende'l sieglu III hasta'l sieglu VII aproximao. Esti tipu d'escritura, xunto cola uncial y semiuncial romanes, seríen la base que dexaría l'apaición na Antigüedá Tardía de les escritures carauterístiques de los primeros reinos bárbaros, como por casu la visigótica (España, Portugal y la Septimania francesa), la merovinxa (Francia), la rética (Suiza), la beneventana, la insular (Irlanda y Gran Bretaña), la longobarda (Italia), etc.

## Ver tamién
* Historia del alfabetu llatín
* Lletra redonda

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos
* Staff, Exemplu de Cursiva llatina na Coleición de papiros espuesta na universidá de Michigan
* Staff, Vindolanda: Roman documents discovered, Current Archaeology, un artículu n'internet sobre los númberos de la revista Current Archaeology: 116, 128. 132 and 153.
Estaos Xuníos d'África Llatina

Los **Estaos Xuníos del África Llatina**  foi la idea d'una unión de países africanos promovida por Barthelémy Boganda. Los países miembros d'esta entidá federal seríen Angola, Zaire (actual República Democrática d'El Congu), Ruanda, Burundi, República Centroafricana, Chad, Gabón, Camerún y Guinea Ecuatorial. La propuesta d'esta federación foi atayada pola muerte de Boganda nun accidente d'aviación el 29 de marzu de 1959.Economistes africanos abogen pola creación de tal unión de países porque constituyiría un mercáu poderosu y crearía una infraestructura más vidable pal desenvolvimientu internu ya internacional del continente.

Un opositor d'esta idea foi l'estauxunidense Richard Nathaniel Wright, quien na introducción a la traducción francesa del so llibru *Home blancu, ¡escucha!* refugar sobre la base de que'l conceutu de "África Llatina" significaba una "África católica" y que polo tanto crearía una división relixosa col África anglosaxona, a la que'l denominaba "África protestante". Acordies con Wright, estes idees namái reflexaben les actitúes d'aquellos africanos educaos en Francia o'l Reinu Xuníu, les potencies dominantes d'África nesi momentu. Él faía una llamada por una solución panafricana.

## Referencies

## Enllaces esternos
Estatutu d'Autonomía de Ceuta

El **[[Estatutu d'Autonomía]] de [[Ceuta]]** ye la norma institucional básica de la ciudá autónoma de Ceuta. Foi aprobáu poles Cortes Xenerales por aciu la Llei orgánica 1/1995 de 13 de marzu, publicada nel BOE a otru día. Coles mesmes aprobábase igualmente'l Estatutu d'Autonomía de Melilla.

## Procesu

La Constitución Española de 1978 establez na so disposición transitoria quinta:

De la mesma, l'artículu 144 establez:

Dende 1981, la reconocencia de l'autonomía buscárase enantes en diverses ocasiones ensin llegar a producise un consensu de les diverses fuercies polítiques na so formulación, lo qu'anició na ciudá l'apaición de diverses plataformes reivindicatives qu'apremiaben a la clase política pal so tratamientu, el cual finalmente llevar a cabu nel marcu de los Alcuerdos Autonómicos ente PP y PSOE de 1992. El principal puntu de disensión aniciar nel tratamientu del réxime políticu, pol qu'una de les partes deseyaba dotala d'un status similar al d'una autonomía pero non igualitariu, mientres la otra deseyaba que, como parte integrante de la Nación española y según la mentada disposición transitoria quinta, otorgárase la plena autonomía. Finalmente, el consensu llegó al traviés de la figura de Ciudá Autónoma.

## Reacción en Marruecos

El gobiernu de Marruecos considera que Ceuta y Melilla, según les places de soberanía asitiaes na mariña norteafricana, son territoriu ocupáu que tien de ser reintegrado. L'estatutu d'Autonomía de Ceuta establez nel so Títulu preliminar que Ceuta se trata d'una parte integrante y indisoluble de la Nación española, lo cual torna cualquier considerancia de les reivindicaciones marroquines.

Tantu nel marcu del so proyeutu como nel de la so aprobación, produciéronse diverses protestes per parte del executivu marroquín, lo mesmo que de otros líderes políticos del país, que se fueron aselando a finales de 1995.

## Posteriores reformes

Dende 2005 esiste'l proyeutu de reforma del estatutu, qu'ente los sos principales oxetivos tien el de denominase finalmente comunidá autónoma y adquirir mayores competencies, llindaes nel so réxime por cuenta del so calter especial.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Llei Orgánica 1/1995, de 13 de marzu, Estatutu d'Autonomía de Ceuta.
* 
* Estatutu d'Autonomía de Ceuta y posteriores disposiciones.
Estela d'Ezana

La **estela d'Ezana** (o **cercu del rei Ezana**) ye l'obeliscu central entá de pies nel Parque de Cercos del norte (que contién cientos de cercos más pequeños y menos decoraes) na antigua ciudá d'Aksum, na actual Etiopía. Ta cercu foi probablemente la postrera alzada y la mayor de les que permanecen enteres. El cercu d'Ezana alzar a 21 m d'altor, más pequeña que la cayida Gran Cercu, de 33 m. y que'l más conocíu obeliscu d'Aksum, de 24 m. (reensamblado y desveláu el 4 de setiembre de 2008). La so base ta decorada con una puerta falsa y dambos llaos presenten buecos que paecen ventanes.

## Historia

Esti obeliscu, denomináu más correutamente como "cercu" o col nome nativu de "hawilt/hawilti" (yá que nun terminen con una pirámide nel so cume) foi talláu y alzáu nel sieglu IV d. C. por súbditos del reinu d'Aksum, una antigua civilización etíope. Supónse que la función d'estos cercos yera la de ser "indicadores" pa cámares funeraries soterrañes. Los mayores d'esti indicadores de tumbes usar pa les cámares funeraries reales y taben decoraes con ventanes falses de dellos pisos y puertes tamién falses, ente que la nobleza disponía de cercos más pequeños y menos decoraes. El cercu del rei Ezana ye, probablemente, l'últimu exemplu d'esta práctica, obsoleta tres la conversión de los Axumitas al cristianismu. Debe'l so nome al rei Ezana (aprox. 300-350&nbsp;d.&nbsp;C.), el primer monarca d'Aksum qu'adoptó'l cristianismu siguiendo l'exemplu y les enseñances de Frumencio d'Aksum, el so tutor de la infancia. El cercu ye un bloque de granitu sólidu grabáu, con una puerta y nueve ventanes falses (créese que simbolicen la puerta y les nueve cámares de la tumba del rei), que foi treslladáu dende una cantera a cuatro quilómetros, probablemente abasnada por elefantes.

El cercu d'Ezana ye, amás, l'únicu de los trés obeliscos reales mayores (los otros son el Gran Cercu y l'Obeliscu d'Aksum) que nunca llegó a partise. Los italianos estropiaron severamente unu d'ellos al estremalo en trés partes y embarcalo escontra Roma n'unu de los más estraños casos d'espoliu mientres el saquéu colonial. El cercu d'Ezana foi afitada en 2007-2008 por un equipu empobináu pol inxenieru Giorgio Croci, mientres el reensamblaje del obeliscu d'Aksum. Tres décades de pidimientos por que-yos fora devueltu'l so monumentu, los etíopes finalmente recuperaron la so ayalga histórica nacional.

## Ver tamién
*Piedra d'Ezana

## Referencies

## Enllaces esternos
Estaos Xuníos d'África

**Estaos Xuníos d'África** ye'l nome d'una posible federación de naciones africanes propuesta por Kwame Nkrumah.

El exgobernante de Libia Muammar al-Gaddafi yera'l principal promotor de la idea d'arrexuntar a 53 naciones africanes (nesi momentu nun esistía Sudán del Sur) so un solu gobiernu. Gadafi argumentaba que la creación de los Estaos Xuníos d'África ye la única manera de solucionar los problemes de probeza y atrasu qu'acorvien al continente:"*El nuesu continente ta atrasáu, ye probe, sufre d'enfermedaes, ta estremáu y esplotáu (...) ¿tendríamos de dexar qu'esta situación siga?*"

El 1 de xunetu de 2007, nel cume de la Xunión Africana realizada en Accra, Ghana, los representantes de 53 países aprobaron la creación y un comité de ministros pa estudiar les funciones d'un gobiernu supranacional.

En principiu, hai consensu continental alrodiu de la necesidá de crear una unión africana, pero'l procesu d'integración plantegó interrogantes en redol a la seguridá coleutiva y la soberanía de los países más pequeños y cómo encetar los derechos de les cultures minoritariu y tribal del continente.

## Ver tamién
* Estaos Xuníos d'África Llatina
## Referencies
Estela de Merenptah

La **Estela de Merneptah**, tamién llamada **Estela de la victoria** o **Estela d'Israel**, ye una llábana de granitu gris, alzada pol rei Amenhotep III ya inscrita más tarde, nel aviesu, pol rei Merneptah pa conmemorar la so victoriosa campaña militar en tierres de Canaán hacia 1210 e.C. 

## Descubrimientu ya importancia

La estela foi afayada en 1896 por Flinders Petrie nel templu funerariu de Merenptah, na rexón de Tebes (Exiptu). La piedra algamó gran notoriedá porque'l testu grabáu inclúi posiblemente la primer mención conocida d'Israel (esto ye, los israelites como grupu), na penúltima llinia, dientro d'una llista de los pueblos derrotaos por Merneptah. Por esta razón, munchos académicos denómenla "Estela d'Israel". 

## Traducción

Les distintes traducciones dan el mesmu sen a la mención de quien foron derrotaos:



Los pueblos mentaos na estela lleven el determinativu de tierra foriato, pero Israel méntase de distinta manera, al usar el determinativu como un xentiliciu: falar de «les xentes d'Israel», amosando que pa los exipcios d'esa dómina, Israel yera consideráu un grupu estranxeru. Esti importante primer documentu estra-bíblicu espresa amás la presencia de los israelites como unu de los grupos que pueblen l'área del llevante mediterraneu.

El testu nun tien de lleese como un poema, yá que pa los antiguos exipcios, el testu escritu, en cuantes que susbsitiese, tenía'l valor de referise al mundu real.

## Ver tamién

* Merenptah

* L'apartáu "Dominiu exipciu" del artículu "Historia del Antiguu Israel"

## Notes

## Enllaces esternos

* Testu inglés  de Miriam Lichtheim.
* Testu inglés.
Estela de la fame

La **Cercu de la Fame** ye un testu de trenta y dos columnes grabáu na cara este d'una de les roques cimeres d'un afloramientu predresu nel estremu sur de la islla de Sehel (bien próxima a Asuán nel Alto Exiptu).

Afayar en 1889 Charles Edwin Wilbour, y foi traducida por Brugsch (1891), Pleyte (1891), De Morgan (1894), Sethe (1901), Barguet (1953) y Lichtheim (1973).

El testu ta datáu nel añu 18 del reináu de Necherjet-Dyeser (Zoser), de la dinastía III, anque'l cercu foi grabada en dómina bien posterior (en dómina ptolemaica). Narra la esmolición del monarca pola fame qu'afaró'l país al nun llegar les agües del Nilo al nivel necesariu pa regar los campos. El faraón fixo llamar a Imhotep y preguntó-y poles causes de tal desgracia. Ésti aconseyó-y clamiar el fin de la fame al *"Señor de les Fontes del Nilo",* el dios creador Jnum. D'ende que se grabaren en tan alloñáu llugar.

El cercu trata los siguientes aspeutos: Descripción de la fame, visita a la Biblioteca de Hermópolis, revelaciones d'Imhotep, los cantares de Zoser y un decretu real. Ente les columnes asitiaes ente la sesta y la ventena segunda falar de métodos constructivos, de la columna oncena a la decimoctava Imhotep numbera diverses roques y minerales de la rexón d'Elefantina, y de la columna decimoctava a la ventena descríbese'l suañu del rei.

 

## Referencies

## Enllaces esternos

*''Cercu de la fame''; traducción de Luis González González.

* Testu inglés nel sitiu *Pantherfile*; traducción de Miriam Lichtheim en *Ancient Egyptian Literature: A Book of Readings*, 1973, vol. 3, pp. 94 - 100.

* Estractos n'inglés de la traducción alemana de 1923 de Günther Roeder (1881 - 1966).
Estudios africanos

Los **estudios africanos** son un tipu d'estudios d'área, qu'estudien tou lo rellacionao col continente africanu. Tamién s'empleguen términos como **africanismu** y **africanística**. Davezu refiérense al estudiu de lo africanu.

Sicasí «africanismu» tamién podría usase pa faer referencia a la influencia cultural de lo africano o pa faer alusión a voces d'orixe africanu introducida n'otres llingües.

## Ver tamién
* Revistes d'estudios africanos
* Escuela d'Estudios Orientales y Africanos
* Negritú
* Panafricanismu
* Programa Universitariu d'Estudios sobre Asia y África (PUEAA) (Méxicu)  

## Notes

## Referencies

## Bibliografía
* 
*
* 

## Enllaces esternos
Faama

**Faama** ye una pallabra mandinga que sirve pa designar al "rei". Foi utilizada de manera xeneralizada mientres la dómina pre imperial y imperial de la hestoria de Malí. El títulu estender escontra les árees conquistaes por Malí, pasando a ser utilizada tamién nel Imperiu Bamana y nel Imperiu Wassoulou de Samori Toure, según ente grupos non mandinga como los del Reinu de Kenedougou.

## Ver tamién
*Imperiu de Malí
*Reinu de Kenedougou
*Imperiu Wassoulou
*Imperiu Bamana

## Referencies

## Enllaces esternos
Fasil Ghebi

La ciudadela de **Fasil Ghebi** na ciudá etíope de Gondar, ye una cortil real cercáu del sieglu XVII dende'l que los emperadores d'Etiopía reinaron sobremanera l'imperiu. En 1979, foi declarada Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco xunto con otros monumentos de la ciudá y la so contorna. Fasil Ghebi ye un exemplu únicu d'un estilu particular d'arquiteutura, llamáu *[[estilu de Gondar]]*, nel que sobre una base local árabe integráronse les influencies del estilu barrocu européu, introducíu polos misioneros portugueses, y les téuniques arquiteutóniques indies de la cocción del cal, apurríes polos maestros constructores llegaos de Goa.

La cortil real de Fasil Ghebi ta arrodiáu per una muralla de novecientos metros de llargor con doce puertes y dos pontes. Nel so interior arrexunten dellos edificios históricos:
* el castiellu de Fasilides, edificiu de base rectangular flanqueado nes esquines por cuatro torrexones redondos remataos por cupulillas, que constitúi la obra cume del estilu de Gondar
* el castiellu del emperador Iyasu, l'edificiu más altu de Gondar, construyíu ente 1682 y 1706
* la cancillería y la biblioteca de Tzadich Yohannes, dos pabellones anexos al castiellu de Fasilides
* el salón de llacuaes
* la tumba del caballu del rei Fasilides
* tres ilesies, ente les que destaca la capiya de San Antonio, con belles pintures murales
* cortes

Amás de Fasil Ghebi, tamién s'incluyeron nel Patrimoniu de la Humanidá:
* l'abadía de Debre Berhan Selassie, cola so ilesia circular decorada con pintures, a 1200 m al nordeste de Fasil Ghebi
* los baños de Fasilides, un palaciu de dellos pisos nun estanque dientro d'un estensu terrén de recréu, onde añalmente se celebra la ceremonia de bendición del bañu, a 1500 m al noroeste *
la ilesia de Kuddus Yohannes, a 1500 m al oeste *
el complexu de Qusquam, construyíu pola Emperatriz Mentuab nel sieglu XVIII, a 3000 m al noroeste, qu'inclúi una ilesia redonda y el palaciu de Mentuab, construyíu ente 1730 y 1755, que recuerda al Renacimientu européu *
el monesteriu de Mariam Ghemb, llamáu Socinios
* el palaciu de Guzara

A pesar del terremotu de 1704, de la guerra civil del sieglu XIX, de la decadencia de la ciudá al perder la capitalidad del imperiu, y de delles desafortunaes reconstrucciones realizaes polos italianos mientres la Segunda Guerra Mundial, l'estáu de caltenimientu de los edificios ye bastante bonu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Federación panafricana

La **Federación panafricana** foi una organización multinacional fundada por Jomo Kenyatta (presidente kenianu) y Kwame Nkrumah (presidente ghanianu) pa promover la independencia de les naciones africanes a mediaos del sieglu XX, cuando munches d'estes naciones dependíen d'estaos europeos.

## Ver tamién
* Colonialismu
* Nacionalismu

## Referencies

## Enllaces esternos
Fernandino

**Fernandino** puede referise a:
* Lo relativo a Fernando.
* En Guinea Ecuatorial, fernandinos, grupu étnicu.

***Fernandista** y **fernandismo**, los partidarios de dalgún personaxe llamáu Fernando.
:*Especialmente, na historia d'España:
::*Fernando'l Católicu (finales del sieglu XV y empiezos del XVI).
::*Fernandu VII d'España (primer terciu del sieglu XIX).
:::*Estilu fernandino (especialmente nel moblame urbanu de Madrid -farola fernandina, 1832-).
:*En Costa Rica, Partíu Republicanu Nacional.

## Apellíu
*Esteban Fernandino

## Xentilicios y etnónimos
*Fernando Po (Bioko, Guinea Ecuatorial) -vease tamién :en:Fernandino peoples-
*Departamentu de Maldonado
*Fernando de la Mora (Paraguay)
*La Misión del Señor Fernando, Rei d'España (Los Angeles, Estaos Xuníos) -vease tamién :en:Mission Indians-

## Referencies
Frederick Lugard

**Frederick Lugard ([[1858]]-[[1945]])** Alministrador colonial británicu en África. Depués d'una curtia carrera militar, en 1889 entró al serviciu de la Compañía Británica d'África Oriental, siendo unviáu a Uganda en 1890. Dempués d'asegurar el predominiu británicu nesa zona volvió a Londres en 1892. Nomáu como comisionado pal norte de Nixeria, creó en 1897 la Fuercia Fronterizo d'África Occidental y en 1903 llogró'l dominiu total d'esi territoriu. Lugard foi gobernador de Nixeria ente 1912 y 1919, llogrando alministrar les diverses rexones d'esi país so una sola unidá. El so principal apurra foi la creación de la llamada doctrina de "alministración indireuta" que'l Reinu Uníu emplegó na mayoría de les sos colonies africanes. D'alcuerdu al so particular puntu de vista, Lugard plantegaba que l'alministración colonial tenía d'exercer el so control al traviés de les instituciones natives.

Unu de los sos principales trabayos foi'l de *The Dual Mandate in British Tropical Africa* en 1922. Onde puede lleese parte de la so ideoloxía en rellación al colonialismu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Friedrich Hornemann

**Friedrich Conrad Hornemann**  foi un esplorador alemán d'África, emplegáu en 1795 pola londinense African Association. 

Esta Asociación tenía como oxetivu promover el descubrimientu de les partes del interior d'África desconocíes polos europeos. A mediaos de la década de 1790 l'Asociación interesar pola zona noroccidental del continente por onde se suponía qu'escurría'l ríu Nilu, fracasando yá en dos intentos d'unviar viaxeros hasta la zona, unvió a Friedrich Hornemann en 1797 a África, ésti faciéndose pasar por un comerciante árabe xunir a una caravana n'Exiptu y dirixóse d'El Cairu hasta Murzuk, en Fezzan (suroeste de Libia), daquella un oasis importante na ruta comercial de Trípoli (Libia) al territoriu del Imperiu Kanem-Bornu y los reinos ḥausa. 

Visitó Trípoli y en 1800 partió en direición sur dende Murzuk y foi'l primer européu que crució'l desiertu d'El Sáḥara hasta Borno.

Finó de disentería antes de llegar al ríu Niger.

El testu orixinal del diariu de Hornemann, escritu n'alemán, foi publicáu en Weimar (Alemaña) en 1801.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Encyclopedia Britannica. (n'inglés)
* Obres de Friedrich Hornemann. (n'inglés y alemán)
* Biografía de Friedrich Hornemann.  (n'alemán)
Fuerte Jesús

El **Fuerte Jesús** ye un fuerte portugués allugáu en Mombasa (Kenia), que foi construyíu en 1593 por orde del rei Felipe II d'España (I de Portugal), asitiáu na islla de Mombasa pa protexer l'antiguu puertu. Foi construyíu na forma d'un home (vistu dende l'aire), y dióse-y el nome de Xesús.

## Historia
Ente 1631 y 1875 el fuerte foi ganáu y perdíu en nueve causes poles naciones apostando'l control de Mombasa. Foi declaráu monumentu históricu en 1958. Anguaño alluga un muséu.

La fortaleza foi diseñada por un arquiteutu italianu, Giovanni Battista Cairatti, quien foi l'arquiteutu xefe de les posesiones portugueses n'Oriente. Foi'l primer fuerte d'estilu européu construyíu fora d'Europa, diseñáu p'aguantar el fueu de los cañones. Anguaño, ye unu de los meyores exemplos de l'arquiteutura militar portuguesa del sieglu XVI, qu'influyó tantu nos árabes de Omán como nos británicos.

La fortaleza convirtióse rápido nuna posesión vital pa cualquier potencia col enfotu de controlar la isla de Mombasa o la contorna. Cuando los británicos colonizaron Kenia'l fuerte utilizóse como prisión, hasta 1958, cuando se convirtió nun monumentu históricu. James Kirkman foi asignáu pa escavar el monumentu, lo que fizo (con un ampliu usu de los documentos históricos esternos) dende 1958 hasta 1971.

Fuerte Jesús ye agora un destín popular pa los turistes estranxeros y locales. Amás de como un destín turísticu, la fortaleza ye importante como sede de numberosos programes d'investigación. Tien un llaboratoriu de caltenimientu y alluga el Departamentu d'Educación y la Oficina de Caltenimientu de la Ciudá Vieya.

En 2011, el fuerte foi incluyíu na llista del Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Videu del patiu interior: https://www.youtube.com/watch?v=oTlMcNvfyW8
Fuertes y castiellos de Volta

Los **fuertes y castiellos de Volta** son les fortificaciones y puestos avanzaos construyíos polos europeos (principalmente portugueses, holandeses y británicos) a lo llargo de la Mariña d'Oru (actual Ghana) mientres el periodu colonial.

Tán alcontraos na mariña de Ghana, nes rexones de Volta, Gran Accra, Ghana Central y Ghana Occidental, ente Keta y Beyín. Formen una llarga socesión de fuertes y castiellos construyíos ente 1482 y 1786. Son el legáu de les rutes comerciales que los portugueses crearon per tol mundu na dómina de los grandes descubrimientos marítimos.

Construyíos poles potencies coloniales británica, holandesa, danesa y sueca. Camudaron de manes frecuentemente mientres la so hestoria.

Once d'estos edificios fueron declaraos Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 1979.

## Patrimoniu de la Humanidá

## Otros castiellos

## Referencies

## Enllaces esternos
* Castiellos y fuertes de Volta, sitiu oficial
* Forts and Castles, Volta, Greater Accra, Central and Western Regions, UNESCO
Galería Nacional de Zimbabue

La **Galería Nacional de Zimbabue**  ye una galería en Ḥarare, Zimbabue, dedicada a la presentación y caltenimientu d'arte contemporáneo de Zimbabue y patrimoniu visual. La orixinal "Galería Nacional de Rhodesia", foi diseñada y empobinada por Frank McEwen, un ciudadanu británicu famosu por dar a conocer la escultura Shona nos circuitos del arte. La Galería foi inaugurada oficialmente pola Reina Madre Isabel el 16 de xunetu de 1957 y la reina Sabela II del Reinu Xuníu asistió a la sesta Esposición del Patrimoniu de Zimbabue celebrada ellí n'ochobre de 1991.

McEwen foi'l conservador de la Galería dende 1957 hasta'l so arrenunciu en 1973. El siguiente comisariu foi Roy Guthrie, quien fundó'l Parque d'Escultures Chapungu en 1970. En 2007, la galería celebró'l so cincuentenu aniversariu: dende 2011 el so Direutor Executivu ye Doreen Sibanda, col conservador Raphael Chikukwa. El conocíu escultor de Zimbabue Dominic Benhura ye miembru de la Xunta de Síndicos.

La Galería Nacional en Bulawayo ye una caña de la NGZ na segunda ciudá de Zimbabue, Bulawayo. Atopar dende va dellos años instalada nel edificiu del antiguu mercáu detrás del Conceyu, pero dende 1993 ocupó la Casa Douslin na cai principal, un elegante edificiu de dos plantes de 1901. Na Xunta Directiva de la Galería Nacional de Bulawayo tán incluyíos Stephen Williams, Yvonne Vera y Addelis Sibutha.

La Galería Nacional de Zimbabwe en Mutara foi inaugurada en 1999 na Casa Kopje (Kopje House). L'edificiu en sí data de 1897 y foi'l primer hospital de Mutara. Foi designáu como Casa de la Cultura so los Museos y Monumentos Nacionales antes de convertise na galería.

## Notes y referencies

## Enllaces esternos

*
Garoé

El **Garoé** (posiblemente un exemplar de *[[Ocotea foetens]]*, conocíu como *til* o *tilal*) foi l'árbol sagráu de los bimbaches, antiguos habitantes d'El Hierro, nes islles Canaries,8 según unu de los sos símbolos. Inclusive'l escudu d'El Hierro recueye un árbol cola so copa arrodiada de nubes del que cayen gotes d'agua.

## Historia
Cunten les cróniques de la Conquista que na Isla del Fierro hubo un árbol al que los naturales llamaben Garoé. Nun conocíen los españoles d'otru árbol similar en tol archipiélagu o tierra conocida. El casu ye que les grandes fueyes del Garoé yeren capaces de captar y destilar l'agua de les borrines qu'a él llegaben, agua que se recoyía en grandes oquedades feches en redol al árbol polos bimbaches. Nun había más agua nel Fierro que la que dimanaba del Garoé. Por ello, el pueblu bimbache ―entós una escasa población― tenía al Garoé por una divinidá digna de toa adoración. Esti míticu árbol atopar nuna zona cercana a Tiñor, nuna fastera constantemente bañada pol alisio, y a unos mil metros d'altor sobre'l nivel del mar. Sábese que'l Garoé yera d'impresionante tamañu y que'l so tueru tenía metro y mediu de diámetru.

A la llegada de los españoles, los bimbaches resolvieron despintar a estos la cualidá del Garoé por que, nun topando agua, la sede fixéra-yos tornase prestos a les sos bases. Yá a puntu tuvieron de consiguir el so propósitu. Pero Agarfa, una moza bimbache, namorar d'un soldáu andaluz que formaba parte de la espedición y, traicionando a los suyos, conducir direutamente hasta l'árbol que'l necesariu elementu apurría-yos. Poco dempués Armiche, el Mencey, foi prindáu y con él toos aquellos que lo siguíen y defendíen.

Pero he equí que, en 1610, fortísimos vientos afararon toa esa zona y l'árbol Garoé foi arrincáu de la tierra que tan orgullosamente alimentar. Tres él, la población aborixe d'El Hierro, los bimbaches, tamién sumieron por falta d'agua, ente otres coses.

## El garoé na lliteratura
La primer vegada que l'árbol ye nomáu ye en *Primer viaxe en redol al globu*, d'Antonio Pigafetta, como «Árbol que da agua». En 2010 l'escritor canariu Alberto Vázquez-Figueroa (1936-) publicó la obra *Garoé*, que la so trama desenvolver na isla del Fierro, y que llogró'l Premiu de Novela Histórica Alfonsu X El Sabiu.

En *Historia de les Indies*, escritu por Frai Bartolomé de las Casas, hai tamién un curtiu párrafu n'honor al Garoé.

## Ver tamién
* Aboríxenes canarios
* Bimbache
* El Hierro

## Referencies

## Bibliografía
* 

## Enllaces esternos
Gazankulu

**Gazankulu** foi unu de los diez bantustanes creaos por Sudáfrica nel so propiu territoriu (creáronse otros bantustanes en Namibia, África del Suroeste). Tenía un gobiernu propiu con autonomía parcial y llindada. Taba enclaváu na rexón de la provincia del Transvaal, Sudáfrica.

La so creación foi consecuencia de la política de desenvolvimientu separáu" empecipiada por Hendrik Verwoerd, implementada como parte del sistema d'apartheid de Sudáfrica. La intención nesti casu foi dedicar un área de territoriu onde la población d'etnia tsonga pudiera desenvolvese aisllada de les zones reservaes a los blancos.

Gazankulu, creáu en 1971, taba compuestu por dos territorios dixuntos. Tenía una población de 955.000 habitantes, la so capital yera Giyani y l'idioma más faláu yera l'tsonga (tamién conocíu como shangaan).

En 1994 la constitución reconoció la igualdá ente tolos habitantes de Sudáfrica cualesquier fuera la so raza. El sistema de apartheid y los bantustanes fueron abolíos y tolos territorios integrar al restu del país. Na actualidá, l'antiguu Gazankulu ye parte de la provincia de Limpopo (antes, provincia del Transvaal Norte).

## Referencies

## Enllaces esternos
George Padmore

**George Padmore**  que'l so nome de nacencia foi **Malcolm Ivan Meredith Nurse**, foi un comunista de Trinidá y Tobagu, posterior defensor del panafricanismu. 
Nació n'Arouca na islla de Trinidá en 1924 viaxando darréu a Estaos Xuníos d'América pa estudiar medicina, primeramente na Universidá de Tennessee y depués en Harvard. Mientres esti periodu foi un activista comunista.
En 1922 dexa los Estaos Xuníos pa establecese na URSS, onde va defender los derechos de los negros dende'l so periódicu *Negro Worker*.
En 1934 estableciéndose en Londres, onde va collaborar con distintos intelectuales panafricanistes, encabezando un fuerte movimientu políticu.

## Referencies
Germa

**Germa**, conocida na antigüedá como **Garama**, ye un xacimientu arqueolóxicu en Libia y foi la capital de los garamantes.

Los Garamantes fueron un pueblo bereber en Fezán nel nordeste del Sahara (actual Libia), orixinarios de la rexón del Tibesti, del Sahara. El poder garamantiano terminó mientres los sieglos II y III, de cutiu en conflictu col Imperiu romanu escontra'l norte. Los Garamantes fixeron razies al traviés de frontera africana de Roma, el Llimes Tripolitanus, y retirábense a la seguridá del desiertu. Sicasí, en 203 l'emperador romanu Septimio Severu llanzó una campaña nel Sahara, prindando Garama, pero abandonar pocu dempués.

Foi conquistada por Uqba ibn Nafi en 49 AH (c. 669).

Más apocayá, realizáronse trabayos arqueolóxicos en Germa nel Proyeutu Fazzan del profesor David Mattingly, que siguió'l trabayu de Charles Daniels y Mohammed Ayoub. El Proyeutu Fazzan va al segundu de los 4 volúmenes previstos basaos nel so trabayu.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Germa - Lexiorient 
* Toby Savage, photographer
* Nick Brooks' Fezzan Geoarchaeology website
* Germa (Roman Garama)
Gobero

El sitiu arqueolóxicu de **Gobero**, nel Teneré, en África, foi afayáu en 2000 y ye'l campusantu más antiguu conocíu nel desiertu d'El Sáḥara, con una antigüedá de 10.000 años.

## Descubrimientu
Gobero foi afayáu por un equipu empobináu por paleontólogos y el xeólogu Paul Sele de la Universidá de Chicago, que les sos espediciones previes a la rexón habíen descubiertu numberosos fósiles, incluyendo'l desconocíu dinosauriu Nigersaurus y el cocodrilomorfo Sarcosuchus.

El primeru n'alcontrar el sitiu foi l'equipu del fotógrafu Mike Hettwer el 13 d'ochobre de 2000. L'afayu incluyía cachos de cerámica, restos humanos y güesos d'animales acuáticos, lo que suxirió que'l llugar pertenecía al Holocenu mediu, el periodu húmedu d'El Sáḥara.

En 2005, Serenu entamó un equipu internacional d'arqueólogos qu'esploraron el sitiu y afayaron que Gobero fuera habitáu siquier mientres 5.000 años, dende'l 8000 e.C., cuando la zona atopaba frente a un llagu.

## Restos arqueolóxicos
En Gobero atopáronse 182 enterramientos. Escaváronse más de mediu centenar y en dalgunos d'ellos hanse atopáu restos de cerámica y otros artefautos. Tamién los hai decoraos con xoyes, por casu, el d'una muyer nueva con un brazalete fechu de canil de hipopótamu, y un home soterráu col cascu d'una tortúa. Una tumba familiar contién los restos d'una muyer y un neñu a cada llau, coles cares engarraes y les manes enxareyaes. Los restos de polen nesta tumba suxeren que s'asitiaron flores como parte del ritu funerariu.

Los primeros asentamientos de Gobero apaecen mientres el periodu de la cultura kiffian; yeren bien altos y musculados, dedicar a la caza y a la pesca y teníen una cerámica distintiva. Probablemente, caltener nesti llugar hasta'l 6000 e.C. 
Mil años más tarde apaez la cultura teneriense, pastores nómades qu'ocuparon el sitiu ente'l 4500 y el 2500 e.C. Dexaron güesos d'un cuerpu pequeñu y tamién teníen una cerámica distintiva.

L'últimu trabayu d'investigación publicar Serenu n'agostu de 2008, pero les espediciones que tendríen de realizase dende l'añu 2007 fueron atayaes por cuenta de les hostilidaes ente'l gobiernu de Níxer y los tuaregs.

## Referencia
* http://www.nytimes.com/2008/08/15/science/15sahara.html?_r=2&th&emc=th&
* http://anthropology.net/2008/08/14/the-kiffian-tenerean-occupation-of-gobero-niger-perhaps-the-largest-collection-of-early-mid-holocene-people-in-africa/ 
* http://ngm.nationalgeographic.com/2008/09/green-sahara/gwin-text.html

## Referencies

## Enllaces esternos
Serenu P.C., Garcea Y.A.A., Jousse H., Stojanowski C.M., Saliège J-F., et al. 2008. "Lakeside Cemeteries in the Sahara: 5000 Years of Holocene Population and Environmental Change." *PLoS ONE* 14 Aug 2008 | PLOS ONE 10.1371/journal.pone.0002995 (http://www.plosone.org/search/simple?from=globalSimpleSearch&filterJournals=PLoSONE&query=gobero&x=0&y=0)
Gobir

**Gobir** foi una ciudá-estáu asitiada no que güei ye Nixeria. Foi fundada polos ḥauses nel sieglu XI, siendo unu de los primitivos siete Estaos ḥausa, etnia a la que perteneció mientres setecientos años. Les funciones de capitalidad taben asitiaes nun nucleu denomináu Alkalawa. En 1810 la capitalidad foi treslladada a Tshibiri, no que güei ye Níxer. Ente 1858 y 1905 l'Estáu partir en dos dinastíes, una centralizada en Tshibiri y otra en Sabon Birni (actual Nixeria). En 1900 el territoriu perteneciente a Gobir foi estremáu ente los imperios británicu y francés mientres la colonización d'África.

## Ver tamién
* Estaos ḥausa

## Referencies
Gebel Barkal

**Gebel Barkal** o meyor: **Ŷébel Barkal** (*Monte Puru*) ye'l nome árabe del que fuera llugar sagráu del reinu de Napata, asitiáu nun pequeñu monte, non bien lloñe al norte de la ciudá, nel mesmu llau de ríu Nilu. El nome antiguu nun se conoz. Pertenez a Sudán, y ta cerca de la ciudá de Karima. 

## Historia
Hacia l'añu 1450 e.C., l'exércitu de Tutmosis III llegó a la zona del Ŷebel Barkal, onde se fundó Napata, y Exiptu estendióse entá un pocu más siguiendo'l ríu Nilu. La rexón perteneció a Exiptu mientres unos doscientos años, y dempués foi capital d'un reinu autóctonu socesor de Kerma. Los reis de Napata moraben nel Ŷébel Barkal, onde s'atoparon trece templos y tres palacio. Tamién s'alzaron delles pirámides meroíticas y capiyes dedicaes a Amón. 

## Restos arqueolóxicos
Atopáronse dos estela: la de Tutmosis III (de la dinastía XVIII) y la de Harsiotef, de la dinastía XXII. Al pie del monte, el rei d'Exiptu y Napata, Taharqo, alzó un templu llamáu polos griegos *Thifonion* y depués polos romanos el *Thiphonium*, porque taba decoráu con figures de la deidá exipcia Seth, acomuñáu con Tifones (la bisarma griega de les nubes y volcanes).

Los templos principales, aparte del *Thyphonium*, fueron el de Amón, fundáu por Tutankamón, y más tarde reconstruyíu na dinastía XXV, que ye tan grande como'l de Karnak; el de Amón y Mut, al llau del anterior, construyíu por Taharqo; el templu de Mut, tamién construyíu por Taharqo pero esculpíu sobre la roca del monte y con numberoses representaciones de Hathor, Mut y Tefnut; y el de Natakami, construyíu pol rei Natakami (1-20&nbsp;d.&nbsp;C.), al llau d'un palaciu real más antiguu.
 
Los restos yá fueron informaos escontra'l 1825, pero la escavación detallada facer George Reisner, en 1916.

## Patrimoniu de la Humanidá
Tien un gran valor arqueolóxicu y, por esa razón, foi introducíu pola Unesco, en 2003, na llista de los sitios que son Patrimoniu de la Humanidá, juntamente coles ciudaes históriques de Meroe y Napata, cerca del monte.

## Referencies

## Enllaces esternos
Gracianu'l Vieyu

**Gracianu'l Vieyu** (en llatín **Gratianus**) yera'l padre de los emperadores romanos Valentinianu I y Valente y el güelu del emperador Gracianu'l Mozu.

## Biografía
Gracianu empezó la so carrera como un oficial de personal, pero xubió más tarde a tribunu, y darréu a *[[Comes Africae]]* (gobernador d'África). Unviáronlu a Britania en redol al añu 340, polo que recibió'l cargu de *[[Comes Britanniarum]]*, al mandu del exércitu (comitatus). La crisis que bastió esto nun se sabe con certidume. Dempués del so retiru, l'emperador Constanciu II confiscó toles propiedaes de Gracianu, por cuenta de barruntos d'ayudar a Magnenciu.

## Referencies
Gran Mezquita de Kilwa

La **Gran Mezquita de Kilwa** ye una mezquita congracional na islla de Kilwa Kisiwani (Tanzania). Probablemente foi fundada nel sieglu X, pero les dos fases principales executar nos sieglos XI o XII y nel XIII, respeutivamente. Ye una de les mezquites más antigües de la mariña oriental africana.

La sala d'oración norte predata a la primer fase de construcción. Contién un total de 16 badees sofitaes en nueve pilares. Estes pilastres yeren orixinalmente de coral pero fueron más tarde reemplazaos por madera. La estructura yera cubierta, siendo posiblemente una de les primeres mezquites construyíes ensin patiu.

A empiezos del sieglu XIV el Sultan al-Hasan ibn Sulaiman, tamién promotor del Palaciu de Husuni Kubwa, añadió una estensión sur qué incluyía una gran cúpula. Esta cúpula foi descrita por Ibn Battuta na so visita de Kilwa en 1331.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Descripción de la mezquita en ArchNet, incluyendo imáxenes.
Guañameñe

**Guañameñe** yera'l nome d'un adivín guanche que profetizaría la llegada de los conquistadores castellanos a la isla de Tenerife —Canaries, España— a finales del sieglu .

## Antroponimia
El términu, de procedencia guanche, apaez nes fontes primaries siempres como antropónimu, utilizándose depués como nome xenéricu d'un tipu de bruxos o sacerdotes a partir de la obra de Tomás Arias Marín de Cubas publicada en 1687.

Pal filólogu Juan Álvarez Delgado puede traducise dende una posible forma primitiva *wa n-imeñhi* como 'el del mensaxe', 'profeta', 'home aldovino' o 'anunciador de bona nueva'. 

Otros autores como Dominik J. Wölfel rellacionar col términu bereber *amenâmena/imenâmenâten* 'bon presaxu', ente que'l llingüista Ignacio Reyes traducir como 'clarividente, adivín' dende la forma *wa-n-amənzaz*.

Nes fontes escrites apaecen tamién les variantes Guadameñe, Guanameñe, Guañameña o Guañame.

## Historia
La hestoria sobre l'adivín Guañameñe débese principalmente al flaire Alonso d'Espinosa, quien na so obra *Historia de La nuesa Señora de Candelaria* fai mención a que los guanches fueren alvertíos pol adivín de que «habíen de venir dientro d'unos páxaros grandes unes xentes blanques pela mar, y habíen de enseñorear la isla». Según el dominicu, Guañameñe profetizaría estos fechos un sieglu antes de l'arribada de los castellanos en 1494, y foi la causa de que'l *[[mencey]]* de Taoro ordenara al restu de reis guanches que-y dieren aviso si llegaba dalgún estranxeru a les mariñes de la isla, cosa que fixo'l de Güímar al apaecer nes sos sableres la imaxe de la Virxe de Candelaria.

Pela so parte, Antonio de Viana convierte al adivín Guañameñe nun personaxe del so poema épicu *Conquista de Tenerife* publicáu en 1604. Nesta obra narra que l'adivín pide audiencia al *mencey* Bencomo de Taoro y agóra-y qu'habríen de llegar estranxeros pel mar que enseñorearían la isla, a lo que'l *mencey* injuriado respuende mandando aforcar d'un árbol a Guañameñe.

## Ver tamién
* Guanche (Tenerife)
* Mitoloxía guanche

## Referencies
Grand-Bassam

**Grand-Bassam** ye una ciudá de Costa de Marfil, asitiada al este d'Abidjan. Foi la capital de la colonia francesa ente 1893 y 1896, cuando l'alministración tresferir a Bingerville tres un biltu de fiebre mariello. La ciudá siguió siendo un puertu clave hasta la crecedera de Abidjan na década de 1930. La so población ye de 73 772 persones.

La ciudá atópase estremada en dos metaes pola llaguna Ébrié: *Ancien Bassam* ye l'antiguu asentamientu francés, frente al golfu de Guinea. Ye'l llar de los edificios coloniales más grandiosos, dalgunos de los cualos fueron restauraos. El distritu alluga tamién la catedral y el Muséu Nacional de la Indumentaria de Costa de Marfil. *Nouveau Bassam*, coneutada con *Ancien Bassam* por una ponte, atopar na tierra adientro, nel llau norte de la llaguna. Nació como'l barriu de los sirvientes africanos y agora ye'l principal centru comercial de la ciudá.

En 2012, Unesco nomar Patrimoniu de la Humanidá.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Grand-Bassam n'Unesco.org
Guayota

**Guayota** o **Guaiota** yera'l nome que daben los guanches, antiguos aboríxenes de la islla de Tenerife −Canaries, España−, a la principal entidá malina de la so mitoloxía según los primeros historiadores de Canaries.

El términu, que la so forma primaria podría ser *wa-yewta*, foi traducíu como 'cutir', 'combatir', o tamién más figurativamente como 'el Destructor'.

## Mitoloxía
Anque les fontes históriques escrites con bastante posterioridá a la conquista de la islla nun detallen estensamente la mitoloxía en redol a esta entidá, sí apunten delles carauterístiques. Asina, el relixosu fray Alonso d'Espinosa, unu de los primeros historiadores de Tenerife, escribió: 

Pela so parte, el cronista Antonio Sedeño indica na so obra:

Yá nel sieglu , l'historiador canariu Tomás Arias Marín de Cubas apunta: 

De lo dicho polos historiadores esprender que Guayota yera'l principiu malinu de les creencies guanches, siendo asimiláu cola idea cristiana del Diañu, y qu'habitaba nel interior de la tierra, principalmente nel volcán del Teide, al que llamaben *Echeyde* y yera identificáu col infiernu. Guayota yera rellacionáu asina col fueu y colos procesos volcánicos destructivos.

El médicu ya historiador Juan Bethencourt Alfonso, quien recoyó gran cantidá d'información oral ente los llabradores de Tenerife a mediaos del sieglu , añade a la mitoloxía de Guayota que yera asistíu por diverses entidaes malines menores, ente les que s'atopaben **Guañajé**, **Canajá** y **Jucancha**, deidaes proteutores del ganáu cabrío, del ovín y del perru respeutivamente, según les personificaciones de distintos fenómenos como'l vientu o los terremotos.

Guayota comparte traces similares a otres deidaes malines habitantes de volcanes, como ye'l casu de la diosa Pele de la mitoloxía ḥawaiana, que vivía nel volcán Kīlauea y que yera considerada polos nativos como la responsable de les erupciones.

En munchos tubos volcánicos del Teide atopáronse restos d'ufriendes y vasíes con alimentos, según los invesgadores como ufriendes p'aselar les erupciones volcániques, les cualos los guanches creíen que yera producíes por Guayota.

### Enfrentamientu ente Guayota y Achamán
Una lleenda lliteraria moderna popularizada apocayá pero ensin base nes fontes históriques tradicionales fala d'un enfrentamientu ente Guayota y el dios supremu Achamán. Guayota zarrara al dios del sol Magec nel interior del Teide, sumiendo a tol mundu na escuridá. Los guanches pidieron clemencia a Achamán, quien tres una encarnizada llucha consiguió ganar a Guayota, lliberar a Magec y taponar el cráter con Guayota nel so interior.

La lleenda cunta que'l tapón que punxo Achamán ye'l llamáu Pan d'Azucre, l'últimu conu, de color ablancazáu, que corona'l Teide. Cuando'l Teide entraba n'erupción, yera costume que los guanches encendieren fogueres col fin d'axorizar a Guayota o bien, según otra versión, por que si Guayota llograba salir del Teide, creyera que siguía nel infiernu y pasara de llargu.

## Ver tamién
* Mitoloxía guanche
* Teide
* Tibicenas

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 
*
Guerra de Char Bouba

La **guerra de los Trenta Años Mauritana** o **guerra de Char Bouba** (treslliteración con grafía francesa de les pallabres *Shar Bubá*) foi un enfrentamientu bélicu que tuvo llugar ente 1644 y 1674 nes árees territoriales tribales güei ocupaes por Mauritania y el Sáḥara Occidental ente les tribus bereberes sanhaya y l'imán lamtuna Nasr ad-Din contra la inmigración de los árabes beduinos maqil, colos Beni Hassan como tribu más importante.

El conflictu remató con ganar bereber que los sos miembros fueron obligaos a rindise y sometese a les tribus árabes, a quien tuvieron de pagar el tributu correspondiente, la bigornia. La nueva sociedá se estamentó ente aquellos que teníen de dedicar los sos esfuercios nes capes sociales más baxes (llabradores semisedentarios y pescadores) como la tribu zenaga y quien podíen caltener una situación de mayor privilexu nel campu relixoso (morabitos y zawiyas). Percima de dambos asitiábense los vencedores a quien correspondíen los derechos coleutivos y el gobiernu.

L'efectu más sobresaliente foi l'arabización social y la considerable amenorga de la cultura de les tribus orixinaries qu'ocupaben el territoriu, cola perda paulatina de les llingües bereberes en beneficiu del árabe y del dialeutu beduín hassanía. La situación permaneció estable hasta la colonización francesa, magar la tradicional sociedá de la zona caltuvo casi estancaes les diferencies estamentales hasta'l sieglu XXI.

## Referencies

## Enllaces esternos

* (n'inglés) [Mauritania. Invasiones árabes](http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+mr0017).). Biblioteca del Congresu de los Estaos Xuníos.
* (n'inglés) [Mauritania. Maures](http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+mr0050)). Biblioteca del Congresu de los Estaos Xuníos.
Guerra de Kansala

La **guerra de Kansala** (llamada *alterien kelo*) foi un conflictu bélicu qu'enfrentó a los reinos de la etnia fulani d'África Occidental Futa Tooro y Fouta Dgallon, contra'l reinu de Gabú, controláu por etnies mandingues, ente los años 1865 y 1867. Trátase d'un conflictu territorial y relixosu, proclamando los fulani, de confesión islámica, la yihad contra los mandinga, que nun profesaben l'islam. La guerra decidir cola batalla de Kansala, que supunxo la quema de la población y l'anexón de Gabú per parte de Fouta Dgallon.

Tres once díes d'asediu a Kansala, capital de Gabú, Janke Wali, postreru soberanu gabú, ordenó abrir les puertes de la so fortaleza, dexando la entrada a los fulani, lideraos pol xeneral de Fouta Dgallon Alfa Molo Balde. Los fulani prendieron fueu a les edificiones y mataron a tola xente qu'atoparon. Dizse que les muyeres mandinga decidieron suicidase tirándose dende lo alto de los murios de la fortaleza.

La guerra recordar na obra musical *[[Chedo]]*.

## Bibliografía
*

## Referencies

## Enllaces esternos