Hontanas

**Hontanas** ye una llocalidá y un conceyu asitiaos na provincia de Burgos, na comunidá autónoma de Castiella y Lleón (España), contorna d'Odra-Pisuerga, partíu xudicial de Burgos, cabecera del conceyu del so nome.

El nucleu urbanu de Hontanas foi declaráu **Bien d'Interés Cultural** cola categoría de **Conxuntu Históricu Artísticu** en 1999.

En 2015, na aprobación pola Unesco de l'ampliación del Camín de Santiago n'España a «Caminos de Santiago de Compostela: Camín francés y Caminos del Norte d'España», España unvió como documentación un Inventariu Retrospectivu - Elementos Asociaos» (*Retrospective Inventory - Associated Components*) nel que nel nᵘ 1176 figura la llocalidá de Hontanas, con un ámbitu d'elementos asociaos. La cai Real de Hontanas ye parte de la ruta medieval xacobea. En 2015 aprobóse'l Plan Especial de Proteición del Conxuntu Históricu del Camín de Santiago (PEPCH).

## Datos xenerales
Asitiada a 42 quilómetros de Burgos, toma una estensión de 10,22 km² y cuenta con una población de 82 habitantes (2016).

Villa de numberoses fontes (d'ende la etimoloxía del so nome, **"fontanes"**), pueblu con encantu, paisaxe romántico, propiu de narraciones de Becquer, nes sos cais te vas sentir treslladáu nel tiempu y la paz y l'aselu va apoderar de ti.

Les fonte, la monumental ilesia, el bonitu y escondíu patiu del cura, los antiguos llavaderos, albergues perfectamente restauraos, el palaciu medieval y l'arquiteutura popular castellana de les sos cases configuren una redolada urbana bien interesante y faen de la villa de Hontanas una de les más belles y pintoresques de tol camín de Santiago. La hospitalidá ye la carauterística más acentuada, un llugar perfectu pa folgar.

L'Hospital de San Juan, caltiénse como muerte xacobea, tamién llamáu "Mesón de los Franceses", antiguu hospital medieval llevantáu nos sieglos XIII ó XIV. Conserva nel so interior un arcu góticu que formaba parte de la fachada del antiguu hospital. Güei ta perfectamente restauráu y habilitáu como albergue municipal de pelegrinos.

Na plaza de la villa amiesta a la ilesia atopamos lo que nel medievu foi una torre de calter defensivu, construyida nel sieglu XII - XIII. Na actualidá aportar a ella dende l'interior de la ilesia por un arcu románicu, entá caltién delles saeteras, una ventana d'estilu románicu que comunica cola ilesia y restos d'una guapa bóveda d'arestes de la cual naz una escalera de cascoxu p'aportar a la torre que supuestamente tuvo almenada.

La ilesia parroquial de Hontanas presidida por una torre alta y fuerte, ta dedicada a la Inmaculada Concepción. Foi construyida primitivamente n'estilu góticu, nel sieglu XIV, anque reformada neoclásicamente col pasu del tiempu. De la so estructura destaca una gran torre d'esta última dómina con una cúpula de media naranxa. Acovez un retablu barrocu obra del montañés Fernando de la Peña. Nel so interior caltién una magnífica cruz procesional de cobre con esmaltes y figures propies del sieglu XIII, el so estilu fai pensar que se trata de fabricación española, d'estilu románicu tardíu.

La ilesia construyóse amiesta al palaciu del preláu burgalés, al que perteneció dende'l 1 d'abril de 1208, cuando'l Rei Alfonsu VIII obliga al obispu de Burgos D. Fernando a mercar la villa de “Fontanes” cola so ilesia de Santa María por quinientos maravedinos (monedes d'oru) qu'estrayxo de bienes catedralicios, d'esti palaciu entá güei caltiénse un arcu góticu.

Xunto al ábside de la ilesia atopa la vistosa Fonte de la estrella, de piedra tallada con un copete de mediu puntu y una estrella de seis puntes en relieve. Nel fronteru dos caños simétricos compiten al unísonu surtiendo d'abondosu y fresca agua al caminante.

## Demografía

## Historia
Los primeros rexistros arqueolóxicos sobre poblamientu del termino de Hontanas señalen una ocupación prehistórica identificada nel Xacimientu Hospital”, acomuñada probablemente a un monumentu funerariu atribuyíu al Neolíticu/Calcolítico, que da fe de la ocupación d'esti territoriu mientres la Prehistoria recién.

Nun contestu más ampliu de calter comarcal, va ser Castrojeriz l'epicentru neurálxicu del poblamientu mientres bona parte d'esti dilatáu ralu temporal, principalmente focalizado nel cuetu d'El Castiellu, que foi construyíu 46 años antes de la era cristiano y ocupao por celtes, romanos (dizse que CastrumSigerice foi fundada por Xuliu César), visigodos, árabes y d'últimes cristianos, y nel so castiellu desenvolviéronse importantes batalles ente cristianos y moros.

A finales del sieglu IX, la organización del territoriu n'alfoces de repoblación va contribuyir a la so estabilización y pacificación, estructura xurisdiccional y alministrativa onde quedaba integráu'l territoriu de Hontanas mientres l'Alta Edá Media, con Castrojeriz de cabecera del alfoz.

Si la formación del Camín de Santiago Francés producir nos entamos del sieglu XI, el so afitamientu facer na centuria siguiente sol reináu d'Alfonsu VII, respondiendo a una estratexa de feudalización del territoriu que tien el so meyor y más cercana espresión na fundación de la Orde y Conventu de San Antón en 1146, ente Hontanas y Castrojeriz.

Dientro del tupiu mosaicu d'aldegues y alquerías que componíen n'etapes alto y plenu-medievales el territoriu actual de Hontanas, asitiamos los pueblos de Valdemoro y Quintanilla, a los cualos el Rei Alfonsu VIII, el 7 de mayu de 1183 fixo estensivos los fueros de Castrojeriz y declara anulaos los qu'antes rexíen tocantes a tributación. El fueru de Castrojeriz, que ye reconocíu como ente los primeres daos nel Reinu de Castiella.

**Valdemoro**, cola so ilesia de San Vicente y probablemente un monesteriu so esa mesma advocación alcuéntrase al pie d'un ampliu espigón de pandorial d'orientación NE-SO, configuráu pol regueru de Garbanzuelo pela marxe derecha y el regueru de Valderrubaya pela esquierda. Estender dende la zona de fastera media y baxa en forma de bancales, llegando hasta la zona de vega. Nel enclave entá se caltienen los restos del contrafuerte de la ilesia, de 2 m de llargu y unos 8 m d'altu, xunto con abondosos fragmentos de texas curves, cerámica a tornu y bloques y sillares de caliar, reaprovechados nes llindes y bancales de los cultivos. Tamién se constaten dellos silos colmatados, y nel bancal del Camín de Santiago dellos cercos discoidales de piedra caliar fincaes nel suelu, faciendo d'esti tramu del camín unu de los más singulares pol so inalteráu aspeutu medieval,sepuedenencontrar inclusive restos óseos humanos en redol al edificiu que confirmen la esistencia d'una necrópolis. Los restos más visibles corresponder col edificiu cultural y campusantu del despobláu deValdemoro, citáu en 1173 en rellación al Camín de Santiago y que figura nel Magüetu de Behetrías de mediaos del sieglu XIV, pero non nos censos parroquiales de 1591-1594, polo que suponemos atopábase yá ensin vecinos. L'edificiu cultural caltenía inda en bon estáu nuna visita pastoral de 1755.

**Quintanilla (de Valdemoro)**, cola so sumida ermita y necrópolis, alcontrar al N.O. del actual cascu urbanu, sobre les piscines municipales. La tradición oral refier la esistencia d'una ambiente de necrópolis asociáu, pos d'esti llugar procede un sarcófagu de pequeñu tamañu. Dambos edificios culturales cuntar ente les tres ermites de pies de Hontanas a mediaos del s. XIX.

Nesti contestu de repoblación conocen otros nucleos que n'etapes medievales tuvieron poblaos y que darréu corrieron igual suerte, como **Espinosa**, na redolada de la *ermita de Nª Sª d'Espinosa* ; o **Santa Cruz de Valdealiso**, na divisoria con Castellanos de Castro, onde s'atoparon llábanes funeraries y restos óseos humanos dataos de los sieglos IX – X. Hubo dellos monesterios dedicaos a la producción de llinu y cáñamu colos que producíen telares y llenzos pal consumu. Nesti llugar fai non muncho tuvo la *ermita de Santa Cruz*.

Nun sería d'estrañar que tres la reconquista se refundasen, na actual población de **Hontanas,** que'l so orixe poder asitiar alredor del añu 1200 y que'l so nome procede del llatín “fontanes” por cuenta de la bayura de fontes y manantiales o fontanielles que broten al este de la población.

La primer mención qu'hayamos de **Hontanas** ye la concesión que'l Rei Alfonsu VIII de Castiella, llamáu «el Noble», tando en Cea, el 18 d'agostu de 1203, dio a Arlotho de Marzán, caballeru de Gascuña, llibre de too pechu real y exenta de la xusticia del Rei, con facultá de tresmitila a los sos herederos o ayenar, calteniendo una clara rellación al respective de la ruta xacobea *“concedo illamvillam que dicitur Fontanes, in publico itinerebeatiJacobisitam”*…que yá s'atopaba dafechu consolidada.

El 1 d'abril de 1208 el Rei Alfonsu VIII obliga al obispu de Burgos D. Fernando a mercar la villa de *“Fontanes”*cola so ilesia por quinientos maravedinos (monedes d'oru) qu'estrayxo de bienes catedralicios, el mesmu rei expedía con igual fecha un solemne privilexu confirmándola. La presencia de Arlotho de Marzán, caballeru de Gascuña y la forzada venta de **Hontanas** llévanos de la mano a la espedición que na seronda d'esi mesmu añu fixo Alfonsu VIII per tierres de Gascuña, con ánimu d'apoderar el so imperiu, faciendo efectivos los derechos de la so esposa doña Leonor. Foi acompañáu nesta impetuosa correría pol nuesu obispu D.Fernando, entós daquella yá señor de la villa de Hontanas, y dio como resultáu la conquista de gran parte de Gascuña sacante Bayona, Burdeos y La Réole, que los sos obispos reconocieron sicasí la soberanía del monarca Castellanu.

En 1221 el Rei Fernandu III de Castiella, al ver fructificar el so matrimoniu cola nacencia del so fíu Alfonso, más tarde apellidado *“el sabiu”* dando muestra de la so predilección a la ilesia de Burgos y n'especial, al so preláu, D. Mauricio, non solo faciendo a esti graciosa donación, pa él y los sos socesores ensin llimitación de nengún xéneru'l señoríu de **Valdemoro** y **Quintanilla***“ duas villes quarum una dicitur Val de Moru et alteria diciturQuintanella, inter ipsam Val de Moru et Fontanes, in strata Sancti Jacobi” ,* si nun disponiendo esi mesmu añola ereición d'una nueva catedral que les sos condiciones tendríen de ser correspondientes a la magnificencia del so ánimu. Dambos punxeron la primer piedra de l'actual Catedral, como dexo indicáu pa mayor gloria de Dios y honra de Burgos.

Nel sieglu XIV siguía siendo **Hontanas** señoríu del obispu y de la ilesia de Santa María (anguaño Catedral de Burgos). El cabildru pagaba cuatrocientos venti maravedinos, de los cualos la, metá yeren pal rei y la otra metá pa los capellanes de la capiya del obispu, pagaben al rei servicios y monedes yal preláu un yantar cada añu cuando diba de visita a la villa.

La vocación xacobea de **Hontanas** paez clara y el nucleu urbanu va creciendo en redol al camín, teniendo como exa la cai Real y la esistencia neses feches de dos hospitales asistenciales, l'hospital de San Juan que se sabe de la so edificación nos sieglos XIII-XIV, dedicáu al agospéu de pelegrinos y tamién d'otros probes, cuntaba con cuatro cames, siendo propietariu de 34 tierres na llocalidá y otres heredaes en Castellanos de Castro ya Iglesias. L'otru hospital ensin advocación conocida atopábase camín d'Iglesias y güei el llugar ye conocíu como Hospital baltáu.

En febreru de 1461 el secretariu del papa y recoyedor de diezmos real, Antonio Veneris, xunto al preláu burgalés Luis de Acuña visitaron la villa de **Hontanas** nel so viaxe dende Valladolid a Burgos. Como cámara del obispu, los vecinos de **Hontana**s yeren vasallos y taben obligaos a tresportar, a fines del sieglu XV, a los palacios del obispu Acuña o a la so fortaleza de Rabe, quince cargues de vinu de Sasamón o Villasandino, o al pagu de novecientos maravedinos, y poles heredaes de tierres y olmedas qu'ellí tenía sesenta fanegas de pan.

A curtia distancia de **Hontanas**, empezar a construyir sobre lo que foi enantes el palaciu y la güerta del rei Pedru I de Castiella'l **monesteriu de San Antón** (sieglos XIV y XV) rexíu polos antonianos, que se dedicaben a curiar de los enfermos, sobremanera de los que presentaben la enfermedá llamada del fueu de San Antón. Esti monesteriu tuvo so la proteición real, por eso hai escudos reales na portada de la ilesia y nes claves de les bóvedes. Fundar Alfonsu VII nel sieglu XII (añu 1146). Les ruines actuales son del sieglu XIV. L'hospital tuvo muncha importancia, pos foi la sede de la Encomienda Xeneral de la Orde de San Antonio nos distintos reinos de la Corona de Castiella y Portugal, con más de venti encamientes dependientes (cases-monesterios-hospitales). Yeren famoses les ceremonies que faíen los monxos antonianos pa bendicir diversos oxetos, a les qu'allegaben munchos fieles. Bendicíen: La cruz llamada cruz de Tau, llibraba de pestilencias a tol que la llevaba.El pan de San Antonio, que se daba a tolos pelegrinos y yera ellaboráu contra enfermedaes y peligros de mar y tierra.El vinu santo, remediu del fueu.Campanielles del Santu y otros oxetos.

Nel sieglu XVI posiblemente se reedifica la ilesia parroquial de la Inmaculada, deanterior advocación a Santa María, que les sos fábriques principales denuncien traces góticasde transición y socesives reformes barroques de los sieglos XVII y XVIII.

A finales del sieglu XVII el sacerdote boloñés Domenico Laffiy, asiduo pelegrín (viaxó a Compostela tres veces mientres los años 1666 y 1673), ufiértanos la estampa deformada d'un **Hontanas** amenorgáu a diez o doce cabañes de pastores, acesmaes polos llobos, prestos al asaltu de la empalizada que les defendía. Sicasí, pocos años antes, la realidá histórica de **Hontanas** indicaba en 1589, según el censu de población de les provincies de la corona de Castiella, cuntaba con una ilesia parroquial y una población de cuarenta vecinos, yá nun se noma a Valdemoro, probablemente por atopase despobláu.

Nel sieglu XVIII el pueblu yá taba repobláu, cuntaba con 50 vecinos y sirvíen a la ilesia 3 beneficiaos nada menos. Realícense importantes reformes nel hospital de San Juan,que se va caltener como centru de beneficencia hasta bien entráu'l sieglu XX. Nel so viaxe de 1672, Albert Jouvin de Rochefort ilustra esta tupia rede asistencial paraeste segmentu camineru al referise qu'en toos estos pueblos hai hospitales pararecibir ellí y agospiar a los pelegrinos probes.

**Hontanas** formaba parte, na so categoría de pueblos solos, del Partíu de Castrojeriz, unu de los catorce que formaben la Intendencia de Burgos, mientres el periodu entendíu ente 1785 y 1833, nel Censu de Floridablanca de 1787, xurisdicción de realengu con alcalde pedáneo.

## Festividaes
* Na Ponte de la Inmaculada: 6, 7 y 8 d'avientu.
* El 16 d'agostu celébrase la Foguera de San Roque.

## Monumentos
* Ilesia parroquial de la Inmaculada Concepción:

Ilesia de La Inmaculada Concepción, dependiente de la parroquia de Castrojeriz, nel Arciprestalgu d'Amaya, diócesis de Burgos.
Acovez un retablu barrocu obra del montañés Fernando de la Peña. La ilesia construyóse amiesta al palaciu del obispu, (antiguu señor de la villa) y ye del que se caltién un arcu góticu.

La fábrica de grandes proporciones y estilu neoclásicu, destaca la gran torre en tres tramos, coronada por una cúpula de media naranxa.

La ilesia de la Inmaculada, construyida primitivamente n'estilu góticu, nel sieglu XIV, anque reformada neoclásicamente col pasu del tiempu.

* Ermita de la Virxe d'Espinosa

Atopar a unos 2 quilómetros del pueblu, nel llugar onde según cuenta la tradición apaeció la virxe a un vecín del pueblu. D'antiguo realizábase una romería pa camudar la virxe d'Espinosa pola virxe del Rosariu.

* Palaciu del preláu burgalés:

Restos de lo que la tradición diz foi un palaciu d'un preláu burgalés, otrora antiguu señor de la villa.

* Hospital de San Juan:

Con restos medievales. L'edificiu foi rehabilitáu y tresformáu n'albergue de pelegrinos. 

Inda caltién un arcu apuntáu del Hospital orixinal ya inclusive dellos silos qu'apaecieron nel suelu del interior. 

Anguaño abre tol añu como albergue pa pelegrinos con credencial. Dispón de duches con agua caliente y cincuenta y cinco places nun edificiu dafechu rehabilitáu.

* Ilesia de San Vicente:

Son los restos de la ilesia d'un antiguu pobláu medieval y qu'inda caltién un paredón esquinal. Na redoma queden restos d'un via crucis de la dómina. 

* Molín del Cubu:

Nun estrechamientu del valle, atopamos en vieyu molín, silenciosu y escuru, nial de gorriones y curuxes, inda conseva la maquinaria y la presa que la alimentaba.

## Ver tamién

* Llista de conceyos de Burgos

## Referencies

## Enllaces esternos

* Páxina web del conceyu