GRB 970508

**GRB&nbsp;970508** foi un biltu de rayu gamma detectáu'l 8 de mayu de 1997 a les 21:42&nbsp;UTC. Un biltu de rayu gamma (*GRB* nes sos sigles n'inglés) ye un rellumu de gran lluminosidá, acomuñáu a una esplosión nuna galaxa alloñada, con producción de rayu gamma, la forma más enerxética de la radiación electromagnético. Frecuentemente son siguíos por una duradera luminiscencia residual de radiación a llonxitúes d'onda mayores (rayos X, radiación ultravioleta, lluz visible, radiación infrarroxo y radiofrecuencia).

Foi detectáu pol monitor de biltos de rayu gamma del satélite d'astronomía de rayos X BeppoSAX, frutu de la collaboración ente los Países Baxos ya Italia. El astrónomu Mark Metzger determinó que GRB&nbsp;970508 asocedió siquier a 6 millardos (mil millones) d'años lluz de la Tierra, siendo'l primera GRB del que pudo determinase la distancia.

Hasta esti biltu, los astrónomos nun llegaren a un consensu sobre la distancia al respective de la Tierra a la qu'asoceden los GRB. Dalgunos postulaben la idea de qu'asocedíen dientro de la Vía Láctea, pero nun yeren observables nel espectru visible pola so baxa enerxía. Otros defendíen que se producíen n'otres galaxes, a distancies astronómiques y que yeren desaxeradamente enerxéticos. Anque la posibilidá de qu'esistan dellos tipos de biltos de rayu gamma nun faía dambes teoríes mutuamente escluyentes, la midida de la distancia de GRB 970508 asitió inequívocamente la fonte de los GRB fora de la nuesa galaxa, dando per rematáu l'alderique.

GRB&nbsp;970508 foi tamién el primer biltu del que se reparó emisión posterior de radiofrecuencia. Por aciu l'analís de la intensidá fluctuante de les señales del radiu, l'astrónomu Dale Frail calculó que la fonte de la radiación espandiérase a una velocidá cercana a la de la lluz, apurriendo una prueba concluyente de que los biltos de rayu gamma son esplosiones de tipu relativista.

## Descubrimientu

Los brotes de rayu gamma (GRB), rellumos de gran lluminosidá con producción de rayu gamma, la forma más enerxética de la radiación electromagnético, fueron detectaos per primer vegada en 1967 polos satélites Vela, diseñaos pa la detección d'esplosiones nucleares nel espaciu. Frecuentemente son siguíos por una luminiscencia de mayor duración de radiación a llonxitúes d'onda mayores y menor enerxía. La primer vegada que se detectó radiación en rayos X procedente de la luminiscencia residual d'un GRB, foi gracies al satélite artificial BeppoSAX, de nacionalidá italo-holandesa, dedicáu específicamente a l'astronomía de rayos X.

El xueves 8 de mayu de 1997, l'observatoriu de rayos gamma del BeppoSAX rexistró un biltu de rayu gamma que duró aproximao 15 segundos. Foi tamién detectáu pola sonda espacial robótica Ulysses, destinada al estudiu del Sol, y pol *Burst and Transient Source Experiment* (BATSE) agospiáu nel observatoriu de rayos gamma Compton. Tamién foi rexistráu pol campu visual d'una de les cámares de rayos X del BeppoSAX. A les poques hores, l'equipu responsable de BeppoSAX alcontró l'orixe del biltu nuna pequeñu área alredor de la posición real con un error de midida d'aproximao 10 minutos d'arcu, la midida más exacta hasta'l momentu.

## Observaciones

Una vegada determinada aproximao la posición del biltu de rayu gamma, Enrico Costa, del equipu del BeppoSAX, poner en contautu con Dale Frail, qu'entós trabayaba nel Very Large Array (perteneciente al National Radio Astronomy Observatory) de Nuevu Méxicu, Estaos Xuníos. Frail empezó a reparar el biltu a una llonxitú d'onda de 20&nbsp;centímetros a les 01:30&nbsp;UTC, menos de cuatro hores dempués del descubrimientu. Mientres preparaba les sos observaciones, Frail comunicar con Stanislav Djorgovski, que trabayaba nel telescopiu Hale. Djorgovski comparó darréu les sos imáxenes de la rexón con otres más antigües procedentes del Digitized Sky Survey, pero nun atopó nueves fontes de lluz na zona señalada pol equipu italianu. Mark Metzger, colega de Djorgovski nel observatoriu de Caltech, llevó a cabu un analís más refechu de los datos, pero tampoco foi capaz d'identificar nueves fontes de radiación nel espectru visible.

Djorgovski reparó de nuevu la rexón la tarde siguiente, comparando les imáxenes de los díes, pero dientro de la zona averada indicada polos astrónomos de BeppoSAX nun apaecía nengún oxetu que menguara la so lluminosidá ente'l 8 y el 9 de mayu. Metzger captó un oxetu qu'aumentara la so lluminosidá, pero asumió que se trataba d'una estrella variable, non d'un biltu de rayu gamma. Titus Galama y Paul Groot, miembros d'un equipu d'investigación n'Ámsterdam empobináu por Jan van Paradijs, compararon les imáxenes tomaes pol observatoriu WIYN el 8 de mayu y pol telescopiu William Herschel el día 9. Tampoco pudieron atopar nenguna fonte de lluz qu'escayera neses feches.

N'afayando la lluminosidá latente del nuevu biltu, l'equipu de BeppoSAX siguió trabayando nuna meyor llocalización del orixe, hasta'l puntu que l'oxetu que Metzger consideró una estrella variable cayó dientro del pequeñu intervalu d'error propuestu polos descubridores. Per otru llau, mentanto l'equipu de Caltech como'l d'Ámsterdam yeren ronciegos a publicar dalguna conclusión sobre l'afayu, el 10 de mayu Howard Bond del Space Telescope Science Institute publicó les sos propies observaciones, que dempués se confirmaron como parte de la lluminosidá visible derivada del biltu.

La nueche ente'l 10 y el 11 de mayu de 1997 unu de los compañeros de Metzger, Charles Steidel, rexistró'l espectru del oxetu variable nel observatoriu W. M. Keck. Unvió los datos a Metzger que, dempués d'identificar un sistema de llinies d'absorción acomuñaes al magnesiu y el fierro, determinó un fana en candia del oxetu de *z*&nbsp;=&nbsp;0,8349&nbsp;±&nbsp;0,0002, qu'indica que la lluz del biltu foi absorbida parcialmente por materia a aproximao 6&nbsp;millardos (mil millones) d'años lluz de la Tierra. Anque nestes midíes nun se determina la fana en candia del propiu biltu, la materia absorbente tenía de tar obligatoriamente alcontrada ente l'orixe y la Tierra, polo que l'eventu producióse, siquier, a esa distancia.

Por cuenta de l'ausencia de bosque Lyman-alfa nel espectru, efeutu de l'absorción peles nubes d'hidróxenu neutru que s'atopen ente nós y l'oxetu, la fana en candia foi aumentáu hasta *z*&nbsp;=&nbsp;2,3, ente que na ulterior investigación de Daniel E. Reichart, de la Universidá de Chicago, propúnxose una *z*&nbsp;\approx&nbsp;1,09. Esta foi la primer oportunidá na que los científicos pudieron midir la fana en candia d'un biltu de rayu gamma. Tamién se llograron numberosos espectros visibles nel observatoriu de Calar Alto, n'España, a llonxitúes d'onda de 4.300–7.100&nbsp;Å (430–710&nbsp;nm) y 3.500–8.000&nbsp;Å (350–800&nbsp;nm), pero nun s'identificaron llinies d'emisión.

El 13 de mayu, cinco díes dempués de la primer detección de GRB 970508, Frail volvió reparar la zona d'emisión por aciu el Very Large Array, a llonxitúes d'onda de 3,5 cm, alcontrando darréu una fuerte señal espectroscópica. Dempués de 24 hores, la señal a 3,5&nbsp;cm fíxose significativamente más fuerte, amás d'apaecer nueves señales a 6 y 21 cm de llonxitú d'onda. Trátase de la primer observación confirmada d'emisión de radiofrecuencies per parte d'un biltu de rayu gamma.

A lo llargo del siguiente mes, Frail reparó que la emisión de radiofrecuencies fluctuaba acaldía, pero crecía'l so media. Les fluctuaciones nun asocedíen simultáneamente en toles llonxitúes d'onda reparaes, fechu esplicáu por Jeremy Goodman de la Universidá de Princeton como la resultancia de la combadura nes ondes de radio producida pol so viaxe al traviés del plasma interestelar de la Vía Láctea. Esos rellumos» d'ondes de radio (variaciones rápides na lluminosidá d'un oxetu, nesti casu en radiofrecuencia) asoceden namái cuando la fonte tien un diámetru aparente de menos de 3 microsegundos d'arcu.

## Carauterístiques

El monitor de brotes de rayu gamma de BeppoSAX, operando nun rangu d'enerxía de 40–700&nbsp;keV, rexistró un fluxu lluminoso de (1,85&nbsp;±&nbsp;0,3)&nbsp;×&nbsp;10-6&nbsp;erg/cm² (1,85&nbsp;±&nbsp;0,3 nJ/m²), ente que'l so cámara de campu ancho (2–26&nbsp;keV) captó un fluxu de (0,7&nbsp;±&nbsp;0,1)&nbsp;×&nbsp;10-6&nbsp;erg/cm² (0,7&nbsp;±&nbsp;0,1&nbsp;nJ/m²). A lo último, el BATSE (20–1000&nbsp;keV) rexistró un fluxu de (3,1&nbsp;±&nbsp;0,2)&nbsp;×&nbsp;10-6&nbsp;erg/cm² (3,1&nbsp;±&nbsp;0,2&nbsp;nJ/m²).

Aproximao cinco hores dempués del biltu, la magnitú aparente del oxetu, una midida logarítmica del so rellumu, na que los valores altos indiquen opacidá, foi de 20,3&nbsp;±&nbsp;0,3 na banda O del sistema fotométricu, correspondiente a la rexón ultravioleta del espectru (365nm - 66nm). La lluminosidá posterior algamó'l so máximu en dambes bandes aproximao dos díes depués de la primer detección del biltu (19,6&nbsp;±&nbsp;0,3 na banda O a les 02:13&nbsp;UTC del 11 de mayu, y 19,8&nbsp;±&nbsp;0,2 na banda R, correspondiente al colloráu (658nm - 138nm), a les 20:55&nbsp;UTC del día anterior.

James E. Rhoads, astrónomu nel Observatoriu Nacional de Kitt Peak, tamién analizó'l biltu, llegando a la conclusión de que nun taba fuertemente colimado en forma de fai. Posteriores analises realizaos por Frail y el so equipu indicaron que la enerxía total lliberada pol biltu fuera d'aproximao 5×1050&nbsp;erg (5×1043&nbsp;J), siendo la enerxía correspondiente a rayu gamma, según midíes de Rhoads, d'aproximao 3×1050&nbsp;erg (3×1043&nbsp;J). Estos cálculos indiquen que los rayos gamma y la enerxía cinética emitíos pol biltu yeren comparables, fechu que paez refugar los modelos de GRB que postulen la relativa ineficiencia na producción de rayu gamma d'estos fenómenos astronómicos.

## Modelu d'emisión y escala de distancia
Hasta'l descubrimientu de GRB 970508 nun se llegara a un consensu, ente la comunidá astronómica, alrodiu de la llocalización del orixe y distancia de los brotes de rayu gamma. Magar l'aparente distribución isotrópica de los biltos suxería que nun asocedíen dientro de la Vía Láctea, dellos astrónomos postularon la idea de que se daben llugar dientro del halo esferoidal de la nuesa galaxa, indicando que los biltos son apenes visibles porque nun son altamente enerxéticos. La otra teoría posible basar en que los biltos asoceden n'otres galaxes, asitiaes a distancies cosmolóxiques, y pueden ser detectaos por ser desaxeradamente enerxéticos.

La midida de la distancia y los cálculos de la enerxía total de GRB 970508 paecen sofitar inequívocamente esta última teoría, que se vio confirmada col descubrimientu de la galaxa anfitriona d'otru biltu similar, GRB 970228. En pocos meses, el discutiniu alrodiu de la distancia de los biltos terminó: son eventos extragalácticos aniciaos dientro de galaxes apenes perceptibles asitiaes a enormes distancies. Un añu dempués, n'abril de 1998, el biltu GRB 980425 foi siguíu por una brillosa supernova (SN 1998bw), fechu qu'indica una clara conexón ente los biltos de rayu gamma y les muertes d'estrelles masives.

A lo llargo del mes de mayu de 1997 los rellumos de radiofrecuencia fuéronse faciendo pasu ente pasu más débiles hasta que cesaron. Esti fechu implica que'l tamañu de la fonte d'emisión espandióse significativamente nel intervalu de tiempu ente la detección y la estinción del biltu. Utilizando la distancia conocida al orixe del biltu y el tiempu trescurríu antes del fin de los rellumos, Dale Frail calculó que la fonte espandiérase a una velocidá cercana a la de la lluz. Esta foi la primer prueba convincente de la posible esistencia d'esplosiones relativistes.

## Galaxa d'orixe
La lluminosidá residual de GRB&nbsp;970508 algamó'l so máximu 19,82 díes dempués de la detección del brote. Dempués foi atenuándose siguiendo una pendiente potencial mientres unos 100 díes. Dempués sumió totalmente la emisión d'ondes, revelando'l anfitrión del biltu, una galaxa nana nun procesu activu de formación d'estrelles con una magnitú aparente de *V*&nbsp;=&nbsp;25,4&nbsp;±&nbsp;0,15. Pa galaxa utilizó un modelu teóricu onde'l rellumu superficial amenorgar de forma esponencial, dende'l centru escontra l'esterior d'ella, en forma de discu esponencial d'elipticidad 0,70&nbsp;±&nbsp;0,07. El fana en candia de la lluminosidá latente de GRB 970508 calcular en *z*&nbsp;=&nbsp;0,835, correspondiente a un *z* de la galaxa anfitriona de 0,83, lo que suxer que, al contrariu qu'otros biltos reparaos enantes, GRB 970508 pudo tar acomuñáu a un nucleu galácticu activu.

## Notes
 


## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos
* 
* Los españíos de rayu gamma provendríen d'estrelles de carbonu y osíxenu
* 
* Swift capta GRB pocu dempués de producise