Llingües galoitalianes

Les **llingües galoitalianes** (dacuando denominaes colectivamente **"italianu" del norte**) entienden falar romances del norte d'Italia, más esautamente les fales asitiaes al norte de la llinia Massa-Senigallia, sacante les llingües retorromániques d'Italia (friulanu, ladín) que son parte d'otru grupu romance. 

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
### Distribución xeográfica
El dominiu llingüísticu, conxuntu de les llingües galoitalianes, estender pel norte d'Italia y coincide en gran midida cola Padania. Más esautamente les llingües galoitalianes entienden les variedaes romániques autóctones de la mayor parte d'El Piamonte, Liguria, Lombardía, Trentín y Vénetu (nun tán incluyíes: el Valle d'Aosta, onde históricamente se faló francoprovenzal, l'Alto Adigio onde se fala alemán, nin Friuli-Venecia Julia, onde predomina'l retorrománicu). El sur de Suiza históricamente tuvo apoderáu por variedaes de lombardu.

La llende meridional, ente les llingües galoitalianes y les llingües italianes centromeridionales correspuende a la llinia La Spezia-Rimini, o con más precisión xeográfica, la llinia Massa-Senigallia. El grupu galoitálico al norte d'esta llinia ye al empar dixebráu d'otros grupos romances del Nordeste (retorrománicu).

Amás esisten unos enclaves galoitalianos nel sur d'Italia: dos en Basilicata y les variedaes galosículas en cuatro árees en Sicilia.

### Historia
Nos estaos italianos primeramente esistentes a la unifación d'Italia, les llingües coloquiales usaes pola xente común yeren de variedá galoitaliana. L'italianu lliterariu d'orixe toscanu yera entendíu por poca xente hacia 1860, envaloróse que namái'l 2,5% entendía bien l'italianu lliterariu estándar. L'adopción del italianu lliterariu como llingua oficial de la Italia unificada, la escolarización en dicha llingua dende'l sieglu XX y la migración dende'l sur d'italianos que nun falaben llingües galoitalianes movieron del usu públicu les variedaes rexonales en favor del italianu estándar. Anque en Italia noroccidental hacia 1985 casi la metá de los italianos siguía usando nel llar familiar la variedá rexonal puramente. Nel Vénetu'l porcentaxe d'usu envalorar na mesma dómina cimera al 70%.

### Galoitaliano en Sicilia
En Sicilia esisten dellos enclaves de llingües galoitalianes nel centru y este de la isla. Estos enclaves son la resultancia de la imigración dende'l norte d'Italia mientres les décades que siguieon a la invasión normanda de Sicilia (ente 1080 y 1120). Los falantes d'estes llingües históricamente fueron denominaos como "lombardos de Sicilia". Dáu'l gran ralu de tiempu y la influyencia del idioma sicilianu la llingua difier notablemente del lombardu orixinal del norte. Les principales llocalidaes onde inda güei se caltienen les variedaes galoitalianes son: Piazza Armerina, Aidone, Sperlinga, San Fratello, Nicosia y Novara di Sicilia. N'otros enclaves de la provincia de Catania onde esistieron importantes comunidaes lombardes la llingua nun se caltuvo. La llingua de San Fratello paez tener orixinalmente más elementos del francu provenzal, que del lombardu puramente dichu.

### "Italianu" del norte Dalgunos autores usaron el términu '''"Italianu del norte"''' (y tamién '''"italianu" septentrional''', '''padano''' o '''cisalpino''') pa referise a les llingües galoitalianes. Sicasí, esti nome emprestar a muncho tracamundiu yá que suxer que l'italianu del norte ye una mera variación dialeutal menor del italianu estándar. Peor entá ye que la espresión "italianu" del norte usó amás pa conceutos distintos y mútuamente escluyentes:
* Acepción 1 (galoitaliano): Ye un el conxuntu de *variedaes romániques*, distinta del italianu estándar, según ciertos llingüistes como Heinrich Schmid, Andreas Schorta y sobremanera, Geoffrey Hull.,
* Acepción 2 (dialeutos septentrionales del italianu): Ye un *grupu de dialeutos* de la llingua italiana Pierre Bec, Jacques Allières). Sicasí, por que esta definición sía válida hai qu'entender por llingua italiana, como nes obres del llingüista alemán Gerhard Rohlfs, el conxuntu de los dialeutos romances d'Italia (y hasta de Córcega), ente los cualos destácase l'idioma italianu lliterariu y oficial, que provién del dialeutu florentín de Dante, Boccaccio y Petrarca.

## Clasificación

Les llingües o variedaes que constitúin en grupu galoitaliano son:
***[[idioma piamontés|Piamontés]]** (Italia) 
***[[Idioma lombardu|Lombardu]]** (Italia, Suiza) 
***[[Idioma ligur|Ligur]]** (Italia, Principáu de Mónaco) 
***[[idioma emiliano-romañol|Emiliano-Romañol]]** (Italia, San Marín) 
***[[idioma vénetu|Vénetu]]** (Italia, Croacia, Eslovenia)
***[[Idioma istrianu|Istrianu]]** (Croacia)
Dellos autores consideren que'l vénetu y el istrianu constitúien grupus amás de los demás una y bones nun comparten dalgunes de les isogloses más bultables de les llingües galoitalianes como la esistencia de vocales anteriores arrondaes [] o [], presentes en ligur, piamontés y lombardu. Anque sí comparten les otres isogloses.

## Carauterístiques comunes
En munchos aspeutos fonéticos les llingües galoitalianes comparten los desarrollos col francés, l'occitanu o'l catalán en puntos nos qu'estos difieren del italianu estándar. Sicasí, eso tampoco significa que les llingües galoitalianes tán más cerca en tolos aspeutos de les llingües galorromances o occitanorromances que del italianu estándar (idioma toscanu) y les llingües italianes centromeridionales.

### Fonoloxía
La llinia La Spezia-Rimini na so parte occidental (La Spezia) arrexunta un conxuntu de siquier siete isogloses importantes qu'estremen a les llingües galoitalianes y al italianu del Norte del toscanu. Na so parte oriental les isogloses dixébrense un pocu, siendo la isoglosa más septentrional la que pasa más cerca de Rimini. Al norte d'esta isoglosa tiénense les siguientes carauterístiques relevantes:
* Vocales:
** Esistencia de redondeamiento vocálicu (*vocali turbate*) nel sector noroccidental: lat. MŪRU(M) 'muriu' > piamontés de Turín /myr/.
** Apócope, na mayor parte de les llingües galoitalianes perdiéronse les átones finales de /-a/ (dacuando delles /-i/ tamién se caltienen). Exemplos el lombardu tien *òm* 'home' (llatín HŎMŌ), *nef* nieve' (lat. NĔVY), *füm* 'fumu' (lat. FŪMO), *fil* 'filo' (lat. FĪLO), *röda* 'rueda' (lat. RŎTA) (frente a los equivalentes n'italianu *uomo, nieve, fumo, filu, ruota* que caltienen siempres la vocal final llatina). En ligur, sicasí, caltiénense delles vocales finales (sacante tres *-n*) como s'aprecia nos exemplos *ramu, rami; lüme, lümi* "ramu, ramos; lluz, lluces" (llatín RAMU, RAMI; LŪMĔN, LŪMĬNES; italianu *ramu, rami; lume, lumi*), ente que pa les pallabres en *-n* el ligur tien *can, chen* /kaŋ, keŋ/ 'perru, perros' (frente al italianu *cane, cani*).
** Síncopa o enclín a la cayida de vocales pretóniques: DENAR(I)O 'dineru' > piamontés de Turín /dne/ (toscanu *denaro*).
** La Metafonía ye bien común y afecta a les vocales abiertes tóniques *è*  y *ò*  cuando van siguíes de /i/ (dacuando tamién /o/). Esti cambéu fonéticu antecedió a la cayida de vocales finales polo que los sos efeutos persisten entá dempués de sumir les vocales finales. Esto lleva a los desarrollos *ie* y *uo* qu'en munchos dialeutos va más lloñe llegando a los monoptongos *i* y *ö* . Esta diptongación ye distinta de la qu'esiste n'italianu estándar (que se produz tantu en sílabes abiertes como en zarraes). Asina en lombardu tiense *quest* 'esto' (italianu *questo*) pero sicasí *quist* 'estos' (italianu *questi*).
* Consonantes:
** Lenición de les consonantes oclusives sordes intervocáliques. Esta lenición puede ser una sonorazación como en FRATĔLLU > lombardu /fraˈdɛl/, > piamontés /ˈfrɛl/ (toscanu/italianu estándar *fratello* / francés *frère*) o una espirantización CAPĬLLU > piamontés /kaˈvɛj/ (italianu *capello* / catalán *cabell*).
** Palatalización del grupu consonánticu -CT-: LĂCTE 'lleche' > Piamontés de Turín /lajt/, > Lombardu /laʧ/.
** Desgeminación consonántica: *TUCCA 'suco, mueyu' > Vénetu /tɔʧo/.
** Palatalización en grau diversu, según les rexones, de la A tónica llatina, como en CAVĀRE > piamontés de Turín /gaˈvɛ/ (esa traza tamién se presenta en francés estándar CAPRA > /čɛˈvɾ/).
El siguiente cuadru presenta dalgunes de les carauterístiques típiques qu'estremes les variedaes romances al norte y al sur de dicha llinia:
:
Nes vocales rexistren los siguientes cambeos:
* *o* /o/ tiende a camudar a *ü* /y/, como asocede en francés, asina en lombardu tiense *füm* (n'italianu *fumo* 'fumu') y en ligur *lüme*, piamontés *lüm* (italianu *lume* 'lluz'). En delles rexones, como n'El Piamonte meridional, esto foi un pasu más allá y /o/ dio llugar a /i/, por casu *fis* (italianu *fuso*), *lim* (italianu *lume* 'lluz'). En delles rexones montascoses d'El Piamonte, sicasí (e.g. Canavese, Biellese, Ossolano), esti cambéu nun se da ante una /a/ final, dando llugar a un masculín *crü* (italian *crudu* 'crudu') pero en femenín *cru(v)a* (italian *cruda*).
* La vocal zarrada tónica *é* /y/ y dacuando *ó* /o/, cuando apaecen en sílabes abiertes (siguida por una sílaba con ataque simple) frecuentemente diptonga en /ei/ y /ou/, como en francés antiguu; e.g. piamontés *beive* (italianu *bere* IL-, como *el, ël, al, il, ul* ente que nos dialeutos ligures atópense les formes *lu, ru, o*. Nel artículu maculino plural tiénense formes *lu* y *i* siendo esta postrera la más estendida. Nel artículu femenín tiense *la* casi universalmente (en delles árees d'El Piamonte oriental y meridional, Emilia occidental y Lombardía occidental tiense la forma *a*). Pal artículu femenín plural tiense *-y* (pero tamién en ciertes árees *li, i*).

### Comparanza léxica
Los numberales en distintes variedaes galoitalianes son:
:
Los numberales '1', '2' y '3' estremen ente formes de masculín y femenín.

## Comparanza de testu
El siguiente cuadru la mesma oración en distintes llingües romances:
:
La clasificación del *istriota* ye difícil y revesosa. Considérase xeneralmente un tipu particular de venecianu, un dialeutu distintu del venecianu o, a lo último un idioma entemediu ente'l venecianu y el dálmata.

Según Pierre Bec, nel pasáu, tuvo d'esistir dalgún tipu d'unidá diacrónica ente ente l*'italianu del Norte* y el grupu retorrománicu: romanche en Suiza y ladín y friulanu n'Italia. Esti llazu estrecho y evidente foi investigáu en mayor fondura pol yá citáu llingüista australianu Geoffrey Hull, llevándolo a la conclusión apuntada enantes (definición 2).

## Ver tamién
* "Italianu" del norte

## Referencies

### Bibliografía
* C. Grassi, A. A. Sobrero, T. Telmon. *Fondamenti di dialettologia italiana*, Roma-Bari, Editori Laterza, 1997, ISBN 88-420-5131-4.
* L. Renzi. *Nuova introduzione alla filologia romanza*. Bologna, Il Mulino. Pagg. 504. ISBN 88-15-04340-3.