Idioma garífuna

El **garífuna** ye un idioma arahuaco faláu na mariña caribe atlántica d'Hondures (98 mil), Guatemala (17 mil), Belize (16 mil) y Nicaragua (1500) pol pueblu garífuna. El garífuna ye faláu por menos d'una cuarta parte del aproximao un millón de persones d'etnia garífuna.

Una carauterística interesante d'esta llingua ye'l vocabulariu que ye usáu solamente poles muyeres y el que ye utilizáu namái polos homes. Esto, sicasí, nun afecta a tol vocabulariu. Los términos usaos polos homes provienen xeneralmente del idioma caribe ente que'l vocabulariu usáu poles muyeres vien del idioma arahuaco. 

La llingua garífuna, xunto cola danza y la música d'esta etnia centroamericano y caribeño, foi proclamada en 2001 ya inscrita en 2008 na Llista representativa del Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá de la Unesco.

## Comparanza con Carib o Kari'nja
Equí preséntese exemplos que comparen garifuna con carib o kari'nja.

## Gramática

### Pronomes personales
Con independientes pronomes personales, Garifuna estrema xéneros gramaticales:

Les formes *au* y *amürü* son d'orixe caribe, los otros son d'orixe Arawakan.

### Plurales de sustantivos
La pluralización de sustantivos nun ye regular, realizar por mediu de sufixos. Por casu:

**isâni* "neñu" – *isâni-gu* "neños"
**wügüri* "home" – *wügüri-ña* "homes"
**hiñaru* "muyer" – *hiñáru-ñu* "muyeres"
**itu* "hermana" – *ítu-nu* "hermanes"

El plural de *Garífuna* ye *Garínagu*.

### Posesión
Posesión en sustantivos espresar por persona gramatical los prefixos:

**ibágari* "vida"
**n-ibágari* "la mio vida"
**b-ibágari* "el so (singular) vida"
**l-ibágari* "la so vida" (masculín)
**t-ibágari* "la so vida" (femenina)
**wa-bágari* "la nuesa vida"
**h-ibágari* "el so (plural) vida"
**hai-bágari* "la so vida"

### Verbos
Na Garifuna verbos, les categoríes tiempu gramatical, aspeutu gramatical, manera gramatical, negación lóxica, y persona (suxetu y complementu) espresar por mediu d'afixos, parcialmente sofitaos por partícules gramaticales.

El paradigmo de conxugaciones son numberosos.

#### Exemplos
La conxugación del verbu *alîha* "lleer" nel presente tirante continuu:
**n-alîha-ña* "toi lleendo"
**b-alîha-ña* "usté (singular) ta lleendo"
**l-alîha-ña* "él ta lleendo"
**t-alîha-ña* "ella ta lleendo"
**wa-lîha-ña* "nós tamos lleendo"
**h-alîha-ña* "ustedes (plural) tán lleendo"
**hai-lîha-ña* "ellos tán lleendo"

La conxugación del verbu *alîha* "lleer" nel presente:
**alîha-tina* "lleo"
**alîha-tibu* "usté (singular) llei"
**alîha-ti* "él llee"
**alîha-el to* "ella llee"
**alîha-tiwa* "nós lleemos"
**alîha-tiü* "ustedes (plural) lleen"
**alîha-tiñu* "ellos lleen"
**alîha-tiña* "elles lleen"

Tamién hai unos verbos irregulares.

### Numberales
Dende "3" penriba los númberos de Garífuna son puramente d'orixe francés y basaos nel sistema vigesimal, lo cual nel idioma francés namái ye aparente a "80":

*1 = *aban*
*2 =*biñá, biama, bián*
*3 = *ürüwa* (< *trois*)
*4 = *gádürü* (< *quatre*)
*5 = *seingü* (< *cinq*)
*6 = *sisi* (< *six*)
*7 = *sedü* (< *sept*)
*8 = *widü* (< *huit*)
*9 = *nefu* (< *neuf*)
*10 = *dîsi* (< *dix*)
*11 = *ûnsu* (< *onze*)
*12 = *dûsu* (< *douze*)
*13 = *tareisi* (< *treize*)
*14 = *katorsu* (< *quatorze*)
*15 = *keinsi* (< *quinze*)
*16 = *dîsisi*, *disisisi* (< "*dix-six*" → *seize*)
*17 = *dîsedü*, *disisedü* (< *dix-sept*)
*18 = *dísiwidü* (< *dix-huit*)
*19 = *dísinefu* (< *dix-neuf*)
*20 = *wein* (< *vingt*)
*30 = *darandi* (< *trente*)
*40 = *biama wein* (< 2 X *vingt* → *quarante*)
*50 = *dimí san* (< "*demi cent*" → *cinquante*)
*60 = *ürüwa wein* (< "*trois-vingt*" → *soixante*)
*70 = *ürüwa wein dîsi* (< "*trois-vingt-dix*" → *soixante-dix*)
*80 = *gádürü wein* (< *quatre-vingt*)
*90 = *gádürü wein dîsi* (< *quatre-vingt-dix*)
*100 = *san* (< *cent*)
*1,000 = *milu* (< *mil*)
*1,000,000 = *míñonu* (< inglés *million*?)

## Ver tamién
* Arahuacos
* Taínos
* Llingües d'Hondures
* Diccionariu de les Llingües d'Hondures

## Referencies

### Bibliografía
* Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. "Garifuna". Ethnologue: Languages of the World, decimoquinta edición. Dallas, Texas, Estaos Xuníos: SIL International. 
* "Garifuna (Black Carib)". Native Languages of the Americas.
* Langworthy, Geneva (2002). "Language Planning in a Trans-National Speech Community" (PDF). In Indigenous Languages Across the Community, eds. Barbara Burnaby y Jon Reyhner. Flagstaff: Universidá de Northern Arizona, páxs. 41-48. 
* "A Caribbean Vocabulary Compiled in 1666". Confederación Xunida del Pueblu Taíno. 
* Palaciu, Clifford J.. "Online Garifuna Lessons". 
* Josephs, K. Marie. "Garifuna". 

### Enllaces esternos
* Investigaciones garínagu