Idioma yagán

L**'idioma yagán** o **yámana**, mentáu tamién na lliteratura como *háusi kúta*, *inchikut*, *tekeenika*, *yahgan* o *yappu*, foi l'idioma de los yaganes, un pueblu amerindiu nómada de les islles y canales del estremu sur de Chile y Arxentina. Considérase una llingua aisllada estinta, pos Cristina Calderón, la última falante d'esti idioma, morrió el 16 de febreru de 2022 a los 93 años.

## Denominaciones
De les denominaciones daes a los sos falantes, la más conocida ye "yagán" (del inglés *Yahgan*), inventada pol misioneru colonizador d'Ushuaia, Thomas Bridges:

Xunto al nome yagán, emplegóse'l términu "yámana" (del yagán **', "home") pa referise al pueblu y a la so llingua; pero esti términu nun yera aceptáu poles últimu dos falantes, por significar "home" solamente na so acepción de "ser humanu de sexu masculín".

El nome ''inchikut'' ye una pallabra compuesta que'l so primer términu paez provenir del inglés ''indian'', depués significaría a cencielles ''idioma de los indios''.

D'alcuerdu a Adalberto Salas, el nome ''háusi kúta'' (escritu por esti autor ''háusi kút~'') ye'l que-y daben les postreres falantes.

== Historia ==

El yahgán yera la llingua más austral del mundu y hasta entamos del [[sieglu XX]] yera faláu nel área costera austral de la isla de [[Isla Grande de Tierra del Fueu|Tierra del Fueu]], y nes islles y canales ente la [[canal Beagle]] y el [[cabu de Fornos]]. En [[1886]] amás rexistrábase una pequeña población falante d'esti idioma tamién nel archipiélagu de les [[Malvines]], nuna misión de la [[isla Vigía]] o Keppel.

describir como una llingua con un léxicu bien ampliu, pero nun esiste alcuerdu ente los llingüistes alrodiu de la so rellación con otres llingües, y magar permanez considerada un idioma aislláu, intentóse rellacionala con otres llingües del área fueguina, como'l [[idioma kawésqar|kawésqar]] o'l [[Idioma chono (Chile)|chono]], les [[llingües chon]] y con llingües xeográficamente más distantes como'l [[mapudungun]].

La manera de vida de los yaganes actuales ye asemeyáu al de la población rural de cualesquier otru orixe del estremu austral d'[[Arxentina]] o Chile, en nada distintu al de la población emigrada, especialmente de [[Chiloé]], escontra esa zona. La única traza cultural relevante que podría ser consideráu ye la llingua, que bien pocos conocen y solo una persona fala fluidamente a principios del [[sieglu XXI]].

En 1972 namái dos vieyos, Felipe Álvarez y Benito Sarmiento, taben dispuestos a informar alrodiu de la so llingua y por ellos súpose qu'otros 5 ó 7 conocer, qu'ente los demás miembros de la población dalgunos recordaben namái unes cuantes pallabres, y que los más nuevos ignorar por completu. Al referise a l'actitú de los yámana, de nun querer falar la so llingua, afirmaba Benito Sarmiento:

(Benito Sarmiento —fináu en 1975— vivía absolutamente namái na caleta de Moxones, a unos 28 km al oeste de Puerto Williams. En Moxones, alredor de 1930, construyéronse unes casines pa los indíxenes qu'anguaño tán despoblaes dafechu.) La so actitú yera una esceición, tantu los yámanas como los [[kawésqar]] amuésense reluctantes a falar les sos llingües ante estrañu.

En 2022 morrió la última falante nativa, [[Cristina Calderón]], quien dempués de la muerte de la so hermana Úrsula, nun tuvo más posibilidaes de falar la so llingua con otres persones. Nos últimos años de la so vida ayudó a la creación d'un diccionariu pa caltener tol léxicu que recuerdaba.

== Fonoloxía ==
Bridges y los demás investigadores del idioma yámana propunxeron distintos sistemes [[fonoloxía|fonolóxicos]] pa la llingua. L'alfabetu que s'usa anguaño pa trescribila estrema 7 [[vocal]]es y 16 [[consonante]]s, magar hai un estudiu de Poblete y Sales qu'indica qu'habría 18 consonantes. Sicasí, el dialeutu o estadiu del idioma documentáu por Bridges tenía un númberu mayor de consonantes, pos esistía oposición ente sordes como /p/ y /t/ y sonores como /b/ y /d/.

=== Vocales ===
Na siguiente tabla amuésense les 7 vocales del idioma. Pa la so representación escrita nel Alfabetu Oficial empléguense los mesmos signos que s'usen nel [[Alfabetu Fonéticu Internacional]], con esceición de la vocal media central que s'escribe **ö'''.

### Consonantes

* Non reconocíos como fonemes nel Alfabetu Oficial.

## Gramática
Ye una llingua altamente aglutinante, d'orde SOV y alliniadura nominativa-acusativu. Escarez d'artículu y xéneru gramatical, pero estrema en númberu singular, dual y plural. Tien 6 casos: nominativu, acusativu, dativu, llocativu y instrumental, sufixos y prefixos locativos, verbalizadores, benefactivos, predicativos, d'orientación, direición, nominalización, ente otros.
El verbu conxugar en tres modo: indicativu, imperativu, suxuntivu, persona: primer, segunda y tercer, voz: causativa, reflexiva, recíproca y pasiva, tiempu: presente, pasáu cercanu, pasáu llonxanu, futuru cercanu y futuru alloñáu, aspeutu: continuativo, durativu ya imprecisu, númberu: singular, dual y plural. La forma plural de los verbos tien distintos sufixos según seya coleutivu, paucal, intransitivu, oxetivu, ente otros, sicasí, munchos nun lleven sufixu y son totalmente irregulares.
Una carauterística notable ye ser una de les poques llingües d'América qu'utiliza la serialización verbal.

## Exemplos de vocabulariu
Na llista inclúyense dellos vocablos.

## Ver tamién
* Cristina Calderón
* Mamihlapinatapai

## Referencies

### Bibliografía
* 
*
*
*
*
*
*
*
*

## Enllaces esternos
* 
* 
*  (inclúi archivos de soníu)
* Yagán actual
* South American Missionary Society: Tierra del Fueu, 1898:
**Tekenika: young Yaghan women
**Tekenika: Mr. Pringle with young Yaghan men
*Yagán dictionary online (select simple or advanced browsing)
*Llingües Australes
*Waata Chis, a discussion list on the Yaghan people, their language, and their culture
*Moribund 'Savages' of Tierra del Fueu
*Little Yagan Dictionary
*Acts of the Apostles translated into Yahgan, Google Books
*Acts of the Apostles translated into Yahgan, www.archive.org
*Gospel of John translated into Yahgan, Google Books
*Gospel of John translated into Yahgan, www.archive.org
*Gospel of Luke translated into Yahgan, www.archive.org
*Glossar der feuerländischen Sprache (1882)
*YAMANA ENGLISH DICTIONARY OF THE SPEECH OF TIERRA DEL FUEU (1933), www.archive.org
*Mission scientifique du Cap Horn, 1882–1883, Volume 7, páxs. 262–335 on Yahgan language, grammar
*
*Oración matutina y vespertina, coleutes (Yahgan) Anglican liturgical translation
*1865 (early) version of Yahgan-English, English-Yahgan dictionary by Thomas Bridges
*