Prometéu

Na mitoloxía griega, **Prometéu** (en griegu antiguu Προμηθεύς, ‘previsión', ‘prospección') ye'l Titán amigu de los mortales, honráu principalmente por robar el fueu de los dioses nel tarmu d'una cañaheja, dalo a los homes pal so usu y darréu ser castigáu por Zeus por esti motivu.

## Adoración
Como introductor del fueu ya inventor del sacrificiu, Prometéu ye consideráu'l Titán proteutor de la civilización humana. 

En Atenes, dedicárase un altar a Prometéu na Academia de Platón. Dende ellí partía una carrera d'antorches celebrada nel so honor pela ciudá, na que ganaba'l primeru qu'algamaba la meta cola antorcha encendida.

## Mitos
Prometéu yera fíu de Xapetu y la oceánide Asia o de la tamién oceánide Clímene. Yera hermanu d'Atles, Epimeteo y Menecio, a los que superaba n'astucia y engaños. Nun tenía mieu dalguno a los dioses, y fixo risión a Zeus y a la so poca comprendoria. Sicasí, Tosquilo afirmaba nel so *[[prometeo encadenáu]]* que yera fíu de Gea o Temis. Según una versión minoritaria, el xigante Eurimedonte violó a Hera cuando esta yera una neña y nició a Prometéu, lo que causó la roxura de Zeus.

Prometéu foi un gran benefactor de la humanidá. Urdió un primer engañu contra Zeus al realizar el sacrificiu d'un gran güe qu'estremó de siguío en dos partes: nuna d'elles punxo la piel, la carne y les coraes, que despintó nel banduyu del güe y na otra punxo los güesos pero cubrir de petitosa grasa. Dexó entós escoyer a Zeus la parte que comeríen los dioses. Zeus escoyó la capa de grasa y enllenóse de roxura cuando vio qu'en realidá escoyera los güesos. Dende entós los homes quemen nos sacrificios los güesos pa ufiertalos a los dioses, y comen la carne.

Indignáu por esti engañu, Zeus prohibió a los homes el fueu. Prometéu decidió robalo, asina que xubió al monte Olimpu y coyer del carru de Helios o de la forxa de Hefesto, y consiguir devolver a los homes nel tarmu d'una cañaheja, qu'ambura amodo y resulta bien apoderáu pa esti fin. D'esta forma la humanidá pudo calecer. 

N'otres versiones (notablemente, el *[[Protágoras (diálogu)|Protágoras]]* de Platón), Prometéu robaba les artes de Hefesto y Atenea, llevábase tamién el fueu porque ensin él nun sirvíen pa nada, y apurría d'esta forma al home los medios colos que ganase la vida.

Pa vengase por esta segunda ofiensa, Zeus ordenó a Hefesto que fixera una muyer de magre llamáu Pandora. Zeus -y infundió vida y unviar per mediu de Hermes al hermanu de Prometéu: Epimeteo, en que la so casa atopar la jarra que contenía toles desgracies (plagues, dolor, probeza, crime, etcétera) coles que Zeus quería castigar a la humanidá. Epimeteo casóse con ella p'aselar la roxura de Zeus por refugala una primer vegada (por causa de les alvertencies del so hermanu de nun aceptar nengún regalu de los dioses; en castigu Prometéu sería encadenáu). Pandora terminaría abriendo'l ánfora, tal que Zeus había previstu.

En vengándose asina de la humanidá, Zeus vengóse tamién de Prometéu y fizo que lo llevaren a El Cáucasu, onde foi encadenáu por Hefesto cola ayuda de Bida y kratos. Zeus unvió una águila (fía de les bisarmes Tifón y Equidna) por que se comiera'l fégadu de Prometéu. Siendo ésti inmortal, el so fégadu volvía a aumentar el so tamañu cada nueche, y l'águila volvía comelu acaldía. Esti castigu había de durar pa siempres, pero, Heracles pasó pol llugar de cautiverio de Prometéu de camín al xardín de les Hespérides y lliberar disparando una flecha a l'águila. Esta vegada nun-y importó a Zeus que Prometéu evitara de nuevu'l so castigu, una y bones esti actu de lliberación y misericordia ayudaba a la glorificación del mitu de Heracles, quien yera fíu de Zeus. Prometéu foi asina lliberáu, anque tenía de llevar con él un aniellu xuníu a un cachu de la roca a la que foi encadenáu. 

Estimosu, Prometéu reveló a Heracles la manera de llograr les mazanes doraes de les Hespérides.

Sicasí, n'otra versión Prometéu foi lliberáu por Hefesto en revelando a Zeus el destín de que si tenía un fíu cola nereida Tetis, esti fíu aportaría a más poderosu que'l so padre, quien quiera qu'ésti fora. Por ello Zeus evitó tener a Tetis como consorte y el fíu que tuvo ésta con Engarro foi Aquiles quien, tal que dicía la profecía, aportó a más poderosu que'l so padre.

La *[[Biblioteca mitolóxica]]* recueye una versión según la cual Prometéu foi'l creador de los homes, modelándolos con folla. Prometéu ufiertóse ante Zeus pa camudar la so mortalidá pola inmortalidá de Quirón cuando ésti foi mancáu por fuercia por Heracles, lo que-y produció una firida incurable.

## Rellación con otres mitoloxíes
Na mitografía, rellacionóse a Prometéu con Loki, de la mitoloxía nórdica, quien análogamente ye un xigante más qu'un dios, ta acomuñáu col fueu y ye castigáu a ser encadenáu a una roca y acoradáu por una águila.

## El mitu prometeico na cultura
La hestoria de Prometéu inspiró a munchos autores a lo llargo de la historia pa referise a la osadía de los homes de faer o tener les coses divines, y los románticos vieron nél un prototipu del demon o xeniu natural. Dalgunes de les obres de dichos autores son:

* *[[Prometéu encadenáu]]*, atribuyida a Tosquilo (525 - 456&nbsp;e.&nbsp;C.)
* *La estatua de Prometéu*, drama de Calderón de la Barca.
* *[[Frankenstein o'l modernu Prometéu]]*, de Mary Shelley.
* *Prometéu lleva'l fueu a la humanidá*, cuadru de Heinrich Friedrich Füger. 
* *Prometéu*, cuadru de José de Ribera.
* *Prometéu*, cuadru de Dirck van Baburen.
* *[http://www.colecciondeverda.com/2012/11/prometeo-creando-al home-y.html Prometéu], creando al home y infundiéndole vida col fueu del cielu, cuadru de [[Hendrick Goltzius]]
* *Prometéu encadenáu*, cuadru de [[Peter Paul Rubens]].
* *Prometéu*, pintura de [[José Clemente Orozco]], (1930).
* *Prometéu*, poema de [[Johann Wolfgang von Goethe]].
* *Prometéu*, poema de [[Lord Byron]].
* *Prometéu desencadenáu*, obra teatral con diálogu en versu de [[Percy Bysshe Shelley]] (1819).
* *Prometéu*, poema de [[Thomas Kibble Hervey]] (1832).
* *Prometéu: El poema del fueu*, poema orquestal d'[[Alexander Scriabin]] (1910).
* *Prometéu*, ópera de [[Carl Orff]].
* *Prometéu*, mural de pintura presente na unidá central de la [[Universidá Autónoma de Sinaloa]].
* *Die Geschöpfe des Prometheus*, op.&nbsp;43 de [[Ludwig van Beethoven]].
* *Prometéu*, [[Poemes sinfónicos (Liszt)|poema sinfónicu]] nᵘ 5 de [[Franz Liszt]].
* *Prometéu* (*Прометей*), [[curtiumetraxe]] de [[Dibuxu animáu|dibuxos animaos]] de 1974 producíu por [[Soyuzmultfilm]] y empobináu por Aleksandra Snezhko-Blotskaya (Александра Снежко-Блоцкая, 1909 - 1980). 
* *Estatua de Prometéu*, de [[Rodrigo Arenas Betancur]]: monumentu alzáu na ciudá de [[Pereira]] ([[Colombia]]).
* *Prometéu*, *suite* de [[Luigi Nonu]] (1992).
* *La roxura del Cielu*, cantar de [[Tierra Santa (banda)|Tierra Santa]].
* ***Prometéu***, cantar d'[[Extremoduro]] del discu [[Agíla|Ágila]]
* El [[Rockefeller Center]] de [[Nueva York]] cuenta con una estatua dorada a Prometéu, que s'alza na cabecera de la fonte central, con llinies de [[Tosquilo]] inscrites debaxo.
* "Of Prometheus and the Crucifix", cantar de la banda Trivium.
* "Prometheus",Symphonia Ignis Divinus, Álbum y cantar homónimu de la banda italiana de Power metal melódico [[Luca Turilli's Rhapsody]].
* "Prometheus", cantar de la banda [[Septic Flesh]].
* "[[Prometheus (película)|Prometheus]]", película de [[Ridley Scott]].
* "[[Luzbelito|Fanfarria del cabrio]]", cantar de la banda [[Arxentina]] de rock "[[Patricio Rey y sus Redonditos de Ricota]]", puede interpretase que fai numberoses referencies a Prometéu. 
La [[Sociedá Llibertaria Futurista]] concede añalmente'l [[Premiu Prometéu]] a la meyor novela [[llibertarismu|llibertaria]].

=== Pintura ===
<gallery>
File:0 Prométhée supplicié - Rubens - Snyders - Philadelphia Museum of Art (W1950-3-1).JPG|*Prometéu encadenáu* (1611–12) de [[Peter Paul Rubens]]
File:1623_Dirck_van_Baburen,_Prometheus_Being_Chained_by_Vulcan_Rijksmuseum,_Amsterdam.jpg|*Prometéu siendo encadenáu por Vulcano* (1623) de [[Dirck van Baburen]]
File:Gustave Moreau 006.jpg|*Prometheus* (1868) de [[Gustave Moreau]] 
File:Prometheus (1930) de José Clemente Orozco en Pomona College.jpg|*Prometheus* (1927) de [[José Clemente Orozco]] en Pomona College
</gallery>

==== Pintura paisaxista ====
<gallery>
File:Francesco Foschi - Prometeo incatenato in cime innevate del Caucaso.jpg|*Prometéu encadenáu nos visos nevaos del Cáucasu* de [[Francesco Foschi]] (1710–1780)
File:Cole Thomas Prometheus Bound 1846-47.jpg|*Prometheo atáu* de [[Thomas Cole]] (1801–1848)
</gallery>

=== Escultura ===
<gallery>
File:Prometheus Adam Louvre MR1745 edit atoma.jpg|*Prometheus* (1762) de [[Nicolas Sébastien Adam]] ([[Louvre]])
File:Rockefeller Center MAM.JPG|*Prometheus* (1933) de [[Paul Manship]] ([[Rockefeller Center]] New York)
File:Lipshitz PMA.JPG|*Prometheus* (1943) de [[Jacques Lipchitz]] ([[Muséu d'Arte de Filadelfia]])
File:Prometheus, Dobnov st 001.jpg|*Prometheus* (1980–87) de [[Menashe Kadishman]] (Meyerhoff Art Education Center, Tel Aviv)
Ficheru:Prometheus in sochi.JPG|Estatua de Prometéu en [[Sochi]], llugar del encadenamientu.
</gallery>

== Ver tamién ==
* [[Titanes]]
* [[Orixe del home #La creación del home en Grecia|Orixe del home]]
* [[Deucalión]] y [[Pirra]]
* [[Lucifer]]
* [[Matarisva|Matariswan]], dios hinduista equivalente a Prometéu
* *Prometéu encadenáu*, [[Traxedia griega|traxedia]] de [[Tosquilo]]
* *Prometéu*, [[poema sinfónicu]] de [[Franz Liszt|Liszt]]
* *El mitu de Sísifo*, [[ensayu]] d'[[Albert Camus]]

== Bibliografía ==
* 

== Notes y referencies ==


== Enllaces esternos ==


* 

* 

* [[Ovidio]]: *Les metamorfosis* I, 76 - 88 (alusión a Prometéu).
** [[:m:s:es:Les metamorfosis:_Llibru_I#L'orixe_del mundu_.285_-_88.29|Testu español]] en [[Wikisource]].
*** [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0029%3Abook%3D1%3Acard%3D5 Testu llatín], con índiz electrónicu, nel [[Proyeutu Perseus]]. 
*** I: [[:m:s:la:Metamorphoses_%28Ovidius%29/Liber_I|testu llatín]] en Wikisource.

* Sobre Prometéu na *Teogonía* de [[Hesíodo]]: los fíos de [[Xapetu]] y [[Clímene (madre d'Atles)|Clímene]]. 
** [[:m:s:es:Teogon%C3%ADa#Fíos_de_J.C3.A1petu_y_Cl.C3.ADmene|Testu español]] en Wikisource. 
*** [[:m:s:el:%CE%98%CE%B5%CE%BF%CE%B3%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%B1#v505|Testu griegu]]; veanse los vv. 507 - 616.

* [[Higino]]: *Fábules* (*Fabulae*), 54, 142 y 144. 
** 54: *Tetis* (*Thetis*). 
*** [http://www.iconos.it/index.php?id=4100 Testu italianu].
*** [http://www.theoi.com/Text/HyginusFabulae2.html#54 Testu inglés] nel [http://www.theoi.com/ sitio] Theoi.
**** [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost02/Hyginus/hyg_fabu.html#c54 Testu llatín] nel [http://www.hs-augsburg.de/ sitio] de la Bibliotheca Augustana ([[Augsburgu]]).
**** Ed. de 1872 n'[[Internet Archive]]: [http://archive.org/stream/hyginifabulae00hygigoog#page/n118/mode/2up testu llatín] en [[facsímil]] electrónicu.
** 142: *Pandora* (*Pandora*). 
*** [http://www.iconos.it/index.php?id=4100 Testu italianu].
*** [http://www.theoi.com/Text/HyginusFabulae3.html#142 Testu inglés] en Theoi.
**** [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost02/Hyginus/hyg_fabu.html#c142 Testu llatín] nel sitiu de la Bibliotheca Augustana.
**** Ed. de 1872 n'Internet Archive: [http://archive.org/stream/hyginifabulae00hygigoog#page/n82/mode/2up testu llatín] en facsímil electrónicu.
** 144: *Prometéu* (*Prometheus*). 
*** [http://www.theoi.com/Text/HyginusFabulae3.html#144 Testu inglés] en Theoi.
**** [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost02/Hyginus/hyg_fabu.html#c144 Testu llatín] nel sitiu de la Bibliotheca Augustana.
**** Ed. de 1872 n'Internet Archive: [http://archive.org/stream/hyginifabulae00hygigoog#page/n82/mode/2up testu llatín] en facsímil electrónicu.

* Pseudo-[[Apolodoro d'Atenes|Apolodoro]]: *Biblioteca mitolóxica*, II, 5, 11 ([[Heracles]] llibera a Prometéu).
** II, 5, 11 (119 - 120): [http://www.iconos.it/index.php?id=4098 testu italianu].
** II, 5, 1-12: [http://ugo.bratelli.free.fr/Apollodore/Livre2/II_5_1-12.htm testu francés].
*** II, 5, 11: [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0022%3Atext%3DLibrary%3Abook%3D2%3Achapter%3D5%3Asection%3D11 testu inglés], con índiz electrónicu, nel [[Proyeutu Perseus]]; ed. de 1921 de [[James George Frazer]]. Na parte cimera derecha atopen los rótulos activos "*focus*" (pa camudar al testu [[Griegu antiguu|griegu]]) y "*load*" (pal testu billingüe).
**** II, 5, 11: [http://el.wikisource.org/wiki/%CE%92%CE%B9%CE%B2%CE%BB%CE%B9%CE%BF%CE%B8%CE%AE%CE%BA%CE%B7/%CE%92#v.CE.92_5.2C11 testu griegu] en Wikisource.

* [http://www.iconos.it/index.php?id=34 Sobre Prometéu], nel [http://www.iconos.it/ sitio] Iconos, de la Cátedra d'[[Iconografía]] y [[Iconoloxía]] del Departamentu de [[Historia del Arte]] de la Facultá de [[Ciencies Humanes]] de la [[Universidá de Roma "La Sapienza"]]; n'[[Idioma italianu|italianu]].
** [http://www.iconos.it/index.php?id=4151 Iconografía y referencies], nel mesmu sitiu.

* [[Tosquilo]]: *Prometéu encadenáu*. 
** [[:m:s:es:Prometeo_encadenáu|Testu español]] en Wikisource.
*** [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0010 Testu inglés], con índiz electrónicu, nel [[Proyeutu Perseus]]. Pueden emplegase los rótulos activos "*focus*" (pa camudar al testu [[Griegu antiguu|griegu]]) y "*load*" (pal testu billingüe).
**** [[:m:s:el:%CE%A0%CF%81%CE%BF%CE%BC%CE%B7%CE%B8%CE%B5%CF%8D%CF%82_%CE%94%CE%B5%CF%83%CE%BC%CF%8Y%CF%84%CE%B7%CF%82|Testu griegu]] en Wikisource.

* [[Luciano de Samosata]]: *Prometéu* o *Prometéu yes de les pallabres* (*Προμηθεύς* o *Πρὸς τὸν εἰπόντα Προμηθεὺς εἶ ἐν λόγοις*; en llatín, *Prometheus* o *Prometheus ye in verbis*). 
** [http://www.iconos.it/index.php?id=4103 Testu italianu].
*** [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=12CD80D93600Y233749Y2BDB6F7D7D00?doc=Perseus%3atext%3a2008.01.0439 Testu griegu] nel Proyeutu Perseus. Emplegando'l rótulu activu "*load*" llógrase ayuda n'[[Idioma inglés|inglés]] col vocabulariu [[Griegu antiguu|griegu]] del testu.

* Prometéu nes fábules d'[[Esopo]] (testos español y griegu en Wikisource, salvu onde s'indica otra cosa):
** [[:m:s:es:Zeus,_Prometeo,_Atenes_y_Momo|124]]: *Zeus, Prometéu, Atenea y Momo* (*Ζεύς και Προμηθεύς και Αθηνά και Μώμος*).
*** [[:m:s:el:%CE%91%CE%B9%CF%83%CF%8Y%CF%80%CE%BF%CF%85_%CE%9C%CF%8D%CE%B8%CE%BF%CE%B9/%CE%96%CE%B5%CF%8D%CF%82_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CE%A0%CF%81%CE%BF%CE%BC%CE%B7%CE%B8%CE%B5%CF%8D%CF%82_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CE%91%CE%B8%CE%B7%CE%BD%CE%AC_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CE%9C%CF%8Y%CE%BC%CE%BF%CF%82|Testu griegu]].
** [[:m:s:es:El_-y%C3%B3n,_Prometeo_y_l'elefante|210]]: *El lleón, Prometéu y l'elefante* (*Λέων και Προμηθεύς και ελέφας*).
*** [[:m:s:el:%CE%91%CE%B9%CF%83%CF%8Y%CF%80%CE%BF%CF%85_%CE%9C%CF%8D%CE%B8%CE%BF%CE%B9/%CE%9B%CE%AD%CF%89%CE%BD_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CE%A0%CF%81%CE%BF%CE%BC%CE%B7%CE%B8%CE%B5%CF%8D%CF%82_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CE%B5%CE%BB%CE%AD%CF%86%CE%B1%CF%82|Testu griegu]].
** [http://www.iconos.it/index.php?id=4074 322]: *Prometéu y los homes* (*Προμηθεύς και άνθρωποι''); testu italianu.
*** Testu griegu.