Historia de Turquía

:*Esti artículu trata principalmente sobre la historia de la República de Turquía. Pa otros periodos de la historia de Turquía, ver [[Imperiu otomanu]].

Unu de los nuevos estaos que surdieron tres la desintegración del Imperiu otomanu foi la *'República de Turquía*'. Esti nuevu estáu, herederu del anterior Imperiu otomanu foi'l que-y dio'l golpe de gracia» en [[1922]], col derrocamientu del Sultán [[Mehmet VI]] Vahdettin pola nuevu asamblea Republicana de Turquía.

La moderna República de Turquía foi fundada en [[1923]] por [[Mustafa Kemal Atatürk]] tres l'esbarrumbamientu del [[Imperiu otomanu]] a la fin de la [[Primer Guerra Mundial]]. La derrota nel conflictu supunxo la perda, en virtú del [[Tratáu de Sèvres]] ([[1920]]), de [[Siria]], [[Palestina (rexón)|Palestina]], [[Mesopotamia]] y [[Arabia]], colo cual Turquía quedó circunscrita a les sos fronteres actuales. La concesión d'[[Esmirna]] a [[Grecia]] por 5 años fizo que los nacionalistes turcos, encabezaos por Atatürk, opunxérense y llibraren una guerra na que llograron espulsar a los griegos.

== Orixe y antigüedá. ==

tos del [[Neolíticu]] destaquen [[Çatal Hüyük]], Cayönü, [[Nevali Cori]], Hacilar, [[Göbekli Tepe]] y [[Mersin]].
La ocupación del xacimientu míticu de la [[Troya]], allugáu al oeste d'Anatolia, tamién s'empecipió mientres el Neolíticu.

Ente les civilizaciones y los pueblos que s'asitiaron o conquistaron Anatolia cabo mentar: los [[hitites]], los [[Frixa|frixos]], los [[cimerios]], los [[Imperiu persa|perses]], los [[gálates]], los [[celtes]], los [[Antigua Grecia|griegos]]. los [[Imperiu romanu|romanos]], los [[Pueblu armeniu|armenios]], los [[godu|godos]], l'Imperiu [[Imperiu bizantín|bizantín]] y l'[[Imperiu otomanu|otomanu]].

Nesta península asocedió la famosa [[guerra de Troya]], na que según la lleenda una unión de griegos empobinaos por Agamenón venció a los troyanos empobinaos por Héctor.

L'este d'Anatolia contién les más antigües estructures monumentales del mundu. Por casu, les estructures monumentales de [[Göbekli Tepe]] fueron construyíes por cazadores y pañadores mil años antes del desenvolvimientu de l'agricultura. Esta parte d'Anatolia ye una rexón del corazón de la [[revolución neolítica]], una de les primeres árees nes que los humanos adomaron plantes y animales. Sitios [[neolíticos]] como [[Çatalhöyük]], [[Çayönü]], [[Cori Nevali]] y [[Hacilar]] representen parte de los pueblos llabradores más antiguos del mundu conocíos.
Los primeros rexistros históricos d'Anatolia son del Imperiu acadiu con Sargón nel sieglu XXIV antes de Cristu. La rexón yera famosa por esportación de diverses materies primes. L'Imperiu asiriu comerció con estos recursos, especialmente con plata. Unu de los rexistros cuneiformes asirios atopaos n'Anatolia, en Kanesh, utiliza un avanzáu sistema de cálculos comerciales.

A diferencia de los [[acadios]] y los [[asirios]], que les sos posesiones n'Anatolia fueron perifériques al respective de les sos tierres centrales en [[Mesopotamia]], los [[hitites]] centrar en [[Hattusa]] nel noroeste d'Anatolia central. Ellos fueron los falantes d'una [[Llingües indoeuropees|llingua indoeuropea]] conocida como la "llingua de Nesa". Orixinarios de Nesa, conquistaron Hattusa nel sieglu XVIII antes de Cristu, imponiéndose nuna población de fala [[hurrita]]. Mientres la [[Edá del Bronce]], crearon un imperiu, l'[[Imperiu hitita|Imperiu Nuevu hitita]], qu'algamó'l so apoxéu nel sieglu XIV antes de Cristu. L'imperiu tomaba gran parte d'Anatolia, al noroeste de Siria y Mesopotamia cimera. Dempués del 1180 e.C., l'imperiu se desintegró en dellos estaos independientes [[neohititas]]. L'Antigua Anatolia ye subdividida polos estudiosos modernos en diverses rexones como [[Lidia]], [[Licia]], [[Caria]], [[Misia]], [[Bitinia]], [[Frixa]], [[Galacia]], [[Licaonia]], [[Pisidia]], [[Paflagonia]], [[Cilicia]] y [[Capadocia]].

A partir del colapsu del final de la Edá del Bronce, la mariña occidental d'Anatolia foi poblada por griegos [[Xonia|xónicos]]. Mientres dellos sieglos, numberoses [[Polis griegues|ciudaes-estáu griegues]] estableciéronse nes mariñes d'Anatolia. Los griegos empecipiaron la [[filosofía occidental]] na mariña occidental d'Anatolia (la filosofía pre-socrática). Nel sieglu VI antes de Cristu, la mayor parte d'Anatolia foi conquistada pol [[Imperiu aqueménida]]. Nel sieglu IV e.C., [[Alexandru Magnu]] conquistó la península. Dempués de la so muerte y la disolución del so imperiu, Anatolia quedó gobernada por una serie de [[reinos helenísticos]]. Doscientos años más tarde, l'oeste y centru d'Anatolia tuvo baxu control romanu, pero siguió siendo fuertemente influyida pola cultura helenista. Nel sieglu I antes de Cristu, los armenios establecieron el reinu armeniu en Tigran, que reinó mientres gran parte del este d'Anatolia ente'l mar [[Mar Caspiu|Caspiu]], el [[Mar Negru|Negru]] y el [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]].

Anatolia ye conocida como'l trubiecu de la moneda como mediu de cambéu (en dalgún momentu del sieglu XVII e.C.), que florió mientres la dómines griega y romana.

== Periodos medieval y renacentista ==

Dempués de la división del Imperiu romanu, Anatolia convertir en parte del Imperiu romanu oriental, o [[Imperiu bizantín]]. El control bizantín foi desafiáu poles incursiones [[árabes]] dende'l sieglu , pero nel sieglu  y  nun resurdimientu del Imperiu bizantín, este recupera los sos territorios perdíos ya inclusive s'espandió más allá de les sos fronteres tradicionales, n'Armenia y Siria. Dempués de la [[batalla de Manzikert]] en 1071, los [[turcos selyúcides]] avanzaron al traviés d'Anatolia y quedando casi conquistada en 1080.

La llingua turca y relixón islámica introduciéronse gradualmente como resultáu de la conquista selyúcida. Esti periodu marcó l'empiezu de la lenta transición d'Anatolia de mayoría cristiana y griega de fala, a ser de mayoría musulmana y de fala turca. Nel sieglu siguiente, los bizantinos llograron reafitar el so control nel oeste y el norte d'Anatolia. El control d'Anatolia estremar ente l'Imperiu bizantín y el [[Sultanatu de Rüm|sultanatu selyúcida de Rum]], colos territorios bizantinos amenorgándose gradualmente.

En 1255, los mongoles estender pol centru y l'este d'Anatolia, y permaneceríen hasta 1335. La guarnición del Iljanato aparcóse cerca de Ankara.

A finales del sieglu , la mayor parte d'Anatolia tuvo controlada polos [[Beylicatos d'Anatolia]]. Los Beyliks turcomanos taben sol control de los mongoles, siquier nominalmente, mientres la decadencia de los sultanes selyúcides. Los Beyliks nun acuñaron de monedes colos nomes de los sos propios gobernantes mientres permanecieron so la soberanía del Iljanato. [[Osman I|Osman]] foi'l primer gobernante turcu qu'acuñó monedes col so propiu nome en 1320, cola inscripción acuñada pol fíu de Osman de Ertugul». Yá que, na práutica, l'acuñamientu de monedes yera una prerrogativa concedida nos territorios islámicos namái pa los soberanos, puede considerase que Osman independizar de la mongoles.
Dempués de la cayida del Iljanato redolada 1335-1353, el legáu del [[Imperiu mongol]] na rexón foi'l uigur Eretna dinastía que foi derrocada por Kadi Burhan al-Din en 1381. Ente los turcomanos líderes de los otomanos surdió un gran poder en redol a Osman y el so fíu Orhan I . Esmirna foi conquistada en 1330, y la última posesión bizantina, Filadelfia (l'actual Alasehir), cayó en 1390. Los beyliks d'Anatolia fueron de la mesma absorbíos pol aumentu del Imperiu otomanu nel sieglu XV. Los otomanos completaron la conquista de la península en 1517 con tomar d'Halicarnasu (Bodrum) de los [[Caballeros de San Juan]].

== Los tiempos modernos ==
Col empiezu de la lenta decadencia del Imperiu otomanu nel sieglu XIX, y como resultáu de les polítiques expansionistas de la [[Rusia zarista]] n'[[El Cáucasu]], munches de les naciones musulmanes y los grupos nesa rexón, principalmente [[circasianos]], [[tártaros]], [[azerbaixanos]], [[lezguinos]], [[chechenos]], y dellos grupos turcos abandonaron les sos tierres ancestrales y estableciéronse n'Anatolia. A midida que l'Imperiu otomanu siguía fragmentadose mientres la guerra de los Balcanes, gran parte de la población non-cristiana de les sos antigües posesiones, sobremanera a los musulmanes de los Balcanes, allegaron en masa a Anatolia y fueron reasitiaos en distintos llugares, sobremanera nos antiguos pueblos cristianos a lo llargo d'Anatolia.

Anatolia caltúvose multiétnica hasta principios del sieglu XX. Dempués de la [[guerra greco-turca (1919-1922)]], tolos grupos étnicos griegos restantes n'Anatolia fueron espulsaos ​​mientres l'intercambiu de población ente Grecia y Turquía en 1923. Anatolia pasó a ser el nucleu principal de la nueva República de Turquía, fundada en 1923, siendo los sos habitantes principalmente turcos y curdos.

== Imperiu otomanu ==


L'Imperiu otomanu empezó siendo unu más de los pequeños estaos turcos que surdieron n'[[Asia Menor]] mientres la decadencia del [[Selyúcides|Imperiu selyúcida]]. Los turcos otomanos fueron controlando pasu ente pasu a los demás estaos turcos, sobrevivieron a les invasiones mongoles y sol reináu de [[Mehmed II]] ([[1451]]-[[1481]]) acabaron colo que quedaba del [[Imperiu Bizantín]]. La primer fase de la espansión otomana tuvo llugar sol gobiernu d'[[Osmán I]] y siguió nos reinaos d'[[Orkhan]], [[Murad I]] y [[Beyazid I]], por cuenta de los territorios del [[Imperiu bizantín]], [[Segundu Imperiu búlgaru|Bulgaria]] y [[Imperiu serbiu|Serbia]]. [[Bursa]] cayó sol so dominiu en [[1326]] y [[Adrianópolis]] en [[1361]]. Les victories otomanes nos [[Balcanes]] sollertaron a [[Europa occidental]] sobre'l peligru qu'esti Imperiu representaba y fueron el motivu central de la organización de la Cruzada de Seguismundo d'Hungría. El sitiu que punxeron los otomanos a [[Constantinopla]] foi rotu gracies a [[Tamerlán]], caudiellu de los [[Imperiu mongol|mongoles]], quien tomó prisioneru a Beyazid en [[1402]], pero'l control mongol sobre los otomanos duró bien pocu. Finalmente, l'Imperiu otomanu llogró [[Cayida de Constantinopla|conquistar Constantinopla]] en [[1453]].

Na so máxima rellumanza, ente los sieglos [[sieglu XVI|XVI]] y [[sieglu XVII|XVII]] espandir por trés continentes, yá que controlaba una vasta parte del [[Balcanes|Sureste Européu]], l'[[Oriente Mediu]] y el [[norte d'África]]: llindaba al oeste con [[Marruecos]], al este col [[Mar Caspiu]] y al sur con [[Sudán]], [[Eritrea]], [[Somalia]] y [[Arabia]]. L'Imperiu otomanu tenía 29 provincies, y [[Moldavia]], [[Transilvania]], [[Principáu de Valaquia|Valaquia]] y [[Kanato de Crimea|Crimea]] yeren Estaos vasallos.

L'imperiu tuvo nel centru de les interaiciones ente l'Este y l'Oeste mientres seis siglos. Con [[Constantinopla]] como capital y el territoriu que se conquistó baxu [[Solimán el Magníficu]] —correspondiente a les tierres gobernaes por [[Xustinianu I|Xustinianu el Grande]] mil años antes—, l'Imperiu otomanu yera, en munchos aspeutos, el socesor [[islam|islámicu]] de los antiguos imperios clásicos. Numberoses traces y tradiciones culturales d'estos (en campos como l'arquiteutura, la cocina, l'ociu y el gobiernu) fueron adoptaos polos otomanos, quien los ellaboraron en nueves formes. Estes traces culturales más tarde entemeciéronse coles carauterístiques de los grupos étnicos y relixosos que vivíen dientro de los territorios otomanos y crearon una nueva y particular identidá cultural otomana.

Mientres el [[sieglu XIX]], diversos territorios del Imperiu otomanu independizáronse, principalmente n'Europa. Les socesives derrotes en guerres y la puxanza de los nacionalismos dientro del territoriu llevaron a la escayencia del poder del imperiu. La so participación na [[Primer Guerra Mundial]] y el surdimientu de movimientos revolucionarios dientro de Turquía diéron-y el golpe mortal. L'imperiu so la direición d'un [[sultán]] foi abolíu'l [[1 de payares]] de [[1922]] y un añu dempués, el [[califatu]]. Los movimientos revolucionarios que lu habíen derrocáu arrexuntáronse y fundaron el [[23 d'ochobre]] de [[1923]] la [[Turquía|República de Turquía]].

=== Crecedera de la influencia estranxera nel sieglu XIX ===

La derrota na guerra de 1877-1878 contra [[Rusia]], y la perda de [[Bulgaria]] como resultancia, causó nueves dificultaes al Imperiu, ente que los esfuercios por modernizar l'alministración otomana traxeron nueves interferencies de les potencies europees, que la [[élite]] otomana nun pudo torgar.

So la sida de proteición a les minoríes relixoses del Imperiu ([[cristianu|cristianos]] de toa denominación, y [[xudíu|xudíos]]), los diplomáticos europeos empezaron a esixir cada vez más mayores concesiones del gobiernu otomanu, llegando a establecer n'ocasiones derechos de les potencies europees pa utilizar los sos propios [[correos|servicios postales]] en puertos otomanos, o derechos d'[[extraterritorialidad]] pa los sos súbditos, amenorgando l'autonomía de les autoridaes otomanes nel so propiu territoriu.

La [[economía]] del Imperiu, per otra parte, topábase abondo saniada pero ello por cuenta de les masives inversiones financieres de los estranxeros nel [[comerciu]], [[ferrocarril]]es, [[bancu|banca]], y [[industria|industries]], polo cual la corte d'[[Istambul]] víase obligada a aceptar les presiones de les potencies europees de les cualos dependía la economía nacional, amenorgando la so [[soberanía]] a efeutos práuticos. La [[balanza comercial]] yera abiertamente deficitaria frente a los estranxeros, en cuantes que'l valor de les [[importacion]]es superaba en demasía el valor de la [[materia primo]] que yera casi l'únicu tipu de productu esportáu pol Imperiu otomanu a fines del [[sieglu XIX]]. La [[industria]] yera escasa y concentrada casi namái n'[[Istambul]], y aun así topábase apoderada llargamente por [[capital financieru|capitales]] estranxeros.

Pa encarar el grave problema de financiar al Imperiu tres décades d'aceleráu descensu nos tributos recaldaos, el gobiernu otomanu incurrió nuna serie de deldes cola banca del restu d'Europa a partir de 1838. En tantu les fontes de riqueza nun aumentar pa cubrir les urxencies del erariu, les deldes fixéronse bien difíciles de pagar y la situación agravar tres la guerra de 1877-1878 y el [[Congresu de Berlín de 1878]], que col [[Tratáu de San Stefano]] quitaba al Imperiu de riques provincies de los [[Balcanes]].

Pa evitar la [[quiebra]] de les finances del sultán -y per ende la bancarrota del Estáu mesmu- l'Imperiu otomanu viose obligáu a renegociar el so [[delda esterna]] cola banca europea y asina se fundó l'[[Alministración de la Delda Pública Otomana]] n'avientu de 1881, como entidá qu'aceptaba una rebaxa de la delda esterna otomana de 191 millones de [[llibra esterlina|llibres esterlines]] a 106 millones de llibres esterlines. A cambéu, l'[[Alministración de la Delda Pública Otomana]] exercería control sobre gran parte de la recaldación tributaria otomana y sobre les rentes gubernamentales, quitando d'esta función a los funcionarios del sultán, y amenorgando na práutica la [[soberanía]] financiera del Imperiu llogrando asina cobrase de manera forzosa la pesada [[delda esterna]].


Asina, [[Rusia]] alzar en proteutora de los [[Ilesia Ortodoxa|cristianos ortodoxos]] [[cultura griega|griegos]] y [[armenios]], reclamando al Imperiu otomanu concesiones derechos estraterritoriales, permisos de tránsitu, y exenciones de tributos pa la minoría asitiada so la so proteición. Similar política siguió [[Francia]] colos [[Ilesia católica maronita|católicos maronites]], lo cual xustificó inclusive una intervención armada francesa n'[[El Líbanu]] l'añu [[1860]]. Mentanto, [[Gran Bretaña]] faía sentir la so influencia alegando la proteición de la minoría [[xudía]] con similares reclamos a los de les potencies anteriores.

Otres potencies europees amosaben interés nel Imperiu otomanu como un mercáu pa la so producción industrial, fonte de materies primes, y escenariu de rivalidaes polítiques y comerciales. Asina, l'[[Imperiu alemán]] empecipió un acercamientu políticu escontra l'Imperiu otomanu pero la evidente superioridá económica d'Alemaña provocó que'l gobiernu xermanu tamién esixera (y llograra) [[privilexu|privilexos]] y prerrogativas similares a les yá llograes por británicu, rusos y franceses, compitiendo con éstos pol control de [[mercáu|mercaos]] y [[infraestructura]] dientro del territoriu otomanu. Mentanto'l [[Imperiu austrohúngaru]] caltenía la so hostilidá contra los otomanos y esforciábase n'esaniciar de manera lenta pero indetenible la poca influencia qu'entá caltenía la corte del sultán sobre los [[Balcanes]].

D'igual manera [[Grecia]] (con respaldu rusu y británicu) fomentaría movimientos independentistes en [[Creta]] y [[Xipre]] a fines del [[sieglu XIX]], llogrando que los habitantes griegos d'eses islles ganaren autonomía comercial ante l'impotente Imperiu otomanu, al estremu que'l Reinu de Grecia llanzó una [[Guerra Greco-Turca (1897)|guerra contra l'Imperiu en 1897]]. Magar que les tropes otomanes llograron detener exitosamente les ofensives grieges, el trunfu nun significó'l fin de la presión estranxera sobre'l gobiernu otomanu, pos a les efímeres ambiciones griegues asocediéronse les ambiciones muncho más amenazantes de Rusia y Gran Bretaña.

Inclusive el [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Reinu d'Italia]], económicamente débil frente a los sos vecinos europeos, caltenía abonda fuercia pa [[Guerra Italo-Turca|invadir y conquistar]] les rexones de [[Tripolitania]] y [[Cirenaica]] al gobiernu otomanu en [[1911]], mientres la corte d'Istambul escarecía de medios financieros y bélicos pa torgar que la so última posesión nel Norte d'África convertir nuna colonia italiana.

=== Los Mozos Turcos ===


En 1906 créase un partíu en [[Tesalónica]], los [[Mozos Turcos]], formáu por oficiales nuevos del exércitu, intelectuales y burócrates, que refugaben al gobiernu d'[[Abdul Hamid II]] y primíen por grandes reformes polítiques nel Imperiu. El gobiernu prohibió esta asociación, pero la inquina contra'l gobiernu yera tal que'l movimientu estendióse rápido, y [[Abdul Hamid II]] tuvo que vencer promulgando una nueva constitución y concediendo una amnistía xeneral pa los presos y exiliaos políticos.

El sultán fundó un cuerpu especial de caballería formáu por [[curdu|curdos]], llamáu *Hamidiye*, y más proyeutos que yeren un pesu enorme pa les arques del Estáu, que cada vez más dependíen de los préstamos financieros de les potencies europees, qu'a cambéu esixíen más concesiones al Imperiu. Asina, l'Imperiu otomanu, nel intre de los sos postreros 20 años d'esistencia, foi hipotecándose gradualmente ante los intereses económicos de les grandes potencies. Ante los baturicios nacionalista y terrorista, el sultán reaccionó mandando asesinar a los rebeldes, aprovechando la ocasión pa realizar les llamaes "Masacres Hamidianas" col asesinatu d'ente 200.000 y 300.000 [[Pueblu armeniu|armeniu]]s, fechu que-y valió'l llamatu de "sultán Coloráu" (n'alusión a la sangre esparnao). Sicasí, l'exércitu otomanu remontóse pidiendo la vuelta de la constitución, y aprovechando la situación [[Austria]] se anexonó [[Bosnia-Herzegovina]] ensin que'l gobiernu d'[[Istambul]] pudiera oponese, poniendo fin a la débil presencia otomana nos Balcanes.

Toos estos fechos llevaron al sultán a una crisis institucional y de popularidá, causando un descontentu enorme ente los oficiales nuevos del exércitu, burócrates ya intelectuales, que culpaben al [[absolutismu]] del sultán como causante de la humildación política del Imperiu, casi del tou sometíu a les presiones financieres d'otres potencies y bien debilitáu pa imponer la so autoridá nel so propiu suelu. Ante ello, el sultán [[Abdul Hamid II]] trató de reaccionar deteniendo a los dirixentes de los [[Mozos Turcos]] pero primero que ello fuera posible'l sultán foi vencíu por un [[Revolución de los Mozos Turcos|golpe d'estáu de los Mozos Turcos]] en xunetu de 1908, que forzó al sultán a aceptar la *Constitución de 1876*.

La política de los Mozos Turcos basábase principalmente nel [[Tanzimat]], pero a pesar de los sos intentos nun consiguieron tresformar radicalmente los fundamentos social y llegal del país. Ente 1909 y 1910 llevaron a cabu delles tentatives de reformes y modernización del Imperiu (serviciu militar obligatoriu pa toos, sufraxu universal y educación popular masiva), pero fatalmente faltó-yos tiempu de paz pa consiguir la revolución que precisaben.

=== Final del Imperiu ===


El socesor del [[sultán otomanu|sultán]] derrocáu foi [[Mehmet V]] (1909-1918), a quien el so hermanu [[Abdul Hamid II]] caltuvo prisioneru mientres 33 años. Proclamar sultán y nos primeros díes del so reináu fixo saber a [[Talat Paşa]] que nun diba ser una marioneta de los [[Mozos Turcos]], que tuvieron que dexar ante'l sultán.

España entós la [[Primer Guerra Mundial]], col Imperiu otomanu aliáu d'[[Alemaña]] y la [[Triple Alianza (1882)|Triple Alianza]] dende avientu de [[1914]]. Magar que l'Imperiu otomanu entá cuntaba con xefes militares capaces y talentosos, la mayoría de los sos cuadros de xefatura fueron acopaos polos [[Mozos Turcos]], ansiosos d'amontar el so propiu poder y roceanos de los mandos veteranos del exércitu. El desenvolvimientu de la llucha viose marcáu de primeres polos combates ente tropes otomanes y del [[Imperiu Rusu]] nos montes d'[[El Cáucasu]], onde'l mandu militar rusu llogró detener ofensives otomanes mal planiaes (como na [[Batalla de Sarıkamış]], xineru de [[1915]], que remató nun desastre bélicu otomanu) na denomada "[[Campaña del Cáucasu]]". 

A ello respondió'l gobiernu imperial dende [[1915]] con una persecución masivo y violento de súbditos [[Pueblu armeniu|armeniu]]s, acusaos de sofitar a Rusia, dando muerte a miles d'ellos, deportando a los sobrevivientes en condiciones inhumanes, y depués concentrar a los sobrevivientes de les deportaciones en campos de prisioneros ensin alimentos nin abrigu en sitios inhóspitos, episodiu consideráu anguaño como "[[xenocidiu armeniu]]" que ye materia de discutiniu hasta los nuesos díes: anque oficialmente'l gobiernu de [[Turquía]] nun niega la muerte de miles d'armenios, refuga calificales de "xenocidiu", denominación reclamada por [[Armenia]] y aceptada en munches organizaciones internacionales.

Coles mesmes, deseosos d'encimentar l'alianza coles [[Potencies Centrales]], los dirixentes [[Enver Pashá]], [[Ahmed Djemal]] y [[Mehmed Talat]], asitiaron tropes otomanes sol mandu de xenerales alemanes como [[Otto Llimen von Sanders]], aceptando tamién "misiones militares" del [[Imperiu Alemán]] pa l'[[artillería]] y l'[[aviación]]. 

La guerra caltuvo al Imperiu a la defensiva en tou momentu. El sultán Abdul Hamid, en calidá de [[califa]], llanzó una llamada a la [[Yihad]] islámica contra la [[Triple Entente]] pero los sos llamaos fueron desoyíos poles [[tribu|tribus]] y [[clan|clanes]] guerreros de la [[Península Arábica]], de [[Siria]] y del [[Iraq]], onde les intrigues de [[Gran Bretaña]] y [[Francia]] llograren semar la hostilidá de los clanes locales escontra l'autoridá d'[[Istambul]]. Von Sanders llogró frenar una invasión británica de los [[Dardanelos]] na [[Batalla de Galípoli]], ente qu'otros xenerales alemanes como [[Erich von Falkenhayn]] y [[Colmar von der Goltz]] asumíen el mandu supremu de les tropes otomanes.

Pese al sofitu xermanu en dineru, armamentu, y xefes militares, les fuercies armaes del Imperiu ver en constantes apuros ante l'enemigu, por diversos motivos: control del mandu militar por una inepta élite burocrática (que los *Mozos Turcos* sosteníen en llugar d'esaniciar), disputes políticu-étniques ente suboficiales y tropes, y comunicaciones ya infraestructures bien probes pa sostener un esfuerciu bélicu seriu nun imperiu tan vastu. Estes dificultaes viéronse agravaes pola influencia de los "*Trés Pashás*" (Enver, Djemal y Talat) en decisiones militares, causando gran fadio ente los asesores alemanes. 

La evolución de la llucha foi empeorando pal Imperiu otomanu en tolos frentes, especialmente dende entamos de [[1917]], anque nel frente norte l'amenaza rusa sumió cola [[Revolución d'Ochobre]] en payares de 1917. Nel este, la [[Campaña de Mesopotamia]] terminó con un trunfu británicu al tomar [[Bagdag]] el [[11 de marzu]] de [[1917]]. Más al sur, la [[Campaña del Sinaí y Palestina]] contra les tropes de la [[Commonwealth]] y la [[Revuelta Árabe]] (patrocinada polos británicos) resultaron en derrotes otomanes (cayida de [[Jiddah]] y [[La Meca]] en xunu de 1916, perda de [[Xerusalén]] n'avientu de 1917), hasta qu'en [[1918]] les fuercies otomanes topar en retirada en tolos frentes.

L'asistencia alemana caltúvose pero'l mandu del [[Reichsheer]] tuvo de dar prioridá a la [[Kaiserschlacht]] en mayu de 1918, y depués a la [[Ofensiva de los Cien Díes]] n'agostu. Con amenorgada asistencia xermana la situación militar del Imperiu otomanu empeoró: el [[Ferrocarril del Hiyaz]] foi estrozáu polos rebeldes árabes en mayu de 1918, mientres británicos y australianos enfusaben en [[Siria]] tomando [[Damascu]]'l [[1 d'ochobre]] de 1918 y [[Alepo]] el [[25 d'ochobre]]. Nos [[Balcanes]], la espedición greco-francu-serbia ganaba a [[Bulgaria]] y forzaba al gobiernu búlgaru a pidir el [[armisticiu]]'l 29 de setiembre, complicando la situación otomana y convenciendo a los *Trés Pashás* que la guerra taba perdida. Tres un ataque naval británicu a [[Istambul]], el gobiernu otomanu aceptó'l [[Armisticiu de Mudros]] el [[30 d'ochobre]], retirando les sos tropes escontra Anatolia.

Aceptó les meyores condiciones teniendo en cuenta la situación, y los cabezaleros de los [[Mozos Turcos]], Cemal, Enver y Talat, fuxeron nun submarín alemán evitando la so detención poles irregularidaes cometíes mientres el so gobiernu.

Dempués de la derrota de los [[Imperios centrales]], l'Imperiu otomanu (gravemente socavado pola [[Rebelión Árabe]] sofitada por [[Gran Bretaña]]) esbarrumbar nel desorde. El primer presidente de la República de [[Turquía]], [[Kemal Atatürk]], abolió'l [[sultanatu]] en [[1922]], dientro del so procesu de reformes y modernización y declaró l'arrenunciu a la idea imperial, lo que constituyó de fechu el fin del Imperiu otomanu.

== Guerra de la Independencia (1919-1925) ==
El [[Tratáu de Lausana]], robláu'l 24 de xunetu de [[1923]], y axustáu por *İsmet İnönü* en nome del Gobiernu d'[[Ankara]], estableció la mayor parte de les fronteres modernes del país (sacante la provincia de [[Hatay]], enantes la provincia siria d'[[Alexandría]], que se xunió a Turquía dempués d'un referendu entamáu en [[1939]] dempués de llograr la so independencia de [[Francia]] en [[1938]]). El Tratáu de Lausana tamién llevó a la reconocencia internacional de la soberanía de la nueva República de Turquía como estáu socesor del difuntu [[Imperiu otomanu]]. La [[República de Turquía]] foi fundada como un Estáu-nación col modelu revolucionariu francés.

== Política de partíu únicu ==


La historia moderna de Turquía empecipiar col establecimientu de la república'l [[29 d'ochobre]] de [[1923]] (República foi declarada'l [[20 de xineru]] de [[1921]]), con Mustafa Kemal (Atatürk) como'l so primer presidente.
El 3 de marzu de 1924, l'Asamblea Nacional abolió'l ministeriu de la Sagrada Llei, toles escueles pasaron a tar so supervisión del Ministeriu d'Educación y una nueva constitución foi aprobada'l [[20 d'abril]] de [[1924]]. Mientres los próximos 10 años, hubo un procesu estable de occidentalización secular, que les sos reformes fueron enantes citaes, y que foi dirixíu por Mustafa Kemal. 

Dempués de la fundación del Partíu Republicanu Lliberal por [[Fethi Okyar]], grupos fanáticamente relixosos xunir a los lliberales y sangrientos desórdenes estendiéronse de siguío, sobremanera nel territoriu oriental. El partíu lliberal foi eslleíu'l [[17 de payares]] de [[1930]] y nenguna tentativa adicional en pos d'una democracia multipartidista foi propuesta hasta [[1945]], gobernando un únicu partíu, el [[Partíu Republicanu Popular (Turquía)|Partíu Republicanu del Pueblu]] (*Cumhuriyet Halk Partisi*), fundáu por Atatürk. Turquía pasó a ser miembru de plenu derechu na [[Sociedá de Naciones]] en xunetu de 1932.

El socesor de Atatürk dempués de la so muerte'l [[10 de payares]] de [[1938]] foi Ismet Inönü. Cuando tolos sos vecinos occidentales taben so la ocupación [[Alemaña|alemana]] o [[Italia|italiana]] mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], Turquía robló un tratáu de paz con Alemaña y oficialmente permaneció neutral hasta'l final de la guerra. En 1945 Turquía incorporar a les [[Naciones Xuníes]], y en febreru de [[1945]] declaró la guerra contra [[Alemaña]] y [[Xapón]]. Esto foi simbólicu, pos nunca llegaron a entrar en batalla, les tropes turques. Turquía foi almitida na Organización del Tratáu del Atlánticu Norte ([[OTAN]]) en [[1952]].

== Periodu multipartidista ==


Por cuenta de la creciente presión ya influencia d'intelectuales lliberales y grupos relixosos el gobiernu multipartidista foi instauráu de nuevu nes eleiciones de 1950, resultando vencedor el Partíu Demócrata (*Demokrat Parti*) d'[[Adnan Menderes]]. El gobiernu foi bien popular de primeres, anidiando les restricciones frente al [[Islam]] y presidiendo una economía en puxanza. Mientres la segunda metá de la década, sicasí, la economía entró en crisis y el gobiernu introdució lleis de censura que llindaben la disensión. L'alta inflación y una delda masiva estropió la reputación del executivu demócrata. Ante esta situación l'exércitu protagonizó un golpe d'estáu'l 27 de mayu de [[1960]] el Xeneral Cemal Gürsel que retiró de los sos cargos al presidente [[Celal Bayar]] y el Primer Ministru Adnan Menderes, el segundu de los cualos foi executáu. L'exércitu devolvió'l país a manes control civil nel ochobre de [[1961]].

El sistema políticu que surdió de resultes del golpe de 1960 taba quebráu, produciendo una serie de coaliciones de gobiernu inestables nel parllamentu, qu'alternaben ente'l Partíu de camín Verdaderu (*Doğru Yol Partisi*) de [[Süleyman Demirel]] per un sitiu y el Partíu Republicanu del Pueblu (*Cumhuriyet Halk Partisi*) de Ismet Inönü y [[Bülent Ecevit]] pol otru. Un nuevu golpe d'estáu foi entamáu en [[1971]], aboliendo un parllamentu yá de por sí quebráu mientres l'executivu de Demirel. Mientres la coalición del Primer Ministru Ecevit col Partíu de Salvación Nacional (*Milli Selamet Partisi*-MSP) d'enclín relixosu, Turquía efeutuó una operación militar en [[Xipre]] en [[1974]] col fin d'intervenir na crisis producida por un golpe d'estáu que la so intención yera unificar la islla con Grecia y que taba causando graves problemes a la minoría turca de la isla, creando un conflictu qu'hasta'l día de güei inda nun foi resueltu al instaurar la [[República Turca del Norte de Xipre]].

==Golpe militar de 1980==


Una escena política estazada y una probe economía condució a una puxanza de la violencia nes ciudaes turques ente grupos nacionalistes paramilitares, denomınados *Bozkurtlar* ([[Llobos grises (paramilitares turcos)|Llobos Grises]]) fomentaos pol [[Partíu del Movimientu Nacional (Turquía)|Partíu del Movimientu Nacional]] (*Milliyetçi Hareket Partisi*-MHP) y los comunistes. Un parllamentu paralizáu y un gran númberu de víctimes d'estos tráxicos sucesos desaguaron en 1980, n'otru golpe d'estáu, lideráu por Kenan Evren. Eslleióse'l parllamentu, se suprimeron toes llibertaes y aplicóse la llei marcial.
Tres un periodu de dos años, los militares devolvieron el gobiernu a manes civiles, prohibiendo'l regresu a la política de Demirel, Ecevit, amás de dellos políticos turcos y aprobóse una nueva constitución.

En retirándose de la política, en 1989, el presidente [[Kenan Evren]] (líder del golpe de 1980 qu'aportó al cargu tal que fizo nel so día Atatürk, abandonando la so condición de xeneral del exércitu turcu), Özal foi escoyíu presidente, dexando'l parllamentu en manes de [[Yildirim Akbulut]], y depués, en [[1991]], al cargu de [[Mesut Yilmaz]]. Yilmaz dobló'l perfil económicu de Turquía y anovó la so orientación escontra Europa. De les ruines del sistema políticu anterior surdió una forma de gobiernu monopartidista gobernada pol Partíu de la Madre Patria (*Anavatan Partisi*) de [[Turgut Özal]], que combinó un programa económicu global xunto con valores sociales conservadores. Con Özal, la economía resurdió, y na década de los noventa, ciudaes como [[Gaziantep]] (una pequeña capital de provincia) pasaron a ser verdaderos centros neurálxicos de la economía turca.

Pero la inestabilidá política siguida d'un gran númberu de políticos incompetentes apaeció de nuevu, y el Partíu de la Madre Patria fíxose cada vez más corruptu. Turgut Özal morrió d'un ataque cardiacu en 1993 y Demirel Suleyman foi escoyíu presidente. Les eleiciones 1995 conducieron a una coalición de gobiernu efímera ente'l Partíu de la Madre Patria de Yilmaz y el Partíu del Camín Verdaderu, agora con [[Tansu Çiller]] como líder. Ciller entós dio un xiru y alióse col Partíu del Bienestar (*Refah-Yol Partisi* RP), encabezáu por [[Necmettin Erbakan]], antiguu líder del Partíu de Salvación Nacional (*Milli Selamet Partisi*-MSP), dexando a Erbakan entrar nel executivu principal. En 1998, nun pseudo-golpe d'estáu postmoderno, los militares una vegada como garantes del llaicismu instauráu na República turca por Atatürk, xulgaron peligroses pa la naturaleza secular de Turquía la política de sofitu del gobiernu de Erbakan a ciertos asuntos relixosos, unviando un ultimátum al mesmu solicitándo-y que dimitiera, lo cual fixo. A partir d'esi momentu, el Partíu del Bienestar de Erbakan foi prohibíu. Un nuevu gobiernu formar cola coalición del Partíu de la Madre Patria (*Anavatan Partisi*) y el Partíu de la Izquierda Democrática (*Demokratik Sol Partisi*, DSP) de Ecevit sofitáu de la mesma pol Partíu Republicanu del Pueblu (*Cumhuriyet Halk Partisi* CHP), lideráu por [[Deniz Baykal]]. Mientres esti gobiernu, [[Abdullah Öcalan]], líder del grupu revolucionariu y separatista curdu [[PKK]], foi prindáu en [[Kenia]]. Foi procesáu por traición a la patria y condergáu a la muerte, pero la so pena foi revocada y dende entós el casu sigue nel Tribunal européu de los Derechos Humanos.


El DSP ganó llargamente nes eleiciones [[1999]]. El segundu llugar foi, sorprendentemente, pal nacionalista Partíu del Movimientu Nacional (*Milliyetçi Hareket Partisi*-MHP). Estos dos partíos, xunto al Partíu de la Madre Patria ([[Anavatan Partisi]]) de Yilmaz formaron un gobiernu. La opinión del pueblu yera qu'esta coalición fallaría; bastante ye que, yeren los herederos de los dos grupos que lluchaben tan violentamente nes cais de Turquía mientres la década de los 70 y los 80. Sicasí, el gobiernu foi en cierta midida eficaz, si non harmoniosu, causando la reforma económica bien necesaria, instituyendo la llexislación de derechos humanos, y trayendo a Turquía dalguna vegada más cerca a la [[Xunión Europea]]. Una serie de crisis económiques condució a nueves eleiciones en 2002, trayendo al poder al [[Partíu de la Xusticia y el Desenvolvimientu (Turquía)|Partíu de la Xusticia y el Desenvolvimientu]] (*Adalet ve Kalkınma Partisi'' AKP) del actual presidente turcu y antiguu alcalde d'Istambul Recep Tayyip Erdoğan, un partíu d'enclín islamista conservadora, pero al usu de los partíos democristianos europeos. El so gobiernu vio grandes meyores na economía y gracies a la so política doméstica de cambeos (Meyora nos derechos humanos, reconocencia de la llingua curda, etc.) llogró empecipiar el procesu d'adhesión a la Unión Europea'l pasáu 3 d'ochobre de 2005.

## Política esterior
Magar les induldables meyores polítiques y económicos que se producieron en Turquía dende la llegada al poder del AKP, diversos analistes quixeron ver nel Gobiernu turcu, particularmente nos últimos años, un nuevu y más ambiciosu enfoque global de la política esterior escontra los sos vecinos y aliaos. Esti enclín, que se manifestó nuna actitú más independiente y un ciertu acercamientu escontra les posiciones defendíes por otros Estaos musulmanes moderaos, foi calificada n'ocasiones como “neo-otomanismo”, apuntando con ello a tomar de conciencia per parte de Turquía de la so anovada influencia rexonal y del so pesu xeopolíticu n'Oriente Próximu, que se manifestaría nuna cierta “orientalización” de les sos rellaciones esteriores.

L'ataque d'Israel a la flotilla de Gaza en xunu de 2010 namái sirvió p'acentuar esti enclín y supunxo un enfriamientu de la tradicional rellación de cordialidá col país hebréu.

### Turquía y la Xunión Europea

Mientres el mandatu de Erdoğan como Primer Ministru Turquía llogró'l estatus oficial de país candidatu a l'adhesión europea, so encamientu de la Comisión Europea, que constató les intenses meyores que se taben produciendo apocayá en Turquía y calificó per primer vegada la so suficiencia pa la candidatura oficial.

Al asumir el cargu de Primer Ministru Erdoğan declaró que la primer prioridá del so gobiernu sería la culminación del complicáu procesu d'adhesión del so país a la Xunión Europea. Mientres los sos primeros años al frente del executivu, Erdoğan adoptó importantes reformes, especialmente significatives nos ámbitos constitucional (reforma política del Estáu, llibertá relixosa, reforma de les Fuercies Armaes, etc.) y penal (abolición de la pena de muerte y del delitu d'adulteriu, esnidiamientu de les penes por delitos contra l'Estáu, etc.) en sintonía colos parámetros democráticos esixíos pa la incorporación d'Estaos a la XE y cola severa xurisprudencia contra Turquía, nesos ámbitos, del Tribunal Européu de Derechos Humanos.

Sicasí, una cierta llinia crítica señaló'l relativu paralís reformista del Gobiernu turcu nos últimos años, especialmente dende la tercer victoria eleutoral del AKP. Aun así, pueden constatase ciertes meyores d'importancia na actitú del Estáu escontra les corrientes separatistes curdes, y tamién na reforma del Estáu. Erdoğan, pela so parte, criticó la conducta de Bruxeles escontra Turquía, que calificó n'ocasiones de “doble xuegu”.

Erdoğan participó como testigu na firma de la Constitución Europea.

### Incursión turca nel norte d'Iraq

Erdoğan sostuvo la posición de Turquía dientro de la OTAN, anque nun aceptó que l'Exércitu de los Estaos Xuníos utilizara suelu del so país mientres la Guerra d'Iraq. Sicasí, sí dexó l'usu del espaciu aereu turcu per parte de l'aviación estauxunidense nes selmanes de la invasión d'Iraq en 2003.

### Protestes en Turquía de 2013

A finales de mayu de 2013 empiecen una serie de protestes contra l'intentu de destruyir el parque Taksim Gezi n'Istambul pa construyir un centru comercial. La durez de la represión de les manifestaciones llevaron a una xeneralización de les protestes contra la so política, interpretada como un intentu de réxime radical y absolutista. Tamién en contra de la corrupción y de la censura en tolos medios controlaos por esti réxime. Erdoğan foi acusáu polos turcos seculares de dilapidar l'heriedu d'Atatürk cola gradual islamización del país y de convertise nuna figura polarizadora. Esti descontentu quedó n'evidencia mientres les protestes de 2013. Anque se demostró que la so alta popularidá acallantó toles sos crítiques.

## Presidente de Turquía

El 28 d'agostu de 2014, nel salón de plenos turcu, Erdoğan foi proclamáu oficialmente Presidente de Turquía, asocediendo asina, en siendo escoyíu per primer vegada nel país polos ciudadanos, a Abdullah Gül. Como primer actu, condecoró la carrera política del so predecesor, y anunció que ta por llegar "una nueva Turquía". https://www.elmundo.es/internacional/2014/08/28/53ff26dce2704ecf4f8b4582.html

Mientres la so proclamación, grupos de la oposición abandonaron el salón de plenos, amás de realizar dende les sos tribunes llanzamientos d'oxetos empobinaos al acabante nomar Presidente. Nel so mandatu quier modificar la constitución pa instaurar un sistema presidencialista qu'acueya amás control sobre l'executivu.

Con esti fin, tres los resultaos eleutorales de xunu de 2015 nos que perdió la mayoría necesaria (2/3 del parllamentu) pa camudar la constitución ya instaurar dichu réxime presidencialista por cuenta de la irrupción nel parllamentu del partíu prokurdo HDP, convocó nueves eleiciones pal 1 de payares d'esi mesmu añu, y darréu empecipió una campaña de represión contra los periodistes críticos contra la so persona, amás de bombardiar les bases del PKK con mires de desprestixar a la minoría curda del país, provocando la respuesta armada d'esti grupu y poniendo fin unilateralmente a una tregua de más de dos años. A pesar de señalar que les sos intenciones son les de "acabar col terrorismu [tantu del Estáu Islámicu como del PKK]", la realidá ye que la gran mayoría de les sos aiciones militares fueron destinaes a lluchar contra'l PKK, ente qu'apenes movió dalguna ficha na llucha contra'l Estáu Islámicu.

## Referencies

## Ver tamién
* Turquía y la XE
* Xenocidiu griegu
* Xenocidiu armeniu

## Enllaces esternos