Unzué

**Unzué** (n'euskera *Untzue* de forma cooficial) ye un conceyu de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na merindad de Olite, na contorna de Tafalla, na Valdorba o valle de Orba y a 21 km de la capital de la comunidá, Pamplona. La so población ye de , la so superficie ye de 18,5 km² y la so densidá de población ye de &nbsp;hab./km.

## Toponimia
**Unzué** ta allugáu nuna contorna históricamente vascófona onde se cree qu'esti idioma dexó de falase nel sieglu XIX. Primeramente adscrita a la zona non vascófona pola Llei Foral 18/1986, en xunu de 2017 el Parllamentu navarru aprobó'l pasu de Unzué a la Zona mista de Navarra. Créese que'l topónimu **Unzué** deriva precisamente d'esta llingua, de *(h)untz xune*, que significa en llingua vasca 'sitiu de hiedras'. En llingua vasca trescríbese anguaño como *Untzue*.

El xentiliciu de los habitantes de Unzué ye **Unzuetarra**, compuestu pol nome del pueblu y el sufixu -(t)arra, utilizáu nel euskera pa la formación de xentilicios.

## Símbolos
### Escudu
L'escudu d'armes del llugar de Unzué tien el siguiente blasón:

Esti blasón ye'l mesmu que'l d'Olóriz.

## Xeografía física
### Situación
La llocalidá de Unzué ta asitiada na parte central de la Comunidá Foral de Navarra dientro de la Navarra Media Oriental, el valle de Valdorba y na falda meridional de la sierra de Alaiz. El so términu municipal tien una superficie de 18,5 km y llinda al norte con Tiebas, Monreal y Elorz; al sur con Biurrun-Olcoz, Barásoain y Olóriz, conceyu esti postreru col qu'atiesta tamién pel este., según Oricin y Echagüe (que xunto con Olóriz, Solchaga, Mendívil y Bariáin pertenecen al mesmu conceyu), y al oeste con Tiebas-Muruarte de Reta.

### Relieve ya hidrografía

Regáu por dellos ribayos, ye terrenal de monte baxu, con pacionales y labrantíos y altores que bazcuyen ente los 600 msnm y los 1.169 msnm del estremu septentrional. La capital, Unzué, tópase xunto a la Peña Unzue (990 msnm), nuna cota de 664 m.y na marxe esquierda del ríu Zidacos.

### Barrios
Estreme del llugar de Unzué, el conceyu tien otru barriu estremáu: *El Carrascal*, asitiáu a 2 km del pueblu xunto a l'antigua estación del tren.

## Historia
Noticies medievales. Unzué, cola so ilesia de Santa María, figura en 1093 como donada por Sancho Ramírez a l'abadía de Montearagón. Xunto con otros llugares de la Valdorba foi lliberáu d'homicidios casuales en 1264 por Teobaldo II. En 1335 les posesiones de la corona en Unzué fueron apurríes en permuta a los palacianos Teresa Almoravid y Pero Ibáñez de Leet.

Palaciu de Cabu d'Armería. D'orixe bien antiguu, perteneció a los Almoravid. Mientres los sieglos XVI y XVII, foi de les Balanza. En 1723 figura como titular, Vicente de Mutiloa.

Mientres la Primer Guerra Carlista, en xineru de 1835, Eraso ataca a los lliberales mandaos por Lorenzo, queriendo apoderase d'un convói qu'éstes llevaben de Tafalla a Pamplona. Los lliberales consiguen refuga-yos causando a los carlistes 250 muertos.

Segregación. En 1846 dixebrar de la Valdorba. Hasta les reformes municipales de llevaes a cabu ente 1835 y 1845 yera gobernáu, como'l restu de la Valdorba, pol alcalde de mercáu de Pamplona.

En cumplimientu de la Llei de desamortización del 1 de mayu de 1855 vender nesta llocalidá, en 1870, una texería.

## Demografía
## Evolución de la población

## Política y alministración





## Arte, monumentos y llugares d'interés
### Monumentos relixosos
La parroquia de San Millán ye una obra d'orixe medieval que foi tresformada nel s. XVI añader el cruceru y la cabecera poligonal. Cubierta de bóvedes de terceletes en tol templu, sacante na sacristía, con bóveda d'arestes. Esta foi construyida n'estilu barrocu. La portada medieval, abrir pol llau de la Epístola y ta formada por un arcu con baquetón llevemente apuntáu que se abocina en cuatro arquivoltas de mediu puntu con fuertes baquetones que sofiten en columnes. Queda protexida por un pórticu barrocu de mediaos del s. XVIII. Tamién d'orixe medieval con agregos posteriores, caltiénse la torre. Del llau de la Epístola, apaez una talla de la Virxe col Neñu de finales del s. XVI y estilu renacentista. Una pila d'agua bendito de dómina medieval xunto a la puerta d'entrada. Nel otru llau atópase un Crucificáu góticu del s. XV d'aspeutu arcaizante y repintado. Na cabecera atopa un retablu mayor barrocu de finales del s. XVII realizáu por Juan de Eguilaz y doráu y estofado por José García darréu. Decoración abigarrada vexetal. Les talles que nél s'alluguen resulten daqué tosques. Na sacristía, una talla de San Bernabé barroca y pieces d'orfebrería, ente les que destaquen una mota de plata sobredorada de la primer metá del s. XVII, una campaniella de bronce del s. XVI y unes crismeras de plata neoclásicu. Englobada ente otres construcciones, atópase la Ermita de Artederreta d'orixe medieval, magar foi bien tresformada sobremanera al interior. Planta de tres naves con cabecera recta. Cubierta de bóveda de mediu cañón rebaxada sobre arcos fajones llevemente apuntaos. La Ermita de San Bernabé de calter rural tien nave rectangular y cubierta a dos agües sobre vigues de madera. En cuanto al arte civil, predominen les cases de sillarejo con portalones de mediu puntu, mesmos del s. XVI. Baxando de la ilesia alza una casa de sillarejo de dos cuerpos, con ventana de mediu puntu nel segundu. Cerca atópase un edificiu de sillarejo, d'estilu barrocu, de dos cuerpos y áticu. Ente'l segundu cuerpu y l'áticu exhíbese escudu rococó de la segunda metá del s. XVIII con yelmu per timbre y campu partío. Siguiendo alcuéntrase otra casa de dos cuerpos y áticu de sillarejo rematándose en bistechu de madera sobre ménsulas. Nel centru, gran portalón adintelado con dos escudos de la segunda metá del s. XVI sobre él. Na fachada llateral caltiénse una rexa del s. XVI. Formando ángulu alcuéntrase otru edificiu con portalón apuntáu'l s. XVI, con potente dovelaje y l'anagrama de Cristu na clave. Nes contornes de la población atopa una casa del s. XVI de dos cuerpos y áticu, con arcu llevemente apuntáu y moldurado na entrada. Na clave lluz un escudu. Sobre'l balcón principal exhíbese otru escudu de la segunda metá del s. XVI con cartela de cueros retorcigañaos. Detrás, otra casa de los s. XVI y XVII de sillarejo y sillar na parte inferior, con dos cuerpos y áticu. Gran dintel d'accesu. (Ref. C. M. N., M. de Olite).

## Cultura
### Fiestes y eventos
Los patronos son San Millán y San Bernabé, en payares y en xunu respeutivamente. Sicasí, les fiestes patronales -que camudaron de fecha en repitíes ocasiones- tienen llugar el primer fin de selmana d'agostu.

## Deportes
Equipu de Fútbol "Roca CF" que compite nel prestixosu tornéu Figa Monreal.

## Persones célebres nacíes nesta llocalidá
* **Máximu Ortabe** (1898-1962): periodista y poeta.
* **Amador Martínez Erice** (1909-2015): centenariu, home más llonxevu de Navarra de 2013 a 2015.

## Ver tamién
* Navarra
* Llista de conceyos de Navarra

## Referencies

## Enllaces esternos
* Institutu d'estadística de Navarra
* Infraestructura de Datos Espaciales de Navarra