Winterthur

**Winterthur** ye una ciudá y comuña suiza del cantón de Zúrich, capital del distritu de Winterthur. Con  ye la sesta ciudá más poblada de Suiza y la primera ente les que nun son capitales cantonales.

## Historia
La esistencia d'asentamientos humanos en Winterthur foi comprobada arqueológicamente, les informaciones recoyíes indiquen qu'éstos empiecen na Edá del Bronce. El territoriu encuadrábase dientro del de los *Tigurini*, una de les tribus de los *Helvetii*. En dómina romana nel área del actual Oberwinterthur (zona alta y más antigua de la ciudá) esistió un asentamientu de tipu militar (un *castellum*) que'l so nome yera *Vitudurum* (anque dacuando ye llamáu tamién *Vitodurum*), según una célebre inscripción de dómina de Diocleciano y Maximiano que recuerda la reconstrucción de los sos murios[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/37/Inschriftentafel_R%C3%B6merkastell_Vitudurum.JPG], posiblemente de resultes d'ataques de los alamanes a mediaos del sieglu III d.C.; esti topónimu podría indicar un previu orixe célticu, anque hasta agora nun se toparon restos atribuyibles a dichu supuestu orixe. L'asentamientu romanu de *Vitudurum*, sicasí, anque nunca tuvo de ser muncho más qu'una aldega grande (un *vicus*), sí dexó muertes (el más relevante un templu galorromano de planta cuadrada) y ye anguaño unu de los focos d'investigación arqueolóxica nel cantón de Zúrich. La de xuru pequeña ciudá yera puntu de camín de la calzada romana procedente de *Vindonissa* (actual Windisch) escontra *Brigantium* (mod. Bregenz) y *Vindobona* (mod. Viena); el fuerte foi abandonáu hacia l'añu 400&nbsp;d.&nbsp;C.

Esisten documentos que comprueben la esistencia d'un pobláu na zona del actual centru de la ciudá en 1180. Básase probablemente nun asentamientu de la Baxa Edá Media del sieglu XII. La primer construcción de la ilesia principal dedicada a San Llorienzo data de los sieglos XII y XIII.
A principios del sieglu XIII la ciudá desenvolver sol dominiu del conde de Kyburgu y a partir de 1264 baxu dominiu de los Habsburgos. Sicasí nunca llegó a desempeñar un papel importante ente les ciudaes campestres de los Habsburgos. Tan solo nel sieglu XV Winterthur convertir mientres pocos años en ciudá llibre antes de pasar a Zúrich como aliada en 1467 so que'l so dominiu quedar hasta 1798. 

Na segunda metá del sieglu XIX la ciudá creció rápido por cuenta de la fuerte industrialización. La edificación de los barrios darréu nes contornes del cascu antiguu ta predominada entá güei polos edificios representativos públicos y privaos de los años 1860 – 1880. A partir de 1860 Winterthur desempeñaba un papel destacáu na política cantonal, liderando la oposición contra'l lliberalismu económicu de Zúrich. Esta puxanza político y económico foi atayáu pola gran crisis de los ferrocarriles privaos de Suiza, en 1882. La ciudá tardó hasta 1950 en poder devolver les deldes acumulaes.

La crisis económica mundial de los años 1930, tamién tocó gravemente a la ciudá pero por cuenta de un clima d'entendimientu los partíos políticos xunir a faer frente. Una de les razones principales yera que'l partíu principal de Winterthur, los demócrates teníen más bien un enclín social-lliberal y non como los lliberales domintentes nel cantón de Zúrich un enclín d'economía liberalista. Anguaño'l partíu más fuerte ye'l partíu socialista (PSS).

Winterthur yera reputada de ser una ciudá industrial trabayadora. Güei esto camudó radicalmente. Grandes instalaciones industriales son reconvertíes, ente otres coses como sedes d'una escena bien activa de fiestes, música y teatru.

## Clima
Al tar allugada xeográficamente nun territoriu alloñáu de corrientes marines y de grandes océanos, la ciudá cunta con un clima continental húmedu, con branos relativamente templaos ya iviernos lluviosos y fríos. Les temperatures veraniegues xeneralmente bazcuyen ente los 11&nbsp;°C na nueche y los 24&nbsp;°C nel día. Pel hibiernu, les temperatures baxen considerablemente, sicasí, escasamente rexístrense xelaes. Les temperatures ivernices van de 4&nbsp;°C nel día a -3&nbsp;°C na nueche.

## Xeografía

Winterthur atopar nel nordeste de Suiza ente Zúrich y la ciudá de Sankt Gallen. Ye la segunda ciudá nel cantón de Zúrich. Tien un eleváu porcentaxe d'árees verdes (tien el conxuntu de monte más estensu del cantón de Zúrich) y polo tanto ye considerada una "*ciudá verde*". La edificación suelta nos suburbios, la resultancia d'una planificación bien previsora de los años 1920 tamién consiguió que se-y denominara "*ciudá xardín*" a pesar de tener un fuerte calter industrial marcáu pola ellaboración de maquinaria hasta los años 1980. Por estos esfuerciu la ciudá foi gallardoniada en 1989 col Premiu Wakker (Wakkerpreis) de la proteición civil suiza.

Pela ciudá pasen los ríos Eulach y Töss. Eulach y Mattenbach (un regatu) tán enriaos en gran parte y pasen por canalizaciones soterrañes. El planu de grava depositada pel ríu Eulach qu'alluga la ciudá, ta arrodiáu per terrén onduláu con llombes qu'enmarquen la ciudá por casi tolos llaos. Los nomes d'estes llombes son Eschenberg, Brüelberg, Wolfensberg y Lindberg. Nel estremu sur del monte Lindberg tópase'l Goldenberg, dende onde se tien una bona vista panorámica sobre tou la ciudá y en que les sos fasteres llantar vides.

La ciudá llinda xeográfica y políticamente de la siguiente forma: al norte coles comuñes de Neftenbach, Hettlingen, Seuzach, Dinhard y Rickenbach, al este con Wiesendangen, Elsau y Schlatt, al sur con Zell, Kyburgu, Illnau-Effretikon y Lindau, y al oeste con Brütten, Oberembrach y Pfungen.

La ciudá ye un nuedu de tráficu natural na salida de los valles del Töss y del Kempt y xune estos valles cola zona vinícola de la parte norte del cantón de Zúrich. Güei atópase en Winterthur un enllaz importante de ferrocarriles con trenes hasta Zúrich, Schaffhausen, Bauma (nel Valle del Töss), Frauenfeld, Bühlach y Stein sobre'l Rin. La estación tien una de les frecuencies más elevada de trenes en toa Suiza.

La ciudá de Winterthur ta compuesta por siete barrios: Altstadt (el cascu antiguu), Mattenbach, Oberwinterthur*, Töss*, Veltheim*, Seen* y Wülflingen*. 

:*Nota: * d'antiguo comuñes independientes que se xunieron alministrativamente a Winterthur en [[1922]] anque entá caltienen una gran autonomía.*

## Economía

A parte del seguru "Winterthur" la ciudá fíxose famosa como sede de diverses empreses del ámbitu de la construcción de maquinaria (Gebrüder Sulzer, Fábrica de máquines Rieter). 

Dende los años 1980, la economía de Winterthur camudó enforma de la industria maquinaria escontra una economía de servicios (seguros y banques). Nos años 90 viose sicasí un cayente d'esti sector pola venta de los seguros Winterthur al grupu CréditSuisse y les siguientes midíes de reestructuración.

Con un marketing profesional de la ciudá, el primeru d'esti tipu en Suiza, intentóse desaniciar les consecuencies a partir de 1992 fomentando una política p'atraer nueves industries. Los primeros ésitos fueron la instalación de la empresa norteamericana "Zimmer" y delles otres del área melecinal y d'alta teunoloxía.

## Escudu
L'escudu de la ciudá de Winterthur consta d'una raya diagonal platiada acompañada de dos lleones coloraos. Ye deriváu del escudu del conde de Kyburgu.

## Política
### Executivu

L'órganu executivu de la ciudá ye'l "Conseyu de la Ciudá" (Stadtrat). Ta formáu por siete miembros que son escoyíos cada cuatro años pol pueblu. La sede del Conseyu ye'l conceyu (Stadthaus) que foi construyíu ente 1865 y 1869 según planos de Gottfried Semper.

#### Llexislatura [[2002]] - [[2006]]
* Michael Künzle (Cultura y servicios, alcalde de la ciudá)
* Stefan Fritschi (Educación y deporte) 
* Matthias Gfeller (Instalaciones téuniques)
* Nicolas Galladé (Asuntos sociales)
* Yvonne Beutler (Finances)
* Josef Lisibach (Construcción ya Infraestructura)
* Barbara Günthard-Maier (Seguridá y Mediu Ambiente 

### Llexislativu
El llexislativu de la ciudá ye'l Gran Conseyu de la Comunidá (Grosser Gemeinderat). Ta formáu por unos 60 miembros de 9 partíos (2003) y como'l Conseyu, ye escoyíu cada cuatro años pol pueblu. 

Repartu d'escaños en 2002:

* PSS: 21
* Unión Democrática del Centru (Schweizerische Volkspartei) / SVP / UDC: 14
* Partíu Radical democráticu / FDP: 10
* Partíu evanxélicu suizu (Evangelische Volkspartei) / EVP / PES: 4
* Partíu Demócrata Cristianu / CVP: 4
* Los Verdes: 4
* Unión Democrática Federal (Eidgenössisch-Demokratische Union) / EDU: 1
* Demócrates suizos (Schweizer Demokraten) / SD: 1
* AL: 1

### Xudicial
Los siguientes xulgaos tien sede en Winterthur:
* Xulgáu de la seguridá Social (Sozialversicherungsgericht) del cantón de Zúrich.
* Xulgáu del distritu de Winterthur

## Arte y Cultura
### Escueles, Universidaes
* Universidá de Zúrich dep. Winterthur
* Escuela Cantonal Im Llei (Educación de nivel medianu - Mittelschule)
* Escuela Cantonal Rychenberg (Educación de nivel mediu - Mittelschule)
* Escuela Cantonal Büelrain; KBW (Educación de nivel mediu - Mittelschule 
* Escuela d'economía KV Winterthur (Formación profesional - Berufsschule)
* Escuela de formación profesional Winterthur; BBW (Berufsschule)
* Escuela de música y conservatoriu Winterthur
* Universidá de música y Teatru de Zurich 
* Universidá Téunica Suiza (Schweizerisch Technische Fachschule)

### Museos

Winterthur tien reputación de "ciudá de museos" con en total 17 museos, dalgunos d'ellos de reputación mundial.
* Muséu d'Arte (Kunstmuseum) Winterthur (coleición d'arte moderno suizu dende los grupos de trabayu del final del sieglu XIX hasta'l presente)
* Muséu "Oskar Reinhart" «Am Stadtgarten» (600 obres d'artistes alemanes, suizos y austriacos dende'l sieglu XVIII hasta'l sieglu XX)
* Coleición Oskar Reinhart «Am Römerholz». Una de les coleiciones particulares más importantes del sieglu XX allugada na antigua casa particular del coleicionista. El focu ta na pintura de los maestros antiguos y la pintura francesa del sieglu XIX y principios del sieglu XX, especialmente de los impresionistes (ver Fundación Oskar Reinhart).
* Villa Flora - Coleición Hahnloser (Pintura francesa del sieglu XIX o del sieglu XX na antigua casa de la pareya coleicionista )
* Muséu Briner y Kern, conceyu * 
Muséu de Fotografía * 
Fundación Fotografía de Suiza * 
Sala d'arte Winterthur, Waaghaus
* Muséu Lindengut, (Estilos de vida del sieglu XVIII y principios del sieglu XIX, historia de la ciudá)
* Palaciu Hegi
* Palaciu Mörsburg, Winterthur-Stadel
* Gabinete numismáticu y coleición d'antigüedaes de la Ciudá de Winterthur, Villa Bühler
* Muséu Archivo Internacional d'Árboles (Internationales Baum-Archiv)
* Muséu de Ciencies Naturales (Coleiciones de Ciencies Naturales)
* Tecnorama – Muséu téunicu (Science Center)
* Muséu de la Industria de Winterthur
* Coleición de relós Kellenberger (nel muséu de la industria de Winterthur)

### Música y orquestes
* Musikkollegium Winterthur
* Orquesta Reto Parolari
* Orquesta de mozos sinfónicos de Winterthur (WJSO)
* 13 Asociaciones musicales en tola ciudá *
El grupu de Celtic Metal Eluveitie

### Teatros

* Teatru "Winterthur am Stadtgarten", Gastspieltheater
* Teatru nel Casín 
* Teatru al llau del Ferrocarril (Theater am Gleis), Teatru pal pequeñu arte comprometíu)
* Teatru branizu (Sommertheater) Winterthur, Teatru al campu dende 1865
* Teatru na bodega (Kellertheater) Winterthur
* Teatru del cantón de Zurich (TZ), Teatru que representa nos conceyos de Zurich y que ta financiáu por estos conceyos. 
* Teatros de marionetes „im Waaghaus“

### Acontecimientos
* Afro-Pfingsten, Conciertos y mercaos africanos a finales de mayu * 
Albani-Fest, Fiestes de la ciudá n'honor a San Alban 
* Kyburgiade, Festival internacional de música de cámara nel palaciu de Kyburg, principios d'agostu * 
Winterthurer Musikfestwochen, festival musical y cultural de Winterthur de dos selmanes allugáu nel cascu antiguu de la ciudá; agostu – setiembre * 
Internationale Kurzfilmtage Winterthur, Xornaes Internacionales de Curtiumetraxes, a principios de payares 
* Buenzli Demoparty, un acontecimientu de la escena de protesta * 
Bambole Openair, Wülflingen, principios d'agostu *
Dorfet (Fiesta del pueblu) nos antiguos pueblos de Veltheim, Wülflingen, Töss, Seen y Oberwinterthur

### Castiellos y Palacios

* Palaciu Kyburg
* Palaciu Mörsburg
* Palaciu Wülflingen
* Palaciu Hegi
* Castillo Alt-Wülflingen

### Periódicos
* Der Landbote (diariu)
* Stadtblatt (periódicu selmanal, socesor del Winterthurer AZ)
* Winterthurer Stadtanzeiger (periódicu selmanal gratuitu)
* Winterthurer Zeitung (periódicu selmanal gratuitu, socesor indireutu de „Winterthurer Woche“)

### Ciudaes hermaniaes
La ciudá de Winterthur tien delles ciudaes hermaniaes. Los enllaces con estes ciudaes cultívense sobremanera debíu al intercambiu cultural y les rellaciones ente les alministraciones. En dellos casos tamién hai contactos nos ámbitos deportivu o científicu.

*  Yverdon-les-Bains
*  La Chaux-de-Fonds
*  Pilsen
*  Hall in Tirol (dende 1948)

## Personaxes
Los siguientes personaxes nacieron en Winterthur:
* Johann Ludwig Aberli, pintor
* Jürg Amann, escritor
* Patrick Armbruster, escritor 
* Alois Emanuel Biedermann (1819 a 1885); teólogu reformáu 
* Max Bill, arquiteutu, artista y diseñador 
* Charles Eugene Lancelot Brown, constructor de máquines 
* Emil Brunner, teólogu reformáu suizu 
* Luigi Bühler, compositor de problemes d'axedrez
* Max Caflisch, tipógrafu 
* Haymo Empl, escritor y moderador de programes de radio y TV 
* Richard R. Ernst (1933); Premiu Nobel de Química 
* Jonas Furrer (1805 bis 1861); primer presidente de la Confederación Suiza 
* Hans Gamper, deportista y fundador del FC Barcelona.
* Georg Gerster, fotógrafu y pioneru de la fotografía aérea 
* Anton Graff (1736 bis 1813); importante retratista 
* Gustav Hegi, botánicu 
* Willy Hess (1906 a 1997), compositor 
* Markus Imhoof, direutor de cine 
* Markusa Petrusa, direutora de cine 
* Beat Raaflaub, direutor d'orquesta 
* Marcu Rima, actor y humorista
* Werner Seifert, de 1993 a 2005, presidente de la Bolsa alemana (Deutsche Börse AG)
* Johann Georg Sulzer, filósofu suizu-alemán
* Niklaus Wirth (1934), informáticu 
* Marcel Higuera Brunner (1963), profesor universitariu 
* Luis Francisco Higuera Brunner (1967), periodista 
* Juan Carlos Higuera Brunner (1965) Abogáu 
* Rodolfo Ernesto Metzger (1973), Contable Públicu Nacional
* Christian Glanzmann (1975), músicu, líder del grupu Eluveitie

## Ver tamién

## Referencies

## Enllaces esternos

* Páxina web oficial de la ciudá de Winterthur
* Datos estadísticos del cantón referente a la ciudá de Winterthur