Carrizosa

**Carrizosa** ye un conceyu español, asitiáu na provincia de Ciudá Real, dientro de la comunidá autónoma de Castiella-La Mancha. La so población ye de 1.331 habitantes (INE 2015).

## Allugamientu
Carrizosa alcontrar na contorna del Campu de Montiel, al este de la provincia de Ciudá Real nel territoriu históricu de **La Mancha**.Traviesa'l conceyu'l ríu Cañamares, a veres del cual atópase'l nucleu de población.

El términu municipal ye de 26 quilómetros cuadraos, lo qu'obligó a munchos de los sos habitantes -los dedicaos a l'agricultura- a salir en busca de terrenales cultivables n'otros términos, y a munchos otros -en décades pasaes- a buscar el sustentu fuera del llugar. Hai non pocos carrizoseños partíos pola xeografía española.

Los llugares próximos d'interés que podemos atopar son les Llagunes de Ruidera a unos 15 quilómetros y a unos 13 de Villanueva de los Infantes (Ciudá Real) y 30 de Valdepeñas.

### Cómo llegar
* CR-642 a Villanueva de Los Infantes y Alhambra.
* CR-P-6421 a Villahermosa.
* Autobuses de llinia diarios dende Madrid-Estación Sur de la empresa SAMAR.Conexones tamién con dellos autobuses diarios coles estaciones de Villanueva de los Infantes, Manzanares, La Solana y Valdepeñas (empresa SAMAR)
* Estaciones de tren cercanes: Valdepeñas y Manzanares.
* Llinia d'AVE-Ciudá Real
* Próximu tamién al Parque Natural de les Llagunes de Ruidera

## Economía
Esiste una importante actividá agrícola, con cultivos de ceberes, vide y olivo. Amás esistía industria testil nel que taba emplegada una parte de la población.

El tradicional de l'agricultura, ocupáu nel trípticu mediterraneu, sigue siendo la ocupación principal, amás de la industria, que se convirtió nel sector que mayor emplegu ufierta a los moradores de Carrizosa tres l'agricultura, yá seya nos talleres de confección qu'anicien na llocalidá, yá seya n'oficios qu'esixan el desplazamientu diariu o selmanal a otros pueblos o ciudaes.

La caza menor, bien abondosa en tol so términu municipal, tamién apurre dellos puestos de trabayu, amás de ser una fonte direuta d'ingresos pal conceyu.

L'artesanía tien cabida en Carrizosa gracies a los carrizoseños que supieron caltener la tradición de la pleita y el trabayu col espartu.

## Historia
Edá del Fierro.- Atopáronse vasíes funeraries con bandes horizontales pintaes, con restos de cuerpos incineraos y oxetos metálicos.

Principios del sieglu VIII.- Los bereberes mulsumanes lleguen a la zona y constrúin un castiellu nel cuetu de la ermita.

Añu 1186.- Alredor d'esta fecha, los caballeros de Santiago, conquisten el castiellu.

Añu 1195.- Tres la batalla d'Alarcos, los musulmanes reconquisten de nuevu'l castiellu.

Añu 1212.- La victoria de las Navas de Tolosa, lleva a la Orde de Santiago a apoderase del Campu de Montiel, conquista que remata nel añu 1229 al apoderase del castiellu de Montiel.

Añu 1215.- El rei Enrique I de Castiella, vence Carrizosa, ente otros llugares, al conde don Álvaro Núñez de Lara, por que los repueble, concretándose la cesión n'otru documentu del añu 1217.

Añu 1243.- La Orde de Santiago y el conceyu de Alcaraz enfrentar pola propiedá de castiellos del Campu de Montiel, poblaos y despoblaos, Carrizosa ente estos postreros.

Añu 1387.- Concédese la encomienda de Carrizosa a don Pedro Díaz de Monsalve, primer comendador conocíu, que la caltuvo hasta l'añu 1409. Siguen una serie de comendadores hasta que queda cola encomienda'l fíu pequeñu de don Rodrigo Manrique, don Enrique Manrique. La población daquella, sería d'unos 90 habitanes. Nestos años, el castiellu ye definitivamente abandonáu y la población asítiase nel so sitiu actual, a veres del ríu Carrizosa (anguaño Cañamares).

Añu 1493.- Terminar de construyir la ilesia parroquial de Santa Catalina, que constaba d'una sola nave sobre cuatro arcos de cantería y recubierta de madera de pinu blancu y carrizu. Al llau oeste atopábase adosáu'l campusantu.

Añu 1515.- La población de Carrizosa, por cuenta de les males colleches y epidemies, baxó a 45 habitantes aproximao. N'anguaño, el pintor de Fuenllana, Hernando de Miranda, terminó un preciosu retablu pal altar mayor de la parroquia. Nel mes de payares, lleguen los visitadores de la Orde de Santiago, que faen rellación de los oxetos que tien la ilesia. Otra de les ermites que visiten y que tenía Carrizosa ye la de la Virxe de la Carrasca. Estes visites repitir n'años posteriores, hasta la última visita de les cualos hai constancia, nel añu 1554.

Añu 1575.- Anque Carrizosa siguía siendo aldega de Alhambra, tenía'l so propiu conceyu y encomienda, que tenía cuatro cases en Villanueva de los Infantes. Del añu 1575 esisten dos mapes realizaos por cuenta de les Rellaciones Topográfiques de Felipe II.

Añu 1590.- Carrizosa declárase independiente como aldega de Alhambra en pagando una cantidá de 578.000 maravedinos. Nel añu siguiente algama una población de 75 habitantes.

Nos años siguientes del sieglu XVII, el comendadores arrendaben tierres de la encomienda a persones que s'encargaben de cobrar diezmos a los vecinos. Esisten delles rellaciones del patrimoniu de la encomienda realizaes en distintos años, que dan cuenta de les posesiones que tenía nel mesmu pueblu o contorna.

Añu 1787.- Nel Censu de Floridablanca, consta Carrizosa como villa, con alcalde ordinariu y perteneciente a la orde militar de Santiago. Los sos habitantes yeren 349, de los cualos 263 constaben como menores y ensin oficiu. Destaquen 38 xornaleros, 26 llabradores y 14 criaos.

Añu 1811.- Mientres la invasión de Napoleón, los franceses proyeuten un tresvase d'agua dende les llagunes de Ruidera al Azuer, por Cases Blanques, beneficiando los molinos y cultivos de la zona. La situación del país y la posterior derrota de les tropes franceses torguen llevalo a cabu.

Añu 1900.- El censu d'esi añu da una población de 1507 habitantes.

Añu 1920.- Apaez la epidemia de la viruela, que mientres trés años, produz una elevada morrina.

Añu 1925.- Alredor d'anguaño, móntase una central llétrica nel antiguu molín de la presa.

Añu 1928.- Terminar la nueva ilesia en siendo desenterráu'l campusantu amiesto y derruir la vieya que se quedara pequeña.

Añu 1931.- Por un conflictu políticu, un grupu de muyeres estroza la central llétrica y el pueblu permanez ensin lluz hasta l'añu siguiente, en que se trai de Ruidera.

Añu 1932.- Constrúyese'l campusantu actual y ciérrase l'asitiáu nel llugar onde güei tán les escueles.

Añu 1960.- Carrizosa algama'l mayor censu de la so historia: 3026 habitantes

Añu 1976. Aprobar por Real Decretu 2924/1976 de 26 de payares l'escudu heráldicu de Carrizosa.

Añu 2012.- Óscar Parra de Carrizosa rueda na llocalidá Abrazar, que se va convertir nel últimu llargumetraxe de l'actriz Sara Montiel. La película cunta con Javier Gurruchaga, María Garralón, Arévalo y Beatriz Rico, ente otros.

El guionista y direutor de cine madrilanu, d'orixe carrizoseño, Óscar Parra de Carrizosa, publicó en 1992 un llibru cola historia de la llocalidá, que toma dende l'añu 720&nbsp;d.&nbsp;C. a los nuesos díes. Disponible na Biblioteca Nacional de Madrid.

## Mitos, Lleendes y Tradiciones
**Tradiciones festivu-culinaries**

**San Antón** Esisten y esistíen en Carrizosa ensame de tradiciones rellacionaes cola celebración de la festividá d'esti santu'l 17 de xineru.
D'antiguo, hasta los años 60 aproximao, los homes percorríen a caballu les cais del pueblu compitiendo por recoyer les tortas de San Antón que yeren llanzaes dende balcones y ventanes. La torta, tenía una ellaboración similar a los paninos de San Blas que comentamos darréu.

Otra tradición rellacionada col santu yera la de los quintos. Llamaos asina pol antiguu sistema de reclutamiento al serviciu militar pol que se salvaba unu de cada cinco, un quintu. Posibiblemente tamién rellacionáu con dalguna antigua forma de protesta, los quintos arrincaben les cortines de les puertes de les cases nes nueches previes al 17 de xineru.
La nueche del 16 al 17 de xineru encendíense lumbres en toles cais anque la mayor d'ella yera la de la plaza mayor que la so lleña yera recoyida polos quintos. Alredor de les lumbres comíase, bebíase y baillábense corros al son de los antiguos cantares rellacionaos tamién con esta fiesta.

Otra tradición más antigua entá y en desusu dende más de mediu sieglu consistía en lliberar un gochu (animal venceyáu tradicionalmente al santu) peles cais del pueblu alimentáu por tolos vecinos. D'ende esiste la espresión en Carrizosa "tar como'l gorrino de San Antón" n'alusión a la vida caleyera del mesmu.

**Paninos de San Blas y Santa Águeda.** Celebrar dende antiguu los díes de los santos el 3 y 5 de febreru. Consisten en pequeños panes de forma irregular tendiendo a ser ovalaos ellaboraos con farina, agua, aceite, sal y matalahuva (granes d'anís) y ensin lleldu polo que la resultancia ye un pan crujiente. La tradición marcaba qu'una vegada enfornaos teníen de llevase a la misa del día previu a los santos pa ser bendicíos. Suélense faer por promesa relixosa en agredecimiento o pidimientu de favor a los santos (rellacionaes con enfermedaes del gargüelu o voz nel casu de San Blas o enfermedaes rellacionaes col pechu los de Santa Águeda). Les families que los ellaboraron partir a los neños que, de mañana ceo, percuerren les cases onde los parten.

**Tostones**. Como'l casu anterior, consiste nuna tradición culinaria. Los tostones son un tipu de turrón ellaboráu de forma familiar la nueche del 31 d'ochobre. Realízase a base d'azucre fundida entemecida con almendres y nueces. Tamién pueden añader cacagüeses. Entemecida l'azucre caramelizada y los frutos secos espándese sobre una superficie plana y ayudar d'un mazu o botella espándese la masa hasta consiguir una torta uniforme. Llámase "faer tostones" tanto a la ellaboración del dulce como a la xunta festiva de familiares o amigos por cuenta de la nueche del 31 d'ochobre

**Fiesta de maitines** Fiesta familiar o d'amigos celebra la madrugada del 25 d'avientu. Tradicionalmente faíase dempués de la misa del gallu tres la rotura de la prohibición de comer carne qu'esistía'l día 24 d'avientu.

**Lleendes**

**L'apaición de la Virxe del Salido**

De siguío les distintes versiones d'esta lleenda que se tresmitió de padres a fíos dende va sieglos:

 
# Diz la tradición qu'un pastorcillo taba coles sos oveyes cerca del Ríu Azuer (conocíu en Carrizosa como Ríu Salido) y qu'empezando una nube decició volver a Carrizosa. Cuando cruciaba'l Salido un tromba d'agua abasnó al pastor y a les sos oveyes implorando el pastor el favor de la Virxe allegando ésta nel so auxiliu y nel de los animales.Tiempu dempués, una imaxe de la Virxe foi atopada nos márxenes del ríu que foi reclamada polos vecinos de Carrizosa al recordase l'apaición de la Virxe al pastor carrizoseño naquellos llugares. Al ser el ríu Azuer la llende que marca'l fin del términu municipal de Carrizosa y l'entamu del de Montiel, tamién dende Montiel reclamábase la imaxe. La solución alcordada foi xubir la imaxe de la Virxe nun carru y arreyando cuerdes a unu y otru llau, tirar los vecinos de cada pueblu con cuenta de decidir en qué pueblu quedaba la Virxe. Diz la tradición que tres dellos intentos el carru nun se movía a un pueblu nin a otru y foi la mesma imaxe la que, baxando del carru, foi a pie hasta Carrizosa acompañada del pastorcillo.

## Monumentos y Paraxes Naturales
* **Ilesia parroquial de Santa Catalina.** Tien unos impresionantes frescos nel techu y Altar Mayor onde se representen l'ascensión al cielu de Santa Catalina. Nel techu, destaquen les representaciones de los cuatro evanxelistes acompañaos de los sos animales simbólicos según les visiones del profeta Ezequiel. Tamién son d'estraordinaria calidá'l restu de los frescos que representen la última cena o a Jesús como pregueru. Fueron pintaos por Jesús Velasco Espinosa (Moral de Calatrava 1902-1998) en 1942. Na primer década de los dos mil, les pintures fueron oxetu d'una restauración más que cuestionable que destruyó parte de la obra orixinal del autor na zona del altar mayor.
* **Fonte de la Mina.** Fonte y pilón d'agua de suministru públicu y antiguu bebederu d'animales. La so construcción y fecha son desconocíos. Amás de como fonte y bebederu, sirvía tamién pal riego de les güertes asitiaes antigüemente per debaxo d'ella nos llugares que güei ocupa'l mataderu y otres finques privaes. **El monumentu foi oxetu de dellos y desastrosos intentos de restauración que provocaron la perda de les piedres orixinales y la so fisionomía orixinal emplegando cementu y piedres de tipu distintu**. 
* **Casa de los comendadores** na Plaza Mayor.
* **Ruta del "Vía Crucis"**. 14 cruces partíes peles cais y cuidaes y decoraes polos vecinos. Perfectu percorríu pa poder percorrer les cais más antigües del pueblu y poder esfrutar les vistes dende les cais más altes.
* **Ermita Virxe del Salido**. Asitiada a los pies del cuetu castellón onde s'atopen les ruines del castiellu árabe de Peñaflor de Carrizosa. Asitiar a veres de la finca de Jaraba . D'arquiteutura popular, reconstruyida dempués de la Guerra Civil en 1968, yá consta nel mapa del Partíu del Campu de Montiel de 1765.
***Ermita de la Virxe de la Carrasca**. Asitiada a tan solo 1,5 quilómetros de Carrizosa yera una de les antigües ermites que tenía Carrizosa según los Llibros de Visites de los visitadores de la Orde de Santiago. Anguaño, el cultu pertenez al vecín pueblu de Villahermosa anque a lo llargo de los sieglos caltúvose una enorme devoción en Carrizosa escontra esta antigua virxe negra.
* **Restos arqueolóxicos del castiellu árabe de Peñaflor** (xunto al Santuariu Virxe del Salido).
* **Casa de llabor y finca de la Fuenlabrada, antigua propiedá del Conde de Leyva y darréu de los sos cuatro fíes "les señorites de la Fuenlabrada.**
* **Palaciu de los duques de San Fernando de Sevilla**

## Paisaxes
* **Cueves de Huelma.** Próximu atópase l'antigua finca de llabor y molín de Huelma
* **Regueru de los Toriles.** Cayida d'agua namái visible n'años lluviosos. Paisaxe primitivo con cueves, grandes piedres y cayíes d'agua y fontes qu'apaecen peruquier.
* **Alamea del ríu Azuer** (ríu Salido)
* **Ruines de la Casa del Oydor y redolaes. Ruines de vieya casa de llabor que yá apaecía nos mapes del Partíu del Campu de Montiel de 1765 y posteriores**. Atopar nel antiguu camín de La Solana antes de la intercesión col camín de Alhambra.

* **Caminos y paraxes de la finca de la Fuenlabrada**.

## Fiesta
* San Antón: 17 de xineru. Ye tradicional encender fogueres nes cais de la llocalidá, especialmente na plaza mayor.
* Los mayos: el 30 d'abril, n'honor a la Virxe del Salido.
* Cruces de mayu: 2,3 y 4 de mayu.
* San Isidro: 15 de mayu na ermita de la Virxe del Salido.
* Corazones de Jesús: altares realizaos en cases de carrizoseños dedicaos al Sagráu Corazón de Xesús. Celébrase'l vienres posterior al Corpus Christi.
* Fiestes patronales n'Honor de la Virxe del Salido: Celebrar ente los díes 13 y 16 d'agostu.
* romería de la Virxe na Ermita del Salido: l'últimu fin de selmana del mes d'agostu.

Les fiestes tradicionales de Carrizosa con mayor popularidá son les de La Cruz de Mayu y les fiestes patronales n'honor a la Virxe del Salido.

## Cruz de Mayu
La fiesta de La Cruz de Mayu celebrar ente los díes 30 d'abril, 2, 3 y 4 de mayu. Mientres la nueche una rondalla de nueves marcha pol pueblu cantando los mayos a les Dames. El día 2 cántase-y a les Cruces (altares asitiaos nes cases) y celébrense convidaes. El so orixe ye paganu, como fiesta d'esaltación de la primavera y presenta variantes en tola xeografía española. Na nuesa contorna celebráronse en munches llocalidaes, pero onde permanecen con tol so sabor tradicional ye en Carrizosa.

Al cristianizarse, estes fiestes pasaron a ser una esaltación de la Cruz como símbolu de la Pasión de Jesús. Básicamente consisten, nel so aspeutu más tradicional, na ornamentación d'una cruz a base d'elementos florales y vexetales (reminiscencies del so significáu ancestral), xunto con símbolos de la pasión (los clavos, la corona d'escayos, etc).

Esta celebración de mayu, empieza realmente na nueche del 30 d'abril y sigue mientres la madrugada del 1 de mayu, mientres la cual, cuadrielles de mozos (y, anguaño, tamién moces) dediquen los sos cantares a les muyeres queríes (esposes, novies, familiares) no que se llama "nueche de les dames". Empecipiar con un cantar tradicional llamada "el mayu", nel cual, al traviés de les sos distintes estrofes (la primera de les cualos ye pa solicitar llicencia de la dama), vanse "dibuxando" les perfecciones del cuerpu de la muyer:

Destaquen pol so interés los altares del Día del Corpus, que la so festividá celebrar en xunu.

Ente'l 13 y el 16 d'agostu celebren les fiestes n'honor a la Virxe del Salido, y el vienres, sábadu y domingu posteriores una romería tamién dedicada a la mesma Virxe. Dicen qu'esta ye la fiesta más populosa; los vecinos axuntar na alamea del santuariu de la Virxe del Salido, xunto al ríu Azuer, onde se come, bebe y bailla mientres tol día y bona parte de la nueche. Tamién s'entamen espectáculos taurinos.

Otres fiestes de gran aceptación son les de San Isidro y San Antón.

## Referencies

## Enllaces esternos
*
*Web de Carrizosa: Carrizosa na Rede.