Tauste

**Tauste** (*Taust* n'aragonés) ye una villa y un conceyu aragonés asitiáu na provincia de Zaragoza (España). Con una superficie de 405,23 km² —cuartu términu municipal más estensu na provincia—, la so población algama los .

## Situación
Tauste tópase emplazada nel valle del Ebro a 267&nbsp;msnm y falta 47&nbsp;km de Zaragoza.
Perteneciente a la comarca de les Cinco Villes, ye la más meridional de los cinco y atópase allugada na marxe esquierda del ríu Arba próxima a la so desaguada nel Ebro.
Llenda al norte con Ejea de los Caballeros y Castejón de Valdejasa, al sur col ríu Ebro, Gallur y Pradilla de Ebro, al este con Zaragoza y Remolinos, y al oeste coles Bardenas de Navarra.

Dende'l puntu de vista eclesiásticu, pertenez a la diócesis y archidiócesis de Zaragoza.

## Historia
### Prehistoria y arqueoloxía
Nel términu municipal del conceyu atopáronse restos de la Edá del Bronce na Paridera de Cobollo, la Gabardilla, Puy Agudu, Balsa Tamariz, Canduerco y Trés Montes.
La marxe esquierda del Ebro, onde s'asitia Tauste, foi ocupada polos vasconos, que llegaron hasta l'actual Alagón, como indiquen los «bronces de Botorrita», serie de planches de bronce del sieglu I&nbsp;e.&nbsp;C. atopaes en Contrebia Belaisca y el mapa de Claudio Ptolomeo (sieglu II).

Otru xacimientu, ye'l de Valdetaus, el más importante de tolos topaos nel términu municipal. Correspuende a una ciudá prerromana, ocupada dende la Edá del Fierro I hasta la primer metá del sieglu I e.C., destacando'l so sistema defensivu, los restos de cimentaciones d'edificios, monedes acuñaes na vecina Sekia —l'actual Ejea de los Caballeros— y la cerámica, bien celtibérica o asonsañando a la romana.

Testimoniu de la presencia romana na zona son los restos de villes romanes, tantu los de la Paraxa El Pinadillo», «Balsa'l Pozu» y «Corrolada del Zurdu» al nordeste del términu municipal, como «Escorón» na vega del ríu Arba.

### Edá Media
En 2010 afayar na zona d'enanche del cascu urbanu una importante necrópolis musulmana, que los sos restos correspuenden a la primer población islámica del Valle del Ebro —principios del sieglu VIII—.
Pola importancia y antigüedá d'esta necrópolis, piénsase que Tauste foi un llugar de cierta relevancia nos tiempos de los Banu Qasi, cuando se constituyó la Marca Cimera d'Al-Andalus.

Anque en 1105 Alfonsu I ''el Batallador'' incorporó Tauste a los reinos cristianos, paez que la plaza foi recuperada polos almorávides el mesmu añu que tomaron Zaragoza (1110).
Nun foi hasta 1121 cuando se produció la incorporación definitiva de la llocalidá al Reinu d'Aragón, na mesma dómina que la vecina Borja.

Ramiro II dio la carta puebla a Tauste en 1138, documentu regio que dotó a la villa de llibertaes y privilexos por que fuera un enclave firme frente a los intentos expansionistas del Reinu de Navarra.
Poco tiempu dempués empezó a edificase una ilesia románica so la advocación de San Miguel (güei San Antón) y a finales del sieglu XIII la ilesia de Santa María.
Más tarde, Martín I ''l'Humanu'' confirmó como infanzones a los pobladores de Tauste, privilexu concedíu por Ramiro II, y dio a la villa calter de realengu, con votu en Cortes.
Coles mesmes, Alfonsu V ''el Magnánimo'' autorizó en 1423 la instalación d'escueles de gramática y artes, y reinar doña María concedió la celebración d'un mercáu selmanal.

Esisten datos sobre la presencia d'una importante aljama xudía en Tauste, hasta la so conversión o espulsión en 1492. Ye conocida la esistencia d'una rica sinagoga, según el tresformamientu traumáticu del nucleu urbanu nel sieglu XV pa dixebrar físicamente a la población cristiana de la xudía cola construcción de murios pa estremar el barriu.

### Edá Moderna
Yá nel sieglu XV, los taustanos espresaren el so deséu d'aprovechar les agües del Ebro por aciu una acequia que regara les sos tierres dempués de travesar territoriu navarru. Anque la concesión pa esti proyeutu foi espachada por Carlos de Viana en 1444, el posterior enfrentamientu ente ésti y el so padre, el monarca Xuan II d'Aragón, desaguó nuna guerra na que Tauste viose fondamente afeutada.
La separación de Navarra y Aragón retrasó casi un sieglu unes obres que fueren yá empecipiaes.
Finalmente, en 1529, Carlos I expedió un privilexu a favor de Tauste pa siguir la obra, lo que facultó la construcción del actual Canal de Tauste.
El tresformamientu agrícola de toles tierres regaes pola Canal supunxo un cambéu radical na economía y la sociedá a partir del sieglu XVI.
D'esta miente, el momentu de mayor florecimientu económicu y crecedera demográfica tuvo llugar nel Renacimientu. La vida xiraba en redol a una potentísima ganadería lanar, entamada en redol la Casa de Ganaderos, y a una agricultura en puxanza pol movimientu roturador y la meyora del regadío.

La Guerra de Socesión dexó la so buelga en Tauste, una y bones la villa foi asediada y conquistada poles tropes del conde de Sástago, fiel al Archiduque Carlos. Antonio Germán, taustano que destacara poles sos aiciones béliques a favor del pretendiente borbón, foi axusticiáu'l 3 d'ochobre de 1706, siendo célebre la so frase «*calla y aforca, qu'ési ye'l to oficiu*», dirixida al verdugu cuando diba ser executáu. Esti fechu supunxo'l que la villa llograra'l títulu de «fidelísima» per parte de Felipe V.

### Edá Contemporánea

La Guerra de la Independencia tuvo considerables repercusiones pa Tauste, una y bones l'exércitu francés quemó documentos de la Casa de Ganaderos. Nesta guerra, el taustano Mariano Larrodé, conocíu como «Pesoduro», destacó primero mientres los Sitios y, darréu, como guerrilleru na contorna de les Cinco Villes, hasta la so captura y execución n'Ejea el 21 de setiembre de 1811.

Pascual Madoz, nel so Diccionario Geográfico-Estadístico-Histórico de España de 1845, refier que Tauste «*tien sobre 550 cases, que formen un cuadrilongo imperfectu... les cualos distribúyense en delles cais un pocu inclinaes y una plaza nel centru de la población*». Los principales cultivos yeren trigu, cebada, centenu, avena, maíz, aceite y vinu, y había abondosu ganáu ovín y daqué de ganáu caprino. Nesa dómina, la llocalidá cuntaba con una fábrica de regaliza, dieciséis fábriques de salitre, dalgunos telares de cobertores bastos y dos molinos fariñeros.

Yá nel sieglu XX, llegó'l ferrocarril cola construcción del ferrocarril de Sádaba a Gallur. Mientres la Guerra Civil esistió un campu d'aviación na paraxa conocida con esi mesmu nome, base de la Lexón Cóndor alemana. Rematada la guerra, en 1954 aprobóse'l Plan Xeneral de Colonización de Bardenas y creáronse dos pequeños pueblos nel términu de Tauste: Sancho Toma y Santa Engracia.

## Demografía
La demografía del conceyu sufrió escases oscilaciones a lo llargo de la so historia. Dende los 4&nbsp;630 habitantes al empezar el sieglu XX, la población amontar a 7&nbsp;182 en 1970, empecipiándose depués un leve retrocesu hasta los 6&nbsp;943 habitantes de 1991.
Dende 2009, la población cincovillesa sufrió un descensu acusáu de población, pasando de 7710 habitantes hasta los 6892 del añu 2017. Con esti descensu de más d'un 10%, Tauste consolídase como una de les poblaciones de menor dinamismu de la so redolada si comparar con Ejea de los Caballeros, Alagón, Utebo, Zuera, Cuarte de Huerva o la Almunia de Doña Godina.

## Alministración
### Últimos alcaldes de Tauste

### Resultaos eleutorales

## Economía
Tauste cuenta con industries y talleres especializaos, preferentemente en maquinaria y derivaos agrícoles, tando munches d'elles allugaes nel polígonu industrial de Las Rozas». Tamién esiste un parque eólicu nel área conocida como «Planes de Pola».
Mención especial merez la empresa Tauste Ganadera, la mayor esplotación de ganáu vacunu llecheru d'España y una de les mayores d'Europa.
Amás de lleche, comercializa quesos y enmienda húmica —productu sólidu para suelos qu'apurre humus ameyorando les sos propiedaes.

## Patrimoniu
### Patrimoniu arqueolóxicu
El xacimientu prerromanu de Valdetaus atópase na carretera A-127 Aragón-Tudela, dientro del términu municipal. Estrémense dos fases nel xacimientu: la primera correspuende a un pobláu dafechu indíxena y la segunda a una población yá en contautu cola cultura romana.
Ocupa una elevación a 260 msnm, nun allugamientu escoyíu poles sos posibilidaes defensives, yá que apodera la vega del Ebro nel so confluencia col Arba, según la redolada de les desaguaes del Huecha y del Jalón.

### Patrimoniu relixosu
La Ilesia mudéxar de Santa María, asitiada sobre una llomba no más alto de la villa, apodera la desaguada del ríu Arba nel Ebro.
Empezada a construyir nel sieglu XIII y acabada nel sieglu XIV —salvo la torre, que correspuende al minarete de l'anterior mezquita qu'ocupaba la so cortil—, constaba n'orixe de nave única de tres tramos y ábside semicircular al interior y poligonal al esterior, añader darréu la capiya de la Virxe de Sancho Toma. Ta realizada totalmente en lladriyu apareyáu a lluria y carbonizu y coyíu con yelsu. Al esterior presenta cabecera poligonal de cinco lados que ye circular al interior y murios llaterales con contrafuertes y les capiyes qu'abren ente ellos sobresaliendo llixeramente na parte baxa.
Sobresal del conxuntu la torre, adosada al centru del muriu del hastial. De planta octogonal, ye unu de los meyores exemplares de torres mudéxares que se caltienen n'Aragón, íntimamente rellacionada coles de San Pablo de Zaragoza y San Pedro de Alagón coles que tamién comparte la tipoloxía arcaica de la ilesia. Recién estudios monográficos, constaten que la torre yá esistía cuando se construyó l'ábside a principios del sieglu XIII, y darréu, nel sieglu XIV la nave, que'l so hastial adosar a la torre, despintando la so decoración.
Revisten interés tanto'l Retablu Mayor renacentista, del sieglu XVI y restauráu en 2007, como'l retablu de la *Coronación de María*, tamién restauráu nel mesmu añu.

Otru templu notable ye la Ilesia de San Antón Abá, enantes dedicada a San Miguel Arcánxel. Tien una sola nave de planta rectangular, irregular y bien allargada. Tocantes a la so cronoloxía, el ábside, el presbiteriu y un conxuntu de pieces tallaes —topaes mientres les obres de restauración— son de la segunda metá del sieglu XII, dientro del desenvolvimientu del románicu. Los trés tramos siguientes considerar de finales del sieglu XIII o principios del XIV. Restaurada na década de 1980, escavóse un foso al so alredor, col fin de devolver al edificiu'l so volume orixinal, pos al tar nel barriu más baxu de la población, sieglos d'escorrentíes y arrastres de tierres, causaren que'l nivel del suelu de la plaza xubiera más d'un metro.

Otru edificiu relixosu ye'l Monesteriu de San Jorge, fundáu en 1629.
Construyíu según los parámetros propios de l'arquiteutura barroca, carauterizar pol usu d'un sistema estructural de murios de carga y forxaos.
Dientro del conxuntu destaca especialmente l'edificiu de la ilesia. Construyida en lladriyu, llevantóse sobre una planta rectangular d'una sola nave de tres tramos con cabecera poligonal y capiyes adosaes ente los contrafuertes. Tol interior cerrar con bóvedes de cañón con lunetos.
La torre, datada nel sieglu XVI, tien tres cuerpos de planta cuadrada, dixebraos por impostes.

Coles mesmes, na salida escontra Ejea, inda pueden contemplase les ruines d'otru conventu, el de San Cristóbal.

Ente les ermites de Tauste, cabo destacar la de la Virxe del Pilar, construyida na segunda metá del sieglu XVIII y que tien una cubierta barroca rematada en cúpula con llinterna y decorada con yesería.
La ermita de San Xosé y Santa Ana ye un conxuntu arquiteutónicu compuestu por templu, vivienda amiesta y un atriu esterior —güei sumíu—, emplazado sobre una pequeña elevación del terrén. Magar el conxuntu presenta delles etapes constructives, la fábrica orixinal ye del sieglu XV.

A 14 km de Tauste ta'l Santuariu de La nuesa Señora de Sancho Toma, patrona del conceyu.
Ye un conxuntu qu'inclúi hostal, hospital ya ilesia, empecipiáu en 1670 y que nun se concluyó hasta'l primer terciu del sieglu XVIII.
Atópase sobre les sierres de les Bardenas mui cerca de la raya navarra lindante cola Bardena blanca. Ocupa un montículo y constitúi un mirador sobre la porción meridional de les Bardenas Reales y bona parte de la Vega del Ebro.

### Patrimoniu civil

Los restos de la muralla o «cercu» de Tauste asitiar nun estremu del cascu antiguu. Componer de sillares de piedra de yelsu alabastrín xuníes tamién con pasta de yelsu.

Un edificiu d'interés ye la Casa Nueva de Tauste, más conocida como Casa de la Cámara, que, anque bien modificada, tien el so orixe nel segundu terciu del sieglu XVI o principios del XVII.
Otru edificiu, conocíu como El Patiaz, alcontrar na cai López de Arbizu, nel actual Barriu Nuevu (antigua Judería). De difícil datación, foi utilizáu como antigua sede municipal nel sieglu XIX.

Muncho más modernu ye Aquatauste, espaciu axardináu con estanques, ríos, canales y acequias que formen un prestosu conxuntu remarcáu poles especies vexetales que los flanquean. Diseñáu por Carlos Blázquez, recrea'l términu municipal de Tauste, representándose al ríu Arba xunto a los sos principales acequias. Dos sales d'esposiciones completen el conxuntu.

## Festividaes
*Los Antroxos de Tauste celébrense'l fin de selmana anterior al Miércoles de Ceniza, tradición recuperada na década de 1980. Empecipiar con un pregón de los reis del antroxu dende'l balcón del conceyu, y depués percuerren les cais acompañaos de la charanga, baillando y cantando. El domingu tamién hai espectáculos y pasucáis; pela nueche escuéyese a los nuevos reis del antroxu, quémase'l pelele despidiendo a los antiguos reis y, na plaza del conceyu, pártese llonganiza pa tolos asistentes.
* El primer xueves de Cuaresma la población taustana allega a la ermita de San Antoñico a merendar y pasar la tarde, lo que los habitantes llamen «eslardar».
* El 19 de marzu celebra San José, n'alcordanza a la intervención del santu, en 1599, qu'acabó con una epidemia de tifus qu'afaraba la villa.
* Del 20 al 24 d'abril celébrense les Fiestes n'honor de la Virxe de Sancho Toma, que la so festividá ye'l día 21. Esi mesmu día'l Grupu de Danzantes bailla'l «dance de Tauste», espectáculu consideráu Fiesta d'Interés Rexonal, al igual que'l Rosario de Cristal, que percuerre les cais de la localidá'l día 22 al anochecer. La festividá conmemora l'apaición de la Sagrada Imaxe de la Virxe de Sancho Toma, que según cunten les cróniques, tuvo llugar un 7 d'abril de 1569.
* El 8 de mayu festexa'l Votu de San Miguel, patrón de Tauste. Remembra un fechu socedíu a principios de mayu de 1421, cuando una plaga de llagostes agostió les colleches taustanas y el arcánxel Miguel lliberó al pueblu de la mesma.
* Del 20 al 24 de setiembre celébrase La Coronación de la Virxe de Sancho Toma; remembra qu'en 1969 foi coronada canónicamente la imaxe de la Virxe de Sancho Toma.

## Deportes
* En fútbol, la villa ta representada pol Club Deportivo Tauste. La so meyor clasificación histórica foi'l tercer puestu llográu na Tercer División na temporada 1988/89.

## Personaxes pernomaos
* Fray Antonio Asensio Andrés (1280 - ca. 1320). Franciscanu que se doctoró n'Artes y Teoloxía. Siguidor de la doctrina de Xuan Duns Escotu, foi un notable discípulu so.
* Juan Belveder (segunda metá del sieglu XVI). Matemáticu autor del *Llibru xeneral de los amenorgamientos de plata y oru de distintes lleis y pesos, de menor a mayor cantidá, y de les sos interesses a tantu per cientu*, una de les primeres obres publicaes en Suramérica.
* Marcelino Uberte de la Cerda (sieglu XVII). Médicu, autor de numberoses publicaciones médiques y poétiques.
* Jaime Ortega y Olleta (1817 - 1860). Militar y políticu, principal protagonista del fallíu alzamientu carlista de San Carlos de la Rápita.
* Mariano Supervía Lostalé (1835 - 1918). Obispu de Uesca dende 1896 hasta'l so fallecimientu en 1918.
* Pedro Longás Bartibás (1881 - 1968). Historiador y sacerdote, foi profesional del Cuerpu Facultativu d'Archivos y Biblioteques. Escribió diverses monografíes históriques.
* Tomás Aragüés Bayarte (1903 - 1956). Compositor y direutor. Compunxo una decena de zarzueles, obres sinfóniques, diverses composiciones pa orfeón y tres mises.
* José María Conget Arizaleta (1926 - 2001). Obispu de Jaca dende 1990 hasta'l so fallecimientu.
* Zacarías Alegre Pellicer (1943 - 2011). Escultor, que la so obra más carauterística —de 1985 a 1993— incorpora una o delles pieces suxetes por banielles de metal naciendo d'una base de piedra.
* Chusé Inazio Nabarro (n. 1962). Escritor en llingua aragonesa.

## Ciudaes hermaniaes
*  Espalion, Francia
*  Langhirano, Italia

## Ver tamién
* Llista de conceyos de la provincia de Zaragoza
* Canal de Tauste

## Referencies en testu

## Referencies xenerales
*Tauste (Gran Enciclopedia Aragonesa)
*Conceyu de Tauste
*

## Enllaces esternos

* Tauste.Org :: Información , actualidá y eventos na Villa de Tauste
* TausteWeb.net :: Información y actualidá na Villa de Tauste