Idioma suabu

El **suabu** (n'alemán ***Schwäbisch***) ye un conxuntu de dialeutos del altu alemán faláu nel centru y este de Baden-Wurtemberg y parte occidental de Baviera, área denomada Suabia o *Schwaben* n'alemán. Clasifícase como parte del conxuntu de llingües alamanas xunto colos dialeutos de Suiza, Baden-Wurtemberg y Alsacia, que de la mesma pertenecen al altu alemán.

Los dialeutos del suabu tienen notables diferencies ente sigo. Especialmente carauterística ye la diferencia ente les formes del participiu perfectu de "ser" (n'alemán estándar (al. est.) *gewesen*): *gwä* y *gsi*. El grupu "gsi" atópase más próximu al alemán de Suiza y los dialeutos alemanes puramente dichos.

## Descripción llingüística
Carauterístiques notables del suabu son ente otres:
* La diptongación de les vocales llargues î y û del altu alemán mediu foi realizáu (al contrariu d'otros dialeutos alamanes). Sicasí, los diptongos creaos /ei/ y /ou/ nun se funden colos antiguos diptongos /oe/ y /ao/, sinón que s'estremen claramente. Esto ye, nel suabu esisten pares mínimos como "weis" / "woes" y "d toube" / "dr taobe", que n'alemán estándar pronunciar de forma idéntica (*weiß* (blancu)/*weiß* (sabi), *die Taube* (el palombu)/*der Taube* (el sordu)).
* La pronunciación de "en" como vocal *â*, que s'atopa ente [] y [] según la zona.
* La terminación "-ât" de tolos plurales de verbos en presente (verbu faer: *mir machât*, *ihr machât*, *se machât*), que tamién s'atopa nel baxu alemán.
* L'usu xeneralizáu de "wo" (onde) n'oraciones relatives, en llugar de los pronomes relativos *der*, *die*, *das* ((el/la/los/les) que). Exemplu: D toube, **wo** weis isch (n'alemán estándar: Die Taube, **die** weiß ist.) = El palombu **que** ye blanca.
* La pronunciación de "st" y "sp" como "scht" ([]) y "schp" ([]) (por casu, *Fest* (fiesta), pronúnciase *Fescht*) o como "schb" ([]) y "schd" ([]) a empiezu de pallabra (por casu, *Stein* (piedra) como *Schdoe(n)*).
* Les consonantes sordes del alemán estándar pronúnciense sonores si atopar a metá de pallabra (por casu, *schicken* (unviar) como *schiggâ*).
* Los diminutivos en "--y" (pronunciaos de forma bien curtia, por casu, *Haus* (casa), *Heisle*) o en "-lâ" en plural (por casu, *[[Spätzle|Spätzlâ]]*, un tipu de pasta típico de la rexón).
* L'usu del perfectu como sustitutu del imperfectu y del perfectu doble (*i hân gmacht ghet*) en llugar del pluscuamperfeutu.
* Usu xeneralizáu de la "s" sorda en llugares nos qu'hai "s" sonora n'alemán estándar.

## Usos estremaos del vocabulariu
Esiste un vocabulariu propiu bastante ampliu, pero destáquense delles pallabres que pueden producir tracamundiu nel so usu n'alemán estándar y el dialeutu suabu:
* Partes del cuerpu: *Fuß* (pie) referir a tola pierna hasta la pantorría; *Rücken* (llombu) inclúi'l traseru.
* Animales: la mosca llámase *Mugg* (al. est. *Stubenfliege*); un mosquitu *Schnôk* (al. est. *Stechmücke*; la pallabra del al. est. emparentada *Schnake* emplegar pa nomar les típules); 
* Verbos de movimientu:
** *gângâ* (al. est. *gehen* andar) emplegar pa indicar el cambéu de llugar, "dir" - el "andar", como un tipu de movimientu, dizse *laufen*, qu'en al. est. significa correr; correr dizse *springen*, qu'en al. est. significa saltar; saltar dizse *hopfâ*/*hopsâ* (n'a el. est. *hüpfen*) o *juckâ* (n'a el. est. *jucken* significa picar o aformigar); picar o aformigar dizse *beißâ* (n'a el. est. *beißen* significa morder); correr rápido dizse *sauâ*, que'l so imperativu *sau* tamién significa gochu (tamién n'a el. est.).
** colgar dizse *heben* (*hebâ*) qu'en al. est. significa llevantar; llevantar dizse *lupfen* (*lupfâ*).
* Nós dizse *mir*, qu'en al. est. significa "a mi". Un exemplu ye *Mir kennât älles, außer Hochdeitsch* (*Poder tou, menos falar alemán estándar*), lema del gobiernu rexonal de Baden-Wurtemberg.

## Dialeutos
Los dialeutos estremar en dos según les formes del participiu perfectu de "ser", sío:
* Grupu *gwä*
** So suabu nel valle mediu del ríu Neckar y les rexones colindantes.
** Alto suabu en Wurtemberg al sur del Danubiu y na rexón alministrativa de Suabia en Baviera (zona de transición al grupu *gsi*, anque equí como *gsei*).
** Suabu oriental na rexón oriental de Wurtemberg y na contorna bávara de Danubiu-Ries (aproximao ente Ulm, Donauwörth, Ellwangen (Jagst) y Schwäbisch Gmünd); puede considerase como baxu suabu de transición al altu suabu.
*** Suabu del Ries ye un dialeutu con clares resonancies del baxu suabu, pero que s'estrema de forma clara: asina, dizse *do dranna* y non *do hanna* pa dicir ellí.
* Grupu *gsi*
** Dialeutu del Allgäu (*Allgäuerisch*) na zona baxa y oriental del Allgäu; tamién s'usa en zones fronterices del Tirol (Lechtal, Außerfern) y Alta Baviera (Lechrain); estrémase claramente de los dialeutos so alamanes (zona alta y occidental del Allgäu) pola *llinia Wiib-Weib* (al. est. *Weib*, muyer)

## Individualización local
Llingüistes espertos pueden aldovinar la procedencia d'una persona del cordal de Schwäbische Alb gracies al so dialeutu con una sorprendente exactitú. Pa ello ye importante la pronunciación de la pallabra "non" (al. est. *nicht*) como "nedd", "nedda", "edd", "edda", "nitt", "idd", "idda", "itt" o "itta". Desgraciadamente, estes diferencies tán sumiendo nes xeneraciones más nueves. Les diferencies d'estos dialeutos tamién s'amuesen en qu'un falante de Stuttgart apenes entiende a daquién proveniente de la Schwäbische Alb si ésti acelera un pocu. El suabu del cordal, el *Albschwäbisch*, carauterizar por una entonación o cantilena propia.

Tamién ye interesante la diferenciación del suabu faláu según la relixón del falante. Nos llugares predominantemente protestantes (luteranos), la pronunciación de delles pallabres ye distinta qu'en llugares católicos. Thaddäus Troll achacar al estilu de les prédiques de los distintos sacerdotes y pastoroes. Exemplos:

## Lliteratura en suabu

* Sebastian Sailer (1714-1777)
* August Lämmle (1876-1962)
* Sebastian Blau (1901-1986)
* Oscar Heiler (1906-1995)
* Sissi Kicherer
* Willy Reichert (1896-1973)
* Peter Schlack (*1943)
* Thaddäus Troll (1914-1980)

## Referencies

### Bibliografía
*Roland Groner: *Gschriebå wiå gschwätzt : Schwäbisch mit all seinen Reizen - anschaulich und lebensnah ; mit vielen konkreten Beispielen aus dem Alltag und einer umfangreichen Wortsammlung.* SP-Verlag, Albstadt 2007, ISBN 3-9811017-4-X.
*Hermann Wax: *Etymologie des Schwäbischen. Geschichte von mehr als 4.500 schwäbischen Wörtern.* 2. erw. Auflage. Ulm 2005, ISBN 3-9809955-1-8.
*Friedrich Y. Vogt: *Schwäbisch in Laut und Schrift. Eine ergründende und ergötzliche Sprachlehre.* Stuttgart 1977, ISBN 3-7984-0340-6.
*Langenscheid Lilliput Schwäbisch: "Rund 4000 Wörter und Wendungen." München 2000, ISBN 3-468-20036-6

### Enllaces esternos
* **[//als.wikipedia.org/ Wikipedia en alamán]** (inclúi al suabu)
* [news:alt.aeffle.und.pferdle alt.aeffle.und.pferdle] - un Newsgroup suabu *
Schwobifying Proxy  de la universidá de Heidelberg, traduz páxina web al suabu; pel momento namái pueden traducise pequeños testos.