Mosquete

El **mosquete** ye un arma de fueu d'infantería que s'emplegó dende'l sieglu XVI hasta'l sieglu XIX, que se carauteriza por cargase pol cañón (avancarga). Les distintes teunoloxíes de disparu inclúin, de más antiguu a más modernu, la mecha, la rueda, el pedernal y el pistón

## Utilidá

Surdió como evolución del arcabuz y el so cañón mide hasta metro y mediu. Yera grande y pesáu y precisábase una forqueta pa sofitalo si quería apuntase de manera correuta. Por cuenta de esto y al so menor preciu, l'arcabuz siguió usándose tamién mientres el sieglu XVII. Más tarde foi evolucionando a modelos más llixeros, que s'impunxeron definitivamente col sieglu XVIII. El mosquete usaba bales el doble de pesaes que l'arcabuz, col lóxicu aumentu del poder de detención. El so algame efectivu yera d'igual manera mayor. Solía disparase a unos 50 metros, anque en teoría'l so algame eficaz raspiaba los 100, frente a los 50 metros del arcabuz, que solía disparase a 25 metros o menos. 

A partir de mediaos del sieglu XVII, dexa d'usase la llave de mecha y emplégase un sistema de disparu en teoría bien similar, pero na práutica muncho más modernu pa la dómina, yá que incorporaba una llave de chispa asistida por un pedernal, dexando una mayor velocidá de disparu y esaniciando la engarrosa mecha del arcabuz.

## Evolución

Anque'l arcabuz y el mosquete son armes d'avancarga bien asemeyaes, n'orixe representaben dos conceutos de guerra distintos. L'arcabuz yera una arma llixera, daqué más afechisca que'l mosquete, lo que dexaba a los sos usuarios operar, en términos actuales, como infantería llixera: tropa con amplia capacidá de maniobra d'usu múltiple.

El mosquete, nel so orixe, yera cenciellamente artillería portátil. Utilizar pola so mayor capacidá de detención del enemigu. Sicasí, yera más caru, bien malo de cargar y bien pesáu -lo qu'esixía l'usu d'una forqueta p'apuntalo-, polo que, de primeres, namái se destinaba al so usu a los soldaos más brengosos ya instruyíos.

En formación zarrada, dambos tipos de tropa combatíen no que se llamaben n'España, nos tercios, "mangues", y que nun yeren otra cosa qu'una agrupación de compañíes nos lladrales de los batallones de piques.

El proyeutil del mosquete (como'l del arcabuz) tenía de tener un calibre más pequeñu que'l de cañón que lu debía disparar pa poder cargala con cierta comodidá, polo que gran parte de la potencia impulsora de la españida perdíase. Amás, nel so trayeutu pol cañón, la bala diba "rebotando" pol cañón de forma que yera bien difícil determinar la so trayeutoria a la salida pela boca. D'ende la baxa precisión y algame d'esti tipu d'armes.

El mosqueteru, de primeres, yera un soldáu qu'escasamente llevaba otra armadura qu'un coleto de cueru, debíu al pesu del so equipu -en contraste col arcabuceru, que podía llegar a usar cascos ya inclusive coraces-. Pa les cargues, el mosqueteru llevaba los llamaos “los dolce apóstoles”, que yera una petrina de cueru en bandolera con dolce pequeños depósitos de madera cola midida precisa de pólvora gruesa necesaria pa cargar la recámara de l'arma. Qu'un soldáu llevara a la batalla namái dolce cargues da una idea de la baxa cadencia de fueu d'esti tipu d'arma.

Tamién llevaba en bandolera una polvera, pequeñu depósitu de pólvora fina pa cebar la cazoleta qu'empecipiaba'l procesu de disparu, y nuna bolsita a la banda, les bales de plomu, llamaes comúnmente “pelotes”. El fechu de llevar la mecha encendida per dambos estremos provocaba non pocos riesgos, que dacuando terminaben en tráxicos accidentes, al prender cargues o polveras. El mosqueteru solía llevar, amás, espada y daga pa la defensa cercana, anque nun yera inusual usar el mesmu mosquete como maza.

La principal ventaya del mosquete yera'l so poder de penetración, y el so ésitu foi tal qu'adulces les armadures fuéronse esaniciando del campu de batalla por inútiles, lo que de la mesma dexó l'allixeramientu del mosquete. Na segunda metá del sieglu XVII, los mosquetes yeren lo suficientemente llixeros pa esprendese de la forqueta. Esta evolución fixo que'l mosqueteru fuera sustituyendo adulces al arcabuceru nos exércitos europeos, unificando los conceutos tácticos de potencia de fueu y versatilidad nun solu soldáu.

A finales del sieglu XVII, el mosquete apodérase definitivamente del campu de batalla. De les llaves de mecha y rueda de los sos entamos, va pasar a la llave de chispa. La incorporación de la bayoneta, primero encastrada -introducir nel cañón y torgaba disparar- y depués, a mediaos del sieglu XVIII, de cubu –que puede calar ensin apexar el cañón-, van dexar prescindir de la infantería con piques en favor de más mosqueteros. Per primer vegada na hestoria, los homes nel campu de batalla nun yeren un amiestu de espadachines, piqueros, arcabuceros, ballesteros, arqueros y jabalineros; casi tolos exércitos empezaron a estandarizar les sos fuercies militares dexando na llucha frente por frente solo a los mosqueteros, pol poder de fueu que representaben y porque, si taben entrenaos y calteníen la organización, podíen defendese tamién de la caballería: naciera'l fusil.

El mosqueteru, agora fusilero, nun se paecía en nada al mosqueteru de los entamos. El so mosquete yera más estilizado y llixeru. Esti allixeramientu de l'arma dexó allargar el cañón p'asina ameyorar daqué la so precisión. Pel llau de la munición tamién s'avanzó: Cada carga de pólvora taba agora azacanada col so proyeutil nun cilindru de papel y estibada nuna cartuchera que la protexía con tapes de seguridá y caltener separáu del sistema de ignición, faciendo'l so usu y manexu muncho más seguro. 

Los nuevos sistemes de disparu y embalaxe de carga y bala dexaben, amás, amenorgar y simplificar el númberu de movimientos necesarios pa cargar l'arma. Aun así, una tropa podía considerase perbién instruyida si consiguía que los sos soldaos efectuaren tres disparos nun minutu. Les cartucheres podíen tener de 20 a 40 cargues.

A finales de la dómina napoleónica, empezar a xeneralizar les armes con ánima estriada que faíen que la bala xirara nel cañón, lo cual procuraba una mayor precisión y algame. Darréu, la llave de chispa dexó pasu a la de percusión. Asina terminaba la era del mosquete y empezaba la del fusil.

## Ver tamién
* Mosquete Nock

## Referencies

## Enllaces esternos

* Mosquete de los Tercios d'infantería española: les sos carauterístiques, el so manexu y la so fábrica