Forma de gobiernu

**Forma de gobiernu**, **forma política**, **forma política del Estáu**, **réxime políticu**, **réxime de gobiernu** l'usu específicu que se da al conceutu de sistema políticu na terminoloxía de les ciencies polítiques suel ser distinta al de réxime políticu, siendo esti sicasí equiparable al de forma de gobiernu. A partir de la Revolución francesa (1789), l'usu de les espresiones «Antiguu Réxime» —absolutista, en determinaos aspeutos denomináu feudal o señorial— y «Nuevu Réxime» —lliberal— foi dando pasu a la formación de numberosos conceutos nos que al sustantivu «réxime» aplicáronse-y tou tipu d'axetivos —réxime comunista, réxime fascista, etc.—. Mientres la dictadura de Francisco Franco n'España (1939-1975), utilizábase la denominación «réxime» —o «el réxime» por antonomasia— n'espresiones como «oposición al réxime», «adhesión al réxime», «adictu al réxime», de cuenta que'l términu adquirió una específica connotación que nun perdió totalmente cola Transición, a pesar de que la espresión «réxime dictatorial» tamién s'usaba en contraposición cola de «réxime democráticu» y la de «réxime de fechu», *de facto*, cola de «réxime de derechu», *de iure*. A ello pudo contribuyir tamién el términu *regime* nel idioma inglés, onde, anque tamién significa «forma de gobiernu», l'usu modernu prefier aplicalo a les formes de gobiernu autoritaries o non democrátiques; ente que l'usu académicu contemporaneu ye'l de «*an intermediate stratum between the government (which makes day-to-day decisions and is easy to alter) and the state (which is a complex bureaucracy tasked with a range of coercive functions)*» («un estratu entemediu ente'l gobiernu, que toma decisiones cotidianes y ye bono d'alteriar, y el Estáu, que ye una burocracia complexa con un rangu de funciones coercitivas»), amás d'aplicase a un conceutu propiu de les rellaciones internacionales —axencies regulatorias más allá del control de los gobiernos nacionales (réxime internacional, teoría de réxime, Krasner), pudiéndose estremar analíticamente ente «instituciones» y «rexímenes» (*institutions and regimes*)—. Ver tamién *[[Establishment]]*.|group="nota"}} **sistema de gobiernu**, **modelu de gobiernu** o **modelu políticu** son dalgunes de les diverses maneres de nomar un conceutu esencial de la ciencia política y la teoría del Estáu o derechu constitucional. Fai referencia al modelu d'organización del poder constitucional qu'adopta un Estáu en función de la rellación esistente ente los distintos poderes. Ye la manera na que s'estructura'l poder políticu pa exercer el so autoridá nel Estáu, coordinando toles instituciones que lo formen, fai que cada forma de gobiernu precise d'unos mecanismos de regulación que-y son carauterísticos. Estos modelos políticos varien d'un estáu a otru y de una dómina histórica a otra. La so formulación suelse xustificar aludiendo a bien distintes causes: estructurales o idiosincrátiques (imperativos territoriales, históricos, culturales, relixosos, etc.) o coyunturales (periodos de crisis económica, catástrofes, guerres, peligros o "emerxencies" de bien distinta naturaleza, vacíos de poder, falta de consensu o de lideralgu, etc.); pero siempres como plasmación política d'un proyeutu ideolóxicu.

La denominación correspondiente a la forma o modelu de gobiernu (amás de referencies a la forma d'Estáu, qu'indica la estructura territorial) suel inclusive incorporase al nome o denominación oficial del estáu, con términos de gran diversidá y que, anque apurren cierta información sobre lo que proclamen, nun respuenden a criterios comunes que dexen definir por sigo solos el so réxime políticu. Por casu: Estaos Xuníos Mexicanos, República Bolivariana de Venezuela, Reinu d'España, Principáu d'Andorra, Gran Ducáu de Luxemburgu, Federación Rusa, República Popular Democrática de Corea, Emiratos Árabes Xuníos o República Islámica d'Irán. Ente los cuasi doscientos estaos, namái hai dieciocho que nun añader nenguna pallabra más al so nome oficial, como por casu: Xamaica; ente qu'once namái indiquen que son "estaos". La forma más común ye república, siguida de la monarquía.

Hai bien distintes nomenclatures pa denominar les distintes formes de gobiernu, dende los teóricos de l'Antigüedá hasta la Edá Contemporánea; na actualidá suelen utilizase de forma habitual tres tipos de clasificaciones:
* El calter electivu o non de la xefatura d'Estáu define una clasificación, ente repúbliques (electiva) y monarquíes (non electiva). 
* El grau de llibertá, pluralismu y participación política define otra clasificación, ente sistemes democráticus, autoritarios, y totalitarios, según dexen en mayor o menor grau l'exerciciu de la discrepancia y la oposición política o bien nieguen más o menos radicalmente la posibilidá de disidencia (estableciendo un réxime de partíu únicu, o distintos tipos de rexímenes escepcionales, como les dictadures o les xuntes militares); de la mesma el sistema eleutoral pol que nos sistemes participativos esprésase la voluntá popular tuvo bien diverses conformances históriques (democracia direuta o asamblearia, democracia indireuta o representativa, sufraxu censitario o acutáu, sufraxu universal masculín o de dambos sexos, distintes determinaciones de la mayoría d'edá, segregación racial, inclusión o non de los inmigrantes, y otros), según bien distintes maneres d'alterialo o desvirtuarlo (burgu podre, gerrymandering, fraude eleutoral, pucherazo). 
* La rellación esistente ente la xefatura del Estáu, el gobiernu y el parllamentu define otra clasificación más, ente presidencialismos y parllamentarismos (con munchos graos o formes mistes ente unu y otru).

Estos trés clasificaciones nun son escluyentes, sinón que se complementen, de cuenta que una república puede ser democrática (Estaos Xuníos o Sudáfrica) o non democrática (China o Corea del Norte); una democracia republicana pue ser parllamentaria (Alemaña o India), semipresidencialista (Francia o Rusia) o presidencialista (Arxentina o Corea del Sur); y una monarquía puede ser democrática y parllamentaria (España, Reinu Xuníu o Xapón), non democrática (Arabia Saudita o Ciudá del Vaticanu) o asitiase en posiciones entemedies (Marruecos), bien davezu calificaes de forma más o menos anacrónica con términos propios de les formes históriques de la monarquía (monarquía feudal, monarquía autoritaria, monarquía absoluta).

## Forma de gobiernu, forma d'Estáu y sistema políticu
Los términos *forma de gobiernu* y *modelu de gobiernu* son emplegaos usualmente, anque de forma impropia, pa referise al conceutu de forma d'Estáu o modelu d'Estáu: puramente esti postreru non yá entiende'l poder, sinón amás el territoriu y la población. Les distintes formes clásiques de clasificar les formes d'Estáu (federal, confederal, rexonal) tamién se suelen denominar formes de gobiernu nos testos políticu y filosóficu pola contraición llingüística "forma de gobiernu del Estáu" y "forma política del Estáu" en "forma del Estáu".

Pela so parte, la espresión *Forma Política del Estáu* utilízase inclusive en testos constitucionales pa designar la forma de gobiernu.

Tamién s'utilicen con ambigüedá estos términos frente al de sistema políticu qu'alude tamién a la estructura y funcionamientu de los poderes públicos. Sicasí, ente que una *forma de gobiernu* (o *sistema de gobiernu* o *réxime políticu*) ye una manera d'exercitar los distintos tipos de poder per parte del gobiernu, y una *estructura de gobiernu* ye la forma na que s'entama dichu poder; un *sistema políticu* ye'l sistema nel que s'atopa somorguiáu dichu poder y nel cual hai de desendolcase pa consiguir el so oxetivu. Entendíu asina, el conceutu *forma de gobiernu* tien una connotación más estática y simple pos se refier aislladamente a les instituciones de gobiernu o al restu d'actores políticos qu'inciden sobre elles, y non a la interdependencia del conxuntu (*sistema políticu*) y al procesu de toma de decisiones de gobiernu, pola so propia naturaleza más dinámicu y cambiante.

## Relixón y forma de gobiernu
Una particularidá especial na organización política de los estaos, y que puede determinar de forma trascendental el so réxime políticu ye la rellación que se determine ente'l poder político y lo que se llega a denominar poder relixosu. Según establézase tal rellación, va haber un total llaicismu (Estáu llaicu o separación Ilesia-Estáu); una total confesionalidad del Estáu (Estáu confesional que define una relixón oficial con mayor o menor tolerancia relixosa escontra les demás confesiones o escontra les postures non relixoses), que de la mesma puede llegar a un control total de les autoridaes relixoses sobre les polítiques (la teocracia) o'l so inversu, un control total de les autoridaes polítiques sobre les relixoses (el cesaropapismo); o diversos graos de collaboración y reconocencia d'una, varies o toles confesiones relixoses dende l'aconfesionalidad d'un Estáu aconfesional. La imposición como política relixosa d'un ateísmu oficial o d'una forma particular de pseudo-relixón pública producir mientres delles fases de les revoluciones francesa (qu'estableció'l cultu a la *[[Diosa Razón]]*), soviética (qu'establecía la *llibertá de cultu y de propaganda antirrelixosa*) y la china (especialmente mientres la Revolución Cultural).

## Clasificaciones clásiques de les formes de gobiernu
Nun hubo históricamente alcuerdu na determinación de les distintes formes de gobiernu o d'Estáu, dende l'antigüedá clásica hasta la Edá Contemporánea:
* Platón
** la forma perfecta: aristocracia (gobiernu de "los meyores" -*aristoi*-, que pa Platón han de ser los filósofos); 
** les formes dexeneraes: timocracia (onde gobiernen los que tienen "honor" -*timé*-), plutocracia (onde gobiernen los que tienen "riqueza" -*ploutos*-), oclocracia (onde gobierna la "ensame" -*oclos*-) y tiranía (onde gobierna un "usurpador" -*tyrannos*-).

* Aristóteles, qu'utiliza un doble criteriu, numbéricu (atendiendo al númberu de persones qu'exercen el poder) y cualitativu (atendiendo al bien públicu)
** formes pures o perfectes: monarquía, aristocracia y democracia;
** formes impures o corruptes: respeutivamente dexeneraes de les perfectes: tiranía, oligarquía y demagoxa.

* Polibio define la forma de gobiernu mistu o gobiernu constitucional que combina les tres formes pures aristotéliques nun sistema d'equilibriu de poderes, y que taríen representaes nes instituciones romanes: los cónsules, el Senáu y los comicios. La rotura del equilibriu fai cayer na sedición o la tiranía. Esta definición sería siguida pol pensamientu políticu medieval y d'empiezos de la Edá Moderna (Tomás d'Aquino, Dante, Padre Suárez)
* Maquiavelo, en *[[El Príncipe]]* (1513), namái reconoz dos formes: *tolos Estaos o son Repúbliques o son Principaos*; pero tamién utilizó la hestoria de la Roma antigua pa encamentar un gobiernu mistu de les tres formes polítiques clásiques na so *Discursu sobre la Primer Década de [[Titu Liviu]]*
* Montesquieu (*[[Del Espíritu de les Lleis]]*, 1748) modifica la clasificación aristotélica cola distinción ente monarquía, despotismu y república; y dientro d'ésta ente democracia y aristocracia.

* Rousseau estrema democracia, aristocracia y monarquía, como Aristóteles, pero sentencia que *confundir nel so exerciciu*.
* Kant estrema más bien ente formes de soberanía, yá nel contestu históricu de la Revolución francesa.
* El pensamientu políticu marxista centrar nel componente de la clase social del Estáu como superestructura xurídicu política que xustifica y asegura la posición de les clases dominantes y les rellaciones sociales de cada manera de producción (esclavista, feudal, capitalista). Na dómina contemporánea habría formes d'estáu democráticu-burgués y distintes formes d'estáu autoritariu o dictatorial, como les dictadures fascistes. Como forma de transición escontra una teórica sociedá comunista (ensin clases) postúlase la esistencia de la dictadura del proletariáu.
* Hannah Arendt introdució la oposición ente totalitarismu y pluralismu.
* Juan José Linz estremó, dientro de les formes de gobiernu dictatoriales o non democrátiques, ente autoritarismu y totalitarismu.

## Llista de países

### Países miembros de la Organización de les Naciones Xuníes




### Países con reconocencia llindada o ensin reconocencia internacional

## Clasificación de les formes de gobiernu actuales

### Repúbliques

Una república ye la forma de gobiernu na que'l xefe del estáu nun ye un monarca, sinón un cargu públicu que'l so ocupante nun tien derechu por sigo mesmu a exercelo, sinón que lo llogró por aciu un procedimientu d'eleición pública direuta o indireuta (nomáu por un parllamentu) y ta sometíu al escrutiniu públicu –dambes coses en teoría–, y la so denominación ye compatible con sistemes democráticos, unipartidistas, dictatoriales y totalitarios. Anque'l republicanismu identifica como valores republicanos los de la Revolución francesa (*[[llibertá, igualdá y fraternidá]]*), nun ye posible identificar históricamente república con democracia o igualdá ante la llei o cola eleición de tolos cargos de forma democrática. Dende'l mesmu nacencia del conceutu na Edá Antigua, cola República romana.

Les llistes siguientes inclúin a toles repúbliques según el so réxime internu constitucional independientemente de que s'escoyeren democráticamente o non.

#### Repúbliques presidencialistes

Trátase de sistemes nos qu'un presidente ye la cabeza activa de la caña executiva del gobiernu y ye escoyíu y caltiénse nel cargu independientemente de la llexislatura. El presidente ye al empar xefe d'Estáu y xefe de gobiernu. Los siguientes estaos son repúbliques presidencialistes:

**África**

**América**

**Asia**

**Europa**
*  Xipre
**Oceanía**
*  Paláu

#### Repúbliques presidencialistes con un primer ministru non executivu
Trátase de sistemes nos qu'un presidente ye la cabeza activa de la caña executiva del gobiernu, independientemente de la llexislatura, sicasí noma a un primer ministru pa coordinar les xeres de gobiernu. El primer ministru puede tener distintes funciones delegaes pola xefatura del Estáu (presidir el conseyu de ministros, faer cumplir el programa de gobiernu, nomar cargos civiles, etcétera), asina mesmu ye responsable ante'l Presidente. Los siguientes estaos tienen esti modelu:

**África**

**América**
*  Guyana
*  Perú

**Asia**
*  Corea del Sur
*  Taxiquistán
*  Uzbequistán

**Europa**
*  Bielorrusia

#### Repúbliques semipresidencialistas

En sistemes semipresidenciales, hai polo xeneral tanto presidente como un primer ministru. En tales sistemes, el presidente, caltién el cargu independientemente de la llexislatura, tien l'autoridá xenuina executiva, a diferencia d'en una república parllamentaria, pero parte del papel del xefe del gobiernu ye exercíu pol primer ministru que suel ser nomáu pol presidente pero ye responsable ante la cámara llexislativa. Los siguientes estaos son repúbliques semipresidencialistas:

**África**

**América**
*  Haití

**Asia**

**Europa**
*  Francia
*  Portugal
*  Rumanía
*  Rusia
*  Ucraína

#### Repúbliques parllamentaries

Una república parllamentaria ye un sistema nel cual un primer ministru ye'l xefe activu del poder executivu de gobiernu y tamién el líder de la llexislatura; por esti motivu'l presidente de la república solo tien funciones representatives y ceremoniales. Los siguientes Estaos son repúbliques parllamentaries:

**África**
*  Etiopía
*  Mauriciu
*  Libia
*  Somalia

**América**
*  Dominica
*  Trinidá y Tobagu

**Asia**

**Europa**

**Oceanía**
*  Fixi
*  Samoa
*  Vanuatu

#### Repúbliques parllamentaries mistes
Nestos sistemes el poder executivo ta en manes del presidente y el so gobiernu escoyíos al mesmu que la llexislatura. Sicasí ellos non esti suxetos al enfotu del parllamentu (pueden tar dellos miembros); les esceiciones son Sudáfrica onde'l Presidente puede ser forzáu a dimitir pol Parllamentu, y Kiribati, onde una moción d'enfotu esitosu contra'l presidente fuercia a una nueva eleición presidencial.

**África**
*  Botsuana
*  Sudáfrica

**América**
*  Surinam

**Asia**
*  Myanmar (Birmania)

**Europa**
*  San Marín
*  Suiza

**Oceanía**
*  Kiribati
*  Estaos Federaos de Micronesia
*  Islles Márxal
*  Nauru

#### Repúbliques unipartidistas

Les repúbliques unipartidistas son estaos nos qu'un partíu únicu tien tol poder nel gobiernu o estaos en que la estructura del partíu ye al empar la estructura del gobiernu y que nun dexen la creación d'otros partíos (o si esisten otros partíos, tienen una representación bien llindada). Nos estaos apartidistas nun se dexa la creación de nengún partíu políticu. Les siguientes son repúbliques unipartidistas:

**América**
*  Cuba (Partíu Comunista de Cuba)
**África**
*  Eritrea (Frente Popular pola Democracia y la Xusticia)
**Asia**
*  Corea del Norte (Frente Democráticu pa la Reunificación de la Patria)
*  Laos (Partíu Popular Revolucionariu de Laos)
*  República Popular China (Partíu Comunista de China)
*  Vietnam (Partíu Comunista de Vietnam)

### Monarquíes

Les monarquíes son sistemes de gobiernu en que la xefatura del estáu ye personal, vitalicia y designada según un orde hereditariu (monarquía hereditaria), anque en dellos casos escuéyese, bien por cooptación del propiu monarca, bien por un grupu selectu (monarquía electiva -les monarquíes de los pueblos xermánicos o la primitiva monarquía romana-).

Les formes de monarquía, tal como s'asocedieron históricamente n'Europa Occidental ente la Edá Media y la Edá Moderna, fueron la monarquía feudal (mientres la Plena Edá Media), la monarquía autoritaria (dende la crisis baxumedieval) y la monarquía absoluta (dende'l sieglu XVII). La crisis del Antiguu Réxime significó, nel so aspeutu políticu, la so sustitución por repúbliques o por formes de monarquía con poderes llindaos: la monarquía parllamentaria que se desenvolvió cola Revolución inglesa y les monarquíes constitucionales que se desenvolvieron nel continente européu. La diferencia inicial consistía en que mientres la monarquía parllamentaria inglesa –que la so tradición consuetudinaria determinó que nun hubiera un únicu documentu que pudiera denominase constitución escrita– ponía'l poder esencial en manes del parllamentu, na monarquía constitucional los texto constitucionales determinaben más o menos explícitamente la cuestión de la soberanía, pudiendo atribuyila ensin más a la nación (soberanía nacional) o al pueblu (soberanía popular) o establecer un ciertu grau de soberanía compartida ente'l rei y el parllamentu. Tocantes a la institución parllamentaria, tantu nes monarquíes parllamentaries como nes constitucionales, yera escoyida primeramente por aciu sufraxu censitario por un cuerpu eleutoral de definición cada vez más amplia, hasta llegar al sufraxu universal masculín a finales del sieglu XX. El fortalecimientu del control parllamentariu de l'actividá del gobiernu ya inclusive del so mesmu nomamientu foi faciéndose indistinguible en dambes monarquíes, de cuenta que dende'l sieglu XX nun hai diferencies significatives ente elles; de la que s'amenorgaron n'importancia les diferencies esistentes colos sistemes republicanos democráticos.

#### Monarquíes constitucionales o parllamentaries
Tantu nes monarquíes constitucionales como nes monarquíes parllamentaries actuales, el monarca, entá calteniendo la so posición como'l xefe d'estáu, tien poderes bien llindaos o puramente simbólicos o ceremoniales. El poder executivo ye exercíu nel so nome pol gobiernu, dirixíu por un xefe de gobiernu, primer ministru o presidente del gobiernu. Ésti ye nomáu al traviés de procedimientos fitos pola llei o'l costume, que na práutica signifiquen el nomamientu del líder del partíu o coalición con mayor representación nun parllamentu o cuerpu llexislativu escoyíu democráticamente.

Les siguientes son monarquíes constitucionales o parllamentaries:

##### Reinos de la Mancomunidá Británica de Naciones

Los reinos de la Mancomunidá Británica de Naciones (*[[Mancomunidá de Naciones|Commonwealth of Nations]]*) son aquellos d'esti grupu d'estaos que reconocen como xefe d'Estáu al soberanu del Reinu Xuníu, anguaño la reina Sabela II, que toma nesos países el títulu correspondiente (p. ex. reina d'Australia, reina de Canadá, etc.). La reina designa un gobernador xeneral como representante so, con poderes executivos llindaos y ceremoniales pa cada unu d'esos estaos (sacante pal Reinu Xuníu). El primer ministru ye'l xefe de gobiernu de la caña executiva de cada unu de los estaos del Reinu de la Mancomunidá Británica de Naciones, que provién del cuerpu llexislativu como líder del partíu o coalición con más representación, y son monarquíes constitucionales y sistemes parllamentarios. Esta mancomunidá ta formada por:

#### Monarquíes constitucionales con monarques activos
Tamién llamaes monarquíes semiconstitucionales porque, a pesar de rexise por un testu constitucional y tener instituciones llexislatives escoyíes, xudiciales con mayor o menor independencia y un executivu empobináu por un primer ministru; el monarca caltién poderes significativos, que puede utilizar a discreción, y control sobre tolos poderes, de forma en ciertu mou similar a como s'exercía'l poder monárquico con una carta dada.

Son monarquíes semiconstitucionales o constitucionales con fuerte poder regio:

#### Monarquíes absolutes

Les monarquíes absolutes son rexímenes monárquicos nos que'l monarca tien el poder absoluto del gobiernu. Les siguientes son monarquíes absolutes:

### Teocracies

Son gobiernos ensin separación de poderes ente l'autoridá política y la relixosa. El so cuerpu llexislativu ta supeditáu a la llexislación interna de la relixón dominante, la xaria nel mundu islámicu, o'l derechu canónicu pa la Ilesia católica.

*  Irán
*  Ciudá del Vaticanu

### Estaos gobernaos por xuntes militares

Gobiernos formaos puramente por altos mandos de les fuercies armaes del so Estáu:

*  Tailandia (monarquía constitucional)

### Estaos con gobiernu provisional
*  Libia (república parllamentaria)

## Ver tamién
* Forma d'Estáu
* Sistema políticu
* Gobiernu
* Separación de poderes
* Sistema de gobiernu mistu
* Clase política
* Políticu

## Notes