Llingües altoxermániques

Les **llingües altoxermániques** (n'alemán, *Hochdeutsche Sprachen* o *Hochdeutsche Mundarten/Dialekte*) entienden un conxuntu de llingües y variedaes llingüístiques cercanamente emparentaes col alemán estándar falaes históricamente nel sur d'Alemaña, Austria, Suiza, Luxemburgu, Liechtenstein, Bélxica, norte d'Italia y nordeste de Francia, amás de numberosos enclaves en Dinamarca, Polonia, Rumanía y Rusia. Más apocayá como llingües d'inmigrantes nos Estaos Xuníos, Brasil, Arxentina, Chile y Namibia. El yidish o xudeoalemán ye tamién una llingua altoxermánica.

## Clasificación
Téunicamente, el términu "alto" n'alto alemán ye una denominación xeográfica pal grupu de variedaes llingüístiques de les tierres altes d'Europa central. L'alemán estándar, tamién llamáu *Hochdeutsch* 'alto alemán', ye de fechu una variedá altoxermánica, concretamente una variedá basada principalmente nel altu alemán central. Nesti artículu usará la denominación de llingües altoxermániques pa referise colectivamente a toes eses variedaes. El yidish y el luxemburgués son otres formes estandarizadas de altoxermánicu. Les tierres altes y rexones montascoses onde se falen les variedaes altoxermániques entienden el centru y sur d'Alemaña, según Luxemburgu, Austria, Liechtenstein y la mayor parte de Suiza. Esa área constrasta coles tierres baxes a lo llargo de les mariñes septentrionales onde se falen llingües baxoxermániques.

Les llingües altoxermániques entienden toes aquelles variedaes llingüístiques de xermánicu occidental afeutaes en mayor o menor midida pola segunda mutación consonántica del xermánicu. Les variedaes más intensamente afeutaes por dichos cambeos fonéticos son les asitiaes más al sur. Les llingües altoxermániques estrémense usualmente en dos grandes grupos:
* El **[[altu alemán central]]** (*Mitteldeutsch*), nel que se basen el alemán estándar (*Hochdeutsch*) y el luxemburgués, xeográficamente l'altu alemán central entiende tamién l'altu alemán centroriental (*Ostmitteldeutsch*), según los dialeutos franconios (como por casu el fráncicu ripuario).
* El **[[altu alemán cimeru]]** (*Oberdeutsch*) inclúi'l alemánicu y l'austrobávaru, anque esisten numberoses variantes y grupos amás de los dos mentaos, como les variedaes falaes en Suiza.

Les variedaes colectivamente conocíes como alto franconio son variedaes de transición ente los dos grupos anteriores.

## Variedaes modernes
### Altu alemán central

* **[[Altu alemán central occidental]]** (*Westmitteldeutsch*), parte del grupu franconio
** ***[[Franconio central]]*** (*Mittelfränkisch*)
*** Fráncicu ripuario (*Ripuarisch*)
*** Franconio del Mosela (*Moselfränkisch*)
*** Luxemburgués (*Lëtzebuergesch*), tamién consideráu una variante del franconio del Mosela.
*** Franconio de Lorena (*Lothringisch*), tamién consideráu una variante del franconio del Mosela (*francique lorrain*)
** ***[[Franconio del Rin]]*** (*Rheinfränkisch*)
*** Alemán del Palatináu (*Pfälzisch*)
*** Hessiano septentrional (*Nordhessisch*)
*** Hessiano oriental (*Osthessisch*)
*** Hessiano central (*Mittelhessisch*)
* **[[Altu alemán central oriental]]** (*Ostmitteldeutsch*)
** Turinxu (*Thüringisch*)
** Altu saxón (*Obersächsisch*), alemán de los Montes Metálicos (*Erzgebirgisch*)
** Altu saxón septentrional (*Nordobersächsisch*)
** *[[Lausitzisch-Neumärkisch]]*, tamién na rexón sorbia
** Altu alemán central faláu nos antiguos territorios alemanes orientales:
*** Silesianu (*Schlesisch*), práuticamente estinguíu
*** Altu prusianu (*Hochpreußisch*), casi estinguíu

### Alto alemán cimeru

* **[[Alemánicu]]** (Alemán: )
** Suabu (Alemán: , faláu en Suabia)
** Baxu alemánicu (Alemán: )
*** Alsacianu (Alemánicu y alemán: , faláu en Alsacia, Francia)
*** Alemán coloniero (faláu en Venezuela)
*** Alemán de Basilea (Alemán de Basilea: , Alemán: )
** Altu alemánicu (Alemánicu y alemán: )
*** Alemán de Berna (Bernés: , Alemán: )
*** Alemán de Zürich (Alemán: , Alemán de Zürich: )
** Alemánicu cimeru (Alemánicu y alemán: )
*** Alemán de Valais (Alemán: , Alemán de Valais: *Wallisertitsch*, faláu nel Cantón del Valais, Suiza)
**** Alemán Walser (Alemán: )
* **[[Idioma austrobávaru|Austrobávaru]]** (Bávaru: , Alemán: , faláu n'Austria, Tirol del Sur, Italia, y en Baviera, Alemaña)
** Austrobávaru septentrional (Bávaru: , Alemán: , faláu en Altu Palatináu, Baviera)
** Austrobávaru central (Bávaru: , Alemán: , faláu en Baviera y Austria)
*** Alemán de Viena (Alemán: , faláu en Viena y otres partes d'Austria)
*** Alemán de Múnich (Alemán: , faláu en Múnich, Baviera)
** Austrobávaru meridional (Bávaru: , Alemán: , faláu n'Austria y Tirol de Sur, Italia)
** Cimbriano (Alemán: , , faláu n'Italia nororiental)
** Mócheno (Italianu: , faláu en Trentín, Italia)
** Alemán huterita (Alemán: , faláu en comunidaes huterites de Canadá y Estaos Xuníos)

### Alto franconio
Sigue siendo una cuestión aldericada si'l franconio oriental y el franconio meridional tienen de ser consideraos como parte del alemán altu o del alemán central, una y bones estes variedaes tienen traces propies del altu alemán del norte (alemán central) y del altu alemán del sur, siendo descritos con frecuencia como variedaes de transición ente dambos grupos dialeutales.

## Variedaes históriques estinguíes
Les variantes de llingües altoxermániques falaes nel centru y sur d'Alemaña y Austria formen la base del alemán estándar. Otres formes históricamente importantes de altoxermánicu fueron el altu alemán antiguu y el altu alemán mediu. La documentación sobre'l lombardu (langobardo) ye escasa pero ye frecuente clasificalo como una llingua altoxermánica.

### Idioma lombardu
El fechu de que'l lombardu o langobárdico comparta la segunda mutación consonántica del alemán, fixo qu'esta llingua clasifíquese como llingua altoxermánica. Sicasí, dicha mutación o cambéu fonéticu asocedería ente los sieglos VII y VIII. Si'l langobárdico yera esencialmente una forma de bavárico o alemánicu nesa dómina entenderíase que compartiera dicha isoglosa. De fechu los testimonios del langobárdico nun difieren sistemáticamente en nengún puntu de los primeros testimonios del bavárico nel sieglu VIII, sacante por un puñáu de desarrollos fonéticos, que de fechu son posteriores a la segunda mutación.

### Alto alemán antiguu y mediu

La primer variedá altoxermánica bien documentada ye'l altu alemán antiguu pal cual conozse dellos centenares de manuscritos, dalgunos d'ellos bien influyíos pola sintaxis llatina, polo que dichos documentos posiblemente representaben una variedá culto y artificioso que non se corredpondería siempres cola llingua vernacular.

Pela cueta el altu alemán mediu ta muncho meyor documentáu, y la mayor parte de testos calteníos exhiben carauterístiques que lo diferencial claramente del antiguu altu alemán. L'altu alemán mediu presenta, lóxicamente, carauterístiques entemedies ente les del altu alemán antiguu y el modernu alemán estándar.

## Comparanza léxica
Los numberales para distintes variedads altoxermániques son:

:

## Referencies

### Bibliografía