Accipiter nisus

El  ye una especie d'ave accipitriforme de la familia Accipitridae, llargamente distribuyida n'Eurasia dende la península ibérica y el norte d'África hasta Xapón y Vietnam. Les partes cimeres del machu adultu son de color gris azuláu y l'envés presenta franxes anaranxaes; la fema y los mozos son marrones nel envés y tienen franxes de dichu color nel pechu y banduyu. La fema ye un 25&nbsp;% más grande: ye una de les especies d'ave con mayor dimorfismu sexual respeutu al tamañu. Pese a ser un depredador especializáu nes aves del monte, el ferre pue topase en cualquier hábitat y, nes ciudaes, davezu caza páxaros de xardín. El machu aliméntase d'especies pequeñes, como los páridos, frinxílidos o paséridos. Les principales preses de la fema son los túrdidos y estúrdidos; tamién ye a matar aves con un pesu cimeru a 500&nbsp;g.

Les siete subespecies varien llixeramente en tamañu y color; habiten les rexones templaes y subtropicales del Vieyu Mundu. Ente que les subespecies del norte migren escontra'l sur pel iviernu, los sos contrapartes del sur son residentes tol añu o nun participen de los movimientos de dispersión. El ferre reproduzse en zones de viesca de cualquier tipu y constrúi'l nial na parte alta d'un árbol con ramines; esti llega a midir hasta 60&nbsp;cm de diámetru. La fema pon cuatro o cinco güevos de color azul claro con manches marrones; l'ésitu de la cría va depender del trabayu del machu pa caltener altu'l pesu de la fema. Los pitucos nacen dempués de 33 díes d'incubación, y abandonen el nial dempués de 24 a 28 díes.

Pocu más d'un terciu de los mozos sobrevive'l primer añu, pero la tasa de sobrevivencia pa los adultos d'un añu a otru ye'l doble. La mortalidá ente los machos nuevos ye más alta que la de les femes nueves y la duración de la vida típica en dambos sexos ye de cuatro años. Esta especie ye una de les aves de presa más comunes n'Europa, magar que les cifres de población arrumbáronse dempués de la Segunda Guerra Mundial. L'usu d'insecticides organocloraos desenvueltos principalmente pal control de poblaciones de plagues estendióse nes poblaciones d'aves mientres la segunda metá del sieglu y la concentración emplegada foi abonda pa matar a dellos ferres o debilitar a otros; les aves afeutaes poníen güevos con cáscares febles que frañaben mientres la incubación. Dende la prohibición d'estes sustancies químiques, la especie recuperó la so población pa convertise en relativamente común, y anguaño ta clasificada como d'esmolición menor na Llista Roxa de la UICN.

El comportamientu depredador del ferre fíxo-y entrar en conflictu colos humanos per cientos d'años, sobremanera colos propietarios de palombos de carreres y los criadores d'aves de corral o aves de caza. Tamién esto implicó l'amenorgamientu de les poblaciones de páxaros cantores. La investigación científica nun afitó un venceyu ente l'aumentu de los ferres y los descensos en delles aves de campu o de monte dempués de la Segunda Guerra Mundial; estudios sobre muertes de palombos de carreres demuestren que los ferres son responsables de menos de l'unu per cientu de les perdes. Los cetreros usen al ferre dende'l sieglu a lo menos; magar que la especie tien la reputación de ser malo d'entrenar, tamién ye emponderada pola so valentía. Ye representiva de les mitoloxíes xermana, griega y exipcia, y méntase nes obres de dellos escritores como William Shakespeare, Alfred Tennyson y Ted Hughes.

## Nome común

## Descripción

Ye una ave pequeña con ales llargues y arrondaes y una cola llarga qu'ayuda a movese ente los árboles. El so llargor siempres ye mayor que l'anchu de les ales; nel machu adultu presenta unes cuatro a cinco franxes ondulaes. Les sos pates son llargues y marielles y el tarsu nun ye más anchu que'l diámetru del güeyu. Les femes pueden ser hasta un 25&nbsp;% más grandes que los machos, y con un pesu dos vegaes mayor. Este «dimorfismu sexual inversu» ye inusual nos vertebraos superiores, pero común ente aves de presa y muncho más notable n'aves ornitófagues.

Los machos adultos miden 29-34&nbsp;cm de llargor, con un valumbu de 59-64&nbsp;cm y un pesu de 110-196&nbsp;g. Les partes cimeres son color gris cayuela (en dalgunos tiende a azuláu), siguíu de fines rayes coloraes nel so envés blancu que puen paecer dafechu anaranxaes de lloñe; l'iris naranxa amarellentáu o colloráu anaranxáu. La fema ye muncho más grande, con 35-41&nbsp;cm de llargor, un pesu de 185-342&nbsp;g. y un valumbu de 67-80&nbsp;cm; con esti tamañu ye un pocu más grande que la peñerina y cuasi iguala al azor machu nuevu. Tien les partes cimeres de color marrón escuru y el so envés ye blancu con franxes buxes y marrones. L'iris ye de color mariellu brillante a anaranxáu, polo xeneral cubiertu cola frente pálida. Nes femes ye raru decatase que les franxes del envés seyan de color marrón acoloratáu, asina como atopar a machos adultos con franxes más clares. Los mozos son de color canela percima, les coberteres de les partes cimeres tienen lladrales más claros, y tienen franxes grueses o tán motiaes de color marrón perbaxo, y el fondu de güeyos ye mariellu claru. El pescuezu tien rayes escures estazaes.

El contraste ente l'envés claru y les partes cimeres escures sería un exemplu de la llei de Thayer (tamién conocida como contrasombreáu), lo qu'ayuda a frañar l'esquema tradicional de l'ave. El «contrasombreáu» repárase nes aves de presa que cacen aves y otros animales que se mueven rápido. Les franxes horizontales de los adultos son típiques de les aves de presa de los montes, ente que la coloración azulada de los machos adultos tamién se repara n'otres aves ornitófagues como'l falcón, el zaperín y otres especies del xéneru *[[Accipiter]]*.

El picu pequeñu sírvi-y pa garrar y abasnar a les sos preses primero que pa matales o corales. Les sos llargues pates y garres tán afeches pa prindar y consumir a les aves. El deu esternu de la pata ye bastante llargu y delgáu; el deu internu y los posteriores son relativamente curtios y gruesos. El deu mediu ye bien llargu y puede usalu pa garrar oxetos, y el pezperuyu asitiáu na parte inferior de la mesma dexa a l'ave zarrar la so pata ensin dexar ranures.

### Especies asemeyaes

Especies asemeyaes son la papuda ferriasca (Sylvia nisoria) y el Surnia ulula, pos les sos figures de vuelu recuerden a la de *A. nisus*, anque estos tienen una tiesta grande. El cuquiellu tamién tien un plumaxe y tamañu asemeyaos a *A. nisus*. Un estudiu con páxaros disecaos demostró que les aves son menos propenses a averase al cuquiellu (especie que parasita a les críes), yá que tien un envés similar al ferre. La carricera ye más agresiva escontra los cuquiellos con poques semeyances al ferre, lo qu'indicaría que la paecencia col ferre usáu por esti páxaru parásitu dexa aportar al nial del anfitrión.

El **ferre** común ye más grande que l'Accipiter badius, y los sos reclamos d'alarma son distintos. El machu ye llixeramente más grande que'l zaperín, pero de tamañu asemeyáu al Accipiter brevipes. Esti postreru difier del ferre por tener ales más estreches y apuntiaes, una cola más curtia, la punta de les ales ye escura en dambos llaos, y tien más franxes escures na cola (6 a 8 en llugar de 4 o 5), pero más fines. Tamién tien los deos más curtios y la dieta consiste en llagartos ya inseutos. Por cuenta de la superposición nel tamañu, la fema puede confundise col azor machu, que ye aproximao del mesmu tamañu, pero menor que la fema de *A. nissus*. El ferre ye más pequeñu y delgáu y les ales son más curties y menos apuntiaes, y la cola ye cuadrada, llarga y con base estrecha, ente que la del azor ye arredondiada y con base amplia. Los cadriles del ferre tamién son más delgaos, y el pescuezu más curtiu. A lo último, los movimientos de les ales son más rápidos que nos azores. En tierra, el ferre común estrémase fácilmente poles sos llargues pates delgaes, mentanto l'azor tien pates fuertes con tarsos gruesos. Esiste dalguna posibilidá de confundilu col "Accipiter virgatus", pero *A. nisus melaschistos*, la subespecie llocal, ye considerablemente mayor en tamañu.

Sparrowhawk04.JPG|Pareya de ferres comunes.
Accipiter brevipes Dresser.jpg|Pareya de "ferres griegos".
Accipiter gentilisAAP045CA.jpg|Pareya de taforros.
Accipiter virgatus Keulemans.jpg|Pareya de "ferres besra".


## Ecoloxía y comportamientu
### Vuelu y comunicación

El so vuelu ye carauterísticu, onduláu, y alterna aleteos rápidos con vuelos curtios en trayeutos curvos. Na caza, vuela a baxu altor cerca de los árboles y arbustos pa sorprender a la so presa.

Polo xeneral, mientres l'iviernu ye acutáu y silenciosu. Mientres la temporada de reproducción, «glaya» o «escítase». Emite una notable cacarexada qu'abarca una serie de sílabes individuales como *kyukyukyukyukyu* o *kikikikikikiki*. El ritmu del reclamu varia según seya l'usu, si va a riquilu pa una exhibición, una alerta o p'anunciar el regresu al nial, anque suel ser bien discretu cuando s'atopa fuera del nial. Cuando la fema ta nel nial guarando utiliza un «*hui-ou* quexumbrosu» pa reclamar alimentu al machu.

### Alimentación
El **ferre** ye un importante depredador de pequeños páxaros del monte, anque namái el 10&nbsp;% de los ataques tienen ésitu. La so téunica consiste n'ataques sorpresivos, usando sebes, parrotales, carbes, montes, güertos y otres árees del so hábitat que siempres tean cubiertes p'anubrise; la eleición d'ónde vivir depende de la presencia d'estos puntos de cacería. Tamién visita los xardinos de les zones urbanizaes, aprovechando les preses que s'atopen nelles. Espera, escondíu, adicando a les aves, y depués sal pela parte inferior y cubierta con un vuelu rápidu. Una aición defensiva de l'ave pue sobrevenir, polo que dacuando l'ave de presa agarra a la so víctima dende'l llombu y ponla pámpana abaxo, al nun faelo la presa va escapar escontra la vexetación cercana. Tamién puede atrapar a la presa a un gran altor; l'ornitólogu británicu Ian Newton describió un total de siete métodos de caza utilizaos pol ferre.

Los machos llogren matar aves que pesen hasta 40&nbsp;g, y n'ocasiones hasta 120&nbsp;g; ente que les femes pueden atrapar preses con un pesu d'hasta 500&nbsp;g o más. Nes aves adultes, el consumu diariu envalórase en 40 a 50&nbsp;g pa los machos y 50 a 70&nbsp;g pa les femes. Nun añu, un par de ferres podríen matar a 2200 pardales, 600 ñerbatos o 110 palombos bravos. Polo xeneral, les especies que s'alimenten al descubiertu, o que son visibles pol so comportamientu o colloración, son les más prindaes pol ferre. Por casu, el beranín carboneru y el pardal son vulnerables a los ataques. Les aves de presa puen ser responsables de más de la metá de les muertes en delles especies, pero esti datu varia d'una rexón a otra.

El machu aliméntase namái de pequeños paseriformes non mayores que los malvíses, como páridos (beraninos), frinxílidos (pardinos, canarios, xilgueros y verderones), paséridos (pardales del Vieyu Mundu) o emberízidos (escribanes). La fema consume principalmente túrdidos (tordos, mierlos, malvises) y estúrdidos (estorninos), pero tamién puede atacar aves más grandes. Les preses más grandes (como colúmbides o pegues) nun muerren darréu, pero vencen cuando'l ferre quíta-yos les plumes o los come. Más de 120 especies d'aves foron rexistraes como presa, y cada ferre pue especializase nuna d'elles. Les aves que prinda l'ave de presa son, polo xeneral, adultos o nuevos, pero tamién pueden comer pitucos nel nial y carnuezu. En delles ocasiones, prinda pequeños mamíferos como los esperteyos, pero'l consumu d'inseutos ye bien raru.

Los páxaros pequeños muerren al intre o cuando son estruyíos pola pata del ferre, per aciu de los dos garres llargues. Les víctimes que lluchen por defendese son «enchíes» pola ave de presa, qu'usa les sos garres pa entartallalos y llacerialos. Les pates llargues son útiles cuando la presa que se defende ye enforma mayor en tamañu, p'asina poder picotiala ensin que'l cuerpu sufra mayor dañu. Írguise percima de la so presa, arrampúña-y les plumes y estarázala. Suel comer primero los músculos del pechu. Namái queden los güesos, pero'l ferre pue rompelos col gabitu de la punta del so picu. Al igual qu'otres aves de presa, el ferre produz plumaes que contienen les partes non dixeribles de les sos preses; estes miden 25-35&nbsp;mm de llargor y 10-18&nbsp;mm d'anchu, con un estremu más estrechu y apuntiáu que l'otru. Polo xeneral, compónse de pequeñes plumes, yá que les grandes ruémpense y nun se consumen.

Un estudiu desaminó la evolución d'una población de beranín ferreru nuna zona onde un par de ferres empezó a añerar en 1990. Llegóse a la conclusión de que la tasa de sobrevivencia añal (el cociente ente'l númberu d'individuos vivos al terminar l'añu y el númberu d'individuos vivos al empezar l'añu)
«Si l'intervalu de tiempu ye d'un añu, cuando se desenvuelva la fórmula llograráse una tasa de sobrevivencia *añal* finita. Les tases de sobrevivencia finitas pueden variar de 0 a 1, y siempres s'apliquen a un periodu de tiempu específicu.». }} de los beraninos ferreros adultos nesi área menguara de 0.485 a 0.376. El tamañu de la población reproductora nun camudó, pero había un menor númberu d'individuos non reproductores na población. Nel monte, los ferres yeren los responsables de la muerte d'un terciu de tolos mozos beraninos ferreros. Los reclamos d'alarma de dos llamaes feches por Beraninos carboneros cuando un depredador acosaba o cuando fuxíen d'una ave de presa, atópense dientro del rangu óptimu pa ser escuchaos tantu pola presa como'l depredador; pero'l reclamu d'alarma agudu emitíu cuando un ferre vuela na distancia nun puede ser bien recibíu polos carboneros. En Sussex constatóse que'l dañu de la depredación del ferre na perdiz parda foi mayor cuando la densidá de la perdiz yera menor. Un estudiu lleváu a cabu mientres 10 años n'Escocia atopó que los ferres nun escoyíen chibibís por tamañu o condición, esto dablemente debíase a que la téunica de caza emplegada yera un ataque sorpresa. Otru estudiu amosó que'l riesgu de depredación por ferres y azores (*[[Accipiter gentilis|A. gentilis]]*) multiplicábase por 25 si la presa taba infestada col parásitu hematófagu *[[Leucocytozoon]]*, y les aves con malaria aviar teníen 16 vegaes más probabilidaes de morrer aniquilaes.

Mientres la persecución, el ferre pue viaxar 2-3&nbsp;km per día. Álzase percima de los árboles na mayor parte de les vegaes que quier presumir del so territoriu, asomase pa remanar el so territoriu, y pa faer viaxes más llargos. Un estudiu fechu nuna zona montiega de Noruega atopó que'l tamañu permediu del territoriu yera de 9.2&nbsp;km² nos machos y 12.3&nbsp;km² nes femes; otros estudios fechos en Gran Bretaña atoparon territorios más pequeños, lo que podría esplicase con que les tierres menos granibles en Noruega tán asociaes con densidaes menores de preses.

### Reproducción
#### Construcción del nial

El ferre reproduzse en montes de gran estensión, xeneralmente de coníferes o mistos, prefiriendo los montes nin mui abiertos o demasiáu mestos pa poder volar con llibertá. El nial pue alcontrase na forca d'un árbol, cerca del tueru y, dacuando na base de dos o tres rames, nuna caña horizontal allugada na parte inferior del dosel, o cerca de la parte cimera d'un gran arbustu. L'ave prefier les coníferes si tán disponibles, con una preferencia particular poles picees. Constrúi un nial nuevu añalmente, polo xeneral cerca del nial del añu anterior; delles vegaes sobre los restos d'un nial abandonáu d'un palombu bravu, o un corvus macrorhynchos —daqué que *Acc. nisus melaschistos* fai con frecuencia—. El machu lleva a cabu'l trabayu esencial de la construcción. La estructura, fecha de ramines sueltes que miden hasta 60&nbsp;cm de llargu, tien un diámetru permediu de 60&nbsp;cm. Pal allugamientu, añaden un revestimientu de ramines fines o cachos de corteya.

Mientres la temporada de reproducción, el machu adultu pierde daqué de pesu yá que s'encarga de l'alimentación de la so pareya hasta que ponga los güevos, y tamién cuando los pichones son grandes y riquen más comida. El pesu de les femes adultes algama'l so puntu máximu en mayu, pola puesta, y un mínimu n'agostu cuando se completó'l ciclu reproductivu. El númberu de güevos y l'ésitu reproductivu depende del caltenimientu d'un pesu altu de la fema. La mayor parte de los ferres permanecen nel so territoriu mientres una sola temporada de cría, otros lleguen a tar nel mesmu hasta ocho años. Polo xeneral, un cambéu de pareya o intentos fallíos na reproducción resulten nun cambéu de territoriu; les aves de mayor edá tienden a tar nel mesmu llugar. Les aves que caltienen el so territoriu tienen un mayor ésitu reproductivu, constante cada añu. Aquelles femes que camuden de territoriu tien un mayor ésitu al añu siguiente. N'Europa Central, el ferre, lo mesmo que'l azor (*A. gentilis*), «neutraliza» un área alredor del so nial nel que nun va cazar o depredará. Ellí lleguen munches aves pequeñes a añerar, yá que se sienten protexíes de los depredadores pola presencia d'un par d'aves de presa.

#### Puesta y eclosión

La fema pon los güevos a finales de mayu o xunu. Son de color azul claro con munches manches marrones; pero si son recoyíos, pierden el so color de fondu col tiempu. Cada güevu mide 35-46&nbsp;x&nbsp;28-35&nbsp;mm y tien un pesu d'aproximao 22.5&nbsp;g, de los que'l 8&nbsp;% correspuende al cascarón. La calidá de los güevos pue tornar por un tamañu y masa inferior, cascarón finu y fráxil, contestura y porosidá anormales, y presencia de contaminantes (DDE, PCB, HEOD y Hg). La perda d'agua ta correllacionada con índices de polución y acumuladura de metales pesaos, que débense a l'añeramientu en zones contaminaes.

La puesta consiste de trés a seis güevos, pero ye común atopar niales con cuatro o cinco. La puesta faise davezu pela mañana, con un intervalu de dos a tres díes ente cada güevu. Si la puesta llega a perdese, la fema puede restituyila con dos güevos más, anque estos güevos son de menor tamañu. El güesu tarsometatarsu en nacíos de güevos grandes creció en menor tiempu y con un tamañu mayor que los nacíos de güevos pequeños. La incubación faise pola fema, una y bones el cuerpu del machu, más pequeñu, nun podría cubrir tola puesta; la fema empieza a guarar al poner el segundu o terceru güevu. Cada unu eclosiona dempués de 33 a 35 díes d'incubación; en casu de que la incubación seya difícil el tiempu total que va ocupar la fema va ser de cuatro a cinco selmanes. Mientres esti periodu, el machu alimenta a la fema.

#### Crecedera de les críes
El plumón de los pitucos ye curtiu, escasu y dafechu blancu. Son altriciales y la fema aliméntalos con preses espenaes pol machu mientres los primeros 8 a 14 díes de vida. Darréu siguen siendo alimentaos por dambos padres, pero son a consumir la presa por sigo mesmos. El segundu plumaxe xuvenil ye llanudu y marrón. El machu tresporta preses prindaes al nial hasta seis vegaes al día la primer selmana, la cifra xube a ocho vegaes al día na tercer selmana y diez vegaes al día la última selmana que los mozos tán nel nial, pa cuando la fema empieza a cazar tamién.

Ente los díes 24 y 28 dempués de la eclosión, les críes empiecen a posase nes cañes cercanes al nial y a intentar el so primer vuelu. Son alimentaes polos sos padres mientres 28 a 30 díes más, y tan cerca del nial el tiempu necesariu pa daprender a esnalar. Los mozos independícense dempués de que los sos padres dexen d'alimentalos. Tolos pichones reciben la mesma cantidá d'alimentu, pero los pitucos machos, que tienen aproximao la metá del tamañu de les femes, maurecen más rápido y paecen llistos p'abandonar el nial enantes. La edá d'emancipación correllaciónase negativamente col aumentu de pesu na edá prematura. El maduror sexual algámase dempués d'unu a tres años.

### Demografía, depredadores y parásitos
Na viesca d'Ae, nel suroeste d'Escocia, un estudiu demostró que'l 21&nbsp;% de les críes morrió dempués de dos díes pola mor del insuficiente suministru d'agua, depredación o porque los padres abandonaron el nial.

La edá más avanzada que se conoz a la que llegó un ferre ye de venti años y tres meses, tratábase d'un individuu atopáu muertu en Dinamarca que fuera anielláu; sicasí, la esperanza de vida típica ye solu cuatro años. L'analís de datos fechu pola British Trust for Ornithology amuesa que la proporción de moces que sobreviven el primer añu ye del 34&nbsp;%; la sobrevivencia n'adultos d'un añu a otru ye del 69&nbsp;%. Nel so primer añu de vida les aves pesen menos que los adultos y son particularmente llixeres nos dos primeros meses dempués de la emancipación. Dablemente tengan una tasa de mortalidá alta mientres esti periodu, especialmente ente los machos nuevos. Un estudiu fechu nel sur d'Escocia suxirió que la mortalidá alta nos machos nuevos podría ser el resultáu del tamañu pequeñu y el de les sos preses, lo que-y obliga a alimentase por sigo mesmos (yá nun yera obligación de los padres) y a cazar más frecuentemente. El tamañu pequeñu tamién llenda la variedá de preses que puede cazar. Envaloróse que'l pesu permediu de les femes podría ayuda-y a sobrevivir siete díes ensin comida, tres díes más qu'un machu de pesu permediu. Otru estudiu de les femes atopó «pruebes sólides» de que la tasa de sobrevivencia aumentó mientres los trés primeros años de vida y depués menguó nos últimos cinco o seis años. La senescencia foi la causa d'esti amenorgamientu. Tamién s'atoparon grandes variaciones intraespecíficas na densidá-dependencia de la dinámica de poblaciones, y tales cambeos tornaben a un puntu d'equilibriu n'aproximao 1.7 a 22.5 años.

Los depredadores naturales del ferre son la curuxa (*[[Tyto alba]]*), el gárabu (*[[Strix aluco]]*), l'azor (*A. gentilis*), el falcón (*[[Falco peregrinus]]*), l'águila prieta (*[[Aquila chrysaetos]]*), los uxos del xéneru *[[Bubo bubo|Bubo]]*, les raposes, la fuina (*[[Martes foina]]*) y la fuína de papu mariellu (*[[Martes martes|M. martes]]*). El parásitu *[[Leucocytozoon toddi]]* pue tresmitise de los padres a los pitucos cuando inda ta nel nial, una y bones l'amenorgáu espaciu compartíu ente cada ave facilita l'espardimientu. El ferre pue ser el anfitrión de munchos parásitos, como l'acantocéfalu *[[Centrorhynchus magnus]]*, los cestodos *[[Mesocestoides perlatus]]* y *[[Cladotaenia globifera]]*, los nematodos *[[Synhimantus laticeps]]*, *[[Ascaris depressa]]*, *[[Porrocaecum angusticolle]]*, *[[Porrocaecum depressum]]*, *[[Diplotriaena falconis]]*, *[[Hamatospiculum accipitris]]*, *[[Chandlerella natali]]*, *[[Gnathostoma spinigerum]]*, *[[Habronema leptoptera]]*, *[[Microtetrameres]]* sp., *[[Physaloptera alata]]*, *[[Physocephalus sexalatus]]*, *[[Spirocerca lupi]]*, *[[Cyathostoma lari]]*, *[[Baruscapillaria falconis]]*, *[[Capillaria tenuissima (nématode)|Capillaria tenuissima]]* y *[[Eucoleus desemeyáu]]*, y los trematodos *[[Brachylecithum strigis]]*, *[[Neodiplostomum spathula]]*, *[[Neodiplostomum spathoides]]*, *[[Plagiorchis elegans]]*, *[[Plagiorchis maculosus]]*, *[[Prosthogonimus cuneatus]]* y *[[Strigea falconis]]*.

## Distribución y hábitat
La distribución de la especie estiéndese per toles rexones templaes y subtropicales del Vieyu Mundu. El ferre vive o reproduzse nun área envalorada de 23.1 millones de km². Ye una de les aves de presa más comunes d'Europa, xunto a la peñerina (''Falco tinnunculus'') y el buzacu (''Buteo buteo''). La especie ye común na mayoría de les zones montiegues de la distribución xeográfica y tamién nes zones más abiertes con árboles esvalixaos. El ferre prefier cazar cerca de les veres de los montes, pero puede acesmar y atrapar preses (en particular, aves migratories) en cualquier hábitat. La creciente proporción de montes de mediana edá, creaos por téuniques forestales modernes, benefició a la especie, según un estudiu noruegu. A diferencia del so pariente, l'azor, puede vese al ferre en xardinos y zones urbanes, ya inclusive reproducise nos parques de les ciudaes.

Les poblaciones de rexones fríes del norte d'Europa y Asia migren escontra'l sur pel iviernu, y lleguen a llugares como'l norte d'África (dalgunos tan alloñaos como África ecuatorial oriental) o la India. Los individuos de poblaciones sureñes son residentes añales o esperdíguense fuera de la temporada de reproducción. Los mozos empiecen la so migración primero que los adultos y les femes nueves son les primeres en partir primero que los machos nuevos. Un analís de los datos d'aves anillaes recoyíes en Helgoland (n'Alemaña) amosó que los machos viaxaron una mayor distancia y con mayor frecuencia que les femes; n'otra observación con aves anillaes en Kaliningráu, viaxaron una distancia permediu de 1328&nbsp;km nos machos y 927&nbsp;km nes femes enantes de la recaptura.

## Taxonomía y sistemática
### Taxonomía
La especie describióse en 1758 pol naturalista suecu Carlos Linneo nel so llibru *[[Systema naturae]]* y col protónimu *Falco nisus* (que depués movióse al so actual xéneru, *Accipiter*, en 1760 por Mathurin Jacques Brisson).

### Sistemática
El **ferre** forma una superespecie xunto al *[[Accipiter rufiventris]]* d'África oriental y meridional, y posiblemente col *[[Accipiter madagascariensis]]*. Les variaciones morfolóxiques formen una variación clinal na que les aves europees occidentales a orientales crecen más grandes y con plumaxe más claru. En Gran Bretaña, los ferres que viven al norte son más grandes que los sos equivalentes australes: por cada grau más al norte, la cuerda máxima (l'indicador de tamañu corporal más confiable) aumenta 0.86&nbsp;mm nos machos y 0.75&nbsp;mm nes femes.

El Congresu Ornitolóxicu Internacional (versión 5.3, 2015) y l'ornitólogu británicu Alan P. Peterson reconocen siete subespecies:

* *A. n. nisus* (Linnaeus, 1758), la subespecie tipu, habita dende Europa hasta'l suroeste de Siberia y Asia Central. Les poblaciones septentrionales migren al sur pa ivernar nel Mediterraneu, el nordés d'África, la península arábiga o Paquistán.
* *A. n. nisosimilis* (Tickell, 1833) habita dende'l noroeste de Siberia hasta'l norte de China y Xapón. Esta subespecie ye dafechu migratoria: pasa l'iviernu en Paquistán y la 'India, y llega al este travesando'l Sureste Asiáticu, el sur de China hasta Corea y Xapón. Inclusive dellos individuos lleguen hasta África. Ye bien asemeyada a la subespecie tipu, pero llixeramente más grande.
* *A. n. dementjevi* Stepanyan, 1958 habita nos montes Tian, n'Asia Central; dellos autores considérenlu sinónimu de *A. n. nisosimilis*.
* *A. n. melaschistos* Hume, 1869 habita nel este d'Afganistán hasta'l suroeste de China; añera nos montes afganistanos y en tol cordal del Himalaya nel sur del Tíbet hasta l'oeste de China, pero nos iviernos baxa a les llanures d'Asia Meridional. Ye más grande que *nisosimilis* y la cola ye más llarga. Les partes cimeres tienen coloración gris cayuela y son más escures, y franxes acolorataes son distintes nel envés.
* *A. n. wolterstorffi* O. Kleinschmidt, 1901 vive en Córcega y en Cerdeña. Esta ye la subespecie más pequeña de toes; les partes cimeres son más escures y el banduyu tien franxes más grueses que la subespecie nominal.
* *A. n. punicus* Erlanger, 1897 habita nel noroeste d'África. Ye grande y con plumaxe claru, y bien asemeyáu a *A. n. nisus*.
* *A. n. granti* Sharpe, 1890 —que'l so epítetu específicu conmemora al coleicionista del tipu, William Robert Ogilvie-Grant— habita namái en Madeira y nes islles Canaries. Ye más pequeñu, escuru y presenta más franxes llonxitudinales nel pechu que la subespecie tipu.

## Rellación col ser humanu
### Amenaces y caltenimientu
#### Axentes contaminantes

La población de ferres esbarrumbóse na segunda metá del sieglu . Esti amenorgamientu coincidió cola introducción en 1956 d'insecticides organocloraos como aldrina, dieldrina y heptacloru, usaos pal tratamientu de granes na agricultura. Los productos químicos que s'atroparon nos cuerpos de les aves que s'alimenten de granes tuvieron efeutos nocivos nos sos depredadores, como l'azor o'l falcón: cáscares de güevu mui delgas y que frañaben mientres la incubación; los adultos podíen envelenase por concentraciones letales del insecticida. Estes sustancies tamién puen causar irritabilidá, convulsiones y desorientación nes aves adultes. Nel oeste d'Alemaña y enantes de los años cincuenta, casi'l 80&nbsp;% de los niales tenía pitucos volantones, frente al 54&nbsp;% que se contabilizó nos años sesenta y setenta. Nel Reinu Xuníu, la especie cuasi sumió n'Anglia Oriental, onde más s'usaron los mentaos productos químicos; nel oeste y el norte, onde nun s'usaron los pesticides, nun hubo amenorgamientu de la población. La Real Sociedá pa la Proteición de les Aves adquirió la reserva natural Coombes Valley en Staffordshire, porque yera l'únicu sitiu de reproducción de l'ave que quedaba nos Midlands d'Inglaterra.

Darréu que la especie ta protexida en Bélxica y Francia, y que l'usu de dellos pesticides remanentes —incluyendo DDT— ta prohibíu, les poblaciones recuperáronse, dempués de la década de 1970, en Bélxica, Francia, Suiza y Luxemburgu. Nel Reinu Xuníu, la población retomó'l ritmu de crecedera col abandonu de los pesticides dende 1975: aumentó nun 108&nbsp;% ente 1970 y 2005, pero menguó nun 1&nbsp;% ente 1994 y 2006. En Suecia hebo tamién un aumentu de la población na década de 1970 cola prohibición de los plaguicides, yá qu'enantes esperimentara un descensu críticu dende 1950. Na década de 1980 inda s'atopaba la presencia de diclorodifenildicloroetilenu o DDE (un productu tóxicu persistente de la degradación de DDT) en delles zones de los Países Baxos, pero'l descensu nel númberu de puestes perdíes pola mor de la fraxilidá de los güevos na década de 1970 suxer, sicasí, un amenorgamientu na cantidá de los plaguicides usaos.

#### Enfrentamientos colos humanos

La especialización del ferre nel consumu d'aves conduxo al conflictu con ciertes actividaes humanes. Nel sieglu describióse como «el gran enemigu de los pequeños cuadrúpedos y aves, y [que] con frecuencia [ye] bien destructivu colos nuevos pitinos nel corral mientres la temporada de reproducción» o «bien devastador ente les perdices». En 1851,  escribió pa los guardes de caza británicos: «El nial d'esta ave tien de ser buscáu con dilixencia... y destruyíu, disparando primeru a los padres, si ye dable». En 1870 John Murray, de l'Asociación Británica pa la Meyora de la Ciencia, escribió: «El ferre ye quiciabes l'únicu enemigu real del guarda de caza; pero coles mesmes, ye dable que si'l bien y el mal que fizo [l'animal] fueren pesaos ​​con xusticia, la balanza sería a favor del ferre, yá que la so presa favorita ye'l palombu bravu, qu'agora ta estendiéndose de midida perxudicial escontra l'agricultura». 

Nos archivos parroquiales n'Aldworth (Berkshire) tiense constancia de remuneraciones por 106 tiestes de ferres, y coles mesmes taben faciendo esfuercios pa remanar la población d'otros paséridos. Mientres el sieglu la especie sufrió d'una fuerte persecución polos terratenientes y guardes de caza n'Europa, pero esta aguantábase a los intentos d'erradicación. Por casu, nes propiedaes de Sandringham (Norfolk), 1645 «ferres» fueron asesinaos ente 1938 y 1950, y otros 1115 ente 1919 y 1926 en Langwell y Sandside (dambes llocalidaes de Caithness). La población yera capaz de sustituyir rápido a les aves perdíes, y con una alta proporción d'aves non reproductores y non territoriales tamién podíen ocupar con facilidá territoriu vacante. Per otra parte, los guardes de cotu calteníen tantu l'hábitat de les aves de caza como'l del depredador (el ferre); los esfuercios por erradicar a los azores o les fuínes de papu mariellu, dambos depredadores de les críes del ferre, pudieron beneficiar a esti postreru. La población aumentó cuando cesó la cacería, especialmente mientres la Primer y la Segunda Guerra Mundial. Una investigación sobre los efeutos de los depredadores na población d'aves nel Reinu Xuníu desamarró'l discutiniu en 1998, al intensificar el conflictu ente los intereses de los proteutores de la naturaleza y los guardes de cotu. 

L'amenorgamientu de les poblaciones de dellos paseriformes británicos na década de 1960 coincidió con cambeos significativos nes práutiques agrícoles, pero tamién con un aumentu significativu nel númberu de ferres y pegues. Cuando s'amenorgó la población de ferres cola llegada de los plaguicides organocloraos, nun hebo un aumentu significativu nes poblaciones de paseriformes; tamién un estudiu de les poblaciones de 13 especies de paseriformes, qu'añeraben nun monte de carbayos de 16&nbsp;ha en Surrey ente 1949 y 1979, atopó que nun esistíen diferencies significatives nestes poblaciones cuando los ferres s'ausentaben de los montes. En 1998, otru estudiu británicu, qu'arrexuntara datos dende la década de 1960, llegó a la conclusión de que l'amenorgamientu de paseriformes nun taba rellacionada col aumentu de la depredación per parte de los ferres y pegues; cada añu reparábense cambeos asemeyaos nes bases de datos taxonómiques, tomáranse en cuenta depredadores o non.

Ye común que los colombicultores responsabilicen de les perdes nes carreres de palombos al ferre y el falcón, y solicitaron la erradicación o la caza d'estes aves de presa nes zones qu'arrodien los palombares. En 2004 los resultaos d'un estudiu lleváu a cabu mientres dos años n'Escocia, y en parte financiáu por Scottish Natural Heritage, indiquen que se pierde'l 56&nbsp;% de los palombos cada añu, pero los ferres namái son responsables de siquier el 1&nbsp;% estes perdes, en comparanza col 2&nbsp;% calculáu pa los ferres pelegrinos.

#### Estáu de caltenimientu
En 2009 envaloróse una población mundial de 1.5 millones de ferres con una distribución xeográfica bien amplia. Magar nun s'analizaron los enclinos demográficos mundiales, la población paez ser estable, y l'estáu de caltenimientu de la especie ye de «esmolición menor» (LC) na Llista Colorada de la UICN. La subespecie *A. n. granti* ta inscrita nel Anexu I de la Directiva d'Aves y, por tanto, protexida pola Comisión Europea. Ello ye qu'esta subespecie tien una distribución pequeña y población amenorgada: unes 100 pareyes na islla de Madeira y 200 nes Canaries. Les principales amenaces son la recoyida illegal de güevos, la degradación del hábitat y la caza furtivo. N'Irlanda ye l'ave de presa más común, inclusive añera cerca del centru de Dublín; pero les poblaciones noruegues y albaneses tán menguando. En munches partes d'Europa los granxeros disparen a los ferres que s'averen a les finques, anque baxu nivel de persecución nun afectó demasiáu a les poblaciones.

### Na cultura popular
#### Cetrería
El ferre común foi usáu na cetrería mientres sieglos. Los restos arqueolóxicos indiquen qu'en Mongolia yá se practicaba esti arte con fines militares alredor del añu 1000 e.C.; les tribus del subcontinente indiu y el Turquestán adoptaron munches costumes de los mongoles, ente elles la cetrería. Los viquingos introducieron la cetrería y la doma del ferre nes tierres conquistaes del norte d'Europa. Ciertos nobles, como Akbar «el Grande», considerábala la so ave de presa favorita (nel Imperiu mogol conocíase como *basha*). A partir del sieglu  los nobles diéron-y un nuevu usu: la cacería de preses. Na Edá Media, namái se dexaba a la xente noble o distinguío criar ferres, y nos sos viaxes avezaben llevar dalgún consigo; yera'l preferíu de les dames nobles o miembros de la realeza por cuenta del so pequeñu tamañu. Na Inglaterra del sieglu , la práutica de la cetrería tuvo bien estendida ente la población, pos cualesquier podía dase'l lluxu de tener una ave de presa y el rangu social del dueñu disponía la especie que podía caltener: los sacerdotes, por casu, teníen ferres. El cetreru llamaba «mosquete» al ferre machu; esti términu remanez del francés antiguu *moschet* que de la mesma deriva del llatín *musca*, que significa «mosca».

Una tradición xeorxana del sieglu  consiste n'usar ferres migrantes p'atrapar parpayueles: a los participantes conózse-yos como *bazieri* (pallabra xeorxana que significa «cetreros con ferres»), que pa 2007 había más de 500 cetreros rexistraos; estos cunten col so monumentu na ciudá de Poti. N'Irlanda los ferres tamién son populares ente los cetreros dende tiempos celtes. Nel cabu Bon (Túnez) y en Turquía, miles d'estes aves son prindaes añalmente por cetreros y usaes pa cazar parpayueles migrantes. Magar son puestos en llibertá enantes del final de la temporada, munchos son reteníos por cuenta de la escasez de ferres migrantes.

El ferre, cuantimás el machu, ye consideráu «una de les aves cetreres más difíciles d'adomar», pero tamién ye descritu como «valerosu» y que pue ufiertar una cacería d'alta calidá». Son afechos pa la captura de preses pequeñes, como'l estornín pintu y el ñerbatu, pero tamién puen usase p'atrapar zarcetes, pegues, faisanes y parpayueles. Nel sieglu  foi descritu como «la meyor ave de presa pa remanar al guión (''Crex crex'')».

#### Referencies culturales
Na mitoloxía xermana, el ferre (conocíu como *krahui* o *krahug* nos cantares en checu antiguu) yera un páxaru sagráu, que vive nun xardín de dioses y pósase nes cañes d'un árbol de carbayu que crez na tumba d'un home asesináu. Ente los griegos, taba consagráu a Helios, del que yera un mensaxeru rápido y fiel. El ferre sirvía pa los badagüeyoss y yera unu de los símbolos de la diosa Juno porque tien la vista fixo y caltriante, según ella cuando taba tenida polos celu. Nel mitu de Filomela y Procne, Aristóteles señala que Teréu tresformóse en bubiella, y tamién desplica que la bubiella yera una ave que sufría una metamorfosis en ferre cola llegada de la primavera. Inclusive'l mitu de la bubiella d'Aristóteles pudo usase como referencia pal cuquiellu; ello ye que ye probable qu'esistiera un mitu asemeyáu en que'l cuquiellu yera una pequeña ave de presa que sufría una metamorfosis asemeyada en ferre mientres l'iviernu. Esiste una fábula atribuyida a Esopo na que'l cuquiellu entrúga-y la razón pola que les aves pequeñes lu refuguen, y Esopo respuénde-y qu'un día volveríase una ave de presa. Nel «Cantar XXII» de la *[[Ilíada]]*, Homero fai un símil ente dellos animales selvaxes y los héroes en combate:

Claudio Eliano y Heródoto afirmaron que los exipcios dedicaben esta ave a Horus (la tiesta d'esta deidá correspuende a la d'un ferre), yá que pa ellos estes aves yeren les úniques que podíen volar a elevaos altores ensin fadia-yos la lluz del Sol; el segundu autor diz qu'en Buto y Hermópolis soterraben momies de ferres ya ibis que morríen naturalmente. La *[[Xeografía d'Estrabón|Xeografía]]* d'Estrabón, na descripción de les ciudaes cercanes a Tebas, documenta que Hieracómpolis (en griegu: Ἱεράκων πόλις) significaba «ciudá de los ferres», quiciabes por cuenta de la veneración que-y daben los antiguos exipcios. Na Historia del xeque de la mano arrogante» (Nueches 868 a 873), de *[[Alf layla wa-layla|Les mil y una nueches]]*, méntense los infortunios que-y produxo un ferre a Hassán el cordeleru:

Los cetreros medievales llamaben «mosquete» al ferre machu por cuenta del so tamañu pequeñu, pero siglos dempués usóse esa pallabra pa nomar a una clase de ballesta y, más tarde, un pequeñu cañón. Shakespeare usó esti términu n'unu de los diálogos de *[[Les allegres comadres de Windsor]]*, usando orixinalmente la fórmula *eyas musket* que nesti contestu significaría «mozu lleu» (lliteralmente) o «chiquitín» (en delles traducciones) por analoxía col ferre pitucu, que n'inglés conozse como *eyas*. Unu de los modelos d'aviones caza de Gloster Aircraft Company (fabricante d'aviones del Reinu Xuníu, agora desapaecíu) foi nomáu Gloster Sparrowhawk (*sparrowhawk* ye'l nome n'inglés del ferre). Una composición del poeta gallardoniáu Ted Hughes lleva'l mesmu nome de l'ave (*Sparrow Hawk*), Alfred Tennyson escribió dellos versos sobre esta especie, y n'unu de los temes nel llibru *[[Demian]]* (1919), de Hermann Hesse, méntase al ave. Tamién foi representáu nos sellos postales.

## Fontes
### Notes

### Referencies

### Bibliografía consultada
* 
* 
* 

### Bibliografía adicional
* 
*

## Enllaces esternos

* Ficha de la UICN .
* 
* '''' (Linnaeus, 1758)  en Catalogue of Life .
* Ficha del Proyeutu Web del Árbol de la vida .
* Ficha n'Animal Diversity Web .
* CITES: taxon '''' . Species '''' (Linnaeus, 1758) y la distribución .
* '''' (Linnaeus, 1758) en uBio .
* Ficha  en Fauna Europaea .
* Ficha  de la base de datos Paleobiológica .
* Ficha del Centru Nacional pa la Información Bioteunolóxica .
* Videos, semeyes y grabaciones sonores n'Internet Bird Collection .
* '''' (Linnaeus, 1758) en Oiseaux.net. .
*
* Javier Blasco-Zumeta y Gerd-Michael Heinze. «Identificación de sexos y edaes » en *Atles d'Identificación de les Aves d'Aragón*.