Su Song

**Su Song** ( chinu simplificáu: 苏颂, chinu tradicional: 苏颂; pinyin: Su Song, nome de cortesía: Zirong子容) (1020 - 19 de xunu 1101) foi un eruditu chinu que s'especializó como inxenieru, poeta, naturalista, anticuariu, y embaxador de la dinastía Song (960-1279).

Song foi l'inxenieru qu'ellaboró la Torre de reló na Edá Media na ciudá de Kaifeng, mesma que funcionaba per mediu d'un sistema hidráulicu. Amás, emplegó un mecanismu d'escape. El mecanismu d'escape que Song utilizó foi inventáu pol monxu budista Yi Xing, y foi nel añu 725 onde'l gobiernu de Liang Lingzan facer funcionar col mecanismu de funcionamientu de la esfera armilar, a pesar de que Song foi'l primeru n'utilizar una esfera armilar nun reló mecánicu. Amás, la torre de Song ye la más antigua n'usar un sistema de cadenes de tresmisión -llamáu en chinu ti tian (天梯)-, o «escalera celestial», como s'amuesa na so semeya de reloxería. La torre de reló tubu 133 sistemes mecánicos distintos pa indicar y faer sonar la hora. El tratáu de Song que fala sobre la Torre de reló (Xinyi Xiangfayao (新 儀. 象 法 要)), ta intactu dende la so creación en 1902; de la mesma manera la publicación oficial impresa en 1904. El llibru foi analizáu por dellos estudiosos como Joseph Needham.

La estructira más famosu de Song foi desmantelada por cuenta de la invasión del exércitu Jurchen nel añu 1127, y, anque se fixeron intentos pa volver llevantar la torre del reló, nunca se restableció con ésitu. Magar, el tratáu de Xiangfayao Xinyi foi'l más conocíu, Song tenía otros trabayos compilados. Fixo un atles con dellos mapes de les estrelles, mapes terrestres, según un tratáu de farmacoloxía. Nesti postreru aldericaron temes rellacionaos cola mineraloxía, zooloxía, botánica, y metalurxa.

Tiempu dempués, xesuites europeos viaxaron a China; foi'l casu Matteo Ricci y Nicolás Trigault, que nos sos escritos mentaron de volao los relós chinos qu'utilizaben un sistema de tresmisión en cadena. Los primeros visitantes europeos en China creyeron equivocadamente que la teunoloxía china nun pasaba de la clepsidra, los relós de fueu y los relós de sol Creyeron, por tanto, que los mecanismos de reloxería yeren nuevos en China y que podría ser daqué bien pervalible que los europeos podíen ufiertar. Anque nun ye tan prominente como'l periodu de la Dinastía Song, hai testos contemporáneos de la Dinastía Ming (1368 -1644) que describen una hestoria relativamente intacta de los diseños de los relós mecánicos en China dende'l sieglu XIII hasta'l sieglu XVI.

## Vida y obra

### Carrera como eruditu oficial
Su Song nació na actual Fujian, cerca de la ciudá medieval Quanzhou. Al igual que'l so contemporaneu Shen Kuo (1031-1095) Song foi un polímata, pa asidar pasu a que la vida de Song fuera escrita pol so colega más nuevu, un estudiante de Hanlin: Ye Mengde (1077–1148) Song, na so mocedá llegó a apoderar los exámenes provinciales y llegó al visu de la llista de los nomaos pa escribir el meyor ensayo sobre los principios xenerales y la estructura del calendariu chinu. Dende bien temprana edá, l'interés pola astronomía y la ciencia del calendariu, llevar per un camín pa ser estremáu como un burócrata eruditu. Nel so tiempu llibre gustába-y escribir poesía, mesma ferramienta qu'utilizó p'allabar les obres de los artistes como Li Gonglin (1049-1106). Tamién yera anticuariu y coleccionaba obres d'arte antiguu de la Dinastía Song.

Tocantes a la política, Song algamó'l puestu d'embaxador y presidente de los Ministeriu de Personal na capital de Kaifen, y tamién yera conocíu como espertu n'alministración y finances. Dempués de sirvir nel Ministeriu de Personal, convertir en ministru de xusticia nel añu 1086. Foi nomáu como distinguíu direutor de l'Academia de Pernomaos Académicos», onde en 1063 editó, redactó y amestó un prefaciu de la obra clásica Huainanzi de la Dinastía Han( 202 e.C.-220). A la fin, Song xubió al puestu de vicepresidente de la cancillería china. Ente les munches posiciones honorables y títulos daos, Song foi unu de los tutores del herederu suplente al Imperiu chinu. Na corte, optó por alloñar se de les rivalidaes polítiques de los conservadores, encabezada pol primer ministru Torca Guang (1019-1086), y los reformistes encabezaos pol primer ministru Wang Anshi (1021-1086), anque munchos de los sos collaboradores fueron d'aición conservadora. En 1077 foi unviáu nuna misión diplomática escontra'l norte de China, a la Dinastía Liao de los kitán. L'intercambiu d'idees sobre la ciencia del calendariu foi'l principal puntu tratáu, una y bones los Liao crearon el so propiu calendariu nel añu 994 Song, comentó al emperador de la so rexón, -con un pocu de vergüenza- que'l calendariu de los kitán yera un pocu más precisu que'l d'él, dando llugar a la imposición de multes y castigos per parte de la Oficina d'Astronomía y Calendariu. Como prueba de la falla del calendariu de Song, nárrase la siguiente anéudota:«Song diba viaxar al norte de Liao, pa llegar rápido a una fiesta de cumpleaños, que coincidió con un solsticiu d'iviernu del calendariu de Song», pero en realidá, el solsticiu d'iviernu yera un día dempués, como s'establecía nel calendariu de Liao. L'historiador Liu Heping afirma que l'emperador Zhezong de Song, patrocinó la Torre del reló de Song en 1086 col fin de competir cola torre de Liao por "superioridá científica y nacionalidá". En 1081 el tribunal instruyó a Song pa compilar nun llibru, la hestoria diplomática de les rellaciones Liao-Song, una xera complexa, qu'una vegada terminada constó de 200 vols. Cola so amplia conocencia na cartografía, Song foi capaz de resolver una disputa fronteriza entra les dinastíes Liao y Song.

### Astronomía

Song creó un atles xeográficu (en 5 mapes por separáu) que tenía los fusos horarios ente los *Xiu* (casones llunares) que formen los meridianos astronómicos, con estrelles marcaes nuna proyeición cilíndrica equidistante en cada llau de la llinia ecuatorial, y poro, taba bien realizáu coles distancies al norte polar establecíes por Song. Per otru llau, Song, posiblemente tomó ventaya de los descubrimientos astronómicos del so rival políticu y astrónomu contemporaneu Shen Kuo. Esto ye asina porque nel cuartu mapa d'estrelles, Song asitia la estrella polar ente Tian-shu (-350 graos) y la corriente polar, lo que foi'l cálculu más precisu (en 3 graos) que Shen Kuo fixera al reparar la estrella polar nun periodu de tres meses col so tubu d'observación ameyoráu. Hubo munchos mapes estelares escritos primero que'l llibru de Song, pero la importancia d'estos llibros ye que tienen de forma impresa los mapes más antiguos d'estrelles esistentes.

### Farmacoloxía, botánica, zooloxía y mineraloxía

En 1070, Su Song, y un equipu d'eruditos compilaron y editaron el Tujing Bencao ('Farmacopea Ilustrada ", material orixinal dende 1058 hasta 1061), que yera un tratáu de botánica farmacéutica, zooloxía y mineraloxía. Na escoyeta d'información pa la conocencia farmacéutica, La so Song trabayó con notables estudiosos como Zhang Yuxi, Yi Lin, Dong Zhang, y munchos otros. Esti tratáu documenta una amplia gama de práutiques farmacéutiques, incluyendo l'usu d'efedrina como droga. Inclúi información pervalible sobre la metalurxa y les industries del aceru y de fierro mientres el sieglu XI chinu. Creó un enfoque sistemáticu pal usu de los distintos minerales y el so usu nos beberaxos melecinales, toles formes conocíes de la mica pal so usu curatible al traviés de la dixestión. Escribió sobre quebrar subconcoidea del cinabriu, les buelgues de les vetes de los minerales y la descripción proporcionada de los sos cristales. Al igual que'l científicu alemán Georgius Agricola, qu'escribió que les vetes de minerales formar poles corrientes d'agües soterrañes, La so Song fixo declaraciones similares pero col carbonatu de cobre (II), y d'igual manera Bencao Rihua facer col sulfatu de cobre (I). El llibru de Song foi'l primer tratáu escritu en China pa describir el llinu, a la urtica thunbergiana y al castañu xaponés. Acordies con Edward Schafer, Su Song describió con precisión la calidá tresllúcida del rejalgar, l'orixe de rejalgar dende les menas atopaes nos escobios predresos de los ríos, que'l so molde resulta escarcavonáu, qu'algama un color coloráu escuru, casi violeta y que'l mineral varia en tamañu, pudiendo dir dende'l rangu d'un arbeyu hasta'l d'una nuez. Tomando como evidencia la obra antigua de Cheng Hsuan (127-200), Song albidra que los médicos de la dinastía Zhou utilizaben el rejalgar como melecina pa curar les úlceras Créese que na dómina de Song los "cinco veneno" utilizaos nel imperiu de Zhou yeren el cinabriu, el rejalgar, la calcantita el allume y la magnetita Song fixo una descripción sistemática de los animales y de les rexones ambientales onde podríen ser atopaos, tal como lo fixo con distintes especies de cámbaros d'agua duce, de mar y de tierra. Por casu, señaló que la especie de cámbaru d'agua duce *Eriocher sinensis* podría ser atopáu nel ríu Huai, pasando por Anhui, nes víes fluviales cercanes a la capital, según nos banzaos y banzaos de Hebei El llibru de Song foi copiáu y calteníu dientro del Bencao Gangmu de la dinastía Ming (1368*1644) pol físicu y farmacólogo Li Shizhen (1518-1593).

### Reloxería y la inxeniería mecánica
Song hai compilado unu de los meyores trataos chinos de reloxería na Edá Media, en arrodiándose d'un séquitu de notables inxenieros y astrónomos p'ayudar en dellos proyeutos: *Xinyi Xiangfayao* (lliteralmente, «Fundamentos d'un nuevu métodu pa mecanizar la rotación d'una esfera armilar y un globu celeste»), escritu en 1092, foi'l so últimu trabayu nel ámbitu de la reloxería y nel trabayu de los relós. Afortunadamente esti llibru foi fechu con 47 distintes ilustraciones a gran detalle de los trabayos mecánicos del so torre del reló.

El proyeutu más grande de Su Song foi la torre del reló astronómicu impulsada con agua de 12&nbsp;19 m d'altor, construyíu en Kaifeng, el modelu piloto de la madera completar en 1088, los moldes de bronce en 1090, ente que'l trabayu completu terminar en 1094, nel imperiu de Zhezong de Song
 L'emperador encargara enantes a Han Gonglian, secretariu interín del Ministeriu del personal, pa dirixir el proyeutu, pero pol lideralgu de Song, el proyeutu foi-y apurríu a él y non a Han Gonglian. En 1086 l'emperador ordenó a Song que construyera'l *Hun Yi* o *reló armilar*, por qu'hubiera un nuevu reló armilar na ciudá. Song trabayó cola ayuda d'Han Gong-lian, quien aplicó les sos estenses conocencies matemátiques pa la construcción de la torre del reló. Un modelu de madera a escala de la torre foi lo primero que creó Song, una pieza onde se detallaba les pieces de la torre orixinal. A la fin la torre quedó con munches carauterístiques fascinantes, como'l ser impulsada per agua, la rotación armilar nel ámbitu cimeru de la torre, el so pesu de 10 a 20 t, un globu celeste de bronce na parte cimera asitiáu nel centru de 1&nbsp;37 m de diámetru, mecánicamente temporizado, maniquínes rotando vistíos con hanfues (ropa tradicional) en miniatura que salíen per una puerta p'anunciar la hora de día por aciu la designación de la llectura de plaques, el soníu de les campanes y de los gongs o cutiendo tambores, un usu sofisticáu d'engranaxes oblicuos y un mecanismu d'escape, según una fachada nel esterior asemeyando una pagoda china. Una vegada terminada, la torre foi llamada *Shui Yun Yi Xiang Tai* o *Torre de la esfera de accionamiento hidráulicu con un globu*.

Joseph Needham escribe:

Años dempués de la muerte de Song, la capital de Kaifeng foi escalada y tomada en 1127 polos yurchen de la zona de Manchuria sol mandu de la Dinastía Jin. La torre del reló foi esmantelada pieza por pieza polos yurchen, quien camudaron les pieces orixinales pa reconstruyila na actual Beixín. Sicasí por cuenta de la complexidá de la torre, nun fueron capaces de reconstruyila nuevamente con ésitu. El nuevu emperador *Gaozong de Song*, instruyó al fíu de Song, Su Xie, por que reconstruyera la torre de nuevu nel so llugar, y Su Xie poner a trabayar nel estudiu de los testos del so padre, xunto con otros espertos na materia. Sicasí, tampoco tuvieron ésitu na creación d'otra torre del reló, convenciéndose asina Xie que'l so padre había dexáu deliberadamente dellos componentes esenciales fora de la so obra escrita y diagrames por qu'otros nun se robaren les sos idees.

Como señala'l sinólogu ya historiador Derk Bodde, el reló astronómicu de Song nun dexó llugar por que se diera una nueva xeneración masiva de relós en China, yá que el so trabayu yera en gran parte un esfuerciu patrocináu pol gobiernu esclusivu de los astrónomos y los astrólogos na corte imperial. A pesar d'esto, el legáu de Song na mecánica nun terminó cola construcción de la torre. Nel 1150, l'escritor Xue Jixuan señaló qu'esistíen cuatro tipos de relós nos sos díes; la clepsidra, el reló de fueu, el reló de sol y el reló de fondu rotatoriu y manantiales. Les regles de la Dinastía Yuan tuvieron un gran interés nes meyores de la reloxería mecánica. L'astrónomu Guo Shoujing ayudó a restaurar l'Antiguu observatoriu de Beixín en 1276, onde se diseñó una esfera armilar con funcionamientu hidráulicu con tomes de reló aplicaes dafechu y faciendo sonar les hores. Complexos engranes pa reloxería d'orixe chinu siguieron usándose na Dinastía Ming con nuevos diseños impulsaos pol poder del sable en cuenta d'agua p'apurrir una fuercia motriz a la tresmisión de la rueda y dellos relós mings col amenorgamientu d'engranes que los relós de Song. El primer diseñu de reló de sable foi realizáu por Zhan Xiyuan alredor del añu 1370, qu'incluyó non yá la esfera armilar de Song sinón tamién una nueva adición d'un dial, enriba d'un punteru circular al igual que los nuevos relós europeos de la mesma dómina.

## Mecanismu d'escape de Song

Nel dispositivu de Song "bieles d'aición progresiva noria de l'aición de la detención de la fuga y la lliberación" llograr pola gravedá exercida dacuando a midida que el fluxu continuo de líquidu enllene los recipientes de tamañu llindáu. Nuna sola llinia de la evolución, el reló de Su Song poro, xuníu al conceutu de la clepsidra y el reló mecánicu na execución d'un solu dispositivu pola mecánica y la hidráulica. Nel so memorial, Su Song, escribió alrodiu de esti conceutu:

Nel so escritu, Song acreditó, como'l predecesor de la so obra del reló, la potencia de la esfera armilar hidráulica de Zhang Heng (78-139), un científicu chinu que vivió primero qu'él. La esfera armilar de Song foi tamién fuertemente influyida cola esfera armilar de Zhang Sixun (976 dC), quien tamién utilizó'l mecanismu d'escape y líquidu de mercuriu en cuenta d'agua na noria de la so torre del reló astronómicu (una y bones el mercuriu líquidu nun se conxela mientres l'iviernu, nun s'escome y nun aferruña los componentes metálicos nel tiempu). Sicasí, Song afirmó nel so escritu que tres la muerte de Zhang, naide foi capaz de retrucar el dispositivu, al igual que'l d'él.
Los mecanismos de reloxería mecánicos pa la torre astronómica de La so Song cuntaron con una gran conducción de ruedes que tenía 3.35 metros de diámetru, con 36 boles na so circunferencia, en cada unu de los cualos l'agua arramar al tipu uniforme de la "constante de nivel de tanque (Needham, figura. 653). La principal exa motriz de fierro, tenía los sos pescuezos cilíndricos sofitaos en cojinetes en forma de media lluna, termináu nun piñón qu'engranaba con una rueda dentada nel estremu inferior de la exa de la tresmisión vertical.
Joseph Needham ufierta una descripción xeneral de la mesma torre del reló:

La redaición anterior entiende a la ilustración 650, ente que la figura 656 amuesa les nories cimeres ya inferiores colos sos tanques y la rueda manual pa operar elles.

La fig. 657 amuesa una semeya del llugar en miniatura y a escala amenorgada de los fundamentos del mecanismu d'escape nuna ilustración (nel llibru de Song), col subtítulu de Needham, espuesta nesta cita: "El mecanismu del 'equilibriu celestial' o l'escape d'un reló d'Su Sung (Xinyi Xiangfayao..., capítulu 3, páx. 18b)" Esta última figura ta curiada por etiquetes.

* Un bloquéu cimeru derechu.
* Enllaz cimeru *
Bloquéu cimeru esquierda *
exa o pivote *
cadena llarga *
contrapesu cimeru *
sumidero *
comprobación de tenedor de la palanca de contrapesu inferior
* acoplamientu de la llingua *
apilo principal (esto ye, menor).

La figura 658. amuesa una figura más complexa con media páxina d'ilustración a escala del gran mecanismu d'escape de Song, etiquetando estes partes individuales que interactúan ente sigo:

* Rayu de la rueda paráu *
bloquéu cimeru esquierdu *
bola rellena *
remexu d'agua del tanque de nivel constante *
contrapesu pequeñu *
control de la tisoria disparada por un pasador de proyeición na esfera, formando l'estremu cercanu *
palanca con equilibriu na parte inferior
* Contrapesu menor
* llingua d'acoplamientu, *
cadena llarga *
palanca d'equilibriu cimeru, que tien nel so estremu más alloñáu *
contrapesu cimeru, y nel so estremu cercanu *
una cadena de curtia que lo coneuta cola pesllera cimera per debaxo d'ella *
bloquéu cimeru derechu

## La cadena de tresmisión ensin fin

La más antigua representación d'una cadena de tresmisión ensin fin ye la que s'atopa nel tratáu de la reloxería de Song. Utilizar na reloxería pal acoplamientu de la exa de accionamiento principal de la caxa de cambio esfera armilar (rotando tres piñones pequeños), como se ve na figura Needham. 410 y la fig. 652. Este pertenecía al estremu cimeru de la exa de tresmisión vertical principal, la incorporación de los engranaxes n'ángulu rectu y los engranaxes oblicuos coneutaos per una exa curtiu de ralentín. La corona dentada llamáu l'aniellu de movimientu d'engranaxes diurnos taba en condiciones alredor de la estructura de la esfera armilar a lo llargo del paralelu de declinación cerca del polu sur. Anque l'antiguu griegu Filón de Bizanciu (sieglu 3&nbsp;e.&nbsp;C.) fai una especie de cinta ensin fin pa la so revista arcuballista, que nun tresmite enerxía continua, esa foi la fonte d'influencia pa la cadena de tresmisión de Song conocida en China dende la dinastía Han (202 e.C.-220). Nel tratáu de la reloxería Song afirma lo siguiente:

Amás, les corones dentaes y engranar de accionamiento cimera teníen cada unu 600 dientes, que pola cuidadosu precisión matemática de Song, los cálculos del día taben estremaos n'unidaes de 1/600.

## Esfera armilar de La so Song
Nel tercer vol. de Joseph Needham de *Ciencia y civilización* en China, el dibuxu de la figura 159, amuesa un dibuxu de la esfera armilar de La so Song (como s'amuesa nel so tratáu del sieglu 11), con trés de los niales de los o les capes de la mecánica de rotación de los aniellos. Foi l'astrónomu chinu Li Chun-feng de la dinastía Tang, que nel 633 AC. creó la esfera armilar en primer llugar con trés capes pa cubicar múltiples aspeutos de la observación astronómica. La esfera armilar de Zhang foi de cutiu comparada cola del sieglu XIII del monarca Alfonsu X de Castiella na dómina islámica d'España. La principal diferencia yera que'l preséu d'Alfonso ufiertó un alcuerdu pa realizar midíes del azimut y l'altor, que taba presente na tradición árabe, ente que la esfera armilar de La so Song graduóse debidamente. Pa la ellaboración de la esfera armilar de Song, el llistáu de componentes son:
* El nial esterior
** Círculu del meridianu **
Círculu del horizonte **
En redol al ecuador esterior
* El nial de metanes
** Solsticiu del círculu coluro
** Círculu eclíptico
** movimientu diurnu d'engranaxes d'aniellu, que coneuta col poder de tracción
* El nial del interior
** Círculu polar montáu na declinación del aniellu o un ángulu de fusu horariu **
Tubu d'observación que se-y atribúi, y reforzáu por un refuerzu diametral
* Otres partes
** Columna vertical que despinta la exa de transmisión
** Columnes de soporte en forma de dragones
** Pieza tresversal de la base, la incorporación de niveles d'agua **
Centro del polu sur
** Centro del polu norte

## Legáu del escritu de la tresmisión mecánica de Song
Cuando'l *Xinyi Xiangfayao* de Song foi escritu en 1092 y remató la monografía de la reloxería presentáu en 1094, el so trabayu foi publicáu y distribuyíu llargamente nel norte, mientres nel sur, la impresión y circulación de la so obra nun foi llargamente distribuyíu hasta Shi Yuanzhi de Jiangsu fixo imprimir ellí en 1172.

Al presentar el proyeutu de la torre del reló al emperador Zhezong, Song comparó'l fluxu constante d'agua colos movimientos continuos de los cielos, el postreru de los cualos simbolizaben el poder incesante del emperador. Este apeló al emperador, que cuntó con obres d'arte que representaben la torre del reló nos vehículos de les principales procesiones imperiales, como s'amuesa na ilustración de la procesión del carru Grand Imperial de 1053.

El postreru eruditu de la dinastía Ming/Qing caltuvo un antiguu trabayu de Song, que reproducen fielmente nuna edición recién impresa. Túvose especial curiáu n'evitar cualesquier nueva formulación o inconsistencies col testu orixinal tamién. Una vegada más, foi reimpreso darréu por Zhang Xizu (1799-1844).

Curiosamente, el tratáu de Su Song nel reló astronómicu nun foi l'únicu fechu en China mientres el so día, como'l *Song Shi* (compilado en 1345), los rexistros del tratáu escritu de la Tianjiyao Shuiyunhun (Wade-Giles: Feng Yun Hun Thien Chi Yao; encendíu. Fundamentos de la [Téunica de] aparatu de toma d'Astronomía xirar pola fuercia de l'agua), escritu por Juan de Taifa. Sicasí, esti tratáu nun se caltuvo.

Nel ámbitu de la investigación moderna, el bioquímicu británicu ya historiador de la ciencia china Needham José (1900-1995) (conocíu como Li Yuese en China) fixo una estensa investigación y analís de los testos de Su Song y y dellos llogros na so Ciencia y Civilización na serie de llibros de China. Joseph Needham tamién rellacionáu con munchos pasaxes detallaos de la dómina medieval china, con a vida de Song y colos llogros conocíos na so dómina. En 1956, John Christiansen reconstruyó un modelu de la torre del reló de Su Song, nun famosu dibuxu, qu'atraxo l'atención n'Occidente, escontra la inxeniería china del sieglu 11. Un modelu en miniatura del reló de Su Song foi reconstruyida por John Cambridge y ta agora n'exhibición nel el Muséu de Ciencies de Londres en South Kensington. En China, la torre del reló foi reconstruyíu a un quintu de la so escala real, por Wang Zhenduo, quien trabayó pal Muséu Históricu de China en Beixín, na década de 1950.

## Ver tamién
* Reló de torre
* Reloj d'agua
* Teunoloxía de la dinastía Song
* Villard de Honnecourt
* George Graham
* Jean Froissart
* Dante Alighieri
* Zhang Heng
## Notes

## Bibliografía
* Bodde, Derk (1991). el pensamientu chinu, Sociedá y Ciencia. Honolulu: University of Hawaii Press.
* Bowman, John S. (2000). Columbia cronoloxíes de la hestoria y la cultura asiática. Nueva York: Columbia University Press.
* Breslin, Thomas A. (2001). Más allá del dolor: el papel del prestar y la cultura na fabricación de Rellaciones Esteriores. Westport: Praeger Publishers.
* Ceccarelli, Marco (2004). Simposio Internacional sobre Historia de les Máquines y Mecanismos. Nueva York: Kluwer Academic Publishers.
* Edwards, Richard. "Copia Li Gonglin de Wei Yan 'Caballos pastiando", " Artibus Asiae 53 (1/2) 1993: 168-181; 184-194
* Fry, Tony (2001). Revistir Teoría de l'Arquiteutura: Archineering en Chinatime. Sydney: la Universidá de Sydney.
* Harrist, Robert E., Jr. "L'artista como Anticuariu: Li Gonglin y el so Estudiu d'Arte de China temprana", Artibus Asiae 55 (3/4) 1995: 237-280
* Liu, Heping. "" El Molín d'Agua "y el Patronatu Song del Norte Imperial d'Arte, Comerciu, y Ciencia," The Art Bull. 84 (4) 2002: 566-595
* Needham, Joseph (1986). Ciencia y civilización en China: vol. 3, Matemátiques y Ciencies de la de los Cielos y la Tierra. Taipéi: Libros Cuevas, SA de CV
* Needham, Joseph (1986). Ciencia y civilización en China: vol. 4, Física y Teunoloxía Física, Parte 2: Inxeniería Mecánica. Taipéi: Libros Cuevas, SA de CV
* Needham, Joseph (1986). Ciencia y civilización en China: vol. 4, Física y Teunoloxía Física, Parte 3, Inxeniería Civil y Náutica. Taipéi: Libros Cuevas, SA de CV
* Needham, Joseph (1986). Ciencia y civilización en China: vol. 6, la bioloxía y la teunoloxía biolóxica, parte 1, Botánica. Taipéi: Cueves Books Ltd.
* Roth, Harold D. "El testu y la edición temprana na lliteratura filosófica china," Diariu de la Sociedá Americana Oriental 113 (2) 1993: 214-227
* Schafer, Edward H. "oropimente y el rejalgar en Teunoloxía de China y de la Tradición", Rev. de la Sociedá Am. Oriental 75 (2) 1955: 73-89
* Sivin, Nathan (1995). Ciencia na antigua China: Les investigaciones y reflexones. Brookfield, Vermont: Variorum, Ashgate Publis.
* Unschuld, Pablo O. (2003). naturaleza, conocencies, imáxenes d'un antiguu testu médicu chinu. Berkeley: University of California Press
* Occidental, Stephen H. "Los cilios, Escala y Cerda: El consumu de pexe y mariscos na capital oriental del Northern Song". Rev. d'Estudios de la Universidá de Harvard asiática 47 (2) 1987: 595-634
* Wittfogel, Karl A. y Feng Chia-Sheng. "La hestoria de la sociedá china Liao (907-1125)." An. de la Sociedá Filosófica Am. 36, 1946) (I-XV): 1-752
* Wright, David Curtis (2001) La historia de China. Westport: Greenwood Press
* Wu Jing-nuan (2005). Una Médica Ilustrada Materia de China. Nueva York: Oxford University Press
* Xi, Zezong. "Estudios Chinos na Hestoria de l'Astronomía, 1949-1979," Isis 72 (3) 1981: 456-470
## Enllaces esternos

* El reló de 1088 de Su Song
* so-Song La so Song na Encyclopedia Britannica
* Su Song en Bookrags.com