Monte Pissis

El **monte Pissis** ye un estratovolcán inactivu, asitiáu sobre un ramal del Cordal de los Andes dientro de la rexón del altiplanu puneño de l'Arxentina, allugáu ente les Provincies de La Rioxa y Catamarca. Esti volcán ye'l tercer cume de mayor altor de los hemisferios Sur y Occidental, con una altitú de 6795&nbsp;msnm (22&nbsp;293&nbsp;pies&nbsp;4&nbsp;pulg).

## Toponimia
Magar ye téunicamente un volcán, na cartografía del IGM arxentín figura na plancheta 1:500.000 Nᵘ2769 III col topónimu *Monte Pissis*.

Los nomes anteriores con que foi conocíu'l Pissis fueron: **Nacencies del Jagüé**, y el del so nome en quechua: **Pillanhuasi**. El nome modernu foi asitiáu en 1885 pola *Comisión Chilena d'Esploración del Desiertu*, comandada por Francisco Javier San Román. La nominación foi fecha n'honor al xeógrafu francés Pedro José Amadeo Pissis, quien sirvió al gobiernu chilenu nel sieglu XIX; anque l'apellíu afadríase abondo fortuitamente col nome que vien de la voz cacana *pissi* que'l so significáu ye "pequeñu", magar les enormes dimensiones d'esti monte tal denominación alude a que *non* forma parte del ramal mayor del cordal de los Andes sinón d'unu menos estendíu. Anguaño conozse col nome de Nacencies de Jagüé, otru volcán inactivu de 5835 msnm, el que s'atopa a tan solo 18 km al Este Sureste del *Pissis*.

## Allugamientu
Consideráu como unu de los volcanes más altos del mundu, atópase allugáu nel cordal de los Andes, dientro de la seición sur de los Andes de Atacama y dafechu en territoriu arxentín. Políticamente tópase na llende ente les provincies de Catamarca y La Rioxa.
Aportar dende'l norte dende la llocalidá de Fiambalá pela ruta asfaltada al pasu de San Francisco (ruta 60) y depués pola quebrada de La Copia, pasando pola depresión de la llaguna de los Apareyos y travesando el Valle Anchu.
El so accesu sur ye complicáu y depués de transitar el camín al pasu Pircas Negres percuérrese la Quebrada del Ríu del Mediu y traviésase la cuenca del gran cráter del Inca Pillu.
El so cara norte, englaciada na so mayor parte, ye la visión más espublizada del monte y la so guapura sobresal nel desiertu nortizu. La cara sur, de selvaxe aspeutu, ta derrota por un glaciar encajonado ente escuros espolones. 
La cara oeste ye la cara oculta del Pissis, solo foi percorrida la zona por dos espediciones (mexicanos 1994 y arxentinos 2009) y tien solo una ruta na so estensión. L'aspeutu de la fastera escaecida ye glaciar y ente los 5600 y 5900&nbsp;msnmexiste un enorme campu de xelu de más de 40 km².
Les coordenaes del cume principal son S27º45'16,7" W68º47'56,34" y l'altor brindáu por SRTM ye 6795&nbsp;msnm, ente que la oficial d'alcuerdu al Institutu Xeográficu Nacional ye de 6882&nbsp;msnm.

### Descripción topográfica
D'orixe volcánicu ye un monte de 6&nbsp;cumes. Catalogáu como volcán compuestu la principal carauterística d'esti tipu ye la esistencia de dellos cumes y de cráteres superpuestos.
Forma xunto a los sos cumes satélites la sierra o gordón del Pissis empobináu de Noroeste a Sureste.
El gordón del Pissis amás del so macizu principal tien ocho cumbre alliniaes en sentíu averáu NON SE. Una d'elles (Costazu del Pissis) supera los 6400&nbsp;msnm, otros trés superen los 6000&nbsp;msnm y el restu los 5500&nbsp;msnm.
Constitúi'l cantu norte del enorme cráter del Inca Pillu. Forma parte del círculu de los volcanes xigantes xunto col Bonete, Babosu, Reclus, Ximielgos y gordones del Bonete y Pissis.
Sobresal dientro del so propiu gordón y retaya na so parte más alta los sos seis cumes.
Les fasteres norte del macizu cierren al sur la cuenca de la Salina de la Llaguna Verde y ye'l llende norte de la cuenca de la llaguna del Inca Pillu. Dambes cuenques son les de mayor estensión nesa porción de la rexón y el Pissis adquier el mayor protagonismu dende dambes depresiones.

Consta de 5 cumes principales superiores a 6700 msnm, bautizaes nel añu 1994 por una espedición conxunta de militares y civiles arxentinos y españoles, lideraos por Jaime Suárez. Esiste un sestu cume allugáu al SO de la *principal* nomada como *Pissis IV* pola espedición polaca que realizó'l primer ascensu del monte en 1937.

D'este a oeste son: *Exércitu Arxentín*, *UPAME*, *Cardenal Samoré*, *CAM* (la más alta de toes según cotes de la carta topográfica nᵘ2769-34 ED 1, escala 1:100.000, del IGM arxentín),*Xendarmería Nacional*, y *Pissis IV*.

### Cráter Corona del Inca
Escontra'l sud suroeste, a solu 16&nbsp;km en llinia recta del so cume, atópase'l cráter Corona del Inca, que créese que yera'l visu d'un antiguu monte que s'esbarrumbó sobre sí mesma mientres una esplosión volcánica, o bien, que foi producíu pol impautu d'un meteoritu. Forma una abertura de 5 km de diámetru. Gracies a que l'agua de destemple depositar nel so endorreico centru, formóse'l llagu Corona del Inca, que ye navegable, siendo'l más altu del mundu d'esta condición, con 350&nbsp;metros de fondura. En 2003 ellí batióse'l récor mundial de bucéu n'altor.

## El discutiniu del so altor

Esistió nel pasáu un alderique sobre cuál yera'l "volcán más altu del mundu"; duldábase si yera'l Monte Pissis o'l Ojos del Salado; dambos volcanes son arxentinos, pero'l segundu ye tamién compartíu con Chile. Les midíes de dambos volcanes variaben de manera importante.

Los cumes del macizu (d'este a oeste), según la cartografía oficial arxentina, miden:

* 1......Cume **Esti**................(*Exércitu Arxentín*)............6870 msnm
* 2......Cume **Pissis II**...........(*UPAME*)...........................6875 msnm
* 3......Cume **Central**...........(*Cardenal Samoré*).............6775 msnm (*)
* 4......Cume **Principal**........(*CAM*)..................................6882 msnm
* 5......Cume **Oeste**.............(*Xendarmería Nacional*)......6775 msnm (*)
* 6......Cume **Pissis IV**.....................................................6825 msnm (*)

(*) Altor entemediu ente cotes según cartografía IGM Arxentina (Monte Pissis 1:100.000)

La cartografía oficial arxentina, compilada en 1962 y vixente hasta la década de 1990, señalaba un altor de 6779 msnm. Les fontes utilizaes pol Institutu Xeográficu Militar fueron les fueyes de la Direición Nacional de Xeoloxía y Minería a escala 1:500.000, del añu 1959, la reconocencia de la Direición Nacional de Xeoloxía y Minería a escala 1:500.000, del añu 1962, el mapa de la Catamarca, Subsecretaría d'asuntos téunicos, a escala 1:500.000 del añu 1952, y la Carta Preliminar del Institutu Xeográficu Militar de Chile, a escala 1:250.000 del añu 1954. Toles fontes señalaes taben basaes nes midíes tomaes pol inxenieru xeógrafu ya hidráulicu chilenu Luis Riso Patrón, y publicaes na so obra de principiu del sieglu XX sobre Xeografía Chilena.

Anguaño los altores brindaos por SRTM (Shuttle Radar Topography Misión) son les más confiables y nun coinciden coles oficiales del IGM arxentín na zona del Pissis. Vale esclariar que n'otres árees concuerden dafechu coles brindaes pol órganu oficial d'Arxentina.
La información topográfica SRTM ta basada n'imáxenes llograes pol Tresbordador espacial Endeavour, que desapegó'l 11 de febreru de 2000. La misión foi diseñada pa recoyer datos tridimensionales de la superficie terrestre pa cual añadióse un mástil de 60 metros de llargu, una antena adicional de radar y otros sistemes de navegación más precisos. Esta misión ye un proyeutu de la NASA, l'Axencia Geoespacial de los Estaos Xuníos, el Departamentu de Defensa de los Estaos Xuníos, y les axencies espaciales d'Alemaña ya Italia. La misión ta coordinada pola Direición del Programa de Ciencies Terrestres de la NASA, alcontráu en Washington D.C..
Les midíes según SRTM de los cumes del Pissis son:

* 1......Cume **Esti**................(*Exércitu Arxentín*)............6788 msnm
* 2......Cume **Pissis II**...........(*UPAME*)...........................6786 msnm
* 3......Cume **Central**...........(*Cardenal Samoré*).............6685 msnm
* 4......Cume **Principal**........(*CAM*)..................................6795 msnm
* 5......Cume **Oeste**.............(*Xendarmería Nacional*)......6675 msnm
* 6......Cume **Pissis IV**.....................................................6747 msnm

(Datos llograos de Janne Corax 2006 y Vicente Marín 2006)

En payares de 2005, p'acotar los altores SRTM y brindar mayor claridá a la midida del altor del cume principal, el austriaco Peter Schön esguiló'l Pissis xunto col belga Andy Debakker, pa realizar in situ la midida, llevando hasta'l cume un Trimble DGPS, col fin de poder llindar al máximu l'error posible. Los altores tomaos, depués de les sos correiciones refundiaron 6795&nbsp;msnm. L'error puede ser +/-&nbsp;10&nbsp;metros sicasí, 6795&nbsp;msnm ta acordies colos datos de SRTM qu'indica una midida llixeramente cimera a 6793&nbsp;msnm.
Con cuenta de esplicar d'una manera simplificada la teunoloxía utilizada, podemos estremar per un sitiu el métodu llamáu *absolutu* que ye l'utilizáu polos navegadores más senciellos, onde'l GPS encargar de sintonizar la señal de cada satélite, afaer el so reló, computar les distancies y calcular la posición llogrando una precisión planimétrica ente 7&nbsp;m y 25&nbsp;m (ensin Disposición Selectiva), dependiendo de la xeometría de la constelación y de la calidá con que llegue la señal.
Per otru llau el *métodu diferencial* (DGPS) consiste nel usu d'un receptor móvil y una estación (o estaciones) de referencia sobre coordenaes conocíes. La idea básica pa entender el fundamentu del DGPS ye l'usu de receptores sobre puntos de coordenaes perbién conocíes; estos receptores (llamaos: *estaciones de referencia*), lleen en tou momentu les posiciones reportaes poles sos observaciones GPS y comparar coles posiciones teóriques de les sos coordenaes conocíes. En tiempu real, les estaciones de referencia tresmiten les correiciones a realizar a los receptores del usuariu, que tamién ta lleendo direutamente la señal GPS y que instantáneamente toma diches correiciones y aplicar a les sos midíes, colo cual ameyórase notablemente la precisión del sistema.

Nel añu 2007, una espedición francu-chilena esploró'l Pissis y el Ojos del Salado pa determinar les sos altitúes. Nos sos rexistros, el Ojos del Salado superó al Pissis (6891&nbsp;msnm contra 6792&nbsp;msnm, respeutivamente). Estes midíes fueron aceptaes pol Institutu Xeográficu Militar chilenu y consideraes oficiales pa esi país, ensin que'l so par arxentín fixera remisión o almisión dalguna.

## Ascensiones

### Primeres ascensiones
El primer ascensu de la *cume principal* o *CAM* correspuénde-y a los montañistas polacos Stefan Osiecki y Jan Alfred Szczepański, que faen cume'l 7 de febreru de 1937. Esta espedición permaneció 2 meses na zona realizando tamién los primeros ascensos al Ojos del Salado, Trés Crucies (6758 msnm), Nacencia (6436 msnm), Coríos -o Trés Quebraes- (6239 msnm) y Copiapó (6052 msnm).
El primer ascensu de la *cume Esti* o *Exércitu Arxentín* realizar la cordada arxentina compuesta por Pablo Ojeda y Bonnina del Campu'l 21 de xineru de 1983; el primeru de la *cume UPAME* completar el suizu Louis Glausser el 9 de febreru de 1986; el primeru de la *cume Samoré* foi la cordada del Exércitu Arxentín empobinaos daquella Teniente Coronel José Herminio Hernández, xefe del Reximientu d'Infantería de Monte 16 y los suboficiales, Suboficial Principal Ricardo González, el Cabu primeru Pedro Rodríguez y el Cabu primeru Germán Zugasti, el 19 de payares de 1999; el primeru a la *cume Xendarmería Nacional* fueron  y Marcos Cocconi el 11 de payares de 1998; y el primeru a la *cume Pissis IV* Stefan Osiecki el 7 de febreru de 1937.

### Otres ascensiones
En payares de 1994, una espedición conformada por civiles (arxentinos y españoles) y militares, dirixida por Jaime Suárez González, algamó la *cume del Este* o *Exércitu Arxentín*. Ente los integrantes militares que llegaron a dicha visu, na so mayoría pertenecientes a la Brigada de Monte VIII del Exércitu Arxentín, atopábense'l Teniente Primeru Claudio González Vergara (RI Mot 17), el Subteniente Carlos María Fraquelli (RIM 11), el Sarxentu Primeru Baqueano Fernando Roux (Ca Caz M 8), el Sarxentu Primeru Roque Reimann (RIM 16), y el Cabu 1º Esteban Montoya (Ca Caz M 8). Amás, cinco civiles (Jaime Suárez González, David Flores, Laura Suárez, Juan Herrera y Joan Rovira) tamién algamaron dicha cume cola mentada espedición, que cuntó col sofitu loxísticu del Sarxentu Primeru Arancibia y del Sarxentu Brito, dambos conductores motoristes del RI Mot 17.

En payares del 2006 la Provincia de Catamarca entamó "Pissis pal Mundu" de la cual participaron un centenar de montañistas de más de 10 países llogrando'l cume 28 d'ellos siendo, hasta la fecha, el mayor ascensu masivu a esti monte y la primer vegada que foi tresmitíu per internet dichu ascensu per mediu de Andinautas.

### Rutes d'ascensu
Esisten delles posibilidaes d'ascensu por distintes aguaes:

* **Ruta normal**
La ruta normal del monte escurre pela fastera NE (provincia de Catamarca) y pártese dende'l campu base Mar del Plata, allugáu a 4600 metros. Na primer xornada aportar por una quebrada hasta'l puntu que s'enancha'l glaciar ya instálase el campu 1 (5300 msnm). Na segunda xornada transitar pol Glaciar de los Arxentinos (NE) hasta algamar l'allugamientu del campu 2 cerca de los 6000 metros. Nuna dura tercer xornada sálvense los postreros 800 metros de desnivel hasta la *cume* y tórnase al campu 2.

* **Ruta italiana**
Na cara sur, la ruta italiana de 1990 dexa algamar la *cume principal* pol glaciar de los italianos.

* **Ruta mendocina**
Na cara sureste, la ruta mendocina de 1983 algama la *cumbre Ejército Arxentín*.

* **Ruta Reinhard - Glauser**
L'itinerariu abiertu por Johan Reinhard y Louis Glauser en 1985 algama la *cume principal* realizando una travesía de NE a SO pol glaciar de los Arxentinos dende'l campamentu base Fiambalá.

* **Ruta del Glaciar Oeste**
La ruta más esixente tocantes a l'aproximamientu y esguilada ye la del Glaciar Oeste, abierta recién en 2009.

## Ver tamién
* Seismiles de Salta
* Volcanes más altos del mundu

## Referencies

## Enllaces esternos
* Galería d'imáxenes del Monte Pissis 
* https://web.archive.org/web/20090905054357/http://www.ign.gob.ar/node/156

* Cordal de los Andes
* 
* 
* Pissis pal Mundu