Allium cepa

La  ye una planta yerbácea bienal perteneciente a la familia de les amarilidacees. Ye la especie más llargamente cultivada del xéneru *[[Allium]]*, que contién delles especies más que se denominen «cebolles» y que se cultiven como alimentu. Exemplos de les mesmes son la cebolla d**acampezu'' (''[[Allium fistulosum]]''), la cebolla ''escaloena'' (''[[Allium ascalonicum]]'') y la cebolla de fueya o ciboulette (''[[Allium schoenoprasum]]'').

La gran mayoría de cultivu de ''A. cepa'' pertenez al "''grupu de la cebolla común''" (grupu ''typicum'') y conózse-yos comúnmente como «cebolles». El grupu ''aggregatum'' de cultivu entiende a la «cebolla multiplicadora», que s'estrema polos [[bulbu (botánica)|bulbos]] qu'apaecen y queden envueltos poles escama esteriores, y al «[[chalote]]» que forma un recímanu o grupu de bulbos llaterales xuníos pola base. El grupu '' viviparum'', finalmente, ta compuestu poles cebolles que formen conxuntamente bulbillos y [[flor|flores]] nes inflorescencies; esti tipu de cebolla conozse como «cebolla perenne o exipcia».

== Descripción ==



En cuanto el so [[morfoloxía (bioloxía)|morfoloxía]], la cebolla presenta un [[sistema radicular]] formáu por numberoses raicillas fasciculaes, de color ablancazáu, pocu fondes, que salen a partir d'un tarmu a manera de discu, o discu caulinar. Esti discu caulinar presenta numberosos nuedos y entrenudos (bien curtios), y a partir d'ésti salen les fueyes. Les fueyes tienen dos partes claramente estremaes: una basal, formada poles vaines foliares engrosaes de resultes de l'acumuladura de sustancies de reserva, y otra terminal, formada pol "filodiu", que ye la parte verde y fotosintéticamente activa de la planta. Les vaines foliares engrosaes formen les "túniques" del bulbu, siendo les más esteriores de naturaleza apargaminada y con una función proteutora, dando al bulbu'l color carauterísticu de la variedá. Los filodios presenten los márxenes foliares soldaos, dando una apariencia de fueya bueca. Les fueyes disponer de manera alterna.

Nel primer añu de cultivu tien llugar la "bulbificación" o formación del [[Bulbu (botánica)|bulbu]]. Felicidad bulbificación tien llugar de resultes d'un aumentu del fotoperiodo (periodu de llume diurno) acompañáu d'un ascensu de les temperatures, una y bones la cebolla ye una planta de día llargu.

El segundu añu, al producise unes condiciones ambientales favorables, tien llugar la fase reproductiva. Esto traduzse na emisión d'un tarmu o escapo floral qu'algama en redol a 1&nbsp;[[metru|m]] d'altor, buecu nel so interior y abombáu na so parte basal. Este escapo remata nun "capuchón" formáu por trés bráctees que, nel momentu del floriamientu, ábrense dexando al descubiertu la inflorescencia. Esta ye de tipu umbela y presenta numberoses flores [[monoclamídea|monoclamídees]] de color blancu-verdosu. Les flores tán formaes por 6 tépalos, 6 estames y un [[xinecéu (botánica)|xinecéu]] tricarpelar sincárpico con ovariu súperu y trilocular, con dos primordios seminales por cada lóculo. La polinización ye [[entomófila]]. El frutu ye de tipo cápsula, conteniendo granes pequeñes (1&nbsp;[[gramu|g]] = 250 granes), de color negru, que presenten una cara plana y la otra convexa. La so viabilidá baxa un 30&nbsp;% el segundu añu, y un 100&nbsp;% el terceru.

== Raigañu ==
La cebolla presenta un sistema radicular formáu por numberoses raicillas fasciculaes, de color ablancazáu, pocu fondes, que salen a partir d'un tarmu a manera de discu, o discu caulinar.
A última hora, el raigañu de la cebolla ye necesaria pal sistema radical de la cebolla.

== Tarmu ==
El tarmu de la cebolla ye'l que sostién la inflorescencia; ye derechu, de 80 a 150&nbsp;cm d'altor, buecu, con inflamiento ventrudu na so metá inferior.

== Fueya ==
Fueyes: envainadores, allargaes, fistuloses y apuntiaes na so parte llibre.

== Composición del bulbu ==
 
El bulbu de la cebolla ta compuestu por [[célula|célules]] que tienen un tamañu relativamente grande y tienen formes allargaes o ovalaes. Diches célules atópense xuníes ente sigo por una sustancia llamada [[péctico]] (que ye producida pola [[paré celular]]), que la so función ye da-y estructura firme y proteición al "Tubérculu" de la ''Allium cepa''.

Otra carauterística bien importante del bulbu ye que la so estructura consta na so mayoría de [[fueya|fueyes]]; esto ye, los nomófilos de la planta, que surden d'un tarmu embrivíu o discu apenes perceptible, y que los sos nuedos y entrenudos tán bien xuntos. Estes fueyes estremar en bases foliares o vaines de reserva y en vaines de proteición (fueyes apargaminaes qu'anubren tol bulbu).

Al estazalo y rompese les sos célules unos [[aminoácidu|aminoácidos]] con grupo sulfuro contauten con unos [[enzima|enzimes]] específicos y produzse [[sulfóxido de tiopropanal]], que ye una sustancia irritante que tien como oxetivu la defensa frente a depredadores. Esi ye'l motivu pol cual ye conveniente cortales so un remexu d'agua. Como agafa los güeyos y la ñariz suelse dicir coloquialmente que ''la cebolla "fai llorar"''.

== Procedencia ==
La cebolla asitiar ente les primeres plantes cultivaes. El so orixe asítiase n'[[Asia Central]]. Más certidume tener na so entrada [[europea]] polos [[Grecia antigua|griegos]] y [[Imperiu romanu|romanos]]. El [[mueyu provenzal]] deriva d'un preparáu alimenticiu bien usáu ente los gladiadores y lexonarios: un amiestu d'[[ayu]], [[cebolla]] y [[aceite d'oliva]] con posibles añadíos de [[Laurus nobilis|lloréu]], [[perexil]], [[albahaca]], [[Rosmarinus officinalis|romeru]].

== Valor nutricional ==

La cebolla ye un alimentu que tien una potente aición contra'l [[reumatismu]], de manera similar al [[ayu]] (dambes atópense nel mesmu xéneru taxonómicu). Esta esllee'l [[ácidu úricu]] (responsable de la enfermedá de la [[Gota (enfermedá)|gota]], qu'afecta a los reñones y les articulaciones), llucha contra les infeiciones gracies a los sos sales de sosa y la so [[potasa]], qu'[[Álcali|alcalinizan]] el sangre.

La cebolla —sobremanera la colorada— ayuda a prevenir la [[osteoporosis]], gracies al so altu conteníu del [[flavonoide]] [[quercetina]], [[antioxidante]] de la familia del [[polifenol]], que la so actividá ye cimera a la de les [[isoflavina|isoflavines]].

Les sos otres virtúes principales son:
* La mesma bayura de quercitina protexe al [[sistema cardiovascular]]
* Llimitación de les infiltraciones de líquidu seroso nos órganos, lo que cuerre peligru de provocar edemes
* Eficacia demostrada sobre'l sistema urinariu y sobre la [[próstata]], el meyor tránsitu, la llimitación de les infeiciones

Amás contién:
* [[Fósforu (elementu)|Fósforu]], "facilitando" el trabayu intelectual
* [[Siliciu]], qu'ameyora la elasticidá pa les arteries y compuestos que favorecen la fixación del [[calciu]] nos güesos
* Ensin cuntar les vitamines [[vitamina A|A]], [[vitamina B|B]], [[vitamina C|C]], más los beneficios en [[azufre]], [[fierro]], [[yodu]], el [[potasiu]], y dosis moderaes de [[sodiu]]

== Economía ==
=== Producción ===





== Taxonomía ==
''Allium cepa'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 1: 300–301. 1753. 
;[[Etimoloxía]]:
***Allium***: nome xenéricu bien antiguu. Les plantes d'esti xéneru yeren conocíes tantu polos [[República romana|romanos]] como polos [[Antigua Grecia|griegu]]s. Sicasí, paez que'l términu tien un orixe [[celta]] y significa "quemar", en referencia al fuerte golor acre de la planta. Unu de los primeros n'utilizar esti nome pa fines botánicos foi'l [[naturalista]] [[Francia|francés]] [[Joseph Pitton de Tournefort]] (1656-1708).

***cepa*''': epítetu llatín que significa "cebolla"
;Sinonimia:

## Ver tamién
* Cebolla Fuentes de Ebro
* Cebolla colorada
* Cebolla llarga, cebolla d'acampezo o cebolla china
* Cebolla de fueya o ciboulette
* Cebolla de Palenzuela
* Sopa de cebolla
* Aros de cebolla
* Pungencia

## Referencies

## Enllaces esternos