Tutankamón

**Neb-jeperu-Ra Tut-anj-Amón** conocíu como **Tutankamón**,  foi un faraón perteneciente a la dinastía XVIII d'Exiptu, que reinó de 1336/5 a 1327/5 e.C. El so nome orixinal, Tut-anj-Atón, significa «imaxe viva d'Atón», ente que Tut-anj-Amón significa «imaxe viva d'Amón». Ye posible que Tutankamón sía'l rei *Nibhurrereya* de les cartes d'Amarna, y probablemente el monarca denomináu *Ratotis*, *Ratos* o *Atoris*, que reinó nueve años, según los posteriores epítomes de la obra de Manetón.

Magar formalmente defínese que la Dinastía XVIII remata col reináu de Horemheb, puede afirmase con un altu grau de certidume que'l mozu **Tutankamón** foi l'últimu faraón de sangre real de la dinastía. Xubió al tronu dempués del periodu d'Amarna y devolvió a los sacerdotes de Amón la influencia y el poder que tuvieren enantes de la revolución relixosa y política d'Akenatón. Mientres el so curtiu reináu tuvo en manes d'Ai y Horemheb, que se partieron el poder: Ai alministró Exiptu y Horemheb remanó l'exércitu.

El so reináu carauterizar por una torna a la normalidá nel planu sociu-relixosu dempués del interludiu protagonizáu pol monoteísmu de Akenatón. Dichu torna foi paulatín, restaurando'l cultu nos templos abandonaos de dioses como Amón, Osiris o Ptah, asitiando en funciones a la casta sacerdotal y dexando la celebración de los ritos pertinentes. Nel planu artísticu, los cánones inauguraos so la égida d'Amarna siguiríen fluyendo hasta fundise colos patrones tradicionales del arte exipcio. Nes imáxenes oficiales, la imaxe del nuevu rei sería enfatizada constantemente al pie del so Gran Esposa Real conxugando l'heriedu visual d'Amarna (les imáxenes d'intimidá familiar de la pareya real visibles en tronos, sielles, arques, etc., atopaos en la tumba real) col mensaxe políticu oficial de continuidá de la dinastía, claramente visible pol mapa d'imáxenes d'Anjesenamón.

Tutankamón nun foi un faraón notable nin conocío en dómines antigües; el tamañu relativamente pequeñu de la so tumba (KV62) foi la razón de que nun fuera afayada hasta'l sieglu XX. Howard Carter atopar intacta en 1922. El so descubrimientu y les ayalgues atopaes nella tuvieron cobertoria mundial na prensa y anovaron l'interés del públicu pol Antiguu Exiptu, convirtiéndose la mázcara funeraria del faraón na imaxe más popular. L'afayu de la so tumba, casi intacta, foi un apurra fundamental pa la comprensión de la hestoria y cultura exipcia. Fixo posible sacar a la lluz una cantidá apreciable de xoyes, muebles, armes y variaos instrumentos; dexando esto ampliar la conocencia de la civilización exipcia.

## Nomes y títulos

Al nacer, c. 1345 e.C., asignóse-y el nome de Tut-anj-Atón, que darréu camudó a Tut-anj-Amón, cuando nel ocaso de la revolución teolóxica d'Amarna abandonóse'l cultu al dios Atón volviendo al vieyu panteón exipciu, beneficiando primordialmente al dios Amón. So la ideoloxía del Atonismo: ''nome de nacencia'', Tut-anj-Atón Heka-hiunu-shema «imaxe viviente de Atón, gobernante de Heliópolis» o «el que vive en Atón, gobernante de Heliópolis». El tronu chapado n'oru, afayáu por Howard Carter na tumba KV62, contién nel so respaldu'l cartuchu col nome orixinal na forma del periodu denomináu Atonismo. So la ideoloxía de Amón de Tebas: *nome de nacencia*, Tut-anj-Amón «el que vive en Amón» o «imaxe viviente de Amón»; ''nome de Tronu'', Neb-jeperu-Ra «el Señor de les manifestaciones ye Ra».

El so nome foi escritu como *Amón-tut-anj*, por cuenta del costume de los escribas de poner el nome del dios de primeres de la frase pa honra-y. Nos epítomes de Manetón ye denomináu Ratotis, Ratos y Atoris.

## Predecesores
Los sos oríxenes yeren inciertos, una y bones el final de la revolución relixosa conocida como Periodu d'Amarna, implicó una suerte de *[[Damnatio memoriae|maldición de la so alcordanza]]* sobremanera lo rellacionao col **"Rei herexe" [[Akenatón]]''. Formuláronse delles hipótesis alrodiu de los sos proxenitores, delles inducíes deliberadamente para llexitimar el so accesu al tronu. Hai razones de pesu pa creer que yera fíu d'[[Akenatón]], el ''Faraón herexe'' (teoría defendida por [[Zahi Hawass]] y sofitada poles pruebes d'[[ADN]] de 2010) y de una de les sos hermanes, anque de fechu la identidá de la madre siguía siendo un misteriu. Mientres munchos años dalgunos suxirieron que yera fíu d'[[Ai]], anque les evidencies yeren escases (solo un bloque de piedra proveniente de la ciudá d'[[Hermópolis Magna|Hermópolis]]). Consideráronse trés hipótesis al respective de los sos oríxenes:

=== Tutankamón como fíu de Amenhotep III ===


Esta hipótesis sofitar nel afayu de diversos artículos na tumba [[KV62]] del rei neñu colos cartuchos d'[[Amenhotep III]], de la so Gran Esposa Real, la famosa reina [[Tiy]]a, del príncipe Tumose, el primoxénitu de Amenhotep III muertu prematuramente, y de la princesa [[Sitamón]], quien a finales del reináu d'[[Amenhotep III]] xubiría como Gran Esposa Real. Nun esiste na tumba nengún elementu o artículu que mente remotamente al faraón herexe [[Akenatón]] nin a nenguna de les sos reines.

En contra d'esta hipótesis irguen dos factores:
# El primeru fai referencia a los intervalos de tiempu. Puede asegurase con bastante certidume que la muerte de Tut-ank-atón (darréu camudáu so la ideoloxía tebana a Tutankamón Hekaiunushema), producir ente los 17 y los 19 años d'edá. Estes evidencies provienen de la [[momia]], más precisamente del desenvolvimientu oseu de la cadarma del rei neñu. Arriendes d'ello, Tutankamón foi niciáu por Amenhotep III, o'l so fíu Amenhotep IV (Akenatón o'l faraón herexe»). Si considérase que'l reináu de Akenatón tuvo un ralu de duración d'unos 17 años, ye menos probable la posibilidá de ser hermanu del herexe ''(esto ye, fíu del faraón [[Amenhotep III]])'' en cuenta de ser un fíu direutu d'un rei más nuevu, seya [[Akenatón]] o l'enigmáticu [[Semenejkara]]. Magar se sabe que Amenhotep III foi un rei llonxevu, los intervalos de tiempu alloñen decididamente la hipótesis de que fuera'l padre de Tutankamón.
# L'otru factor a considerar ye'l contestu políticu-relixosu esistente nel momentu de la muerte del rei neñu. La variedá d'instrumentos y pertenencies que faíen referencia a Amenhotep III, Tiya, etc., amuesa con claridá la intención de dar continuidá y llexitimidá a la [[Dinastía XVIII|dinastía]] reinante y escaecer l'escalabru de l'aventura relixosa del periodu

=== Tutankamón como fíu de Semenejkara ===
La hipótesis que sostién que'l **faraón neñu** ye un renuevu del socesor d'[[Akenatón]], l'enigmáticu faraón [[Semenejkara]], escarez d'evidencies oxetives que la sostengan:



# El puntu a favor d'esta hipótesis ye la falta absoluta de referencia dalguna a Tutankamón nos restos atopaos del periodu d'[[Tell el-Amarna|Amarna]], onde los rastros atopaos nun menten práuticamente al príncipe Tutankamón. L'únicu rastru esistente hasta'l momentu provién d'un relieve d'una piedra d'[[arenisca]], topáu na ciudá d'[[Hermópolis Magna|Hermópolis]] onde foi evidentemente reutilizada al abandonu de la ciudá Amarna polos reis de la [[Dinastía XIX]], quien utilizaron los materiales de la ciudá abandonada como cantera pa la provisión de materiales destinaos a obres n'otres llocalizaciones. En dichu relieve, mentar al **fíu corporal (o físicu) del rei, el so amáu Tutankamón"**. Ye la única mención qu'esiste, nun esclariando quién podría ser el so proxenitor, quién de xuru tendría un parentescu col rei, seya Akenatón, Amenhotep III o Semenejkara. Lo más probable ye que la mención de ser de sangre real, faiga de xuru referencia a la so pertenencia a una llinia colateral. La non inclusión de [[cartuchu exipciu|cartuchu]] nel nome del hasta entós príncipe fai inferir que la inscripción foi realizada cuando Tutankamon nun yera faraón. Amás, les pruebes efectuaes a la momia atopada en [[KV55]], ensin identificar fehacientemente hasta agora, amuesen munchos rastros de semeyanza tantu nel so aspeutu físicu como nel [[grupu sanguineu]] del faraón neñu.
# En contra de dicha hipótesis, sumir la falta d'evidencies que venceyen a Tutankamon col so antecesor nel tronu [[Semenejkara]] según tamién l'ambigüedá na identificación de la momia atopada en [[KV55]], que podría ser d'[[Akenatón]] o de Semenejkara.

=== Tutankamón como fíu de Akenatón y Kiya ===
Foi hasta güei la hipótesis más aceptada nel mundu académicu, encontada non yá nes evidencies atopaes nos xacimientos arqueolóxicos d'[[Tell el-Amarna|Amarna]], [[Tebas (Exiptu)|Tebas]] y el [[Valle de los Reis]], sinón qu'amás, na investigación realizada por Hawas et al. (2010) quien realizaron diversos estudios antropolóxicos, radiolóxicos y xenéticos a 11 momies reales ente setiembre de 2007 y ochobre de 2009, y ente les cualos atopábase la de Tutankamón y ascendencia.

Definir a la madre del faraón neñu como la enigmática [[Kiya]], quien, amás de [[Nefertiti]] y les sos fíes, ye la única muyer del harén real que ye mentada y de la qu'esisten rastros. Foi nomada como ''hemet mererty aat'' o ''"L'amada Gran Esposa"''. Tal relevancia llevó al exiptólogu [[Cyril Aldred]] a afirmar que se debía a que Kiya foi quien dotó d'un renuevu masculín al rei [[Akenatón]], dándo-y la posibilidá de siguir el llinaxe de la gloriosa [[Dinastía XVIII]]. La prematura muerte de [[Kiya]], quien se piensa que nun sobrevivió al faraón [[Akenatón]], dio llugar a la ocupación del so espaciu na corte y posterior usurpación de títulos per parte de Nefertiti y dalguna de les sos fíes. Esta hipótesis tamién sostién la necesidá de llexitimar l'ascensu al tronu de Tutankamón, yá que ye casáu cola fía d'[[Akenatón]] y [[Nefertiti]], la princesa [[Anjesenpaatón]], quien darréu sufriría'l cambéu de nome a ''Anjesenamón'' al igual que'l so maríu.

Cabo recordar que'l costume de casar a un príncipe d'una esposa secundaria con una princesa de la **Gran Esposa Real**, siendo medios hermanos, fuera yá practicada enantes nel [[Antiguu Exiptu]] y apocayá na mesma [[Dinastía XVIII]]; la princesa [[Hatshepsut]] foi casada col so mediohermanu [[Tutmosis II]], quién yera renuevu del rei [[Tutmosis I]], pero d'una esposa de menor llinaxe del [[Casa Jeneret|harén real]].

En contra d'esta hipótesis, sobre'l llinaxe de Tutankamón arguméntase la falta total de dalguna referencia a [[Akenatón]], pero sí a los sos güelos, tantu [[Amenhotep III]] como [[Tiy]]a. Pero esti argumentu suel ser rebatido considerando'l contestu políticu - relixosu nel momentu del decesu del faraón neñu. Exiptu atopar nun momentu de restauración de los cambeos operaos mientres el periodu d'Amarna, intentando borrar toa referencia escontra'l [[Akenatón|Rei Herexe]]; siendo polo tanto esplicable la total omisión de referencies y, como procesu de restauración, establecióse conexón ente Tutankamón y los sos güelos, dándo-y sentíu de continuidá a la dinastía real. Esto esplicaría la falta total de referencia escontra daqué que conecte col periodu d'Amarna nos instrumentos y enseres atopaos na tumba de Tutankamón.

=== Pruebes d'ADN ===
El 17 de febreru de 2010, el [[Conseyu Supremu d'Antigüedaes]], n'[[El Cairu]] (Exiptu), informó d'una serie d'estudios xenéticos, publicaos na revista ''Journal of the American Medical Association'' (JAMA) y llevaos a cabu a lo llargo de más de dos años, nos que se evidenciaba que Tutankamón morrió pola mor del [[Enfermedá de Köhler|Mal de Köhler]] (una necrosis avascular ósea) agraváu por [[malaria]]. Esta teoría taría acotada polos 103 cayaos y la gran cantidá de medicines qu'atoparon na so tumba. Por ello, deduzse que, a pesar de morrer con tan solo 19 años, sufría grandes dolores de güesos.

Tamién afirmaron que'l faraón yera fíu de Akenatón o, siquier, del monarca soterráu na tumba [[KV55]] y que la so güela foi la reina [[Tiye]] o Tiya. Los estudios d'[[ADN]] realizaos na momia del faraón Tutankamón dexaron pescudar que la momia de KV55 yera'l padre del faraón neñu y fíu del faraón [[Amenhotep III]]. Tal patrón xenéticu fai concluyir que'l morador de KV55 nun sería otru que Akenatón.

Los mesmos estudios d'ADN revelaron, amás, que la momia de la tumba KV35YL, afayada al llau de la momia de Tiya (KV35EL) y conocida como **Dama Nueva**, ye la de l'auténtica madre de Tutankamón, revelada amás como hermana plena de la momia KV55. Esti descubrimientu fai del nuevu faraón, a lo menos, frutu d'un incestu regio (nada infrecuente na dómina), y supondría (asumiendo que KV55 ye Akenatón) que'l rei "herexe" concibió al so fíu con una de les sos hermanes, siendo imposible especificar si foi dalguna de les cinco fíes conocíes de Amenhotep III y Tiye. Pero quedaría asina refugada la hipótesis de Kiya. La consanguinidá, según el mesmu estudiu, esplicaría l'acumuladura d'alifaces nel nuevu rei, como tantes vegaes asocedió na hestoria de les dinastíes reales.

Recién estudios d'ADN, realizaos pol institutu IGENEA, de Zurich, reconstruyó'l perfil xenéticu de Tutankamón. Según esti investigadores "Tutankamón pertenecía a un perfil xenéticu conocíu como haplogrupo R1b1a2, al que pertenecen más d'un 50% de los homes d'Europa occidental, lo qu'indica que comparten un ancestru común. Curiosamente esti haplogrupo constitúi menos d'un 1% de los exipcios actuales". La proporción aumenta al 70% ente españoles y británicos.

== Reináu ==

Los datos del so reináu son curtios. Sábese que foi coronáu rei a la edá d'ocho a diez años aproximao.
Acordies con l'exiptólogu James Allen, hacia l'añu 14 ó 15 del reináu de Akenatón, ésti alzó al cargu de [[correxente]] a **Nefernefruatón**, de quién sabemos polos determinativos femeninos de los xeroglíficos inscritos nel so cartuchu, que yera una muyer. De primeres pensóse que yera **Nefertiti**, pero l'afayu en 1973 d'un ushebti pa Nefertiti del añu 12 aproximao del reináu de Akenatón, fai suponer que Nefertiti finó enantes del ascensu de Nefernefruatón coincidiendo cola ausencia d'imáxenes de Nefertiti n'eventos posteriores al añu 12 del reináu de Akenatón; poro, la enigmática persona nomada Nefernefruatón foi, bien probablemente, una de les sos fíes sobrevivientes: [[Meritatón]].

De Akenatón nun se tienen rastros pasáu l'añu 17 ó 18 del so reináu, suponiendo entós que morrió pa esa dómina, onde xube al tronu l'o meyor dichu la correxente Nefernefruatón xunto a un consorte, ignoto hasta'l momentu denomináu Semenejkara. Dichu consorte reinaría por un ralu de tiempu non mayor a un añu, dando llugar al ascensu posterior del nuevu príncipe Tutankaton quien depués camudaría'l so nome a Tutankamón. La unión matrimonial de Tutankamón y Anjesenamón fai suponer que la fía mayor sobreviviente de Akenatón, Meritatón, con muncha probabilidá morrió coles mesmes que'l so maríu, Semenejkara. Comoquier, el ralu de tiempu que va dende'l decesu de Akenatón y la entronización del príncipe Tutanjatón ye de solamente un añu.

Heredó práuticamente la mesma corte que'l [[Akenatón|faraón heréticu]], asina podemos ver que nel cargu de [[Chaty|Gran Visir]] caltúvose [[Ai]], padre de la [[Nefertiti|La Gran Esposa Real]] de Akenatón y güelu de la esposa del nuevu faraón, la comandancia de los exércitos taba al cargu de [[Horemheb]] y l'ayalga atopar so la supervisión de [[Maya (sieglu XIII e.C.)|Maya]].

L'ascensu al tronu foi llexitimáu, —acordies coles costume de los antecesores de la [[Dinastía XVIII]]— casando a la princesa Anjesenpaatón, única fía sobreviviente de Akenatón y Nefertiti y portadora por tantu de la llexitimidá real, que tamién camudó'l so nome cuando se restauró'l cultu a Amón, pasando a llamase [[Anjesenamón]].


La imaxe de la pareya foi aponderada repitíes vegaes, yá que nos afayos de la so tumba apaecen múltiples imáxenes de dambos según l'estilu artísticu d'[[Tell el-Amarna|Amarna]]. Falten referencies a la so posible descendencia, anque pudieron ser fíes sos dos ñácaros que les sos momies atópase na KV62.

Cuando xubió al tronu, producióse la restauración de los antiguos cultos, intentando escaecer l'interludiu que significó la esperiencia relixosa de Akenatón. Poles feches en qu'asocedió esto y la escasa edá que tenía Tutankamón, munchos estudiosos creen que l'abandonu del cultu a [[Atonismo|Atón]] foi debíu más a los sos conseyeros, sobremanera a Ai y Horemheb, qu'a una mesma decisión del faraón.

Coles mesmes, especúlase que l'abandonu de la capital de Akenatón, Amarna, empezó apenes Tutankamón foi coronáu. L'arqueólogu [[Barry Kemp]] sostién que l'abandonu de la ciudá nun foi repentín, sinón que pasu ente pasu fueron treslladándose les distintes dependencies estatales (como l'ayalga, les residencies reales, los archivos reales, etc.). Darréu, mientres la dómina del faraón [[Horemheb]], la ciudá quedaría despoblada, y el golpe final sería dau polos reis de la [[Dinastía XIX]], quien utilizaríen les construcciones abandonaes como canteres pa les sos obres faraóniques.

Nun se conocen testos de campañes militares mientres el reináu de Tutankamón, lo que lleva a suponer que la situación interna d'Exiptu yera tan delicada que torgaba entamar campañes contra les potencies rivales, fueren [[Imperiu Hitita|hitites]] o [[Mitani|mitanios]].

El so papel resultó ser muncho más importante de lo que nun principiu paeció, y foi un gran constructor que s'encargó de reparar los daños cometíos por Akenatón sobre los templos exipcios. Asina, non cabo sorprendese ante'l fechu de que la mayoría de les cares de les estatues de Amón d'esta dómina seyan los del propiu Tutankamón; esto ye esplicable dende l'enfoque relixosu, yá que se creía que'l faraón tenía un orixe divín y que yera niciáu pol mesmu dios. La cara del faraón yera la imaxe viviente de Dios na cara de la tierra. Precisamente, el so [[Nome de Sa-Ra|nome de nacencia]] tien una traducción cercana a esi significáu.

=== Restauración relixosa ===
Mientres el cuartu añu del so reináu'l faraón treslladó la corte a [[Tebas (Exiptu)|Tebas]] y restableció non solo'l cultu a [[Amón]] sinón tamién al restu del panteón exipciu, adoptando'l so nome definitivu, Tut-anj-Amón, y publicó l**Edictu de la restauración*, proclamando les sos aiciones:


Esti edictu foi grabáu nun cercu nel templu de Amón en [[Karnak]], cercu qu'anguaño se caltién nel [[muséu d'El Cairu]]. El testu foi depués usurpáu por Horemheb, qu'esanició'l nome de Tutankamón asitiando'l suyu, nuna revancha iconoclasta pa esaniciar toa referencia a Amarna al asitiase él como direutu socesor d'[[Amenhotep III]]: les llistes reales d'[[Llista Real de Abidos|Abidos]] y [[Llista Real de Saqqara|Saqqara]] ignoren a Akenatón, Semenejkara, Tutankamón y Ai.

La restauración tenía una gran carga política. Non yá consistía na vuelta al politeísmu, sinón na devolución del poder al [[Sumu sacerdote de Amón]], contra'l que s'habíen engarráu Amenhotep III y Akenatón (Amenhotep IV), una y bones el templu de Amón atropara grandes riqueces y el control d'estenses propiedaes qu'antes yeren de la corona.

Mientres el reináu de Horembeb y sobremanera mientres la siguiente dinastía, la XIX, callóse sistemáticamente tolo rellacionao con Akenatón y el periodu heréticu de Atón. Dende entós nes llistes reales de soberanos pasar de Amenhotep III a Horemheb, escaeciendo tanto a Akenatón como a Tutankamón y Ai.



=== Obres ===
Nun tuvo tiempu de construyir grandes obres que permanecieren pa la posteridá, solo queden la reconstrucción de los templos abandonaos mientres el reináu anterior, un nuevu templu a Amón construyíu al oeste de Tebas y delles pintures y relieves, según la dote funeraria.
No referente al enfoque artísticu, ye equí onde se visualiza claramente'l cambéu d'enclín políticu y el so efeutu sobre los cánones artísticos.

==== Primer fase: L'heriedu d'Amarna ====
Gracies a los muebles ya instrumentos topaos en KV62, seyan tronos, sielles, arques, etc. púdose reconstruyir el desenvolvimientu artísticu.
Na primer fase, ye fácilmente identificable la continuidá del arte d'[[Tell el-Amarna|Amarna]]: trazos gruesos, na familia real estrémase un craniu allargáu, pescuezu espurríu y banduyu protuberante.
Los motivos artísticos siguen la llinia de les semeyes de la dómina de Akenatón: el rei y la so esposa, n'escenes familiares, íntimes, en dellos casos so los rayos del dios únicu cayíu.

La representación de la pareya real ye idéntica a les que se conocen de Akenatón y Nefertiti, y el baxorrelieve que se ve nel aviesu del tronu ceremonial inclusive representa sobre ellos el discu solar que los sos rayos acaben en manes dadores de vida. Esti tronu ye unu de los meyores exemplos de la maestría de los artesanos exipcios, con un amiestu de talles, baxorrelieve ya incrustación, combinando distintos materiales. Tamién la [[mázcara funeraria]] combina distintes téuniques: de 54 cm, ta construyida con oru, cuarzu, [[obsidiana]], [[lapislázuli]] y vidriu; nel aviesu ta inscritu'l capítulu 151 del [[Llibru de los Muertos]], cola descripción de les distintes partes del cuerpu humanu.



==== Segunda fase: La torna a la tradición ====
Les monumentales estatues del dios Amón en Karnak, personificaes cola cara del Rei, amuesen al faraón totalmente alloñáu de los cánones artísticos d'Amarna. La torna a la tradición rescampla non solo nel calter monumental de les estatues, sinón tamién na énfasis na imaxe tradicional del faraón: vistíu con [[faldellín]], corona, barba real y [[uraeus]].

Coles mesmes, magar nun se conocen documentos qu'atestigüen campañes militares efectuaes por Tutankamón, na so tumba atopóse una arca con imáxenes del rei batallando nel so [[carru de combate|carru]] y matando enemigos. Este ye'l meyor niciu del cambéu de temes, l'abandonu de los motivos artísticos d'Amarna, el faraón n'imáxenes familiares, polos tradicionales, col faraón venciendo a los sos enemigos.

Dende'l puntu de vista artísticu, reparar que'l viraje de la realeza, dempués de l'aventura del faraón Akenatón, escontra la torna a la tradición, nun foi efectuada de forma sópita, sinón paulatina. A favor d'esta posición atopa la necesidá non solo de gobernar un Estáu, qu'a la fin del reináu de Akenatón pudo sufrir una desestabilización, d'alcuerdu a lo atestiguao, por casu nes [[cartes d'Amarna]], sinón tamién d'otorga-y un marcu de llexitimidá al nuevu rei dando muestres de continuidá col *statu quo* vixente. El golpe de timón sópitu dar Horemheb y el tiru de gracia los primeros reis de la [[Dinastía XIX]].

=== Los homes del Rei ===
Del conxuntu d'evidencies rastrexaes (ushebtis, pintures, estatues, etc.) en [[KV62]] y n'otros templos y tumbes de la nobleza, púdose reconstruyir l'universu de funcionarios de primer llinia qu'arrodiaben al faraón. Dada la precocidá del rei, de xuru yeren quien llevaben los destinos d'Exiptu so les sos riendes en forma verdadera y efectiva.



==== Ai ====
Sol títulu de *'“Padre del dios”**, ostentáu yá mientres el reináu del [[Akenatón|Faraón herexe]], [[Ai]] gociaba d'un poder ensin igual, con plena autonomía, amontada yá dende los tiempos que yera'l padre de [[Nefertiti]], y dempués, col faraón neñu, la discrecionalidad y llibertá de movimientu brindába-y la posibilidá de llograr un verdaderu poder: ''el poder detrás del tronu.''

El fechu de tener venceyos cola realeza, considerando que foi'l padre de la Gran Esposa Real [[Nefertiti]] y el güelu de la siguiente reina en tener tal títulu, la so nieta [[Anjesenamón]], aprove elementos pa nun sorprendese de les sos habilidaes pa los cargos políticos d'altu nivel una vegada fináu Tutankamón. Siendo'l principal conseyeru del rei.

Magar, foi un actor de primer nivel mientres el reináu de Akenatón, los sos oríxenes pueden remontase más allá de dichu reináu. Tanto Ai como la Gran Esposa Real d'[[Amenhotep III]] y madre de Akenatón, la famosa reina [[Tiy]]a yeren orixinarios de la ciudá d'[[Ajmin]]. Esto fixo posible la ellaboración d'hipótesis onde s'afirmaba un grau de parentescu consanguíneu, enllazando a los principales personaxes de finales de la [[Dinastía XVIII]], esto ye: Ai, Tiya, Nefertiti, Akenatón, Tutankamón y Anjesenamón.

Magar los nomes Ai y Tiya, xunto a Yuya y Tiyu (los padres de la reina Tiya, quien aprovieron el meyor [[xacimientu arqueolóxicu]] hasta'l descubrimientu de la tumba de Tutankamón) denotan una cierta carauterística familiar, nun esiste evidencia en concretu que rellacione direutamente nun llazu familiar a Ai y Tiya

==== Horemheb ====
Si [[Ai]] basaba la so posición nos sos venceyos cola realeza, [[Horemheb]] banciaba'l poder dende'l llau del mandu del poder militar. Yera'l delegáu real nel [[L'exércitu nel Antiguu Exiptu|exércitu]] y foi quien llevó a cabu la recuperación de los territorios so la influencia exipcia tantu nel sur de [[Reinu de Kush|Nubia]] como nel norte de [[Gaza]] y [[Historia de Siria|Siria]].

L'exiptólogu Jacobus Van Dijk afirma que Horemheb al mandu del exércitu, procuró restablecer la presencia exipcia en Siria que s'atopaba bien deteriorada pola meyora de los hitites, quien habíen yá sometíu al pueblu de [[Mitani]], que yera aliáu de los exipcios dende los tiempos del faraón [[Amenhotep III]] como bien lo demuestren non solo los casorios reales coles princeses mitanias [[Taduhepa]] y [[Giluhepa]], sinón tamién les distintes misives diplomátiques que salieron a la lluz, les llamaes [[Cartes d'Amarna]].

Tal sometimientu, provocó la rotura del statu quo nel fértil creciente y la meyora de los hitites yá sobre les posiciones exipcies en [[Siria]] y [[Canaán]].

Les campañes de Horemheb sol reináu de Tutankamón posiblemente fueren infructuoses tocantes a la recuperación de posesiones territoriales en Siria, y bien probablemente, la muerte repentina de Tutankamón atopó a Horemheb lloñe de la corte, en campaña. Esta oportunidá foi aprovechada por Ai pa faese col tronu.

==== Najtmin o Minajt ====
Ocupaba un cargu dientro de la xerarquía militar, siendo conocíu pol fechu de ofrendar una serie d'[[ushebti]] col so nome en [[KV62]] nel momentu de soterrar a Tutankamón. Supónse que dalgún venceyu sanguineu tuviera d'esistir con [[Ai]], lo que daría la posibilidá d'un cuadru d'intriga política complexu, yá que resultaría evidente que, si tal venceyu fuera ciertu, el tal oficial Najtmin sería un contrapesu de Horemheb dientro de la [[rangu (militar)|xerarquía militar]]. Finalmente, atopóse una estatua de Najtmin con una lleenda inscrita na que se llee **“Fíu del Rei”*', siendo del periodu de reináu d'[[Ai]], seria una muestra consistente de la intención d'Ai de entronizar a una persona distinta de Horemheb, faciendo que'l conflictu d'intereses a la muerte d'Ai fuera imparable. Nun s'atopó rastru dalgunu del oficial Najtmin, y l'ascensión al poder de Horemheb fai suponer que'l so destín nun foi de llarga vida.

==== Maya o May ====
Conocer d'él per similar vía que Najtmin, esto ye, pola so ufrienda d'[[ushebti]] en [[KV62]] magistralmente desveláu por [[Howard Carter]]. Les inscripciones de la figurilla de madera designen a Maya como *“Supervisor de los trabayos nel llugar d'Eternidá”*, esto ye, los trabayos nel campusantu real. Amás, esiste tamién mención a la posición de “Supervisor de l'Ayalga”.

Resulta concluyente que, la posibilidá de ofrendar una estauína nel entierru del rei, implicaba qu'ostentaben una posición de muncha cercanía con Tutankamón, yá que yera consideráu como un gran favor la oportunidá de dexar una ufrienda al rei na so tumba. Sábese que Maya siguió en cargos gubernamentales, yá que esisten rastros de la so participación en trabayos del campusantu real, entá mientres el reináu de Horemheb.

==== Usermont ====
El cargu de Visir, n'exipciu [[Chaty]] –con funciones y responsabilidaes cercanes a la posición d'un primer ministru nuna nación moderna actual–, taba estremáu en dos grandes árees xeográfiques: el norte o [[Baxu Exiptu]] y el sur o [[Alto Exiptu]]. Usermont exercía'l cargu de [[Chaty|Visir]] del Altu Exiptu.

==== Pentu ====
Al igual que Usermont, el so cargu implicaba responsabilidaes nel Baxu Exiptu.

==== Huy ====
Exercía'l cargu de Virréi de [[Kush]], responsable de les esplotaciones de les mines d'oru nubiu, según tamién del control del tráficu comercial de productos dende l'alloñada tierra del [[Punt]]. Yera una posición qu'implicaba un grau altu de responsabilidá, una y bones la provisión d'oru dependía mayormente de les mines nubies, y dichu oru yera la moneda de cambéu que los faraones exipcios teníen, por casu, pa pagar mercenarios como vasallaxe de los principaos y reyezuelos de Gaza, Siria y [[Fenicia]]. Esto quedó demostráu cuando salieron a la lluz les [[Cartes d'Amarna]], onde na correspondencia diplomática ente los faraones y los gobernantes cercanos faíense menciones a demandes d'entrega d'oru per parte del faraón. Asina la influencia exipcia dependía del fluxu d'oru con que podíen cuntar los faraones.

== Muerte ==
Morrió [[circa|c.]] [[Sieglu XIV e.C.|1327 e.C.]], escontra los 19 años d'edá, en reinando unos nueve años y ensin consolidar el so poder. La so prematura muerte dexó una cierta inestabilidá n'Exiptu, yá que yera l'últimu miembru varón de la [[dinastía XVIII]]. Según l'exiptólogu exipciu [[Zahi Hawass]], Tutankamón finó lloñe de los centros de momificación, lo que bastió la prematura descomposición del cadabre y complicó el procesu de momificación.

Mientres el reináu de Tutankamón hubo nel país una epidemia de [[malaria]] que causó una elevada mortalidá, y, como na tumba atoparon melecines contra la fiebre, abarrúntase que morrió víctima d'esa enfermedá. Un estudiu d'ADN publicáu en [[2010]] reveló un faraón col sistema oseu debilitáu, lo cual, al ser víctima d'una malaria severa, provocaría-y la muerte.

Otra teoría d'alrodiu de la so muerte surdió nel añu 2013, onde un exiptólogu, llegó a la conclusión de que'l so cuerpu quemóse por cuenta de una mala praxis nel procesu de momificación, esamináronse apuntes orixinales de [[Howard Carter]] y xunto con científicos forenses del Cranfield Forensic Institute, de Bedfordshire, llevó a cabu una autopsia virtual del cadabre utilizando la teunoloxía d'escáner con [[tomografía axial computarizada]], que los sos resultancies pueden alicar tamién la posibilidá de que'l mozu soberanu morriera pilláu por un carru, en combate.

A Tutankamón asocedió-y el so conseyeru y [[chaty]] Jeperjeperura [[Ai]], padre de [[Nefertiti]], que casó a la reina viuda Anjesenamón nun intentu de da-y llexitimidá a la so ascensión al tronu. En términos familiares, Anjesenamón, al ser fía de Nefertiti, yera nieta del so nuevu consorte, quien acabaría reinando mientres cuatro años. Mientres esti periodu, Ai ocupóse del gobiernu interior, mientres el xeneral [[Horemheb]] ocupar de recuperar el prestíu esterior, abondo estropiáu mientres los dos reinaos anteriores, y foi posiblemente acomuñáu al tronu. Dambos nomamientos fueron sofitaos pol cleru de Amón, estimáu polos favores políticos recibíos.

Debíu al prematuru decesu de Tutankamón, esti nun dispunxera los pormenores de la so honres aciages, o bien taben en fase de preparación yá que se-y soterró nuna tumba que nun taba pensada pa él; la caxa mortuoria, según un azotáu alhajamiento, fixéronse precipitadamente pa cumplir el plazu de 40 díes establecíu. Créese que la tumba taba destinada pal mesmu Ai, quien fungía como tesoreru real. Por cuenta de lo sobrio del enterramientu, mientres munchos sieglos foi pasáu por altu hasta'l so casual descubrimientu.

== Descubrimientu de la so tumba ==


La so tumba, [[KV62]], foi atopada nel [[Valle de los Reis]] el 4 de payares de 1922 pol británicu [[Howard Carter]], constituyendo unu de los descubrimientos arqueolóxicos más sensacionales de la hestoria de la [[exiptoloxía]], por cuenta de la gran riqueza arqueolóxica atopada.

La fama actual de Tutankamón nun se debe a los acontecimientos del so reináu, que foi curtiu ya intrescendente comparáu col d'otros grandes reis como [[Tutmosis III]] o [[Ramsés II]]; débese más bien al tardíu descubrimientu de la so tumba, que ye hasta'l momentu la única tumba real atopada con una dote funeraria tan variáu, numberosu, bien calteníu y práuticamente intactu. Magar dicha tumba fuera violada por saquiadores na Antigüedá, el conteníu de la tumba foi restituyíu y volvióse a sellar. Trés mil años dempués, en 1922, la tumba foi atopada por [[Howard Carter]], nuna espedición sufragada por [[Lord Carnarvon]]. Al so descubridor llevólu casi una década estenar ya inventariar tol material atopao. La riqueza y variedá de los oxetos atopaos, xunto col escelente trabayu lleváu a cabu por Carter y el so equipu, dexaron conocer munchos aspeutos de la vida del Antiguu Exiptu, dende los [[Ciencia del Antiguu Exiptu|avances científicos y teunolóxicos]] o los aspeutos artísticos, afiguraos en vasíes, arques, xuegos, armes, etc.

=== Descubrimientu y escavación ===




Ventiocho faraones fueron soterraos mientres 420 años nel Valle de los Reis y del orde de cincuenta equipos d'arqueólogos fueron atopando la mayoría de los enterramientos que se sabía qu'esistíen nel Valle a lo llargo del [[sieglu XIX]] y empiezos del [[sieglu XX|XX]]. [[Theodore Monroe Davis|Theodore Davis]], que peñando'l valle atopara unos trenta baltes ente [[1902]] y [[1914]], declaró que consideraba escosáu'l xacimientu del Valle. Sicasí, desque Davis afayara en [[1907]] fragmentos d'oxetos col [[Sellu (cuñu)|sellu]] de Tutankamón, [[Howard Carter]] taba convencíu de qu'inda non s'atopó la tumba del rei neñu y que tenía de topase cerca de la escavación de Davis, nun triángulu d'una hectárea ente les tumbes de Ramsés II, Merenpath y Ramsés VI. Mientres seis temporaes buscó la tumba nel mentáu triángulu, con resultancies negatives, cuntando col patrociniu de [[Lord Carnarvon]] que gastó 25.000 [[llibra esterlina|llibres]]. Carnarvon duldó n'atayar les escavaciones pero finalmente alcordaron realizar una última campaña.

Empezada la última campaña, so los cimientos d'unes cabañes d'obreros que construyeren la tumba de [[Ramsés VI]], el [[4 de payares]] de 1922 apaeció'l primeru de los pasos de la tumba práuticamente intacta. Recibió'l nome de *KV62*, por ser el númberu 62 afayada nesti Valle de los Reis (*King Valley* n'inglés). Carter contrató por que lu ayudar na escavación dellos espertos de reconocíu prestíu, ente los que s'atopaben conservadores d'antigüedaes, especialistes en testos antiguos, catalogadores y dibuxantes. El [[Muséu Metropolitanu d'Arte|Muséu Metropolitanu de Nueva York]] emprestó-y al fotógrafu arqueolóxicu [[Harry Burton]] que fotografió tolos oxetos atopaos tal como s'atoparon na tumba y tamién dempués de retiralos.

Trátase d'una pequeña sepultura destinada a un personaxe non real que tuvo de ser tresformada p'acoyer al rei ante la so prematura muerte. Carter y el so equipu, supervisaos pol gobiernu exipciu, fueron retirando y catalogando nun lentu procesu los 5000 oxetos qu'atoparon nos cuatro pequeñes cámares, concluyendo en febreru de [[1932]]. Esti material ta na actualidá nel [[Muséu Exipciu d'El Cairu|Muséu d'El Cairu]].


Na estancia que Carter llamó Antecámara taba apilado [[Moblame#Historia|moblame]], carros desmontaos, armes, vistíos y comida. La que llamó Anexu taba llena d'oxetos, preferentemente vasíes, muebles, armes, [[untaza|untaces]] y comida. Na cámara funeraria, la única decorada con pintures, atopáronse cuatro capilles de madera recubiertu d'oru, encaxaes caúna dientro de l'anterior, que cubríen de la mesma un sarcófagu de [[cuarcita]] colorada que contenía trés ataúdes antropomorfos, tamién encaxaos unu dientro d'otru, de madera chapada n'oru, los dos más esteriores, y d'oru macizo'l más interior. Dientro del postreru taba la momia del nuevu faraón, cola cabeza y los costazos cubiertos pola célebre mázcara. Na cuarta sala, que recibió'l nome de Cámara de l'Ayalga, atopáronse les [[corada|coraes]] [[momificación|momificadas]] del rei y oxetos emplegaos nel [[ritu funerariu]].

=== Los sos restos y oxetos na tumba ===
Na so tumba atoparon el so restos y les sos posesiones qu'ayudaron a entender la sofisticación de la vida del Antiguu Exiptu. Sicasí, poca información apurrió sobre la so biografía pos nun había inscripciones importantes nin documentos sobre él.

Los [[Alimentación (Antiguu Exiptu)|alimentos]] que contenía la tumba yeren panes, pasteles de trigu y cebada, llombu de güe y costielles de corderu condimentadas con especies y miel, trenta grandes jarras de vinu, según [[dátil]]es, figos, uves y almendres. Ente les armes había 46 [[arcu (arma)|arcos]], dende unu infantil de 30 cm hasta otru de 1,8 m de llargu, maces, [[Bumerán#Historia|bumeranes]] y cuchiellos. Tamién s'atoparon seis carros desmontaos, cuatro d'ellos de ceremonia, de madera revistío con oru ya incrustaciones de cristal, y los otros dos más llixeros teníen de ser pa cazar. Tuvo De coleccionar cayaos, pos apaecieron 130, toos distintos d'[[Diospyros ebenum|ébanu]], marfil, plata y oru, ente ellos unu senciellu d'una simple caña con bandes d'oru cola inscripción *una caña que la so maxestá cortó coles sos propies manes*. Ente la ropa topáronse más de cien [[taparrabos]] triangulares de [[Linum usitatissimum|llinu]] que s'arreyar a la cintura y 27 pares de guantes.

Tutankamón y la so esposa Anjesenamón tuvieron de tener dos fíos que nacieron muertes, pos na tumba del rei atoparon dos pequeños féretros que conteníen dos fetos femeninos, unu de cinco meses de [[xestación]] y l'otru tuvo de morrer al nacer.

Trelce capes de llinu envolubraben la momia del rei; hasta 143 xoyes y [[amuletos]] atopar ente les plegues de les teles que'l so fin yera protexer el tresformamientu del faraón de la muerte a la inmortalidá, ente ellos, la mázcara que cubría la so cabeza, un pectoral d'oru col dios [[Horus]] que lu protexía colgáu al pescuezu y, nel cadril derechu, un cuchiellu d'oru cola fueya de fierro. L'estudiu de la so momia reveló que'l rei midía 1,63 metros d'altor.



== La maldición de Tutankamón ==

El fechu de que dellos esploradores que participaron nel descubrimientu de la tumba de Tutankamón morrieron pocu dempués, dalgunos en circunstancies estrañes, dio pie a munches hestories fantástiques y [[lleenda|lleendes]]. La ciencia tien delles hipótesis, de normal aceptaes; una ye que nel aire viciáu de la tumba de Tutankamón habría [[espora|espores]] de [[Fungi|fungos microscópicos]], calteníes mientres dellos milenios, qu'entá fueron capaces d'infectar a dellos d'esti esploradores al esneldar l'aire viciáu. El descubridor de la tumba, [[Howard Carter]], morrió por causes naturales munchos años dempués.

== Titulatura ==

=== Primer nome de nacencia ===
So influencia de la teoloxía d'[[Tell el-Amarna|Amarna]]




=== Cambéu de titulatura ===



== Ver tamién ==
* [[Mázcara funeraria de Tutankamón]]
* [[Templete canópico de Tutankamón]]
* [[Maniquín de Tutankamon]]
* [[Tronu de Tutankamón]]
* [[Tutankamón cola corona azul]]
* [[Akenatón]]
* [[Kiya]]
* [[Atonismo]]
* [[Cartes d'Amarna]]
* [[Les Reines d'Amarna]]
* [[Maldición de Tutankamón]]
* [[Árbol xenealóxicu de la Dinastía XVIII d'Exiptu]]

== Notes ==


== Referencies ==


== Bibliografía ==
Pa conocer más de la vida d'esti faraón y el so periodu históricu, vease:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

N'inglés:
* Hawass, Z., Gad, Y., Ismail, S., Khairat, R., Fathalla, D., Hasan, N., Ahmed, A., Elleithy, H., Ball, M., Gaballah, F., Wasef, S., Fateen, M., Amer, H., Gostner, P., Selim, A., Zink, A., y Pusch, C. (2010). *Ancestry and Pathology in King Tutankhamun's Family*. JAMA, 303(7): 638-647.
* The Griffith Institute. *Tut’ankhamun’s tomb series*. Oxford, 1963-1990.
* [[Cyril Aldred]]: *Akhenaten: King of Egypt*, Thames & Hudson; Rep edition, 1991, ISBN 0-500-27621-8
* Peter Clayton. *Chronicle of the Pharaohs''.
* Rita Y. Freed, Yvonne J. Markowitz, and Sue H. D'Auria (ed.) (1999). Pharaohs of the Sun: Akhenaten - Nefertiti - Tutankhamen. Bulfinch Press. ISBN 0-8212-2620-7.

## Enllaces esternos

* Les notes de Howard Carter sobre la escavación arqueolóxica de la tumba  (n'inglés)
* Les fotografíes de Harry Burton sobre la escavación arqueolóxica de la tumba 
* Tutankhamon, un reináu curtiu, una hestoria eterna 
* La vuelta a la vida de Tutankhamon 
* La naturaleza relixosa y química de les llibaciones esparnaes sobre la momia de Tutankhamon  
* La Maldición de Tutankamón
* 
* Revelación de les investigaciones sobre la muerte de Tutankamon 
* 
* Estudios d'ADN revelen dietes pesaes como causa de muerte de la clase noble del antiguu Exiptu. 
*