Dialeutu surtirolés

El **dialeutu surtirolés** (n'alemán *Südtirolerisch* o *Südtirolisch*, nel dialeutu llocal *Südtiroulerisch* o *Sîdtiroul(er)isch*) ye un dialeutu del alemán que se fala nel Tirol del Sur (Italia). Forma parte de los llamaos dialeutos austrobávaros y tien munches carauterístiques de mancomún col alemán d'Austria.

## Carauterístiques
El 69,15&nbsp;% de los habitantes de la provincia de Bolzano son falantes nativos d'alemán. Na vida privao y público predomina l'usu del dialeutu surtirolés, ente que el alemán estándar na so variedá austriaca sigue siendo l'idioma que s'enseña na escuela y el que s'utiliza na comunicación escrita y nos ámbitos oficiales. Poro, dase una situación de diglosia.

Dende un puntu de vista llingüísticu, el dialeutu surtirolés ye homoxéneu col nortirolés, y puede clasificase como bávaru meridional. Nesti sentíu, sería muncho más correutu falar d'un únicu dialeutu tirolés, faláu a entrambos llaos del pasu del Brennero.

Sicasí, la fala surtirolesa presenta delles traces diferenciadores, particularmente por influencia del italianu. Col tiempu arriquecióse con pallabres del italianu, munches d'elles ausentes nel alemán estándar y l'austriacu.

## Dialeutu y billingüismu
El dialeutu sudtirolés ye bien distintu del alemán estándar. Asina'l tirolés *"Wås isch des?"* (n'español "¿Qué ye esto?") correspuende al alemán *"Was ist denn das?"*, siendo una posible respuesta *"I woas nett"* (n'español "Nun lo sé"), n'alemán *"Ich weiss ye nicht"*. Amás, esisten distintes variedaes llingüístiques nes distintes microrrexones de la provincia; asina, por casu, el dialeutu del Val Pusteria difier sensiblemente del dialeutu del Val Venosta. Ello ye que les isogloses de les fales tiroleses siguen una direición norte-sur, polo que'l dialeutu del Val Pusteria aseméyase más al dialeutu del Valle del Inn y el dialeutu del Val Venosta a les fales del distritu de Landeck, en Austria. Les fales más conservadores atopar nos valles llaterales, como por casu en Valle Aurina, Val d'Ultimo o Val Sarentina, ente que nos centros urbanos tender a la homogeneización col alemán estándar.

Sía que non, los distintos dialeutos del Tirol, según la mayoría de los dialeutos austru-bávaros, son mutuamente intelixibles y los sos falantes pueden comunicase ente sigo falando cada unu'l so dialeutu respeutivu.

L'usu predominante de la variedá vernácula implica que la población de fala italiana, que namái estudió na escuela l'alemán estándar como segunda llingua, de cutiu atópese con considerables dificultaes pa comunicase colos sos compatriotes germanófonos, que nes rellaciones sociales utilicen davezu'l dialeutu y non l'alemán estándar (percibíu como "cultu" y distante de la vida cotidiana). Sicasí, nel casu de los germanófonos nun se da'l fenómenu opuestu, una y bones los surtiroleses italófonos, munchos d'ellos provenientes d'otres rexones, na vida cotidiana utilicen l'italianu estándar, que s'enseña como segunda llingua nes escueles de llingua alemana.

## Dialeutu y lliteratura
Dellos autores surtiroleses en llingua alemana, como Norbert Conrad Kaser y Joseph Zoderer, utilizaron el dialeutu surtirolés en llugar del alemán estándar en delles de les sos obres, xeneralmente testos llíricos.

## Pallabres d'orixe italianu

L'usu de pallabres italianes, o afeches del italianu, establecióse na llingua cotidiana, sobremanera nes zones urbanes, onde a presencia de surtiroleses de llingua italiana ye más grande. Inclusive nel llinguaxe alministrativu úsense de cutiu términos italianos en llugar de los respeutivos alemanes.

Hai que destacar que, na llingua falada cotidianamente (la más viva), ye habitual (y abondo estendíu) l'usu d'espresiones ofensives y cagamentos italianes pa enfatizar una frase, fenómenu que nun se da nel alemán estándar nin n'otros dialeutos bávaros. Dos exemplos son l'usu de les pallabres *drkazzt/inkazziert* (del italianu *incazzato*, 'cabriáu') y l'usu de la pallabra *fregiert*, evidentemente derivada del italianu *fregato* ('xingáu'). Amás, ye frecuente l'usu de *dai* nes frases en dialeutu surtirolés.

## Referencies

## Bibliografía
* Karl Kurt Klein, L. Y. Schmitt, *Tirolischer Sprachatlas*. Tyrolia Verlag, Innsbruck 1965–1971.
* Gerhard Riedmann, *Die Besonderheiten der deutschen Schriftsprache in Südtirol*. Mannheim 1972.
* Josef Tscholl, *Die jetzige Südtiroler Mundart in Wortschatz und Struktur*. Bressanone 2001. ISBN 88-85831-61-3
* Hanspeter Demetz, *Lexikon Südtirolerisch-Deutsch*, Bolzano, Rætia, 1996. ISBN 88-7283-089-3
* Martina Zambrelli, *[http://www.provinz.bz.it/kulturabteilung/download/Zambelli_Interferenze_lessicali.pdf Interferenze lessicali in situazioni di contatto linguistico: Il caso dell'Alto Adige-Südtirol]*. Tesi del corsu di Etnolinguistica 2003/04 dell'Università di Venezia
* Heidemaria Abfalterer, *Der Südtiroler Sonderwortschatz aus plurizentrischer Sicht. Lexikalisch-semantische Besonderheiten im Standarddeutsch Südtirols*. Innsbruck 2007. ISBN 978-3-901064-35-7
* Simone Ciccolone, *Lo standard tedesco in Alto Adige: l'orientamento alla norma dei tedescofoni sudtirolesi*, Milano, LED, 2010. ISBN 978-88-791-6463-4

## Enllaces esternos
* Das Südtiroler Dialekt-Wörterbuch
* Tiroul: Deine Namen