Constitución

Una **constitución** (del llatín *constitutio, -ōnis*) ye un testu codificado de calter xurídicu-políticu, frutu d'un poder constituyente, que tien el propósitu de constituyir la separación de poderes, definiendo y creando los poderes constituyíos (llexislativu, executivu y xudicial), qu'antes de la constitución taben xuníos o fusión de poderes entemecíos, define los sos respeutivos controles y equilibrios (*checks and balances*), amás ye la llei fundamental d'un Estáu, con rangu cimeru al restu de normes xurídiques, encontando (según el normativismo) tol ordenamientu xurídicu, inclúi'l réxime de los derechos y llibertaes de los ciudadanos y delimita los poderes ya instituciones de la organización política. Na actualidá tamién se tien como costume amestar normes ayenes a la regulación del poder políticu, dependiendo de la ideoloxía, tales como los fundamentos del sistema económicu. La constitución nun constitúi al estáu o la nación, por cuenta de que dambos yá son fechos anteriores constituyíos. 
En ciencia política los estaos que tienen separación de poderes añader el términu constitucional» a la so forma d'estáu (como ye'l casu de la Monarquía constitucional o la República constitucional). Nel usu cotidianu del términu, llámase-y constitución a toles lleis supremes de los Estaos anque nun cunten con separación de poderes.

## Clasificación
La constitución, como toa norma xurídica, puede definise tantu dende'l puntu de vista formal como dende'l puntu de vista material. Dende'l puntu de vista material, la constitución ye'l conxuntu de regles fundamentales que s'apliquen al exerciciu del poder estatal. Dende'l puntu de vista formal, la Constitución definir a partir de los órganos y procedimientos qu'intervienen na so adopción, derivándose asina una de les sos carauterístiques principales, la so supremacía sobre cualesquier otra norma del ordenamientu xurídicu.

### Definición material

Una constitución material defínese acordies coles sos regles y conteníu, en llugar d'un testu o documentos específicos. Poro, una constitución material ye un conxuntu de regles que pueden arrexuntase nun solu documentu, pero non necesariamente. Estes regles xeneralmente clasifíquense nuna o más de les siguientes categoríes:
* per un sitiu, toles regles qu'entamen les autoridaes públiques y les sos rellaciones ente elles (gobiernu, parllamentu, presidente, rei, etc. ), *
per otru llau, les llibertaes públiques (o llibertaes fundamentales) que s'otorguen a cualquier persona que more nel territoriu o nacional del Estáu de que se trate. Nesta última categoría, de cutiu atopamos derechos o llibertaes tales como la llibertá de dir y venir, llibertá d'espresión, etc.. Este ye'l significáu del Artículu 16 de la Declaración de los Derechos del Home y del Ciudadanu de 1789:

La mayoría, si non toos, los estaos tienen una constitución material, nel sentíu de que tienen regles qu'entamen y gobiernen les sos instituciones polítiques.

### Según el so reformabilidad
Según el so reformabilidad, les Constituciones clasificar en ríxides y flexibles. Les Constituciones ríxides son aquelles que riquen d'un procedimientu especial y complexu pal so reformabilidad; esto ye, los procedimientos pa la creación, reforma o adición de les lleis constitucionales ye distintu y más complexu que los procedimientos de les lleis ordinaries.

* **Constituciones semirrígidas, ríxides o pedreses**
Son aquelles constituciones que pa modificar establecen un procedimientu más agraváu que'l procedimientu llexislativu ordinariu. Según el grau de complexidá del mesmu denominaránse ríxides o semirrígidas.

Na práctica, les Constituciones escrites son tamién constituciones ríxides; esto ye, cuando nun Estáu atopamos qu'esiste Constitución escrita, afayamos qu'esta tien un procedimientu más complexu de reforma o adición que'l procedimientu pa la creación, reforma o adición d'una llei ordinaria.

***Constituciones flexibles**
Modificar por aciu el procedimientu llexislativu ordinariu, lo que significa qu'una llei del parllamentu puede camudales en cualquier momentu.

### Según el so orixe
Les Constituciones estrémense tamién en función del so orixe políticu: pueden ser creaes por contratu ente delles partes, por imposición d'un grupu a otru, por decisión soberana, etc.

#### Constituciones daes
Les Constituciones daes dizse que correspuenden tradicionalmente a un Estáu monárquicu, onde'l mesmu soberanu ye quien precisamente da; esto ye, son aquelles nes cualos el monarca, nel so calter de titular de la soberanía, otorgar al pueblu. Nesti casu, partir de les siguientes premises: 

* Dende la perspeutiva del monarca, ye él quien la da, por ser el depositariu de la soberanía.
* Ye una rellación ente'l titular de la soberanía –monarca— y el pueblu, quien a cencielles ye receptor de lo qu'indique'l monarca *
Trátase d'una Constitución na cual reconócense los derechos pa los sos súbditos. con respectu al poder llexislativu.

#### Constituciones impuestes
Hai Constituciones que son impuestes pol Parllamentu al monarca, refiriéndose al Parllamentu en sentíu ampliu, colo que s'alude a la representación de les fuercies polítiques de la sociedá d'un Estáu, de los grupos reales de poder nun Estáu que se configuren nun órganu denomináu Parllamentu. Nesti tipu de Constitución, ye la representación de la sociedá la que-y impon una serie de notes, determinaciones o de cartes polítiques al rei, y este tener qu'aceptar. Poro, nel casu de les Constituciones impuestes esiste una participación activa de la representación de la sociedá nes decisiones polítiques fundamentales.

#### Constituciones apautaes
Nes Constituciones apautaes, la primer idea que se tien ye'l consensu. Naide otorgar en forma unillateral, nin tampoco les impon por cuenta de que si son impuestes y nun s'apauten, escareceríen d'un marcu de llexitimidá. Estes Constituciones son multillaterales, una y bones tou lo que s'apaute implica la voluntá de dos o más axentes; poro, son contractuales y dizse que parten de la teoría del pactu social. Asina, puede apautase ente contornes, ente provincies, ente fraiciones revolucionaries, etc.
Les constituciones apautaes o contractuales impliquen

# una mayor evolución política que naquelles que son impuestes o daes
# nes apautaes hai una fuerte influencia de la teoría del pactu social
# naquelles que son apautaes, esti pactu o consensu puede dase ente diversos axentes políticos o toos aquellos grupos de poder real que tean reconocíos pol Estáu.

Asina, entá tratándose d'una monarquía, cuando s'apauta los gobernaos dexen de ser súbditos y conságrense como un pueblu soberanu.

#### Constituciones aprobaes por voluntá de la soberanía popular
Son aquelles escoyíes pol pueblu d'un Estáu, que polo xeneral dar a conocer por una asamblea y reafítense cola votación máxima de la población nun procesu eleutoral. Poro, nun ye que la sociedá apaute colos detentadores del poder públicu, sinón que la Constitución surde de les necesidaes social y de la fuercia popular.

## Les fontes de la constitución
**El [[Poder constituyente]]**: Sieyes reconoz que tolos ciudadanos tienen derechu a establecer el so gobiernu. Pero esti gobiernu o'l manexu de los intereses xenerales de la comunidá ye un trabayu humanu y ye de primordial importancia yá que la voluntá de toos y cada unu cuestiona'l bienestar y la llibertá de toos.

Como resultancia, ensin un mandatu espreso, los llexisladores nun tienen de tocar esta gran xurisdicción del Estáu qu'unu llama la Constitución.

**La primacía de la nación**: Sieyes -a diferencia de Rousseau- "*sostener polo racional y lo construyío. L'estáu social, en rellación col estáu de naturaleza, perfecciona y anoblez al home. Estiéndese y protexe la llibertá. Defende y garantiza la igualdá de derechos*".

Pa él, les verdaderes rellaciones d'una constitución política son "*cola nación que permanez*" en llugar de "*la xeneración que pasa; coles necesidaes de la naturaleza humana, común a toos, en llugar de les diferencies individuales*". En "¿Qué ye'l Tercer Estáu? Sieyes proclama: "*Consideráu en forma aisllada, el poder de los ciudadanos sería nulu, mora solo nel tou*".

La nación nun se crea a sigo mesma, esiste; ye una llei natural, pero precisa una organización político y alministrativo, o en pallabres de Sieyès d'un establecimientu públicu, esto ye, un conxuntu de medios formaos por persones y coses, destinaos a dase cuenta de los fines sociales:

## Control de constitucionalidá

El control de constitucionalidá trata de los mecanismos de revisión de l'adecuación de les lleis y de los actos del Estáu. 

* **Sistema concentráu**: en dellos países ye realizáu por una Corte Suprema o Tribunal Constitucional, que ye l'encargáu de resolver los planteamientos o recursos d'inconstitucionalidá presentaos polos ciudadanos frente a les violaciones a dalguna norma llegal por parte del Estáu, o d'otru particular.
** **Sistema concentráu en Corte Suprema**, sistema imperante n'Uruguái.
** **Sistema concentráu en Tribunal Constitucional**, casu de vixencia en Bolivia.
* **Sistema difusu**: Esti sistema establez que'l control de constitucionalidá d'una norma o d'un actu xurídicu pue ser realizáu por cualesquier tribunal del país. Los xueces inferiores nun tienen minusvalía dalguna pa esti mecanismu respeuto de la Suprema Corte de Xusticia de la Nación. Tal ye'l casu de la República Arxentina, o d'Estaos Xuníos. Sicasí, va ser el máximu tribunal quien va resolver si son apelaos los fallos de los tribunales inferiores. 
* **Sistema mistu**.
** **Sistema de control difusu en tribunales ordinarios y control concentráu en Corte Suprema**, como en Brasil.
** **Sistema de control difusu en tribunales ordinarios y control concentráu en Tribunal Constitucional**, como en Perú y Colombia.
** **Sistema de control concentráu de constitucionalidá en Tribunal Constitucional** (preventivu) y **Corte Suprema** (represivu).

### Clasificación según l'efeutu de la sentencia
* Puede ser que la sentencia surta efeutu solu ente les partes intervinientes nel casu concretu. Nesti casu dizse que la declaración d'inconstitucionalidá tien efeutu "*[[inter partes]]*".
* O puede soceder que la sentencia seya válida pa tolos ciudadanos, y nesi casu dizse que surte efeutu "*[[erga omnes]]*". Esto xeneralmente asocede nos países nos que s'aplica un sistema concentráu de control.

## Historia del constitucionalismu
Sería anacrónicu entender como constituciones modernes los sistemes políticos de l'Antigüedá griega (democracia ateniense), la obra de los sos llexisladores (logógrafos) o los estudios llexislativos de los sos filósofos (Aristóteles, *Athenaion politeia* -que'l so títulu traducir davezu como *[[Constitución de los atenienses]]*-). Lo mesmo puede dicise de los fueros locales o estamentales que se redactaron na Europa medieval o de la Carta de Medina (Mahoma, añu 2 de la Hégira -622&nbsp;d.&nbsp;C.-)


File:Magna Carta (1297 version with seal, owned by David M Rubenstein).png|*[[Carta Magna]]* (Inglaterra, 1215 -versión con sellu de 1297-).
File:Aranybulla1.jpg|Bulda d'Oru de 1222 (Hungría).
File:Privilegio de Juan I de Castilla confirmando el Fuero de Castrojeriz.jpg|Privilexu de Xuan I de Castiella confirmando'l Fueru de Castrojeriz (ca. 1379-1390).
File:Usatges.png|*Nova compilatio dels usatges de Barcelona, constitutions, capitols y actes de cort y altras leys de Cathalunya* (llibru impresu a partir de la versión de 1413 -constituciones catalanes, usatges-).
File:Fuero de Vizcaya.png|*El Fueru, Privilexos, Franqueces y Llibertaes de los Cavalleros hijosdalgo del Señoríu de Vizcaya, confirmaos pol Rei don Felipe II el nuesu señor, Y por l'Emperador y Reyes los sos predecesores* (1575).


Yá nel contestu de les revoluciones burgueses de la Edá Moderna, dalgún testu foi retrospectivamente calificáu de "constitución", como la *[[Proyeutu reformador de les Comunidaes de Castiella|Llei Perpetua del Reinu de Castiella]]* qu'intentaron promulgar los comuñeros de la Xunta d'Ávila (1520). Con mayor trescendencia, el réxime políticu establecíu nos Países Baxos sublevaos dende finales del sieglu XVI incorpora delles carauterístiques propies d'un sistema constitucional, anque los testos que xeneró (Pacificación de Gante -1576-, Unión d'Utrecht -1579-) nun pueden considerase "constituciones". El réxime políticu inglés establecíu pasu ente pasu dende finales del sieglu XVII ("Revolución Gloriosa" y *[[Bill of Rights]]* de 1689 -los *[[Trataos sobre'l gobiernu civil]]* de John Locke publicar esi mesmu añu-) basar nel derechu consuetudinario, y defínese como un réxime constitucional ensin constitución escrita que los sos precedentes pueden remontase a la *[[Carta Magna]]* de 1215, qu'en sí mesma nun puede calificase de "constitución". 


File:Historic Documents From the House of Lords TR1142.jpg|*Bill of rights* inglés de 1689.
File:Allegorie Pacificatie van Gent.jpg|Alegoría de la Pacificación de Gante, 1576.
File:NL-HaNA 1.01.19 2623 106 Unie van Utrecht.jpg|Firmes xunto a la Unión d'Utrecht, 1579.


Consecuencia de la crítica ilustrada a los sistemes políticos del Antiguu Réxime (la monarquía absoluta o autoritaria), les constituciones actuales empiecen colos proyeutos pa Córcega y pa Polonia que redactó Jean-Jacques Rousseau en 1755 y 1771-1772 respeutivamente; y, yá como documentu que efeutivamente entró a valir, la *[[Constitución d'Estaos Xuníos]]* (17 de setiembre de 1787, que'l so antecedente direutu ye la del Estáu de Virginia, 1776), estableciendo les llendes de los poderes gubernamentales, y que nes sos primeres enmiendes (*[[Carta de Derechos de los Estaos Xuníos|Bill of Rights]]* de 15 d'avientu de 1791) protexe los derechos y llibertaes fundamentales.

La *[[Declaración de los Derechos del Home y del Ciudadanu]]* aprobada pola Asamblea Nacional Constituyente francesa (26 d'agostu de 1789), documentu precursor de los derechos humanos, menta explícitamente nel so artículu XVI'l conceutu de constitución: «Una sociedá na que la garantía de los derechos nun ta asegurada, nin la separación de poderes determinada, nun tien Constitución». El sieglu XIX supunxo un desenvolvimientu constante d'esta idea de constitución, de división de poderes y d'establecimientu del derechu modernu como güei conocer. Asina, col lliberalismu, les constituciones concrétense y desenvuelven (*[[Constitución del 3 de mayu|Ustawa Rządowa]]* o constitución polaca del 3 de mayu de 1791, *[[Constitución francesa de 1791|Constitución francesa]]* del 3 de setiembre de 1791, *[[Constitución española de 1812|Constitución Política de la Monarquía Española]]* del 19 de marzu de 1812, etc.); diseñando sistemes políticos bien diversos (*[[Constitución francesa de 1793|Acta constitucional del pueblu francés]]* o "Constitución del añu I" -1793, una constitución republicano y democrático, que reconocía'l derechu al trabayu y a la insurrección, y que nun llegó a entrar a valir-, *[[Carta de 1814|Carta constitucional]]* francesa de 1814 -una "carta dada" que nun reconocía la soberanía nacional-).

File:Constitution Pg1of4 AC icon cut.png|*We, the people* ("nós, el pueblu") son les pallabres coles qu'empieza la Constitución de los Estaos Xuníos, 1787.
File:Declaration des droits de lhomme et du citoyen.jpg|*Declaration des droits de lhomme et du citoyen* francesa de 1789.
File:Const. Cádiz.JPG|La primer constitución española, "de Cádiz" o "de 1812", llamada "la Pepa" por promulgase'l 19 de marzu.
File:Charte constitutionnelle du 4 juin 1814. Page 1 - Archives Nationales - AE-I-29.jpg|*Charte constitutionnelle* de 1814, la carta dada por Lluis XVIII mientres la restauración borbónica en Francia.

Más allá de los derechos civiles y políticos, la introducción de la llamada "segunda xeneración de derechos" (los derechos sociales) empieza nes constituciones surdíes nel primer terciu del sieglu XX (*[[Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos (1917)|Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos]]* de 31 de xineru de 1917, *[[Constitución soviética de 1918|Constitución soviética]]* de 10 de xunetu de 1918 -precedida por una *[[Declaración de derechos del pueblu trabayador y esplotao]]*-, Constitución de Weimar de 11 de payares de 1919, Constitución española de 1931). Simultáneamente promulgáronse les constituciones o pseudo-constituciones fascistes (*[[Carta del Lavoro]]* italiana de 1927, ''Llei Habilitante'' alemana de 1933, ''Lleis Fundamentales'' españoles de 1938-1967), caracterizaes por nun imponer llendes al poder del gobernante.

El siguiente finxu fundamental foi la Segunda Guerra Mundial, tres la cual producióse la *[[Declaración Universal de los Derechos Humanos]]* (10 d'avientu de 1948), que la so ratificación polos distintos Estaos dio-y ciertu valor constitucional que delles constituciones explícitamente reconocen.


File:Portada Interior Original de la Constitucion de 1917.png|Constitución mexicana de 1917.
File:Soviet Constitution peak.JPG|Pico "Constitución", de 5284 metros, el mayor de Kuyljutau (cordal Tian Shan, nel actual Kirgizistán), denomináu asina n'honor a la Constitución soviética.
File:Weimar Constitution.jpg|*Die Verfassung des Deutschen Reichs*, la llamada "Constitución de Weimar" de 1919.
File:Eleanor Roosevelt and United Nations Universal Declaration of Human Rights in Spanish 09-2456M original.jpg|Declaración Universal de Derechos d'Home de 1948 (exemplar n'español, sosteníu por Eleanor Roosevelt).


### Reconocencia de derechos

La norma fundamental non solo ye una norma que controla y estructura el poder y les sos manifestaciones nuna sociedá, sinón qu'amás ye la norma que reconoz los derechos que l'Estáu alvierte en toles persones. La Constitución nun da los derechos, como tampoco lo faen les múltiples declaraciones que internacionalmente pronunciáronse sobre la tema. Los derechos humanos son precedentes a cualquier Estáu y superiores a cualquier espresión de poder qu'esti tenga.

Hasta'l día de güei el procesu demostró un desenvolvimientu, gracies al cual el modelu inicial del suxetu poderoso y violento pasó al pueblu soberanu y superior nos sos derechos a cualquier espresión del Estáu. Güei el suxetu poderosu nun ye una persona, sinón que ye una entelequia creada pol pueblu y ocupada por él según les normes qu'esti mesmu estableció al traviés d'una Constitución.

El puntu más novedosu d'esti desenvolvimientu dar cola certidume de que la mera declaración de derechos nun fai a estos invulnerables a cualquier violación o intentu de violación por parte tanto del Estáu como d'otres persones. Nesi sentíu'l desenvolvimientu del Constitucionalismu modernu dedicar al estudiu de procedimientos qu'aseguren una fayadiza proteición a los derechos reconocíos. Dalgunos d'estos procedimientos tienen un gran desenvolvimientu históricu y teóricu (como l**[[habeas corpus]]'' que data del sieglu XIII) y otros son entá novedosos y tienen pocu desenvolvimientu (como l**habeas data* y l'[[aición de cumplimientu]]).

=== Historia del constitucionalismu per país ===


== Ver tamién ==
* 
* [[Constituciones per país]]
* [[Control de constitucionalidá]]
* [[Derechu constitucional]]
* [[Derechos constitucionales]]
* [[Garantíes constitucionales]]
* [[Economía constitucional]]
* [[Gobiernu constitucional]]
* [[Monarquía constitucional]]
* [[Llexislador negativu]]
* [[Poder constituyente]]
* [[Asamblea constituyente]]
* [[Procesu constituyente]]
* [[Procesu constitucional]]
* [[Reforma constitucional]]
* [[Supremacía constitucional]]
* [[Tribunal constitucional]]
* [[Constitucionalismu]]
* [[Recursu d'inconstitucionalidá]]

== Bibliografía ==
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Quisbert, Ermo (2007). *¿Qué ye una Constitución política del Estáu?* La Paz (Bolivia): CED.
* Häberle, Peter (2013). *Pluralismu y Constitución'' Madird, Tecnos, 2.edición.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Analís comparativu de los testos constitucionales Iberoamericanos
* Separatismu, Constitución y democracia por Federico Daniel Arrué