open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adolfo Constenla Umaña

**Adolfo Constenla Umaña**  foi un filólogu y llingüista costarricense especialista nes llingües indíxenes de la Baxa Centroamérica, siendo unu de los especialistes más reconocíos sobre les llingües del área americana entemedia.

## Biografía
Estudió filoloxía española na Universidá de Costa Rica, institución na que llogró'l bachilleratu en 1969 y la llicenciatura en 1975. En 1981, doctorar en Llingüística na Universidá de Pennsylvania con una tesis sobre la fonoloxía comparativa de les llingües chibchas.

Dende 1970 trabayó como docente ya investigador de la Escuela de Filoloxía, Llingüística y Lliteratura de la Universidá de Costa Rica. Esta casa d'estudios dio-y en 1983 el rangu de catedráticu.

Adolfo Constenla foi'l fundador y coordinador del *Programa d'Investigaciones sobre les Llingües de Costa Rica y Árees Vecines* (PIL), que, mientres el periodu de 1985 a 1996, desenvolvió un esitosu d'escoyeta y analís de datos llingüísticos de gran cantidá de les llingües indíxenes. El llabor desenvueltu por esti programa foi la plataforma que dexó fundar en 1998 l'Institutu d'Investigaciones Llingüístiques de la UCR.

Constenla, amás, foi profesor visitante de la Universidá Estatal de Nueva York en Albany mientres el periodu lectivu 1988-1989 y en 1995 ingresó como miembru de númberu na Academia Costarricense de la Llingua. 

Los sos artículos sobre llingüística diacrónica y descriptiva de les llingües indíxenes de la Baxa Centroamérica y l'arte verbal de los sos falantes son numberosos y, en munchos casos, fundamentales pa la conocencia del patrimoniu llingüísticu d'esta rexón. De la so obra, destaquen los llibros *Les llingües del Área Entemedia* (1991), *Poesía tradicional indíxena costarricense* (1996), *Cursu básicu de bribri* (1998), *Gramática de la llingua guatusa* (1998), *Poesía bribri de lo cotidiano* (2006) y *La llingua de Térraba* (2007).

Pol so llabor, Constenla recibió en trés causes el ''Premiu Nacional Aquileo J. Echeverría'' (1979, 1998 y 2007). Amás, en 1984 llogró'l *Premiu Carlos Gagini* de l'Asociación Costarricense de Filoloxía y Llingüística.

Finó'l 7 de payares de 2013 a los 65 años, por causa de un cáncer.

## Trabayos del autor
* 1981 *Comparative Chibchan Phonology*. (Ph.D. dissertation, Department of Linguistics, University of Pennsylvania, Philadelphia).(n'inglés)
* 1987 "Elementos de Fonoloxía Comparada de les Llingües Misumalpa"; *Revista de Filoloxía y Llingüística de la Universidá de Costa Rica* 13 (1): 129-161.
* 1988 "Familia llingüística chibcha". *Seminariu-taller: Estáu actual de la clasificación de les llingües indíxenes colombianes*. Yerbabuena: Institutu Caro y Cuervo. 
* 1993 "La familia chibcha". *Biblioteca Ezequiel Uricoechea* 11: 75-125. Bogotá: Institutu Caro y Cuervo.
* 1998 "Alrodiu de la rellación xenealóxica de les llingües lencas y les llingües misumalpa", First Archeological Congress of Nicaragua. *Revista de Filoloxía y Llingüística de la Universidá de Costa Rica* 28 (1), 2002.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Datos biográficos de l'Academia Costarricense de la Llingua
* Filólogos Costa Rica
Afrancesamientu de Bruxeles

L**'afrancesamientu de Bruxeles** fai referencia al tresformamientu, a lo llargo de los dos últimos sieglos, d'esta ciudá históricamente neerlandófona nuna que tien como llingua mayoritaria y llingua franca el francés. La mayor razón d'esti fenómenu foi la rápida asimilación de la población flamenca,

 reforzada por una inmigración procedente de Francia y Valonia.

La predominancia del francés na vida pública empezó nel sieglu XVIII, alquiriendo fuercia dempués de la independencia de Bélxica cuando la nueva capital esperimentó una crecedera masiva de la so población. El neerlandés —qu'en Bélxica entá foi pocu estandarizado— nun podía competir col francés, que foi l'idioma esclusivu de la xusticia, l'alministración, l'exércitu, la enseñanza, l'alta cultura y la prensa. El prestíu del francés gociaba d'una reconocencia tan amplia qu'a partir de 1880, y más particularmente a finales de sieglu, la competencia llingüística en francés de los neerlandófonos amontaba espectacularmente.

A pesar de que la mayoría de la población siguía siendo billingüe hasta la segunda metá del sieglu XX, el dialeutu brabanzón orixinal dexaba de tresmitise d'una xeneración a otra, causando un aumentu del monollingüismu francés a partir de 1910 d'equí p'arriba.
 Dichu procesu d'asimilación perdió impulsu nos años 1960, a midida que la frontera llingüística foi afitada, l'estatus del neerlandés como llingua oficial foi afirmáu y el centru de gravitación económicu del país mover escontra Flandes.

Sicasí, por cuenta de la llegada continua d'inmigrantes estranxeros y la emerxencia de Bruxeles como centru de la política internacional na posguerra, la posición relativa del neerlandés na capital prosiguía'l so cayente. Coles mesmes, la constante crecedera de la aglomeración acompañóse nos últimos decenios de la formación de mayoríes francófonas nunos conceyos flamencos na periferia urbana. Esti enclín de francización progresiva — moteyáu "mancha d'aceite" por los sos oponentes — forma, xunto col futuru de Bruxeles, unu de los tarrezas más revesosos na política belga.

## Ver tamién
*Llingües de Bélxica
*Cuestión llingüística en Bélxica

## Referencies
Axencia Española de Cooperación Internacional pal Desenvolvimientu

L**'Axencia Española de Cooperación Internacional pal Desarrollu** (**AECID**) ye una Axencia Estatal d'España, creada en payares de 1988 como órganu de xestión de la política española de cooperación internacional pal desarrollu y empobinada a la llucha contra la probeza y al desarrollu humanu sostenible. 

Ta adscrita al Ministeriu d'Asuntos Esteriores, Xunión Europea y Cooperación al traviés de la Secretaría d'Estáu de Cooperación Internacional y p'Iberoamérica y el Caribe (SECIPIC). 

La estructura esterior de la AECID ta formada por Oficines Téuniques de Cooperación (OTC), Centros Culturales (CC) y Centros de Formación (CF), asitiaos nos países onde lleva a cabu la so actuación. En total, l'Axencia cunta con más de mil trabayadores, tantu na sede central como los sos centros nel esterior y ta presente en 33 países.

En total, en 2016 España destinó 4.150,7 millones de € a l'ayuda oficial al desarrollu.

## Historia
El so nome orixinal foi **Axencia Española de Cooperación Internacional** (**AECI**), pero'l Real Decretu 1403/2007, de 26 d'ochobre, reformó'l so estatutu y camudó el so nome pol actual. 

## Sede

## Oxetivos
L'Axencia ye responsable del diseñu, la execución y la xestión de los proyeutos y programes de cooperación pal desarrollu, yá seya direutamente, colos sos propios recursos, o bien por aciu la collaboración con otres entidaes nacionales ya internacionales y organizaciones non gubernamentales.

## Órganos de gobiernu
Los órganos de gobiernu de la AECID son el presidente y el Conseyu Rector. Los miembros del Conseyu son nomaos pol ministru d'Asuntos Esteriores y de Cooperación, y la so principal función ye l'aprobación de los oxetivos y planes d'aición, lo mesmo que del so presupuestu.

## Planes direutores de la Cooperación Española
Pal cumplimientu de la so misión, la AECID tien de poner en práctica les directrices recoyíes nos planes direutores de la Cooperación Española. Estos Planes encontar nos principios de la Declaración de París sobre Eficacia de l'Ayuda (2005).

El primer Plan Direutor tomó'l periodu 2001-2004. El IV Plan Direutor de la Cooperación Española tomó de 2013-2016.

## Programes

### Voluntarios de les Naciones Xuníes
Como parte de l'alianza esistente dende hai enforma tiempu ente'l programa Voluntarios de les Naciones Xuníes y AECID, el serviciu Voluntariáu en Llinia recibió de AECID una contribución financiera pa los años 2012 y 2013 destinada a sofitar actividaes de promoción nel mundu hispanofalante. Los esfuercios centrar en fomentar l'usu del serviciu per parte d'organizaciones de la sociedá civil y entidaes gubernamentales n'América Llatina.

## Ver tamién
* Axencia Estatal d'España

## Referencies

## Enllaces esternos
* Páxina oficial de l'Axencia
Aizuchi

ye un términu xaponés pa les interjección frecuentes mientres una conversación qu'indica que l'oyente ta emprestando atención y entiende el mensaxe del emisor. El aizuchi constantemente asegura al emisor que l'oyente ye activu y atópase arreyáu na conversación. 

El aizuchi ye frecuentemente malinterpretado por persones que nun falen l'idioma xaponés como una manera d'aceptar lo dicho de parte del qu'escucha, porque les pallabres más comunes del aizuchi inclúin: 

* "hai", "ee", o "un" (si, con distintes variantes de formalidá)
* "sō desu ne" (asina pienso que ye, entós)
* "sō desu ka" (ye esto asina?)
* "hontō" or "hontō nin" (daveres?)
* El movimientu afirmativu cola cabeza.
* 
Les rellaciones llaborales en particular pueden ser atrabancaes por persones ayenes a esta conocencia, qu'asumen que los sos compañeros xaponeses asintieron a les sos suxerencies mientres tola conversación, cuando en realidá los xaponeses solamente confirmaron que les suxerencies fueron entendíes. 

Aizuchi pueden tamién tomar la forma de les llamaes entrugues con ecu, que consisten nun sustantivu más "desu ka". Depués de que l'Emisor A formula una entruga, el Receptor B puede repitir sustantivu siguíu por "desu ka" pa confirmar qué yera a lo que l'Emisor A tábase refiriendo, o a cencielles pa caltener una comunicación activa mientres el Receptor B piensa una respuesta.

## Referencies

## Enllaces esternos
Aklo

El **aklo** ye una llingua artificial citada principalmente nes obres de Los Mitos de Cthulhu de H.P. Lovecraft.

Esta llingua artística presentar na ficción como un llinguaxe secretu o un códigu acomuñáu a cultos malinos y a la escritura de testos prohibíos.

El aklo foi inventáu por Arthur Machen na so novela *[[El pueblu blancu]]* de 1899.

Darréu foi utilizáu nes hestories de Lovecraft —que yera un gran almirador de la obra de Machen—, apaeciendo nos sos rellatos *[[L'horror de Dunwich]]* y *[[El morador de les tiniebles]]*, lo que facilitó que se popularizara.
 
El aklo tamién apaez en cómics y dalgún rellatu d'Alan Moore inspiraos nos Mitos.

Na triloxía *Illuminatus!*, de Robert Shea y Robert Anton Wilson, el aklo apaez como un llinguaxe utilizáu nes mises negres polos Illuminati.

## Referencies

## Enllaces esternos

* llinguaxe ficticiu-creáu-por un escritor-pa-un cuentu/ El Aklo en Planeta Interesáu
Alba gu bràth

***Alba gu bràth*** () ye una frase en gaélicu escocés utilizada pa espresar llealtá a Escocia. Comúnmentemente traducir al idioma inglés como «Escocia pa siempres», anque'l significáu lliteral de *«gu bràth»* en gaélicu ye *«hasta'l [[Xuiciu Final]]»*. La frase utilízase de cutiu como un eslogan políticu na campaña del independentismu escocés.

## Na cultura popular

Nel 1995 la película *[[Braveheart]]*, el patriota y héroe nacional escocés William Wallace (interpretáu por Mel Gibson) glaya: *Alba gu bràth*, cuando galopia al traviés de les sos tropes escoceses aconceyaes xustu antes de la batalla de la Ponte de Stirling.

Na serie *[[Epic Rap Battles of History]]* nel episodiu George Washington vs. William Wallace, Wallace esclama a Washington la frase *Alba gu bràth*.

## Ver tamién
* *[[Scotland the Brave]]*
* *[[Cymru am byth]]*: frase de Gales
* *[[Erin go bragh]]*: frase d'Irlanda

## Referencies

## Enllaces esternos
Albanés gheg

El **guego** o ***gheg*** ye unu de los dos bloques dialeutales del albanés. L'otru ye'l toscu, que ye la principal base del idioma albanés. La llinia divisoria ente estos dos dialeutos ye'l ríu Shkumbin.

El guego ye faláu nel norte d'Albania, en parte de Macedonia del Norte y Montenegru, y polos albaneses en Kosovu y Serbia (mayormente nes ciudaes de Presevo, Bujanovac y Medvedja).

El guego nun tien estatus oficial como llingua escrita en nengún país. Les publicaciones en Kosovo y Macedonia atopar n'albanés estándar, que ta basáu nel dialeutu toscu. Sicasí, dellos autores siguen escribiendo en guego. 

## Dialeutos
El guego tien dellos dialeutos, que s'arrexunten en dos grupos:
### Guego meridional
* Guego meridional: Condaos de Durrës, Elbasan y Condáu de Tirana Tirana, y nel oeste de Macedonia.
* Guego central: Mirditë, Krujë y Burrel.

### Guego septentrional
* Guego oriental: Esti d'Albania (Peshkopi) y oeste de Macedonia (Debar, Tetovo, Kičevo, Gostivar, Ve-yos, Kruševo, Prilep)
* Guego nororiental: Skopie, Kumanovo, Kačanik, Dragaš, Gnjilane, Preševo, Bujanovac.
* Guego septentrional: Prístina, Kosovska Mitrovica, Podujevo, Medveđa y territorios poblaos por albaneses de Niš Sanjak (Niš, Vranje, Toplica).
* Guego noroccidental: Shkodër, Vermosh, Selcë, Vukël, Lëpushë, Nikç, Tamarë, Tuzi, Ulcinj, Bar, Plav, Gusinje, Peć, Đakovica, Prizren

## Ver tamién
* Albanés tosk
* Idioma albanés

## Referencies

## Enllaces esternos

* Amuesa del albanés guego
Albanés tosk

El **albanés ''tosk**'' ye'l dialeutu sureñu del albanés. La llinia de demarcación ente'l toscu y el gheg (el dialeutu del norte) ye'l ríu Shkumbin. 

El toscu ye la base del idioma albanés.

La pallabra toscu puede referise tamién a los falantes del albanés toscu del sur d'Albania, usualmente con subgrupos Labs de Labëria y Chams de Çamëria.
Son consideraos estereotípicamente más abiertos, imaxinativos y menos violentos que los guegos. Los arvanitas de Grecia y los arbëreshë d'Italia son descendientes de colonos toscos.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Amuesa d'albanés toscu.
Alemañol

El **alemañol** (acrónimu de *[[idioma alemán|alemán]]* y *[[idioma español|español]]*) ye un pidgin mistu con fusión morfosintáctica y semántica de los idiomes alemán y español. Ye faláu pola población hispanofalante en zones germanófonas. Aniciar mientres la década de 1960 tres la migración d'españoles y hispanoamericanos en territorios de fala alemana, consolidándose y ampliándose na segunda y tercer xeneración. De la mesma, puede atopase un adico pocu espublizáu del alemañol en delles llocalidaes colonizaes por inmigrantes alemanes en Sudamérica, especialmente nel Conu Sur, productu de la asimilación cultural progresiva de los alemanes étnicos nos territorios de fala hispana.

## Ver tamién
* Lagunen-deutsch
* Frañol
* Spanglish
* Portuñol
* Japoñol

## Referencies

## Enllaces esternos
Alemán coloniero

El **alemán coloniero** ye un dialeutu alemán faláu nel pueblu venezolanu de Colonia Tovar por unos cuantos miles de descendientes de los alemanes que llegaron a esti país en 1843, por iniciativa d'Agustín Codazzi, procedentes de la Selva Negra en Baden-Wurtemberg, Alemaña. 

Ye un dialeutu modificáu del alemánicu un tipu d'alemán cimeru, subdivisión de la mesma del altu alemán, cuasi incomprensible col alemán estándar, que tamién provién del altu alemán, pos tien nel so léxicu préstamos llingüísticos del castellán.

L'alemán cimeru o alemánicu entiende unos dialeutos bien estremaos falaos nel sur d'Alemaña, na mayor parte de Suiza y en Austria occidental. A esta variedá dialeutal conocer como *«[[alemannisch]]»* nel alemán estándar.

## Llibros
* Blanco Hernández, Marlene: *Introducción al analís gramatical del alemán de la Colonia Tovar.* Universidá Central de Venezuela. Caracas, 1987.
* Redlich Perkins, Renate: *Tovar German. Linguistic study of a German century alemannic dialect spoken in Venezuela.* University Microfilmes International. Ann Arbor, Michigan, Londres, 1978.
* Da Rin, Denise: *Die deutsche Sprache in der Colonia Tovar (Venezuela) - Eine soziolinguistische Untersuchung.* Munich, 1995.
* Jahn Montauban, Leopoldo: *La Colonia Tovar y la so xente.* Tovar.

## Referencies

### Fonte
* German, Colonia Tovar. en *[[Ethnologue]]*.

## Enllaces esternos

* Alemán Coloniero 
* Colonia Tovar con llingua alemán rexonal "alemannisch"
Alemán de Basilea

El **alemán de Basilea** (en alemán de Basilea *Baseldytsch *o *Baseldütsch*, n'alemán suizu *Baslerdüütsch*, n'alemán *Baseldeutsch*) ye'l dialeutu del alemánicu que se fala na ciudá suiza de Basilea. Ente los dialeutos xermánicos de Suiza, ye l'únicu que pertenez al baxu alemánicu.

## Terminoloxía
*Baseldytsch* reflexa la pronunciación tradicional con /i/, *Baseldütsch* ye la pronunciación moderna con /y/, ente que la denominación *Baseldeutsch* ye la emplegada en alemán estándar. N'otros dialeutos emplégase *Baslerdüütsch*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Alemán de Pennsylvania

El **alemán de Pennsylvania** (*Pennsilfaanisch-Deitsch, Pennsilfaani-Deitsch*) ye una variedá llingüística perteneciente a les llingües altoxermániques (más específicamente, una variedá altoxermánica central occidental *Westmitteldeutsch*, n'alemán) y que ye faláu por 300&nbsp;000 a 350&nbsp;000 persones n'América del Norte en 2018. El dialeutu n'Alemaña, que más se paez al alemán de Pennsylvania ye l'Alemán del Palatináu. El dialeutu foi faláu n'América del Norte por más de 300 años.

N'inglés llámase-y *Pennsylvania Dutch* pol tracamundiu ente la pallabra alemana *deutsch*, que significa «alemán», cola pallabra inglesa *Dutch*, que significa «neerlandés».

Anguaño la mayoría de los falantes pertenecen a les relixones amish y menonites de l'antigua orde; establecíos n'alredor de 30 estaos nos Estaos Xuníos, sobremanera en Pennsylvania, Ohio ya Indiana y en Ontario, Canadá.

## Referencies

### Bibliografía
* Keiser, Steven Hartman. *Pennsylvania German in the American Midwest* (Duke University Press, 2012), 197 pp. online review
### Enllaces esternos
Alfabetatze Euskalduntze Koordinakundea

**Alfabetatze Euskalduntze Koordinakundea** (*AEK*) (*Coordinadora de Euskaldunización y Alfabetización*) ye una organización fundada nel añu 1976, que se dedica a la enseñanza del eusquera o llingua vasca, especialmente ente persones adultes, y a la promoción del so usu, al traviés de la so rede d'escueles de eusquera (*[[euskaltegis]]*) distribuyíes por toa Euskal Herria.

## Historia
Creóse arriendes de una campaña promovida por Rikardo Arregi, que se realizó en 1965 pa impulsar la enseñanza de eusquera a adultos. L'oxetivu fundacional de AEK yera alfabetizar a los vascofalantes nel so propiu idioma, una y bones munchos d'ellos taben alfabetizados namái en castellán o francés y nun yeren capaces de lleer y escribir n'eusquera nin d'enseñalo a los ciudadanos vascos que nun conocíen esti idioma. Esta segunda xera col tiempu convertir na exa principal de l'actividá d'esta organización. Creáronse entós les *gau-eskolak* (escueles nocherniegues), que fundaron la so primer asociación en 1974 en Guipúzcoa. En 1976 adoptaron el nome de AEK y en 1979 tolos centros d'Euskadi y Navarra celebraron el so primer congresu pa coordinase. En 1980 abrieron el primer centru nel País Vascu francés. Anguaño son más de cien centro partíos per España y Francia con 600 profesores. Unu de los sos dirixentes más comprometíos foi Julen Kalzada. 

Tres les eleiciones de 1980, AEK empezó a pidir subvenciones al Gobiernu Vascu pa financiar les sos actividaes, pa lo cual ésti solicitó que se homologaran los sos centros d'enseñanza y que s'acreditara una titulación fayadiza nos sos profesores. Dende esti momentu empezó una disputa ente AEK y el Gobiernu Vascu pelos centros d'enseñanza del eusquera, creando esti postreru en 1983 los centros d'Helduen Alfabetatze eta Berreuskalduntzerako Erakundea (HABE, Institutu pa la 'Euskaldunización' y Alfabetización d'Adultos) na comunidá autónoma del País Vascu y suprimiendo en xunetu de 1993 les subvenciones a los *euskaltegis* non oficiales alegando falta de presupuestu.

En xunu de 1994 alcordóse la homologación de la enseñanza de los centros de AEK y el zarru de los centros de HABE. Asina, n'ochobre de 1995, con Mari Carmen Garmendia como Conseyera de Cultura del Gobiernu Vascu, ésti aceptó la esperiencia de AEK y dio-y una subvención pública de 1.250 millones de pesetes en cinco años.

Anguaño ye l'organismu d'enseñanza del eusquera más activu y l'únicu qu'estiende la so actividá al País Vascu, Navarra y el País Vascu francés.

Cada dos años entama la *[[Korrika]]*, y cada añu'l *AEK Eguna* ("Día de AEK), nel cual celébrense conciertos, esposiciones, xuegos y actividaes n'eusquera. Coles mesmes tien un centru d'internáu (*barnetegi*) en Forua (Vizcaya), nel parque natural de Urdaibai.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Web oficial de AEK.
* ''Aizu'', revista de AEK.
* ''Alfabetatze Euskalduntze Koordinakundea'', na Enciclopedia Auñamendi.
Alfabetu Celestial

L**'[[Alfabetu]] celestial** ye un alfabetu creáu por Heinrich Cornelius Agrippa nel sieglu XVI. Otros alfabetos d'orixe similar son el Transitus Fluvii y el Malachim.

Foi utilizáu como métodu d'escritura nel videoxuegu del 2010, *[[Nier (videoxuegu)|Nier]]*. La manga *[[Beelzebub]]* contién un exércitu de demonios nomaos por cada lletra del alfabetu.

## Ver tamién
* Malachim
* Transitus Fluvii
* La Llave Menor de Salomón

## Referencies

## Enllaces esternos
* Descripción del Alfabetu Celestial 
*
Alfabetu de Fraser

L**'Alfabetu Fraser** o **Alfabetu lisu antiguu** ye una escritura artificial inventada pel añu 1915 por Sara Ba Thaw, una predicadora karen de Birmania, y ameyoráu pol misioneru James O. Fraser, pa escribir l'idioma lisu.

L'alfabetu toma lletres mayúscules del alfabetu llatín, y versiones xiraes de les mesmes, pa escribir consonantes y vocales. Los tonos y nasalizaciones escribir con signos de puntuación romanos, idénticos a los atopaos nuna máquina d'escribir. Al igual que los abugides índicos, la vocal  nun s'escribe. Sicasí, a diferencia de los scripts, los demás vocales escribir con toles lletres.

El gobiernu chinu reconoció l'alfabetu en 1992 como escritura oficial pa escribir el lisu.

## Ver tamién
*Misión Interior de China

## Referencies

## Enllaces esternos
*Páxina de ''Omniglot'' sobre l'alfabetu Fraser (n'inglés)
*Propuesta pa la codificación de la escritura antiguo lisu nel BMP del UCS  (n'inglés)
*Cuestiones nel desarrollu de la ortografía y la reforma por David Bradley (n'inglés)
*[Testu de muestra de la web de [Michael Everson]] (n'inglés)
Alfabetu africanu de referencia

L**'Alfabetu africanu de referencia** ye un alfabetu basáu nel alfabetu llatín propuestu nuna conferencia entamada pola UNESCO en 1978. Foi creáu p'harmonizar les trescripciones de les llingües d'África. L'alfabetu basar na idea de venceyar una lletra pa cada fonema, evitando dígrafos.

## Historia

Dende'l sieglu XIX desenvolvióse dellos alfabetos pa trescribir les llingües africanes. Karl Richard Lepsius creó'l "alfabetu estándar, por Lepsius," basáu nel alfabetu llatín, pa trescribir los xeroglíficos exipcios. N'ediciones posteriores incluyeron otros idiomes africanos.

En 1928 Diedrich Westermann dirixó'l grupu de llingüistes que desenvolvió'l "Alfabetu africanu", tamién llamáu "alfabetu internacional africanu". Basáu nel alfabetu fonéticu internacional, yera un alfabetu ensin signos diacríticos, pero con dígrafos. Foi creáu nel Institutu Internacional de Llingües y Cultures d'África en Londres.

A partir de los años sesenta del sieglu XX tuvieron llugar delles conferencies sobre l'alfabetización n'África (Abidjan y Ibadan, 1964) na qu'encamentó l'usu de les llingües maternes. Na conferencia de 1966 en Bamako convertir nun estudiu de les trescripciones esistentes de distintos idiomes, empuestes al so desarrollu.

La conferencia en Niaméi, que tuvo llugar en xunetu de 1978, estableció l'alfabetu pa l'harmonización de les llingües d'África subsaḥariana, sobremanera teniendo en cuenta les llingües falaes en dellos países. Básase principalmente en "alfabetu internacional africanu".

En 1982 los llingüistes Michael Mann y David Dalby, qu'asistieron a la conferencia en Niamey, propunxeron una revisión del alfabetu. Este consistía nun alfabetu con sesenta letra, yá qu'incluyía ʌ, ƈ, ç, ɠ, ɦ, ɟ, λ, , ƥ, ɽ, ƹ y Ɂ y suprimía c̱, ḏ, ẖ, q̱, ɍ, s̱, ṯ, x̱, ẕ. El cambéu fundamental foi que les lletres teníen namái la versión minúscula. Tamién propunxeron un tecláu d'África.

## Alfabetu

L'alfabetu africanu de referencia componer de 57 lletres, incluyendo mayúscules y minúscules. Dalgunos de los grafemes consisten en calteres llatinos con diacríticos, como barres y gabitos:

Na versión manuscrita apaecen les lletres ḍ, ḥ, ṣ, ṭ y ẓ con puntu inferior en llugar d'un macrón inferior.

Na rellación de grafemes inclúyense tamién diacríticos sobrescritos (agudu ( ´ ), grave ( ` ), circunflexu ( ^ ), carón ( ˇ ), macrón ( ¯ ), tilde ( ˜ ), diéresis ( ¨ ) y puntu cimeru (˙)) y nueve signo de puntuación (puntu, coma, puntu y coma, paréntesis, corchetes, signu d'interrogación y signu d'esclamación).

## Ver tamién
* Alfabetu internacional africanu

## Referencies

### Bibliografía
* 

## Enllaces esternos
*  
*
Alfabetu araméu

L**'[[alfabetu]] araméu** ye un alfabetu abyad diseñáu pa escribir idioma araméu. Como los otros abyads, toles lletres representen consonantes; dalgunes matres lectionis son consonantes que tamién representen vocales llargues.

Les inscripciones más tempranes nel idioma araméu usen l'alfabetu feniciu. Nesi entós, l'alfabetu desenvolver na forma amosada embaxo. L'usu del araméu como una llingua franca al traviés del Oriente Mediu dende'l sieglu VIII e.C. llevó a l'adopción gradual del alfabetu araméu pa escribir hebréu. Antes, l'hebréu escribíase usando un alfabetu cercanu al feniciu, llamáu alfabetu paleohebréu.

Los alfabetos hebréu y nabatéu son un pocu distintos n'estilu con respectu al alfabetu araméu. El desarrollu de versiones en cursiva del araméu llevaron a la creación de los alfabetos siríacu, palmirense y mandeo. Estes escritures formaron la base de los alfabetos árabe, sogdiano, orkhon y mongol. Controvertidamente, ye reclamáu como'l posible orixe de los alfabetos índicos.

Anque l'araméu difier considerablemente del hebréu, ye un idioma allegáu a este, que'l so alfabetu consta de les mesmes lletres colos mesmos nomes. Igual que l'hebréu, l'araméu escribir de derecha a izquierda y nun principiu la so escritura yera consonántica. Sicasí, los masoretes añadieron puntos vocálicos al araméu usáu na Biblia, al igual que fixeron col hebréu. Al tar en contautu con otros idiomes, l'araméu recibió la so influyencia. 

Anguaño, l'araméu bíblicu, los dialeutos xudíos neo-arameos y l'idioma araméu del Talmud son escritos nel alfabetu hebréu. L'idioma siríacu y dialeutos cristianos neo-arameos son escritos nel alfabetu siríacu. L'idioma mandeo escribir con nel alfabetu mandeo.

## Alfabetu imperial araméu

Reescritu de *A Grammar of Biblical Aramaic* de Franz Rosenthal; les formes fueron usaes n'Exiptu, sieglu V e.C. Los nomes tán en araméu bíblicu.

## Ver tamién
* Alfabetu semíticu

## Referencies

## Enllaces esternos
* Comparanza del araméu con alfabetos rellacionaos (n'inglés)
Alf Palmer

**Alf Palmer** (1891 – 1981) o **Jinbilnggay** na so llingua nativa, foi'l postreru falante d'una llingua aborixe d'Australia llamada warrungu. Vivió en Townsville, Queensland, Australia.

Trabayó xunto colos llingüistes Tasaku Tsunoda de Xapón y Peter Sutton de Sydney, Australia, pa caltener el so idioma. Taba bien entusiasmáu con caltener la so llingua y repitíalu constantemente a Tsunoda "Soi'l postreru que fala warrungu; cuando muerra, esta llingua va morrer. Enseñaré-y tou lo que sé, asina que tome bona nota d'ello".

## Referencies

## Enllaces esternos
Alfabetu bielorrusu

L**'alfabetu bielorrusu** (en bielorrusu: беларускі алфавіт) ye l'alfabetu del idioma bielorrusu basáu nel alfabetu cirílicu. La so composición actual foi introducida en 1918 (oficialmente en 1922). Consiste de 32 lletres, amás de dos dígrafos, que dacuando se consideren como lletres.

## Ver tamién
* Alfabetu łacinka

## Referencies

## Enllaces esternos
Alfabetu francés

L**'alfabetu francés** (*alphabet français* en francés) son los símbolos alfabéticos utilizaos nel idioma francés. Inclúi les 26 lletres del alfabetu llatín modernu, les 14 que se formen añader signos diacríticos (13 vocales acentuaes y el grafema cedilla «ç») y 2 lligadures («æ» y «œ»). Poro, componen l'alfabetu francés 42 lletres en total.

Coles mesmes, el francés tien numberosos dígrafos (*ch*, *ph*, *ss*, *gu*, *gue*,...).

## Pronunciación

Les vocales son *a*, *e*, *i*, *o*, *u*, *y*; les semivocales son *w* ya *y* (esta postrera raramente y en dellos sitios, como por casu en Bélxica).

## Diacríticos

El francés utiliza 5 signos diacríticos:
*Sobre les vocales:
** Acentu agudu (en francés *accent aigu*, pronunciáu ) ( **´** ) - Solo úsase sobre la lletra *e* (É). Ye'l diacríticu que más s'usa en francés y representa siempres el soníu ).
** Acentu grave (en francés *accent grave*, pronunciáu ) ( **`** ) - Úsase sobre les vocales *a*, *e* y *u* (À, È, Ù). Ye bien corriente na lletra *e*, allargando la so pronunciación. Na *a* y la *u* apaez en delles pallabres d'usu corriente nes que precisa'l so significáu pero ensin modificar la so fonética.
** Acentu circunflexu (en francés *accent circonflexe*, pronunciáu ) ( **^** ) - Usar coles vocales *a*, *e*, *i*, *o* y *u* (Â, Ê, Î, Ô, Û). Ye bastante corriente nes lletres *a*, *e* y *u* a les que puede modificar fonéticamente cerrándoles o allargar según la rexón. Sobre la *i* y la *u* apaez residualmente representando una antigua lletra muda anguaño sumida.
** Diéresis o crema: (en francés *tréma*, pronunciáu ) ( **¨** ) - Apaez sobre les lletres *e*, *i*, *u* y *y* (Ë, Ï, Ü, Ÿ). Usar pa evitar la formación d'un dígrafu vocálicu: sobre la *e* como en *Noël* (), sobre la *i* como en *haïr* (), sobre la *u* de nomes propios y pallabres pocu comunes como *capharnaüm* (), y sobre la *y* de dellos nomes propios como *l'Haiÿ-les-Roses* (). Tamién sobre una *e* muda pa forzar la pronunciación de la vocal muda precedente d'un dígrafu consonánticu como en *aiguë* ().
*So la c:
** Cedilla (en francés *c cédille*, pronunciáu ) - Trátase d'añader una virgulilla ( **¸** ) so la lletra *c* (Ç). Utilizar pa indicar la pronunciación  y non  delantre de les lletres *a*, *o* y *u* como por casu *ça* ().

## Lligadures
* Æ æ - (en francés *y dans l'a*, pronunciáu ) Por casu en *tænia* (), *ex æquo* () o cæcum ().
* Œ œ - (en francés *y dans l'o*, pronunciáu ) Por casu en *œil* (), *fœlos tos* () o *bœuf* ().

## Referencies

## Enllaces esternos
Alfabetu inglés

L**'alfabetu inglés** ye'l métodu actual d'escritura del inglés. Consta de 26 lletres:

La forma exacta de les lletres impreses varia en función del tipu de lletra. La forma de les lletres manuscrites pueden diferir significativamente de la norma de forma impresa (y ente les individuales), especialmente cuando s'escribe n'estilu cursivo.

L'inglés escritu tamién utiliza una serie de dígrafo, como por casu: Ch, Ph, Sh, Th, Wh, Bb, Dd, Ff, Gg, Ll, Rr, Ss y Tt pero nun se consideren parte del alfabetu.

## Otres representaciones
* Braille inglés

Ficheru:Braille A1.svg|a
Ficheru:Braille B2.svg|b
Ficheru:Braille C3.svg|c
Ficheru:Braille D4.svg|d
Ficheru:Braille E5.svg|e
Ficheru:Braille F6.svg|f
Ficheru:Braille G7.svg|g
Ficheru:Braille H8.svg|h
Ficheru:Braille I9.svg|i
Ficheru:Braille J0.svg|j
Ficheru:Braille K.svg|k
Ficheru:Braille L.svg|l
Ficheru:Braille M.svg|m
Ficheru:Braille N.svg|n
Ficheru:Braille O.svg|o
Ficheru:Braille P.svg|p
Ficheru:Braille Q.svg|q
Ficheru:Braille R.svg|r
Ficheru:Braille S.svg|s
Ficheru:Braille T.svg|t
Ficheru:Braille O.svg|u
Ficheru:Braille V.svg|v
Ficheru:Braille W.svg|w
Ficheru:Braille X.svg|x
Ficheru:Braille Y.svg|y
Ficheru:Braille Z.svg|z


## Alfabetu inglés antiguu
Esta versión, entamada pol monxu Byrhtferð, inclúi la et, la nota tironiana *ond* (⁊) y cuatro lletres adicionales: la *[[wynn]]* (Ƿƿ), la *[[þorn]]* (Þþ), la eth (Ðð) , la yogh (ȝ) y la *[[Æ|æsc]]* (Ææ).

## Alfabetu inglés modernu
Anguaño, los símbolos: Thorn (þ), Eth (ð), Wynn (ƿ) y Yogh (ȝ), tán en desusu y nun s'utilicen, mientres les lligadures ash (æ) y ethel (œ), son arcaiques nel inglés.

Pronunciación:
* A = [yɪ] 
* B = [biː] 
* C = [siː] 
* D = [diː] 
* E = [iː] 
* F = [ɛf] 
* G = [dʒiː] 
* H = [yɪtʃ] 
* I = [aɪ] 
* J = [dʒyɪ] 
* K = [keɪ] 
* L = [ɛl] 
* M = [ɛm] 
* N = [ɛn] 
* O = [oʊ]
* P = [piː] 
* Q = [kjuː] 
* R = [ɑr] 
* S = [ɛs] 
* T = [tiː] 
* U = [juː]
* V = [viː] 
* W = [ˈdʌbəl juː] 
* X = [ɛks] 
* Y = [waɪ] 
* Z = [zɛd]

## Referencies

## Enllaces esternos
* elearnenglishlanguage- English Alphabet ~ Alfabetu inglés ~ Abecedariu inglés  
* Abecedariu n'inglés pa neños  Cambridge dictionary
Alfabetu internacional africanu

L**'alfabetu internacional africanu (AIA)** ye un alfabetu basáu nel alfabetu llatín propuestu en 1928 pol Institutu internacional de llingües y civilizaciones africanes (*Institut international des langues et civilisations africaines*, IILCA) de Londres so la direición de Diedrich Westermann. Foi creáu pa dexar la trescripción de les llingües africanes pa usos científicos y práuticos. 

## Calteres

## Bibliografía
* 
* 
* 

## Ver tamién
* Alfabetu africanu de referencia
* Alfabetu xeneral de llingües camerunesas (na Wikipedia en francés)
* Alfabetu pan-nixerianu (na Wikipedia en francés)
* Alfabetu científicu de les llingües de Gabón (na Wikipedia en francés)
* Estandarización y normalización de la ortografía (Zaire) (na Wikipedia en francés)
* Ortografía mundial (na Wikipedia en francés)

## Referencies
Alfabetu mandéu

L**'alfabetu mandeo** ta basáu nel alfabetu araméu y foi usáu pa escribir l'idioma mandeo. A partir de les primeres lletres del so alfabetu los mandeos llamaron a la so escritura *abadaga* o *abaga*. A diferencia de los nomes daos a les lletres nes antigües llingües semítiques (*aleph, beth, gimel*), les lletres mandeas yeren conocíes por â, bâ, gâ, y asina socesivamente.

L'alfabetu consiste de venticuatro letra: les ventidós lletres del alfabetu araméu y dos adicionales a la fin. Como'l númberu venticuatro ye auspicioso pa los mandeanos (ye'l númberu d'hores d'un día) estes lletres son daqué artificiales. La vigésimotercera lletra ye *adu* y la vigésimocuarta ye una repetición de la *a* atopada de primeres. Según los mandeanos, d'esta forma perfeccionaron el alpha y omega. El sentíu de la escritura ye de derecha a izquierda, similar al árabe y al hebréu. 

A diferencia de la mayoría de los otros alfabetos semíticos, les vocales yeren usualmente escrites totalmente. La primera y última lletra *a* yera usada pa representar una serie de vocales abiertes. La sesta lletra *wa*, yera usada pa vocales zarraes traseres (*o*, *o*), la décima lletra *yá*, yera usada pa vocales zarraes fronteres (*e*, *i*). estes últimes dos pueden tamién sirvir pa les consonantes *w/v* y *e*. La octava lletra correspuende a la semítica *heth* y ye siempres pronunciada como una *i* llarga, sicasí, yera raramente usada y créese que yera una representación sagrada del güeyu de Dios. Una situación similar asocedía con decimosesta lletra, *ayn*.

Los mandeos post-clásicos y modernos usen numberoses pallabres perses. Cuatro lletres adicionales son usaes pa escribir pallabres non clásiques. Estes son, ello ye que simples cambeos de les lletres canóniques. Nun se considera qu'estes lletres formen parte del alfabetu polo que la suma sigue siendo de venticuatro y non ventiocho. 

Nel estándar de codificación de calteres Unicode, l'alfabetu, puntuación y diacríticos pueden atopase nel rangu *U+0840* a *U+085F*.
## Referencies

* Häberl, C.G. 2006. “*Iranian Scripts for Aramaic Languages: The Origin of the Mandaic Script*.” Boletín de les Escueles Americanes d'Investigaciones Orientales 341: 53-62. 

## Referencies

## Enllaces esternos

* PROEL
* Omniglot.com
Alfabetu suecu

L**'alfabetu suecu** ye una variante del alfabetu llatín. Consta de 29 lletres, de les cualos trés (**[[Å (lletra)|å]]**, **[[ä]]** y **[[ö]]**) son carauterístiques d'esta llingua y d'otres llingües xermániques.
Les vocales sueques son *a*, *e*, *i*, *o*, *u*, *y*, *å*, *ä* y *ö*.

Contién les 26 lletres del alfabetu llatín. Los dígrafos *ch* y *ll* son consideraos la suma de dos lletres (*c*+*h* y *l*+*l*).

L'alfabetu suecu ye'l siguiente:

Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Ww, Xx, Yy, Zz, Åå, Ää, Öö, Ëë,Ïï, Üü

## Referencies

## Enllaces esternos
Alfabetu rómico

El **alfabéto rómico** ye un alfabetu fonéticu propuestu por Henry Sweet como reforma pa la escritura del inglés. Sirvió como base pa ellaborar l'Alfabetu Fonéticu Internacional de Paul Passy. Caracterízase porque les lletres representen los mesmos soníos qu'en llatín (o n'inglés antiguu) en llugar de los múltiples soníos que cada lletra tien n'inglés actual, que cada soníu tien un símbolu propiu y cada símbolu representa un únicu soníu, y amás nun esisten les mayúscules. Pa representar los soníos propios del inglés Sweet utilizó la reversión (ə, ɔ), les lletres en cursiva o lletres emprestaes del anglosaxón (æ, ð) o del griegu (θ).

## Referencies

## Enllaces esternos
Alfabetu samaritanu

L**'alfabetu samaritanu** ye una escritura consonántico emplegada polos samaritanos nos sos testos relixosos (como'l pentateucu samaritanu, escritu nel so dialeutu hebréu) o, bien, pa citar partes de la Torá (como nes sos *[[mezuzá|mezuzot]]*), según pa comentarios y traducciones n'araméu y de xemes en cuando n'árabe.

El samaritanu provién direutamente del alfabetu paleo-hebréu, que ye una versión modificada del alfabetu feniciu na qu'estenses porciones de la Biblia hebrea orixinalmente fueron escrites. Esta escritura foi usada polos antiguos israelites, tantu xudíos como samaritanos. Ente que la archiconocida letra molde del llamáu alfabetu hebréu, tradicionalmente usada polos xudíos modernos, nun ye más qu'una versión estilizada del alfabetu araméu qu'ellos adoptaron de los perses, quien de la mesma lo adoptaron de los arameos. Tres la cayida del Imperiu Persa, los xudíos usaron tanto unu como otru antes de decantase definitivamente pola forma aramea; sicasí, mientres dalgún tiempu, siguieren emplegando'l paleo-hebréu (proto-samaritanu) namái pa escribir el Tetragrámaton; costume que, de la mesma, más tarde abandonaríen.

## Evolución

La tabla de la izquierda amuesa la evolución de la escritura samaritano. La columna I correspuende al alfabetu paleo-hebréu, en cuantes que la columna X amuesa la forma moderna de les lletres. Hasta'l so estremu esquierdu atópense les lletres hebrees equivalentes a les samaritanes a forma de referencia comparativa.

## Lletres

Consonantes
: ā'lāf
: bīt
: gā'mān
: dā'lāt
: īy :
bâ
: zēn
: īt
: ţīt
: yūt
: kâf
: lā'bāt
: mīm
: nūn
: ensin'gât
: īn
: fī
: şâ'dīy :
qūf
: rīš
: šān
: tāf

Vocales
: 
: ā'lāf
: *oclusión*
: dagesh
: yūt epentética :
yût epentética :
ē
: y :
â
: ā
: a :
æ̂
: ǣ
: æ
: ă
: ă
: ū
: o :
î
: ī
: i
: o :
sukun

Puntuación
: 
: 
:
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
:

## Referencies

## Enllaces esternos
* Biblia samaritana, na biblioteca británica (n'inglés). 
* Omniglot.com - Alfabetu samaritanu en Omniglot (n'inglés).
* Fuentes pal samaritanu (n'inglés).
Alfabetu vah

L**'alfabetu vah** (tamién llamáu **Bassa Vah**) ye un alfabetu autóctonu africanu que foi utilizáu dende principios del sieglu XX en delles zones de Liberia poblaes por falantes del idioma bassa. El so orixe ye inciertu, anque podría tar rellacionáu col silabariu vai, tamién liberianu.

## Historia
A finales del sieglu XIX, el falante de bassa y estudiante liberianu Flo Darvin Lewis (tamién llamáu Thomas Gbianvoodeh Lewis) viaxó a América pa cursar el doctoráu de medicina na Syracuse University de Nueva York y, según el so testimoniu, atopó les primeres evidencies de la escritura vah ente les colonies d'esclavos liberianos d'orixe bassa del Caribe y Brasil, quien la traeríen dende Liberia, onde s'escaecería'l so usu.

Lewis consiguió una imprenta, datándose'l primer llibru modernu n'escritura vah escontra 1907. Darréu, en 1910, tornó a Liberia y dedicóse a sopelexar y promover la llectura y escritura d'esti alfabetu, que según delles teorias sería obra dafechu so.

En 1959 creóse la Bassa Vah Association, qu'intentó la promoción d'una forma modernizada del mesmu, que s'estremaba principalmente nel númberu de consonantes (30 na forma clásica, 23 na forma moderna), sicasí l'usu d'esta escritura menguó progresivamente hasta sumir.

## Intereses
Delles lletres del alfabetu vah guarden similaridades coles del alfabetu del ge'ez, llingua semítica etiópica usáu anguaño pal idioma amháricu, o'l alfabetu N'Ko de Guinea. Amás, dellos llingüistes norteamericanos señalaron que l'alfabetu vah ye unu de los pocos alfebetos africanos (xunto col alfabetu usáu pal ge'ez, el N'Ko y el tifinagh) que nun tienen la influyencia del alfabetu llatín.

## Ver tamién
* Idioma Bassa (Liberia)
* Idioma Basaa (Camerún)

## Referencies

## Enllaces esternos
* Ficha sobre'l Bassa Vah, en Omniglot.
* Páxina d'un testu en Bassa Vah clásicu.
* Fonte ya información, páxina de la *Bassa Vah Association*.
* Datos sobre la escritura Bassa Vah, en PROEL.
Alfabetu vascu

L**'alfabetu vascu** ye una variante del alfabetu llatín utilizáu pa escribir l'idioma vascu. Según la Real Academia de la Llingua Vasca, tien 27 lletres:

Caúna de les lletres representa fonemes únicos. La única esceición ye si ⟨l⟩ o ⟨n⟩ son precedíes por ⟨i⟩: nesi casu, na mayoría de los dialeutos, eses consonantes se palatalizarán a /ʎ/ y /ɲ/.

Magar que la *hatxe* ye muda na mayoría de los dialeutos, la so esistencia nel alfabetu deber a la so pronunciación aspirada n'Iparralde, la zona norte del territoriu del País Vascu.

Amás, l'alfabetu entiende los dígrafos siguientes:

## Referencies

## Enllaces esternos
Alimaña

**Alimaña**: ye un vocablu de connotación negativa que s'usa pa identificar a aquelles especies del mundu animal que son refugaes en mediu humanu yá seya pol so aspeutu, nocividad o perxuiciu; y en segunda instancia ye un axetivu calificativu que denota a aquelles persones que pol so comportamientu social son perxudiciales o causen repulsión na sociedá.

## Etimoloxía
La pallabra *alimaña* ye una deformación metastética de la pallabra *animalia* que ye un plural del vocablu llatín singular *animal*. Foi usáu polos naturalistes pa englobar a aquelles especies que los sos traces son confusos, raros o difíciles de describir y que col tiempu usóse pa identificar a aquelles especies d'animales perxudiciales, repulsivos o dañibles que conviven col mediu humanu.

Otres derivaciones homofónicas güei yá ensin usu del vocablu *Alimaña* provién del español antiguu qu'identificaba a Alemaña como Alimaña, quedando rexistrada esta acepción tantu na fonética de préstamu hispanu nel llinguaxe aymará (Bolivia) y nes lliteratures españoles del sieglu XVIII y que nun tienen nenguna rellación cola actual acepción de la pallabra.

## Referencies
Alqosh

**Alqosh** (llamada tamién **al-Qūš** o **Alqūsh**; n'árabe: ألقوش, en siríacu: ܐܠܩܘܫ) ye en 2015 una ciudá del Iraq septentrional, na gobernatura de Ninawa.

Allugada a aproximao 50 km al norte de Mosul, esta perantigua ciudá ye mentada per vegada primera nuna inscripción del palaciu de Senaquerib y sobresalió nel sieglu VII e.C., anguaño (añu 2016&nbsp;d.&nbsp;C.) ye unu de los principales centros del cristianismu correspondiente a la ilesia asiriocaldea : a 3 km nes vecindaes d'esta ciudá atopa'l Monesteriu de Rabban Ormizda, sede de los patriarques de la ilesia cristiana nestoriana ente 1551 y 1804.

## Referencies

## Enllaces esternos
*www.alqosh.net
*www.alqush.com

## Referencies
* http://reliefweb.int/report
Altu islandés

El **alto islandés** (*háfrónska*) ye una llingua construyida, enllena de metáfores y arcaísmos del idioma islandés modernu, empecipiada pol belga Jozef Braekmans y desenvuelta por un pequeñu grupu d'islandeses. L'oxetivu ye crear dalgún recursu simbólicu pa los islandeses que nun se sienten bien cola internacionalización de la so llingua materna y que quieren falar una llingua materna que suene lo más medieval y pura posible. El corazón del movimientu llingüísticu ye'l Centru Llingüísticu Altu Islándico, qu'apaeció na rede n'agostu de 2005. El so presidente ye Pétur Þorsteinsson. El proyeutu llamó l'atención de dellos medios de comunicación n'Islandia, pero como'l Altu Noruegu (*høgnorsk*) en Noruega, la llingua nun tien nengún estatus oficial en Islandia.

## Nome
El nome háfrónska vien de *[[høgnorsk]]*, una forma conservadora de *[[nynorsk]]* (noruegu nuevu). El términu *frónska* ta deriváu de *frón*, el nome poéticu d'Islandia, que yera orixinalmente una de les denominaciones de "tierra" mentada na Edda prosaica.

## Ultrapurismo
L'énfasis nel altu islandés ta sobremanera nel *málgjörhreinsun* (ultrapurismo). Esto quier dicir que tolo que puede tar espresáu pol soníu ye un oxetivu pa la intervención purista, inclusive los nomes propios, xeográficos y químicos.

## Ver tamién
* Purismu llingüísticu n'islandés

## Referencies

## Enllaces esternos
* Centro llingüísticu altu islándico
* Artículu sobre'l trabayu de Braekman en DV (edición: 30 de xineru de 1999), unu de los cuatro periódicos n'Islandia
* https://web.archive.org/web/20070928021540/http://veftivi.visir.is/veftivi/main.do?treeId=2003
Amban

**Amban** (en plural: **ambasa**), ye una pallabra en idioma manchú que significa *[[ministru]]* y que s'usaba na China imperial pa designar al representante del emperador de la Dinastía Qing, qu'habitaba nel territoriu d'un *estáu tributariu* o d'una dependencia, actuando de manera similar a un *gobernador residente* nun protectoráu. 

Los ambasa fueron unviaos pola Dinastía Qing escontra'l Tíbet, Mongolia, y Turquestán Oriental, entendiendo parte del actual Xinjiang, en tantu formalmente tratábase de territorios dotaos de gran autonomía interna y onde los emperadores chinos nun exercíen gobiernu direutu sinón por aciu representantes.

En 1793 l'emperador Qianlong, camudó'l procedimientu de seleición del Dalái Lama y los tibetanos hubieron de convencer al amban de qu'ellos acataren esta disposición. En 1904, cuando los británicus trataron de forzar al Tíbet a roblar un tratáu de comerciu, el amban declaróse incapaz d'axustar polos tibetanos una cuota, fechu que punxo en dulda'l grau de control que la China exercía sobre'l Tíbet.

La representación y autoridá de los ambasa, sigue siendo aldericada pol gobiernu chinu y los partidarios de la independencia tibetana, col enfotu de sofitar les sos pretensiones en conflictu sobre'l estatus del Tíbet.

## Referencies

## Enllaces esternos