Ríu Don

El **ríu Don** () ye un ríu de la Rusia europea que flúi en direiciones SE y SO desaguando nel mar d'Azov. Con 1870 km ye'l quintu más llargu d'Europa, tres el Volga, Danubiu, Ural y Dniéper. La so conca drena un área de . Ye'l mesmu ríu ***[[Tanais]]*** de les fontes clásiques grecorromanes.

Les principales ciudaes nel so cursu, con más de 100 000 habs., son Vorónezh, Volgodonsk y Rostov del Don. Los sos afluentes principales son los ríos Donets y Jopior, dambos con más de  de llargor. Alministrativamente, el ríu escurre, agües embaxo, polos siguientes óblast: Tula, Lípetsk, Vorónezh, Rostov y Volgogrado.

## Xeografía
### Carauterístiques
El ríu Don tien toles carauterístiques d'un ríu d'enllanada. La so rimada media varia pocu dende la nacencia hasta la desaguada, con un valor de solo  (). Escurre por unes vastes llanures aluviales en tol so percorríu, sacante nes cercaníes de Kalach del Don, onde'l so valle estrechar significativamente. El valle del Don, al igual que'l d'otros ríos de la rexón, presenta una morfoloxía asimétrica, coles veres de la derecha altu y empináu, y les veres izquierdes baxes y llanes.

### Curso
El ríu Don naz cerca la ciudá de Novomoskovsk (Rusia) ( en 2002), nel óblast de Tula, a unes  al sureste de Tula (), y unes  al sureste de Moscú. Escurre nos sos entamos en direición sur, recibiendo pela esquierda al primeru de los sos afluentes d'importancia, el ríu Nepravda y saliendo del óblast de Tula pola trifrontera ente los óblast de Tula, Lípetsk y Riazán, nel que'l ríu nun entra.

Siguiendo al sur, enfusar nel óblast de Lípetsk, pasando peles llocalidaes de Dankov () y Lebedyan (), pa recibir de siguío pela derecha al ríu Krasivaya Mecha y depués al ríu Sosna, qu'acaba de travesar la ciudá de Yelets (). Sigue'l Don por Zadonsk () y Kon-Kolodej, y depués llega a un tramu nel que'l ríu forma la frontera natural ente los óblast de Lípetsk y de Voronezh.

Tres esi curtiu tramu, el Don entra, pela so parte septentrional, nel óblast de Voronezh. Calteniendo la direición sur, el ríu pasa mui cerca de la capital Vorónezh () (a unes ), onde recibe pela esquierda al homónimu ríu Voronezh y, pela derecha, al ríu Devica. Continua escontra'l sur, travesando la llocalidá de Grenjacez y recibiendo pela derecha al ríos Potudan y más tarde al ríu Tichaja Sosna. Llega depués a la ciudá de Liski (), pa dempués recibir, pela esquierda, al ríu Ikorec, al ríu Bitiug y depués al ríu Osered. Continua pela ciudá de Pávlovsk () y depués recibe, pela esquierda, al ríu Chórnaya Kalitvá, un puntu nel que'l ríu vira escontra'l Y-SE, y nel que ta a menos de  de la frontera con Ucrania. El ríu escurre por un tramu nel que recibe, pela esquierda, al ríu Boguchar y, depués, pela derecha, al ríu Tolucheevk.

Abandona al poco l'óblast de Voronezh y enfusar, pel so llau occidental, nel óblast de Rostov, un curtiu tramu nel que recibe pela esquierda al ríu Peskovatka y llega dempués a les llocalidaes de Kazankaya y Veshenskaya (). Entra depués nel óblast de Volgográu, pa recibir al poco, pela esquierda, al ríu Khoper y depués al ríu Medveditja. Unos kilómetros agües abaxo pasa frente a Serafimovich (), dempués recibe pela esquierda a la llongura ríu Ilovlya ( y una conca de ) y llega a Kachalino. El Don vuelve xirar escontra'l suroeste, escurriendo por una rexón cada vez más greba y seca, y un poco primero de llegar a Kalach del Don (), el ríu entra nuna zona embalsada, la cola del llargu banzáu de la presa de Tsimlyansk (), asitiada a más de  de distancia agües abaxo. Nesti gran banzáu'l Don recibe, pela derecha, los ríos Donskaja Carica, Esaulovskij Aksái y Kurmoyarsky Aksái; y, pela esquierda, al ríu Liska y al ríu Chir. A metá del banzáu, el ríu Don abandona'l óblast de Volgográu y entra nuevamente nel óblast de Rostov, esta vegada pela so parte centrooriental.

Dexada atrás la presa, nes proximidaes de la ciudá de Volgodonsk () y Tsimlyansk (), el ríu sigue en direición oeste, pasando por Konstantinovks () y n'Ust-Donecki recibe pela esquierda al más importante de tolos sos afluentes, el ríu Donets. Yá nel so tramu final, recibe, pela esquierda, al ríu Sal y al ríu Manych, y, pela derecha, al ríu Aksái, na llocalidá d'Aksái (). Llega depués a Rostov del Don, la principal ciudá de tol so cursu () y pocu dempués el ríu Don, tres un percorríu de casi , desagua nel mar d'Azov formando un Delta del Don ampliu estuariu d'unes , mui cerca de la llocalidá homónima d'Azov ().

### Mapes

Donrivermap.png|Conca del ríu Don
Don basin.png|Mapa en rusu del Don
Russian rivers.png|Ríos de Rusia; el Don ta embaxo a la izq.

Nel segundu mapa pueden lleese a lo llargo del so cursu los nomes de les siguientes ciudaes: Новомосковск (Novomoskovsk), Данков (Dankov), Задо́нск (Zadonsk), Воронеж (Vorónezh), Ли́ски (Liski), Па́вловск (Pavlovsk), Серафимо́вич (Serafimóvich), Кала́ч-на-Дону́ (Kalach del Don), Цимля́нск (Tsimliansk), Волгодо́нск (Volgodonsk), Константи́новск (Konstantínovsk), Росто́в-на-Дону́ (Rostov del Don) y Азов (Azov).

## Historia
Na antigüedá, el ríu Don yera consideráu la frontera ente Europa y Asia (dos de los trés partes del mundu, siendo Libia —África— la tercera, dixebrada d'Asia pol ríu Nilu). Nel Llibru de los Xubileos, méntase'l ríu como parte de la llende, dende'l so puntu más occidental hasta la desaguada, de les axudicaciones a los fíos de Noé, Jafet (norte) y Sem (sur). Méntase que'l so cursu yera tan rápido que nunca se conxeló. Según Plutarco y Eustathius de Salónica, el nome griegu deriváu de la gadaña don Dan.

Mientres el tiempu de los antiguos escites yera conocíu, en griegu, como'l ríu Tanais (Τάναϊς), y dende esa dómina foi una importante ruta comercial. Tanais apaez nes fontes antigües grieges como'l nome del ríu y d'una ciudá de los sármatas (Tana-Azaq, l'actual Azov), alcontrada nel sur de la so boca, na rexón de la llaguna Meótide (Μαιῶτις λίμνη). El nome deriva, sicasí, del escita iraniu *Dānu* 'ríu', similar al modernu osetiu *don* 'ríu'.

La fortaleza jázara de Sarkel foi utilizada p'apoderar esti puntu na Edá Media.

En tiempos modernos, la parte baxa del ríu vivió los intensos combates mientres la Operación Uranu, unu de los puntos d'inflexón de la Segunda Guerra Mundial.

El Don dio'l so nome a los cosacos del Don, los cosacos que s'asitiaron nel so fértil valle nos sieglos XVI y XVII. Na lliteratura moderna, el Don ye una tema central nes obres de Mijaíl Shólojov, escritor y premiu Nobel. La so obra más famosa titúlase *[[El Don apacible]]*. L'escritor moraba na stanitsa Vióshenskaya.

## Preses y canales

Nel so puntu más oriental, el ríu Don pasa mui cerca del cursu del ríu Volga, nes proximidaes de Kalach del Don. En 1952 inauguróse la canal Volga-Don, que, tres , dexa llegar al Volga cerca de Svetly Yar y depués, agües embaxo, algamar el mar Caspiu, siendo una de les principales arteries fluviales. El nivel d'agua del ríu Don nesta zona algámase gracies a la presa de Tsimlyansk, rematada nesi mesmu añu, que forma'l llargu banzáu del mesmu nome.

Nos siguientes  per debaxo de la presa de Tsimlyansk, la fondura d'agua abondo nel ríu Don caltener por una secuencia de trés preses y sistemes d'escluses: la clase de buques esclusa Nikoláyevsky (Николаевский гидроузел), la clase esclusa Konstantínovsky (Константиновский гидроузел) y la más conocida de los trés, la clase esclusa Kóchetovsky (Кочетовский гидроузел). La esclusa Kóchetovsky, construyida en 1914–1919, doblar en 2004–2008, y ta allugada  per debaxo de la confluencia del ríu Severski Donets nel Don, y  agües enriba de Rostov, esta la esclusa Kóchetovsky. Esta instalación caltién el nivel d'agua abondo, tantu na so seición del Don, como nel tramu inferior del Severski Donets. Esta ye la última esclusa nel Don; agües embaxo de Kóchetovsky, la fondura necesaria pa la navegación fluvial caltener por aciu dragáu.

El ríu Don ye navegable en casi tol so cursu.

## Hidroloxía
El ríu Don tien un réxime nival d'enllanada. El ríu empieza a conxelase a finales de payares o principios d'avientu. Permanez sol xelu 140 díes al añu nel cursu cimeru y de 30 a 90 díes nel cursu inferior, na parte inferior nunca ta conxeláu.


 

## Galería

%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%94%D0%BE%D0%BD.jpg|Nacencia del Don en Novomoskovsk, (Tula)
Don River near Kalininsky.jpg|El ríu Don en Kalininsky (Rostov)
Don River in Polibino photo by Sergei Arssenev.jpg|El ríu Don en Polibino (Lípetsk)
Don (Voronezh Oblast).jpg|El ríu Don nel óblast de Vorónezh
Don River near Yelets.jpg|El ríu Don cerca de Yeléts (Lípetsk)
Don_upstream_of_Pavlovsk_1.jpg|El ríu Don nel óblast de Vorónezh

## Sistema fluvial del ríu Don
El ríu Don tien numberosos afluentes, siendo los más importantes, siguiendo'l ríu agües abaxo, los que recueye la tabla siguiente.

Otros afluentes menos importantes son los ríos Tsimla (Цимла) (186 km y Kumshak (Кумшак) (121 km).

## Referencies

## Enllaces esternos