open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ríu Benue

El **ríu Benue**  ye un llargu ríu d'África, el principal afluente del ríu Níxer. El llargor del ríu ye aproximao de 1.400 km y ye navegable casi na so totalidá mientres los meses de branu, siendo por ello una importante ruta de tresporte de les rexones que traviesa.

Naz na pandu Adamawa al norte de Camerún, na Rexón del Norte y diríxese al noroeste. Dempués de recibir al ríu Rey pela derecha, atópase'l banzáu de Lagdo y, de siguío la población de Garoua, onde xira sópito escontra l'oeste pa dirixise a Nixeria. Nesti país, pasa al sur del macizu de Mandara, y traviesa Jimeta, Ibi y Makurdi antes d'axuntase col Níxer na ciudá de Lokoja, al sur de la capital, Abuya.

Los mayores afluentes son el ríu Gongola (531 km) y el Mayu Kébbi, que lo coneuta col ríu Logone (parte del sistema del llagu Chad) mientres los hinchentes. Otros afluentes importantes son el río Faru (Benue), ríu Taraba, ríu Donge y el ríu Katsina Ala (320 km).

Nel puntu de confluencia el Benue supera al Níxer pol volume (media de descarga antes de 1960: 3.400 m³/s frente a 2.500 m³/s). Mientres les décades siguientes la escorrentía de los ríos menguó notablemente por cuenta de la regación.

## Ver tamién
* Ríu Níxer

## Referencies

## Enllaces esternos
Ríu Orange

El **ríu Orange** () ye'l segundu ríu más importante del sur d'África dempués del ríu Zambeze y el más importante de la república de Sudáfrica. Naz nos montes Drakensberg en Sudáfrica y percuerre la frontera ente esti país y Lesothu, a unos 193&nbsp;km de la mariña del océanu Índicu. El ríu Orange empónse sicasí escontra l'oeste, nun percorríu de 2.200&nbsp;km, trazando la frontera meridional de la Provincia del Estáu Llibre. Darréu escurre delimitando la frontera ente Namibia y Sudáfrica y desagua nel océanu Atlánticu na ciudá d'Alexander Bay, a metá de camín ente Walvis Bay y Ciudá del Cabu.

El so afluente más destacáu ye'l ríu Vaal, que tamién naz nel cordal Drakensberg, al este de Johannesburgu y forma la frontera ente'l Transvaal y l'Estáu Llibre, antes de xunise col Orange al suroeste de Kimberley. En xuniéndose col Vaal, l'Orange percuerre los terrenes grebos y xabaces del sur de la rexón de Kalahari y Namaqualand.

Mientres los postreros 800&nbsp;km del so cursu recibe munchos regueros intermitentes y dellos wadis. El volume del caudal amenórgase considerablemente por cuenta del evaporamientu. Na estación de lluvies, l'Orange convertir nuna impetuosa riega.

El ríu foi afayáu por europeos en 1760 y foi bautizáu col nome de la Casa d'Orange de los Países Baxos alredor de 1777-79.

## Ver tamién
* Ríos de Sudáfrica

## Referencies

## Enllaces esternos
Robert Burns Woodward

**Robert Burns Woodward**  foi un químicu y profesor universitariu d'Estaos Xuníos gallardoniáu col Premiu Nobel de Química del añu 1965.

## Biografía
Fíu d'inmigrantes británicos (Arthur Woodward d'Inglaterra y Margaret Woodward de Glasgow, Escocia) estudió química nel Institutu Teunolóxicu de Massachusetts (MIT), onde se llicenció en 1936 y doctoró en 1937. Darréu realizó una tesis postdoctoral na Universidá d'Illinois, y a partir de 1950 foi profesor de química y catedráticu na Universidá de Harvard.

Woodward finó na so residencia de Cambridge víctima d'un infartu de miocardiu.

## Investigaciones científiques
Interesáu na síntesis química de sustancies orgániques, consiguió sintetizar la quinina en 1944, el colesterol y la cortisona en 1951, la estricnina en 1954, la reserpina en 1956 y la vitamina B12 en 1971. Tamién consiguió reproducir nun llaboratoriu la molécula de la clorofila, el pigmentu responsable del color verde de les plantes.

En 1965 foi-y concedíu'l Premiu Nobel de Química *polos sos trabayos na síntesis de materiales naturales*.

En 1959 foi gallardoniáu cola Medaya Davy pola Royal Society.

Los sos trabayos teóricos inclúin la so collaboración con Roald Hoffmann, con quien realizó estudios de los mecanismo de reacción de los productos químicos, instaurando les regles de Woodward-Hoffmann.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Páxina web del Institutu Nobel, Premiu Nobel de Química 1965 (n'inglés)
* Autobiografía de premiu Nobel: Woodward (n'inglés)
Roldán

**Roldán**, tamién llamáu n'español **Roland** y **Orlando**, (en francés, *Roland*; en fráncicu, *Hrōþiland*; en catalán *Rotllà*; n'euskera *Errolan*) foi un comandante históricu de los francos al serviciu de la Marca Bretona. Morrió na batalla de Roncesvalles a manes de los Vasconos el 15 d'agostu de 778. La so vida fíxose suxetu de lleenda lliteraria, notablemente na Materia de Francia. Según lleenda, Roldán yera sobrín de Carlomagno como'l supuestu fíu de la so hermana, Gisela.

## Lleenda
La lleenda hai bordáu la so hestoria nel rellatu épicu del noble cristianu muertu por fuercies sarracenes, que forma parte de la temática de la materia de Francia. El soceder de Roldán narrar nel *[[Cantar de Roldán]]*, poema que la so fecha exacta de composición nun se determinó entá, anque se convieno fechala ente 1086 y 1104. Ellí, Roldán ye armáu con un cuernu y una espada llamada Durandarte. Nel cantar puede acolumbrase una notable defensa escontra'l cristianismu de les cruzaes, amosándose la postura d'Occidente: la defensa del cristianismu contra'l islam.

Nel *[[Orlando (novela)|Orlando]]* de Virginia Woolf puede apreciase la tradición posterior del bien popular personaxe en versu italianu, sobremanera nel sieglu XVI, que lleva a la épica *[[Orlando furiosu]]*, de Ludovico Ariosto, como continuación del *[[Orlando namoráu]]*, de Matteo Maria Boiardo. En llingua castellana, la obra más importante en qu'apaez Roldán/Orlando ye'l poema épicu *[[El Bernardo]]*, escritu nel Virreinatu de la Nueva España (güei Méxicu), por Bernardo de Balbuena y publicáu nes prenses de Diego Flamencu en Madrid en 1624.

Esti personaxe tuvo arrodiáu dende va sieglos por un halo mitolóxicu. Por esto podemos atopar ente Roncesvalles y Mezkiritz los llamaos «Pasos de Roldán», na mariña frente a Hendaya les Roques de Roldán», supuestamente refundiaes por él dende les Peñes de Aya, la «Fienda de Roldán», abertura pedresa nel Parque Nacional de Ordesa y Monte Perdíu abierta, según la lleenda, por Roldán pal pasu del so exércitu escontra territoriu galu, o'l denomináu «Pierrondán», supuesta buelga del pie del Roldan nel términu de Fuencalderas, na contorna aragonesa de les Cinco Villes. Tamién nel Parque Natural de la Sierra y Cañones de Guara, nel pre-Pirinéu de Uesca, ta'l Saltu de Roldán, dos peñes que según la lleenda Roldán tuvo que saltar pa escapar de los sos persiguidores nel so regresu a Francia, morriendo'l caballu por tamaña xesta y teniendo que siguir a cuerpu, hasta llegar a Ordesa.

## Ver tamién
*Cantar de xesta
*Materia de Bretaña
*Paladín
*Caballería
*Llibros de caballería
*Lleenda del Puig Campana

## Referencies

## Enllaces esternos
Robert Woodrow Wilson

**Robert Woodrow Wilson**  ye un físicu d'Estaos Xuníos.

En 1978, ganó'l Premiu Nobel de Física, xunto con Arno Allan Penzias, pol so descubrimientu accidental en 1964 de la radiación cósmica de fondu de microondes o CMB (el premiu d'esi añu foi compartíu con Pyotr Leonidovich Kapitsa por un trabayu distintu). Mientres trabayaben nun nuevu tipu d'antena nos Llaboratorios Bell en Holmdel, Nueva Jersey, atoparon una fonte de ruíu na atmósfera que nun podíen esplicar. Depués d'afinar la receición de l'antena, el ruíu foi finalmente identificáu como CMB, lo cual confirmaba supuestos plantegaos pola teoría del Big Bang.

Wilson graduóse na Universidá de Rice y tien un posgráu del Institutu Teunolóxicu de California.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Robert Woodrow Wilson
Mueyu de pexe

El **mueyu de pexe** ye un condimento deriváu del pexe lleldáu. El términu emplegar pa describir na actualidá a un ampliu rangu de productos emplegaos en distintos cocines del Sureste Asiáticu y emplégase añadida a dellos platos fundamentalmente como un ingrediente de propiedaes similares a la sal. El mueyu de pexe ye bien popular na cocina vietnamita. Na cocina china del sur emplégase como un aceite de cocina, o como un ingrediente pa la ellaboración de sopa. N'Europa sol Imperiu romanu llegar a consumir el garum que yera un mueyu bien similar (anguaño apaez namái nos llibros de cocina antiguos, anque en 2014 un biólogu estremeñu xunto a espertos de la Universidaes de Cádiz y Sevilla dicen reproducir dicha mueyu a partir de restos intactos procedentes de Pompeya).

## Tipos de mueyos de pexe
Dellos mueyos de pexe facer de pexe crudu, otres de pexe seco, dalgunes de namái ciertes especies; otru suelen ser los restos de los pexes atrapaos na rede, dacuando inclúyense moluscos; dalgunos d'un namái tipu de pexe, otros namái de la sangre y/o coraes del pexe. Dellos mueyos contienen namái sal y pexe y otres contienen amás una variedá yerbes y especies. Esisten mueyos de pexe que fueron lleldaes namái un pocu por que permaneza l'intensu arume a pexe y hai aquelles que tres una enllargada fermentadura yá namái tienen un arume a nueces y un sabor a quesu.

### Sureste Asiáticu
El mueyu ellaboráu n'Asia faise de normal d'anchoes, sal y agua. Suelse emplegar con moderación por cuenta de qu'apurre unos arumes intensos. Esisten variedaes, por casu en Vietnam denominar *nước mắm*, otros ingredientes similares en Tailandia y Birmania denominar *nam pla* (น้ำปลา) y *ngan byar yay* respeutivamente. En Camboya conózse-y como *teuk trei* y ye un hiperónimo que toma a una gran variedá de mueyos qu'empleguen el mueyu de pexe como base. N'Indonesia el mueyu de pexe tien una consistencia semisólida y denominar *trasi*, el prahok camboyanu y el malayu suelen tar ellaboraos de camarón lleldáu (*[[belacan]]*) y hai otres variaciones del mesma tema. La versión similar en cocina filipina n'Indochina denominar *patis*. Un subproductu bien popular en Vietnam del mueyu de pexe ye'l bagoong.

### Occidente

Un mueyu bien similar a la emplegada anguaño nos países del Sureste Asiáticu emplegar n'Europa na dómina del Imperiu romanu, mueyu que se denominaba: *[[garum]]* o *liquamen*, esistía en variedaes denominaes *oxygarum* (entemecíu con vinagre) y *meligarum* (entemecíu con miel). Yera una de les especialidaes culinaries de la Hispania Baetica.

## Ver tamién
* Garum
* Mueyu Worcestershire / Gentleman's Relish
* Mueyu de soya
* Mueyu d'orca
* Pasta de gambes

## Referencies

## Enllaces esternos

* Fish Sauce Recipes 
* Fish Sauce - How it is Made, por Kasma Loha-unchit, un instructor de la cocina Thai y autor del llibru: "*living in the U.S.*" 
* Garum! 
* James Grout: ''Garum'', part of the Encyclopædia Romana
* Italian Cooking And Living Article on Garum
* Phu Quoc Fish Sauce - Nam Huong Producer
Sawao Kato

ye un ximnasta xaponés retiráu. Ye unu de los más gallardoniaos atletes olímpicos, llogrando ente 1968 y 1976 once medayes, que ocho son d'oru.

Kato nació na Prefeutura de Niigata y estudió na Universidá Tokyo Kyoiku. Compitió per primer vegada nun xuegu olímpicu en 1968, xunto col so hermanu mayor Takeshi. Ganaron na competición, con Sawao consiguiendo medayes en ximnasia rítmica y sobre el suelu. Quedaron terceros nos aros.

## Referencies
Serguéi Bubka

**Serguéi Nazárovich Bubka** ( **Sergiy Nazarovich Bubka**), ye un atleta ucraín de saltu con piértiga, campeón olímpicu en 1988 y campeón mundial en 1983, 1987, 1991, 1993, 1995 y 1997 con 35 récores nel so haber (17 al campu y 18 en pista cubierta).

Nos sos años de carrera llevó'l récor mundial de la especialidá de 5,83 m a 6,15 m. De primeres de la so carrera compartió honores col francés Thierry Vigneron alternando ente los dos la marca mundial, llegando a batelo dambos el mesmu día (el 26 de mayu de 1984).

Foi posesor del récor mundial de 6,15 metros, establecíu en pista cubierta'l 21 de febreru de 1993 en Donetsk (Ucraína) mientres casi 21 años hasta que'l francés Renaud Lavillenie superó por un centímetru la marca na mesma xunta y nel mesmu estadiu, dexando'l récor del mundu en 6,16 metros. Entá sigue en posesión del récor del mundu al campu con una marca de 6,14 metros establecíu en Sestriere (Italia) el 31 de xunetu de 1994.

Retirar de les competiciones en 1997 por cuenta de múltiples mancadures nel talón. Tres la so retirada siguió carrera como dirixente deportivu, representante d'atletes ante'l Comité Olímpicu Internacional y parllamentariu nel so país natal.

Recibió'l Premiu Príncipe d'Asturies de los Deportes en 1991 y foi portador, en 2004, de la llapada olímpica d'Atenes 2004 cuando ésta pasó per Ucraína.

N'agostu de 2015, Bubka presentóse a les eleiciones pola presidencia de la IAAF onde-y venció'l tamién ex-atleta Sebastian Coe por un total de 115 votos pal so rival, ente que Bubka namái 92 votos de les 207 delegaciones que votaron.

## Campeonatos mundiales
* Campeón mundial en Ḥélsinki 1983, 5,70 m
* Campeón mundial en Roma 1987, 5,85 m
* Campeón mundial en Tokiu 1991, 5,92 m
* Campeón mundial en Stuttgart 1993, 6,00 m
* Campeón mundial en Gotemburgu 1995, 5,92 m
* Campeón mundial n'Atenes 1997, 6,01 m

## Ver tamién
* Progresión de la marca de saltu con piértiga masculín

## Referencies

## Enllaces esternos

* IAAF: perfil de Serguéi Bubka
* Sergei Bubka, un superdotado de la piértiga
Sienda

Una **sienda** ye un camín rural piatonal estrechu. D'antiguo sirvía pa comunicar les aldegues a cuerpu o en pollín. Anguaño, úsase xunto con otros caminos rurales formando rutes pa prauticar turismu activu: bicicleta y senderismu.


Image:Taiwan 2009 JinGuaShi Historic Gold Mine Trail Leading to Mining Sites FRD 8756.jpg|Imaxe d'una sienda.
Image:Bosco Chiesanuova (Grietz Dossetti Tinazzo) Lessinia VR Italy 2013-04-01 photo CTG ACA LESSINIA Paolo Villa 0072sp12.jpg|Bosco Chiesanuova ITA Espurechu naturale regionale della Lessinia ctg Lessinia 2013
Image:Bosco Chiesanuova (Grietz Dossetti Tinazzo) Lessinia VR Italy 2013-04-01 photo CTG ACA LESSINIA Paolo Villa 0072sp11.jpg|Bosco Chiesanuova ITA Espurechu naturale regionale della Lessinia ctg Lessinia 2013
Image:Bosco Chiesanuova (Grietz Dossetti Tinazzo) Lessinia VR Italy 2013-04-01 photo CTG ACA LESSINIA Paolo Villa 0072sp14.jpg|Bosco Chiesanuova ITA Espurechu naturale regionale della Lessinia ctg Lessinia 2013
Image:Bosco Chiesanuova (Grietz Dossetti Tinazzo) Lessinia VR Italy 2013-04-01 photo CTG ACA LESSINIA Paolo Villa 0072sp16.jpg|Bosco Chiesanuova ITA Espurechu naturale regionale della Lessinia ctg Lessinia 2013
Image:Bosco Chiesanuova (Grietz Dossetti Tinazzo) Lessinia VR Italy 2013-04-01 photo CTG ACA LESSINIA Paolo Villa 0055sp 06.jpg|Bosco Chiesanuova ITA Espurechu naturale regionale della Lessinia ctg Lessinia 2013


## Ver tamién
* Senderismu
* Senderu
* Pequeñu Percorríu
* Gran Percorríu
* Vía pública

## Referencies

## Enllaces esternos
Shitao

**Shitao**
Yuanji Shih T'ao(石涛 pinyin Shi Thao) que'l so nome real ye Ruoji Zhu (1642 - 1707) foi un pintor y caligrafo chinu.

Nacíu en Quanzhou, provincia de Guangxi. Shitao tenía sangre real, yá que la so familia baxaba del hermanu mayor de Zhu Yuanzhang, fundador de la dinastía Ming de China.
Shitao, tuvo que fuxir al instaurase la dinastía Qing (manchúes, cuando tan solo yera un neñu, salvó la so vida cola ayuda d'un sirvientes de la familia. Dende entós creció nel anonimatu. Pa sobrevivir, foi abellugáu nunos monesterios.

Shitao siguió les enseñances del zen pero tamién s'aficionó a los pensamientos de Lao-tse y de Chuang-tzy. Sobremanera na so edá avanzada tuvo ocasión de ser un fiel del Taoísmu.

Pol so talentu como pintor ya investigador de la teoría del arte, Shitao ocupa un llugar bien importante na historia artística de China. Unu de los principios básicos del pensamientu de Shitao ye trazu únicu de pincel. L'estilu de Shitao revolucionó la pintura china, rompiendo colos estilos tradicionales y l'estilu de la dómina.

## Referencies

## Enllaces esternos
Sogdiano

Los **sogdianos** fueron un pueblu de llingua irania que vivieron nuna zona qu'ocupa parte de los actuales Taxiquistán y Uzbequistán y que englobaba les ciudaes de Samarcanda y Bujará.

Los estaos sogdianos, anque nunca tuvieron xuníos políticamente, centráronse alredor de la ciudá de Samarcanda. Taben al norte de Bactriana, ente l'Oxus (Amu Daria) y el Jaxartes (Sir Daria) y tomaben el fértil valle del Zeravshan. Mientres l'Alta Edá Media, el territoriu estender escontra'l norte gracies a una política d'asentamientos coloniales más allá del llagu Issyk-Kul.

La roca Sogdiana de Ariamzez, una fortaleza, foi prindada nel 327&nbsp;e.&nbsp;C. poles tropes d'Alexandru Magnu que xunió Sogdiana y Bactriana nuna única satrapía. Darréu integróse nel reinu grecobactriano, fundáu por Diodoto I, hasta que los escites ocupar a mediaos del tercer sieglu&nbsp;e.&nbsp;C.

Los sogdianos ocuparon una posición clave na Ruta de la Seda y desempeñaron un destacáu papel facilitando les transaiciones comerciales ente China y Asia Central. Empecipiaron los sos contactos con China dempués de que l'esplorador Zhang Qian visitára-yos mientres el reináu del emperador Wu. Qian escribió un informe sobre la so visita a Asia central.

Tres la visita y l'informe de Zhang Qian, les rellaciones comerciales chines con Asia central y los sogdianos floriaron; China unvió numberoses misiones a la zona mientres el sieglu I&nbsp;e.&nbsp;C. sicasí, los comerciantes sogdianos yeren menos importantes qu'otros mercaderes de la ruta de la seda como los indios y los bactrianos.

Los sogdianos yeren famosos pola so tolerancia escontra les distintes creencies relixoses. El budismu, el maniqueísmu, el nestorianismu y el zoroastrismu teníen numberosos siguidores. Los sogdianos sirvieron pa la tresmisión del budismu al traviés de la ruta de la seda, hasta'l periodu de la invasión musulmana del sieglu VIII. Gran parte de la información sobre la cultura sogdiana y del so idioma vien de los numberosos testos relixosos que dexaron escritos.

L'idioma de los sogdianos, el *[[idioma sogdiano]]*, pertenecía al grupu iraniu de les llingües indoeuropees y taba estrechamente rellacionáu col bactriano, otru de los principales idiomes falaos na rexón. L'idioma sogdiano utilizaba diversos sistemes d'escritura, toos derivaos del alfabetu araméu.

La mayoría de los sogdianos fuéronse entemeciendo de forma gradual con otros grupos como los bactrianos, los turcos o los perses del Imperiu aqueménida y empezaron a falar en idioma persa (los actuales taxiquistaninos) o (tres la conquista túrquida d'Asia Central) n'uzbecu; son los oríxenes de los actuales pueblos uzbecu y taxicu.

## Ver tamién
* Tocarios
* Bactriana
* Corasmia
* Historia d'Uzbequistán
Suétanu

El **suétanu** (procedente del lat. *subtŭlus* y este de *subtus* -*debaxo*-) ye un recintu allugáu debaxo de la tierra (similar a un soterrañu) y que pertenez a les dependencies d'una casa. Ye un llugar que tien unes carauterístiques especiales de temperatura estable, mugor, y poco o nenguna lluz solar. Ye por esto que se destinaron dende antiguu pal meyor caltenimientu de dalgunos alimentos y bébores (como'l vinu). N'ocasiones tamién son emplegaos como dependencies onde s'almacenen les ferramientes, les coses inservibles, los instrumentos vieyos o la madera pal fueu. N'EE.XX. fueron creaos na so mayoría polos constantes tornaos y furacanes, los suétanos sirvíen como abellugu de les families cuando había dalgún tipu de desastre. 

## Carauterístiques
Los suétanos son xeneralmente frescos y con un golor carauterístico (xeneralmente a húmedu) por cuenta de qu'atópense so tierra. Ingresar a ellos al traviés d'escaleres allugaes dientro de la casa o fora d'ella. 

Na mayoría de los edificios puede haber dellos suétanos numberaos n'orde ascendente a midida que queden unu debaxo del otru y en munchos casos utilícense como aparcamientu de vehículos.

## Ver tamién
* Bodega (vitivinicultura)
* Catacumbes
* Arquiteutura soterraña 

## Referencies

## Enllaces esternos
Suburbiu

**Suburbiu** ye un términu propiu de la xeografía urbana, procedente del llatín *suburbium*, pa designar a les zones residenciales de la periferia urbana o extrarradio; ente que puramente en llingua española el conceutu designa a los barrios baxos, probes, marxinaos o degradaos d'eses zones perifériques alloñaes del centru de la ciudá.

Les carauterístiques de les zones suburbiales o suburbanas, nel sentíu que se-y da nel urbanismu d'Estaos Xuníos, tán determinaes pol componente social de la so población: xente nuevo de clase trabayadora, que s'establecen en multinucleos menores esvalixaos cercanos a la ciudá y comunicaos con bonos sistemes de carreteres escontra les periferies. El modelu de convivencia de la vida social ye por amistaes n'espacios públicos, escueles, places, fiestes, etc., que da uniformidá a los servicios ya instituciones y a una calidá de vida de habitabilidad cimera a la ciudá: espacios verdes, paisaxe abierto, etc., pero treslladando los mesmos problemes si nun se curia la planificación y evítense los factores que fixeron tornar a les ciudaes, delles vegaes por cuestiones de xusticia social con rellación a instituciones educatives, sanitaries y d'ociu, ente otres.

Estos ciudadanos busquen la llibertá personal como autonomía, mayores espacios ente les unidaes familiares, sobremanera n'América del Norte, que convierte les carreteres vecinales en cais empobinaes escontra autopistes rexonales y en mayor o menor grau ye'l modelu n'Europa. Estes conurbaciones algamen la so identidá como ciudaes d'un nuevu tipu: viviendes esperdigaes que disponen de centros comerciales, educativos, sanitarios y teunolóxicos, que sirven a caúna de les porciones o nucleos de la nueva área metropolitana, magnificando nel mesmu sentíu la función clásica de la ciudá principal col clásicu cometíu de centro alministrativu y de servicios con menos habitantes fixos que fueron movíos a los suburbios de viviendes más económiques o a los nucleos d'espansión a una distancia razonable del llugar de trabayu.

## Ver tamién
* Ciudá dormitoriu
* Espaciu urbanu
* Urbanismu
* Urbanización
* Banlieue

## Referencies
Suzaku

**Suzaku** ye la pallabra xaponesa que s'utiliza pa designar a unu de los cuatro bisarmes divines de la mitoloxía china, representativos de los puntos cardinales. 
**Suzaku** representa'l sur y la so apariencia ye la d'un Fénix Bermeyón, que de la mesma representa'l elementu fueu. 

## Orixe
**Suzaku** forma parte d'unu de los cuatro símbolos de les constelaciones chines. Los chinos llamar ave bermeyón. Amás de representar al sur, tamién simboliza a la estación del branu.

## Suzaku n'otros llinguaxes

* Zhū Què en pinyin.
* Chu Tước en vietnamita.
* Ju-jak en coreanu.
* Ave bermeyón nes constelaciones de la mitoloxía china.

## Astronomía
Les constelaciones chines yeren usaes polos cartógrafos chinos, coreanos y xaponeses.

## Apaiciones
* Suzaku, personaxe principal de la serie anime Code Geass.
* Suzaku, unu de los cuatro dioses proteutores de Asato Tsuzuki de la serie anime Yami non Matsuei.
* Tamién nel anime Fushigi Yūgi ye unu de los cuatro dioses xunto a Byakko, Seiryu y Genbu.
* Tamién nel anime Yū Yū Hakusho ye unu de los cuatro grandes bisarmes que controlen la ciudá infernal xunto a Byakko, Seiryu y Genbu.
* Ye tamién unu de los 4 dioses Digimon(Zhuquiaomon).
* Ye unu de los 4 ataques del Mizuchi na manga Samurai Deeper Kyo.
* Suzaku, apaez na serie Beyblade como la bestia bit de Kai (Dranzer nes versiones americanes).
* Suzaku ye'l nome del aniellu que lleva Itachi Uchiha d'Akatsuki en Naruto
* Tamién apaez na saga de videoxuegos Shin Megami Tensei, como persona fusionable y invocable.
* En Inuyasha apaez como miembru de los Ninja Demonios, sol epítetu de Suzaku de les flores.
* Na manga de Rosario + Vampire apaez un Suzaku de la invocación d'un sellu chinu *
Na manga de Blue Dragon Ral Grad, apaez el feníx coloráu como otra de les sombres llexendaries.
* Nel anime Devil Survivor 2 The Animation, suzaku ye unu de los demonios que puede invocar Hibiki.
* Nel anime Sousei non Onmyouji, suzaku ye'l titulo de Shimon Ikaruga, unu de los 12 guardianes.
* Na manga (y posteriór adautación al anime) Ao non Exorcist apaez como'l familiar del monxu Tatsuma suguro
* Na novela web china Against the Gods, l'ave bermeyón ye una de los trés besties primordiales del tipu fueu, xunto al fenix y al cuervu doráu.
* Ye un cosmetico traxe pa mercy en overwatch

## Ver tamién
* Byakko, ye un tigre blancu que representa al oeste y al elementu aire.
* Seiryu, ye un dragón azul que representa al este y al elementu agua.
* Genbu, ye una aleación ente tortúa y culiebra, y representa al norte y el so elementu ye la tierra.

## Referencies

## Enllaces esternos
The Times of India

***The Times of India*** (**TOI**) ye un periódicu diariu de gran formatu n'inglés bien popular n'India. Tien la mayor circulación ente tolos diarios n'inglés nel mundu, en tolos formatos (gran formatu, compactu, berliner y en llinia). Ye propiedá de The Times Group, que de la mesma ye propiedá de la familia Sahu Jain.

En 2008, el periódicu informó que (con una circulación de más de 3,14 millones d'exemplares) taba certificáu pola Audit Bureau of Circulations como'l diariu más vendíu n'inglés a nivel mundial, colo cual allugábase nel puestu 8° como periódicu más vendíu nel mundu en cualquier idioma. Según una encuesta de lectoría n'India de 2008, el *Times of India* ye'l periódicu n'inglés más lleíu n'India, con una lectoría de 13,3 millones. Según ComScore, la versión en llinia de TOI ye la páxina web más visitada d'un periódicu con 159 millones de visites en mayu de 2009, superando a les páxines Web de *[[The New York Times]]*, *[[The Sun]]*, *[[Washington Post]]*, *[[Daily Mail]]* y *[[USA Today]]*.

## Historia
*The Times of India* foi fundáu'l 3 de payares de 1838 como ***The Bombay Times and Journal of Commerce***, mientres el Raj Británicu. Foi adoptáu en 1861. Publicáu cada sábadu y miércoles, *The Bombay Times and Journal of Commerce* foi llanzáu como una edición biselmanal. Contenía noticies d'Europa, América y el Subcontinente Indiu, que yeren tresmitíes ente India y Europa vía barcos de vapor regulares. Les ediciones diaries del periódicos empezaron en 1850 y, para 1861, el *Bombay Times* foi rebautizado como *The Times of India*. Nel sieglu XIX, esta compañía emplegaba a más de 800 persones y tenía una tirada considerable n'India y Europa. Orixinalmente controláu y de propiedá británica, el so últimu editor británicu foi Ivor S. Jehu, quien arrenunció al so cargu en 1950. Foi dempués de la independencia d'India que la propiedá del periódicu pasó a manes de la entós famosa familia d'industria de Dalmiya y, depués, foi mercáu por Sahu Shanti Prasad Jain del grupu Sahu Jain de Bijnore, Uttar Pradesh.

El *Times of India* ye publicáu pol grupu de medios Bennett, Coleman & Co. Ltd. Esta compañía, xunta col grupu de compañíes conocida como The Times Group, tamién publica *[[The Economic Times]]*, *[[Mumbai Mirror]]*, el *[[Navbharat Times]]* (uh diariu de gran formatu en hindi), el *[[Maharastra Times]]* (un diariu de gran formatu en maratí).

El *Times* declarar a sigo mesmu como un periódicu lliberal y delles vegaes ye descritu como irreverente.

En xineru de 2007, la edición en canarés foi llanzada en Bangalore y n'abril de 2008, llanzóse la edición en Chennai. Los sos principales rivales n'India son *[[The Hindu]]* y el *[[Hindustan Times]]*, que tienen la segunda y tercer posición tocantes a circulación.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Páxina web oficial 
* The Times of India ePaper, retruque dixital del periódicu. 
* Times Syndication Service
Tresporte per tubería

El **tresporte per tubería** o **tresporte por ductos** (Vease **Tresporte y Distribución**, embrivíu **T&D**, nel campu de la enerxía) ye una manera de tresporte de gases, líquidos, sólidos o multifásico, dirixíu polo xeneral al traviés de les tuberíes que constitúin una rede o un sistema de tresporte.

El drenaxe por gravedá de efluentes (agües residuales, agües de lluvia, sistemes d'alcantarelláu, etc) y el tránsitu d'alimentos (cerveza, lleche, granos, etc) per mediu de tuberíes pueden entrar nesta acepción. Sicasí, los productos polo xeneral descritos como elementos que se tresporten por tubería son: petroleu y hidrocarburos líquidos, gas natural y gas para combustibles, sustancies químiques.

Dependiendo del productu tresportáu, el ducto recibe distintos nomes, según los reglamentos, les téuniques de construcción y de funcionamientu tamién varien. La xustificación de construcción de tubería ye dependiente del terrén, distancies, falta de carreteres, y costu d'otres maneres de tresporte.

Los principales sistemes de tresporte per tubería son los siguientes:

* el gas natural tresportáu por gasoductos
* hidrocarburos líquidos, especialmente aceite, tresportaos por oleoductos

Hai munchos otros productos tresportaos a distancies importantes, que xustifiquen el términu T&D:

* l'agua duce, principalmente pal riego, al traviés d'acueductos;
* el agua salao, en saumoductos;
* el osíxenu, en oxigenoductos;
* l'hidróxenu, en hidrogenoductos;
* l'etilenu, en etilenoductos;
* les agües residuales: vease alcantarelláu;
* la petroquímica.

Esti tipu de tresporte de productos foi implementáu per primer vegada por Dmitri Mendeleev en 1863, añu nel que suxirió l'usu de tuberíes pal tresporte de petroleu.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Primeres tuberíes nel sieglu XIX
* Diseñu convencional neumáticu
* Sistemes de proteición de tuberíes Westminster 
* El proyeutu Delfín: Desenvolvimientu d'una iniciativa pal gas del golfu por Justin Dargin, Oxford Institute for Energy Studies, xineru de 2008 Working Paper NG #22
* www.pmi-ltd.net (n'inglés) 
* Detección de tuberíes de gas
Tratáu de Lausana

El **Tratáu de Lausana** (en francés: «Traité de Lausanne») foi un tratáu de paz qu'estableció les fronteres de la Turquía moderna. Foi robláu na ciudá suiza de Lausana el 24 de xunetu de 1923 ente los gobiernos de Grecia, Turquía y les naciones aliaes de la Primer Guerra Mundial y considérase parte de la partición del Imperiu Otomanu.

## Carauterístiques
El tratáu de Lausana invalidó'l Tratáu de Sèvres, robláu pol Imperiu otomanu tres la Primer Guerra Mundial, pero que nun fuera aceptáu pol nuevu Estáu turcu fundáu por Kemal Atatürk tres la guerra d'Independencia Turca. El 20 d'ochobre de 1922 dio empiezu la conferencia de paz, que foi atayada tres intensos discutinios el 4 de febreru de 1923 y retomada el 23 d'abril del mesmu añu. El testu final foi robláu'l 24 de xunetu, dempués d'ocho meses de deliberaciones.

Los principales signatarios fueron İsmet İnönü pela parte turca y Eleftherios Venizelos pola griega. El tratáu otorgaba a Turquía la Tracia oriental, les islles d'Imbros y Ténedos nel Exéu nororiental, y garantizaba la proteición de la minoría griega en Turquía y de la turca en Grecia, respeutivamente. Sicasí, acordies con el llamáu alcuerdo d'intercambiu de población, la mayoría de la población griega de Turquía foi treslladada a Grecia, de la mesma forma qu'una parte importante de la población turca de Tracia occidental foi treslladada a Turquía. 

En total calcúlase qu'aprosimao 1 650 000 griegos fueron movíos de los sos llares n'Anatolia y 670 000 turcos de Grecia fueron treslladaos a Turquía. Salvar a la minoría griega d'Istambul (cientu venticinco mil griegos) y a los habitantes griegos de les islles de Imbros y Ténedos. En Grecia permanecieron cientu diez mil turcos, fundamentalmente na Tracia occidental. La república de Turquía reconoció coles mesmes el mandatu británicu sobre la isla de Xipre.

## Nueves fronteres

El Tratáu definió les fronteres europees de Grecia, Bulgaria y Turquía. Oficialmente concluyó toa soberanía turca sobre les islles del Dodecaneso (artículu 15), Xipre (artículu 20), Exiptu y Sudán (artículu 17), Siria y Iraq (artículu 3). Los territorios de Curdistán fueron partíos ente dellos países, y Armenia foi estremada ente'l nuevu Estáu turcu y la URSS. Yá hasta l'añu de 1991, tres la disolución de la URSS, l'estremu oriental d'Armenia constituyir nun país independiente. 

Les fronteres turques con Arabia Saudita y Yeme fueron controlaes por tropes turques hasta la , en que fueron tresferíes al Reinu Xuníu, y quedaron definíes (como perdíes pa los turcos) nel artículu 3.

Turquía tamién arrenunció (artículu 22) en favor del Reinu d'Italia a los sos intereses en Libia, según lo primeramente establecío en 1912 nel artículu 10 del Tratáu de Ouchy. Sicasí, Turquía desquitóse parcialmente de los reveses del Tratáu de Lausana en 1938, cuando llogró la provincia de Hatay de manes de Francia, y en 1974, cuando ocupó'l terciu septentrional de Xipre.

## Referencies

## Ver tamién
* Kemal Atatürk

## Enllaces esternos
*Testu del tratáu (n'inglés)
Tráficu

El **tráficu de vehículos** o **tránsitu** ye'l fenómenu causáu pol fluxu de vehículos nuna vía, cai o autopista. Preséntase tamién con munches semeyances n'otros fenómenos como'l fluxu de partícules (líquidos, gases o sólidos) y el de peatones.

## Modelación del fluxu
Hai munchos aproximamientos matemátiques qu'intenten modelar el fluxu de tráficu vehicular en términos de dalguna de les sos carauterístiques. Toes elles respuenden con ciertu grau d'apegu a la realidá, midiendo dalguna o delles carauterístiques del fluxu vehicular.
* Los **modelos macroscópicos** enfocar en captar les rellaciones globales del fluxu de tráficu, tales como velocidá de los vehículos, fluxu vehicular y densidá de tráficu. Pola so naturaleza, son modelos continuos, que faen usu estensivu d'ecuaciones diferenciales. Inclúi a los modelos de gases cinéticos y los hidrodinámicos. Dirk Helbing, M. Treiber y L. A. Pipes son dalgunos de los investigadores de mayor sonadía nesta área. Dientro de los modelos macroscópicos esisten modelos puramente empíricos, denominaos modelos de capacidá y nivel de serviciu, qu'arrenuncien al plantegamientu precisu d'ecuaciones diferenciales y llindar a establecer rellaciones empíriques ente les principales variables baxu control del diseñador.
* Los **modelos microscópicos** enfocar na descripción del comportamientu del fluxu del tráficu vehicular describiendo les entidaes discretes individuales y *atómiques* que interactúan unes con otres (nesti casu cada vehículu individual). Son modelos polo xeneral discretos. Inclúi los modelos de carru siguiente y los modelos con autómates celulares (de los cualos los más importantes son los modelos Nagel-Schreckenberg y Fukui-Ishibashi). Kai Nagel, Michael Schreckenberg, M. Bandu, P. G. Gipps, M. Fukui y Y. Ishibashi son dalgunos de los mayores investigadores nesta área.
*Los **modelos mesoscópicos (cinéticos)** definen una función qu'espresa la probabilidá de qu'un vehículu a determinada velocidá atopar en ciertu tiempu en determinada posición. Utilicen polo xeneral métodos de la mecánica estadística.

## Fenómenos del fluxu vehicular analizaos
Dientro del estudiu del fluxu de tráficu vehicular, pueden estudiase diversos fenómenos rellacionaos, como por casu:

* conxestión vehicular
* cruces n'aveníes
* uso de semáforo
* accidente de tráficu

## Ciudaes con más tráficu de vehículos
Les ciudaes más afeutaes col tráficu son: la Ciudá de Méxicu (Méxicu), San Salvador (El Salvador), Xangai (China), Los Angeles (Estaos Xuníos), Bogotá (Colombia), Rio de Janeiro (Brasil) y Madrid (España).

## Ver tamién

## Referencies

## Enllaces esternos
* ondes de tráficu
* sistemes, inxeniería de tráficu y tresportes
Universidá Johann Wolfgang Goethe

La **Universidá Goethe de Frankfurt del Main** (n'alemán: *Goethe-Universität*) ye una universidá pública alemana, allugada en Frankfurt del Main, Hessen, que foi fundada en 1914.

## Personaxes célebres (profesores y alumnos)
### Profesores
* Theodor W. Adornu
* Martin Buber
* Jürgen Habermas
* Hermann Heller
* Max Horkheimer
* Karl Mannheim
* Franz Oppenheimer

### Alumnos
* Walter Haubrich
* Hans-Hermann Hoppe
* Freda Meissner-Blau
* Peter Drucker
*Jurgen Kloop

## Ver tamién
* Edificiu IG Farben: Sede de la universidá.
* Institutu d'Investigación Social
** Escuela de Frankfurt
** Teoría Crítica

## Referencies

## Enllaces esternos

* Universidá de Frankfurt (n'alemán)
* University of Frankfurt (n'inglés)
Uthmán ibn Affán

**ʿUthmān ibn ʿAffān** o **Uzmán ibn Affán** (n'árabe: عثمان بن عفان; Taif (La Meca), 576 – Medina, 17 de xunu de 656) ye'l ʿUthmán por excelencia dientro de la cultura árabe ya islámica. El so nome, que se trescribe equí d'alcuerdu a la pronunciación del árabe clásicu, puede atopase tamién como **Utmán**, **Uzmán**, **Otmán**, **Othmán** o **Osman** (esta postrera ye la forma turca y persa del nome). Foi'l terceru de los llamaos califes ortodoxos, la primer serie de califes que gobernó'l Imperiu islámicu ente la muerte de Mahoma y la división que dio llugar al califatu omeya. Asocedió al califa Ómar (tamién escritu como Úmar) y gobernó ente los años 644 y 656.

## Familia
Pertenecía a la tribu de los Quraysíes, yera fíu d'Affan ibn Abi al-'As, nietu d'Abu al-'As ibn Umayyah y bisnietu d'Abd Shams, tíu bisagüelu de Mahoma. Pol so hermanu más vieyu Abu Sufyan tíu de Muawiya ibn Abi Sufyan.

Les sos rellaciones col profeta yeren escelentes, yá que se casó socesivamente con dos de les sos fíes, Rukayya y Umm Kulthum.

## Califatu
El califa Úmar nun designó socesor, pero instauró la shura (conseyu) formada por seis compañeros del Profeta, de los que saldría'l nuevu califa, pos éstos formaben parte de les diez persones a les que'l Profeta, en vida, aseguró-yos el Paraísu. L'escoyíu pa ser el nuevu califa foi Uzmán (tamién escritu como Uthmán), que pertenecía a la rica familia de los Omeyes.

## Corán
Na balanza relixosa, fixo una escoyeta y redactó la versión oficial del Corán, que ye la que persiste na actualidá, declarando la invariabilidá del testu pos yera l'auténticu Corán, la pallabra de Dios dada al Profeta, en 114 suras, siendo la primera *"[[Al Fatiha]]"*.

## Muerte
Morrió asesináu'l 17 de xunu de 656, (79 años) mientres amburaba la so casa.

Ente los sos enemigos atopábase Abdullah ibn Saba. El discutiniu causáu pola so muerte, disconformes coles sos decisiones, foi l'orixe del primer gran cisma del Islam y la primer guerra civil o Primer Fitna.

## Referencies

## Enllaces esternos

## Ver tamién
* Batalla del Camellu
* Asediu de Uthman

## Referencies
Variedá alxebraica

En xeometría alxebraica, una **variedá alxebraica** ye esencialmente un conxuntu de puntos (finito o infinitu) nos cualos un polinomiu (d'una o más variables) toma un valor cero, o nel cual un conxuntu de tales polinomios toma un valor cero. Les variedaes alxebraiques son unu de los oxetos centrales d'estudiu de la xeometría alxebraica clásica (y en ciertos aspeutos moderna).

Dende un puntu de vista históricu, el teorema fundamental de la álxebra estableció la rellación ente l'álxebra y la xeometría al indicar qu'un polinomiu d'una variable nos númberos complexos queda determináu pol so conxuntu de raigaños, que ye un oxetu xeométricu inherente. Construyendo sobre esta resultancia, el Nullstellensatz de Hilbert establez una correspondencia fundamental ente los ideal d'un aniellu ideales de los aniellos de polinomios y los subconxuntos del espaciu allegáu. Utilizando'l Nullstellensatz y les sos resultancies asociaes, ye posible prindar la noción xeométrica d'una variedá en términos alxebraicos como tamién faer que la xeometría entienda sobre temes de la teoría d'aniellos. 

## Definición

Sía \scriptstyle \mathbb{K} un cuerpu. Sía \scriptstyle \mathbb{K}[x_1, ..., x_n] el aniellu de polinomios nes variables \scriptstyle x_1,...,x_n y coeficientes nel cuerpu \scriptstyle \mathbb{K}. Sía \scriptstyle S \subset \mathbb{K}[x_1,...,x_n]. Defínese la **variedá allegada** determinada por \scriptstyle S (denotada por \scriptstyle V(S)) al conxuntu:

Esto ye, V(S) representa'l conxuntu de puntos del espaciu allegáu \scriptstyle \mathbb{K}^n nos que s'anulen tolos polinomios de \scriptstyle S.

## Ver tamién
*Campu de función
*Dimensión d'una variedá alxebraica
*Puntu singular d'una variedá alxebraica
*Xeometría biracional
*Variedá abeliana

## Referencies

* 
*
* 
*
*
Valeri Jarlamov

**Valeri Borísovich Jarlámov** (; ) foi un xugador soviéticu de ḥoquei sobre xelu que xugaba na posición d'atacante o delanteru (estremu esquierdu) y ta consideráu unu de los meyores na historia d'esti deporte.

Dende 1968 hasta la so muerte en 1981 foi una de les grandes estrelles tantu de la seleición soviética como del CSKA Moscú. Foi campeón olímpicu en Sapporo 1972 y Innsbruck 1976, y subcampeón en Lake Placid 1980. Tamién foi ocho veces campeón del mundu y once veces campeón de la URSS col CSKA.

## Biografía
La so madre, Carmen Orive Abá, a la que llamaben Begoña, yera de Bilbao, una integrante de los Neños de Rusia, evacuaos d'España dende la zona republicana mientres la Guerra Civil.

Valeri Jarlámov finó nun accidente de tráficu xunto a la so muyer Irina en 1981, con namái 33 años, nuna autopista cerca de Moscú.

En 2005, foi incluyíu póstumamente nel Salón de la Fama del Ḥoquei sobre xelu de Toronto, siendo'l tercer soviéticu que lo consiguía tres Vladislav Tretiak y Viacheslav Fetísov.

En 2008, la Federación Internacional escoyer como unu de los integrantes del llamáu Equipu del Centenariu, una seleición fecha por 56 espertos de 16 países y onde tán los seis meyores xugadores de la historia xunto a Vladislav Tretiak, Viacheslav Fetísov, Serguéi Makárov, Borje Salming y Wayne Gretzky.

La so vida foi llevada a la gran pantalla nel añu 2013, na película rusu-española *Lleenda nᵘ17*, onde lo interpretó unu de los nuevos talentos del cine rusu, Danila Kozlovsky.

## Palmarés
* Dos oros olímpicos (Sapporo 1972 y Insbruck 1976) y una plata (Lake Placid 1980)
* Ocho veces campeón del mundu (1969, 70, 71, 73, 74, 75, 78 y 79), dos veces subcampeón (1972 y 76) y una tercer clasificáu (1977)
* Once lligues de la URSS col CSKA de Moscú

## Referencies

## Enllaces esternos
* Lleendes del ḥoquei - Valeri Kharlamov (n'inglés)
* 
* VALERI JARLÁMOV. DE BILBAO TENÍA QUE SER.
Viaxe

**Viaxe** ye'l cambéu nel allugamientu de les persones que se realiza al traviés de los medios de tresporte, yá sían mecánicos o de tracción animal, o'l viaxe realizáu puramente a cuerpu.

Los viaxes pueden ser llevaos a cabu por recreación (como parte del turismu o pa visitar amigos y familia), pero tamién por munches otres razones, como la práctico artística o la migración, pa fuxir d'una guerra, por motivos de salú, etc.

Nos países desenvueltos esiste una peramplia rede de tresporte públicu a tolos niveles, nel ámbitu de la mesma ciudá, dientro d'una nación y de xacíu de forma internacional, cubierta principalmente pol ferrocarril y l'aviación, o con vehículos apropiaos al traviés de cais, carreteres, y caminos.

Puede viaxase al traviés del cielu, como pue ser el casu de dirixibles, helicópteros, aviones, globos... al traviés del océanu, ríos y mares, por aciu embarcaciones, en fondures submarines por aciu el submarín (anque ye un vehículu primordialmente de guerra), pel espaciu por aciu cohetes espaciales y tresbordadores, y el más estendíu, per tierra, principalmente polos tramu asfaltaos pol home (carreteres), casi puramente col usu de dalgún vehículu (automóvil, autocar, bicicleta...), según en trenes usando la rede de ferrocarril.

## Viaxes y turismu
Munchos estudios determinaron que'l turismu y los viaxes tuvieron históricamente amestaos. Sicasí, a diferencia d'otros tipos de desplazamientu, el turismu adquier una naturaleza comercial. El viaxe turísticu sería consecuencia d'un aumentu nel tiempu llibre y de meyores salariales producíes poles lluches sindicales y la meyora teunolóxica en materia de movilidá.

Esta visión lleva a cuestionar la idea de qu'antes de la modernidá esistieren práutiques turístiques n'otres sociedaes o civilizaciones yá estinguíes. Hai pruebes abondes p'afirmar qu'otres civilizaciones tuvieron les sos propies práutiques turístiques, al marxe del turismu modernu.

Dellos académicos -como Teodoro Mommsen- afirmen que'l primera turista na Historia foi l'emperador romanu Adriano, quien nació en Italica na romana Hiberia y percorrió colos sos viaxes tolos rincones del so imperiu (vease Adriano#Viaxes).

## Ver tamién
* Axencia de viaxes
* Albergue xuvenil
* Estación turística
* Hostal
* Hostelería
* Mochileru
* Vuelu espacial

## Referencies

## Enllaces esternos
Vladímir Vernadski

**Vladímir Ivánovich Vernadski** (; ) foi un científicu rusu que contribuyó a la fundación de delles disciplines modernes, especialmente la xeoquímica, y que les sos idees sobre la **[[noosfera]]** fueron una contribución fundamental al cosmismo rusu.

## Biografía

En 1885 graduar en física y matemátiques na Universidá de San Petersburgu, enllargando la so formación mientres los dos años siguientes en diverses universidaes europees. A partir de 1890 foi profesor de mineraloxía y cristalografía na Universidá de Moscú, onde se doctoró en 1897. Miembru de l'Academia Rusa de Ciencies dende 1912, trabayó pa esta institución hasta la so muerte. Al empar foi fundador (1918) y primer presidente de l'Academia Ucraniana de Ciencies. Per este y otros motivos ye consideráu tan compatriota polos ucraínos como polos rusos.

Vernadski foi discípulu de Vasili Dokucháyev (1840-1903), fundador de la edafoloxía, quien-y tresmitió una comprensión integradora de la naturaleza. Eduard Suess, que tamién fuera influyíu por Dokucháyev, forxó la pallabra *biosfera* ensin llegar a definila. Vernadski ye especialmente célebre pol so llibru *La biosfera* (1926), onde presenta a la vida como la fuercia xeolóxico que da forma a la tierra. Vernadski foi fundador de delles nueves disciplines como la xeoquímica, la biogeoquímica y la radiogeología. Dándolu al conceutu de biosfera'l so conteníu actual, ye consideráu como unu de los fundadores de la ecoloxía y el padre de la visión moderna del sistema Tierra.

Concebía la Tierra como la superposición de cinco realidad integraes: la **litosfera**, entendida como esfera sólida de la Tierra; l'atmósfera; la biosfera; la tecnosfera, la resultancia de l'alteración producida pol home; y la noosfera, la esfera del pensamientu. Al empar vía la hestoria del planeta como una evolución autónoma con tres etapes apoderaes respeutivamente pola evolución xeolóxica, la evolución biolóxica y la evolución de la cultura. Vernadski reparó la dependencia de la composición atmosférica con al respective de l'actividá biolóxica, ufiertando de la Tierra un conceutu bien próximu al propuestu más tarde por James Lovelock col so hipótesis Gaia.

Vladímir Vernadski dexó un nutríu cercu de siguidores na Xunión Soviética, que constituyó una escuela separada. La influencia de Vernadski na ecoloxía occidental producióse al traviés de dalgunos de los sos discípulos, y de la traducción al inglés de dos de les sos obres: *Xeoquímica* (1924) y *La biosfera* (1926). Tien De destacar la influencia de les sos nociones sobre Teilhard de Chardin y Lyndon LaRouche, que'l so usu del conceutu de noosfera deriva direutamente del de Vernadski.

## Obra
* *Geochemistry* (1924)
* *The Biosphere* (1926).
* *Essays on Geochemistry & the Biosphere* (escoyeta de los sos ensayos, publicada en 2006)

## Eponimia
* El cráter llunar Vernadskiy lleva esti nome na so memoria.
* El asteroide (2809) Vernadskij tamién conmemora'l so nome.

## Referencies

## Enllaces esternos