Zuñiga

**Zuñiga** (*Zúñiga* en castellán) ye un conceyu de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na merindad de Estella, na contorna d'Estella Oriental y a 68 km de la capital de la comunidá, Pamplona. La so población ye de .

## Accesos
Zúñiga ye'l primer pueblu navarru aportando dende la carretera Vitoria-Estella (A-132-NA) dende Santa Cruz de Campezo y Orbiso y l'últimu si aportar pola mesma carretera dende Acedo. 

La forma más senciella d'aportar ye pela carretera antes mentada, una vegada llégase al encruz toma la salida a la izquierda si apuértase del llau alavés y la de la derecha si apuértase del llau navarru.

## Tresporte
Desque quedara inauguráu'l ramal de Estella del Ferrocarril Vascu-Navarro, Zúñiga cuntó con estación propia pela rodiada del pueblu hasta la suspensión de la llinia en 1967. Darréu, el tren foi sustituyíu per una llinia d'autobús que conectaba la capital alavesa con Estella. 

Los servicios a Zúñiga n'autobús son más bien escasos, yá que se correspuenden colos mesmos servicios que l'autobús de Vitoria realiza a Estella, apenes hai de media unos trés autobuses diarios (en direición Vitoria-Estella y viceversa). El serviciu actual xestionar la rede de tresporte interurbanu de la Diputación Foral d'Álava, llamáu Álava Bus; la llinia que llega a Zúñiga ye la 6 y la parada asitiar nel encruz que da accesu a la llocalidá.

## Topónimu
L'actual topónimu **Zúñiga** surde yá na Edá Moderna como una evolución de variantes más antigües que se caltuvieron en testos medievales. Estes variantes calteníes son ***Eztuniga*** (1102), ***Uztuniga*** (1203), ***Beztunica***, ***Beztvnicha***, ***Buztunica***, ***Estuniga*** (1350) y ***Eztuyniga*** (1366).

La evolución dende estes formes antigües al modernu topónimu debióse principalmente a un fenómenu fonéticu (evolución *st*-> *ç*) que foi analizáu y esplicáu pol filólogu navarru Amado Alonso nun artículu qu'escribió en 1947. El filólogu comparó la evolución n'español de topónimos d'orixe árabe onde'l fonema *st* orixinariu tresformárase en *ç* y estableció una comparanza con dellos topónimos navarros d'orixe vascu que n'español sufriríen el mesmu tresformamientu, ente ellos el de Zúñiga. El pasu d'eses formes antigües al topónimu modernu sería producíu probablemente pola sustitución del vascu pol castellán como idioma común de la llocalidá.

La etimoloxía exacta del topónimu entá ye incierta. Suélse-y rellacionar cola pallabra vasca *estune*, que significa 'estrechamientu, llugar estrechu', lo cual ye plausible si tener en cuenta que la canal o valle del ríu Ega, al so pasu por Zúñiga, sufre un bultable estrechamientu. Sicasí, esta esplicación etimolóxica nun dexa d'amosar problemes; por casu nun ye válida l'aparentemente obvia etimoloxía *estune*-*Ega* 'estrechamientu del Ega', una y bones esta forma nun ye correuta en vascu, onde la espresión tendría de construyise al aviesu (*Ega-estune*). Sía que non, insignes filólogos como Julio Caro Baroja o Ricardo Ciérbide defendieron una etimoloxía basada en *estune* o un términu dialeutal paecíu. Caro Baroja suponía como orixe la espresión *iztun*-*aga*, que significaría en llingua vasca 'llugar del estrechamientu'. Pero esta propuesta nun ye capaz d'esplicar delles carauterístiques de les variantes antigües del nome, como la *i* qu'apaez siempres enclavada ente'l supuestu raigañu del nome y el supuestu sufixu y la *b* qu'apaez en delles variantes al empiezu, y amás obliga a suponer la esistencia de *uztun* como variante dialeutal de *iztun*, a pesar de nun tar documentada. Finalmente, Mikel Belasko esboza tentativamente otra hipótesis, según la cual el topónimu podría tar formáu por un nome propiu siguíu del sufixu *-(i)ka*.

Según la Real Academia de la Llingua Vasca el topónimu en llingua vasca de la llocalidá ye *Zuñiga*. Primeramente adscrita a la zona non vascófona pola Llei Foral 18/1986, en xunu de 2017 el Parllamentu navarru aprobó'l pasu de Zúñiga a la Zona mista de Navarra por aciu la Llei foral 9/2017.

El xentiliciu de los habitantes de Zúñiga ye **zuñigués**. Tamién reciben el llamatu de *cachuelos*, que ye'l nome d'un pexe que se cría nes agües del ríu Ega.

## Xeografía
Villa del valle de la Solana, na Merindad de Estella.
Asítiase nel estremu occidental de la contorna estellesa, formando parte de la depresión de Tierra Estella. El conceyu queda llindáu al norte pela fastera de Santiago de Lóquiz y al sur pel ríu Ega y la Sierra de Codés.

## Historia
Colos distintos nomes de Estúnega, Buztúnica, Estúniga, Stúnica, Estúñiga, Stúñiga, formó parte hasta 1200 de la tierra de Campezo. Sancho Íñiguez, Señor del Estáu y Valle de Estunega (n'euskera significa *estune*, estrechu, y Ega ye'l nome del ríu que pasa pol llugar), Arminguero del rei de Navarra y Aragón Sancho V Ramírez, y 6º nietu del rei de Navarra Fortún Garcés "el Monxu", empezó pol 1080 a llamase Sancho Íñiguez de Stunica.

Arriendes de la guerra civil qu'españó en Navarra en 1274 y duró hasta'l 1277, por cuenta de la querella pol tutelaje de la reina neña Xuana I y al so inesperáu compromisu matrimonial col Delfín Felipe IV "el Formosu", lo que significaba una incorporación de Navarra a la Corona de Francia, abandona Navarra Íñigo Ortiz de Stúnica, Ricu-home, Alférez Mayor de Navarra, señor de Stúnica, y otros llugares, 5º nietu del rei de Navarra García V Ramírez "el Restaurador" y aníciase en La Rioxa, Castiella. Zúñiga ye fechu pueblu realengu ya incorporáu en 1278 a la Corona de Navarra.

Dempués de robláu'l tratáu d'amistá y ayuda ente los reis de Castiella Enrique III "el Doliente" y de Navarra Carlos III "el Bonu", que se realizó'l 21.06.1394, el rei Carlos III restituyó a Diego López de Zúñiga, Xusticia Mayor de Castiella y del Conseyu del Rei, el 31.07.1394 el señoríu de Estúñiga (*la so cortil*) y el señoríu de Mendavia en pagu. Dende 1430 hasta 1450 tener Carlos y Luis de Beaumont, llogrando la condición de bona villa con asientu nes Cortes del reinu en 1482.

Álvaro de Stunica y Guzmán, duque I de Béxar y Plasencia, pariente mayor de la Casa de Stúnica / Estúñiga, acastellanó l'apellíu en Zúñiga, dempués del pactu de reconciliación cola reina Sabela I "la Católica", robláu en 1476. Dende entós usóse'l nome de Zúñiga por persones y ciudaes nos Reinos d'España.

Referencies: 

## Demografía

El conceyu, que tien una superficie de 15,47&nbsp;km², cuenta según el padrón municipal pa  del INE con  habitantes y una densidá de &nbsp;hab./km².

## Alministración
Ta integráu na Mancomunidá de Montejurra y na Agrupación de Conceyos de Llana, Piedramillera, Zúñiga, Mués y Sorlada. Pertenez al partíu xudicial de Estella.

### Alcaldes

### Evolución de la delda viva
El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial.

La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 1.480,77 €.

## Monumentos

### Monumentos relixosos
Ilesia de Santa María, edificiu tardogótico en sillarejo del sieglu XVI.
Ermita de La nuesa Señora de Arquijas, edificiu góticu de la primer metá del sieglu XIII.
Ermita de la Beata Sis, con imaxe renacentista de la titular.

### Monumentos civiles
Nel conxuntu arquiteutónicu civil caltiénense restos d'una muralla medieval (dos torrexones, en mala traza, y la puerta norte), amás caltiénense trazar del nucleu históricu orixinal, quedando de manifiestu la posición qu'ocupaba la muralla.

## Deportes
Dispón de frontón.

## Fiestes
Les fiestes patronales celébrense la última selmana de xunu y la primera de xunetu.

## Persones célebres nacíes na llocalidá
* **Anastasio Ochoa Ruiz, ''Tasio*** (1916-1989): foi'l [[carboneru (ocupación)|carboneru]] anónimu en que la so vida basar el cineasta [[Montxo Armendariz]] pa realizar en [[1984]] la célebre película *Tasio''.

## Ver tamién
* Navarra
* Llista de conceyos de Navarra

## Referencies

## Enllaces esternos