Mauritia flexuosa

***Mauritia flexuosa*** L.f. 1782 ye una especie de palmera perteneciente a la familia Arecaceae. Recibe, ente otros, los nomes comunes de **palma de moriche** o a cencielles **moriche** (en Bolivia, Colombia, Puertu Ricu y Venezuela), **aguaxe**, **buriti**, y en Perú **aguachí**.

## Descripción
Ye una palma con tarmu solitariu de 20 a 35 m d'altor y 3 a 4 dm de diámetru de color café claru. La corona ta conformada por 11 a 14 fueyes con raquis de 2,5 m de llargor. La inflorescencia ye erecta con pedúnculu de 1 m y raquis de 1,5 m de llargu. Recímanos con más de mil frutos, cada unu de 5 a 7 cm de llargu y 4, 5 a 5 cm de diámetru, color coloráu escuru o vinotinto, con mesocarpiu carnosu anaranxáu o mariellu y grana color castañu.

## Distribución
La so distribución ye amplia nel centru y norte de Suramérica: Ecuador, Bolivia, Brasil, Perú, Colombia, Guyanes, Venezuela, Surinam, Trinidá y Tobagu.

## Hábitat
Abonda en terrenales inundables na Amazonia, la Orinoquia y el piedemonte oriental andín aledaño a menos de 900 msnm formando grandes poblaciones, los *[[Morichal (monte)|Morichales]]*, que constitúin un tipu particular de güelga y ecosistema qu'atrai la fauna na dómina de fructificación. Como asocede con munches especies de palmeres, ye un árbol que forma amplies asociaciones vexetales nes riberes de los ríos, llamaes **morichales** o **aguajales**, una vexetación bien trupa y nutrida, casi impenetrable. La palma de moriche» ye unu de los árboles emblemáticos de Venezuela amás ser tamién pal pueblu achuar que tienen esta palma como'l so símbolu.

## Cultivu

Los distanciamientos encamentaos en monocultura son variaos, el más frecuente ye de 8 × 8 m, y asitiando en cada puntu de plantíu 2 plántulas espaciaes 1 m col propósitu d'esaniciar l'escesu de plantes masculines; tendrá de caltenese na población un máximu de 20% de plantes "machu".

La fructificación del aguaxe empecipiar ente los 7-8 años dempués del plantíu, cuando les plantes algamen un altor de 6-7 m; anque fueron reparaes plantes de menor porte qu'empecipiaron la fructificación a partir del 4º añu. La fructificación aparentemente asocede tol añu, con mayores concentraciones ente los meses de febreru-agostu y relativa escasez los meses de setiembre-payares.

La producción en sistemes naturales envalórase en 6,1 t/ha nel Perú y 9,1 t/hai en Colombia; so cultivu, en plantíos de monocultivu de 100 palmes/hai, llógrase 19 t/hai con permediu de 190 kg/planta.

## Usos
Dende tiempos inmemoriales la población nativa fai un usu múltiple d'esta palma, especialmente'l pueblu achuar de l'Amazonia peruana consume los frutos que la so magaya ye altamente nutritiva y contién proteínes, grasa, vitamines y carbohidratos. Cómese fresca direutamente o s'usa pa fabricar bebíes como'l carato de moriche ya inclusive pa faer un dulce llamáu turrón de moriche; y p'estrayer aceite. El tarmu tienru puede cortase pa estrayer palmitos comestibles, y de les fueyes estrayen fibra pa fabricar cordeles, cestes, chinchorros y otros oxetos. Nos tueros cayíos críen les canesbes comestibles *mojojoy* de los coleópteros (*[[Rhynchophorus palmarum]]*, *[[Rhinostomus barbirostris]]* y *[[Metamasius hemipterus]]*).

## Aceite de buriti
L'aceite vexetal de buriti tien la propiedá de caltener la piel revitalizada al traviés de les sos propiedaes energizantes y emolientes. Amás, l'aceite de Buriti tien un filtru solar eficaz qu'amenorga'l secañu de la piel y tamién tien propiedaes qu'apurren elasticidá a la piel y combate el envejecimento. ye un bon axente qu'apurre hidratación del pelo y la proteición de la lluz solar pal pelo estropiada por esto. Actúa como un bon productu pal pelo seco y quebradiços.

* 'Físicu-química de frutes aceite carauterísticu de buriti' *

**Composição dos acidos-graxos do oleu do frutu de buriti**

## Taxonomía
*Mauritia flexuosa* describióse por Carlos Linneo el Mozu y espublizóse en *[[Supplementum Plantarum]]* 454. 1781[1782].
;Etimoloxía:
***Mauritia***: nome xenéricu que foi dau n'honor del conde Juan Mauricio de Nassau (1604–1679), que foi gobernador de la Compañía Neerlandesa de les Indies Occidentales en Brasil.

***flexuosa***: epítetu del llatín que significa "curvado".

;Sinonimia:
* *Mauritia minor* Burret 1930
* *Mauritia setigera* Griseb. & H.Wendl. 1864
* *Mauritia vinifera* Mart. 1824
* *Mauritia sagus* Schult. & Schult.f.
* *Mauritia sphaerocarpa* Burret 
* *Saguerus americanus* H.Wendl.

## Nomes comunes
* burití, bority, burití do brejo,coquiero buriti, mirití, muriti, mority (Brasil)
* morete (Ecuador)
* canangucha, canangucho, moriche, palma de moriche, chomiya (Colombia)
* aguaxe, aguashi, aguachi, aeta, achual, canaguacha, cananguacho (Perú)
* moriche (Venezuela, Trinidá)
* ita (Guyana)
* palmier bàche (Guyana francesa)
* palma real, caranday-guazu (Bolivia)

## Ver tamién
* Terminoloxía descriptiva de les plantes
* Historia de la botánica
* Carauterístiques de les arecacees

## Bibliografía
* Galeano, Gloria. 1991. *Les palmes na rexón de Araracuara*. Bogotá: Tropenbos. ISBN 959537839

* Departamentu d'Agricultura de los Estaos Xuníos, ARS, National Genetic Resources Program. GRIN. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?23489 (19 feb 2008)

* Freitas, Luis y otros. Descriptores pal Aguaxe (Mauritia flexuosa L,f). Iquitos (Perú). IIAP. 2006.

## Referencies

## Enllaces esternos