Bactriana

**Bactriana** o **Bactria** ye l'antiguu nome griegu d'una rexón histórica del Asia Central, alcontrada ente'l Hindú Kush (*Parapamisos* o *Caucasus Índicus* pa los autores grecollatinos) al sur, y el ríu Amu Daria (*Oxus*) al norte; la so capital foi la ciudá de Balh (*Bactra* o *Zaraspa*). Güei esi territoriu correspuende a delles naciones, el norte d'Afganistán, el sur d'Uzbequistán, y Taxiquistán.

La Bactriana llindaba pel este cola rexón antigua de Gandhara nel subcontinente indiu, al oeste con Drangiana y Hircania y al norte cola Transoxiana, la Sogdiana y la extensísima Escitia (Extra Imaus), al sur confinaba con Aracosia; ente otros territorios, la Bactriana incluyía a los de la Guriana, la Bubacena, la Parapamisade y el llamáu «país de los marucenos». L'idioma *clásicu* de la Bactriana yera una llingua indoeuropea de la subfamilia indoirania, l'idioma bactriano.

Los bactrianos son una de les llinies hereditaries de los modernos taxiquistaninos, según posiblemente de los paxtos. Dellos historiadores creen que'l nome modernu de «tayik» aniciar de Ta-Hia o Daxia, nome chinu antiguu pa la rexón (en chinu medieval pronunciábase /datguea/); pela so parte los antiguos indios denominar Bahlika.

## Xeografía

Yera un país montascosu con un clima continental, anque nos abondosos oasis que na Antigüedá tenía'l territoriu, l'agua yera abondosa y la tierra bien fecunda. La Bactriana considerábase tradicionalmente como'l llugar d'orixe d'una de les tribus iranies. Los autores modernos usaron de cutiu el nome nun sentíu más ampliu, como la designación del norte d'Afganistán.

## Historia

Nestes rexones de tierres fecundes nos oasis, d'un país montascosu arrodiáu pela depresión del Turán, dende tiempos remotos la Bactriana foi una etapa perimportante y cuasi obligada pal tráficu comercial y la comunicación ente l'Estremu Oriente, el subcontinente indiu y la cuenca del Mediterraneu. Foi na Bactriana onde se considera que'l profeta Zoroastru predicó y ganó los sos primeros partidarios. L'idioma en que'l *[[Avesta]]*, llibru santu del zoroastrismu ta escritu, llamóse «antiguu bactriano» dalguna vegada, anque depués pasó al zend.

### Ciro y Alejandro
Nun ye conocíu si la Bactriana formó parte del Imperiu medo, pero foi apoderada por Ciro el Grande nuna campaña llevada a cabu probablemente ente 545 y  De magar, la Bactriana foi una de les principales satrapíes del Imperiu aqueménida. Mientres la guerres intestinas del añu , el sátrapa Dadarsi, foi un pervalible aliáu del rei Darío&nbsp;I. Yá nel reináu de Xerxes&nbsp;I, el sátrapa Masistes intentó fallidamente empecipiar una rebelión. Cerca del  españó en Bactriana una revuelta contra'l rei Artaxerxes&nbsp;I, liderada pol so hermanu Histaspes (Diodoro Sículo,&nbsp;XI&nbsp;68) o por un sátrapa llamáu Artabano (Ctesias,&nbsp;35). Dempués de que Darío&nbsp;III fuera derrotáu por Alexandru Magnu, el so asesín Besos, el sátrapa de Bactriana, intentó entamar una resistencia nacional nos sos dominios.

Alejandro conquistó la Bactriana ensin muncha dificultá; namái en Sogdiana al norte, más allá del Oxus, atopó una resistencia fuerte. Bactriana volvióse una provincia del Imperiu macedoniu. En Bactriana Alejandro conoció a una de les sos más célebres muyeres, Roxana, y con ella casóse; tamién asocedió otru fechu famosu na vida del conquistador: Alexandru Magnu nomó como primer sátrapa griegu al so favoritu Clito el Negru nel , pero mientres una llacuada Clito reprochó-y ciertes actitúes a Alejandro, quien como respuesta peracabó-y d'un llanzazu. Tres la muerte d'Alejandro la Bactriana cayó —con cuasi tolos territorios asiáticos— baxu tutelar del diádoco Seleuco&nbsp;I Nicátor.

### L'Imperiu seléucida
Tres la muerte d'Alejandro, el xeneral macedoniu Seleuco&nbsp;I Nicátor y el so fíu Antíoco&nbsp;I establecieron l'Imperiu seléucida, y fundaron munchos pueblos na rexón del Irán oriental, l'idioma griegu volver mientres dalgún tiempu na rexón l'idioma dominante. La paradoxa de que la presencia griega yera más prominente en Bactriana que nes árees más axacentes a Grecia, posiblemente podría esplicase pola política impuesta polos reis perses, que consistía en deportar a los colonos griegos a les provincies más remotes del so gran imperiu.

### El Reinu grecobactriano
Les munches dificultaes contra les que los reis seléucidas teníen que lluchar y los ataques de Ptolomeo&nbsp;II d'Exiptu, dio al sátrapa bactriano Diodoto&nbsp;I la oportunidá de faese independiente (*[[circa]]* ). El territoriu tomaba Sogdiana, Aria y Aracosia creándose'l llamáu Reinu grecobactriano.

Diodoto y los sos socesores pudieron defendese contra los continuos ataques del rei seléucida Antíoco&nbsp;III el&nbsp;Grande, hasta que los seléucidas fueron ganaos finalmente polos romanos () n'Oriente Próximu.

El Reinu grecobactriano foi tan poderosu que pudo estender el so territoriu hasta'l norte de la India (o, más esautamente, hasta exercer una hexemonía sobre territorios que, mayormente, correspuenden al actual Paquistán y que na Antigüedá yeren el nucleu de la cultura del valle del Indo.

### El Reinu indogriego
El rei bactriano Eutidemo&nbsp;I y el so fíu Demetrio cruciaron el Hindu Kush y empezaron la conquista del norte d'Afganistán y el valle del Indo. Mientres un tiempu ellos remanaron un gran imperiu griegu, llevantáu bien lloñe de Grecia, nel Este.

Pero esti imperiu estazar poles disensiones interiores y les usurpaciones constantes. Cuando Demetrio avanzó escontra la India, unu de los sos xenerales, Eucrátides&nbsp;I, sublevóse y arrampuñólu Bactriana y Sogdiana (escontra ).

Les posesiones griegues fueron estremaes ente los familiares de Eucrátides, que recibieron Bactriana, Sogdiana y el Punyab occidental, y los de Demetrio, qu'hubieron de conformase col Punyab oriental.

Tou lo que se conoz sobre ellos ye poles sos monedes, munches de los cualos atopáronse n'Afganistán y la India. Por estes guerres internes la posición dominante de los griegos na rexón viose menguada.

Hacia l'añu , un soberanu notable, Menandro&nbsp;I entró en conflictu col Imperiu Sunga; invadió'l valle del Ganges, hasta Benarés, conquistó Pataliputra (seique llegó hasta Patna) y favoreció la relixón budista; este ye l'únicu personaxe griegu (en sánscritu «javana» —xoniu—, nome dau a tolos helénicos polos antiguos hindús) qu'apaez mentáu fehacientemente na lliteratura de l'antigua India, na mesma'l so nome ye tresformáu a Milinda. D'esta miente, pol so propiu pesu económicu, cultural y demográficu, l'área de la cuenca del Indo y del altu Ganges biforcar del Reinu grecobactriano, constituyéndose entós un nuevu reinu helenísticu al sur y esti del Hindu Kush: el bastante efímeru Reinu indogriego, con capital en Taksila.

Ente 80 y , los últimos príncipes griegos del Punyab fueron destronaos polos invasores procedentes del Asia Central (n'especial pol conxuntu de tocarios llamáu kushanas), más la cultura griega subsistió a la nueva dominación al traviés de centenares d'años.

### Contactos con China
La Bactriana (conocíu como Ta-Hia en chinu) foi visitada pol esplorador chinu Zhang Qian en 126 e.C.

Los informes de Zhang Qian escritos nel *Shiji* (‘los archivos del Gran Historiador’) por Torca Qian nel sieglu&nbsp;I e.C. , describen una civilización urbana bien importante d'aproximao un&nbsp;millón de persones, quien vivíen en ciudaes cercaes sol gobiernu de pequeños reis o maxistraos.

Estos contactos llevaron darréu a la espedición d'embaxaes múltiples
del Imperiu chinu, empezando'l desarrollu de la Ruta de la seda, que d'Antioquía llegó al Pamir, y al traviés del océanu Índicu a los puertos de Barygaza y Musiris según el remotu de Cattigara.

### Tocaristán
Darréu la zona onde se desenvolvió'l Reinu grecobactriano, tal como se señaló, foi ocupáu pol Imperiu kushán (llamáu tamién tocariu). Por esta razón, la rexón va ser conocida darréu pol so nome persa y árabe de Tocaristán. A diferencia de pueblos de la mesma etnia que s'establecieron nel nordeste de Xinjiang y fortalecieron ellí la so individualidá etnollingüística, los kushanas se iranizaron rápido ensin dexar rastru de la so identidá orixinal.

Esti territoriu foi conquistáu polos sasánides. Dempués d'un curtiu periodu so hexemonía uigur, foi conquistáu polos árabes nel sieglu&nbsp;VII&nbsp;d.&nbsp;C.

Bactra, la so capital (actual Balh) florió sol dominiu árabe hasta que foi destruyida polos mongoles en 1221. Depués recuperóse parcialmente, pero tuvo de dexar el so llugar de primacía a Mazari Sharif, ciudad santuario allugada a poca distancia al sureste. Esti santuariu compite, nel islamismu popular, cola ciudá iraquí de Nayaf pol honor de ser l'últimu llugar de descansu d'Ali (600-661), xenru del profeta Mahoma y primer imán de la fe&nbsp;xiín. En sieglos más recién, l'orixinal Tojaristán iraniu viose infiltrado por migraciones de pueblos túrquicos, particularmente turkmenos y uzbecos, a tal puntu que la rexón ye conocida tamién en tiempos modernos como Turquestán afganistanu.

## Arte
Destácase'l curiosu arte grecobactriano, que representa una variante del arte de l'Antigua Grecia influyíu por traces del arte indio y del arte medo-persa, llegando a fundise col arte greco-budista de Gandhara, talo como se reflexaba nos colosales Budas de Bāmiyān destruyíos en 2001.

## Ver tamién
* Complexu arqueolóxicu Bactria-Margiana

## Referencies

## Enllaces esternos