Navas de Oro

**Navas de Oro** ye una llocalidá y un conceyu español nel noroeste de la provincia de Segovia, comunidá autónoma de Castiella y Llión. Asitiar na contorna de la Tierra de Pinares de la Campu Segoviano

## Símbolos

L'escudu heráldicu que representa al conceyu se blasona de la siguiente manera:

La descripción testual de la bandera ye la siguiente:

## Historia
Hai constancia d'un castru de la Edá del Bronce nel termino municipal, Peña del Moru asitiáu a 1,5Km al sur de la llocalidá. 

L'orixe del nome ye desconocíu: l'historiador local Lorenzo García Echevarríapropón la pallabra celta «nava» como «llugar baxu y húmedu» y «oru» como una deformación fonética del nome visigodu «Ataulfo», quiciabes propietariu d'eses tierres o posible noble fundador. Esta tesis ye reforzada pola esistencia d'un pagu non lloñe de la población llamáu «Navas de Rodrigo».

Al igual que la mayor parte de conceyos de la Comunidá de Villa y Tierra de Cuéllar, Navas de Oro foi fundáu a principios del sieglu XII, dientro de los territorios repoblaos por xentes del norte de la Península tres la Batalla de Simancas (939) y la conquista de Toledo en 1085, na que'l Rei Alfonsu VI llibera'l sur del Duero hasta'l ríu Tajo de la influencia de los árabes. Ye nesta dómina cuando se repueblen les vieyes villes —Coca, Cuéllar, Arévalo, Segovia, Sepúlveda— ya incentívase a habitantes del norte como navarros, aragoneses, vascos o gallegos a que «colonicen» les zones d'influencia de diches villes, creando aldegues, cultivando les tierres y afitando población no qu'hasta esi momentu yera un desiertu demográficu, ocupando asina'l territoriu conquistáu. Asina ye como surde la institución de la Comunidá de Villa y Tierra, frecuente nel territoriu ente'l Duero y el Tajo, que da poder xurisdiccional a les villes sobre un determináu territoriu y les sos aldegues, rexíes por ordenances propies, con señoríu noble o real, según los casos.
 
La primer constancia escrita na qu'apaez el nome de l'aldega —*Navas Dolfo*— data de 1210. Ye un documentu nel cual, por cuenta de disputes territoriales ente les villes de Cuéllar y Aguilafuente, el rei Alfonsu VIII delimitó los términos pasando percima del caserío de Navas de Oro.

Delles aldegues fundir nesti momentu pela redolada de Navas de Oro; no que toma'l so actual términu nun s'atopa nenguna, pero sí que vamos dicir qu'inmediatu a la llende con Mudrián esistió una, llamada Garcisancho, que nun conoció'l sieglu XIV; Losáñez, más cerca de Mudrián, que se despobló nel sieglu XV, y que a escasos 3 km, pero yá en términu de Nava, hubo otra, llamada La Trinidá, que se despobló escontra'l sieglu XVI. Nun hai una constancia documental de pobláu, pero sí de la esistencia d'una ermita, yá que a lo llargo del sieglu XX apaecieron restos de construcción y humanos nel llugar conocíu como La Madalena. Por cuenta de la rareza de construyir una ermita en despobláu y tan lloñe de la parroquia matriz, ye probable qu'esi templu fora la ilesia d'un pequeñu pobláu, que al sumir quedara n'ermita. Ye un casu asemeyáu en pueblos de la redolada, anque a día de güei nun esiste sofitu documental que lo certifique, si nun ye poles dulda que dellos estudiosos alluguen al intentar dar llocalización a dos poblaos medievales na Comunidá de Coca —Las Heras y Los Pradejones— que fueron diminutos y desparecieron casi namás fundase. El fechu ye que los afayos arqueolóxicos aseguren la esistencia d'un poblamientu tardorromano, posiblemente una villa.

Más disputes ente la villa de Coca y la de Cuéllar van dar llugar pocu dempués, el 29 de payares de 1258, a la circunstancia qu'influyó de manera más decisiva nel aportar históricu de Navas de Oro hasta'l sieglu XIX: la división en dos barrios de l'aldega, fecha por mandatu del rei Alfonsu X El Sabiu. L'actual Cai de la Raya foi la divisoria ente la xurisdicción de Cuéllar y la de Coca, suponiendo esti fechu qu'un namái nucleu de población estremar en dos barrios con dos conceyos, dos justicia y dos parroquies separaes por una minúscula cai, con normes y ordenances distintes, cuestión que plantegó numberosos conflictos a los vecinos. Tamién goció de privilexos, como exenciones de tributos o cierta pujanza económica al ser llugar d'entrada y salida de productos. Una primer concordia ente los dos parroquies en 1720 prefiguró la unión na práutica de los dos barrios, fechu que nun se produció hasta 1842, añu nel qu'un Oficiu del Rexente Espartero, executáu pola Diputación Provincial, ordenó la unificación de los dos barrios n'unu namái, con xusticia propia y un namái conceyu col nome de Navas de Oro, según la supresión d'una de los dos parroquies.

La población, salvo dómines en que les pestes o les males colleches abrasar, caltener nun bon númberu en rellación colos pueblos vecinos. Nótese por casu nun censu de 1591 que Navas de Oro de Coca cuntaba con unos 384 habitantes por unos 715 de Nava, los 540 de Fonte de Coca o los 250 de Villeguillo, ente qu'al otru llau de la cai de la Raya, nel barriu de Cuéllar cuntábense 292 almes, casi'l doble que Mudrián y cien menos que Navalmanzano, cabeza de Sexmo. La unión de los dos barrios totalizaban unos 680 habitantes, cifra nada despreciable na redolada pa esa dómina. Nel Censu de Floridablanca de 1786, los dos barrios auníen 887 habitantes —Coca 336 y Cuéllar 521— y acabando el sieglu XIX y yá unificáu, constaba la cifra de 1126 habitantes en 1897.

## Xeografía




La estensión del so términu municipal ye de 62,27 km², y ta llindáu al norte pel ríu Pirón y al sur pol Eresma. Llenda al norte con Samboal y San Martín y Mudrián, al sur con Nava de la Asunción, al oeste con Coca y al este con Migueláñez, Bernardos y Carbonero el Mayor. El so relieve ye polo xeneral llanu, anque les zones de pinar caltienen pequeñes cuestes, según escarpaduras y cárcavos xunto al ríu Eresma, siendo la zona más baxa'l fondu del valle del Eresma —760&nbsp;msnm— y la más alta una serie de pequeños tesos alliniaos al norte del cascu urbanu, que bazcuyen ente los 825&nbsp;m d'El Púlpitu y los 849&nbsp;m de La Zalagarda. El so clima ye continental con iviernos crudos, branos bien templaos y serondes lluvioses con primaveres nidies.

El cascu urbanu ta asitiáu con al respeutive del so alredor nun baxu, anque'l so caserío asomar nel so llau sur al valle del Eresma, y non lloñe d'él estiende un monte de *Pinus Pináster*, con exemplares de *Pinus Pinea*. De les 6173&nbsp;hai del términu municipal 3931&nbsp;d'elles tán consideraes como superficie forestal; el monte de pinu ocupa'l 64,3% del conceyu. El suelu ta formáu por sables xilizos del Cuaternariu, nuna fondura media de 3-5 metros, siendo'l so principal mineral el feldespatu y en menor midida, el cuarzu, nun topándose más roques qu'arenisques bien fráxiles nes fasteres del ríu. La rede de caceres de desaguadoriu de les tierres de llabor y la poca fondura del nivel freáticu, xunto a la pluviosidá añal (media de 450-500 mm/añu), fai que se formen llagunes naturales en zones baxes, llamaes tamién navas; d'ende'l topónimu de la llocalidá. Ente elles destaquen la Llaguna del Rincón de la Vega, Pero Rubio, La Madalena y Pelleyos. Estes llagunes son güelgues protexíes pola alministración autonómica.

Tocantes a la fauna, pueden atopase nel conceyu mamíferos como corzos, coneyos o foinos; aves como la perdiz, el cuervu, diverses especies d'águiles, utres, gallinatos y grullas o avutardas. Ente la flora del conceyu destaquen especies como'l pinu, sabines albares, retama, chopu, cantueso o tomillu. En función de la dómina del añu pueden atopase fungos como níscalo, cogorda de chopu o de cardu, parasol o amanitas.

## Demografía (evolución de la población)




## Alministración y política
Dende siempres, Navas de Oro, nos sos dos barrios, perteneció jurisdiccionalmente a Coca y a Cuéllar. Magar esta pertenencia, siempres tuvo conceyos y alcaldes propios, que solíen ser designaos ente los mayores propietarios y en númberu de dos, xunto al fiel de fechos —una suerte de secretariu— y el procurador del síndicu, daqué similar a un representante del pueblu. Magar cuntar con amplia autonomía tocantes a la xestión de la facienda propia, como l'arriendu de pinares, pegueras y demás, había unes lleis propies de caúna de les comunidaes, llamaes ordenances, que cada barriu tenía de cumplir. Estes ordenances, promulgaes pola xusticia y el señor de la respeutiva villa, entamaben lo referente a organización del conceyu, cultivos, pinares, montes, ganaos o comerciu. Les de Coca daten de 1583 y les de Cuéllar de 1546.

Navas de Oro protagoniza un bon númberu d'artículos por cuenta de la so especial situación estremera y a los sos peculiares carauterístiques.
La organización del conceyu foi siempres la mesma, hasta bien entráu'l sieglu XIX. En 1837 queden suprimíes les Comunidaes de Villa y Tierra y una Real Orde de 1842 unificaba los dos conceyos n'unu namái, con una sola corporación escoyida por sufraxu censitario masculín direutu, según era xeneral na dómina, ente los mayores propietarios de la población, siendo Ramón Arévalo el primer alcalde de Navas de Oro unificáu. Dende esi momentu, y hasta güei cuarenta y seis pegueros ostentaron l'alcaldía de Navas de Oro.

## Economía
La economía del conceyu basóse tradicionalmente nos usos de la gran estensión forestal de pinu negral y pinu albar o piñonero que lo arredola, aprovechándose pa resina, pez y madera. Ello ye que la economía del pueblu dende los sos entamos basóse principalmente nel aprovechamientu del monte. El pez foi'l productu que más se fabricó y esportáu; llograr nunos fornos d'adobe llamáu pegueras, a base de quemar los restos de resina de los pies de los pinos, xunto a otres impureces. Esti productu, escelente impermeabilizante de botes o barriques, dio nome a los vecinos de Navas de Oro, siendo popularmente conocíos como "pegueros" y adoptando tamién dichu xentiliciu. L'agricultura de subsistencia, irregular polos cambeos de tiempu y el terrén de non bien bona calidá, producía trigu, algarrobes, cebada, centenu y garbanzos. Tamién yera frecuente'l cultivu de vide, güei yá práuticamente desparecida. Tocantes a la ganadería, criábense oveyes, gochos, pites, vaques y coneyos, amás d'atopanos con oficios artesanales como zapateros, xastres, peujareros, telares, y en menor midida, arrieros. Na actualidá la economía sofítase fundamentalmente nel sector servicios —comerciu, tresporte—, ganadería de porcín y agricultura —cebada, xirasol, trigu— y diversos oficios, anque la mayor parte de la población activa ta emplegada en diverses fábriques enclavaes na contorna.
El llibru de 1971 *Cambéu social nun pueblu d'España* escritu pol antropólogu estauxunidense Joseph Aceves, ye un estudiu de los cambeos y la vida del pueblu ente 1966 y 1970. L'autor ye fíu d'un paisanu qu'inmigró a los Estaos Xuníos y tien estreches rellaciones col pueblu.

## Monumentos y llugares d'interés

L'antigua **ilesia de Santa María** se emplazaba nel barriu de Cuéllar. En principiu pudo ser románica de lladriyu (S XIII) y de una sola nave, foi reformada nel XVI. Los sos retablos llaterales traer del vecín pueblu de Bernardos en 1709, y los diversos inventarios descriptivos de la mesma que se caltienen nel archivu parroquial dan una bona idea de cómo podía ser el so interior. Les obres que se realizaron hacia 1550 y otres en 1649 faen pensar nun templu renacentista. D'ella namái queda la torre, con un primer cuerpu románicu (base) de mampostería con esquines definíes con sillares caliares cuadraos y que la so puerta ta enmarcada por un arcu de mediu puntu; y otros dos cuerpos llevantaos ente 1553 y 1577 (cuerpu mediu y de campanes), en lladriyu, dixebraos ente ellos por impostas con dientes de sierra nun casu y filaes de lladriyu corríes a carbonizu n'otru. Tien nel so interior, adosaes a la paré, les nervaduras de los arcos apuntaos d'una bóveda n'estilu góticu y cuatro ménsulas con cabeces d'ánxel en piedra perbién llabrada. El campanariu alluga nel so interior un reló de cuerda de 1896 de cuatro esferes y cuenta con dos arcos de mediu puntu en trés de les sos cares y unu mayor na restante, productu esti postreru de la reforma al instalar la maquinaria del reló nel interior de la torre. Cierra con una bóveda plana octogonal sobre trompes, sirviendo d'esta manera de sofitu a un desapaecíu chapitel de cayuela, posiblemente destruyíu tres la cayida d'un rayu nel sieglu XVII. Anguaño la torre remata al esterior n'almenes de lladriyu sobre una filera de modillones, y sobre la so terraza álzase, coronándola, un artísticu campanariu de forxa con una campana mediana.

La **ilesia de Santiago** remóntase probablemente al surdimientu del pueblu (seique del S. XII, una y bones la primer vegada que-y la menta nun documentu históricu ye en 1210) y foi tresformada dafechu nel sieglu XVIII (1779) col gustu barrocu de la dómina. Construyida en lladriyu, adobe y piedra en delles zones, ye un espaciu de pequeñes proporciones y de tres naves, más alta la mayor que les llaterales, dixebraes por dos arcos de mediu puntu bien anchos y con pilastres cuadraes y abondo baxos, cubiertes con bóvedes d'aresta nel cuerpu de la ilesia, de cañón con lunetos a los pies y de cañón na cabecera, toes elles de lladriyu. El campanariu llevantar nel hastial de poniente, a los pies de la ilesia y ta formáu por una espadaña de dos cuerpos non bien alta; el primer cuerpu tien dos baldíos, y el remate, en forma de frontón triangular, tien un pequeñu baldíu, los trés con arcos de mediu puntu y los trés ocupaos con campanes. El teyáu arrama a dos agües, y ta cubiertu con texa árabe canal, manera tradicional na provincia de Segovia. La ilesia ta percorrida por moldures de yelsu en forma de capiteles y arcos formeros. El presbiteriu ye de planta cuadrangular imperfecta y cierra con paré plana. El descubrimientu de restos de pintures murales del S. XIV tres el retablu mayor refuga la esistencia d'ábside. El componente más antiguu qu'alluga'l templu ye la pila bautismal románica, decorada con gallones y puntes de diamante. Tien nel so retablu mayor, churrigueresco del primer terciu del sieglu XVIII, unes pintures nel bancu de San Pedro y San Pablo, un interesante tabla del Calvariu nel áticu y la talla de Santiago nel centru, enriba de la custodia, xunto a la de San Blas y a un San Ramón Nonato de delicada factura, en madera policromada. Esta ilesia caltién dellos retablos barrocos, interesantes imáxenes como la de San José Carpinteru o la de San Antonio de Padua, de 1782, de madera policromada, una coleición de ropa llitúrxico y un conxuntu d'orfebrería, ente la que destaca una cruz parroquial gótica del sieglu XV, delles motes de plata, según una notable cajonería barroca. Alluga tamién los archivos eclesiásticos de la sumida ilesia de Santa María y dellos cuadros d'interés como una «Madalena Penitente» barroca.

Les circunstancies históriques y l'aportar de los sieglos fixeron que la llocalidá tuviera qu'unificase en 1842. Esto supunxo la supresión de la ilesia de Santa María y la so posterior cayida na ruina, hasta'l puntu de perdese la planta de la mesma y salvándose namái'l so campanariu. Quedó como parroquia Santiago y un Conceyu nel Barriu de Coca. El patrimoniu sacru de Santa María sumió ensin rastru, salvo la pila bautismal, que güei s'atopa na parroquia de Nava de la Asunción, la campana del reló, delles imáxenes —San Blas, la Virxe del Rosariu y el Cristu de la Guía—, el conxuntu del archivu y dote llitúrxica. El retablu mayor de Santa María, que según l'últimu inventariu de la ilesia de Santa María, fecháu en 1830, yera «de pincel formáu por pintures sobre tabla o oleu— pudo ser lo más destacao del templu. A día de güei desconozse'l so paradoriu.

La ermita del Santu Cristu del Humilladero, muestra de l'arquiteutura tradicional de la zona, foi dende los sos entamos capiya del campusantu, siendo nomada como tal yá nel sieglu XVII. La planta actual, que data de 1916, ye rectangular y ta construyida en lladriyu, rematando con una pequeña espadaña con campanillo a los pies. Escarez d'interés artísticu salvu pola apariencia esterior —apareyu pinariego, caxes de lladriyu mudéxar planu qu'enmarquen paños d'adobe encalados— y pola senciellu talla barroca del Cristu Crucificáu. 

Navas de Oro tuvo hasta finales del sieglu XVIII otros dos ermites, dedicaes a San Miguel y a Santa María Madalena, de les cualos nun queden restos.

### Otros llugares d'interés
* Les pimpanes chimenees, que s'alcen en lladriyu con un altor cimeru a los 40 metros, restu del pasáu d'una rescamplante industria de manufacturación de resina, llevantaes por encargu de la familia Mesa, propietarios d'una de les fábriques de resina, y executaes en 1943 pol maestru valencianu Abelardo Martínez.
* Espacios naturales como los frondosos pinares qu'arrodien el pueblu, les Llagunes, qu'alluguen flora y fauna interesante según el Valle del Eresma al so pasu pol términu.

## Cultura
### Fiestes
Les fiestes del pueblu celebrar n'honor a San Antonio de Padua en díes próximos al 13 de xunu, celebrando novilladas, encierres, procesiones y festexos varios. Otres festividaes son el Santu Cristu del Humilladero (setiembre), San Cristóbal (10 de xunetu), la del patrón Santiago (25 de xunetu) y Santa Águeda, fiestes de les muyeres, en febreru, amás de celebrar los tradicionales antroxos y costumes como la Ronda del Sábadu Santu, la Merienda del Llunes de Pascua y los quintos, el día de Nuechevieya y el sábadu d'Antroxu.

## Observatoriu Astronómicu
Pela rodiada de la población ta instaláu'l observatoriu astronómicu "Les Pegueras", dirixíu pol astrónomu Teófilo Arranz, que dende va unos años collabora viviegamente col "Observatoriu Astronómicu de Cáceres" y cola Universidá d'Estremadura. Dotáu d'un telescopiu catadióptrico de 355 mm d'abertura ta dedicáu a la fotometría CCD, con especial atención al estudiu d'estrelles variables en cúmulos globulares como M13, M56 o M92, de los cualos publicó dellos trabayos. Nel añu 2006 dende estes instalaciones afayaron dos nueves variables na zona de la estrella SW Lac, ente que la campaña fotométrica del cúmulu M13 foi la más amplia llograda d'esti oxetu tantu en duración —unos seis meses— como en densidá de midíes.

## Ver tamién
* Comunidá de Villa y Tierra de Cuéllar
* Comunidá de Villa y Tierra de Coca
* Diputación Provincial de Segovia
* Conceyos de Segovia
* Gastronomía de la provincia de Segovia

## Referencies

## Bibliografía
* "Hestoria de Navas de Oro". Lorenzo García Echeverría, Valladolid, 2000.

## Enllaces esternos

* Conceyu de Navas de Oro