Sestu Julio Frontino

**Sestu Julio Frontino** –**Sextus Julius Frontinus**– (c. 40-103) foi un políticu del Imperiu romanu, unu de los más importantes aristócrates de finales del sieglu I. Ye principalmente famosu poles sos obres y escritos, especialmente por un informe nel que fala de los acueductos de la ciudá de Roma.

## Carrera política
Lo primero que se conoz de la carrera de Julio Frontino foi la so eleición pa la pretura nel añu 70. En 73, Vespasiano nomólu 039;'consul suffectus*. Nel añu [[75]], unvióse-y a la [[alministración provincial romana|provincia]] de [[Britania (provincia romana)|Britania]] por qu'asocediera a [[Quintu Petilio Cerial]] nel [[gobernador romanu|gobiernu]] de la isla. Mientres el so cargu, Frontino apoderó a los [[siluros]] y a otres tribús contraries de [[Gales]], estableciendo una nueva base pa la *Legio II Augusta* en [[Caerleon]] o *Isca Augusta* y un sistema de fortificaciones que constaba de [[Fortaleza (arquiteutura)|fortaleces]] asitiaes a 20 [[km]] de distancia ente elles, incluyendo la de [[Luentinum]], que tenía como oxetivu controlar les mines d'oru de [[Dolaucothi]]. Nel añu [[78]], Frontino foi asocedíu nel gobiernu de *Britannia* pol xeneral [[Cneo Julio Agrícola]].

Poco dempués, ente [[81]] y [[85]], foi gobernador de la provincia [[Germania Inferior]], participando nes operaciones entamaes por [[Domicianu]] contra los [[catos]]. En [[86]] foi nomáu [[procónsul]] de la [[Asia (provincia romana)|provincia Asia]].


Nel añu [[95]], Frontino foi nomáu comisionáu de los acueductos de la capital imperial (*curator aquarum*) pol [[emperador romanu|emperador]] [[Nerva]]. Nel cargu tuvo pocos meses. Sicasí, daes les dificultaes vivíes p'apoderar el cargu, relativu a la mayor empresa del imperiu: el suministru d'agua de la ciudá de Roma, esto llevólu a siguir la redaición del informe inclusive n'abandonando'l cargu, hasta la so conclusión. Na introducción fai constar el fin col que lo escribió.

El cargu de *curator aquarum* yera esclusivu de persones de gran influencia política, lo que revela la importancia que Frontino llogró mientres la so carrera. Amás d'ello, Frontino formaba parte del [[Augur|*Colexu d'Augures*]]. Mientres el so cargu de comisionáu de les agües de la ciudá, Frontino redactó un informe relativu al estáu de tolos acueductos de la ciudá. Esti informe, el primeru que s'escribía avera de la tema, y el primeru calteníu redactáu en forma de prosa profesional, foi una de les más importantes fonte d'información sobre obres d'[[inxeniería]] de la [[Historia Antigua|Edá Clásica]].

Mientres el so cargu, Frontino siguió la política d'otru estadista romanu, [[Marcus Vipsanius Agrippa Postumus|Marcus Agripa]], quien nel añu [[34 e.C.]] entamó una campaña pública d'arreglos y meyores de los edificios de Roma. Mientres la campaña d'Agripa, el *Aqua Marcia* foi sometíu a una importante renovación y ampliáronse les tuberíes de la ciudá. Al traviés d'estes aiciones, Agripa siguió la llinia qu'empecipiara tres el so nomamientu como [[conceyal romanu|conceyal]] (funcionariu encargáu de los edificios y festivales de Roma). Mientres l'edilatu d'Agripa, les cais reparáronse y les alcantarielles llimpiáronse y anovaron. En dómines posteriores, Agripa siguiría ameyorando y enguapeciendo la ciudá al ampliar la *Cloaca Máxima*, sistema d'alcantarilláu de Roma, y construyir [[termes romanes|termes]], [[pórticu|pórticos]] y [[Xardín|xardinos]].

En [[98]], por voluntá de [[Traxanu]], foi escoyíu *consul suffectus* per segunda vegada, dientro de los socesivos sustitutos escoyíos pa suplir al fináu emperador [[Nerva]], rematando la so carrera en [[100]], cuando [[Traxanu]] nomar *consul ordinarius* xunto con él, algamando'l raru honor d'un tercer consuláu ensin pertenecer a la familia imperial.

== Los acueductos de Roma ==


La so obra más importante, *De aquaeductu*, constitúi un informe oficial pal [[emperador romanu|emperador]] que rexistra l'estáu de los [[acueductos de Roma]]. *De aquaeductu* presenta la hestoria y descripción del suministru d'agua a Roma, incluyendo les lleis relatives al so usu y caltenimientu. Amás de describir la hestoria de tolos acueductos de la capital imperial, la obra de Frontino rexistra los tamaños de toles canales, les tases d'aprobación de la so construcción ente la población y la calidá de les agües de los acueductos en función de que la so fonte fuera un ríu, llagu o manantial. Ente los acueductos citaos nel escritu atopen el *Aqua Appia*, el *Aqua Alsietina*, el *Aqua Tepula*, el *Anio Novus*, el *Aqua Virgo*, el *Aqua Claudia* y el *Aqua Traiana*.

Lo primero a lo que Frontino dedicóse cuando foi nomáu comisionado de les agües de Roma foi a ellaborar un mapa del sistema d'acueductos, canales y alcantarielles de la capital con cuenta de poder evaluar el so tao enantes de dar nel so caltenimientu. En terminando'l mapa, Frontino alegó que munchos de los acueductos desdexárense y que nun funcionar a plenu rendimientu. Esmolecíu principalmente pola falta d'escupulicios de granxeros y comerciantes, qu'aprovechaben l'allugamientu de los acueductos pa inxertar tubos col fin d'apoderase de parte del suministru d'agua, Frontino apurrir a una fonda investigación a lo llargo de tola área pola qu'escurría l'agua. Frontino tomó como modelu la obra de [[Vitruvio]], *De Architectura*, que fala de la construcción y caltenimientu de los acueductos nel sieglu anterior. De casualidá, axuntóse l'informe de Julio Frontino a la edición primera de [[Vitruvio]] publicada en Roma en (1486).


=== Sistema de distribución ===
La manera en que se distribuyía l'agua en Roma dependía de la zona pola qu'entrara esta a la ciudá, de la so calidá y de la manera de xestionala. Por regla xeneral, l'agua de mala calidá se empleba pa regar xardinos, ente que namái la de meyor calidá taba destinada a ser consumida polos ciudadanos. Per otra parte, l'agua calidable entemedio emplegar pa suministrar a baños y fontes. Al aportar al cargu de comisionado, Frontino criticó que s'entemecieren ensin mieu agües procedentes de diferenctes fontes. Una de les sos primeres decisiones foi dixebrar les agües de cada acueductu.

=== Caltenimientu ===
Frontino caltuvo siempres una fuerte esmolición pola esistencia de fugues nel sistema, especialmente nos conductos soterraños, más difíciles d'alcontrar y reparar. Esti problema ye entá güei fonte d'esmolición ente los [[inxeniería|inxenieros]]. Los acueductos que circulaben percima del suelu caltener en bones condiciones, especialmente los que taben suxetos por estructures de gran tamañu. Según Frontino yera esencial caltener a los árboles a una distancia prudencial de los acueductos con cuenta de que nun estropiaren les estructures colos sos raigaños. Mientres el so tiempu nel cargu, Frontino reformó la [[llei]] que vixilaba l'estáu de los acueductos, modificando gran parte de los sos [[estatutu|estatutos]].

== Strategemata ==


Mientres la so vida, Frontino escribió un tratáu teóricu sobre la ciencia militar, que perdióse. La obra que si perduró, el so *Strategemata*, ye una coleición d'exemplos de táctiques militares emplegaes mientres la hexemonía de los mundos [[Antigua Grecia|griegu]] y [[República Romana|romanu]]. Probablemente esta obra escribió sobre la base de les sos esperiencies béliques mientres dirixía los [[exércitu romanu|exércitos]] aparcaos en [[Britania (provincia romana)|Britania]] contra les tribus natives de la isla.

=== Traducciones medievales ===
Nun tuvo la fortuna del otru autor romanu que trató sobre la guerra, [[Vegecio]], pero tamién foi llargamente conocíu y lleíu mientres la Edá Media. Asina se fixeron traducciones al español, al catalán y al aragonés medieval.

La versión catalana, que se caltién nun únicu manuscritu ([[Biblioteca Nacional d'España|BNE]], ms. 6293) foi la base de la versión aragonesa medieval ([[Biblioteca Nacional d'España|BNE]], ms. 10198). Al castellán fixeron dos traducciones independientes: una anónima nel sieglu XV que se caltién en trés manuscritos ([[Biblioteca Nacional d'España|BNE]], mss. 9253, 9608 y 10204) qu'acaben de ser publicaos y una segunda traducción al cargu de [[Diego Guillén d'Ávila]] impresa en [[Salamanca]] en 1516.

== Referencies ==
* Herschel, C, *The Two Books on The Water Supply of the City of Rome of Frontinus*, (trans with explanatory chapters) New England Water Works Association (1973).
* Ashby, Thomas., *The Aqueducts of Rome*, Oxford, 1934.
* Hodge, A.T. (2001). *Roman Aqueducts & Water Supply*, 2nd ed. London: Duckworth.
* 

== Referencies ==


== Enllaces esternos ==
* [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/Y/Roman/Texts/Frontinus/home.html Frontinus en LacusCurtius]: Testos completos de *De aquis* y *Strategemata* en llatín ya inglés.
* 
* ***Estrataxemes*** (toa clase d'estratexes y táctiques militares de la Roma Antigua); testu español:
** Llibru 1:
*** [http://www.satrapa1.com/articulos/antiguedad/frontino/frontino1.htm Testu en llinia].
***  en *PDF*.
***  en *FB2* pa *e-reader''.
** Llibru 2.
** Llibru 3.
** Llibru 4.
* Sextus Iulius Frontinus  (en francés)
* Modelos de los Acueductos de l'Antigua Roma (n'inglés)
* Rutes de los Acueductos de l'Antigua Roma (n'inglés)
* Fuentes Famoses de Roma (n'inglés)
* Les fontes de Roma (por rexón) (n'inglés)
* TRAIANVS. Teunoloxía romana, acueductos y mines
* Páxina de Facebook sobre acueductos ya inxeniería romana