Aśoka

Aśoka o **Ashoka** Vardhana (304-232 a. C.) foi'l tercer emperador maurya. Yera fíu del rei Bindusara y nietu de Chandragupta.

Aśoka reinó sobre la mayor parte del subcontinente indiu dende circa 269 e.C. hasta 232 e.C. del actual Afganistán hasta Bengala y tamién escontra'l sur, hasta l'actual Mysore.

Alredor de 260 e.C., Asoka entamó una destructiva guerra contra l'estáu de Kalinga, y conquistólo, cosa que nun llograra nengunu de los sos antecesores. Dempués de guardar les matances de la guerra, Asoka convirtióse gradualmente al budismu.

## Nome y etimoloxía
* *aśokavardhana*, nel sistema AITS (alfabetu internacional pa la treslliteración del sánscritu).
* अशोकवर्धन, n'escritura devanágari del sánscritu.
* Pronunciación: /ashóka vardhána/ o (menos avezáu) /ashoká várdhana/.
* Etimoloxía: ‘el qu'aumenta l'aliviu de l'aflicción', siendo:
** *aśoka*: ‘que nun causa murnia'
:: * *a*: partícula negativa
:: * *śoká*: ‘ardor, calor' o ‘resquemor, sufrimientu, desconsuelu, afuego, frayo, apulmonamientu, disgustu, dolor, desasosiegu, reconcomió, reconcomiu', yá nel *Rig-veda* (el testu más antiguu de la India, de mediaos del II mileniu a. C.). Nos *Puranas*, Shoká tamién ye la personificación del pesar, fíu de la Muerte, o fíu de Drona y Abhimati.
** *várdhana*: ‘qu'aumenta'.

## Ascensu al poder
La muerte de Bindusara llevó a una guerra de socesión. Según el *Divyavandana*, Bindusara quería que-y asocediera los so fíu Susima, pero Asoka llogró'l sofitu de los ministros del so padre, qu'atopaben a Susima demasiáu sobeyosu. Un ministru llamáu Radhagupta paez xugar un importante papel nel accesu altrono d'Asoka. La coronación tuvo llugar en 269 e.C.

## Conquista de Kalinga
Kalinga yera un estáu de la mariña este de la India, de monarquía parllamentaria. Asoka entamó la guerra de conquista, ocho años dempués de la so coronación. La guerra causó más de 100.000 muertos, y 150.000 deportaos. Cuando Asoka celebraba la so victoria, pasiando polos xardinos de Kalinga, quedó trescaláu ante'l númberu de cadabres, y los llamentos de los familiares de los muertos.

## Conversión al budismu

L'edictu XIII de los Edictos d'Asoka reflexa'l gran reconcomiu que sintió'l rei en reparando la destrucción de Kalinga:La letal guerra con Kalinga tresformó al vengatible emperador Asoka n'estable y pacíficu mecenes del budismu. Si se convirtió o non al budismu nun ta esclariáu, a pesar de la tradición budista que l'afirma. Acordies con l'eminente indologista, A. L. Basham, la relixón personal d'Asoka aportó al budismu, siquier dempués de la guerra con Kalingal, pero'l Dharma arrobináu por él nun yera budismu.

Sicasí, el so patrociniu condució a la espansión del budismu mientres el so mandatu nel Imperiu Maurya, n'otros reinos, y nel mundu enteru escontra'l 250 a. C.

## El redescubrimientu d'Aśoka nel sieglu XIX
Hasta'l sieglu XIX, Aśoka yera a cencielles un nome más nes xenealoxíes inventaes de los reis indios del periodu budista. Dellos eruditos europeos de la dómina tamién traducieron rellatos budistes de la lliteratura india. Estos rellatos amosaben les doctrines budistes, según les histories y biografíes llexendaries de la doctrina. Nestes fontes budistes —procedentes de Ceilán, Tíbet y China— presentes en rellatos como'l *Divia avadana*, l'Aśoka avadana, el *Maya-vamsa* y otros, apaecía la figura d'un gran rei *Aśoka.* Por causa de la esistencia de delles histories d'esti tipu consideraes de poco rigor histórico, yá que se creíen procedentes de la cultura popular, tomóse la figura d'Aśoka como llexendaria y nun se-y dio credibilidá. La historia davezu describíalu como un príncipe cruel qu'asesinó a los sos hermanos pa xubir al tronu, pero que tres la so sangrienta conquista de Kalinga (na mariña este de la India, anguaño nel estáu d'Orissa), Aśoka convirtióse nun budista pacifista, y contribuyó al espardimientu del budismu, reinando dende esi momentu d'una manera xusto y pacífico.

## Primeres evidencies históriques
Nel añu 1837, l'arqueólogu y filólogu James Prinsep tradució una antigua inscripción d'una gran pilastra de piedra asitiáu na ciudá de Delhi (nel norte de la India). La escritura de la inscripción yera'l brahmi, la escritura más antiguo de la India, que s'utilizaba pa escribir el sánscritu y el prákrito. Trátase d'una versión ancestral del brahmi, que mientres los sieglos evolucionara de tal manera qu'estes primeres inscripciones yeren ilegibles. La inscripción reveló una serie d'edictos proclamaos por un rei que s'autoproclamaba Devanampiya Piyadasi (‘l'amáu de los dioses, rei Piyadasi'). Por cuenta de les referencies budistes qu'atopó, l'investigador creyó de primeres que Devanampiya Piyadassi yera un rei de Sri Lanka. Pero nel mesmu añu James Prinsep tuvo oportunidá de lleer dos de les cróniques más antigües de la historia de Sri Lanka, el *Dipa vamsa* y el *Maha vamsa*, compuestes por monxos budistes. Nes cróniques deducíase que'l títulu de Piyadassi atribuyíase-y al famosu rei Aśoka.

Conócense otres pilastres y roques con inscripciones, y mientres les siguientes décades dirán afayándose y traduciendo más edictos del monarca. La fonte de la mayoría de les nueses conocencies sobre Aśoka son estes numberoses inscripciones que fizo grabar en pilastres y roques per tol so imperiu, mayoritariamente n'idioma magadhi (una llingua prácrita) n'escritura brahmi (y dacuando en calteres kharosthi), pero tamién en griegu y n'araméu.

Amás de qu'estes inscripciones representen les primeres muestres de la notación escrita d'una llingua india y qu'esta mesma escritura anició toles llingües semisilábicas presentes anguaño en suelu indiu (como la escritura devánagari), favorecieron l'espardimientu de la ética budista y fomentaron la non violencia y l'adhesión a la doctrina del dharma, el deber o comportamientu xustu. 
Repárase tamién na importancia dada a una llingua vulgar y vernáculo, el prácrito, en desterciu de la llingua noble y lliterario, el sánscritu, demostrando asina una esmolición por ser entendíu pol pueblu.

Foi en 1915 cuando se tradució un edictu que mentaba'l nome d'Aśoka y asina se confirmó definitivamente la so identidá.

## Mitu y realidá

La interpretación que se fixo nun primer momentu ye precisamente la qu'H. G. Wells amuesa nesti fragmentu: qu'Aśoka fuera un avanzáu al so tiempu y un gran devotu del budismu, y por eso fracasaren los sos socesores. Aceptóse la historia qu'empieza con Aśoka descritu como un guerreru sanguinario, una y bones munches fontes budistes describenlu asina. Según l'Aśokavadhana, Aśoka construyó una prisión onde se dedicaba a torturar a los presos. Nel mesmu testu cúntasenos cómo intentó torturar a un monxu budista que paecía inmune al sufrimientu. Aśoka, impresionáu, convirtióse al budismu, destruyó la prisión y propúnxose construyir 84.000 *stupas* budistes por tol imperiu.

Otres fontes afirmen que foi dempués de les devastadoras consecuencies de la so guerra en Kalinga, mientres l'octavu añu del so reináu, sintióse tan culpable qu'esto lo llevó a convertise al budismu, influyíu según les fontes pola so esposa o concubina Deví. Dende esi momentu dedicóse a arrobinar la política del *dharma* *budista* pol so imperiu y unvió misioneros a llugares alloñaos, tales como la islla de Ceilán, convertida pola so fía Sanghamita y el so fíu (o hermanu) Mahinda, citaos solamente nes cróniques cingaleses, ya inoraos nes inscripciones indies que nun menten más qu'a trés de los sos fíos: Tuara, Kunala y Yalauka. De magar, defendió una política pacífica emitiendo una serie d'edictos empobinaos al pueblu. Un reináu que conoció una política oficial d'a-jimsá (‘non violencia'), llegando a construyir hospitales p'animales y restaurar les carreteres principales de la India, convirtiéndose tamién Aśoka probablemente nel gran difusor del vegetarianismo nel país.

Con éses los estudios de los sieglos XIX y primer metá del XX y otros posteriores basándose nestes fontes, describen la so conversón al budismu como un llume». Pasó de ser Chanda Aśoka (Aśoka el Cruel) a ser Dhamma Aśoka (Aśoka el Piadosu). El monarca qu'amplió la capital, Pataliputra (l'actual Patna), fixo construyir un palaciu al estilu persa y convocó el Tercer Conceyu Budista (233 o 243 a. C.).

Aśoka, históricamente, foi un fervosu propagandista del budismu, pero non necesariamente por motivos píos. Hai toa una llinia d'historiadores, como la especialista Romila Thapar, que consideren el dharma d'Aśoka como una relixón pa ser utilizada como símbolu d'una nueva unidá imperial y una fuercia cohesionadora pa xunir los variaos y heteroxéneos elementos d'un imperiu. Esto ye, qu'Aśoka sirvióse del budismu pal afitamientu político y económico del so gobiernu. Y ye que los edictos d'Aśoka y los testos budistes nun terminen de coincidir cola imaxe proyeutada. El budismu dexaba a Aśoka una nueva política social bien definida, acorde coles mesmes colos intereses de la sociedá de la dómina, una y bones la población nun s'oponía a les nueves idees budistes, y les nueves clases comerciales (interesaes nos nuevos enclinos) sofitaríen-y, beneficiando a Aśoka, yá que nun tuvo'l sofitu de los ortodoxos al entamu del so reináu. Asina, el budismu dexó de tar escorríu.

Tres el reinu allumáu» d'Aśoka, la reforma del Imperiu maurya foi aprovechada polos invasores, y llueu cayó en cayente y estazóse n'ensame de principaos. Hasta la colonización británica (cerca de 2000 años más tarde), nunca una parte tan grande d'un subcontinente tuvo xunida so un mesmu gobiernu.

## Aśoka na historia y la cultura popular de la India

Reconociendo'l papel ensin precedentes d'Aśoka na historia del país, la India fixo del capitel de les columnes d'Aśoka (o *lat*) unu de los símbolos de la República India. La so simboloxía tamién la podemos atopar na mesma bandera de la India, yá que nel centru d'ésta atopa'l ashoka chakrá (la rueda d'Aśoka'). Aśoka apaez igualmente en monedes, ya inclusive protagoniza una superproducción del cine de Bollywood (*Aśoka*) o se convierte n'unu de los personaxes principales d'un famosu videoxuegu d'estratexa (Civilization IV).

## Los edictos d'Aśoka

Los *Aśoka stambha* (‘pilastres d'Aśoka') son la serie de columnes distribuyíes pel norte del subcontinente indiu, nos qu'Aśoka escribió una serie d'edictos. El primeru atópase ente les ruines de l'antigua Delhi nel sieglu XVI. Pero tamién s'atopen edictos nes roques. Hai mayores y menores en función del tamañu. De los edictos d'Aśoka hai dos categoríes:

* Los pronunciamentos públicos (pilastres y roques).
* Les epístoles personales empobinaes al *sangha*, la comunidá de monxos budistes.

Estes inscripciones taben allugaes n'enclaves importantes como cerca de les ciudaes, rutes comerciales o centros relixosos, colo qu'Aśoka asegurábase de llegar al máximu númberu de xente posible. Yeren preceptos morales, relixosos y prestaciones sociales en rellación a homes y animales.

## Referencies