open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Idioma chalchiteco

El **Chalchiteco** ye un idioma mayense faláu no que foi'l pueblu de Chalchitán, agora anexáu como barriu a Aguacatán.

## Reconocencia
Por un llargu periodu de tiempu creyóse que foi un dialeutu del aguacateco.

A partir de la década de 1990, los chalchitecos empezaron a esixir la so reconocencia. D'esa manera, plantegaron al gobiernu de Ramiro de León Carpio y a la entós guerrilla que dientro de los alcuerdos que roblaren tomárase-yos en cuenta, lo cual nun foi posible.

En 1998, mientres s'aldericaben reformes a la Constitución, los chalchitecos fixeron un nuevu y esitosu intentu.

Dientro de les enmiendes a la Carta Magnasobremanera al artículu 143, llograron que s'incluyera al chalchiteco como otru de los idiomes que se falen nel país. El trunfu del Non na consulta popular torgó la so reconocencia.

El so intentu más recién realizar n'abril del 2002 ante los siete diputaos huehuetecos. Per mediu d'un proyeutu de decretu llexislativu del 28 de mayu d'esi añu, los diputaos de Huehuetenango consideren que'l chalchiteco tien de ser reconocíu constitucionalmente.

Tiempu dempués, autoridaes mayes llucharon por defender l'autenticidá del so idioma, hasta que'l 3 de xunu del 2003, los diputaos, tantu del partíu oficial como los d'oposición, del Congresu de la República, col votu favorable de más de les dos terceres partes del númberu total de dignatarios, aprobó'l **Decretu 24-2003** (publicáu'l 17 de xunu de 2003), que modificó l'Artículu 7 de la Llei de l'Academia de les Llingües Mayes, nel sentíu d'incorporar al Conseyu Cimeru de l'Academia, a los representantes titulares y suplentes de la comunidá llingüística chalchiteco, el númberu 22, en compañía de les otres llingües.

## Frases
Cómo dicir "Te quiero":
:* Nachinpeq' tzawe'j

## Publicaciones
Esiste un diccionariu d'aguacateco y chalchiteco del autor Guillermo López Pérez publicáu pol Proyeutu Llingüísticu "Francisco Marroquín" en 1999, tituláu "Diccionariu awakateko y chalchiteko".

## Referencies

## Bibliografía

* 
* 
*
Idioma cheroqui

El **cheroqui** (autoglotónimu ᏣᎳᎩ *tsalagi*) ye una llingua americana de la familia iroquesa, falada pol pueblu cheroqui. Ye carauterística la so falta de les oclusives llabiales p y b. Escríbese n'alfabetu llatín y en silabariu cheroqui.

## Fonoloxía

### Consonantes
El cheroqui tien once consonantes fonémicas:

### Vocales
El cheroqui tien seis vocales fonémicas:

#### Diptongu
El cheroqui tien un únicu diptongu nativu:

* 

Como esceición atopa l'usu modernu n'Oklahoma de la pallabra *automobil*, que tien los fonemes ingleses de  y .

### Tonu
El cheroqui ye una llingua tonal.

## Silabariu cheroqui
El cheroqui escríbese por aciu un silabariu inventáu por Sequoyah (tamién llamáu George Guess). Nesti sistema, cada símbolu representa una sílaba y non un fonema. Los 85 símbolos del silabariu cheroqui ufierten un métodu fayadizu d'escritura pa la so llingua. Anque dellos símbolos paécense a les lletres del alfabetu llatín, los soníos son dafechu distintos (la forma de la lletra cheroqui que correspuende al soníu de la nuesa "a" paezse a la lletra "D" mayúscula llatina, por casu).

## N'informática
El cheroqui ta codificáu nel estándar Unicode nos intervalos de caráuteres U+13A0-U+13FF y U+AB70-U+ABFF. 

## Notes


## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma chimila

L**'idioma chimila** o ***ette taara*** ('llingua de la xente'), perteneciente a la familia llingüística chibcha, ye faláu pol pueblu chimila (*ette ennaka*), que vive en Colombia, rexuntáu nel resguardu chimila, integráu peles árees de *Issa Oristunna* (Tierra de la Nueva Esperanza) y *Ette Buteriya* (Pensamientu Propiu), en Sabanes de San Ángel, departamentu del Madalena; *Naara Kajmanta* (Nuesa Madre), nel correximientu de Gaira, Santa Marta, Madalena; y *Itti Takke* (Nueva Tierra), conceyu d'El Copey, departamentu de Cesar.

María Trillo Amaya (1995, 1997) rellata cómo, una prestosa sorpresa pa los llingüistes foi atopar en *Issa Oristunna*, que los chimila entá falaben el so idioma, yá que enantes tarrecíen faelo en públicu por cuenta de la violencia que los hacendados desencadenaben contra lo qu'identificaben como restos de lo indíxena. Anguaño la comunidá adelantra programes de etnoeducación y los neños son educaos tamién na so propia llingua.

## Clasificación
El chimila ye una llingua diverxente del grupu magdalénico de la familia chibhcha, que constitúi un grupu independiente de les vecines llingües arhuacas, tamién de la familia chibcha. P. Rivet y Č. Loukotka consideraron que'l chimila tenía de tar emparentáu coles llingües malibú (malibú, mocana) xunto coles que formaría una caña del chibcha. Sicasí, el parentescu coles llingües malibú nun puede afirmase por cuenta de la escasez de datos sobre estes llingües. Por esa razón otros autores como Adolfo Constenla Umaña consideren a cencielles que constitúi una caña independiente del grupu magdalénico, como'l barí.

## Fonoloxía
El *ette taara* tien cinco vocales orales (a, e, i, o, u), que se rexistren curtios, llargues, aspiraes y glotalizadas:

L'inventariu de consonantes vien dau por:

Son 19 consonantes. En sílaba post-acentual, les consonantes laxas convertir en tirantes (sacante les fricatives velares).

Amás el chimila ye una llingua tonal. Les pallabres monosílabes qu'acaben en vocal tienen contraste de tonu: 
: **tó** 'maraca' (tonu ascendente)
: **tò** 'corazón' (tonu descendente)
Les pallabres polisílabes lleven un tonu silábicu nel que'l tonu ta condicionáu parcialmente pola naturaleza de la sílaba siguiente (ante geminada o *r* el tonu ye descentedente, y ante les obstruyentes non geminadas hai tonu ascenente).

## Referencies

### Bibliografía
*Trillo Amaya, María 1995: "Ette Taara: del ocultamiento a la revitalización llingüística. Los Chimila del Ariguaní"; *La recuperación de llingües natives como busca d'identidá étnica*: 75-89. Llingües Aboríxenes, Memories, 3. Bogotá: CCELA - Llingües Aboríxenes, Universidá de los Andes.
*Trillo Amaya, María 1997: *Categoríes gramaticales del ette taara - Llingua de los Chimilas*. Descripciones, 10. Bogotá: CCELA - Universidá de los Andes.
*Malone, Terry 2006: "Tone and Syllable Structure in Chimila"; *International Journal of American Linguistics* 72(1): 1-58.
Idioma chiquitano

El **chiquitano**, **chiquito** o **besɨro** ye una llingua indíxena, orixinaria de los Llanos de Chiquitos y el Chaco bolivianu y falada anguaño polos chiquitanos nes provincies de Ñuflo de Chávez, Velasco, Sandoval, Busch, Ichilo y Chiquitos del departamentu de Santa Cruz, Iténez del departamentu de Beni y en dellos conceyos brasilanos.

Dende la promulgación del decretu supremu Nᵘ25894 el 11 de setiembre de 2000 el besiro ye una de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia, lo que foi incluyíu na Constitución Política al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
### Usu y distribución
La evaluación del númberu de falantes varia enforma d'una fonte a otra; envalórase qu'esisten unos 20.000 falantes competentes, anque'l grupu étnicu chiquitano tien ente 47.000 y 60.000 individuos.
Si basar nel mayor númberu, quedaría como la cuarta llingua indíxena más falada de Bolivia dempués del quechua sureñu, l'aimara y el chiriguano.

## Dialeutoloxía y variantes estremen trés grandes dialeutos del chiquitano:
* el de les zones de Concepción y Lomerío (Ñuflo de Chávez), San Rafael, Santa Ana y San José (Velasco);
* el de la zona de San Javierito (Velasco), y *
el de la zona de San Miguel (Velasco), que ye'l más estremáu del restu.

## Estudios y normalización usa un alfabetu normalizáu pa la so escritura y escribiéronse [[gramática (llibru)|gramátiques]] dende la dómina colonial, por casu, esiste una de 1993, escrita por Jesús Galeote.

## Clasificación
Considerada por dalgunos una llingua aisllada, rellacionar cola macrofamilia gê.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)
Idioma chitimacha

El **chitimacha** ye una llingua indíxena americana falada polos chitimacha, una etnia orixinaria de Louisiana (Estaos Xuníos). La llingua se exitinguió na década de 1940 cuando la so postrera falante fluente, Delphin Duchloux morrió. Dende'l puntu de vista filoxenéticu clasifícase como una llingua aisllada, yá que nun pudo ser rellacionáu con nenguna otra llingua de la rexón. Anque apocayá (2014), propúnxose que podría tar emparentáu coles llingües totozoquenas de Méxicu

Anque'l chitimacha yá nun ye una llingua viva, ta estensamente documentada gracies al trabayu de llingüistes como Morris Swadesh and John R. Swanton que trabayaron colos chitimacha a principios de sieglu XX, anque gran parte del material permanez inéditu. Swadesh escribió una gramática completa y un diccionariu y compiló numberosos testos de los dos últimos falantes, anque nengún d'estos trabayos foi publicáu.

Anguaño esisten esfuercios de revitalización que traten d'enseñar la llingua chitimacha a una nueva xeneración de chitimaches.

## Comparanza léxica
La siguiente tabla amuesa los numberales en delles llingües indíxenes norteamericanes:
:

## Referencies

### Bibliografía
* Karl-Heinz Gursky (1969): "A Lexical Comparison of the Atakapa, Chitimacha, and Tunica Languages", *International Journal of American Linguistics*, Vol. 35, Non. 2 (Apr., 1969), páxs. 83-107.

## Enllaces esternos
* Ethnologue report on Chitimacha
Idioma chocheño

El **chocheño** foi una llingua amerindia falada en diversos poblaos de la mariña de San Francisco, California na zona de Richmond-San Pablo hasta Hayward y Freemont. Ye una variedá dialeutal del idioma costano.

Ye una llingua que foi declarada oficialmente muerta en 1920 y que foi revitalizáu en tiempos recién, envalórase qu'esisten alredor de 100 falantes, na so mayoría son persones comenenciudes en recuperar esti idioma indíxena.

## Referencies

### Bibliografía

## Enllaces esternos
Idioma choctaw

L**'idioma choctaw** ye la llingua muskogi falada pola etnia choctaw del sureste de los Estaos Xuníos, específicamente en Oklahoma, Mississippi, Louisiana y Tennessee. Ye faláu por 9.200 persones.

## Referencies

### Bibliografía
* Broadwell, George Aaron. (2006). *A Choctaw Reference Grammar*. Lincoln, NE: University of Nebraska Press. ISBN 0-8032-1315-8.
Idioma chochu

L**'idioma chochu**, **chocholteco**, **chuchon** o **chochon**, ye una llingua otomangueana que se fala nes llocalidaes oaxaqueñas de Santa María Nativitas, San Juan Bautista Coixtlahuaca, San Martín Toxpalán y San Miguel Tulancingo.

## Clasificación
El chochu ye una llingua que xunto al idioma popoloca pertenez al grupu chochu-popoloca y ésti a les llingües popolocanes perteneciente al gran tueru otomangue. 

## Estatus oficial
Esta llingua xunto con toles llingües indíxenes de Méxicu y l'español fueron reconocíes como "llingües nacionales" gracies a la Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes promulgada nel añu 2003.

## Variantes
Acordies con l'INALI, esisten trés variantes: 
# **Chochu del este** o **Ngiba**, faláu per cerca de 180 persones en Ocotlán, San Miguel Tulancingo, San Francisco Teopan, etc.
# **Chochu del Oeste** o **Ngigua**, faláu per cerca de 62 persones en San Miguel Huautla, Santa María Nativitas.
# **Chochu del sur** o **Ngiba**, faláu per cerca de 200 persones en San Juan Bautista Coixtlahuaca, y nuna llocalidá de San Miguel Chicahua.

## Fonoloxía
Les tables siguientes contienen los fonemes del idioma chochu. 
### Vocales

### Calidá de les vocales
El chochu cuenta con cinco vocales básicos. Caúna d'elles pue ser nasal [ã]. Tenemos tamién vocales orales y nasales glotalizadas [aʔ], [ãʔ], [aʔa] y [ãʔã].

### Consonantes

### Tonos
L'idioma chochu, al igual qu'otres llingües otomangues, ye una llingua tonal. Tien tres tono básicos. El tonu 3 ye altu; 2 ye tonu mediu y 1 ye tonu baxu.
:3 (á)
:2 (ā)
:1 (à)

Cuenta con tres tono de contorna:
:Tonu altu descendente [â]
:Tonos mediu ascendente [aá]
:Tonu baxu ascendente [ǎ]

## Carauterístiques
Tocantes a la so alliniadura morfosintáctica ye una llingua de tipu activu-inactiva, onde l'usu de pronomes y el tratamientu de suxetu d'una oración intranstiva depende del significáu de dichu verbu.

## Notes y referencies

## Bibliografía
* 
*
Idioma choltí

L**'idioma choltí** (o **ch'olti**', según la ortografía de l'ALMG) ye una llingua mayense estinguida que foi falada na rexón Manché nel este de Guatemala. Namái se conoz d'un manuscritu escritu ente 1685 y 1695, que foi estudiáu per primer vegada por Daniel Garrison Brinton. El ch'olti' pertenez a la caña cholana de les llingües mayenses y ta estrechamente rellacionáu col chontal y sobremanera el ch'orti'. El ch'olti' volvióse de particular interés pal estudiu de glifos mayes, yá que paez que la mayoría de los testos glíficos ta escrita nuna variedá antigua del ch'olti', llamada choltiano clásicu, ch'olti' clásicu, o maya clásicu polos epigrafistes. Créese que'l ch'olti' clásicu foi faláu como una forma de dialeutu de prestíu en tola rexón maya mientres el periodu clásicu.

## Ver tamién
* Idioma maya clásicu
* Llingües d'Hondures
* Diccionariu de les Llingües d'Hondures

## Notes

## Referencies
* 
* 
* 

## Enllaces esternos
Idioma chontal de Guerrero

El **chontal de Guerrero** ye una llingua ensin clasificar de Méxicu, anguaño estinguida. Nun esiste nenguna descripción d'esta llingua.

Esta llingua nun tien de confundir se col chontal de Tabasco, que ye una llingua mayense qu'entá se fala, nin col chontal d'Oaxaca, una llingua d'Oaxaca en víes d'estinción.

## Distribución
Según les cróniques, esta llingua falaríase al norte del ríu Balsas y al oeste del ríu Coixca, al norte del territoriu matlatzinca. Nel sieglu XVI los sos principales asentamientos yeren Ixcateopan, Alahuistlan, Ostuma, Coatepec, Toltoltepec, Teloloapan y Acastla.

## Clasificación
El chontal de Guerrero, por cuenta de la ausencia de datos fiables, ye una llingua ensin clasificar. Dellos cronistes rellacionar col tuxteco, otra llingua ensin clasificar. Delles fontes menten qu'en Ixcateopan falárase tuxtleco, pero escontra 1579 falábase yá chontal. Suxirióse que'l chontal de Guerrero y el tuxteco podríen ser llingües rellacionaes o inclusive variantes de la mesma llingua.

El chontal paez ser una llingua de bien amplia distribución nel sieglu XVI, pero foi ignoráu polos misioneros como llingua d'evanxelización, y otres llingües menos importantes sí recibieron cierta atención. Seique por cuenta de qu'en l'área chontal esistíen munchos falantes billingües náhuatl-chontal, los misioneros podríen usar el náhuatl como vehículu de comunicación, ensin necesidá de conocer el chontal.

## Referencies
Idioma chontal de Tabasco

El **chontal de Tabasco** ye una llingua mayense, falada nel estáu de Tabasco, al sureste de Méxicu. Nel añu 2000 tenía un total de 43,850 falantes, según datos del INEGI, concentraos principalmente nos conceyos de Centla, Centru, Jalpa, Macuspana y Nacajuca. El nome *chontal* ye d'orixe náhuatl, y significa *estranxeru*; los falantes de chontal denominen la llingua como *yokot'an* que puede traducise como *la llingua verdadera*.

Pertenez a la familia de llingües mayes, específicamente, al subgrupu de les *[[llingües cholanas]]* *o chontalanas*, al cual tamién pertenecen el idioma chol y el idioma chortí faláu en Guatemala. Dellos investigadores sostienen que'l chontal subdividir en dos dialeutos que son los de *Nacajuca* y *Macuspana*.

El chontal presenta la secuencia sintáctica de Suxetu Verbu Oxetu; anque tamién ye frecuente l'orde Verbu Oxetu Suxetu. Les inscripciones de los antiguos mayes que llegaron a les nueses manes paecen tar inscrites en llingües del subgrupu cholano al que pertenez el chontal.

Esti idioma cunta con 29 fonemes de los cualos 7 son distintos a los qu'utiliza l'español.

## Fonoloxía

### Consonantes

## Vocabulariu
:

### Conceyos

### Pueblos Chontales

### Nomes d'animales

### Amuesa testual

N'asturianu:

## Ver tamién
*Historia de Tabasco
*Etnia chontal
*Conceyu de Nacajuca
*Conceyos de Tabasco

## Referencies
Idioma chol

L**'idioma chol** o **ch'ol** que'l so endónimu ye ***lakty'añ***, ye una llingua mayense de la caña cholana falada pol pueblu chol, qu'habita principalmente los estaos mexicanos de Campeche, Tabasco y Chiapas, siendo Chiapas onde se concentren la mayoría de los falantes, sobremanera nos conceyos de Palenque, Tila, Tumbalá, Sábanu, Saltu d'Agua, Sableres de Catazajá y Yajalón. 

El chol estremar en tres dialeuto: 

* *Chol de Tila*, faláu por casi 44&nbsp;000 persones, con un índiz de 25&nbsp;% de monollingüismu. Esta variedá fálase principalmente nel conceyu de Tila, en Chiapas;
* *Chol de Tumbalá*, faláu por 90&nbsp;000 persones nel conceyu de Tumbalá, tamién en Chiapas. L'índiz de monollingüismu de los falantes d'esta variedá ye de 30&nbsp;% aproximao; 
* *Chol de Sábanu.* 

El grupu cholano de la familia mayense ye consideráu como un conxuntu de llingües bastante conservadores. Sostúvose que les llingües cholanas, esto ye, el chol, el chontal y el chortí, seríen bien cercanes al maya clásicu.

## Morfoloxía y sintaxis

El chol, al igual que les demás llingües mayenses, ye una llingua aglutinante, esto ye, qu'apigura a un radical (verbu, sustantivu o axetivu), marques d'axente (el que realiza l'acción verbal), de suxetu (el posesor del oxetu o rellación personal), al traviés d'un sistema de sufixos y prefixos.

## Númberos
El sistema de numberación del chol ye vigesimal (va cuntándose a partir de múltiplos de 20), al igual como asocede coles demás llingües mayenses, y polo xeneral, coles demás llingües mesoamericanes. La razón obecede a qu'estes llingües basen el so sistema numbéricu a partir del númberu de deos que tien el ser humanu. Los venti primeros númberos se enlistan de siguío:

## Ver tamién
*
*Tabasco
*Idioma chontal de Tabasco
*Chontalpa
*Rexones de Tabasco

## Referencies
### Notes

### Enllaces esternos

* Centro Estatal de Llingua, Arte y Lliteratura Indíagena, Chiapas, Méxicu Páxina Web del CELALI (En castellán)
* Centru Estatal de Llingua, Arte y Lliteratura Indíagena, Chiapas, Méxicu Páxina Web del CELALI (N'idioma ch'ol)
* Diccionariu Chol de Tumabalá con variaciones dialeutales de Tila y Sábanu 1a. parte (I.L.V.)
* Diccionariu Ch'ol de Tumabalá con variaciones dialeutales de Tila y Sábanu 2a. parte (I.L.V.)
* Llinguaxe Ritual Chol. 
* Los Choles. Páxina Web del CIESAS
Idioma chortí

El **chortí** o **ch'orti**' ye una llingua mayense falada pola población chortí, principalmente nos conceyos de Jocotán y Camotán nel departamentu de Chiquimula, Guatemala. Tien los sos raigaños nel idioma chol. En tiempos prehispánicos tamién foi faláu nel occidente d'Hondures y nel norte d'El Salvador, pero na actualidá ye casi estinguíu nestos dos países. De los 4,200 chortí n'Hondures, quedaron namái 10 falantes del idioma chortí en 1997.
El grupu cholano de la familia de llingües mayenses ye consideráu como un conxuntu de llingües bastante conservadores. Sostúvose qu'esta llingua, xunto col chontal y el chol, taría rellacionada col idioma maya clásicu utilizada na antigua escritura maya del periodu clásicu.

## Historia prehispánica

Pa principios del sieglu XVI los chortís entamar nuna confederación conocida como reinu o señoríu Payaquí. Mientres la conquista española fueron lideraos por Copán Galel quien presentó resistencia na actual Copán Ruines n'Hondures y darréu en Citalá (El Salvador), siendo nesta postrera ganáu colo cual aceptó la rindición y la evanxelización.

## Ver tamién

* Ch'orti'
* Idioma ch'olti'
* Hondures prehispánica
* Llingües d'Hondures

## Referencies

## Bibliografía

* *Houston, SD, J. Robertson, y DS Stuart*, The Language of Classic Maya Inscriptions, Antropoloxía actual 41:321-356 (2000).
* *Hull, Kerry M*, (2003). Verbal art and performance in Ch'orti' and Maya hieroglyphic writing electronic resource. Disertación doctoral, Universidá de Texas n'Austin. Disponible en http://hdl.handle.net/2152/1240


## Enllaces esternos
* Vocabulariu del Ch'orti'
* L'idioma Ch'orti' 
* Versión en llinia del diccionariu Wisdom (1950)
* Mapa de falantes de chortí
* Consulta'l portal dedicáu diversidá llingüística d'Hondures, con consultes a los diccionarios de *Hondureñismos* y de les *Llingües d'Hondures DLH* de l'Academia Hondurana de la Llingua AHL.
Idioma chucoto

L**'idioma chucoto** (chukchi) o'l **idioma luoravetlano** (en chucoto: ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ) ye un idioma paleosiberiano faláu polos chucotos.

La llingua, xunto col coriaco, el kerek y l'itelmeno formen la familia chucoto-camchatca.

En Llibru coloráu de la Unesco la llingua apaez como en peligru d'estinción.

## Escritura

Hasta l'añu 1931 l'idioma chucoto nun tenía un alfabetu oficial. Sicasí nos años 20 del sieglu XIX empezaron los primeros intentos de traducción de testos relixosos al chucoto. En 1823 foi publicáu'l primer llibru en chucoto.

A principios del sieglu XX Vladimir Bogoraz afayó muestres d'escritura pictográfico del pastor de renos Tenevil. La escritura de Tenevil yera de la so propia invención, y nunca foi usada más allá de la so familia.

En 1931 foi creáu l'alfabetu chucoto basáu nel alfabetu llatín:

Sicasí nos llibros de testu utilizaba una variación distinta:

En 1937, esti alfabetu, xunto con otros alfabetos llatinos creaos unos años antes na Xunión Soviética, foi reemplazáu por un alfabetu cirílicu. De primeres ésti foi l'alfabetu rusu cola adición de los dígrafos **К’ к’** y **Н’ н’**. Nos 1950 estos fueron reemplazaos poles lletres  y . Estes nueves lletres utilizábense principalmente en llibros de testu, ente que la prensa utilizaba l'antigua versión. A la fin de los 1980, foi introducida la lletra  pa reemplazar la **Л л** y asina amenorgar el tracamundiu cola pronunciación de la lletra rusa de la mesma forma. L'alfabetu chucoto modernu ye'l siguiente:

## Ver tamién

* Idiomes oficiales en Rusia

## Referencies
Idioma chuj

L**'idioma chuj** ye unu de los idiomes mayenses faláu pola población de la etnia chuj qu'habita nel altiplanu occidental de Guatemala y nuna zona vecina del estáu mexicanu de Chiapas. El chuj forma parte de la caña occidental de la familia de llingües mayenses xunto col q'anjob'al, jacalteco, acateco, tojolabal y mocho'. Formó la so propia caña llingüística (el chujeano) hai aproximao 21 sieglos.

La comunidá llingüística del idioma chuj tien unos 50&nbsp;000 falantes, concentraos sobremanera en tres conceyos del departamentu de Huehuetenango al oeste de Guatemala: San Mateo Ixtatán, San Sebastián Coatán y Nentón. Delles comunidaes nos conceyos de Barillas y Ixcán tamién falen chuj. Arriendes de la guerra civil en Guatemala (1960-1996) miles de refuxaos migraron escontra'l territoriu chiapaneco, onde na actualidá viven aproximao 10.000 persones.

## Alfabetu y ortografía

### Alfabetu chuj
a, b', ch, ch', y, h, i, j, k, k', l, m, n, nh, o, p, r, s, t, t', tz, tz', o, v , w (b), x, y, ' (saltillo)

### Exemplos del vocabulariu chuj en San Mateo Ixtatán
* pat = casa 
* ix = muyer
* winak = home 
* unin = neñu 
* wa'il = tortiella 
* ixim = maíz
* tut = frijoles
* pajich = tomate 
* k'o = sol
* nhab' = agua 
* ik' = vientu o aire 
* asun = nube

### Exemplos del vocabulariu chuj de San Sebastián Coatán
* chakchak = coloráu 
* b'ak = güesu
* onh = aguacate 
* lu'um = tierra 
* hai' = agua 
* te' = árbol
* nunb'il = ma 
* mamb'il = pá 
* nholob' = güevu
* nha = casa 
* k'añal = estrella 
* uj = luna/mes

### Númberos de 1 a 10
**San Mateo Ixtatán** / **San Sebastián Coatán**
# Jun / Jun
# Chab' / Cha'ab'/chab'
# Oxe' / Oxe'
# Chanhe' / Chanhe'
# Hoye' / Ho'y'
# Wake' (pronúnciase " bake' ") / Wake'
# Huke' / Huke'
# Wajxake' (pronúnciase " bajxake' ") / Wajxke'
# B'alunhe' / B'alnhe'
# Lajunhe' / Lajnhe'

## Enllaces esternos
* Páxina oficial de San Mateo Ixtatán
* Ethnlogue report - Chuj de Ixtatán
* Ethnologue report - Chuj de San Sebastián Coatán
* Academia de Llingües Mayes de Guatemala
* Fundación Ixtatán

## Referencies
Idioma cimbriano

El **cimbrio** (n'alemán: *Zimbrisch* o *Tzimbrisch*; n'italianu: *Cimblo*) referir a cualesquier de les variantes locales d'altu alemán falaes nel nordeste d'Italia.

El cimbrio ye una llingua xermánica rellacionada col austrobávaru y más probablemente deriváu del dialeutu austrobávaru del sur (sicasí un orixe lombardu nun pudo ser refugáu). Tamién ta rellacionáu al idioma mócheno. Les sos diferencies bien esenciales en gramática como en vocabulariu facer práuticamente inintelegible para falantes d'alemán estándar o bávaru. El bávaru ye tamién faláu na provincia de Tirol del Sur. L'impautu de les variantes circundantes del italianu nel cimbrio foi bien fuerte.

## Historia

El rexistru más tempranu de migración de bávaros a Verona data aproximao del añu 1050. L'asentamientu siguió mientres los sieglos XI y XII.

Una teoría sobre l'orixe lombardu del cimbrio foi propuesta en 1948 por Bruno Schweizer y nuevamente en 1974 por Alfonso Bellotto. L'alderique foi otra vegada alicáu en 2004 pol llingüista cimbrio Ermenegildo Bidese. La mayoría de los llingüistes siguen sofitando la hipótesis de la migración medieval.

La presencia de comunidaes xermanofalantes n'Italia foi afayada nel sieglu XIV por humanistes italianos, quien la acomuñar colos cimbros, pueblu que llegó a la rexón nel sieglu II DC. Este ye'l posible orixe al endónimu actual (*Zimbar*). Una hipótesis alternativa propón que'l nome deriva d'un términu pa "carpinteru", cognáu col inglés *timber* (*madera*), lliteralmente *timberer* (*madereru*).

## Dialeutos
Los trés mayores dialeutos del cimbriano son falaos en:
* Los Siete conceyos (*Siben Komoin*), anguaño solo nel pueblu de Roana (Robàan).
* Luserna (Lusern), en Trento.
* Los Trenta conceyos (*Dreizehn Komoin*), anguaño solo nel pueblu de Giazza.
* Dellos pueblos nos Alpes cárnicos como Sappada y Sauris.

El cimbriano ta en peligru d'estinción pol italianu estándar, que ye usáu frecuentemente en públicu, y el vecín idioma vénetu. Hai un envaloráu de 2,200 persones que falen cimbriano.

En Trento, según el censu del 2001, el primeru nel que se rexistró llingües natives, el cimbriano yera faláu por una mayoría na municipalidá de Luserna (267 persones, 89.9%). N'otres municipalidaes de Trento 615 persones declararon miembros del grupu llingüísticu cimbriano, un total de 892 en Trento.

## Estatus
El cimbriano ye reconocíu oficialmente na provincia de Trento por llei provincial y nacional. A entamos de los 90, delles lleis y regulaciones pasaron pol Parllamentu italianu y l'asamblea provincial que punxo l'idioma y la cultura cimbriana so proteición. Un institutu cultural foi fundáu por decretu, que'l so propósitu ye salvaguardar y educar nesa llingua. Afíxose'l currículu escolar por que se enseñe en cimbriano, y camudáronse los lletreros públicos por que sían billingües.

## Exemplu

## Referencies

## Enllaces esternos

* Omniglot: Llingua cimbria, alfabetu y pronunciación 
* Tutorial del cimbrio
Idioma cocama-cocamilla

El **cocama** o **cocama-cocamilla** ye una llingua tupí falada por unos dos mil indíxenes de l'Amazonia occidental. La UNESCO considera al cocama como idioma "seriamente en peligru" d'estinción.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
### Distribución
Ye falada a lo llargo de les veres del baxu Ucayali nororiental, el Baxu Marañón y el Baxu Huallaga y n'árees fronterices de Perú con Amazones (Brasil) según nuna isla llingüística el departamentu d'Amazones, al sureste de Colombia y nel sur de Venezuela.

Los cocama fueron contactaos polos españoles en 1559, y el grupu cocamilla abondo más tarde en 1651.

### Númberu de falantes
El grupu étnicu cocama envalórase que ta formáu por unos 15 mil individuos, ente los cualos pueden atopase unos 2 mil falantes de cocama-cocamilla. La mayor parte de los falantes ye trillingüe porque amás pueden falar portugués y español, siendo bien pocos monollingües. En munchos otros grupos étnicos esisten falantes de cocama, por casu en Colombia envalórase qu'esisten falantes de cocama dientro d'una ventena de grupos étnicos distintos del baxu Putumayo.

## Descripción llingüística
### Clasificación
El cocama ye una llingua tupí de la sub-familia tupí-guaraní. Dientro de dicha subfamilia la llingua con un parentescu más cercanu ye'l omagua.

## Referencies
Idioma cochimí

L**'idioma cochimí** ye una llingua de la familia yumana que se fala nel norte de la península de California. Nun tien de confundir se col cochimí laymón, llingua lejanamente emparentada que se faló tamién na peníncula californiana pero que s'escastó escontra l'entamu del sieglu XX. 

El términu cochimí ye un exónimo emplegáu polos españoles que significa xente del norte. El cochimí modernu tien una escritura estandarizada que facilite la enseñanza principalmente a los neños y mozos, que fueren arrexuntaos colos kiliwas desconociendo que son llingües bien distintes a pesar de formar parte de la mesma familia lingüistíca.

## Ver tamién
***[[idioma cochimí laymón]]** o cochimí puramente dichu, faláu na península de California (Méxicu) hasta principiu del sieglu XX.

## Referencies

## Bibliografía
* Jiménez Moreno, Wigberto, "Les llingües y cultures de Baxa California", Calafia, 1974, núm. 5, 17-35. Tipoloxía. Llingües Mexicanes: Cochimí; Paipai; Kiliwa y Llingües Amerindies: Cucapá; Kumiai (K´miai).
* León Portilla, Miguel, "Exemplos de llingua califórnica, cochimí —aconceyaos por Franz B.Ducrues (1778-1779)—", Tlalocan. Revista de Fontes pa la Conocencia de les Cultures Indíxenes de Méxicu, 1985, núm. 10, 363-374. Llingüística Histórica y Lexicoloxía y Lexicografía. Llingües Mexicanes: Cochimí.

## Ver tamién
*
## Enllaces esternos
Idioma cofán

El **cofán** (o ***a'ingae***) ye una llingua indíxena falada na franxa fronteriza ente Ecuador y Colombia polos miembros de la etnia cofán.

Aproximao'l 60% de los falantes de cofán d'Ecuador tán alfabetizados na so llingua materna. La escritura práctico adoptada basar nel alfabetu llatín y usa diez signos pa les vocales (esisten cinco vocales orales y cinco nasales) amás la llingua tien 28 consonantes.

El billingüismu ta bien estendíu nos dos llaos de la frontera con Colombia. Tamién son frecuentes los matrimonios mistos de los cofán colos siones y colos secoyas lo cual tamién favorez el billingüismu. 

## Clasificación
Nun pudo ser clasificada dientro de nenguna de les grandes families llingüístiques, anque dellos espertos considerar parte del macro-chibcha Sicasí, esta clasificación basar en datos bien probes y munches de les similaridades podríen ser préstamos léxicos; la mayoría de los especialistes considerar inconcluyente y altamente especulativa. Otros rellacionar coles llingües andines o coles llingües barbacoanes.

## Fonoloxía
L'inventariu consonánticu vien dau por (en cursiva indica la ortografía práctica usada):

Rexistra 28 consonantes: *b, c, cc* (aspirada), *ch* (che, africada palatal), chh (che aspirada), d, dy (palatal sonora), f, g, j (como la castellana, fricativa velar), m, n, ñ, p, pp (aspirada), q (velar), qq (aspirada), r, s, sh (fricativa sorda palatalizada), t, tt (aspirada), ts, tss (aspirada), v (fricativa llabial sonora), y, z (llaminar sonora dz), ' (oclusiva glotal).

La llingua cofán tien diez **vocales**: 5 orales a, y, i, o (abierta arrondada), o (abierta arrondada) y les 5 nasales correspondientes:

## Referencies

### Bibliografía
* 
* 

### Enllaces esternos
* Blogue de l'Asociación de Moces de la Nacionalidá Cofan del Ecuador
* Xente n'apuros
* Guardians of the Rain Forest
* Colombia's Cofan still fighting for survival  
* Naz El Santuariu de Flora Plantes Melecinales Orito Ingi-Ande
* Ethnologue: Cofán
*
Idioma colima

El **colima** ye una llingua indíxena estinguida falada hasta'l sieglu XIX na vera derecha del ríu Magdalena y sobre los ríos Negru y Pacho, nel departamentu colombianu de Cundinamarca.

## Clasificación
La llingua conocer por siquier dos llistes de vocabulariu que contienen menos d'una cincuentena de pallabres en total. Magar esos datos nun dexen clasificar la llingua con seguridá, unos cuantos de los términos amuesen similaridades coles llingües caribes y col idioma muzo, otra llingua de mala clasificación de la mesma rexón.

## Referencies

### Bibliografía
* Marshall Durbin & Haydée Seijas (1973): "A Note on Panche, Pijao, Pantagora (Palenque), Colima and Muzo", *International Journal of American Linguistics*, Vol. 39, Non. 1 (Jan., 1973), páxs. 47-51.
Idioma comanche

El **comanche** ye una llingua indíxena norteamericana de la familia uto-azteca falada na parte occidental d'Oklahoma.

## Orixe del nome
Anque esisten delles propuestes sobre l'orixe del nome *Comanche*, créese que procede del términu de la llingua ute *Ko·mantci·* 'el mio enemigu' (pronunciáu  o )

## Referencies
Idioma comoranu

El **comoranu** (*Shikomori*) ye la llingua más usada nes Comores y na vecina Mayotte, perteneciente a Francia.

Ye un dialeutu suaḥili con una fuerte influencia del árabe y ye una de les trés llingües falaes nes Comores xunto col francés y l'árabe. Cada islla tien un subdialeutu distintu; el d'Anjouan ye llamáu *shindzuani*, en Mohéli *shimwali*, en Mayotte *shimaore*, y en Gran Comora *shingadzija*. En 1992 nun había un tipu d'escritura oficial, pero los alfabetos árabe y llatín son usaos.

L'himnu nacional de Comores () ta escritu nesti idioma.

## Bibliografía
* Ahmed-Chamanga, Mohamed. (1992) *Lexique Comorien (shindzuani) - Français*. París: L'Harmattan.
* Ahmed-Chamanga, Mohamed. (1997) *Dictionnaire français-comorien (dialecte Shindzuani)*. París: L'Harmattan.
* Johansen, Aimee. *A History of Comorian Linguistics*. en John M. Mugane (ed.), *Linguistic Typology and Representation of African Languages*. Africa World Press. Trenton, Nueva Jersey.

## Referencies

## Enllaces esternos
*
*
*
*
* Shingazidja
Idioma con

L**'idioma con** ye una llingua falada alredor de 1.000 persones nel noroeste de Laos, na provincia de Louang Namtha. Pertenez a la familia de llingües Palaung-Wa dientro de les llingües austroasiátiques.

## Enllaces esternos
* Idioma con - Ethnologue.com

## Referencies

*
Idioma cotoname

El **Cotoname** ye una llingua muerta falada por una etnia indíxena americana nes tierres baxes del valle de Ríu Grande nel noroeste de Méxicu y el llende sur de Texas (Estaos Xuníos). Dende'l puntu de vista filoxenéticu considérase una llingua ensin clasificar.

## Ver tamién
* Llingües indíxenes d'América
* llingües comecrudas
* llingua aisllada

## Referencies
### Referencies

## Enllaces esternos
* Native American languages (in German)
* North and Central-American language families
* Ethnologue: Languages of the World
Dialeutu csango

**'Dialeutu csango** (del húngaru *csángó*, pronúnciese "chaangoo" ['tʃa:ngo:]) ye una variedá arcaica del húngaru, falada anguaño por unes 13.000 persones en Moldavia Occidental (Bacău), en Rumanía. Ye l'únicu dialeutu históricu del húngaru con una evolución propia dende l'húngaru medieval. El csango difier del húngaru, sobremanera, en pronunciación y léxicu. Una traza propia d'esti dialeutu ye la /s/ apicoalveolar (como nel castellán peninsular), y la presencia de la prepalatal africada sonora *dzs* en llugar de la palatal oclusiva sonora *gy* del húngaru.

Pa falantes del húngaru'l csango ye bien malo d'entender, sobremanera porque caltién munchos arcaísmos léxicos del húngaru medieval. Les variedaes húngares más cercanes al csango son les fales de les minoríes húngares (los székely) de Transilvania. Veamos de siguío una comparanza léxica:

## Ver tamién
* Idioma húngaru

## Referencies

## Enllaces esternos
* Páxina de la comunidá csango
Idioma cuicatecu

L**'idioma cuicatecu** falar nel centru de la sierra madre oriental del Estáu d'Oaxaca. Esta llingua, xunto col mixteco y el triqui, formen el grupu mixtecano y esta al gran tueru otomangue. Cuenta con aproximao 12&nbsp;785 falantes.

## Etimoloxía de Cuicatlan
Cuicatlan ye un exónimo nahua que significa 'Llugar de cantares', el nome orixinal d'esti llugar en llingua cuicateca ye *Yabaham* 'casa de tierra' (autónimo). Al pueblu cuicatecu tamién se-y llama *Nduudu yu*.

## Variantes
L'Institutu Nacional de Llingües Indíxenes (INALI), revela nel so catálogu de llingües indíxenes qu'hai trés variantes, estes son: 
* **dibaku**, cuicatecu del centru
* **duaku**, cucateco del norte
* **dubaku**, cuicatecu del oriente

Sicasí'l Etnologue rexistra solu dos variantes:
* Cuicatecu de Tepeuxila
* Cuicatecu de Teutila

## Carauterístiques
L'idioma cuicatecu escribir col alfabetu llatín xunto con dellos dicríticos pa marcar los tonos.

Según Basauri (1990), el cuicatecu ye una llingua polisintética, esto ye, cunta con raigaños en redol a les cualos arrexuntar otres pallabres y partícules pa matizar el significáu.

El cuicatecu tamién ye una llingua tonal y cuenta con 3 tonos:
: Tonu altu: cúú *culiebra*
: Tonu mediu: cu'o *platu*
: Tonu baxu: cūū *campana*

El signu (') representa al saltillo o oclusiva glotal, oclusión o zarru instantáneu de les cuerdes vocales. Por casu: 
: 'cūū *esti*
: cu'o *platu*

La nasalización marcar con una **n** en super índiz. Por casu: 
: yuun *panoya*
: chéen *corral*

## Vocabulariu cuicatecu
### Númberos
: āmā *unu* omma
: uvi *dos* ove
: inu *trés* inno
: kūun *cuatro' 'kun'un
: xú'ún *cinco* gun'un
: ñia´a *seis' 'gan 
: n'dacha*siete* nhacha
: niné.*ocho* ninne
: nu´o *nueve nunn'un 
: n'dichi *diez' 'nhiche 
: nhichonma once
: nhichó dolce
: nhichinno trelce
: nhizkun'un catorce
: entiño quince
: entiove dieciséis
: entinno diecisiete
: entiñokun dieciocho
: entiñokoan diecinueve
: niko venti
: Kuakanpes ventiún

## Ver tamién
* Pueblu cuicatecu

## Referencies

## Bibliografía
* Anderson, E. Richard & Hilario Concepción R (1983) Diccionariu cuicatecu: español-cuicatecu, cuicatecu-español.‭ Ciudá de Méxicu: Institutu Llingüísticu de Branu.
* Basauri, Carlos (1928). La situación actual de la población indíxena de Méxicu. Publicaciones de la Secretaría d'Educación Publica, vol. 16, non. 8. Ciudá de Méxicu: SEP.
* Doesburg, Sebastián van (2013) "Un confesionariu en llingua cuicateca de finales de la dómina virreinal", Tlalocan. Revista de Fontes pa la Conocencia de les Cultures Indíxenes de Méxicu, núm. 19, 249-299. Historiografía Llingüística. Llingües Mexicanes: Cuicatecu.
* Summer Institute of Linguistics (1961). 'Iiti s'een chi vee 'in'yeendi 'cuu. Idioma cuicatecu de Tepeuxila, Oax. Publicáu pol Institutu Llingüísticu de Branu en cooperación cola Direición Xeneral d'Asuntos Indíxenes de la Secretaria d'Educación Pública. Ciudá de Méxicu.

## Enllaces esternos
* El pueblu cuicatecu: notes de campu
* 
* L'Himnu Nacional Mexicanu en cuicatecu
* Everyculture

* El Nuevu Testamentu en Cuicatecu
Idioma culli

El **culli** o **culle**, tamién llamáu ***ilinga***, foi una llingua orixinaria pocu documentada enantes y falada na sierra norte de Perú, nel área ente la ciudá costera de Trujillo y el ríu Marañón, un área qu'abarca l'interior del departamentu de La Libertad y les provincies de Cajabamba y Pallasca (delimitada aproximao pol ríu Chicama, al norte, el ríu Santa) al suroeste, y el ríu Marañón al este. La llende del área culli yera dende esti últimu ríu hasta Huacaibamba. Esti territoriu entiende la rexón serrana del departamentu de La llibertá, l'estremu norte del departamentu de Áncash.

Flores Reyna (1996) informa que'l culli foi faláu siquier por una familia na llocalidá de Tauca provincia de Pallasca hasta la metá del sieglu XX. Y anque paez que'l culli foi apartáu de los sos dominios pol castellanu, la posibilidá de que queden haber falantes en dalguna aldega remota nun pudi refugase del tou.

## Clasificación
Por cuenta de la so probe conocencia, nun foi posible clasificar de manera definitiva a la llingua culli. Greenberg y Ruhlen alluguen al culli dientro d'un grupu septentrional de les llingües andines, en conexón cola so propuesta de la hipótesis amerindia. Otres llingües andines septentrionales son l'hivito-cholón, les llingües catacaoanas, el leco y el sechurano. Sicasí, esta clasificación basar en datos bien probes y la mayoría de los especialistes considerar inconcluyente y altamente especulativa.

## Descripción llingüística
Ye conocíu por delles llistes de pallabres recoyíes ente que l'idioma entá yera faláu y al traviés del vocabulariu emprestáu al castellanu faláu na rexón. Una d'estes llistes ye la famosa llista del obispu Martínez Compañón.

### Vocabulariu
Lo poco que se conoz de la llingua culle consiste básicamente de vocabulariu, una llista simple de pallabres daes por Loutkotka. Presentamos equí dalgunes d'estes pallabres:

## Referencies

### Bibliografía
* 
* 
* Adelaar, Willem F.H. (1989): "En pos de la llingua culle" R. Cerrón-Palomino & G. Solís Fonseca (comp.) *Temes de llingüística amerindia. Primer Congresu Nacional d'Investigaciones Llingüísticu-Filolóxiques*: páxs. 83-105. Lima: CONCYTEC.
* Martínez Compañón, Baltasar Jaime (1920-1921): Trujillo de Perú nel sieglu XVIII, vol. I-II. Madrid: Ediciones Cultura Hispánica (ver: Llista de Martínez Compañón)
* Rivet, Paul (1949): *Les langues de l'ancien diocèse de Trujillo*. JSAP 38: 1-51.
* Silva Santisteban, F. (1982): "La llingua culle de Cajamarca y Huamachuco", *Cantuta* **9**: 138-148. Lima: Universidá Nacional d'Educación.
* Solís Fonseca, Gustavo (1986): *La llingua culli revisitada*. Ponencia al Séptimu Congresu Peruanu del Home y la Cultura Andina. Huaraz: Universidá Santiago Antúnez de Mayolo.
* Toreru, Alfredo (1986): "Esllindes llingüísticos na mariña norte peruana". *Revista Andina* 4/2: 523-545. Cusco.

### Enllaces esternos
* Les llingües yungas y el culli
Idioma cumano

L**'idioma cumano** foi una llingua túrquica falada polos cumanos y similar al tártaru de Crimea. Ta documentada en delles obres medievales, ente elles el Codex Cumanicus.

Los cumanos fueron un pueblu nómada que vivió nes estepes d'Europa Oriental, al norte del mar Negru antes de la Horda d'Oru. Depués incorporáronse n'otros pueblos túrquicos: tártaros de Crimea, karachayos, cumucos, etc.

## Referencies

* Mustafa Argunşah, Galip Güner (2015), *Codex Cumanicus, Kesit Yayınları*, Estanbul.
Idioma coriaco

L**'idioma coriaco** o **koryak** ye una llingua chucoto-camchatca (*luoravetlan*), falada por unes 3.500 persones (según estimaciones del añu 2001) nel Distritu Autónomu de Koriakia, nes estremidaes orientales de Siberia, dientro de la península de Kamchatka. Guarda una rellación bien estrecha col idioma chucoto, que lo triplica en númberu de falantes. Xunto col chucoto, l'itelmeno, el kerek y l'alutor (consideraes estos dos últimes como dialeutos del coriaco) forma la familia de les llingües chucoto-camchatcas (arrexuntaes dientro de les llingües paleosiberianas). El nome de la llingua en coriaco ye нымылан, *nymilan*, pero'l nome impuestu polos rusos ye'l más común.

Los chucotos y los coriacos formen una unidá cultural basada na economía de la caza de renos, y dambes etnies tienen autonomía dientro de la Federación Rusa.

## Usu de la llingua

Los coriacos, como los chucotos, emplegaben pictografíes. Dende 1913 los neños coriacos allegaben a les escueles de los misioneros (yá esistíen 13 en 1916), pero la escritura del coriaco formalizar a partir de 1930, cuando se compila un alfabetu de 28 lletres basáu nel dialeutu *chavchyvan*, que s'utilizó como base del actual coriaco. El primer llibru, *Jissa kalelal* (El llibru coloráu), foi publicáu en 1932, y en 1934 publicáronse un llibru de llectura y otros llibros de testu. En 1933 había 1.545 escolares que'l so primer añu d'enseñanza impartir en coriaco, como introducción al rusu. Sicasí, en 1937 forzar por parte de les autoridaes soviétiques l'adopción del alfabetu cirílicu, y publicáronse llibros de testu y panfletos soviéticos traducíos del rusu, xunto con pequeñes obres de ficción d'autores como Kersai Kekketyn, Lev Zhukov y Vladimir Koyanto. 

Dende 1988 aprobáronse decretos que busquen el desenvolvimientu de los pueblos nórdicos, de manera que se publicaron nuevos llibros de testu en coriaco y un abecedariu, compilados por M. Ikavav, I. Agin, V. Kavav y Y. Narivlitx. Publicar artículos en coriaco el diariu provincial *Narodovlastie*.

## Alfabetu del coriaco

## Referencies

## Enllaces esternos

*Llingua Koriaka: Promotora Española de Llingüística
*Idiomes siberianos en peligru - L'idioma koriako (n'inglés)
Idioma dalecarliano

El **elfdaliano** o **dalecarliano** (**övdalsk** pa los nativos, y **älvdalsmål** o **älvdalska** pa los suecos, lliteralmente, *llingua de los elfdalianos*) ye una llingua de Suecia.

Ye en realidá un dialeutu del conxuntu de dialeutos que formaben el dalecarliano antiguu, una llingua escandinava propia, de la caña escandinava oriental. El dalecarliano antiguu yera faláu nel condáu o contorna de Dalecarlia (*Dalarna* en suecu), güei solo se fala nos conceyos alredor del llagu Siljan (*Silja* en suecu) y sobremanera nel conceyu de Elfdalia (*Älvdalen* en suecu y *Ölvdaln* en dalecarliano). Dellos llingüistes (suecos principalmente) considerar un dialeutu del suecu, mientres otros llingüistes escandinavos sostienen que ye una llingua propia.

Los dialeutos dalecarlianos caltuvieron munches carauterístiques gramatical y fonolóxicu arcaiques, munches son inda casi idéntiques a les del nórdicu antiguu, como por casu, l'usu de la lletra eth (Ð,ð), (que llegó a usase nel suecu antiguu); caltién la nasalidá de les vocales; caltenimientu de los trés xéneros; etc.
A pesar de tar clasificáu dientro de la caña escandinava oriental, caltién delles semeyances colos dialeutos neonoruegos de Trendelag, el *[[trendés]]* (*trøndersk* en noruegu), que son clasificaos na caña escandinava oriental xunto col neonoruego o *nynorsk*.

En comunidaes aisllaes siguía escribiéndose esti idioma con runes hasta feches tan recién como 1906.

## Referencies

## Enllaces esternos

* http://www.alvdalen.se/upload/Dokument/kultur_fritid/%c3%84lvdalskan/alvdalsk_ortografi.pdf  Ortografía del dalecarliano (en suecu)
Idioma damana

El **damana** ye la llingua materna de la etniacolombiana wiwa, perteneciente a la familia llingüística chibcha y ye faláu por más de 6.600 persones.

Tamién se conoz con dellos nomes alternos: Arosario, Arsario, Guamaca, Guamaka, Maracasero, Marocasero, Sancá, Sanja, y *malayu* (debíu al patronímicu Malu, preponderante na rexón del Cesar, ensin rellación cola llingua malaya.

Según Jon Landaburu, direutor del Programa de Proteición a la Diversidá Etnollingüística (PPDE), Citáu pol Ministeriu de Cultura de Colombia: 

“Dase un fuerte debilitamientu nos procesos de tresmisión del damana de xeneración a xeneración pos d'un 87,5 per cientu del bon usu de la llingua per parte de los xefes de llar, pasa a un 49,6 de bon usu ente los fíos y a un 19 per cientu ente los nietos. Ye un fechu esmolecedor de cara al futuru de la llingua”.

Según la organización Ehtnologue, nel añu 2001, la llingua damana yera falada por 1,920 persones. Sicasí, según el citáu Ministeriu de Cultura, en febreru de 2010, el pueblu wiwa tenía una población de 13.627 persones, de les que, "un pocu más de la metá de la población wiwa fala bien la llingua damana".
 
## Fonoloxía de la llingua damana
;Vocales
La llingua damana presenta siete fonemes vocálicos:
:

;Consonantes
Esta llingua rexistra 19 fonemes consonánticos:
:

## Gramática
**Sustantivu**

**Verbu**

**Complementu**

## Escritura y lliteratura
La llingua wiwa o damana enséñase n'apartaes escueles de los caseríos del Cesar y Madalena, con base na cartiya "Ranzhe dʉmʉna wiwa" (La mio Cartiya sanka), dalgunos col sofitu d'antropólogos o llingüistes o entidaes oficiales.

Ente los investigadores del la llingua wiwa destáquense los llingüistes Orlando Ricaurte y Cindy S. Williams y los antropólogos Silvia Botero, Cristina Echeverría y Alejo Santamaría. A Ricaurte débese l'intentu d'espublizar un noticieru nesa llingua, que la so primer nota apaeció en "L'Observador del Cesar" (xunetu de 1985):

## Referencies

### Bibliografía
* 

**Publicaciones académiques**
* Frank, Paul S. 1993. "Proto-Arhuacan phonology."
* Hoppe, Dorothy. 1973. "Malayu." 
* Hoppe, Robert H. 1981. The Malayu: Protectors of the universe, a study in myth, ritual and symbolism.
* Hoppe, Robert H. and Dorothy Hoppe. 1974. "Testu malayu: La culiebra." 
* 
* Schauer, Stanley and others. 1973. Aspeutos de la cultura material de grupos Étnicos de Colombia 1. 
* Williams, Cindy S. 1993. A grammar sketch of Dʉmʉna. 
* Williams, Larry P. 1995. Noun classification or spatia categorization:Damana orientation verbs. 

**Publicaciones llocales**
* 1978. Sizi. 
* 1979. Dʉmʉna gawa cwaga. 
* 1983. Ranzhe Dʉmʉna. 
* 1987. Institutu Llingüísticu de Branu Cartiya primer en Malayu. 
* 1988. Zhinzhoma tuakuzhi.

### Enllaces esternos
* Mapa llingüísticu del norte de Colombia