Atxondo

**Axpe Atxondo** ye un conceyu de la provincia de Vizcaya, País Vascu (España), perteneciente a la contorna del Duranguesado, con una población de 1.447 habitantes según los datos del INE correspondientes al añu 2007. La estensión del conceyu ye de 23,21 km², polo que la densidá poblacional ye de 62,34 hab./km²

Formar polos antiguos conceyos de los *[[elizate|elizateak]]* d'Apatamonasterio, Arrazola y Axpe, tres la so fusión en 1962.

## Toponimia
La etimoloxía del topónimu *Atxondo* provién de *(h)A(i)tz*, 'roca', peña y *ondo*, 'al llau de', esto ye, 'al llau de la peña'. De la mesma, *Axpe* significa 'so la peña'.

## Heráldica
El primer escudu heráldicu del conceyu adoptar en 1979; nél represéntase por aciu triángulos la unión de los trés *elizateak* que componen el conceyu. En 1998 adóptase un nuevu blasón d'apariencia más tradicional, nel que se representen les armes orixinales de los *elizateak* d'Apatamonasterio, Axpe y Arrazola.

Apatamonasterio ta representada por dos llaves cruciaes n'oru sobre un campu d'azul faciendo referencia a san Pedro, patrón del *elizate*.

Arrazola ta representada por un árbol d'oru cruciáu por dos llobos en sable sobre un campu de gules. Los llobos provienen de la cortil de los Jáuregui, antigua torre d'Arrazola.

Axpe tien sobre un campu de sinople una torre de plata sobre la qu'hai una estrella d'ocho puntes n'oru. Representación de les armes de los Marzana y los Jáuregui.

## Allugamientu y accesos
Asitiar nel estremu sureste de la provincia y de la contorna, na llende con Álava. Ocupa la zona más accidentada, dende les veres del ríu Ibaizábal, que se forma equí al recibir el ríu Zumelegi, procedente de Elorrio, el Arrazola o Txareta, hasta los cumes de la sierra d'Amboto (1.296 msnm). La paré caliar que formen estos montes, que per esti llau ye bien abrupta con desniveles de más de 600 m, fai de telón de fondu a tol conceyu y da-y el nome.

Atxondo llenda colos siguientes conceyos: al norte con Abadiño y Elorrio; al sur Aramaio (Álava); al este con Elorrio y al oeste con Abadiano.

### Comunicaciones
Les comunicaciones tán centraes na carretera BI-634, que crucia'l conceyu pol barriu d'Apatamonasterio y xune Durango con Mondragón. Esta ruta forma parte de la exa Beasain (Guipúzcoa)–Durango. En Durango enllaza cola N-634 y l'autopista AP-8, que lo xunen coles capitales de Vizcaya y Guipúzcoa, y en Mondragón cola AP-1, que lo xune cola d'Álava y tola cuenca del Deva. Dende Apatamonasterio salen carreteres locales qu'enllacen colos barrios d'Axpe y Arrazola. Atopar a 36 km de Bilbao, capital de la provincia y a 6 de Durango, cabeza comarcal.

N'otru tiempu cuntó con ferrocarril. La llinia Durango-Elorrio tenía estación n'Apatamonasterio y dellí salía un ramal que llegaba hasta Arrazola. Esti ramal construyóse como tren mineru, pero daba tamién serviciu de pasaxeros.

### Composición
Axpe Atxondo puede estremase en dos zones. La zona industrial, Apatamonasterio, de población arrexuntada en redol a les víes de comunicación, y el restu del conceyu, con un hábitat esvalixáu en caseríos o formando pequeños nucleos nes fasteres de menor pendiente. Hasta va pocos años había una constante salida de población escontra otros nucleos industriales del Duranguesado, pero dende 1977 foi aumentando cola instalación de delles industries. La población nel últimu censu ye de 1.507 habitantes.

## Hidrografía y orografía
### Hidrografía
El conceyu atópase, fundamentalmente, enclaváu na cuenca del Ibaizábal. La zona más meridional, lindante yá con Álava, pertenez a la cuenca mediterránea. Ellí aníciase'l ríu Azunza, que ye afluente del Urkiola.

N'Apatamonasterio el ríu procedente de Elorrio, al qu'hasta esi momentu llamóse Zumelegi, adquier el nome de Ibaizabal al recibir el ríu Txareta, o Arrazola, que naciendo nel Besaide, percuerre tol valle d'Arrazola recoyendo los pequeños regatos que vienen de los montes que lu arrodien. Tien un llargor de 7&nbsp;km.

### Orografía
Les parés de les Peñes del Duranguesado o Sierra d'Anboto marquen el conceyu. Esti estender dende les veres del Ibaizabal hasta los cumes de la sierra d'Anboto en vertixinosu desnivel, de más de 600 m. 

L'alliniación montascosa de direición SE-NUN percuerre tol centru y sur del área municipal. Ente ella y les veres del ríu hai una serie de montes de menor altor per onde s'esparnen los barrios rurales y los antiguos *elizateak* d'Axpe y Arrazola.

## Economía
L'actividá más relevante n'Atxondo ye l'agricultura y ganadería, siendo esta postrera la más relevante. Tamién la industria, como en tola contorna, tien pesu na economía del conceyu.

El **sector primariu**. El predominiu de fuertes pendientes nes fasteres de suelu caliar nun dexa una esplotación favorable del terrén. Ello fai que solamente una pequeña parte tea llabráu. Les esplotaciones agrícoles son de calter pequeñu, pal consumu propiu y como muncho pa la venta nos mercaos de la contorna. La esplotación ganadera ta más desenvuelta; dedícase fundamentalmente a la producción de vacunu de carne y lleche, anque tamién se cría ovín y caprino.

Anque históricamente la esplotación minera foi importante, con mines de cobre, plomu y fierro, ente otros minerales, que fueron esplotaes dende la Edá Media (en dalgún casu hai nicios d'esplotaciones anteriores), ésta cesó a mediaos del sieglu XX. La importancia d'estes mines queda reflexada na construcción d'un ferrocarril mineru que percorría tol valle d'Arrazola hasta les mesmes, que taben asitiaes so la collada del Besaide. Hai cierta actividá forestal.

El **sector secundariu**. N'Apatamonasterio, al llau de la carretera, instaláronse delles fábriques. Tien importancia pal conceyu una de papel, según otres de tresformaos metálicos y ferramientes. Les industries allugaes equí tán rellacionaes íntimamente con tola redolada industrial de la contorna del Duranguesado, según del Altu y Baxu Deva.

El **sector servicios** ye pequeñu pa cubrir les necesidaes diaries de la población ya influyíu pola cercanía de Durango, a onde apuértase a realizar les compres más especializaes. Hai un ciertu desarrollu del turismu y de la restauración, con establecimientos de bona calidá y dalgunos de sonadía.

## Historia
Hasta 1962, añu en que los trés *elizateak* qu'agora componen el conceyu d'Atxondo xúnense, caúna d'elles tien la so propia hestoria. Como tolos *elizateak*, los sos oríxenes fundir na hestoria y tán entroncados nel orixe de la *[[Tierra Llana]] de Vizcaya*. 

Los *elizateak* d'Arrazola, Axpe y Apatamonasterio pertenecíen a la Merindad de Durango y teníen voz y votu nes sos Xuntes Xenerales, que se celebraben nel complexu Juradero de Guerediaga y na Casa de Xuntes d'Astola n'Abadiano.



Image:Axpe.JPG|Barriu d'Axpe, vista xeneral.
Image:Arrazola.JPG|Barriu d'Arrazola, col Anboto detrás.
Imaxe:Arrazola 1.JPG|Barriu d'Arrazola. Vista xeneral.
Imaxe:Atxondo Marzana.JPG|Barriu d'Apatamonasterio y Marzana. Vista xeneral.



### ''Elizate'' d'Apatamonasterio
El nome d'Apatamonasterio significa *monesteriu de clérigos*; escoyer pa estremar un monesteriu que se fundó nesti llugar d'otru qu'esistía no vecín *elizate* de San Agustín de Echevarría. 

Mientres la Guerra de Bandos sumar al bandu de los oñacinos. Como miembru de la Merindad de Durango, cuntaba con asientu y voto númberu 10 nes sos Xuntes, y taba rexida por un fiel.

Hasta 1857 nun tuvo parroquia propia, yá que la so ilesia yera aneja a la d'Abadiano, primero, y depués a la de San Agustín. 

Históricamente la so economía dependió fundamentalmente de l'agricultura.

### ''Elizate'' d'Arrazola
Mientres la Guerra de Bandos tamién perteneció a los oñacinos; la influyencia del Señor de Marzana faíase sentir en tol valle. Como miembru de la Merindad de Durango, cuntaba con asientu y voto númberu 8 nes sos Xuntes, y taba rexida por un fiel.

D'una de les sos cases solares, de la de Urizar, foi hijo Esteban de Urizar, Capitán Xeneral de los exércitos y gobernador de Perú mientres el reináu de Felipe II.

En 1510 constituyóse la parroquia de San Miguel no que fuera una ermita por consentimientu de Juan Sáez y Sancho Martínez, a quien los Reis Católicos dieren el privilexu de patronos perpetuos de la mesma.

La economía d'esti *elizate* basóse na agricultura y la ganadería, yá que nel so valle, arrodiáu de les más altos montes de la contorna, ábrense terrenales llanos aparentes pa la campera y la llantadera. Destacó la so producción de floritos. Ye destacable l'actividá minera; dende 1739 a 1751 esplotáronse mines de cobre y de xaspe. A principios del sieglu XX volvieron abrir les mines y construyóse un ferrocarril pal tresporte del mineral. La esplotación de les mesmes nel sieglu XX traxo a la llocalidá población de bien variada procedencia y condición. L'actividá minera amenorgar nos años 20, pero delles mines, La Fonda, La Caprichosa, Violeta y La Preciosa, permanecieron actives hasta mediaos d'esa centuria.

El ferrocarril mineru inauguróse'l 1 de febreru de 1904 y cerróse en 1950. La llinia de vía estrecha percorría'l valle dende Apatamonasterio, onde enllazaba col ramal de Durango - Elorrio, hasta Arrazola, a cuerpu de la zona minera, al llugar denomináu "El tope". Esti ferrocarril tresportó mineral hasta 1925, y dende entós hasta'l so zarru usar pal tresporte de madera y viaxeros.

### ''Elizate'' d'Axpe
Al igual que les demás, tamién tuvo so la influyencia de los señores de Marzana na Guerra de Bandos, na que perteneció al bandu oñacino. Como miembru de la Merindad de Durango, cuntaba con asientu y voto númberu 9 nes sos Xuntes, y taba rexida por un fiel.

En 1550 fundóse la ilesia de San Martín en Marzana, xunto a casar torre de los Marzana, y en 1552 la ermita de San Xuan Bautista d'Axpe convertir en parroquia (hasta entós la población taba estremada ente les parroquies d'Abadiano y San Agustín).

La economía tuvo basada na agricultura y ganadería. La minería tamién foi importante. Esplotáronse mines de calamina, cobre, estañu y plomu. Tamién tuvo ferrerías.

## Monumentos
Nel conceyu tienen relevancia les ilesies parroquiales de los antiguos *elizateak*, según delles cases solariegas y caseríos, *baserriak* n'eusquera. N'Arrazola atópase'l caserío consideráu más antiguu de Vizcaya. Tamién son destacables los molinos; dalgunos dexaron de moler fai bien pocos años.

* La **ilesia parroquial de San Pedro**, asitiada n'Apatamonasterio, conserva del antiguu ermitorio un óculu góticu.
* La **ilesia parroquial de San Miguel**, asitiada n'Arrazola, ye d'estilu góticu-renancentista. Construyóse en 1510 sobre una pequeña ermita. L'altar mayor ye barrocu y nél destaca'l conxuntu escultóricu del apostoláu que lu sirve de base. La torre del campanariu construyir en 1791 n'estilu neoclásicu.
* La **ilesia parroquial de San Xuan Bautista**, asitiada n'Axpe, ostenta una portada ojival decadente. Ye d'estilu isabelín de transición al platerescu.
* La **ilesia parroquial de San Martín**, asitiada en Marzana, forma parte del complexu palaciegu que construyeron los señores de Marzana. Amuesa nos sos murios, debaxo de la torre, l'escudu d'armes de la familia. El retablu ye renacentista pero de llabra popular con elementos pintaos.
* La **torre de los Marzana**, frente a la ilesia de San Martín, ye un palaciu rural que foi reformáu a empiezos del sieglu XX pero qu'entá guarda muertes del so orixe medieval en parte de la so fachada.

Hai numberoses ermites por tol territoriu municipal. Lo más destacable ye'l magníficu paisaxe natural qu'arrodia los pequeños nucleos de población. Los cantiles del Anboto y del Alluitz, los escobios caliares d'altes parés onde se practica la esguilada y el magníficu caltenimientu de toos ellos ye un patrimoniu que destaca sobresalientemente.

El trazáu del antiguu tren mineru foi reconvertíu en paséu piatonal, nel que s'han documentáu les construcciones relevantes esistentes a los sos llaos, según los fenómenos naturales dignos de señalar, como'l *güeyu del eskilar* (Anbotoko bentanie) que lluz Anboto al llau de la cueva onde Mari (la principal diosa de la mitoloxía vasca) tien la so morada principal. Esti percorríu, de 4,5 km de llargor convertir nun muséu natural y etnográfico.

## Composición del gobiernu municipal según les eleiciones municipales 2015
Cinco partíos allegaron a les eleiciones municipales de 2015: EH-Bildu, EAJ-PNV, PSE-EE y PP. Estos fueron los resultaos:
* Euskal Herria Bildu : 385 votos (5 conceyales)
* Eusko Alderdi Jeltzalea - Partíu Nacionalista Vascu : 353 votos (4 conceyales)
* Partíu Socialista d'Euskadi - Euskadiko Ezkerra : 17 votos (0 conceyales)
* Partíu Popular : 15 votos (0 conceyales)

Esto dio como vencedor al actual alcalde de la llocalidá, David Cobos, d'EH-Bildu. 

## Fiestes
Les fiestes siguen realizándose en cada *elizate*. Como ye costume, facer n'honor del patrón del barriu correspondiente. Estes son:
* N'Axpe, 24 de xunu, San Xuan.
* N'Apatamonasterio, 29 de xunu, San Pedro.
* N'Arrazola, 15 d'agostu, Andra Mari, La Virxe.
* En Marzana, 11 de payares, San Martín.
* En Santiago, 25 de xunetu, Santiago.

## Personaxes pernomaos
* Esteban de Urizar, gobernador de Perú.
* Egoitz García, ciclista profesional.
* Iñaki Gorostiza, pelotari.

## Referencies

## Ver tamién
* Duranguesado
* Merindad de Durango

## Enllaces esternos
* Sobre Axpe Atxondo
* Turismu rural n'Axpe Atxondo
* Agospiamientu n'Axpe Atxondo