Amadeus

***Amadeus*** ye una película d'Estaos Xuníos categorizada como una película de cultu nel estilu cine de dómina del añu 1984, dirixida por Miloš Forman y vagamente basada na vida de los compositores Antonio Salieri y Wolfgang Amadeus Mozart; hai qu'esclariar que la supuesta rivalidá Mozart-Salieri ye un recursu lliterariu, treslladáu al guión cinematográficu, ensin nengún fundamentu históricu. Dichu guión ye una adautación de la obra de teatru *[[Amadeus (obra de teatru)|Amadeus]],* de Peter Shaffer.

La película recibió 40 premios: ente ellos, ocho Óscars, cuatro British Academy Film Awards, cuatro Golden Globes, y un DGA Award. En 1998, el American Film Institute atribuyó-y a *Amadeus* el rangu nᵘ 53 na so llista de les 100 películes más representatives del cine d'Estaos Xuníos.

## Argumentu

La película cunta la vida de Mozart narrada pol so rival, Antonio Salieri (F. Murray Abraham). Empieza cuando'l yá vieyu Salieri intenta suicidase mientres glaya que foi él quien asesinó a Mozart. Los sos criaos, en baltando pola fuercia la puerta tres la cual Salieri intentábase suicidar, llevar a un manicomiu onde, ante la gran posibilidá de que vuelva intentar suicidase, decide llamase a un sacerdote, llamáu Vogler. El padre Vogler pronuncia una frase conocío y usao hasta güei polos relixosos: *«Tolos homes son iguales ante los güeyos de Dios»*, que resulta indignante pa los oyíos de Salieri, quien respuende sarcásticu: *«¿Ser...?»*. Salieri decide, arriendes de esta frase, cunta-y la so historia.
Salieri, d'adolescente, fixera un pactu con Dios, a quien-y apurriría'l so castidá y laboriosidad en cuenta de faelo un músicu tan famosu y brillosu como Mozart, que yera'l so ídolu.

Salieri inda nun conociera personalmente a Mozart, pero oyera sobre él y la so música. Salieri almira les composiciones de Mozart y ta emocionáu por conocer lo mientres un salón lliterariu nel que se tocaren dalgunes de les sos obres. Sicasí, cuando ve a Mozart finalmente, Salieri queda decepcionáu yá que la personalidá de Mozart nun concordar col grandor de les sos pieces. La primer vegada que ve a Mozart, esti abasnar pol suelu xugando cola so futura esposa, Constanze Weber.

Salieri, que foi un católicu devotu mientres tola so vida, nun puede creer que Dios escoyera a Mozart y non a él pa un don tan grande, polo qu'arrenuncia a la so relixón y decide faer tou lo que tea nel so poder pa destruyir a Mozart.

Mientres el restu de la película, Salieri faise pasar por amigu de Mozart mientres s'esforcia pa destruyir la reputación del compositor y evitar l'ésitu de les sos pieces. En munches ocasiones namái la intervención del Emperador José dexa que Mozart siga alantre colos sos planes. Salieri tamién humilda a Constanze cuando-y pide ayuda pal so home y espardi rumores sobre la persona de Mozart na corte del Emperador. 

## Repartu

## Producción
*Amadeus* foi primeramente una obra teatral escrita pol dramaturgu británicu Peter Shaffer en 1979. Foi estrenada en Londres, con Paul Scofield como Salieri y Simon Callow como Mozart.

Ian Mckellen ganó'l premiu Tony como Salieri y Tim Curry foi candidatu en 1980 como Mozart. Nel añu 2000 la obra foi repuesta, siendo nomáu l'actor David Suchet como meyor actor.

En 1981, Miloš Forman asistió desencantáu a la puesta n'escena de *Amadeus* en Broadway. Forman odiaba les películes y obres biográfiques de músicos (topar terriblemente aburríes). Sicasí y en guardando'l primer actu, Forman averar a un nerviosu Peter Shaffer (quien conocía la trayeutoria de Forman y sabía qu'él s'atopaba na función) y emocionáu, Forman comentó-y: *Si'l segundu actu ye tan bonu como'l primeru, voi faer la película*. El restu, ye historia. Tanto Peter Shaffer como Miloš Forman trabayaron en xunto mientres cuatro refechos meses en 1982, na redaición del guión, anque los creitos finalmente reconocen namái a Shaffer.

El llibretu teatral difier en dos aspeutos bien importantes pa la película:

* Salieri fala al públicu y non a un sacerdote cuando narra la so historia, y 
* L'ausencia de música.

Miloš Forman afayó acertadamente mientres trabayaba'l guión con Shaffer, que la versión cinematográfica cuntaba agora con un tercer personaxe: la música de Wolgang Amadeus Mozart. El teatru, pola so naturaleza escénica, ye llindáu; el cine non, de manera que *Amadeus* ufiertaba na so versión cinematográfica una gran oportunidá de ser dimensionada más llargamente nel terrén visual y sonoro. Asina, Forman suxirió a Shaffer estender el guión, amosando agora escenes completes de les óperes y música de Mozart, por qu'éstes ilustraren y afondaren entá más la entrevesgada trama, dando por resultancia a una película con un guión sólidu en testu y efectivu como espectáculu cinematográficu.

## Premios

### [[Oscar 1984]]

Golden Globe:

* Meyor pieza teatral.
* Meyor puesta n'escena.
* Meyor actor - F. Murray Abraham.
* Meyor direutor - Miloš Forman

## Llocalizaciones
*Amadeus* foi rodada principalmente en Praga, la capital checa, qu'en pallabres del mesmu Forman *«caltenía'l sabor del sieglu XVIII gracies a la ineficacia comunista»*. Viena tamién foi parte de los escenarios. Les escenes d'ópera se filmaron nel Teatru Estatal checu, el llugar nel que Mozart estrenó la so ópera "Don Giovanni".

Les escenes del manicomiu onde ye ingresáu Salieri rodar nel muséu de les armes de Praga.

Les escenes de palaciu, nel palaciu del arzobispu de Salzburgu, y el restu d'imáxenes nes cais de la mesma ciudá.

## La lleenda sobre la muerte de Mozart

La película de Miloš Forman ye una de Mozart y Salieri y sobre la lleenda romántica de la muerte del compositor. Na vida real, Salieri nin siquier guardó la muerte de Mozart. Ye ciertu sicasí que Mozart recibió un encargu de componer una misa de réquiem, el *[[Réquiem]] K.626*, que nun consiguiría terminar pola so enfermedá. Les circunstancies un tanto misterioses so les que nació la obra dieron orixe a lleendes romántiques.

Estudios recién refundiaron lluz sobre ello. Lo cierto ye qu'un conde, Franz von Walsegg, que yera un gran aficionáu a la música y daba velaes musicales na so casa, fixo l'encargu del réquiem.

El 14 de febreru de 1791 morrió la nueva esposa del conde, que nun cumpliera entá los 21 años. N'honor a ella, el conde Franz quixo faer componer un réquiem especial que s'estrenaría na so casa nel funeral. Asina, él mesmu encargó a un criáu so que fuera a pidilo a Mozart, pero quixo llevar tol asuntu en silenciu, d'ende, que'l sirviente del conde apaeciera tapáu y encapucháu cuando diba a la casa del compositor a encarga-y la obra. Resultó que'l conde quería poner el so nome como autor del mesmu requiem y, asina, emponderase ante los sos colegues.

El misteriosu encapucháu presentar en xunetu na casa de Mozart y encargó-y el requiem y guardar secretu total, prometiéndo-y paga-y perbién, pero nun dixo quién yera nin de parte de quién diba. Mozart empecipió la composición cuando taba yá enfermu mientres los sos últimos meses de vida, creyendo inclusive que la escribía pal so propiu funeral por causa de los delirios de la enfermedá, que-y faía creer que la Muerte haber avisáu pa componer la so última pieza musical.

Empezó a empeorar rápido'l 4 d'avientu de 1791 cuando taba terminando'l pasaxe del *Lacrimosa*. Esi mesmu día unos amigos axuntar na so casa ya interpretaron el pasaxe *a cappela*, tando'l compositor en cama. A otru día morría plácidamente na so cama. Según los doctores y los informes de la dómina morrió de fiebre reumático aguda, anque se dixo entós que morriera envelenáu por dalgún compositor envidiosu como Salieri, fechu que nunca se pudo demostrar.

El 6 d'avientu foi bendicíu'l cadabre na catedral de Viena y llevóse-y al campusantu de San Marcos, asitiáu a 5 quilómetros de la ciudá, onde foi soterráu.

Constanza, la so esposa, nun s'esmoleció por designa-y un nichu o tumba, por cuenta de los apiertos económicos polos que pasaba'l so matrimoniu y a la inesperada muerte del compositor (cuntaba con 35 años), polo que, cuando quixo poner una tumba al cadabre, el sepulturero nun recordó ónde lo soterrara, misteriu qu'entá güei permanez ensin resolver.

## Mitos y realidaes
Hai que faer notar que la intención tanto de Shaffer como de Forman nun yera faer una biografía o documental sobre Mozart; otra manera, la idea yera crear una fantasía basada nun mitu popular nos sieglos XVIII y XIX (Mozart vs. Salieri) pa asina presentar la verdadera tema de la obra: l'home en contra de Dios. La película asina constrúi un gran mitu que, pa dellos siguidores de Mozart, foi inclusive ofensiva y hasta se llegaron a realizar protestes por estropiar la imaxe de Mozart y convertila d'un *xeniu musical* a *estúpidu con suerte*. Protestes aparte, lo cierto ye que *Amadeus* amuesa a un Mozart cinematográficamente apasionante y efectivu.

Delles diferencies cola realidá son:

* Salieri foi un músicu bien respetable en Viena ya inclusive más respetáu que Mozart, yá que cuntaba col favor de los nobles y poderosos, daqué colo que Mozart nun cuntaba a pesar de la fama qu'algamó de pequeñu (ésta yá pasara de moda), polo que se-y creía un músicu ensin reconocencia y por ello, nun podía consiguir trabayu tan fácilmente, amás de que les sos idees novedoses nun diben colos intereses de la burguesía; ello llevó al Emperador Xosé II d'Habsburgu a mentar que Mozart *usaba demasiaes notes*. Salieri, pela so parte, solía reconocer abiertamente'l trabayu de Mozart y nun se sentía nin amenaciáu nin fechu de menos por él; si acasu, ye más posible que Mozart sintiera envidia por Salieri, una y bones él tenía tou lo que Mozart naguaba por. El mitu de Mozart vs. Salieri crear a partir de que Leopold Mozart mentó: *Salieri y los sos acólitos fadríen lo que fuera por que Mozart nun trunfara en Viena*. Influyó tamién al rumor la cancelación d'un conciertu y el testimoniu de dos de les enfermeres de Salieri quien declararon que Salieri solía esclamar qu'él matara a Mozart.

* Salieri non yá nun ufiertó la so castidá a Dios, como apaez na película, sinón que se casó con Therese von Helferstorfer y tuvo siete fíos y delles amantes ente les que s'atopaba Caterina Cavalieri, que sí apaez na película, anque lo fai como amante de Mozart.

* El pequeñu Salieri siempres foi inducíu a la música siguiendo l'exemplu del so hermanu mayor (que nun se menta nel filme) y asina siguió entá antes de la temprana perda de los sos padres, a diferencia del contrariu tratu ya intereses del padre de Salieri na película, quien aparentemente odia la música.

* El sentíu del humor agudo que Mozart tenía ta documentáu históricamente según tamién la so risa estruendosa de neñu; sicasí, aspeutos como que Mozart formaba parte de la francmasonería nun se menten nel filme.

* Cuando Mozart atopar nuna fiesta d'amarutes y pídese-y que toque daqué de Handel, Mozart espresa que *nun-y gusta 039;', sicasí Mozart yera un gran almirador de Handel.

* Dempués de que Mozart casóse con Constanze Weber, el so padre Leopoldo (quien siempres s'opunxo al matrimoniu de dambos) llindar a tener una comunicación vía postal y nun los visitaba.

* Salieri difícilmente tenía contautu con Mozart y entá menos con Constanze, polo que nunca se rellacionaron íntimamente como se retrata nel filme.

* La composición que Mozart interpreta al llegar ante l'emperador Xosé II y que supuestamente escribió Salieri, en realidá ye de Mozart.

* [[Emanuel Schikaneder]] buscó a Mozart pa ufierta-y escribir [[La Flauta Máxica]], cuando ésti vivía en tabiernes de Viena y atopábase solo, yá que Constanze camudóse un tiempu a Baden pola so salú, y non nel teatru onde se presentaba Schikaneder con Constanze oponiéndose; amás, dambos pasaben por una bien mala racha, polo que l'asociación viéno-yos de maravía a dambos.

* Mozart nun solía escribir sobre una mesa de billar, anque ye atináu'l que les idees llegáben-y mientres xugaba colos sos amigos al billar. Daqué que nun se menta ye que Mozart tenía cierta adicción al xuegu y a los apuestes, daqué no qu'aparentemente nun yera bien bonu, de cuenta qu'empioraba la so situación económica.

* Mozart amuésase renuente a impartir clases; esto yera tou lo contrario, yá que nun podía dase'l luxu de refugar la paga, que realmente precisaba.

* Nel filme, Mozart esmorezse y muerre hores dempués del estrenu de *La Flauta Máxica*. Mozart aparentemente sufrió un llixeru esmorecimientu mientres l'estrenu de *La Flauta Máxica*, sicasí pudo terminar de dirixir l'estrenu, amás de dar delles presentaciones más él mesmu mientres un par de meses, primero que cayera en cama pa nunca recuperase. Morrió tres meses dempués del estrenu.

* Foi [[Franz Xaver Süssmayr]], quien tomó dictáu de Mozart del *Réquiem*, mientres ésti xacía na cama; y non, Salieri.

* Mozart morrió tres una llarga agonía de díes cuando yá nun podía nin siquier falar, acompañáu pol so médicu, dellos alumnos y la so esposa y fíos; asina, na vida real, Salieri nun guardó la muerte de Mozart.

== Banda sonora ==
[[Neville Marriner|Sir Neville Marriner]], dirixó a l'[[Academy of Saint Martin in the Fields]], nuna completa banda sonora, que contién temes de Mozart, Pergolesi y Salieri. De siguío apaecen les pieces qu'amuesa la película, ente otres:

* [[Sinfonía nᵘ 25 (Mozart)|Sinfonía nᵘ 25 KV 183]] de Mozart.
* Klavierstück in F 33b de Mozart
* *Stabat Mater* de Pergolesi.
* Música xitana de principios del sieglu XVIII.
* [[Serenata nᵘ 10 (Mozart)|Serenata pa vientu nᵘ 10 KV 361]] de Mozart.
* Final turcu de *El raptu nel serrallo* de Mozart.
* [[Sinfonía nᵘ 29 (Mozart)|Sinfonía nᵘ 29 KV 201]] de Mozart.
* [[Conciertu pa pianu nᵘ 10 (Mozart)|Conciertu pa dos pianos n. 10 KV 365]], primer movimientu, de Mozart.
* Kyrie de la [[Gran misa en do menor (Mozart)|Gran Misa en do menor de Mozart]].
* Sinfonía Concertante, primer movimientu de Mozart.
* [[Conciertu pa pianu nᵘ 22 (Mozart)|Conciertu de pianu nᵘ 22 KV 482]], 3ᵉʳ. movimientu, de Mozart.
* *Les bodes de Fígaro*, movimientos del III y IV actu de Mozart.
* *Don Giovanni*, escena final del comendador de Mozart, cuando'l padre muérrese.
* [[Zaide]], aria, de Mozart.
* [[La flauta máxica]], Aria de la Reina de la Nueche ([[Der Hölle Rache kocht in meinem Herzen]]), Aria de Papageno y el Dueto de Papageno y Papagena.
* [[Réquiem (Mozart)|Réquiem KV 626]]: *Introitus*, *Dies Irae*, *Rex Tremendae*, *Confutatis* y *Lacrimosa*, de Mozart.
* [[Conciertu pa pianu nᵘ 20 (Mozart)|Conciertu pa pianu nᵘ 20 KV 466]] de Mozart.
* *Axur Rei de Ormus*, de Salieri ("Son queste -y speranze", aria pa sopranu y númberu final).

== Referencies ==


== Ver tamién ==
* [[Muerte de Wolfgang Amadeus Mozart]]
* [[Mozart na cultura popular]]

== Enllaces esternos ==
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* [[Guión cinematográficu|Guión]] de la película.
** [http://www.imsdb.com/scripts/Amadeus.html Testu]; .

* Presentación de la película y coloquiu sobre ella nel programa de [[La 2]] ([[TVE]]) *¡Qué grande es el cine!'', dirixíu por José Luis Garci.
** Presentación: 1; 2.
** Coloquiu: 1; 2; 3; 4.