Lluis XIV de Francia

**Lluis XIV de Francia** (francés: Louis XIV), llamáu «**el [[Rei Sol]]**» (*le Roi Soleil*) o **Luis ''el Grande*** , foi [[rei de Francia]] y [[Monarques de Navarra|de Navarra]] dende'l [[14 de mayu]] de [[1643]] hasta la so muerte, con casi 77 años d'edá y 72 de reináu. Tamién foi [[Copríncipes d'Andorra|copríncipe d'Andorra]] ([[1643]]-[[1715]]) y [[Condes de Barcelona|conde rival de Barcelona]] mientres la [[Sulevación de Cataluña (1640)|sulevación catalana]] ([[1643]]-[[1652]]) como Lluis II.

Lluis XIV foi'l primoxénitu y socesor de [[Lluis XIII]] y d'[[Ana d'Austria (1601-1666)|Ana d'Austria]] (fía del rei [[Felipe III d'España]]). Amontó'l poder y la influyencia francesa n'Europa, combatiendo en trés grandes guerres: la [[Guerra d'Holanda]], la [[Guerra de los Nueve Años]] y la [[Guerra de Socesión española]].
La proteición a les artes qu'exerció'l soberanu Lluis XIV foi otra faceta de la so aición política. Los escritores [[Moliére]] y [[Racine]], el músicu [[Jean-Baptiste Lully|Lully]] o'l pintor [[Rigaud]] eponderaron la so gloria, como tamién les obres d'arquiteutos y escultores. El nuevu y campanudu [[Palaciu de Versalles]], obra de [[Luis Le Vau]], [[Charles Le Brun]] y [[André Le Nôtre]], foi la culminación d'esa política. Al treslladar ellí la corte (1682), alloñar de la insalubridad y les intrigues de París, y pudo controlar meyor a la nobleza. [[Versalles]] foi l'escenariu perfectu pal esplegue de pómpara y pa la sacralización del soberanu.

Lluis XIV, unu de los más destacaos reis de la historia [[Francia|francesa]], consiguió crear un réxime absolutista y centralizao, hasta'l puntu que'l so reináu ye consideráu'l prototipu de la [[monarquía absoluta]] n'Europa. La frase *L'État, c'est moi* («L'Estáu soi yo») atribúyese-y frecuentemente, anque los historiadores considerar una imprecisión histórica, yá que ye más probable que dicha frase fuera forxada polos sos enemigos políticos pa resaltar la visión estereotipada del [[Absolutismu|absolutismu políticu]] que Lluis XIV representaba, probablemente surdiendo la cita «El bien del Estáu constitúi la Gloria del Rei», sacaes de los sos *Réflexions sur le métier de Roi* (1679). En contraposición a esa cita apócrifa, Lluis XIV dixo enantes de morrer: *Je m'en vais, mais l'État demeurera toujours* («Colo, pero l'Estáu siempres va permanecer»).

== Infancia y ascensu al tronu ==

Lluis XIV nació'l [[5 de setiembre]] de [[1638]], en [[Saint-Germain-en-Laye]], socesu que foi recibíu como un don divín polos sos padres: [[Lluis XIII]] y [[Ana d'Austria y Austria-Estiria|Ana d'Austria]], que nun consiguieren descendencia en ventitrés años; por ello foi bautizáu como Louis-Dieudonné (*Dieudonné* significa «dau por Dios»); tamién se-y dieron los títulos de *premier fils de France* («Primer Fíu de Francia») amás del tradicional de [[Delfín (títulu)|Delfín de Viennois]]. Lluis XIV provenía d'un ambiente multicultural, yá que los sos güelos paternos, [[Enrique IV de Francia]] y [[María de Médici]], yeren [[Francia|francés]] y [[italia]]na, respeutivamente, y los sos güelos maternos, [[Felipe III d'España]] y [[Margarita d'Austria-Estiria|Margarita d'Austria]], yeren [[Casa d'Habsburgu|Habsburgos]] [[España|españoles]].

Darréu, nel añu [[1640]], Lluis XIII y Ana tuvieron un segundu fíu, [[Felipe I d'Orleans|Felipe]], que darréu sería Felipe I [[Ducáu d'Orleans|duque d'Orleans]].

Lluis XIII nun se fiaba de l'habilidá de la so esposa pa gobernar Francia tres la so muerte, polo que decretó qu'un conseyu rexente gobernara en nome del so fíu mientres la so minoría d'edá, p'amenorgar asina'l poder d'Ana d'Austria como reina madre mientres la rexencia. Sicasí, tres la muerte de Lluis XIII y tres l'ascensión al tronu, con cinco años, de Lluis XIV el [[14 de mayu]] de [[1643]], Ana anuló'l testamentu de Lluis XIII nel Parllamentu, rompió col conseyu y quedó como única [[Rexencia (política)|rexente]]. Mientres la so rexencia, confió'l poder al so primer ministru, l'[[Italia|italianu]] [[cardenal Mazarino]], al que la mayoría de los círculos políticos franceses despreciaben pol so orixe non francés.

Al rematar la [[Guerra de los Trenta Años]], nel añu [[1648]] empezó una [[guerra civil]] francesa conocida como la [[Fronda (sulevación)|Fronda]]. Mazarino siguió coles polítiques de centralización entamaes pol so predecesor, [[Cardenal Richelieu|Richelieu]], aumentando asina'l poder real por cuenta de la nobleza. En 1648, intentó imponer un impuestu a los miembros del [[Parllamentu]], que taba constituyíu, principalmente, por miembros de la nobleza y altos cargos eclesiásticos. Los miembros del Parllamentu non yá refugaron l'impuestu, sinón que tamién ordenaron la quema de tolos edictos financieros de Mazarino. Nuna ocasión en que'l cardenal ordenó arrestar a dellos miembros del Parllamentu, [[París]] españó n'insurrección. Un grupu de parisinos cafiantes aprució nel palaciu real demandando ver al rei. En siendo conducíos a l'alcoba real, quedáronse mirando a Lluis XIV, que tábase faciendo'l dormíu, y coláronse tranquilamente. Debíu al peligru que corría la familia real y la monarquía, Ana fuxó de París col rei y los sos cortesanos. Poco tiempu dempués, la firma de la [[Paz de Westfalia]] dexó al exércitu francés volver ayudar a Lluis XIV y la so corte real. Yá en xineru de [[1649]] empezó l'asediu de la rebelde París. La subsecuente [[Paz de Rueil]] acabó col conflictu, a lo menos temporalmente.

La segunda Fronda empezó cuando la primera Fronda (*Fronde Parlementaire*) remató en [[1650]]. Nobles de too rangu, dende princeses de sangre real y primos del rei, como [[Gastón d'Orleans]], la so fía, [[Ana María Luisa d'Orleans]], [[Lluis II de Borbón-Condé]] y [[Armando de Borbón-Conti]], a nobles de llargu llinaxe como [[François de La Rochefoucauld|Francisco VI, duque de La Rochefoucauld]], [[Frédéric Maurice de La Tour d'Auvergne]], el so hermanu, [[Enrique de la Tour de Auvergne-Bouillon]] y [[Marie de Rohan-Montbazon]], inclusive nobles de descendencia real llexítima como [[Enrique II d'Orleans]] y [[Francisco de Borbón-Vendôme (1616-1669)|Francisco de Borbón-Vendôme]], participaron na rebelión contra'l poder real. Inclusive'l cleru tenía representación na rebelión na persona de [[Jean-François Paul de Gondi]]. Como resultáu a estos díes tumultuosos, nos que se diz que la reina madre tuvo que vender les sos xoyes p'alimentar a los sos fíos, Lluis XIV desenvolvió una gran rocea escontra la nobleza.

== Fin de la guerra con España y reináu personal ==


Mientres, la guerra con [[España]] siguía. Los franceses recibieron sofitu militar d'[[Inglaterra]], dirixida por [[Oliver Cromwell]]. L'[[Tratáu de París (1657)|alianza anglo-francesa]] venció a los españoles na [[Batalla de les Dunes (1658)|batalla de les Dunes]] de [[1658]]. La resultancia de la guerra foi'l [[Tratáu de los Pirineos]] qu'afitó la frontera ente España y Francia nos [[Pirineos]], dexando España delles provincies y ciudaes a Francia nos Países Baxos españoles y nel Rosellón. Esti tratáu camudó la balanza de poder, Lluis XIV casóse cola infanta d'España [[María Teresa d'Austria]] de la Casa de los Habsburgu, fía del rei [[Felipe IV d'España]] y de la princesa [[Sabela de Borbón, reina d'España|Isabel de Francia]] dambos tíos carnales de Lluis XIV, polo que'l monarca cola so esposa yeren primos hermanos dobles. El matrimoniu celebró'l [[9 de xunu]] de [[1660]] na [[Isla de los Faisanes]].

== Guerra nos Países Baxos ==


Tres el fallecimientu de Felipe IV d'España, tíu y suegru de Lluis XIV, en 1665, el so fíu (de la so segunda esposa) xubió al tronu como [[Carlos II d'España]]. Lluis XIV reclamó'l territoriu de [[Brabante Septentrional|Brabante]], nos [[Países Baxos]], gobernaos hasta entós pol rei d'España, que teníen de ser devueltos a la so esposa, María Teresa, hermanasca mayor de Carlos II (fía del primer matrimoniu del padre de dambos). Luis argumentó que les costumes de Brabante nun dexaben qu'un fíu sufriera prexuicios poles consecuencies de que'l so padre volviera casase, polo que tenía prioridá sobre los fíos de los siguientes matrimonios a la d'heredar. Estes reclamaciones daríen pie a la [[Guerra de Devolución]] de [[1667]], na cual Luis participó personalmente.

Los intereses de Luis nos Países Baxos beneficiar de los problemes internos de la [[República de los Siete Países Baxos Xuníos]]. El políticu más importante del momentu nes Provincies Xuníes, [[Johan de Witt]], tarrecía que'l mozu [[Guillermu III, Príncipe d'Orange]], facer col poder nes Provincies Xuníes. De Witt pensaba qu'una guerra naval contra Francia podía ser llevadera, non asina una guerra terrestre, que dexaría la intervención de Guillermu III, dexándo-y col poder. Asina, coles Provincies Xuníes estremaes nun conflictu internu ente los siguidores de De Witt y los de Guillermu d'Orange, xunto a les esfriegues ente ingleses y holandeses, Francia nun tuvo nenguna dificultá en conquistar [[Flandes]] y el [[Francu Condáu]]. Impactaos pola velocidá del trunfu francés, les Provincies Xuníes xunir a [[Inglaterra]] y [[Suecia]] nuna [[Triple Alianza (1668)|Triple Alianza]] l'añu [[1668]]. La formación de la Triple Alianza ponía a Lluis XIV ante'l problema de trate envolubráu nuna guerra de mayores dimensiones, polo qu'aceptó roblar la paz nel [[Tratáu d'Aquisgrán (1668)|Tratáu d'Aquisgrán]], pol cual Francia quedar col control de [[Flandes]], pero devolvía'l Francu Condáu a España.

La Triple Alianza nun duró enforma. En [[1670]], [[Carlos II d'Inglaterra]], atraíu por sobornos franceses, robló de callao el [[Tratáu de Dover]], convirtiéndose n'aliáu francés. Dambos reinos declararon la [[Guerra Franco-Holandesa|guerra a les Provincies Xuníes]] en [[1672]]. La rápida invasión y ocupación de la práutica totalidá de los Países Baxos, salvu [[Ámsterdam]], provocó un [[golpe d'estáu]] contra De Witt, lo que dexó a Guillermu III faese col poder. Guillermu III aliar con España y el Sacru Imperiu, y, tres dos años de llucha en [[1674]], robló un tratáu de paz con Inglaterra forzando a los ingleses a retirase de los Países Baxos. Guillermu inclusive llegó a casase con [[María II d'Inglaterra]], sobrina de Carlos II d'Inglaterra. Sicasí, y a pesar d'estos movimientos diplomáticos, la guerra siguió con grandes victories franceses sobre les fuercies de la coalición oponente. Sicasí, les naciones implicaes, galdíes pola guerra, empezaron a axustar una paz, rematando en [[1678]] cola [[Paz de Nijmegen]]. En dichu tratáu, y a pesar de que devolvió tol territoriu holandés prindáu, Lluis XIV ganó la posesión de más ciudaes y retuvo el Francu Condáu, que fuera invadíu en poques selmanes.

El Tratáu de Nijmegen amontó inda más la influencia francesa n'Europa, pero nun satisfixo a Lluis XIV. El rei despidió al so ministru d'asuntos esteriores, [[Simon Arnauld de Pomponne]], l'añu [[1679]], porque consideraba la so actitú demasiáu comprometida colos aliaos. Lluis XIV siguió engrandando'l so exércitu, anque en cuenta de consiguir les sos reclamaciones territoriales poles armes, usó xuicios. Por cuenta de les redaiciones ambigues de los trataos de la dómina, Luis consiguió reclamar que los territorios que se-y vencieren nos trataos roblaos primeramente teníen de vencese xunto a les dependencies y tierres que pertenecieren a esos territorios formalmente.  L'anexón d'estos territorios tenía l'oxetivu d'apurrir a Francia una frontera más defendible. Luis tamién deseyaba la ciudá d'[[Estrasburgu]], un allugamientu estratéxicu importante. Estrasburgu taba emplazado en [[Alsacia]], territoriu que nun se-y venció a Lluis XIII na [[Paz de Westfalia]]. Sicasí, Lluis XIV ocupar en [[1681]], usando sides llegales.

== Dominación na década de 1680 ==

Na década de [[Años 1680|1680]] el poder francés sobre Europa, sol mandatu de Lluis XIV, aumentara descomanadamente. La xestión económica d'unu de los ministros más famosos de Luis, [[Jean-Baptiste Colbert]], muertu en [[1683]], produció un gran cambéu na tesorería real; los ingresos de la corona triplicar so la so supervisión. Los príncipes europeos empezaron a asonsañar el modelu francés en tolos sos aspeutos. Les colonies franceses nel estranxeru multiplicáronse, tantu n'[[América]] como n'[[África]] y [[Asia]], empecipiándose rellaciones diplomátiques con naciones como [[Siam]] y [[Persia]]. Por casu, l'esplorador [[René Robert Cavelier de La Salle]] reclamó pa Francia, en [[1682]], la cuenca del [[ríu Mississippi]], nomándola *Luisiana* n'honor de Lluis XIV. Inclusive los [[Compañía de Xesús|jesuítas]] franceses teníen presencia na [[Dinastía Qing|corte Manchú]] en [[China]].

Nun intentu d'aumentar más el so dominiu n'Europa, Lluis XIV reforzó'l [[galicanismu]], una doctrina que llindaba'l poder [[papa]]l en Francia. Amás, Lluis XIV tomó midíes pa menguar la influencia y el poder de la nobleza y el cleru. Estes midíes incluyíen caltener el control sobre'l segundu estáu (la nobleza), usando la táctica de caltener a l'alta nobleza en corte del palaciu de [[Versalles]], consiguiendo asina que los nobles quedaren la mayoría del añu so la vixilancia de Lluis XIV, y non nos sos territorios, onde podíen entamar rebeliones ya insurrecciones. Amás, calteniéndose cerca del rei yera la única forma posible pa poder ganar favores reales como pensiones y privilexos necesarios pa la so posición social. Luis prestaba a estos visitantes permanentes con fiestes estravagantes y otres distraiciones, fechu que contribuyía notablemente al control real sobre una nobleza pocu disciplinada.

Nel apartáu de menguar la influencia nobiliaria, Luis siguió'l trabayu entamáu polos Cardenal Richelieu y Mazarino. Luis, en sacando esperiencies de la Fronda, creía que la única manera de caltener el so poder yera asitiar plebeyos o, a lo menos, miembros de la nueva aristocracia nos cargos importantes. Felicidad política basar nel fechu de que Luis podía amenorgar un plebeyu que tuviera gran influencia pol so cargu a una caxigalina tan solo con despidi-y, cosa que nun podía faer cola influencia d'un gran noble. Por ello, Luis dedicó a tola gran aristocracia a la posición de cortesanos, al empar que nomaba ministros a plebeyos y nuevos aristócrates. Como cortesanos, el poder de la nobleza menguó notablemente. Esa falta de poder vese reflexáu na ausencia de rebeliones, como la Fronda, tres Lluis XIV. Ello ye que esta victoria de la corona sobre la nobleza aseguró que nun hubiera nenguna guerra civil importante en Francia, hasta la Revolución y la Era Napoleónica.

Lluis XIV convirtió'l [[Palaciu de Versalles]], orixinalmente un abellugu de caza construyíu pol so padre, nun espectacular palaciu real. El [[6 de mayu]] de [[1682]] camudóse ellí oficialmente con tola so corte. Luis tenía delles razones pa crear un palaciu de tanta opulencia estravagante y pa camudar ellí la residencia de la monarquía. L'afirmación, sicasí, de qu'odiaba París ye imprecisa porque Luis nun dexó d'enguapecer la so capital con monumentos, mientres la ameyoraba y desenvolvía. Versalles cumplía como'l sitiu esllumante y estelante pa los asuntos d'estáu y pa recibir a los mandatarios estranxeros, onde l'atención nun s'estremaba ente la capital y la xente, sinón que recayía totalmente sobre'l rei. La vida de la corte centrar nel grandor. Los cortesanos arrodiar de vides luxoses, vistíos con gran magnificencia, siempres asistiendo a cenes, representaciones, celebraciones, etc. Ello ye que munchos nobles viéronse obligaos a dexar tola so influencia o a depender totalmente de los subsidios y subvenciones reales pa poder caltener el costosu estilu de vida versallesco. Esta situación fizo que los nobles dexaren d'intentar retomar poder, que podría resultar en potenciales problemes pa la corona, centrándose sicasí en competir por ser convidaos a cenar na mesa del rei o'l privilexu de poder llevar una vela cuando'l rei retirar a les sos habitaciones.

=== La unificación nacional: el galicanismu ===



De siguío, Lluis XIV intentó amontar el so control sobre la Ilesia. Convocó una asamblea del Cleru (*Assemblée du Clergé*) en payares de [[1681]]. Tres la so disolución en xunu de [[1682]], l'asamblea aceptara la [[Declaración del Cleru Francés]]. El poder real amontóse, en desterciu del poder papal. Ente otres midíes, el papa nun podía unviar [[legáu papal|legaos papales]] ensin el consentimientu de Luis; dichos mandaos, amás, namái podíen exercer el so cometíu tres otra aprobación una vegada entraren en Francia. Los obispos nun podíen abandonar el país ensin aprobación real; nengún axente gubernamental podía ser [[escomunión|escomulgáu]] polos sos actos en misión oficial; y non podía apelase al papa ensin l'aprobación del rei. El rei llogró'l poder de promulgar lleis eclesiástiques y toles regles papales yeren inválides en territoriu francés ensin el consentimientu real. La Declaración, sicasí, nun foi aceptada pol papa, por razones claramente obvies.

=== La unificación relixosa: la revocación del edictu de Nantes ===

La esposa de Lluis XIV, María Teresa, morrió l'añu 1683. Luis nun se caltuvo fiel a ella por enforma tiempu tres el so matrimoniu de 1660: les sos varies amantes incluyíen a [[Luisa de La Vallière]], [[Madame de Montespan|Françoise Athénaïs de Rochechouart de Mortemart, Madame de Montespan]], y a [[María Anxélica de Fontanges]]. Sicasí, caltúvose más fiel nel so segundu matrimoniu, con [[Madame de Maintenon]]. El matrimoniu [[morganáticu]] ente Lluis XIV y Madame de Maintenon tuvo llugar, probablemente, a finales de [[1685]].

Madame de Maintenon, enantes [[Protestantismu|protestante]], convirtiérase al catolicismu. Antes creíase que, amás, participara bien viviegamente na persecución de los protestantes, y qu'encamentó a Lluis XIV a revocar el [[Edictu de Nantes]], que apurría daqué de llibertá relixosa a los [[Hugonote]]s (los miembros de la protestante [[Iglesias Reformaes|Ilesia Reformada]]). Sicasí, ta implicación de Madame de Maintenon cuestiónase anguaño. El mesmu Luis&nbsp;XIV taba acordies col plan, yá que, como'l restu d'Europa, católica o protestante, creía que pa caltener la unidá nacional, debía enantes consiguir la unidá relixosa; nel so casu una unidá sol catolicismu. Esta idea taba definida nel principiu *Cuius regio, eius religio*, política relixosa en vixencia dende'l so establecimientu na [[Paz de Augsburgu]] de [[1555]]. Ello ye que yá empezara la persecución de los hugonotes.

Luis siguió'l procesu d'unificación relixosa publicando un edictu en marzu de 1685, qu'axustaba la espulsión de los [[xudíos]] de les colonies franceses. Tamién se prohibió la práutica de cualquier relixón, sacante del [[catolicismu]]. N'ochobre de 1685, Luis promulgó'l [[Edictu de Fontainebleau]], que revocaba l'anterior [[Edictu de Nantes]], so la sida de que la estinción casi total del protestantismu en Francia faía innecesariu un edictu que-yos concediera privilexos. El nuevu edictu contemplaba que cualquier clérigu protestante que nun se convirtiera al catolicismu fora desterráu; les escueles ya instituciones protestantes fueron prohibíes; los fíos de families protestantes teníen de ser bautizaos por un sacerdote católicu; y los sitios de cultu protestantes fueron baltaos. L'edictu refugaba l'exerciciu públicu de la relixón, pero non el creer nella. Ello ye que l'edictu dicía:



Esta frase contenida nel últimu artículu del edictu nunca foi aplicada; ye más, yá dende 1681 punxérase en práutica una campaña de conversiones forzaes al catolicismu por aciu el métodu de les [[dragonadas]]. Anque l'Edictu prohibía formalmente la posibilidá de que los hugonotes abandonaren Francia, cerca de 200&nbsp;000 fuxeron clandestinamente escontra Inglaterra, les [[Provincies Xuníes de los Países Baxos|Provincies Xuníes]], los territorios protestantes dientro del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Sacru Imperiu]] y a América del Norte. Esti fechu foi dañible pa los intereses económicos de Francia lo que llevó a dellos personaxes como [[Vauban]], unu de los xenerales de Luis más influyentes, a condergar la midida públicamente, anque, polo xeneral, la so proclamación foi perbién recibida.

Escontra [[1685]], Lluis XIV atopar nel apoxéu del so reináu. Unu de los principales rivales de Francia, el [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]], foi desmembrado mientres lluchaba contra en [[Imperiu otomanu]] na [[Gran Guerra Turca|Guerra austro-turca]]. El Gran Visir Otomanu llegó casi a tomar [[Viena]], pero nel últimu momentu'l rei [[Xuan III Sobieski]] con un exércitu de fuercies polaques, alemanes y austriaques consiguió la victoria na [[batalla de Viena]], en [[1683]]. Mientres, Lluis XIV, gracies a la Tregua de Ratisbona, se anexonaba dellos territorios, incluyíu [[Luxemburgu]]. Tres repeler l'ataque otomanu en Viena, el Sacru Imperiu dexó de tar amenaciáu polos turcos; sicasí l'Emperador nunca intentó recuperar los territorios ocupaos por Lluis XIV.

== La Lliga de Augsburgu ==
La revocación del Edictu de Nantes tuvo grandes consecuencies polítiques y diplomátiques, principalmente nos países protestantes, nos cualos dicha revocación contribuyó a crear un creciente sentimientu antifrancés. En [[1686]], dirixentes tanto católicos como protestantes fundaron la [[Lliga de Augsburgu]], ostensiblemente un pactu defensivu pa protexer la zona del [[Rin]], pero que yera realidá una alianza ofensiva contra Francia. L'alianza incluyía ente los sos miembros al Emperador del Sacru Imperiu y dellos de los gobernantes de los estaos alemanes que formaben parte del Imperiu, principalmente'l [[Palatináu]], [[Baviera]] y [[Brandeburgu]]. Les Provincies Xuníes, España y [[Suecia]] tamién se xunieron a la Lliga.

Lluis XIV mandó les sos tropes al Palatináu en [[1688]], por cuenta de que el [[ultimátum]] que propunxo a los príncipes xermánicos, pol cual estos teníen de ratificar la [[Tregua de Ratisbona]] (confirmando asina la posesión de Luis de los territorios anexonaos nesa tregua) según reconocer públicamente'l derechu de les reclamaciones de la so cuñada, expiró. Aparentemente, l'exércitu de Luis tenía como órdenes sofitar militarmente les reclamaciones territoriales de la cuñada de Luis, [[Isabel Carlota del Palatináu|Elizabeth Charlotte]] duquesa d'Orleans, nel Palatináu. Sicasí, la invasión tenía'l propósitu real de primir al Palatináu por qu'abandonara la Lliga, consiguiendo asina debilitala.

Les aiciones franceses xunieron a los príncipes nel bandu del Emperador. Luis esperaba qu'Inglaterra, gobernada pol rei católicu [[Xacobu II d'Inglaterra|Xacobu II]], caltendríase neutral nel conflictu, pero la *Revolución Gloriosa* inglesa acabó con Jacobo, que foi reemplazáu nel tronu pola so fía [[María II d'Inglaterra|María II]], que gobernaba al pie del so home [[Guillermu III d'Inglaterra|Guillermu III]] (el Príncipe d'Orange). Por cuenta de la enemistá que surdió ente Luis y Guillermu na guerra n'Holanda, este decidió xunise a la Lliga, que conoceríase a partir d'esi momentu col nome de [[Gran Alianza]].


Les campañes de la que sería conocida como [[Guerra de los Nueve Años]] (1688-1697) fueron apoderaes, polo xeneral, poles tropes franceses. Les fuercies Imperiales resultaron pocu efectives, pos el gruesu del exércitu imperial siguía enfrentándose al [[Imperiu otomanu]]. Rápido Francia consiguió una gran cantidá de victories dende Flandes nel norte hasta'l valle del Rin nel este d'Italia y España nel sur. Mientres, Lluis XIV sofitó a Xacobu II nel so intentu de recuperar el tronu británicu, pero'l [[Casa d'Estuardu|estuardo]] nun tuvo ésitu. Esti fechu fizo que la Inglaterra de Guillermu pudiera entrar con más fuercia nel conflictu continental. Sicasí, a pesar del tamañu de la coalición oponente, los franceses entartallaron al exércitu aliáu na [[Batalla de Fleurus (1690)|batalla de Fleurus]], según na [[batalla de Steenkerque]] (1692) y na [[Batalla de Landen|batalla de Neerwinden]] (27 de xunetu de 1693). So la supervisión personal del rei, les tropes franceses prindaron Mons en 1691 y la inexpugnable, hasta'l momentu, fortaleza de Namur, l'añu 1692. La victoria naval francesa na [[batalla de Beachy Head]] en [[1690]] foi, sicasí, compensada pola victoria angloholandesa na [[batalla de La Hogue]] en [[1692]]. La guerra duró inda cuatro años más, hasta que'l duque de Saboya robló un alcuerdu de paz, aliándose asina colos franceses l'añu 1696, reforzando los exércitos franceses y facilitanto la captura de [[Milán]] y [[Barcelona]].

La [[Guerra de los Nueve Años]] remató en [[1697]] col [[Tratáu de Ryswick]]. Lluis XIV devolvió [[Luxemburgu]] y otros territorios de los que s'apoderara na guerra holandesa de 1679, pero caltuvo [[Estrasburgu]]. Tamién adquirió la posesión *de iure* del so, hasta entós *de facto*, posesión d'[[Haití]] según la devolución de los territorios de [[Pondicherry]] y [[Acadia]]. Luis, per otra parte, tuvo que reconocer el reináu de Guillermu III y María II como soberanos de Gran Bretaña ya Irlanda, polo qu'estos postreros aseguráronse que nunca más volvería sofitar a Xacobu II; d'igual manera arrenunció a les sos reclamaciones sobre'l [[Palatináu]]. España recuperó Cataluña y otros territorios perdíos, tantu na Guerra de los Nueve Años como n'otres anteriores, nos Países Baxos. Luis tamién devolvió nesti tratáu la Lorena al so duque, pero so la condición de dexar la llibre circulación francesa nel territoriu. Los términos arrogantes del tratáu fueron interpretaos como una concesión pa favorecer un sentimientu pro-francés n'España, lo que, eventualmente, llevaría a Carlos II, rei d'España a designar a Felipe, duque d'Anjou (nietu de Luis) como'l so socesor.

== La socesión española ==


El problema de la socesión al tronu español apoderó la situación europea tres la Paz de Ryswick. El rei español, [[Carlos II d'España|Carlos II]], moteyáu *L'Abruxáu*, taba bien enfermu y nun podía tener descendencia. L'heriedu de la corona española yera cuantiosa, una y bones Carlos II non yá yera rei d'España, sinón tamién de [[Nápoles]], [[Sicilia]], [[Milán]], los [[Flandes|Países Baxos Españoles]] y un gran [[Imperiu español|imperiu colonial]]. En total, ventidós dominio distintos.

Francia y Austria yeren los principales candidatos al tronu, yá que dambos teníen llazos familiares cola familia real española. Per un sitiu, [[Felipe V d'España|Felipe]] duque d'Anjou (que sería Felipe V d'España), el pretendiente francés, yera'l bisnietu de la fía mayor de [[Felipe III d'España]], Ana d'Austria, y el nietu de la fía mayor de Felipe IV d'España, [[María Teresa d'Austria]]. L'únicu inconveniente pa les sos aspiraciones a la socesión yera'l so arrenunciu al tronu, que nel casu de María Teresa, sicasí, nun yera efectiva yá que España nun cumpliera la so parte del tratáu. Per otru llau, [[Carlos VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Carlos, archiduque d'Austria]] y más tarde emperador, fíu menor de [[Leopoldu I d'Habsburgu|Leopoldu I]], frutu del tercer matrimoniu d'ésti con Leonor del Palatináu, reclamaba'l tronu español pola so güela paterna, que yera la fía menor de Felipe III; esta pretensión, al contrariu de la francesa, nun taba condicionada por nengún arrenunciu previa. Sicasí, y usando les regles de socesión, la posición francesa yera cimera, yá que'l so pretendiente baxaba de la fía mayor.

Delles potencies europees tarrecíen la posibilidá de que tanto Francia como'l Sacru Imperiu facer col control d'España, lo que deterioraría l'equilibriu de poder n'Europa. Por ello, Guillermu III, rei de Gran Bretaña ya Irlanda, prefería a otru candidatu, el Príncipe Bávaru [[José Fernando de Baviera]], nietu de Leopoldu I y la primer esposa d'ésti: [[Margarita Teresa d'España]], fía pequeña de Felipe IV. Nos términos del [[Primer Tratáu de Partición]], robláu en [[L'Haya]] en 1698, en plena guerra de los Nueve Años, per Inglaterra y Francia pa evitar una alianza hispanu-alemana, axustábase que José Fernando heredaría España, incluyendo los territorios italianos, ente que los Países Baxos partir ente les Cases de Francia y d'Austria. España, sicasí, nun fuera consultada y refugaba frontalmente la partición del [[Imperiu español]]. La corte española aportunaba na necesidá de caltener la integridá del Imperiu. Por ello, cuando'l tratáu llegó a oyíos de Carlos II, ésti declaró a José Fernando como'l so únicu herederu, mandándo-y tol heriedu en solitariu.

El problema resurdió seis meses dempués, cuando'l príncipe José Fernando morrió de [[viruela]]. La corte española aportunaba na so posición de caltener tol territoriu español gobernáu so namái un mandu, lo que namái dexaba les posibilidaes de dexar dichu mandu a Francia o a Austria. Carlos II, primíu pola so esposa alemana, escoyó la casa austriaca, escoyendo como herederu al [[Carlos VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|archiduque Carlos]]. Inorantes de la decisión de Carlos II, Lluis XIV y Guillermu III roblaron un [[Segundu Tratáu de Partición segundu tratáu]], que dexaba al archiduque con España, los Países Baxos y les colonies, ente que'l fíu mayor (y herederu) de Luis, [[Luis Gran Delfín]] heredaría los territorios italianos, en previsión d'intercambialos darréu por [[Saboya]] o la [[Ducáu de Lorena|Lorena]].

En [[1700]], amorrentando nel so llechu de muerte, Carlos II camudó les disposiciones socesories inesperadamente. Debíu al [[Tratáu de Ryswick]], la opinión española habíase vueltu más francófila, y Carlos II, basáu nes esperiencies previes que demostraben la superioridá militar francesa, pensó que Francia taba más capacitada pa caltener la unidá del imperiu. L'heriedu español foi-y ufiertada na so totalidá a [[Felipe V d'España|Felipe, duque d'Anjou]], fíu menor del Delfín. La ufierta incluyía una cláusula pola cual Felipe tenía d'arrenunciar a la so posición na llinia socesoria francesa.

Esta ufierta dexaba a Lluis XIV ante una difícil decisión: per un sitiu podía aceptar tol Imperiu español, traicionando asina los Trataos de Partición que primeramente roblara con Guillermu III, o podía refugar la ufierta, aceptando'l Segundu Tratáu, dexando Europa nun estáu de paz. Lluis XIV asegurara a Guillermu III que cumpliría los términos del Tratáu y partiría los dominios españoles. Sicasí, inclusive aceptar namái una parte del legáu español ponía a Francia en grave peligru d'entrar en guerra col Sacru Imperiu; amás Guillermu III dexara claro que nun sofitaría a Luis nuna guerra pa llograr los territorios axustaos nel Tratáu de Partición. Lluis XIV, sabiendo qu'en cualquier circunstancia la guerra yera inevitable, yera más provechosu aceptar la ufierta socesoria propuesta por Carlos II. Asina, cuando Carlos II morrió'l [[1 de payares]], Felipe, duque d'Anjou, foi proclamáu [[Felipe V d'España|Felipe V]], rei d'España.


Los oponentes de Lluis XIV aceptaron a Felipe como rei español a remolera. Sicasí, ésti actuó precipitadamente en [[1701]] cuando tresfirió'l [[asientu de negros]], un permisu pa vender esclavos a les colonies españoles, a Francia, movimientu que suponía un gran riesgu pal comerciu inglés. Amás, Lluis XIV dexó de reconocer el reináu de Guillermu III tres la muerte de Xacobu II, reivindicando al fíu y herederu d'ésti [[Jacobo Francisco Estuardo]] (conocíu como *el Vieyu Pretendiente*) como rei d'Inglaterra ya Irlanda. Más allá, Luis mandó tropes a los Países Baxos españoles p'asegurar la so llealtá a Felipe V y pa guarnir les fortaleces españoles, que tuvieren mientres un tiempu baxu control holandés como parte de la *Barrera* que protexía les Provincies Xuníes de potenciales ataques franceses. Arriendes d'ello, formóse una alianza ente Gran Bretaña, les Provincies Xuníes, el Sacru Imperiu Romanu Xermánicu y la mayoría d'estaos xermánicos. [[Baviera]], [[Portugal]] y [[Saboya]] aliáronse al llau de Lluis XIV y Felipe V.

La subsecuente [[Guerra de Socesión española]] siguió mientres práuticamente'l restu del reináu de Luis. Los franceses tuvieron daqué d'ésitu, llegando casi a prindar [[Viena]], pero la victoria de [[John Churchill|Marlborough]] y [[Eugenio de Saboya]] na [[batalla de Blenheim]] ([[13 d'agostu]] de [[1704]]) y otres derrotes como la [[batalla de Ramillies]] y la [[batalla de Oudenarde]] xuníu a la fame y la delda creciente fizo que Francia tuviera que tomar una postura defensiva. Baviera foi conquistada polos aliaos tres la batalla de Blenheim, y Portugal y Saboya pasáronse rápido al otru bandu. La guerra foi bien costosa pa Lluis XIV; escontra [[1709]], l'exércitu francés taba gravemente debilitáu y Luis rogaba una paz. Sicasí, toles negociaciones de paz quedaron en nada por cuenta de les condiciones qu'imponíen los aliaos. Cada vez se faía más claru que Luis nun podría caltener na so órbita tolos territorios españoles, pero igualmente quedaba cada vegada más claru que los sos oponentes nun podríen quitar a Felipe V del tronu español tres les victories francoespañolas nes batalles d'[[Batalla de Almansa|Almansa]] y [[Batalla de Villaviciosa (1710)|Villaviciosa]].

La situación francesa empeoró cola cayida de [[Bouchain]], que dexaba a Marlborough col camín práuticamente llibre pa llegar hasta París. Pero la muerte del emperador [[Xosé I d'Habsburgu|Xosé I]] en 1711, fíu mayor del yá fináu Leopoldu I, dexaba al archiduque Carlos como posible herederu d'un Imperiu tan grande como'l de [[Carlos I d'España|Carlos V]]: el Sacru Imperiu y l'Imperiu español so un mesmu mandu. Dichu Imperiu sería tan problemáticu pa los ingleses como lu sería l'Imperiu español n'órbita francesa. Esta circunstancia fizo que Gran Bretaña y Francia empezaren unes negociaciones unillaterales de paz. Dichos alcuerdos remataron nel [[Tratáu d'Utrecht]]. La paz col Sacru Imperiu llegó en [[1714]], col [[Tratáu de Baden]]. Los puntos principales de la paz fueron los siguientes: Felipe V quedaba reconocíu como rei d'España y de les colonies españoles. Les posesiones españoles nos Países Baxos ya Italia estremar ente Austria y Saboya, ente que [[Xibraltar]] y [[Menorca]] pasaben a manes ingleses. Amás, Lluis XIV comprometer a nun ufiertar más sofitu al *Viejo Pretendiente* na so campaña pa faese col tronu inglés. Anque Francia tuvo que dexar delles colonies nes Amériques a Inglaterra, la mayoría de les sos posesiones continentales perdíes na guerra fuéron-y devueltes, consiguiendo inclusive dalgún territoriu reclamáu como'l principáu d'Orange.

== Fin de siete décades de reináu y muerte ==


Asina foi como'l rei Sol llegó a la fin del so llargu reináu que tuvo marcáu polos primeros síntomes de decadencia del réxime y de la corte, el cayente de la hexemonía francesa nel continente, el fracasu de la so política colonial y l'esmolecedor malestar social surdíu de les fames que carecía'l pueblu llanu. Sicasí, el monarca, llamáu «vicediós» pol [[obispu]] [[Godeau]], siguió fiel a sigo mesmu y confiáu hasta'l día de la so muerte ([[1715]]) na so voluntá como únicu motor de la vida del reinu y de los sos súbditos.


Lluis XIV morrió'l [[1 de setiembre]] de [[1715]] de [[cangrena]], pocos díes enantes del so setentenu séptimu cumpleaños y tres de setenta y dos años de reináu. El so cuerpu xaz na [[basílica de Saint-Denis]], en París. Práuticamente tolos fíos llexítimos del rei morrieron na infancia. L'únicu que llegó al maduror, el so fíu mayor [[Luis, el Gran Delfín]] morrió primero que'l so padre, nel añu [[1711]], dexando tres fíos. El mayor d'ellos, [[Luis, duque de Borgoña]], morrió en [[1712]], siguíu pol fíu mayor d'ésti, [[Luis, duque de Bretaña]]. Poro, el bisnietu de cinco años de Lluis XIV, Luis, el duque d'Anjou, fíu pequeñu del duque de Borgoña y *Delfín* tres la muerte del so güelu, el so padre y el so hermanu mayor, foi'l socesor al tronu francés, reinando como [[Lluis XV de Francia]].

Lluis XIV intentó evitar la xubida al tronu del so sobrín [[Felipe d'Orleans|Felipe II, duque d'Orleans]], quien al ser el pariente más cercanu convertir nel rexente del futuru Lluis XV. Lluis XIV prefería esviar parte d'esi poder al fíu illexítimu que tuvo con Madame de Montespan, [[Luis Augustu de Borbón, duque de Maine|Luis Augustu de Borbón]] y creó un conseyu rexente como'l que primeramente creó Lluis XIII antemanándose a la minoría d'edá de Lluis XIV. El testamentu de Lluis XIV disponía que Luis Augustu sería'l proteutor de Lluis XV, superintendente de la educación del nuevu rei y Comandante de la Guardia Real. El duque d'Orleans, sicasí, aseguróse l'anulación del testamentu nel Parllamentu, sobornando a los parllamentarios cola devolución del poder que Lluis XIV -yos había arrebatáu. Luis Augustu foi desaposiáu del so títulu de *Prince du Sang Royal* (*Príncipe de Sangre Real*), que concediérase-y a él y al so hermanu [[Luis Alejandro de Borbón]], y de la comandancia de la Guardia Real, pero caltuvo'l so puestu de superintendente, quedando Felipe II como únicu rexente. El so hermanu Luis Alejandro, sicasí, consiguió caltener los sos privilexos y títulos.

== Personalidá de Lluis XIV ==
[[Isabel Carlota del Palatináu|Isabel Carlota de Baviera]], conocida na corte de [[Versalles]] como *Madame*, quien fora la so segunda cuñada fixo la siguiente descripción del rei, pocu dempués de la so muerte:



== Ancestros ==
<div style="clear: both; width: 100%; padding: 0; text-align: left; border: none;" class="NavFrame">
<div style="background: #ccddcc; text-align: center; border: 1px solid #667766" class="NavHead">*'Ancestros de Lluis XIV de Francia*'
</div>
<div class="NavContent" style="display:none;">
<center></center></div></div>

== Descendencia ==


=== Con María Teresa d'Austria ===
Del so matrimoniu cola so primer esposa, la so prima hermana [[María Teresa d'Austria]], tuvo seis fíos:
* [[Lluis de Francia (1661-1711)|Lluis de Francia]] (1661-1711), [[Delfín (títulu)|Delfín de Francia]]; conocíu como *El Gran Delfín*;
* [[Ana Isabel de Francia]] (18 de payares de 1662-30 d'avientu de 1662);
* [[María Ana de Francia]] (16 de payares de 1664-26 d'avientu de 1664);
* [[María Teresa de Francia (1667-1672)|María Teresa de Francia]] (2 de xineru de 1667-1 de marzu de 1672);
* [[Felipe Carlos de Francia]] (5 d'agostu de 1668-10 de xunetu de 1671), duque d'[[Casa d'Anjou|Anjou]];
* [[Luis Francisco de Francia]] (14 de xunu de 1672-4 de payares de 1672).

=== Con Luisa de La Vallière ===
Con [[Luisa de La Vallière]] tuvo cuatro fíos, de los cualos namái sobrevivieron dos que seríen llexitimaos:
* Carlos de La Baume Le Blanc (1663-1665); nun foi llexitimáu;
* Felipe de La Baume Le Blanc (1665-1666); nun foi llexitimáu;
* [[María Ana de Borbón]] (1666-1739), *Mademoiselle de Blois*, casada con [[Luis Armando I de Borbón-Conti]], [[Príncipe de Conti]]; foi llexitimada el 14 de mayu de 1667;
* [[Lluis de Borbón, conde de Vermandois|Lluis de Borbón]] (1667-1683), conde de [[Vermandois]]; legitimado el 20 de febreru de 1669.

=== Con Françoise Athénaïs de Rochechouart de Mortemart, Madame de Montespan ===
Con [[Madame de Montespan|Françoise Athénaïs de Rochechouart de Mortemart, Madame de Montespan]] tuvo siete fíos:
* [[Luisa Francisca de Borbón (1669-1672)|Luisa Francisca de Borbón]] (1669-1672);
* [[Luis Augustu de Borbón (1670-1736)|Luis Augustu de Borbón]] (1670-1736), duque de [[Maine]];
* [[Luis César de Borbón]] (1672-1683), conde de [[Vexin]] y abá de [[Abadía de Saint-Germain-des-Prés|Saint-Germain-des-Prés]];
* [[Luisa Francisca de Borbón]] (1673-1743), Mademoiselle de [[Nantes]], esposa de [[Lluis III de Borbón-Condé]], duque de Borbón y VI príncipe de Condé;
* [[Luisa María Ana de Borbón]] (1674-1681), Mademoiselle de [[Tours]];
* [[Francisca María de Borbón|Francisca María]] (1677-1749), la segunda Mademoiselle de [[Blois]], que sería esposa de [[Felipe d'Orleans]], duque de [[Chartres]] y futuru Rexente a la muerte de Lluis XIV;
* [[Luis Alejandro de Borbón|Luis Alejandro]] (1678-1737), conde de [[Toulouse]].

=== Con Claudia de Vin des Œillets ===
* [[Luisa de Maisonblanche]] (1676-1718), casada con Bernardo de Prez y Baronesa de La Queue, non llexitimada.

=== Con María Anxélica de Scorailles ===
Con [[María Anxélica de Scorailles]] tuvo dos fíos:

* Un fíu (1679) que morrió pocu dempués de nacer.

* Una fía (1681) muerta al nacer. La madre morrió probablemente de resultes d'entueyos derivaos del partu.

== Legáu ==

El reináu de Lluis XIV ye consideráu'l más grande de la historia francesa. Lluis XIV asitió a un Borbón nel tronu español, hasta entós el principal enemigu francés, acabando asina con sieglos de rivalidá con dichu país européu que se remontaba a la dómina de [[Carlos I d'España|Carlos I]]. Los Borbones caltener nel tronu español mientres el restu del sieglu XVIII, pero a partir de 1808 fueron derrocaos y restauraos delles vegaes. Les sos guerres y estravagantes palacios llevaron a la bancarrota al estáu (anque ye ciertu que Francia se recuperó en namái unos años), lo que lu llevó a xubir los impuestos a los llabradores, una y bones la nobleza y el cleru tenía exención d'impuestos.

Sicasí, Lluis XIV asitió a Francia nuna posición predominante n'Europa, añadiendo al país diez nueves provincies y un imperiu. A pesar de les aliances oponentes de delles potencies europees, Luis siguió collechando trunfos y amontando el territoriu, el poder y la influyencia francesa. Como resultáu de les victories militares según los llogros culturales, Europa almiraría a Francia y la so cultura, comida, estilu de vida, etc.; el [[Idioma francés|francés]] convertir na *llingua franca* pa tola élite europea, inclusive hasta l'alloñada [[Rusia]] de los [[Romanov]]. La Europa de la [[Ilustración]] miraría al reináu de Luis como un exemplu a asonsañar. Sicasí, el [[Louis de Rouvroy, duque de Saint-Simon|duque de Saint Simon]], a quien nun-y gustaba Lluis XIV, diría: 



Sicasí, inclusive l'alemán [[Leibniz]], que yera protestante, referir a él como «unu de los más grandes reis qu'enxamás esistieren». [[Voltaire]], l'apóstol de la Ilustración, comparar con [[Augustu]] y refirióse al so reináu como «dómina eternamente memorable», moteyando a la Era de Lluis XIV» como'l «Gran Sieglu» (*Le Grand Siècle*).

== Ver tamién ==
* [[Semeya de Lluis XIV]]
* [[Absolutismu]]
* [[Barón Haussmann]]
* [[Galicanismu]]
* [[Guerra de Socesión española]]

== Notes y referencies ==


== Bibliografía ==
* 
* 
* 
* 
- BURKE, Peter, *La fabricación de Lluis XIV*, San Sebastián: ed. Nerea, 1995 (ed. inglesa *The fabrication of Lluis XIV*, Londres: Yale University Press, 1992.)

== Enllaces esternos ==


* [http://asv.vatican.va/es/doc/1693.htm Carta autógrafa de Lluis XIV a Inocencio XII] 
* [http://cremeriedeparis.com/kinglouisxiv Infancia de Lluis XIV] (n'inglés)
* [http://www.datesofhistory.com/Louis-XIV-France.biog.html Cronoloxía de Lluis XIV] (n'inglés)
* [http://www.louis-xiv.de/ Steingrad, Y. (2004). "Louis XIV"] (n'inglés)
* [http://oll.libertyfund.org/ToC/0028.php Acton, J. Y. Y., 1ᵉʳ Barón. (1906). *Lectures on Modern History.'' Londres: Macmillan and Co.]  (n'inglés)