Xaponés

El **xaponés** ye un idioma emplegáu principalmente en Xapón. El so nome en xaponés ye *nihongo* (日本語).

## Historia y clasificación
Hai distintes teoríes:

* Rellacionáu cola familia altaica y urálica (coreanu, manchú turcu, húngaru, estonianu y finlandés). Esta teoría apóyase nel fechu de que ye un idioma aglutinante con dos tonos.
* Alcuéntrense similitúes col coreanu y les llingües malayopolinesies.
* Ye un idioma aislláu xunto col ryukyuense.

La documentación más antigua en xaponés son unes inscripciones realizaes en carauteres chinos del sieglu V.

## Distribución xeográfica
En Xapón 130 millones de falantes, nes islles Ḥawai más de 250.000 (el 30% de la población), en California (EE.XX.) unes 300.000 y en Brasil 150.000.

### Dialeutos
Tien una bayura de variantes, la de Kanto (Tokiu y alredores) ye consideráu l'idioma oficial.

L'idioma d'Okinawa, (ryukyuyense), ye incomprensible pa los xaponeses polo que nun se considera un dialeutu.

## Pronunciación
Tien poques vocales y consonantes, y la mayor parte de les sílabes son abiertes. La *r* y la *l* nun se distinguen la una de la otra. L'acentu ye musical y tien tres tonos diferentes (baxu, mediu y altu).

El sistema fonolóxicu ye cenciellu. Cinco vocales, qu'escrites en carauteres romanos son: *a, i, u, e, o*. Pronúnciense de forma asemeyada al asturianu. Tien 19 consonantes que se correspuenden con: *k, s, sh, t, ch, ts, h, f, m, n, y, r, w, g, z, j, d, b, p* y *n* tamién nomada *mora*.

## Escritura
La escritura xaponesa ta basada en dos sistemes d'ortografía, compuestos polos ideogramas chinos, o *[[kanji]]*, introducíos en Xapón alredor del sieglu IV, estos úsense como ideogrames y fonogrames.

El segundu sistema ye'l *[[kana]]*, desendolcáu unos 500 años dempués del *[[kanji]]*, pertenecen al *kana* dos formes d'escritura: los silabarios *[[katakana]]* y el *[[hiragana]]*.

El *katakana* úsase pa escribir nomes de persones y llugares foriatos de forma fonética, asina como pa escribir onomatopeyes. El *hiragana* pa pallabres d'orixe xaponés.

Tamién fai usu del alfabetu llatín nomáu *[[romaji]]*, utilizáu pa escribir nomes de marques y compañíes ya sigles conocíes internacionalmente como *CD*. Esisten distintos sistemes de romanización, de los que'l más conocíu ye'l sistema Hepburn, magar que'l Kunrei-shiki ye l'oficial en Xapón.

Orixinalmente esiste un escasu númberu de sílabes posibles, pero nos caberos años, pola creciente influyencia de los idiomes estranxeros (y sobre too del inglés) anexáronse dellos soníos que solo puen ser escritos en *katakana* (ti, tu, di, du, tse, che, etc.)

Silabes en xaponés







Mora
w
r
y
m
h
n
t
s
k
Vocal


n
wa
ra
ya
ma
ha
na
ta
sa
ka
a




ri

mi
hi
ni
chi
shi
ki
i




ru
yu
mu
fu
nu
tsu
su
ku
u




re

me
he
ne
te
se
ke
e



wo
ro
yo
mo
ho
no
to
so
ko
o







pa
ba
da
za
ga


pi
bi
ji
ji
gi


pu
bu
zu
zu
gu


pe
be
de
ze
ge


po
bo
do
zo
go







rya
ryu
ryo


mya
myu
myo


hya
hyu
hyo


nya
nyu
nyo


cha
chu
cho


sha
shu
sho


kya
kyu
kyo







pya
bya
ja
gya


pyu
byu
ju
gyu


pyo
byo
jo
gyo








## Gramática
Llingua aglutinante que combina diversos elementos llingüísticos en pallabres simples. Caún d'estos elementos tien una significación fixa y apta pa esistir separtadamente.

Nun tien pronomes, y los verbos son impersonales. Nun tien artículos nin xéneru, y el casu ta indicáu por sufixos.

* La estructura gramatical ye suxetu-oxetu-verbu.
* El conceutu de númberu nun ta mui estendíu. El sufixu *-tachi* indica la idea de pluralidad (por exemplu, *watashi* = "yo", *watashi-tachi* = "nosotros"), y tamién pue duplicase la pallabra col mesmu fin. Partiendo del antiguu pronome de 1ª persona *ware* fórmase *wareware*, otra forma de decir "nosotros").
* Nun esiste'l tiempu futuru.
* Pa espresar cantidá empléguense auxiliares nomaos *contadores*: p'animales úsase'l contador "*-hiki*", pa oxetos allargados (por exemplu, un llapiceru) emplégase "*-hon*", pa máquines (incluyendo dispositivos electrónicos) úsase "*-dai*", etc.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Historia del idioma
* Xaponés abecé exercicios
* AKSER Brasil - Cursu de Xaponés en Videu