I Ching

:*Esti artículu referir a un llibru oracular chinu, pa otros usos vease: [[I Ching (cómic)]].*

El ***I Ching***, ***Yijing*** o ***I King*** (en chinu tradicional: 易經; en chinu simplificáu: 易经; en pinyin: *yì jīng*) ye un llibru oracular chinu que los sos primeros testos supónense escritos escontra'l 1200 e.C.
Ye unu de los Cinco Clásicos confucianos.

El términu *i ching* significa 'llibru de les mutaciones'. El testu foi aumentáu mientres la dinastía Zhou y darréu por comentaristes de la escuela de Confucio, pero'l so conteníu orixinal ye de procedencia taoísta, y non confucianista. Créese que describe la situación presente de quien lo consulta y prediz la manera en que se va resolver nel futuru si adóptase ante ella la posición correuta. Ye un llibru adivinatorio y tamién un llibru moral, al empar que pola so estructura y simboloxía ye un llibru filosóficu y cosmogónicu.

## Fundamentación
La filosofía del *I Ching* supón un universu rexíu pol principiu del cambéu y la rellación dialéutica ente los opuestos. Nunca presenta una situación na que nun tea incluyíu'l principiu contrariu al rector del signu, que va conducir a un nuevu estáu. Los cambeos asoceder de manera cíclica, como les estaciones del añu, lo cual amuesa claramente'l conceutu taoísta del yin y yang.

Nel so aspeutu cosmogónicu, el *I Ching* describe un universu nel que la enerxía creadora provién del cielu, en tantu la tierra ye receptora y fecundadora d'esa enerxía primaria.

En ciertu mou el *I Ching* considera'l cambéu como la única realidá esistente, el ser. N'Occidente identifica'l ser con aquello que caltién xuníes la forma (principiu inmaterial) y la materia (principiu material) y da-y la virtú formal a la forma. Pal *I Ching*, la materia ye namái una manifestación pasaxera d'un principiu más fondu.

Los comentarios de Zhou y principalmente los de la escuela confuciana añaden un principiu moral que tien de presidir la conducta del suxetu qu'aspire a ser «noble». Esta filosofía moral inspirar na naturaleza y les formes en qu'ésta procede, de manera que les figures del *I Ching* atopen el so axugu na vida política y pórtense como metáfores de la conducta correuta.

Nel *I Ching* alviértese un sistema de numberación binariu, al empar xeométricu y aritméticu, nel qu'una llinia continua ye al empar tolos númberos impares, y una quebrada, los pares. Los trazos de los hexagramas constrúyense de baxo escontra riba, al contrariu de la escritura china posterior, que se constrúi de riba a embaxo.

## Historia

Primero que s'escribieren los primeros comentarios del *I Ching* mientres la dinastía Zhou, hai más de 3000 años, yera una práutica frecuente na corte y na clase ilustrada consultar el futuru por aciu tarmos de milenrama, tamién llamada aquilea. Esistíen dende los tiempos del emperador Fu-Hi imáxenes asignaes al resultáu de la consulta.

Trés son les fontes reconocíes de les versiones actuales del llibru:
* el testu del míticu Fu-Hi (a lo menos del 2400 e.C.);
* los del rei Wen y el so fíu'l duque de Zhou (escontra'l 1100 e.C.) y 
* los de Confucio y los sos discípulos (500 e.C.)
A esos testos amestáronse comentarios de bruxos y de la escuela del yin-yang, qu'en dómines recién fueron refugaos polos estudiosos.

Anque, en cierto, la llectura por aciu el sistema del *yin* y el *yang* (principiu femenín y principiu masculín) ye posible, los estudiosos prefirieron nun tenela en cuenta, pa caltener la pureza arcaica del llibru. Col mesmu criteriu pueden refugase los comentarios confucianos, pero l'autoridá de Confucio ye bien fuerte na cultura china como pa pasalos por altu.

Esti llibru llegó a Europa nel sieglu&nbsp;XIX colos sos consiguientes intentos de traducción (por casu la de Charles de Harlez, publicada en Bruxeles en 1889). Sieglos antes, Athanasius Kircher llograra una tabla colos signos del I Ching pero, dafechu ignorante del so sentíu orixinal interpretar como una forma de llinguaxe astractu universal. El relativu espardimientu de la so obra arrobinó la conocencia del I Ching n'occidente, pero dende una perspeutiva esotérica qu'aburuyaba la so significación. Por tanto, suelse afirmar qu'esta práutica foi desconocida n'Europa hasta apocayá más d'un sieglu.
Unu de los mayores especialistes occidentales nel *I Ching* foi'l misioneru y sinólogu alemán Richard Wilhelm, quien publicó una versión del llibru en 1923.
Una nueva versión, publicada en 1948, llevaba un prólogu del psiquiatra suizu Carl Jung, autor de la teoría del inconsciente coleutivu. La versión de Wilhelm presenta'l llibru en trés grandes seiciones, colos testos más antiguos na primera y acutando la segunda y la tercera pa *Los diez ales* o comentarios de la escuela confuciana. Esta traducción alemana foi de la mesma traducida en 1949 al inglés y en 1950 al italianu.

Al marxe de les numberoses lleendes qu'esisten en redol al orixe del *I Ching*, los únicos datos fiables, asitiar escontra'l sieglu&nbsp;XI e.C., cuando'l rei Wen, desenvolvió un sistema d'idees basáu en 64 hexagramas, al que llamó I, que se traduz por llagartu y tamién por fácil, y que simboliza la rapidez y la facilidá nel cambéu.

Tres la muerte del rei Wen, el so fíu'l duque de Zhou siguió'l desenvolvimientu del sistema d'idees ellaboráu pol so padre, ya introdució el conceutu de rellación ente los opuestos y de «aición y reaición», definiendo les 6 llinies de cada unu de los hexagramas.

Por tanto, nun ye hasta'l sieglu&nbsp;VIII e.C. cuando definitivamente surde'l *Chou Í* o *Los cambeos de Chou*, llibru compuestu polos 64 hexagramas y les sos correspondientes llinies.

A partir d'esti momentu, el *Chou I* empieza a ser cada vez más conocíu y el so usu estiéndese tantu con fines adivinatorios, como éticos y filosóficos.

Darréu, en redol al sieglu VI e.C. surden dos de les principales corrientes de pensamientu de la cultura china, representaes por:
# Lao-Tsé, autor del *[[Tao te king|Tao Te King]]*, principal testu de la filosofía taoísta, y #
Confucio, que proponía la ética y la moral como les víes más eficaces p'algamar el bienestar humano y social.

Ente los sieglos V y III e.C., el confucianismu empieza a estendese a tolos niveles sociales y establécense numberoses escueles de siguidores de les sos idees.

Mientres los sieglos III y II e.C., dellos miembros de les escueles de Confucio, escribieron una serie de testos, trataos o apéndices que se conocen como *Les Diez Ales*, y que contienen aportaciones sobre la interpretación de los hexagramas del rei Wen, de les llinies del duque de Chou, de la simboloxía y les imáxenes, del conceutu del cambéu, de los triagramas, de la secuencia de los hexagramas y de la so asociación por pares.

Finalmente, al xunir el *Chou Í* ('los cambeos de Chou') xunto colos testos o trataos que formen *Les Diez Ales*, ye cuando surde'l *I Ching* (o 'llibru de los cambeos') tal que lo conocemos na actualidá.

## Usos

Esperimentar el *I Ching* ye intentar entender cómo se xeneren y prodúcense los cambeos nes nueses circunstancies y en nós mesmos. Esti milenariu tratáu de lleis universales, que'l so orixe remontar a más de 3000 años d'antigüedá, indícanos la direición natural o de menor resistencia al cambéu que presenta la situación na qu'atopamos.

La posibilidá d'afayar y esmazcarar les contradicciones que s'escuenden tres les apariencies y llegar a entender los cambeos que se producen na nuesa vida, ye principalmente lo que nos ufierta'l *I Ching* al traviés de la estructura d'idees representaes nos distintos símbolos y hexagramas y de les rellaciones que s'establecen ente les mesmes.

Si consiguiéramos entender de mano les posibles consecuencies d'una determinada idea, pallabra, fechu o actitú, dalgunos podríen creer que tán aldovinando'l futuru, anque realmente, tratar d'una simple previsión, resultáu de la comprensión de la rellación qu'esiste ente los acontecimientos.

## Medios de consulta

### Tarmos de milenrama
Utilícense 50 banielles de milenrama o aquilea, dexando un aparte van estremándose d'una manera determinada en grupos les demás. Ye un sistema qu'asegura que namái va intervenir la enerxía del consultante. La división al azar y el recuentu de los tarmos yera una complexa operación que s'amenorgaba a númberos, los que de la mesma representaben llinies quebraes o llinies enteres, según fueren pares o impares.

### Monedes

Una y bones el métodu de los tarmos de aquilea ye lentu y esixe cierta maña manual, ye posible utilizar un sistema consistente na tirada simultánea de tres monedes. Les monedes pueden ser de cualquier tipu, preferiblemente unes del mesmu tamañu y valor, y de cursu actual. Una vegada escoyíes les monedes aconséyase usar siempres les mesmes, y usales individual y personalmente.

#### Monedes chines
La consulta por aciu l'usu de monedes chines adquier una connotación especial pola so simbólica conexón ancestral. Estes son redondes, con un furacu cuadráu nel centru. La circularidá representa'l principiu creativu del yang (*Ch'en* o Cielu), ente que'l furu cuadráu simboliza'l principiu del yin, l'espaciu llindáu de la *Tierra* receptiva (*K'un*). Cada llau de les monedes tien asignáu un valor estáticu, de forma que al sumar los de los trés monedes llanzaes llógrase un sumatorio total que bazcuya ente seis y nueve, y asina se determina si'l trazu de la llinia del hexagrama ye yang (impar, llinia continua) o yin (par, llinia quebrada).

Nes monedes chines el llau que tien más grabaos o ideogrames, de normal cuatro, ye'l valor Yang o llau positivu (valor trés), y el que tien dos ideogrames ye Yin o llau negativu (valor dos). Orixinalmente unu de los dos llaos de les monedes nun tenía calteres, pero na dinastía Man Ch'ing introduciéronse dos, denominaos calteres *Man Chou* o *Manchú*. Este correspuende col llau de valor par, el llau yin o negativu. Los cuatro ideogrames de la cara de la moneda tamién representen les cuatro estaciones del añu, consideraos la unidá.

Tradicionalmente les monedes yeren purificadas y bendicíes, pa depués ser calteníes nun llugar altu como una repisa o altillo percima del costazu, y namái se movíen pa realizar la consulta.

#### Exemplu d'una tirada y la so notación
Si nun se dispón de monedes chines, puede utilizase 3 monedes convencionales asignando un valor 3 (Yang) a la cara y un valor 2 (Yin) a la cruz. Pa empobinase na decisión puede ser útil saber que'l sol d'una moneda puede ser el Yang, una casa ye Yin, una cara masculina ye Yang, una femenina Yin, etc.

D'esta miente surden ocho posibles resultaos pa cada tirada, sumando los citaos valores, son:

* 2+2+2 = **6**, llinia yin mutable o "gran yin" (**<code>—X—</code>**)
* 2+2+3 / 2+3+2 / 3+2+2 = **7**, llinia yang (**<code>———</code>**)
* 2+3+3 / 3+2+3 / 3+3+2 = **8**, llinia yin (**<code>—&nbsp;—</code>**)
* 3+3+3 = **9**, llinia yang mutable o "gran yang" (**<code>—θ—</code>**)

Cuando la suma de los valores de los trés monedes ye impar (7 y 9) dibúxase una llinia entera y si ye par (6 y 8) una llinia partida. Cada llinia llograda escríbese de baxo escontra riba, una percima de la otra. La tirada repite seis vegaes, esto ye, escríbense 6 llinies de les cualos surde un hexagrama.

Les llinies mutables del hexagrama (Gran Yin y Gran Yang -les llinies 6 y 9-) tienen de ser marcaes con una llome si deseyar topar tamién el hexagrama complementariu.
Pa llogralo, al llau del hexagrama principal vuelven escribise los valores fixos (7 y 8) nel so respeutivu orde y camúdense al so opuestu solo les llinies Yin y Yang mutables (les que son 6 y 9).

Depués búscase'l númberu de cada hexagrama (principal y complementariu) nuna tabla de doble entrada como les que s'atopen a la fin d'esti artículu, según los trigramas cimeru (les 3 llinies de riba) ya inferior (les 3 de baxo), llogrando asina'l hexagrama final coles sos respeutives llinies móviles pa la so consulta nun llibru d'I Ching que disponga de los 64 hexagramas y les sos sentencies.

### Otros medios
Jing Fang (77-37 e.C.), tres años d'investigación del *I Ching* y les sos teoríes, estableció una correspondencia ente les llinies de los 64 hexagramas y l'antiguu sistema del calendariu chinu. Nesi calendariu, a acaldía asígnase-y unu de los diez *tueros celestes* y una de los dolce *cañes terrestres*, y el ciclu repite cada sesenta díes. El sistema propiu de Jing Fang asigna estos mesmos valores a cada llinia de cada hexagrama, anque non nel mesmu orde. Los dolce cañes y los diez tueros tienen rellación colos cinco fases, o Wu Xing, polos que s'establecen tou tipu de complexes rellaciones al interpretar los hexagramas.

Darréu, Shao Yung (1011 - 1077&nbsp;d.&nbsp;C.) escurrió un métodu pol que pueden llograse los hexagramas de consulta a base del mesmu calendariu.

Na actualidá esti sistema ye conocíu como Wen Wang Gua, y ye bien común ente los consultores profesionales del I-Ching nel sur-este asiáticu (Hong Kong y Taiwán).

## Estructura d'interpretación
El testu del I Ching ye una agrupación de declaraciones oraculares representaos por 64 conxuntos de seis llinies llamaos hexagramas (卦 guà). Cada hexagrama ye una figura compuesta de seis llinies horizontales apiladas (爻 yáo). Cada llinia ye Yang (llinia ininterrumpida o sólida ), o Yin (llinia abierta, rota o quebrada con un buecu nel centru). Con seis d'estes llinies apiladas de baxo escontra riba hai 2⁶ ó 64 combinaciones posibles, y polo tanto 64 hexagramas.

Los hexagramas consten d'un doble conxuntu de tres llinies llamaos trigramas. Hai 2³ posibilidaes, poro, 8 trigramas posibles. La opinión tradicional almite que los hexagramas fueron desenvueltos darréu, resultáu de la combinación de dos trigramas.

Sicasí, nes primeres pruebes arqueolóxiques relevantes, apaecen grupos de símbolos numbéricos en munchos bronces de Zhou occidental y unos pocos güesos oraculares nos reinos de Shang; nestos yá suelen apaecer en grupos de seis. Unos pocos hanse atopáu en grupos de tres números, pero estos son daqué posteriores. Los conxuntos numbéricos son en gran midida anteriores a los grupos de llinies discontinues y continues, polo que los eruditos modernos dulden de les atribuciones mítiques iniciales del sistema hexagrama (Shaugnessy 1993).

Cuando un hexagrama crear por aciu unu de los procesos tradicionales d'aldovinación col I Ching, cada llinia de yin o yang va indicase fixa (ensin mutación) o en movimientu (llinia con cambéu o mutación). Dacuando a partir de les llamaes llinies antigües o mutables, recréase un segundu hexagrama por aciu el cambéu de llinies móviles a les sos contraries. Estes llinies van del númberu seis al nueve y represéntense de la siguiente manera:

* Nueve ye yang antiguu, una llinia ininterrumpida (**<code>—θ—</code>**) mutable a yin nuevu, una llinia discontinua (**<code>—&nbsp;—</code>**).
* Ocho ye yin nuevu, una llinia discontinua (**<code>—&nbsp;—</code>**) ensin cambeos.
* Siete ye yang nuevu, una llinia continua (**<code>———</code>**) ensin cambeos.
* Seis ye yin antiguu, una llinia discontinua (**<code>—X—</code>**) que muta a yang nuevu, una llinia continua (**<code>———</code>**).

El métodu más antiguu pa la formación de los hexagramas, el métodu de los tarmos de milenrama, foi sustituyida gradualmente pol métodu de los trés monedes mientres la dinastía Han. Col métodu de les monedes, la probabilidá de que se de valor yin o yang ye igual, ente que col métodu de tarmos de milenramas recreáu por Zhu Xi (1130-1200), la probabilidá de qu'apaeza yang antiguu ye tres veces mayor a qu'apaeza yin antiguu.

A lo llargo del tiempu esistieron delles disposiciones de los trigramas y hexagramas. Los trigramas adopten una disposición circular, tradicionalmente impresos nun espeyu, o nun discu. Según la lleenda, Fu Xi atopó'l ba gua nes escames d'una tortúa. 

La secuencia del Rei Wen ye la forma tradicional (clásica), na que se disponen los hexagramas usaos na mayoría d'ediciones contemporánees del I Ching.

### [[Pa kua|Trigramas]]
Tres llinies trazaes sobre papel constitúin un trigrama. El trigrama tien acomuñaos toa una variedá de significaos, na tabla resumen los más avezaos.

Tenemos De siguir coles fueyes de milenrama o tirando les monedes hasta consiguir dos trigramas, unu sobre otru. Estos dos trigramas constitúin un hexagrama.

### Hexagramas
Combinando los ochos trigramas básicos fórmense los 64 hexagramas.
Una vegada llográronse los dos trigramas, búscase'l númberu que resulta de la combinación de dambos nel orde correutu. La columna de la izquierda representa'l primera trigrama, el de la parte inferior nel hexagrama; per otru llau la fila de riba representa'l segundu trigrama que nel hexagrama ta asitiáu na parte cimera (La formación de los trigramas y del hexagrama ye dende embaxo escontra riba). Esti númberu llévanos al hexagrama concretu formáu por dambos trigramas, y a partir del cual va llograse la interpretación de la respuesta del oráculu. 

 Una imaxe más completa de los 64 hexagramas puede contemplase na siguiente tabla: 



坤（地）
艮（山）
坎（水）
巽（風）
震（雷）
離（火）
兌（泽）
乾（天）
←上卦↓下卦


11.地天泰
26.山天大畜
5.水天需
9.風天小畜
34.雷天大壮
14.火天大有
43.泽天夬
1.乾為天
乾（天）



19.地泽臨
41.山泽損
60.水泽節
61.風泽中孚
54.雷泽归妹
38.火泽睽
58.兌為泽
10.天泽履
兌（泽）



36.地火明夷
22.山火賁
63.水火既济
37.風火家人
55.雷火豊
30.離為火
49.泽火革
13.天火同人
離（火）



24.地雷復
27.山雷頤
3.水雷屯
42.風雷益
51.震為雷
21.火雷噬嗑
17.泽雷随
25.天雷无妄
震（雷）



46.地風升
18.山風蠱
48.水風井
57.巽為風
32.雷風恒
50.火風鼎
28.泽風大過
44.天風姤
巽（風）



7.地水師
4.山水蒙
29.坎為水
59.風水渙
40.雷水解
64.火水未济
47.泽水困
6.天水訟
坎（水）



15.地山謙
52.艮為山
39.水山蹇
53.風山漸
62.雷山小過
56.火山旅
31.泽山咸
33.天山遯
艮（山）



2.坤為地
23.山地剥
8.水地比
20.風地观
16.雷地豫
35.火地晋
45.泽地萃
12.天地否
坤（地）



## Ver tamién
* Llista de hexagramas del I Ching
* Astroloxía
* Geomancia
* Richard Wilhelm
* Hellmut Wilhelm

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 
* 

;Sobre'l *I Ching*
* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* I-Ching Versión d'Agustín Rodríguez Fernández n'archive.org.
* Bibliografía sobre Yijing  (Bibliografía sobre'l Yijing con trabayos n'inglés, español y chinu).
* Bibliografía sobre l'I Ching
* Los 64 hexagramas  Compendiu d'I ching. Por J. Carlos Fernández.
*  En castellán
* Programa pa consultar l'I Ching pa Windows gratuitu En Castellán.
* Llista de más de 100 traducciones.
* .