open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sublimación

La **sublimación** ye'l procesu que consiste nel cambéu d'estáu de sólidu al estáu gaseosu ensin pasar pol estáu líquidu. Al procesu inversu, esto ye, al pasu direutu del estáu gaseosu al estáu sólidu, denominar **[[Deposición (cambéu d'estáu)|sublimación inversa]]**.

## El ciclu de l'agua y la sublimación
L'agua puede atopase fundamentalmente en tres estados: sólida, líquida y gaseosa. L'agua na Tierra constitúi la hidrosfera, y distribúyese en tres tipos de reserves o compartimientos esenciales, particularmente dientro del mediu ecolóxicu, los océanos, los continentes y l'atmósfera, ente los qu'esiste una continua circulación que configura'l ciclu hidrolóxicu. El ciclu hidrolóxicu ye calteníu pola radiación del sol, qu'apurre la enerxía, y la fuercia gravitatoria, que condiciona y empobina la circulación.

Per mediu d'esta secuencia de fenómenos, l'agua de la superficie terrestre pasa como vapor a l'atmósfera, y torna a les sos fases líquido y sólido al traviés de les diverses formes de precipitación. L'agua pasa al estáu de vapor, non yá pol evaporamientu direutu y la trespiración de les plantes y animales, sinón por sublimación (pasu direutu de l'agua sólido a vapor d'agua).

## El fenómenu de sublimación regresiva o inversa (deposición)
Ye'l procesu inversu a la sublimación progresiva, esto ye, el pasu direutu de gas a sólidu. Por casu, cuando se producen vapores al calecer cristales de yodu y depués ponse sobre ellos un oxetu que ta bien fríu; entós, los vapores van tresformase nuevamente en cristales de yodu. Históricamente la pallabra sublimado referir a les sustancies formaes por deposición a partir de «vapores» (gases), como'l «sublimado corroyente», cloruru mercúrico, formáu por alteración de los calomelanos cristalizáu llográu mientres les operaciones alquímicas.

Cualquier sustancia puro puede sublimarse, esto ye por cuenta de condiciones de presiones cimeres y temperatures inferiores a la que se produz dicha transición. Na naturaleza la sublimación inversa reparar na formación de la nieve o de la escarcha. Les partícules partiendo de les cualos produzse la acreción o acrecimiento planetariu, formar por sublimación inversa a partir de compuestos n'estáu gaseosu aniciaos en supernoves.

## Ver tamién
*Cambéu d'estáu
*Estáu de la materia

## Referencies

## Enllaces esternos
Aceituna

L**'aceituna** ye'l frutu de la olivar (*[[Olea europaea]]*). La planta vien de Grecia y Asia Menor, onde inda pueden atopase en montes d'olivares monteses o «acebuches», onde nun tien la carauterística alliniadura regular propiu de les plantes cultivaes.

Les aceitunes úsense tantu molíes (como aceite) o en frescu pasando primeru por un procesu de maceración qu'esanicia'l sabor amargoso que tienen por cuenta de un glucósidu conocíu como *[[Oleuropeína]]*. N'España son bien populares les aceitunes aliñadas tomaes como aperitivo.

## Etimoloxía
El términu *aceituna* provién del árabe -zaytūnah (que pasó al hispanoárabe como *az-zaytūna*), que lo tomo del araméu * zaytūnā*. La pallabra *oliva*, según los términos equivalentes na mayoría de les demás llingües romániques (a esceición del portugués, que tamién toma'l términu árabe), procede del llatín *ǒLĕa, -ae*, préstamu del griegu *έλαία*, col mesmu sentíu de “aceituna, olivo”.

## Carauterístiques xenerales de l'aceituna
El frutu ye una drupa comestible, de tamañu variable, con una sola grana, gaspia, nel so interior. Pertenez a la familia de les oleaceae. Apurre unes 167 caloríes por cada 100 gramos.
Ente les principales propiedaes de les aceitunes son: que favorecen la dixestión, son antioxidantes, faciliten el vaciamientu de la vesícula y ye beneficiosa pa prevenir enfermedaes cardiovasculares.
La so magaya almacena aceites, de los que'l acedu oleico constitúi nun analís cuantitativos ente un 72 a un 83&nbsp;%, según los estándares del COI y del Codex Alimentarius de la FAO.

### Cultivu

Cultívase anguaño na cuenca mediterránea, norte d'África, parte de la cuenca atlántica, estaos del sur d'Australia, Sudáfrica na zona d'El Cabu, Nueva Zelanda, Estaos Xuníos, China y el Cáucasu, cola variedá autóctona **ninotska**, siendo España el primer productor a nivel mundial y que cunta con una gran variedá de cultivares (ver más embaxo), de delles deriváronse dacuando dalgunes de les variedaes más apreciaes n'otros países.

N'América Llatina los principales productores (n'orde de producción) son Arxentina, con una variedá especial denomada **arauco**&thinsp; —que s'atopa, especialmente, na Provincia de La Rioxa (Arxentina)— Perú, que cunta cola variedá de mesa denomada **Tacna**, proveniente del Valle del Caplina na Rexón Tacna, Chile, que cunta cola so variedá **azapa**, proveniente del Valle de Azapa cercanu a la ciudá nortiza d'Arica, siguíos por Méxicu, Uruguái y Brasil nos estaos de Rio Grande do Sul y São Paulo.

## Variedaes

### España
Pardo

**Pardo** fai referencia a dellos artículos:

## Color
* **Pardo** o marrón, asemeyáu a la coloración más frecuente de la madera o de la tierra;

## Historia
* **[[Pardo (casta)]]**, términu usáu nes colonies españoles pa persones con determináu amiestu racial.

## Llugares
* **[[Distritu de Pardo Miguel]]**, del departamentu de San Martín, Perú;

### N'Arxentina
* **[[Pardo (Buenos Aires)]]**, llocalidá de la provincia de Buenos Aires;
* **[[Estación Pardo]]**, estación ferroviaria na llocalidá homónima, na provincia de Buenos Aires;

### En Brasil
* **[[Río Pardo (Mato Grosso do Sul)]]**, calce fluvial en Mato Grosso do Sul;
* **[[Rio Pardo]]**, conceyu del estáu de Rio Grande do Sul;

### N'España
* **[[El Pardo (Madrid)]]**, barriu, antiguu pueblu y real sitiu del conceyu de Madrid;
* **[[Pardos]]**, conceyu de la provincia de Guadalaxara;
* **[[Pardos (Zaragoza)]]**, pueblu abandonáu na provincia de Zaragoza;

## Apellíu
* **[[Pardo (apellíu)]]**
* **[[Emilia Pardo Bazán]]** (1851-1921), novelista, periodista, ensayista y crítica española; introductora del naturalismu n'España;
* **[[Felipe de Osma y Pardo]]** (1865-1924), diplomáticu peruanu, ministru de Rellaciones Esteriores de 1900 a 1901 y primu hermanu del anterior. 
* **[[Felipe Pardo y Árgoma]]** (1806-1868), poeta satíricu, dramaturgu, abogáu y políticu, Canciller de Perú.
* **[[Felipe Pardo y Barreda]]**, V marqués de Fonte Formosa de Miranda (1860-1939), diplomáticu peruanu, presidente del Club Nacional y tíu carnal del anterior. 
* **[[Jorge Pardo]]** (n. 1955), flauteru y saxofonista español;
* **[[José Antonio de Lavalle y Pardo]]** (1858-1918), Fiscal de la Nación, primu hermanu del anterior. 
* **[[José Pardo Heeren]]**, VI marqués de Fonte Formosa de Miranda (1903-2001), empresariu peruanu, dueñu de la Quinta Heeren y fíu del anterior.
* **[[José Pardo Sastrón]]** (1822-1909), botánicu español;
* **[[José Pardo y Barreda]]** (1964-1947), abogáu, diplomáticu y políticu peruanu, presidente de Perú en dos causes: de 1904 a 1908 y de 1915 a 1919 y fíu del anterior. 
* **[[Juan Pardo (cantante)|Juan Pardo]]** (n. 1942), cantautor y compositor español;
* **[[Juan Pardo Heeren]]** (n. 1910), empresariu y políticu peruanu, ex-ministru d'Economía y Finances y hermanu del anterior.
* **[[Juan Pardo y Barreda]]** (1862-1943), políticu peruanu, presidente de la Cámara de Diputaos y hermanu del anterior. 
* **[[Luis Pardo Villalón]]** (1882-1935), marín chilenu;
* **[[Manuel Pardo y Lavalle]]** (1834-1878), economista y políticu peruanu, presidente de Perú de 1872 a 1876 y fíu del anterior.
* **[[Pedro de Osma y Pardo]]** (1868-1936), políticu peruanu, fundador del diariu *La Prensa*, presidente de la Cámara de Diputaos en 1902, alcalde de Ribayu de 1915 a 1917, alcalde de Lima de 1915 a 1916 y hermanu del anterior. 
* **[[Roberto Pardo Ocampo]]** (m. 1927), abogáu y políticu español;
* **[[Trinidá Herménégilde José Pardo de Tavera]]** (1857-1925), botánicu y humanista filipín.

## Ficción
* **[[Radagast]] "el Pardo"**, personaxe de *El señor de los Aniellos*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Protectoráu

**Protectoráu** puede ser definíu, en derechu internacional, como una modalidá d'alministración de territorios na que per mediu d'un tratáu ente unu o dellos Estaos proteutores y un estáu soberanu o una entidá política que nun algamar a selo pola so escasa institucionalización y soberanía, como yera un grupu tribal o un principáu feudal, alcuerda qu'aquél o aquéllos puedan exercer la so proteición en diversa mididasobremanera, no relativo a les rellaciones esteriores, a la defensa militar y al caltenimientu del orde internu.

N'otres pallabres, ye un Estáu, forma de gobiernu o territoriu que ye protexíu diplomática o militarmente por un estáu o entidá internacional más fuerte. Sicasí por esa proteición, el protectoráu acepta delles obligaciones especificaes, que varien dependiendo de la naturaleza real de la rellación ente dambes entidaes. Na ficción llegal, un protectoráu ye reconocíu como estáu autónomu siquier en potencia y xeneralmente caltién dalguna midida de soberanía o formes de gobernar y alministración nativa.

Polo xeneral considérase qu'un protectoráu ye un preséu al serviciu de los intereses estratéxicos, económicos o militares de les grandes potencies; una institución o formulación llegalizada pa la llexitimación de rellaciones xerárquiques o de poder ente estaos o entidaes nacionales: “El protectoráu tien siempres un enclín colonial, si nun ye en sí mesmu colonial, d'explotación, de provechu.”

## Referencies

## Enllaces esternos
Presbíteru

**Presbíteru** (del griegu πρεσβύτερος, vía llatín, *presbyteros* que significa "el más vieyu", "decanu").

## Sagrada Escritura

### Nel Antiguu Testamentu
Los vieyos” yeren un grupu de líderes nel pueblu d'Israel, Moisés ye quien prefigura esti personaxe dándo-y forma nel llibru del Pentateucu. Nel antiguu testamentu atopamos a los vieyos tomando decisiones polítiques, el llibru de Samuel, darréu na historia, aconseyando al rei y representando a la xente no tocante a asuntos espirituales.

### Nel Nuevu Testamentu
Atopamos que yera un líder local nes congregaciones cristianes que con otros, formaben un conseyu o gobiernu colexal de vieyos, siguiendo la tradición patriarcal xudía. La colegiación taba de la mesma presidida por otru vieyu.

Podemos atopar les siguientes referencies:

## Cristianismu

### Ilesia católica

Na Ilesia católica son conocíos comúnmente como sacerdotes o «cures». Dambos términos n'estrictu rigor nun son sinónimos de presbíteru, yá que sacerdotes son tantu los obispos cuanto los presbíteros, y el términu cura referir a quien tien la responsabilidá de la «cura d'almes» d'una parroquia, esto ye'l párrocu. Na Ilesia Católica hispanu parlante nel usu común suélse-yos denominar 'padres'.

Na teoloxía católica'l presbiterado ye'l segundu grau del sacramentu del orde (que consiste, precisamente, nos trés graos del diaconáu, presbiterado y episcopáu). Asina, los presbíteros son homes que recibieron el segundu grau del sacramentu del orde, el más conocíu. La so función ye celebrar la Eucaristía y alministrar los demás sacramentos, salvo la confirmación y l'ordenación sacerdotal, reservaos al obispu, esto ye, pueden alministrar cinco sacramentos. El presbiterado ye'l ministeriu que desempeñen los miembros de la xerarquía na Pastoral: párrocos, vicarios y capellanes.

### Ilesia ortodoxa ya Ilesia copta
Nel casu de la Ilesia ortodoxa y Ilesia copta, los presbíteros pueden alministrar seis de los siete sacramentos, siendo la esceición el sacramentu del orde, acutáu a los obispos.

### Protestantismu
El protestantismu deniega un sacerdociu distintu al del común de los fieles. Esto llámase sacerdociu universal». A los presbíteros protestantes tamién-y los denomina Pregueros (sacante nel mormonismu).

Pa los mormones, presbíteru ye un oficiu nel sacerdociu menor o sacerdociu aarónico, percima de los oficios de diáconu y maestru pero per debaxo del oficiu d'obispu.

## Ver tamién
* Presbiteriu (catolicismu)

## Referencies
Unitarismu

El **unitarismu** ye una doctrina teolóxica d'un sector de la ilesia protestante, que cree nun Dios unipersonal y sostién que Xesús nun ye'l mesmu Dios, sinón un home creáu por ésti. El unitarismu opónse tanto a la doctrina de la Santísima Trinidá, como a la teoloxía de la Unicidá de Dios.

## Carauterístiques
Esta doctrina sostién principalmente trés idees:

*Un unitariu ye puramente monoteísta y cree qu'esiste solo un únicu Dios, conformáu por una sola entidá.
*Arriendes d'ello, el Xesús de los Evanxelios yera un home consciente de ser unviáu al mundu pa tresmitir la so voluntá, pero non divín nin parte de la naturaleza de Dios hasta'l puntu de ser el mesíes qu'esperaben los xudíos.
*Pal unitariu la esistencia humana ta amestada a esti planeta y nun esiste posibilidá de vida n'otru llugar que nun sía esti planeta. 

Estos trés principios, más o menos alteriaos, son los que constitúin el raigañu de les ilesies unitaries a lo llargo de la historia antes de la so constitución definitiva como denominación en 1825.

## Historia
Les idees del unitarismu entender mientres los primeros años del cristianismu no que'l cristianismu católicu llamó herexía arriana o Arrianismu, pol nome del so principal defensor, Arriu. Pero'l Unitarismu modernu afitar cola Reforma protestante: en Transilvania esistió dende la década de 1560 cuando yera empobináu por Férenc David (1510-1579). En Polonia, el unitarismu florió mientres cien años como la Ilesia Reformada Menor, hasta que la persecución de 1660 forzó a los sos siguidores al exiliu. Figurar clave nel movimientu polacu foi l'italianu Fausto Socino (1539-1604) y al so movimientu llamóse-y Socinianismo. Unitarios aisllaos vivieron n'Inglaterra hacia 1600, sobremanera John Biddle, y depués nel sieglu XVIII, pero siempres siendo consideraos disidentes de la Ilesia d'Inglaterra.

Nel postreru cuartu del sieglu XVIII el movimientu encabezar y dirixó la Essex Church fundada por Theophilus Lindsey en Londres (1774), siendo siguíu tamién pol importante científicu Joseph Priestley. N'Estaos Xuníos, William Ellery Channing llegó a formar tamién una influyente congregación d'idees asemeyaes en Boston, ciudá que llegó a constituyise práuticamente na capital del unitarismu n'América; y a entrambos llaos del Atlánticu les congregaciones unitaries entamáronse como denominaciones independientes en 1825. Nos sos últimos años, l'escritor español José María Blanco White fíxose unitarista.

Darréu, el Unitarismu históricu fundir cola ilesia del unitarismu universalista en 1995, constituyéndose'l Conseyu Internacional d'Unitarios y Universalistes (ICUU) pa coordinar les diverses Ilesies y asociaciones Unitaries y Universalistes del mundu.

## Ver tamién
* Antitrinitarismo

## Referencies

## Bibliografía
*Howe, D. W., *La Conciencia Unitaria* (1970)
*Wilbur, Earl Morse, *Historia del Unitarismu* (1945)
*Wright, C., *Empiezos del Unitarismu n'América* (1955)

## Enllaces esternos
Johan Wilhelm Palmstruch

**Johan Wilhelm Palmstruch**  foi un soldáu, artista, y naturalista suecu.
Palmstruch yera capitán de caballería. Foi conocíu como'l Sowerby suecu, publicaría dos vasta obres de Historia natural: **Svensk Botanik** (o **Botánica de Suecia**) empezada en 1802 y completa, en 1843, d'once volúmenes compuestos de 774 planches coloriaes a mano, y de 23 páxines de índex. Empezó esta publicación cola ayuda financiera de la Real Academia de les Ciencies de Suecia, del grabador Carl Wilhelm Venus (1770-1851) y del naturalista Conrad Quensel (1767-1806). Los testos fueron signados polos meyores botánicos de la dómina, amás de Quensel, pueden citase Elias Magnus Fries (1794-1878), Olof Peter Swartz (1760-1818), Göran Wahlenberg (1780-1851) y Pehr Fredrik Wahlberg (1800-1877); & **Svensk Zoologi**. Aprendió l'arte de la ilustración del francés Louis Jean Desprez (1743-1804).

## Referencies

## Enllaces esternos

* BDH Dixital ''Svensk Botanik'
*
Za Dengel

**Za Dengel** foi emperador d'Etiopía (conocíu como **Asnaf Sagad II**) (1603 - 1604), miembru de la Dinastía Solomónida. Foi fíu de Lesana Krestos, l'hermanu de Sarsa Dengel.

Foi nomáu emperador por Ras Za Sellase. Col tiempu Za Dengel convidó al xesuita Pedro Páez a la so corte en Dankaz, y ésti persuadiólu n'abrazar el catolicismu. 

Esta conversión relixosa conduxo a Za Sellase non solamente a retira-y el so sofitu, sinón a trabayar viviegamente escontra él y a promover una rebelión en Gojjam. Za Dengel coló a la llanura de Bartcho pa frenar ésta rebelión, pero a pesar de l'ayuda de 200 mosqueteros portugueses, Za Dengel finó en batalla'l 24 d'ochobre de 1604.

## Referencies

* E. A. Wallis Budge. *A History of Ethiopia: Nubia and Abyssinia*, 1928. Oosterhout, the Netherlands: Anthropological Publications, 1970. La sección sobre Za Dengel y el so primu Yaqob páxs. 375-383.
Llabrador

Un **llabrador** ye la persona que se dedica a cultivar la tierra nuna esplotación agraria pa la estracción y esplotación de los recursos qu'anicia, tales como: alimentos vexetales como ceberes, frutes, hortolices, camperes cultivaes y forraxes; fibres utilizaes pola industria testil; cultivos enerxéticos etc., tantu por cuenta propia como por cuenta ayena.

## Llabor
Davezu, pal exerciciu del so trabayu (llabor que se denomina "agricultura"), el llabrador ayudar de ferramientes y maquinaria que fueron evolucionando a lo llargo de la historia y que marcaron la evolución de les civilizaciones.

## Simbolismu
Na cultura occidental, dende l'antigüedá el llabrador foi consideráu una figura d'humildá y cencellez, pero de tamién de proteición y guía. 
L'agricultura represéntase de la mesma qu'a la diosa Ceres, coronada d'espigues, con un aráu al llau y un arbustu qu'empieza a floriar. Delles vegaes tien un cuernu de la bayura llenu de toa clase de frutos y dambes manes sobre una pala o azada.

## Ver tamién
* Agricultura
* Neorrural
* llabrador

## Referencies

## Enllaces esternos
Terrateniente

El **terrateniente** ye'l que tien tierres. Úsase principalmente pa referise a los propietarios de grandes estensiones de terrén o hacendados.

## Orixe del términu
La pallabra *terrateniente* procede del sistema feudal de les monarquíes medievales. Fai referencia a nobles con vastos campos agrícoles. 
## Ver tamién
* Llatifundiu
* Minifundiu
* Reforma agraria
* Esplotación agraria

## Referencies
Cedilla

Una **cedilla** ye un gabitu o cola (  ) añadida so ciertes lletres como una marca diacrítica pa modificar la so pronunciación. En catalán, francés y portugués, utilízase namái so la c, y tola lletra (ç) llámase respeutivamente *c trencada*, *c cédille*, y *c cedilha*.

## Orixe

La cedilla aniciar n'España como la metá inferior d'una z cursiva miniatura. La pallabra “cedilla” ye'l diminutivu del nome español antiguu d'esta lletra, la *venza* (zeta). El gallegu y l'español modernu, sicasí, yá nun utilicen esti diacríticu, anque sí s'usa en portugués, catalán, occitanu, y francés, so la lletra *c*, y baxu diverses lletres n'otres llingües.

## Codificación
En Unicode, el símbolu ye `U+0327` ◌̧ (cedilla combinante).
* `U+00B8`  cedilla (HTML `&amp;#184;` o `&amp;cedil;`)

Definiéronse tamién dellos calteres Unicode precompuestos, como:                         

## Otros signos diacríticos
Idiomes como'l rumanu añaden una coma (vírgula) so delles lletres, como'l “ș”, que s'asemeya a una cedilla, pero ye más esautamente una coma diacrítica. Esto ye particularmente confusu coles lletres que pueden tomar los dos diacríticos: por casu, la consonante  escríbese como “ş” en turcu, pero “ș” en rumanu.

Les lletres polaques “ą” y “ę” y les lletres lituanes “ą”, “ę”, “į”, y “ų” nun se faen cola cedilla tampoco, sinón col signu diacríticu ogonek, d'orixe ensin rellacionar.

## Referencies

## Enllaces esternos
* ScriptSource — Allugamientu de la cedilla tradicional
* Diacritics Project—Cómo diseñar una fonte con acentos correutos 
* Keyboard Help—Cómo faer acentos y otros diacríticos nun ordenador
Capilaridá

La **capilaridá** ye una propiedá de los fluyíos que depende de la so tensión superficial la cual, de la mesma, depende de la cohesión del fluyíu y que-y confier la capacidá de xubir o baxar per un tubu capilar

Cuando un líquidu xube per un tubu capilar, ye por cuenta de que la fuercia intermolecular o cohesión intermolecular ente les sos molécules ye menor que l'adhesión del líquidu col material del tubu; esto ye, ye un líquidu que mueya. El líquidu sigue xubiendo hasta que la tensión superficial ye permediada pol pesu del líquidu qu'enllena'l tubu. Ésti ye'l casu de l'agua, y esta propiedá ye la que regula parcialmente'l so ascensu dientro de les plantes, ensin gastar enerxía pa vencer la gravedá.

Sicasí, cuando la cohesión ente les molécules d'un líquidu ye más potente que l'adhesión al capilar, como'l casu del mercuriu, la tensión superficial fai que'l líquidu baxe a un nivel inferior y la so superficie ye convexa.

## Tubu capilar

La masa líquido ye direutamente proporcional al cuadráu del diámetru del tubu, polo qu'un tubu angostu va zucar el líquidu nun llargor mayor qu'un tubu anchu. Asina, un tubu de vidriu de 0,1&nbsp;mm de diámetru va llevantar una columna d'agua de 30&nbsp;cm. Cuanto más pequeñu ye'l diámetru del tubu capilar mayor va ser la presión capilar y l'altor alcanzáu. En capilares de 1&nbsp;µm (micrómetru) de radiu, con una presión de succión 1,5 × 10³&nbsp;hPa (hectopascal = hPa = 1,5&nbsp;atm), correspuende a un altor de columna d'agua de 14 a 15&nbsp;m.

Dos plaques de vidriu que tán dixebraes por una película d'agua de 1&nbsp;µm d'espesura, caltiénense xuníes por una presión de succión de 1,5&nbsp;atm. Por ello ruempen los portaoxetos amugaos al intentar dixebralos.

Ente dellos materiales, como'l mercuriu y el vidriu, les fuercies intermoleculares del líquidu entepasen a les esistentes ente'l líquidu y el sólidu, polo que se forma un meniscu convexu y la capilaridá trabaya en sen inversu.

Les plantes zuquen agua soterraño del terrén por capilaridá, anque les plantes más grandes riquen de la trespiración pa mover la cantidá necesaria.

### Llei de Jurin
La llei de Jurin define l'altor que s'algama cuando se permedia'l pesu de la columna de líquidu y la fuercia d'ascensión por capilaridá. L'altor *h* en metros d'una columna líquida ta dada pola ecuación:
:h=\over{\rho g r}}

onde:

:*<math> \scriptstyle\gamma </math>* = tensión superficial interfacial (N/m)
:*θ* = ángulu de contautu
:*ρ* = densidá del líquidu (kg/m³)
:*g* = aceleración debida a la gravedá (m/s²)
:*r* = radio del tubu (m)
Pa un tubu de vidriu nel aire a nivel del mar y llenu d'agua, 

*<math>
\scriptstyle\gamma </math>* = 0,0728&nbsp;N/m a 20&nbsp;°C
:*θ* = 0° 
:*ρ* = 1000 kg/m³
:*g* = 9,80665 m/s²

entós, l'altor de la columna d'agua, en metros, va ser:
:h\approx \over r} m .

Por casu, nun tubu de 1&nbsp;mm de radiu, l'agua va xubir por capilaridá unos 14&nbsp;mm.

## Ver tamién
* Meniscu (física)
* Númberu de capilaridá
* Untuosidá
* Adhesión

## Referencies

## Enllaces esternos
Puntu de conxelación

El **puntu de conxelación** d'un líquidu ye la temperatura a la que dichu líquidu se solidifica por cuenta de un amenorgamientu d'enerxía. El puntu de conxelación varia dependiendo de la densidá del líquidu. El procesu inversu denominar puntu de fusión.

Cálculu del puntu de conxelación: 

:::T_c = K_c . m 
 
onde: 
:::T_c =  diferencia ente los puntos de conxelación d'una solución y del disolvente puru.
:::K_c =  constante molal de conxelación. Cuando'l disolvente ye agua'l valor de la constante ye: 1,86&nbsp;°C&nbsp;Kg/mol
:::m =  molalidad

El puntu de conxelación algamar nuna solución cuando la enerxía cinética de les molécules fai menor a midida que la temperatura mengua; l'aumentu de les fuercies intermoleculares d'atraición y el descensu de la enerxía cinética son les causes de que los líquidos cristalicen. Les soluciones siempres se conxelen a menor temperatura que'l disolvente puru. La temperatura de conxelación de l'agua puro ye -26&nbsp;°C.

Pa la mayoría de sustancies dambes temperatures son iguales. Por casu pal mercuriu, que la so temperatura de fusión y de conxelación ye 234,32&nbsp;K (−38,83&nbsp;°C). Sicasí otres sustancies como'l agar-agar tienen distintes temperatures pa la fusión y la conxelación siendo que se vuelve líquidu a 85&nbsp;°C y sólidu a una temperatura ente 32&nbsp;°C y 40&nbsp;°C; a esti fenómenu conózse-y como histéresis.

Nel casu de l'agua, el puntu de fusión y de conxelación ye'l mesmu: 0&nbsp;°C. Esto ye en presencia de nucleos de cristalización nel líquidu, yá que si éstos nun tán presentes, l'agua líquido puede esfrecese hasta −42&nbsp;°C ensin que se produza la conxelación nun procesu llamáu sobrefusión.

## Ver tamién
* Puntu de bullidura
* Puntu de sublimación
* Puntu triple
* Puntu críticu (termodinámica)

## Referencies
Monotomidae

**Monotomidae** ye una familia de coleópteros polífagos. Ye cosmopolita.

## Taxonomía
Reconocense los siguientes subfamilies, tribus y xéneros:

**Lenacinae** Crowson, 1952
* *[[Lenax (xéneru)|Lenax]]* Sharp, 1877

**Monotominae** Laporte, 1840
* Europini Sen Gupta, 1988
** *[[Afrobaenus]]* Sen Gupta & Pal, 1995
** *[[Aneurops]]* Sharp, 1900
** *[[Bactridium]]* J.LeConte, 1861
** *[[Barunius]]* Sen Gupta & Pal, 1995
** *[[Crowsonius]]* Pakaluk & Slipinski, 1993
** *[[Eporus]]* Grouvelle, 1897
** *[[Europs (xéneru)|Europs]]* Wollaston, 1854
** *[[Hesperobaenus]]* J.LeConte, 1861
** *[[Hiekesia]]* Sen Gupta & Pal, 1995
** *[[Indoleptipsius]]* Pal, 2000
** *[[Kakamodes]]* Sen Gupta & Pal, 1995
** *[[Leptipsius]]* Casey, 1916
** *[[Macreurops]]* Casey, 1916
** *[[Malabica]]* Sen Gupta, 1988
** *[[Malinica]]* Sen Gupta, 1988
** *[[Mimema]]* Wollaston, 1861
** *[[Mimemodes]]* Reitter, 1876
** *[[Monotomopsis]]* Grouvelle, 1896
** *[[Monotopion]]* Reitter, 1884
** *[[Noveurops]]* Sen Gupta & Pal, 1995
** *[[Pararhizophagus]]* Méquignon, 1913
** *[[Phyconomus]]* LeConte, 1861
** *[[Pycnotomina]]* Casey, 1916
** *[[Renuka (xéneru)|Renuka]]* Sen Gupta, 1988
** *[[Rhizophagoides]]* Nakane & Hisamatsu, 1963
** *[[Rumnicus]]* Sen Gupta & Pal, 1995
** *[[Tarunius]]* Sen Gupta, 1977
* Monotomini Laporte, 1840
** *[[Monotoma]]* Herbst, 1793

**Rhizophaginae** Redtenbacher, 1845
* *[[Rhizophagus]]* Herbst, 1793

**Thioninae** Crowson, 1952
* *[[Arunus]]* Sen Gupta & Pal, 1995
* *[[Shoguna]]* Lewis, 1884
* *[[Thione]]* Sharp, 1899

## Referencies

## Enllaces esternos
Monotoma

***Monotoma*** ye un xéneru de coleópteru de la familia Monotomidae.

## Especies
Les especies d'esti xéneru son:
* *[[Monotoma aegyptiaca]]* Motschulsky, 1868
* *[[Monotoma affinis]]* Nikitsky, 1986
* *[[Monotoma americana]]* Aubé, 1837
* *[[Monotoma angusticeps]]* Reitter, 1911
* *[[Monotoma angusticollis]]* Gyllenhal, 1827
* *[[Monotoma arida]]* Casey, 1916
* *[[Monotoma bicolor]]* A. Villa & G.B. Villa, 1835
* *[[Monotoma brevicollis]]* Aubé, 1837
* *[[Monotoma centralis]]* Sharp, 1900
* *[[Monotoma conicicollis]]* Guérin-Méneville, 1837
* *[[Monotoma conicithorax]]* Reitter, 1891
* *[[Monotoma diecki]]* Reitter, 1877
* *[[Monotoma emarginata]]* Bousquet & Laplante, 2000
* *[[Monotoma gotzi]]* Holzschuh & Lohse, 1981
* *[[Monotoma hindustana]]* Motschulsky, 1868
* *[[Monotoma hoffmanni]]* Hinton & Ancona, 1935
* *[[Monotoma inseriata]]* Reitter, 1901
* *[[Monotoma johnsoni]]* Bousquet & Laplante, 2000
* *[[Monotoma latridioides]]* Sharp, 1900
* *[[Monotoma longicollis]]* Gyllenhal, 1827
* *[[Monotoma madagascariensis]]* Grouvelle, 1906
* *[[Monotoma malyi]]* Obenberger, 1914
* *[[Monotoma mucida]]* LeConte, 1855
* *[[Monotoma munda]]* Sharp, 1900
* *[[Monotoma myrmecophila]]* Bousquet & Laplante, 2000
* *[[Monotoma perplexa]]* Rei, 1889
* *[[Monotoma picipes]]* Herbst, 1793
* *[[Monotoma productum]]* LeConte, 1855
* *[[Monotoma punctata]]* Ragusa, 1892
* *[[Monotoma punctaticollis]]* Aubé, 1843
* *[[Monotoma pusilla]]* Sharp, 1900
* *[[Monotoma quadricollis]]* Aubé, 1837
* *[[Monotoma quadrifoveolata]]* Motschulsky, 1837
* *[[Monotoma quadriimpressa]]* Motschulsky, 1845
* *[[Monotoma seriata]]* Reitter, 1901
* *[[Monotoma specialis]]* Nikitsky, 1985
* *[[Monotoma spinicollis]]* Aubé, 1837
* *[[Monotoma subquadrifoveolata]]* Waterhouse, 1858
* *[[Monotoma testacea]]* Motschulsky, 1845
* *[[Monotoma texana]]* Horn, 1879
* *[[Monotoma uhligi]]* Pal, 2000

## Referencies
Iridoideae

***Iridoideae*** Klatt ye una de les 4 subfamilies nes que subdividen la familia de les iridáceas (Iridaceae). Les especies nesta subfamilia presenten tépalos separaos, flores con simetría radial, estilos petaloideos y rizomas (raramente bulbos). Ye una subfamilia especializada tantu n'aspeutos florales como fitoquímicos, con distribución global anque predominantemente del Hemisferiu Sur. 

Ye la única subfamilia de les iridáceas con representantes en Suramérica. 

Los xéneros tradicionalmente reconocíos *[[Bernardiella]]*, *[[Galaxa]]*, *[[Gynandiris]]*, *[[Hexaglottis]]*, *[[Homeria]]*, *[[Sessilstigma]]* y *[[Roggeveldia]]*, fueron incluyíos nel xéneru africanu *[[Moraea]]*. Per otru llau, los xéneros americanos de Iridaceae *[[Salpingostylis]]*, *[[Cardiostigma]]* y *[[Itysa]]* fueron incluyíos dientro del xéneru *[[Calydorea]]*. Coles mesmes, estudios moleculares y filoxenéticos dexaron incluyir a los xéneros monotípicos d'orixe asiáticu *[[Belamcanda]]* y *[[Pardanthopsis]]* en *Iris*. 

Les iridóideas consten de 4 tribus y de los siguientes xéneros:

## Tribus y xéneros
* Tribu: **[[Irideae]]**
** Xéneros: *[[Dietes]]*&nbsp;- *[[Ferraria]]*&nbsp;- *[[Hermodactylus]]*&nbsp;- *[[Iris (botánica)|Iris]]*&nbsp;- *[[Moraea]]*
* Tribu: **[[Mariceae]]**
** Xéneros: *[[Neomarica]]* - *[[Pseudotrimezia]]* - *[[Trimezia]]*
* Tribu: **[[Sisyrinchieae]]**
** Xéneros: *[[Diplarrena]]* - *[[Libertia]]* - *[[Olsynium]]* - *[[Orthrosanthus]]* - *[[Sisyrinchium]]* - *[[Solenomelus]]* - *[[Tapeinia]]*
* Tribu: **[[Tigridieae]]**
** Xéneros: *[[Ainea]]*&nbsp;- *[[Alophia]]*&nbsp;- *[[Calydorea]]*&nbsp;- *[[Cardenanthus]]*&nbsp;- *[[Cipura]]*&nbsp;- *[[Cobana]]*&nbsp;- *[[Cypella]]*&nbsp;- *[[Eleutherine]]*&nbsp;- *[[Ennealophus]]*&nbsp;- *[[Fosteria]]*&nbsp;- *[[Gelasine]]*&nbsp;- *[[Herbertia]]*&nbsp;- *[[Kelissa]]*&nbsp;- *[[Lethia]]*&nbsp;- *[[Mastigostyla]]*&nbsp;- *[[Nemastylis]]*&nbsp;- *[[Onira]]*&nbsp;- *[[Sessilanthera]]*&nbsp;- *[[Tigridia]]*

## Referencies

## Enllaces esternos
Irideae

***Irideae*** ye una tribu de plantes de la subfamilia Iridoideae perteneciente a la familia de les iridáceas. 

Contién munches especies en cinco xéneros que tán distribuyíes nel Vieyu Mundu. Un miembru de la tribu ye'l más conocíu xéneru de la familia - *[[Iris (botánica)|Iris]]* a partir de la cual toma'l so nome. *Iris* ye'l xéneru con mayor núemro d'especies de la tribu.

Les flores que de cutiu son con golor y recoyíes nuna inflorescencia, tien seis pétalos. Estos son idénticos namái nel xéneru *[[Ferraria]]*. Los miembros d'esta especie tienen les fueyes en forma d'espada y suelen tener rizoma.

Munches de les especies son populares plantes ornamentales, y tamién munches d'elles tán en peligru d'estinción.

Tien los siguientes xéneros.

## Xéneros
* *[[Dietes]]*  Salisb. ex Klatt
* *[[Ferraria]]* (L.) Burm. ex Mill. 
* *[[Hermodactylus]]* Mill.
* *[[Iris (botánica)|Iris]]* L.
* *[[Moraea]]* Mill. ex L. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Astronomische Nachrichten

**Astronomische Nachrichten** (*Astronomical Notes* na so versión n'inglés), ye una de les primeres revistes de publicación d'investigaciones d'astronomía. Fundada en 1821 pol astrónomu alemán Heinrich Christian Schumacher. Se autodefine como la revista d'astronomía más antigua del mundu entá n'actividá, y otros organismos coinciden nesta afirmación.
Les publicaciones especializar en Física solar, Astronomía estragaláctica, Cosmoloxía, Xeofísica, ya Instrumentación. Publica tantu artículos estándar, sobremanera nos sos empiezos, como artículos suxetos a Revisión por pares. El so catálogu completu inclúi 43.899 artículos en 99.565 páxines de 328 volúmenes.

## Historia

La revista foi fundada en 1821 por Heinrich Christian Schumacher, sol patrociniu de Cristián VIII de Dinamarca. Schumacher editó la publicación dende'l so observatoriu n'Altona. Schumacher editó los primeros 31 númberos de la revista dende la so fundación, hasta la so muerte en 1850. Los primeros exemplares consistíen mayormente en cartes unviaes por astrónomos a Schumacher cuntando les sos observaciones

Mientres munchos años considerar la meyor, o la más prestixosa, revista d'astronomía d'Europa.

## Referencies
Estrella variable Beta Cephei

Les **estrelles variables Beta Cephei** son un tipu d'estrelles variables que presenten variaciones nel so rellumu por cuenta de pulsaciones na superficie de la estrella. El puntu de máximu rellumu correspuende aproximao a la máxima contraición de la estrella. Les variaciones típiques tán ente 0,01 y 0,03 magnitúes y los periodu ente 0,1 a 0,6 díes. L'arquetipu d'estes variables, la estrella Beta Cephei, a la que deben el so nome, presenta una oscilación nel so rellumu de magnitú aparente +3,16 a +3,27 con un periodu de 4,57 hores.

Son estrelles de tipu espectral B0-B3, que nel diagrama de Hertzsprung-Russell asítiense ligeramante percima de la secuencia principal, con magnitúes absolutes ente -3 y -5. Anguaño supónse que son estrelles que tán abandonando la secuencia principal y sufren por ello una lenta espansión y un amenorgamientu de la so densidá, lo que trai un aumentu nel periodu de pulsación.

Estes estrelles nun tienen de ser confundíes coles estrelles variables Cefeidas, llamaes asina por Delta Cephei.

## Principales variables Beta Cephei

Fonte: Variables of b Cephei type (Alcyone)

## Referencies

Samus N.N., Durlevich O.V., et al. *Combined [[General Catalog of Variable Stars]] (GCVS4.2, 2004 Ed.)*
Flan

El **flan** ye un postre que suel preparar con güevos enteros, lleche, azucre y llimón

## Ingredientes

L'ingrediente principal ye'l güevu, yá que, al cocese al bañu maría , les sos yemes cuáyense y tomen la forma del molde, alquiriendo una testura llixera, xelatinosa y cremosa. Al pie de los güevos, son necesarios otros ingredientes que-y apurren sabor: xeneralmente, tratar de lleche cocida con vainilla, canela o pulgu de llimón; anque tamién esisten recetes qu'utilicen zusmios y compotes de frutes, chocolate fundíu, café, quesu cremosu o yogur. Esisten munches otres variaciones qu'inclúin almendres, pistachu, cajeta, llimón y otres variedaes de frutes; d'antiguo había recetes con pimienta y miel, según otru bien peculiar ellaboráu con azucre, quesu, almendra, pexe, canela, espinaca y crema pastelera.

## Preparación
Ye tradicionalmente cocináu en bañu maría con carambelu na capa inferior (cimera al sirvilo). Una vegada terminada la cocción el molde ye invertíu, quedando cubiertu'l flan col carambelu. Tamién puede ser preparáu con flan instantáneu industrial, que lleva una preparación similar a la de la gelatina.

En Suramérica ye común acompañar el flan con duce de lleche, anque tamién hai quien lo prefier con crema o bien con dambos complementos, denominándose esti postre flan mistu.

## Ver tamién
* Flan chinu
* Budín
* Natielles

## Referencies

## Enllaces esternos
Chicle (dixebra)

**Chicle** puede referise a:
* el **[[goma de mazcar|chicle]]**, sustancia gomoso que se mazca
* el **[[Manilkara zapota|chicle]]**, polímeru gomosu que se llogra de la cazumbre del árbol *Manilkara zapota*;
* el **[[Micropholis guyanensis|chicle bravu]]** (*Micropholis guyanensis*), planta espermatofita de la familia de les sapotáceas.

Amás, en música, puede faer referencia a:
* **[[Los Chicles]]** (1995-2002), sumida banda arxentina de rock;
* ***[[Los Chicles (álbum)|Los Chicles]]*** (2000), tercer álbum de la banda homónima;
* ***[[Chicle (álbum)|Chicle]]*** (2010), álbum del músicu y cantante uruguayu Max Capote.

## Referencies

## Enllaces esternos
Piruleta

Una **piruleta** ye un carambelu duru de forma achaplada y arredondiada con un palu p'agarralau.

Nos países occidentales suélense faer a base d'azucre, xarabe de glucosa y colorantes (coloráu allura AC y tartracina).

## Historia
La idea d'un dulce comestible pincháu nun palu ye bien simple, y ye probable que'l carambelu d'esti tipu s'inventara y reinventara en numberoses ocasiones.
Los primeros productos de confitería que s'asemeyen a lo que llamamos piruletas daten de la Edá Media, cuando la nobleza solía comer azucre cocíu cola ayuda de paliyos o mangos.

La pallabra «lolly pop» remontar a 1784, pero nun principiu referíase a carambelos blandos, más qu'a carambelos duros. El términu podría derivar tamién de la pallabra coloquial inglesa *lolly* (‘llingua’) y *pop* (‘bofetada’).
La pallabra «lolipop» podría tener orixe romanín, porque la tradición de la venta de manzanes caramelizadas pinchaes nun palu ta rellacionada colos xitanos. N'idioma romanín, a la mazana colorada se la llapada *loli-phaba*.

La invención de la moderna piruleta inda ye un misteriu, pero una serie d'empreses estauxunidenses reclamaron la so autoría nel sieglu&nbsp;XX. La hestoria de les primeres piruletas n'Estaos Xuníos, paez ser aburuyada col tiempu.

Unos creen que dalguna versión del lollipop esistió dende principios de 1800.

Otros afirmen que los lolipops inventar mientres la Guerra de Secesión (1861-1865).

En 1908, un tal George Smith ―de New Haven (estáu de Connecticut)― afirmaba ser el primeru n'inventar esti carambelu con palito.
Tuvo la idea de poner el carambelu nun palu pa faelo más bono de comer y púnxo-y el nome d'un popular caballu de carreres de la dómina, *Lolly Pop*. En 1931 rexistró'l nome «lollipop».

Les primeres referencies al lollipop daten de los años 1920.

En 1958, Enric Bernat, introdució nel mercáu español el primer carambelu con forma de bola y con palu, de la marca Zuca Chups, que fabricó Granja Asturies&nbsp;S.&nbsp;A. Orixinalmente crear con siete sabores distintos.

## Ver tamién
* Pirulí
* Chupachús

## Referencies

## Enllaces esternos

* Tou-Piruletas.es/ sitiu con fotografíes de dellos tipos de piruletas.
* , nel sitiu web La Guía del Regalu Promocional.
Soluto

Nuna disolución, el **soluto** ye'l componente de la muestra que se dixebra. En munches ocasiones ta en menor proporción al disolvente.

Esta sustancia atópase eslleida nuna determinada disolución de cualquier elementu. En llinguaxe común, tamién se-y conoz como la sustancia que s'esllee, polo que puede atopase nun estáu d'agregamientu distintu al empiezu del procesu de disolución y esperimentar una transición de fase.

Lo más habitual ye que se trate d'un sólidu nun disolvente líquidu, lo qu'anicia una solución líquida. Una de les carauterístiques más significatives d'una disolución suel ser la so concentración de soluto, ye dicir la midida de la cantidá de soluto contenida nella.

Otra carauterística a considerar sería la facilidá pa eslleise o solubilidá que pueda presentar nel disolvente. La solubilidá d'un compuestu químicu depende en gran midida del so estructura molecular. Polo xeneral, los compuestos iónicos y moleculares polares son solubles en disolventes polares como l'agua o'l etanol; y los compuestos moleculares apolares en disolventes apolares como'l hexano, l'éter o'l tetracloruro de carbonu.

## Ver tamién
* Concentración
* Liposoluble

## Referencies

## Bibliografía
*
Confitería

**Confitería** (de *confite*, cubrir con bañu d'azucre) puede referise a:

* **[[Repostería|Confitería]]**, arte de preparar o decorar pasteles, dulces o otros postres.
* **[[Confitería (llocal)|Confitería]]**, llocal o tienda onde ellaboren y vienden los pasteles o dulces.

## Referencies
Triangulum Australe

**Triangulum Australe** ye una pequeña constelación austral que les sos trés estrelles más brilloses, de segunda y tercer magnitú, formen casi un triángulu equilláteru. Esta constelación foi introducida por Johann Bayer en 1603.

Nun tien de ser confundida cola constelación boreal de Triangulum.

## Mitoloxía
Yá que foi introducida nel sieglu XVIII, nun tien mitoloxíes rellacionaes.

## Estrelles notables y con nome propiu

Fonte: The Bright Star Catalogue, 5th Revised Ed., The Hipparcos Catalogue, ESA SP-1200

## Oxetos de cielu fondu
* NGC 5979, nebulosa planetaria de magnitú 11,5.
* NGC 6025, cúmulu abiertu con unes 30 estrelles ente séptima y novena magnitú.

## Referencies

## Enllaces esternos

* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Triangulum Australe
Smiljan

**Smiljan** () ye un pueblu na rexón montascosa de Lika, en Croacia. Ta asitiáu a 6 km al oeste de Gospić y a quince de l'autopista Zagreb-Split; la so población ye de 417 habitantes (2011).

Smiljan ye principalmente conocíu por ser el llugar de nacencia de Nikola Tesla el 10 de xunetu de 1856, siendo naquel momentu parte del Imperiu austriacu.

Anguaño, la casa onde nació Tesla, xunto cola ilesia ortodoxa serbia y l'área que les arrodia, representen un complexu memorial con delles exhibiciones de los inventos de Tesla y un muséu onde s'amuesen detalles de la vida del inventor. Tamién hai una sala de congresos nun edificiu cercanu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Sistema polifásicu

N'inxeniería llétrica un **sistema polifásicu** ye un sistema de producción, distribución y consumu d'enerxía llétrica formáu por dos o más tensiones iguales con diferencia de fase constante, que suministren enerxía a les cargues coneutaes a les llinies. 

Nun sistema bifásicu la diferencia de fase ente les tensiones ye de 90°, ente que nos trifásicos dicha diferencia o desfase ye de 120°. 

Los sistemes trifásicos son los utilizaos na xeneración, tresmisión y distribución de la enerxía llétrica pa fábriques. 

Históricamente esistieron sistemes de mayor númberu de fases, v.g., hexafásicos y dodecafásicos, destinaos a alimentar rectificadores de manera que s'algamase una tensión continua pocu ondulada.

## Ver tamién
*Sistema monofásicu
*Sistema bifásicu
*Sistema trifásicu
*Corriente alterna

## Referencies

## Enllaces esternos
Sistema bifásicu

N'inxeniería llétrica un **sistema bifásicu** ye un sistema de producción y distribución d'enerxía llétrica basáu en dos tensiones llétriques alternes desfasaes na so frecuencia 90º. Nun xenerador bifásicu, el sistema ta equilibráu y simétricu cuando la suma vectorial de les tensiones ye nula (puntu *neutru*).

Poro, designando con *O* a la tensión ente fases y con *Y* a la tensión ente fase y neutru, ye válida la siguiente fórmula:

De la mesma forma, designando con *I* a la intensidá de corriente del conductor de fase y con *I<sub>0</sub>* a la del neutru, ye válida la rellación:

Nuna llinia bifásica precísense cuatro conductores, dos por caúna de les fases, dependiendo de la capacidá de corriente de los conductores, o unu por fase, unu pal neutru y unu pa la tierra..

Anguaño'l sistema bifásicu ta en desusu por considerase más peligrosu que l'actual sistema monofásicu a 230 V, amás de ser más costosu al precisar más conductores.

## Ver tamién
* Sistema monofásicu
* Sistema trifásicu
* Sistema polifásicu

## Referencies

## Enllaces esternos
Conductor llétricu

Un **conductor llétricu** ye un material qu'ufierta poca resistencia al movimientu de la carga llétrica.

## Descripción
Son materiales que la so resistencia al pasu de la lletricidá ye bien baxa. Los meyores conductores llétricos son metales, como'l cobre, l'oru, el fierro, la plata y el aluminiu, y los sos aleaciones, anque esisten otros materiales non metálicos que tamién tienen la propiedá de conducir la lletricidá, como'l grafitu o les disoluciones y soluciones salines (por casu, l'agua del mar) o cualquier material n'estáu de plasma.

Pal tresporte d'enerxía llétrica, según pa cualquier instalación d'usu domésticu o industrial, el meyor conductor ye'l cobre (en forma de cables d'unu o dellos hilo). Anque la plata ye'l meyor conductor, pero por cuenta del so preciu eleváu nun s'usa con tanta frecuencia. Tamién puede usase el aluminiu, metal que magar tien una conductividá llétrica del orde del 60% de la del cobre, ye sicasí un material trés vegaes más llixeru, polo que'l so emplegu ta más indicáu en llinies aérees que na tresmisión d'enerxía llétrica nes redes d'alta tensión. A diferencia de lo que muncha xente cree, l'oru ye llevemente peor conductor que'l cobre; sicasí, utilizar en bornes de bateríes y conectores llétricos por cuenta del so durabilidá y “resistencia” a la escomiu.

La conductividá llétrica del cobre puru foi adoptada pola Comisión Electrotécnica Internacional en 1913 como la referencia estándar pa esta magnitú, estableciendo'l *International Annealed Copper Standard* (Estándar Internacional del Cobre Recocido) o IACS. Según esta definición, la conductividá del cobre recocido midida a 20&nbsp;°C ye igual a 58.0&nbsp;MS/m. A esti valor ye a lo que se llama 100% IACS y la conductividá del restu de los materiales esprésase como un ciertu porcentaxe de IACS. La mayoría de los metales tienen valores de conductividá inferiores a 100% IACS pero esisten esceiciones como la plata o los cobres especiales de bien alta conductividá designaos C-103 y C-110.

## Conductores Compuestos
Un material conductor qu'axunta les ventayes del aluminiu y del cobre, resultáu d'una variante del trefilado, ta compuestu d'aluminiu na mayor parte del volume, pero con una delgada capa de cobre por fuera. N'edificios grandes, convién realizar l'alimentación llétrico con barres y non con cables demasiaos gruesos y difíciles de remanar.

## Funciones
Aplicaciones de los conductores:
* Conducir la lletricidá d'un puntu a otru (pasar electrones al traviés del conductor; los electrones flúin por cuenta de la diferencia de potencial).
* Crear campos electromagnéticos al constituyir bobines y electroimanes.
* Modificar la tensión al constituyir tresformadores.

## Ver tamién
* Dieléctricu
* Superconductividá
* Enerxía

## Referencies

## Enllaces esternos
* Aplicaciones práutiques de los conductores llétricos.
Poreñu

**Poreñu** ye una aldea de la parroquia de Celada, nel conceyu asturianu de Villaviciosa.

Tien una población de  que viven nos barrios de La Belonga, La Quintana, La Torre, La Portiella, El Pueblu, El Chimbirí, Les Llaviaes, El Caleyu y El Palaciu.

Nel añu 2017 recibió el Premiu al Pueblu Exemplar d'Asturies de los Premios Princesa d'Asturies.

## Referencies

## Enllaces esternos
Ethnologue

***The Ethnologue: Languages of the World*** (*L'etnólogu: llingües del mundu* n'asturianu) ye una publicación virtual ya impresa de SIL International, conocida n'asturianu como l*Institutu Llingüísticu de Branu*, una organización evanxélica de servicios llingüísticos qu'estudia les llingües menos conocíes pa prover misioneros a los sos falantes nos Estaos Xuníos. Anguaño tien estadístiques de 6809 llingües (d'alcuerdu cola so páxina d'Internet en data de febreru de 2007, la edición del 2000 tenía 6912), incluyendo'l númberu de falantes, la so ubicación, dialeutos, afiliación llingüística, etc. Actualmente ye un de los inventarios llingüísticos más grandes, xunto al Linguasphere Register. *Ethnologue* ofrez tamién un códigu de tres carateres llamáu *códigu SIL* pa toles llingües descrites, escediendo muncho lo incluio nos estándares ISO 639 y RFC 3066.

## Crítiques
Al facer daqué tan grande, ye inevitable tener dellos errores. Por casu, pala edición númberu catorce amestáronse llingües como'l Chenoua, mientres que se suprimieron otres supuestes llingües, como'l Nemadi o el Wutana.

Asina mesmo, discutióse la neutralidá de los criterios utilizaos por Ethnologue, especialmente colo relacionao cola Biblia y les relixones. Por exemplu, un casu destacáu ye'l de la clasificación del árabe cabo l'hebréu como *llingües semítiques del sur*, dixebrándoles del araméu, anque normalmente considérense al hebréu y l'araméu llingües averaes.

Amás d'un nome principal pa la llingua, Ethnologue suel dar una llista estensa, anque normalmente incompleta, d'otros nomes alternativos utilizaos polos falantes, los gobiernos, otros países, etc. ensin considerar otres cuestiones, como la oficialidá o la correición política.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Páxina web de ''The Ethnologue'' (n'inglés)
Premiu al Pueblu Exemplar d'Asturies

El **Premiu al Pueblu Exemplar d'Asturies** ye un gallardón concedíu dende 1990 pola Fundación Princesa d'Asturies al pueblu asturianu que destaque «na defensa de los sos más nobles valores, el so entornu natural o ecolóxicu, el so patrimoniu históricu, cultural o artísticu, o na realización d'obres comuñales o otres manifestaciones de solidaridá estraordinaria»

## Llista de premiaos

## Referencies

## Enllaces esternos
* Premiu al Pueblu Exemplar d'Asturies
* Reglamentu n'asturianu del Premiu al Pueblu Exemplar d'Asturies
* Reglamento en gallegoasturianu para el Premio al Poblo Exemplar d'Asturias