Idioma protonórdicu

El **protonórdicu** (tamién denomináu **escandinavu antiguu**, **xermánicu protonórdicu** y **nórdicu primitivu**) foi una llingua indoeuropea falada n'Escandinavia que se cree qu'evolucionó a partir del protoxermánicu mientres los primeros sieglos de la nuesa era. Trátase de la primer etapa específica de la llingua xermánica septentrional, y la llingua de les antigües inscripciones escandinaves escrites en futhark antiguu, falada ente'l sieglu III y el sieglu VII aproximao (correspondiéndose col final de la Edá del Fierro romana y los empiezos de la Edá del Fierro xermánica). Fraccionar nos dialeutos del nórdicu antiguu a empiezos de la dómina viquinga.

## Fonoloxía

### Acentu
L'acentu cayía na primera sílaba. Propúnxose que'l protonórdicu amás tendría acentu tonal heredáu del protoindoeuropéu y que derivaría nos acentos tonales del suecu y el noruegu modernos. Una recién teoría propón que toles sílabes llargues y les sílabes curties de forma alternada recibiríen acentu tonal. Otros llingüistes piensen que les primeres distinciones tonales nun apaecieron hasta'l periodu del nórdicu antiguu.

### Vocales
La carauterística distintiva del sistema vocálicu del protonórdicu ye l'ausencia de simetría ente vocales curties y llargues:

De fechu la llingua puede analizase fonolóxicamente almitiendo dos niveles d'abertura contrastantes y trés asities (anterior, central, posterior):

Obviamente dicha asimetría ye la resultancia de diversos tracamundios fonéticos pie /*a, *o/ > pNord /a/, pie /*ē, *ī/ > pNord /ī/, polo que'l sistema pasó de ser un sistema orixinalmente simétricu a unu asimétricu. Los diptongos posibles nel protonórdicu quedaron como:
: **ei** 
: **ai** 
: **eu** 
: **au** 

### Consonantes

**Oclusives**
El protonórdicu tenía seis consonantes oclusives al igual que'l nórdicu antiguu. Cuando una de les consonantes oclusives sordes taba ente dos vocales volvíase fricativa.
* **p** 
* **t** 
* **k** 
* **b**  ente vocales 
* **d**  ente vocales 
* **g**  ente vocales 

**Fricatives**
* **f** 
* **þ** 
* **h** 
* **s** 
* **z** , nos estaos finales posiblemente pasó a pronunciase como una *r* retroflexiva. *(Tradicionalmente esti cambéu trescribir de les inscripciones col signu *'ʀ**, O+280.)''

**Nasales**
* **n** 
* **m** 

**Semivocales**
* **j** 
* **w** 

**Líquides**
* **l** 
* **r** 
* ***ʀ*' - vease **fricatives** **z**.*

== Fontes sobrevivientes del protonórdicu ==

=== Inscripciones rúniques ===


Los testos que queden de protonórdicu tán toos n'inscripciones [[alfabetu rúnicu|rúniques]] en [[futhark antiguu]]. Esisten unes 260 inscripciones protonórdicas que sobrevivieron al pasu del tiempu, les primeres dataes nel [[sieglu II]].

Exemplos d'inscripciones:
* La cabeza de llanza de Øvre Stabu en Oppland (Noruega) (sieglu II) tien inscritu: *raunijaz* (probador). *Raun* en noruegu antiguu vien de les pallabres noruegues *røyne* (probar, esaminar); del suecu *utröna* (buscar). La formación de pallabres col sufixu *ija* ye una prueba de la [[regla de Sievers]].

* El segundu [[Cuernos d'oru de Gallehus|cuernu d'oru de Gallehus]], al sur de Xutlandia (Dinamarca) 400: *ek hlewagastiz holtijaz horna tawido*, Yo Hlewagastis de holt fixi'l cuernu. Nota: apaez otra vegada'l sufixu *ija*.

* [[Piedra rúnica de Tune]], Østfold (Noruega) 400: *ek wiwaz after woduride witadahalaiban worahto. [me]z woduride staina þrijoz dohtriz dalidun arbija sijostez arbijano*. Posiblemente: Yo Wiwaz, en memoria de Woduridaz fixi. pol mio Woduridaz, la piedra, trés fíos preparar, les favorites del heriedu.

* La [[Piedra Einang]], cerca de Fagernes (Noruega) y datada nel sieglu IV, contién el mensaxe: *[ek go]dagastiz runo faihido* ([Yo, Go]dguest dibuxé'l secretu), en nórdicu antiguu sería *ek goðgestr rún faða*. Les cuatro primeres lletres de la inscripción nun se caltuvieron y supúnxose que'l nome de persona podría ser Gudagasti, o daqué similar.

* La llanza [[Kragehul I]], atopada en Dinamarca y datada nel sieglu V, diz: *ek erilaz asugisalas muha haite, gagaga ginuga, he...lija... hagala wijubi...*. Posiblemente. Yo'l conde de Asgisl, llamáu Muha, ga-ga-ga poderosu-ga (ga sería la abreviación de dalguna referencia indeterminada), (incompletu) xarazo yo consagro.

* La [[Piedra rúnica de Björketorp]], Blekinge, Suecia, ye la única d'esos trés [[menhir|menhires]] del sieglu VI onde apaez un testu: *haidz runo runu falh'k hedra ginnarunaz argiu hermalausz... weladauþy saz þat brytz oþarba spa* (Equí, yo escondí'l secretu de les poderoses runes, fuertes runes. El que ruempa esti memorial va ser eternamente acoradáu pola roxura. Traicionera muerte -y golperará. Yo prevéo-y la perdición.)

* La [[piedra rúnica de Rö]], de [[Bohuslän]], Suecia, foi alzada de primeres del sieglu V y ye la más llarga de les primeres inscripciones: *Ek Hrazaz/Hraþaz satido [s]tain[a]... Swabaharjaz s[a]irawidaz.... Stainawarijaz fahido.* Yo, Hrazaz/Hraþaz alcé la piedra... Swabaharjaz con graves mancaes.... Stainawarijaz grabó.

=== Pallabres emprestaes ===
Numberoses pallabres portonórdicas sobrevivieron como préstamos nel [[Idioma estoniu|estoniu]] y el [[Idioma finés|finés]]. Dalgunes d'estes pallabres (nes sos formes reconstruyíes lingüísticamente): *rõngas* (estoniu)/*rengas* (finés) < **hrengaz* (aru), *kuningas* (estoniu y finés) < **kuningaz* (rei), *ruhtinas* (finés) < **druhtinaz* (eslovenu *drott*), *püksid* (estoniu) < **bukse* (pantalón), *silt* (estoniu) < **skild* (placa, señal), *märk/ama* (estoniu) < **mērke* (afayar), *riik* (estoniu) < **rik* (facienda, land, mancomunidá), *väärt* (estoniu) < **vaērd* (riqueza), *kapp* (estoniu) / "kaappi" (finés) < **skap* (cajonera, estantería)

=== Otres ===
Dellos nomes protonórdicos atopar n'obres llatines, como, por casu, nomes de tribus como *Suiones* (**Sweoniz*, suecos). Otros puédese suponer que coinciden colos de manuscritos posteriores como [[Beowulf]].

== Evolución del protoxermánicu hasta'l nórdicu antiguu ==

=== Del protoxermánicu al protonórdicu ===
Les diferencies ente'l [[Idioma proto-xermánicu|protoxermánicu]] y el protonórdicu seríen pequeñes. La diferencia de denominación ye sobremanera una convención. Les inscripciones atopaes n'Escandinavia considérense pertenecientes al protonórdicu y les inscripciones atopaes del idioma en cualesquier otru llugar, cola antigüedá abonda, perteneceríen al protoxermánicu. Por casu, el nome inscritu nel [[Yelmu de Negau]] ta en protoxermánicu, anque sería'l mesmu en protonórdicu. Esiste bancia ente los llingüistes que consideren que tien de siguir esta diferenciación denominando al dialeutu escandinavu protonórdicu o protoescandinavo, y los que consideren que puramente tendría de denominase protoxermánicu del norte. Por casu, Wolfgang von Krause considera que'l llinguaxe de la dómina de les inscripciones rúniques ye un precursor inmediatu del nórdicu antiguu, ente que Elmer Antonsen ver a cencielles como xermánicu del noroeste.

Una diferencia ente dambos ye'l pasu de la vocal *ē* a *ā*, como apaez nos términos *mēna* ([[Idioma góticu|góticu]]) y *máni* ([[nórdicu antiguu]]) (lluna). Otra diferencia producióse cuando'l [[fonema]] /z/, [[consonante sonora|sonora]] fricativa [[consonante apical|apico]]-[[consonante alveolar|alveolar]], representada na [[alfabetu rúnicu|escritura rúnico]] cola lletra *[[algiz]] camudó escontra'l /<small>R</small>/, aproximante apico-post-alveolar.

=== Del protonórdicu al nórdicu antiguu ===
Nel periodu ente los sieglos VI ya IX producieron dos grandes cambeos nel protonórdicu. En primer llugar apaecieron los [[umlaut]]s, que consisten en que les vocales son influyíes pola vocal o la semivocal que los siguen, por casu, el términu *gestr* provién del protonórdicu *ȝastiz* (güéspede). Los umlauts amás contribuyeron a l'apaición de nueves vocales como *y* (por ex: *fylla* de **fullian*) y *œ* (ej: *dœma* de **dōmian*). Los umlauts estremar en tres categoríes: umlaut d'A, umlaut d'I y umlaut d'O. El postreru inda se taba produciendo na [[Edá Media]] na dómina del nórdicu antiguu, ente que'l primeru foi bien tempranu y los sos efeutos yá pueden vese nos [[cuernos d'oru de Gallehus]] d'alredor del 500.

Hubo, amás, una forma especial de umlaut conocida como rotura vocálica, que se da cuando una vocal tresformar nun [[diptongu]], por casu, en *hiarta* dende **herto* o *fjorðr* de la mesma de **ferþiuR*. Esti cambéu nun produció una gran disrupción nel llinguaxe. A cencielles introducieron dellos nuevos [[alófonos]] nes [[vocal posterior|vocales posteriores]] si ciertes vocales apaecíen en sílabes consecutives. Sicasí, los cambeos producíos pola posterior [[Síncopa llingüística|síncopa]] fixeron que los umlaut tresformaren la morfoloxía d'una forma menos clara.

Por cuenta de la síncopa, les vocales llargues de les sílabes non acentuaes encurtiáronse y munches vocales curties perdiéronse. Como en protonórdicu, l'acentu recayía sobre les primeres sílabes, les pallabres encurtiar pol final, por casu, pallabres protonórdicas como **katilōz* convertir en *katlar* (calderu) nel nórdicu antiguu, *hurna* tresformar en *horn* (cuernu) y la pallabra protonórdica *ȝastiz* terminaría en *gestr* (güéspede). Delles pallabres sufrieron cambeos inclusive más drásticos, como la polisilábica **haiƀukaz*, que se derivaría na monosilábica *haukr* (ferre) del nórdicu antiguu.

Tamién apaeció l'artículu definíu posterior nesti periodu. Esto evolucionó a partir d'una forma [[enclíticu|enclítica]] del pronome *inn*. Asina *dagr inn* (lliteralmente este/esi día) convertir en *dagrinn'' (el día).

## Enllaces esternos
* Información xeneral sobre protonórdicu

## Referencies