Benín

**Benín**, oficialmente **República de Benín**, ye un país d'África occidental, conocíu hasta 1975 como *Dahomey*. Llenda al norte con Níxer y col Burkina Fasu, al este con Nixeria, al oeste con Togu y al sur col océanu Atlánticu. Na ribera d'elli, nos 121 km que tien de costa na bahía de Benín, viven la mayoría de los sos alredor de nueve millones d'habitantes. Magar que la capital del país ye Porto-Novo, la sede del gobiernu ta en Cotonou, la mayor ciudá del país. 

La estensión del país ye de 112.622 km² de terrenu llanu; el so cumal ye'l picu Sokbaro (658 m). Benín ye una nación de clima tropical, más húmedu y caldiu nel sur y más secu al norte. La so actividá económica ye enforma dependiente de l'agricultura. La llingua oficial del país ye'l francés. Amás d'ella, fálense nel país llingües como'l fon y el Yoruba. La relixón más espardida ye'l catolicismu, siguida del islam, el vudú y el protestantismu.

El nome actual del país vién-y del de la bahía homónima. Esti, pela so banda, procede d'un antiguu reinu yoruba que, por embargu, taba asitiáu en tierres de l'actual Nixeria, alredor de la ciudá de Benin City. El motivu d'escoyer esti nome pal país foi que yera más neutral que'l que tenía. Primero de la colonización Dahomey yera'l nome del reinu costeru qu'ocupaba les tierres ribereñes del actual país, y nin los habitantes de la rexón d'Atakora, al noroeste del país, nin los del antiguu reinu (anguaño departamentu) de Borgou sentíense identificaos con elli.

## Historia
Dende'l sieglu XVII al XIX el territoriu del país perteneció al reinu de Dahomey. Los europeos llamaben a esta zona Costa los Esclavos, una y bones yera puntu de salida de bien de barcos cargaos d'esclavos pa les plantaciones americanes. Dempués de l'abolición de la esclavitú Francia tomó'l control del país, al que nomó Dahomey francés. El 1 d'agostu de 1960 el país algamó, col nome de República de Dahomey, la so independencia. Los primeros años foron difíciles, con bien de problemes, güelpes d'estáu y engarradielles ente les distintes etnies y facciones polítiques. En 1972 el país convirtióse nuna dictadura militar marxista-leninista, con un réxime represor qu'arruinó la economía y que, el 30 de payares de 1975, camudó'l nome del país pol de República Popular de Benín. Dende'l so españíu, en 1990, el país convirtióse nun réxime democráticu multipartidista.

## Política
El sistema políticu del país ye una república democrática presidencialista na que'l presidente ye al mesmu tiempu xefe del estáu y del gobiernu. Hai un sistema multipartidista, con dellos partíos que compiten pa que los sos miembros se sienten na Asamblea Nacional, qu'exerce'l poder llexislativu. El gobiernu tamién tien competencies nesti sen, amás d'exercer el poder executivu. Hai, tamién, un sistema xudicial independiente de los otros poderes. Esti sistema ye'l llegal del país dempués de que s'aprobara, en 1990, una nueva Constitución.

El presidente del país ye elixíu pa cinco años, y puede ser reelixíu namái una vez. Pa ser nomáu presiente tien de tener mayoría absoluta, polo que les eleiciones presidenciales pueden ser a dos vueltes. Los candidatos tienen que: tener nacío en Benín, o llevar más de diez años cola nacionalidá; tener ente 40 y 70 años cuando presenten la so candidatura; vivir nel país demientres les eleiciones; ser declaraos física y mentalmente sanos por trés médicos. L'actual presidente ye Yayi Boni, que foi elixíu por primer vegada en marzu de 2006 y otra vuelta más en marzu de 2011. 

El poder llexislativu exércelu el parllamentu, nomáu Asamblea Nacional. Ta formada por 83 diputaos, elixíos por cuatro años. Los militares nun pueden ser diputaos nun siendo que primero dimitan de los sos cargos nel exércitu. No que cinca al sistema xudicial, el cumal d'elli ye'l Tribunal Supremu, que xulga y tien a la vez capacidá p'asesorar en cuestiones xudiciales a los otros poderes. Perriba d'elli ta'l Tribunal Constitucional, al que pueden recurrir los ciudadanos escontra l'estáu por asuntos, por exemplu, de discriminación llaboral. La Corte Suprema de Xusticia, formada por miembros del Tribunal Constitucional y del Parllamentu y pol presidente del Tribunal Supremu, ye la única que puede xulgar al presidente.

## Xeografía
Benín, básicamente una faza de terrenu estrencha y con forma de llave en direición norte-sur, ye un país del África occidental asitiáu ente los 6°30′ y los 12°30′ de llatitú norte y los 1° y 3°40′ de llonxitú este, ente l'Ecuador y el Trópicu de Cáncer. Llenda al norte con Burkina Fasu y Níxer, con Nixeria al este, con Togu al oeste y col océanu Atlánticu (bahía de Benín) al sur. Dende esti hasta'l ríu Níxer, que-y fai de llende al norte, hai una distancia de 700 km. El anchor máximu del país, que tien namái 121 km de costa, ye de 325 km. En viendo estos datos rescampla que'l país ye de los más pequeños del África occidental.

Dende'l puntu de vista xeolóxicu pueden estremase cuatro áreas principales de sur a norte del país. La más meridional ye la llanura costera, perllana (10 m d'altor máximu) y arenosa y con un anchor máximu de 10 km. Ye una zona de llamuerga, con bien de llagunes que comuniquen cola mar. Un poco más al norte tenemos una faza de terrenu llanu, d'ente 20 y 200 m d'altor, cortada por los valles que, en direición norte-sur, lleven les agües de los ríos Couffo, Zou y Oueme al océanu. Más al norte hai un área de llanaes perestenses que tán coronaes por pequeños tesos que nun pasen de los 400 m d'altor. Pa finar, l'estremu noroccidental del país, na llende con Togu, ta ocupáu pol cordal d'Atacora. Nelli ta'l monte más altu del país, el picu Sokbaro (658 m).

Tocántenes a la **flora**, nel sur atópense manglares y tamién restos d'antigües viesques, anguaño valtiaes pa dexar sitiu pa ciudaes y cultivos. El restu del país tien un paisaxe de sabana, con arbustos y dellos árboles (destaquen los baobab) aisllaos. Hai, tamién, viesques de ribera nos calces de los ríos. No que cinca a la fauna, nos parques nacionales del norte y el noroeste del país pueden vese lleones, elefantes, antílopes, hipopótamos o monos.

El **clima**, pela so banda, ye caldiu y húmedu, con 1.300 mm añales de lluvia na rexón costera. El país tien dos estaciones seques y dos lluvioses. La principal d'estes últimes va d'abril a finales de xunetu, con otru periodu de lluvies menos abondantes de finales de setiembre a payares. La principal estación seca va d'avientu a abril, con otra más corta y fría de finales de xunetu a primeros de setiembre. La temperatura ye alta, especialmente na zona costera, de clima tropical. Asina, en Cotonou la temperatura media máxima ye de 31 °C, y de 24 °C la mínima. Nel interior les variaciones son mayores, y más cuantes más xubamos al norte, al traviés de la sabana en direición al Sahel. Nesa zona sopla, d'avientu a marzu, un vientu secu, nomáu Harmattan, que seca la pación y cubre esa zona del país d'una capa fino de povisa.

## Organización territorial

File:Benin departments named.png|thumb|right|División provincial de Benín
rect 96 41 108 60 Alibori
rect 43 70 56 89 Atakora
rect 68 237 80 256 Atlantique
rect 85 105 98 125 Borgou
rect 68 176 81 196 Collines
rect 48 116 60 134 Donga
rect 50 224 62 242 Couffo
rect 84 254 97 271 Littoral
rect 53 242 65 257 Mono
rect 98 237 118 255 Ouémé
rect 98 206 117 224 Plateau
rect 62 211 78 229 Zou


Benín ta sodividíu en 12 provincies (*départements*) y 70 conceyos (*communes*). Hasta 1999 había namái seis, que foron dividíos en dos. Nos seis nuevos, que tán señalaos nesta llista con un asteriscu, nun hebo una capital provincial oficial hasta 2008. 
* Alibori*
* Atakora
* Atlantique
* Borgou
* Collines*
* Kouffo*
* Donga*
* Littoral*
* Mono
* Ouémé
* Plateau*
* Zou

## Economía

## Demografía
La mayoría de los 9,32 millones d'habitantes de Benín viven nel sur. La población ye xoven, con una esperanza de vida d'alredor de 50 años. 

Hay 42 grupos étnicos africanos nel país; dellos emigraron dende otres partes del continente y otros son los aboríxenes del territoriu. Ente ellos rescamplen:
* los Yoruba, qu'aportaron de lo qu'anguaño ye Nixeria nel sieglu XII y viven nel sureste del país
* los Dendi, que llegaron dende l'actual Malí nel sieglu XVI y viven nel norte y el centru del país
* los Bariba y Fula, que viven nel noreste
* los Betammaribe y Somba, que viven na zona del cordal d'Atacora, al noroeste del país
* los Fon, que se concentren na rexón d'Abomey, al sur del país
* los Mina, Xueda y Aja, que viven na costa y aportaron dende Togu.
Nos últimos tiempos aportaron tamién al país nixerianos, togoleses y malianos. Hai, tamién, libaneses y indios, que se dediquen a actividaes comerciales, y 5.500 europeos ente'l personal diplomáticu, los misioneros y los trabayadores de les variaes organizaciones non gubernamentales que trabayen nel país. Hai tamién un pequeñu grupu de benineses de raza europea descendientes de los antiguos alministradores franceses del territoriu.

La llingua oficial ye'l francés, magar qu'esti se fala principalmente nes zones urbanes. El porcentaxe d'alfabetización ye del 52,2% en homes y del 23,6% en muyeres. Tocántenes a la relixón, el 50% de la población ye animista, con práutiques relixoses variaes según la zona del país. Los mercaderes árabes traxeron l'islam, que ye practicao ente los Yoruba y nel norte del país por un 20% de la población. L'otru 30% de la población, concentrada nes fasteres central y meridional del país, son cristianos. Nostante, munchos que se dicen cristianos o musulmanes siguen practicando ritos animistes. Dafechamente, créyese que'l vudú nació equí y foi lleváu a Brasil y el Caribe por esclavos capturaos nestes tierres.

## Referencies