Taxus baccata

El  ye una especie ximnosperma de la familia Taxaceae (clase Pinopsida). Ye orixinaria d'Europa occidental, central y meridional, oeste d'Asia y norte d'África. Ye una planta carauterizada pol so espollete lentu, gran llonxevidá y calter venenosu. Suel atopase normalmente como exemplares aisllaos, más raramente en formaciones.

## Etimoloxía y nome
El texu foi descritu en 1753 como *Taxus baccata* por Carl von Linné y publicáu en ''Species Plantarum'' 2: 1040.

Taxus yera'l nome llatín clásicu pa designar la mesma especie qu'anguaño conocemos como texu. La pallabra tien un orixe inciertu. La hipótesis más aceutada vencéyala cola griega *tóxon* (arcu) pola flexibilidá de la so madera. La especie *baccata* deriva del llatín *bacca*, n'alusión a la baga que produz.

La mayor parte de los nomes romances actuales provienen del llatín taxus: asturianu *texu*, italianu *tasso*, corsu *tassu*, occitanu *teis*, catalán *teix*, gascón *tech*, castellanu *tejo*, portugués *teixo*, gallegu *teixo* o rumanu *tisa*. Hai una esceición nel francés *if* que pudiera emparentase coles llingües protoxermániques como l'inglés *yew*, bretón *ivin*, irlandés *ēo* y galés *ywen*. Toes estes tienen un aniciu posiblemente del galu **ivos*.

### Nome popular
N'asturianu amás de texu, esisten otres variantes como *teḥa, texa, teixu* y *tixu*, más la forma *mocal* o *mocayal* que pudiera remanecer del nome popular de la so baga, *mocu* o *moquiellu*. Hai que notar qu'anque texu ye la voz xenérica pa cualesquier individuu d'esta especie, n'asturianu dase variación de xéneru dientro del propiu nome (*texu-texa*), amosando'l so calter d'especie dioica, ye dicir, que presenta dos pies de planta, unu por cada sexu.

### Fitonimia
Los nomes de llugares que remanecen de la pallabra texu pola so esistencia nel pasáu son abondosos pela xeografía. N'Asturies atópense varios, El Tixu (Morcín), El Teixu (Quirós), Ḷḷanu los Teixos (Quirós), La Texera (Ayer), Les Tixeres (Riosa), Teixeda (Villayón), La Texera (Avilés, Cabranes), Os Teixóis (Taramundi) o El Texu (Cabrales, Llanes), ente otros; pel restu d'España hai El Tejo (Cantabria), Cova del Teix (banzáu de Margalef, Cataluña), La Tejera (Zamora), Fuente del Tejo (Sierra de Segura, Jaén) o Aginamendi (del vascu *hagin* -texu-, País Vascu). Per Europa, hai los de ciudaes como York (Reinu Xuníu) o Évora (Portugal), en dambos casos derivaos del celta **eburo* (texu). D'esta pallabra celta tomó tamién nome la tribu belga de los eburones.

## Bioloxía

### Descripción
El texu ye un árbol de rama verde escuro que caltién la fueya tol añu y pue llegar a midir hasta 20 m d'altor, anque cuando sufre estrés o presión esterior pue presentase como arbustu. La rama en xeneral ye trupo, con gran proliferación de cañes en posición horizontal y colingando selemente pela pica. Les fueyes son pequeñes (1-4 cm) allargaes y estreches, de color verde escuro pela facha pero más ablancuzaes y col nerviu mediu sobresaliendo pel envés. El marxe ye lisu. El tueru ye gruesu, con una corteya pardo-abuxao que s'esforgaxa en plaques irregulares.

Como especie dioica, los individuos machos namás producen estames y les femes grana. Visualmente son iguales, anque la proliferación de cada gónada ye la que los delata. El texu, el pie masculín, produz nes axiles de les fueyes unos conos globosos pequeños de color marelludo cola apariencia d'un floreru del que sal una columna coronada por 6 a 8 escames peltaes, caúna con 4 a 8 sacos polínicos. La texa, el pie femenín, lleva un rudimentu seminal solitariu nel apéndiz d'una curtia prollongación escamosa allugáu tamién nes axiles de les fueyes. Tien forma ovoide y ta arrodiáu per una bráctea verdosa que, demientres la madurez del embrión, desendolca una envoltura carnosa y mucilaxinosa de color colorao esllendante llamada, en botánica, arilu. Esta envoltura nun enzarra dafechu la semiente, dexando perfeutamente visible'l so color marrón, forma apiculada y naturaleza lleñosa. L'arilu, nun se considera un frutu como'l de les anxospermes, sinón un pseudofrutu. N'asturianu llámase **moquiellu** o mocu.

### Floración y fructificación
La floración desendólcase de febreru a abril. Les abeyes y otros inseutos acopien dalgo del so polen pero la dispersión faise mayoritariamente pel aire. El moquiellu madura pela seronda y son les aves les que contribuyen a la dispersión de la grana.

### Hábitat
El texu vive en sitios aveseos y soleyeros, magar que prefier llugares llentos pero non enllamuergaos. Mui raramente apaez formando viesques monoespecífiques, llamaes texeos, sinón más bien asociáu a otres especies como les fayes. Ye indiferente a la naturaleza del sustratu pero paez decantase pola caliar. Pue atopase hasta los 1800 m.

### Llonxevidá
La edá qu'algamen munchos exemplares de texu ye de varios sieglos, superando incluso'l mileniu. Sicasí, la edá esauta ye imposible de conocer. La necesaria preservación de los sos tueros énte cualesquier preba cronolóxica que puea alteralos fai refugales categóricamente. Amás, nes cañes y tueros muertos, suelen presentar oquedaes qu'imposibiliten dafechu'l recuentu d'aniellos.

Un dichu popular inglés amuesa'l so calter llonxevu:

«*La vida de tres artos, la vida d'un sabuesu;*

*les vides de tres perros, la vida d'un corcel;*

*Les vides de tres corceles, la vida d'un home;*

*les vides de tres homes, la vida d'un águila;*

*les vides de tres águiles, la vida d'un texu;*

*la vida d'un texu, la llonxitú d'una era;*

*Siete eres dende la creación hasta'l día del Xuiciu».*

La llonxitú d'una era ye por términu mediu 729 años.

## Toxicidá
Sacante los moquiellos, toles partes del árbol contienen una sustancia llamada taxina: un entemez d'alcaloides con efeutu cardiotóxicu que produz parálisis nel corazón. Los alcaloides sintetizaos por cualquier especie del xéneru Taxus reciben el nome específicu de taxoides. 

La inxesta de taxoides nos animales provoca reaiciones de graves consecuencies. Na especie humana, anque la inxesta de taxina ye mortal por provocar parálisis respiratoria, esta capacidá venenosa paes tener diferentes efeutos dependiendo de la dosis. Esta dilución de la concentración de taxina usóse n'Asturies con fines albortivos, anque ye práutica dafechu refugada poles consecuencies mortales que conlleva.

L'envenenamientu produzse pola inxestión de les fueyes. Los síntomes d'un intoxicáu entamen con náusees, voltura, dolores intestinales y aumentu del ritmu cardiacu. Al poco, atópase somnolientu, lletárxicu y comatosu; la presión sanguínea amiya rápidamente debilitándose'l pulsu. L'electrocardiograma rexistra fondes alteraciones (arritmies ventriculares) y l'estáu clínicu degrádase aína: cianosis o parada respiratoria, necesidá de masaxe cardiacu y ventilación asistida. Finalmente, muerte por paru cardiacu.

Magar que los casos de muerte actuales por envenenamientu n'humanos son raros, el caberu rexistráu n'Asturies foi en xunu de 2018. N'animales, esisten varios testimonios sobre vaqueros qu'atoparon caballos, vaques, oveyes o otros animales domésticos agonizando o muertos pola so inxestión fortuita.

## Usos médicos
En 1967 ciertos compuestos na corteya de los texos foron atopaos por Wall y Wani como eficaces axentes anticanceríxenos. Esta propiedá alcuéntrase nel taxoide paclitaxel. El cáncanu consiste nuna proliferación celular descontrolada que conlleva a la disfunción orgánica y a la muerte del organismu. L’aición del paclitaxel consiste n'inhibir esta división celular, bloquiar la so proliferación y conducir a la muerte celular.
El nome comercial del paclitaxel ye taxol. Úsase pal tratamientu de cáncanu de mama, ovariu, pulmón, vexiga, próstata, melanoma, esófagu, fégadu y otros tumores sólidos. El descubrimientu del paclitaxel aumentó la corta de texos, pero’l so conteníu nos árboles ye baxu. Esti fechu incrementó la collecha descontrolada pa la obtención de paclitaxel a partir del texu del Pacíficu lo que motivó que s’intentase la so producción semisintética. Un enfermu de cáncanu consumía aproximao 8 árboles de 60 años de texu. A esti productu semisintéticu llamóse docetaxel.

## Relixón y cultura
L'atraición que los texos supunxo pa les diferentes cultures europees encóntiase en varios motivos. Unu ye la resistencia de la so madera, d'abegosa pudrición, que lu fizo yá material importante dende l'antigüedá. N'Essex, Reinu Xuníu, atopóse una llanza de texu, conocida como la *Llanza de Clacton*, con una antigüedá estimada superior a los 400.000 años. N'Asturies, surdieron aperios metalúrxicos nes cueves prehistóriques de cobre y bronce de La Pena L'Aramo fechos de texu. Otru motivu importante ye'l color de la so madera, poro n'Asturies se diz que «*cuando se taraza una caña sangra como un paisanu*». Sicasí, pudiera ser que'l so calter venenosu fuera la carauterística más especial, seique la más señalada. Informa Xuliu César que na Guerra de les Galies, el rei de los Eburones, Cativolcus, ablayáu yá pola edá y viéndose incapaz d'afrontar les penalidaes de la guerra o de l'afuxida, resolvió quitase la vida con zusmiu de texu pa nun cayer en poder romanu. Esti mesmu fechu ta constatáu nos pueblos ibéricos polos los historiadores romanu Florus ya hispanu Orosius rexistrando nos sos testos que, los habitantes del norte (galaicos, astures y cántabros), preferíen acabar la vida suicidándose coles sos propies espades o col venenu del texu que capturaos polos romanos. El tamién poeta romanu Ovidius coloca estos árboles estendiendo la so solombra trupa pelos caminos del infiernu «*Hai un camín cuesta abaxo al aveséu de fúnebres texos, empobina al traviés de mudos silencios a les moraes infernales*» (Metamorfosis llibru IV, 432-433). Hai sarcófagos de los faraones exipcios construyíos con madera de texu.

### Relixón
El sentíu ancestral del texu como árbol funerariu y el so venceyu col Más Allá en ciertos pueblos europeos paez ser indiscutible. El so cultu nel norte ibéricu podría tar presente nes esteles vadinienses. Son llábanes de piedra con inscripciones llatines y representaciones esquemátiques d'un árbol y caballos. La inclusión d'un árbol venceyáu cola muerte y la coincidencia de los esquemes cola disposición foliar podría corresponder al texu. La rodiada de munchos texos amuesen una variada presencia de restos megalíticos y un gran númberu d'exemplares d'esta especie medren dende hai munchos sieglos averaos a los cementerios. Ye habitual tamién atopar a llau de los texos ilesies remocicaes o renovaes d'una anterior. Esta presencia cristiana esplícase como un exemplu de suplantación teolóxica sobre les antigües relixones paganes.

### El texu na cultura asturiana
La tradición y cultura del texu n'Asturies amuesa vínculos ancestrales. La so simboloxía ye un entemez de símbolu relixosu, valir ancestral, herencia común, identidá, llibertá, xusticia y democracia. La presencia de texos llantaos en cementerios per toda Asturies ye bayurosa. Dende tiempos inmemoriales, baxo la so groma entamábense’l **Conceyu Abiertu** nel que’l pueblu ponía en común los sos problemes y restolaba una solución. Los homes más vieyos impartíen la llei y la xusticia baxo él. Recueye Constantino Cabal: «*(...) decretaben que les Xuntes del conceyu siempres les presidieren cuatro ancianos, homes bonos del llugar. Ellos actuaben como xueces y yeren inapelables les sos sentencies*».

Na tradición asturiana, demientres la foguera de San Xuan, yera vezu que los rapazos asturianos dexaren unes cañes de texu nel ventanal o puerta del llar de la rapaza que taben cortexando. Amás, el Día de Tolos Santos llevábase una cañina de texu a la tumba de los difuntos. Demientres les fiestes de los pueblos, los músicos atopaben el so escenariu baxo los texos, celebrándose na so rodiada los bailles y dances. Sicasí, teníase la creyencia que dormir a la so solombra podía provocar la muerte.

### El texu na cultura europea
Los texos foron árboles veneraos polos duides y símbolos d'inmortalidá nos tiempos de los celtes. En Bretaña y Normandía, Francia, esisten una gran cantidá de texos funerarios. Nesta tierra recoyóse la creyencia de que los texos de los cementerios estendíen una raíz hasta la boca de caún de los cadabres y que, tamién, los texos tán llantaos nos cementerios pa que cuiden a los muertos.

Na mitoloxía nórdica, l'árbol de la vida llamábase Yggdrasil. La so raigonera y cañes amestaben los nueve mundos de la cosmoloxía nórdica. Anque'l significáu xeneralmente más aceutáu indica que la so etimoloxía sería “*pollín d'Odín*”, otra teoría apunta a que podría derivar de **gwja* (texu). Nesti sen, nel alfabetu rúnicu, la runa 13 ye **ei(h)waz* (texu), representaba la muerte y el renacimientu. Esta runa asóciase a vegaes col árbol Yggdrasil.

N’heráldica, el texu apaez representáu con tres exemplares nel escudu de Guipuzcoa, País Vascu.

## Usos
La madera de texu ye de mui bona calidá, de tonalidá colorao con albura marelludo, mui duro y compauto. Ye de de les poques especies de coníferes que la so madera pue curvase al vapor. Tornease mui bien y aceuta pulimentu. Toes estes cualidaes faen d'ella una madera mui estimada n'ebanistería y tornería.

### Usos ancestrales
La durabilidá y flexibilidá de la madera del texu fizo que fuera esbilláu dende tiempos inmemoriables como materia prima na fabricación d'estremaos utensilios. En Cataluña atopáronse tres arcos con una antigüedá estimada ente 7400 y 7200 años. Un poco más recién, pero d'indiscutible antigüedá, ye l'arcu llargu de texu (n'inglés *longbow*) atopáu n'Escocia con una fecha calibrada de 4040 a 3640 años enantes de Cristu. D'esta miente, el mangu del hachu de cobre que puxaba Ötzi datáu ente 3400 y 3100 años e.C. yera tamién de texu. Tocántenes a Asturies, la madera de texu usóse pola so dureza pa ventanes y postes de cuadres y cabañes, yá qu'al dicir de los artesanos «*nun-y entra'l coroyu*». Foi madera adecuada pa facer ferraes y canxilones, amás de los tableros y estructures de les bodegues de formentación del quesu pel oriente. Tamién tuvo usu xeneralizáu como xebe de praos pola so poda fácil y rama trupo.

### Usos actuales
Pola so naturaleza cuasi imputrescibles, mui elástica, dura, inodora, duradera y decorativa, la madera de texu ye mui fácil d'esculpir, lo que-y confier un gran abanicu d'usos. Ye perafayadiza pa muebles, ebanistería de calidá, suelos, puertes y paneles.

## Texos patrimoniales
Los texos patrimoniales son exemplares que tán allugaos dientro d'un espaciu antropizáu y amuesen una edá mui avanzada. La so presencia nel llugar ye testimoniu d'herencia común ente los vecinos, a vegaes del conceyu, al traviés de les xeneraciones. De munchos persábese que foron semaos a costafecha nel llugar onde s'alcuentren, d'otros nun se conoz el motivu, pero toos comparten la preservación de la memoria coleutiva de la rodiada, el respetu a la naturaleza y una carga simbólica y relixosa al empar que caltria nel cantu la memoria.

### Asturies
**Amigos del texu** ye una asociación asturiana que censa, cataloga y promueve la defensa de los texos. Tien recoyíos cuasi 280 texos patrimoniales pela xeografía asturiana, anque son 215 los sobrevivientes. Los más reseñables son:

Esti llistáu ta siendo ampliáu.

### España
* Tejo de Barondillo (Guadarrama, Madrid)
*Tejo de San Cristóbal de Valdueza (Lleón)

### Francia
L’asociación **A.R.B.R.E.S** cataloga tolos árboles notables del país. Ente ellos atópense varios texos, la inmensa mayoría en Normandía.

### Reinu Xuníu
Como continuación a una campaña gubernamental entamada en 1973 que promovía la plantación d'árboles, en 1974 fúndase la organización **Conceyu del árbol** (n'inglés *The Tree Council*) pa caltener la mesma iniciativa a lo llargu’l tiempu. Parte de los sos oxetivos ye facer una esbilla de los 50 árboles más notables del Reinu Xuníu. Na llista atópense dellos texos:

Ye tamién de gran sonadía'l texu de Florencecourt (Irlanda del Norte).

Otra asociación, **Texu antiguu** (n'inglés *Ancient Yew*), atecla tamién polos texos británicos.

### Alemaña
* Texu de Balderschwang

### Bélxica
* Texu de Caesarsblomm

## Preservación
Los texos enriba enumberaos superaron al traviés de los sieglos toles torgues que la vida-yos impuso. Sicasí, ye nestes caberes décades cuando tán afrontando la mayor amenaza de toes: la presión humana. L’antropización de tolos espacios del planeta ta faciendo que cada vez más texos singulares muerran y desaparezan cuando gozaben de mui bona salú pocos años enantes. **Amigos del texu** recoyó nun decálogu les midíes más inmediates pa la preservación de los texos. Recoyemos equí dalgunes más básiques:

1. Un rellenu de tierra na superficie alredor del tueru pue acabar cola vida del árbol.

2. Un fuexu o zanxa averaos al texu pue dañar el sistema radicular del árbol. Amás, podría baxar el nivel freáticu y secar les raíces.

3. Les obres al so llau deben tener un procuru especial. La maquinaria nun debería escavar na so vera, nin vaciar l'agua que contengan o transitar cerca del árbol.

4. Los texos que tengan corra, ésta nun ha remocicase con cementu.

5. Procurar preservar la rodiada tal y como llegó a nosotros y nun introducir modificaciones.

6. La visita por humanos debe ser respetuosa cola rodiada, evitando la masificación que compacte’l suelu.

## Referencies

## Enllaces esternos