Batalla del Espíritu Santu

La **Batalla del Espíritu Santu**, foi un conflictu armáu centroamericanu asocedíu en 1839 ente tropes federales y secesionistes depués del derrocamientu del gobiernu lliberal del Estáu de Guatemala del Dr. Mariano Gálvez y l'entamu de les xestes militares del xeneral conservador Rafael Carrera. El presidente federal itinerante, xeneral Francisco Morazán caltenía a encomalo la unión centroamericana que los lliberales pretendíen, pero la fuercia de la Ilesia Católica, el resurdimientu paulatín del poder del Clan Aycinena y de los conservadores guatemalianos en collaboración col caudiellu mestizu Carrera, sedó la federación.
 
## Antecedentes

Los criollos conservadores de Guatemala, El Salvador y Hondures, teníen intenciones de desligarse de la Federación Centroamericana que los lliberales impunxeren sofitáu na habilidá militar de Morazán. Unu de los primeros movimientos pa esta secesión asocedió en Guatemala, onde cola participación de los sacerdotes católicos que corrieron el rumor de que'l gobiernu lliberal de Mariano Gálvez taba envenando los ríos con cólera morbus el campesinado indíxena y mestizu alzar contra'l gobiernu lliberal de Gálvez. D'esta revuelta surdió'l líder llabrador Rafael Carrera, en quien los líderes conservadores guatemalianos del Clan Aycinena punxeron les sos esperances de recuperar el poder y los bienes que-yos fueren arrampuñaos tres la invasión lliberal de Francisco Morazán a Guatemala en 1829.

Les tropes de Carrera y Turcios invadieron la provincia d'El Salvador una y bones la sede de gobiernu federal momentaneu taba na ciudá de San Salvador. Les tropes federales d'Hondures y Nicaragua aliar contra les milicies voluntaries de Carrera, a quien ganaron el 24 d'ochobre de 1838 en Mataquescuintla, onde'l caudiellu guatemalianu tenía'l so centru d'operaciones.
 
El 28 d'ochobre de 1838, les micilias guatemalianes al mandu de Carrera invadieron nuevamente'l territoriu salvadoreñu; tomando les ciudaes de Santa Ana y Ahuachapán cometiendo delles otomíes en vengación poles que cometieren les tropes morazanistas en Guatemala. Les tropes aliaes al mandu de Morazán refugaron a Carrera hasta Chiquimula n'avientu de 1838; hubo munchos prisioneros de guerra y captura de municiones. Carrera foi escorríu hasta que foi prindáu cerca de Quetzaltenango, y el gobernador de Guatemala Mariano Rivera Paz foi destituyíu y nel so llugar asitiaron al militar salvadareño Carlos Salazar Capo.

Morazán nun pudo fusilar a Carrera depués de prindalo, pos lo precisaba vivu por que nun se produxera una revuelta llabradora en Guatemala; viose obligáu a dexalo como xefe militar de Mita, pero ensin armes. Carrera entós recibió una invitación del xeneral Francisco Ferrera pa conferenciar n'Hondures, onde Ferrera regaló mil armes ingleses a Carrera y alcordaron dar un golpe d'estáu contra Carlos Salazar Capo en Guatemala y reinstalar a Mariano Rivera Paz mientres Ferrera atacaría a Morazán n'otru frente.

## La batalla

El 23 de febreru de 1839, les tropes aliaes de Nicaragua y Honduras movilizar con mil doscientos efectivos escontra territoriu d'El Salvador, pasando la frontera. Timoteo Menéndez que taba nel so segundu periodu de xefe d'estáu salvadoreñu noma al xeneral Francisco Morazán, comandante d'armes del exércitu salvadoreñu y asina que prepare la contraofensiva.

Morazán llevaba setecientos homes pa la Batalla del Espíritu Santu, en Corinto. L'alcuentru armáu producir ente'l 5 y el 6 d'abril de 1839. Les tropes salvadoreñes actives vencieron na guerra a les tropes aliaes de Nicaragua y Honduras. Siquier doscientos soldaos de les tropes d'Hondures y Nicaragua morrieron nel campu de batalla, y hubo alredor de trenta baxes del llau d'El Salvador. L'exércitu hondureñu-nicaragüense tocó la retirada y colaron escontra territoriu hondureñu, escorríos poles tropes salvadoreñes.

Mientres les tropes de Morazán taben ocupaes en Corinto, Carrera invadió la Ciudá de Guatemala ensin faer un solu tiru: Salazar y los dirixentes lliberales que taben envalentonados pola captura del caudiellu fuxeron polos teyaos y depués algamaron la frontera amarutaos de llabradores. Tres esa victoria, enteróse que l'Estáu de Los Altos declarara la so formación, y entós coló escontra dicha rexón a imponer la so autoridá pola fuercia; retomó l'estáu y alvirtiólu que-yos perdonaba la vida solamente por una vegada, pero non dos.

## Tratáu de Paz

El 5 de xunu de 1839, el presidente interín d'Hondures, abogáu José María Guerrero d'Arcos y Molina comisionó al abogáu Justo Vicente José de Herrera y Díaz del Valle como representante d'Hondures ante'l presidente d'El Salvador, Antonio José Cañes, pa roblar un Tratáu de Paz” el cual foi ratificáu y robláu pol llicenciáu José Miguel Montoya, de parte de los salvadoreños y el mesmu llicenciáu Justo Vicente José de Herrera polos hondureños. 

## Invasión unionista

El 9 d'agostu'l presidente interín designáu Mariano Garrigó presentó'l so arrenunciu al cargu, xunto col Coronel Andrés Brito, Comandante d'armes de la capital hondureña, dexando acéfalu l'Estáu. Unos díes dempués, el 24 d'agostu de 1839, les tropes aliaes del Xeneral José Trinidad Cabañas aportaron hasta la ciudá de Comayagua -entós la capital hondureña y tomar ensin la menor resistencia, dempués d'haber tomáu Tegucigalpa.

## Consecuencies
* La sida de la batalla foi'l d'intentar lliberar al pueblu salvadoreñu del gobiernu lliberal de Morazán; en realidá, Carrera tenía intenciones de vengar los abusos que les fuercies lliberales de Morazán cometieron en contra de los sacerdotes católicos tres la invasión de 1829. 
* El poder de Morazán sobre la Federación quedó bien quebráu:
** Una nueva confrontación producir na Batalla de San Pedro Perulapán.
** Al enterase de que Carrera retomara Guatemala y reincorporáu l'Estáu de los Altos, Morazán decidió atacalo; Carrera vencer, dando fin al so lideralgu político y militar na rexón.
* Los conservadores de Guatemala, El Salvador, Nicaragua y Honduras daben total sofitu a Rafael Carrera, con tal de nun conformar otra nación centroamericana.

## Ver tamién
* República Federal de Centro América
* Estáu independiente d'Hondures
* Rafael Carrera y Turcios
* Francisco Morazán

## Nota

## Referencies

## Bibliografía

* 
* 
* 
*