open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Idioma aticum

El **aticum** (o tamién **atikum**, **uamué**) ye una llingua indíxena anguaño estinguida falada hasta principios del sieglu XX nel NE de Brasil por uamué, qu'agora namái falen portugués. Conócense namái unes poques llistes de pallabres, polo que la so clasificación filoxenética ye bastante dudosa, polo que se considera una llingua ensin clasificar.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
### Historia
Los postreros uamué o aticum sobreviven en dellos enclaves de los estaos brasilanos de Pernambuco y Bahia, nel NE de Brasil. En Pernambuco, escontra 1985 contabilizáronse 3852 aticum dientro nunos venti aldegues al oeste de la Reserva Biolóxica da Serra Negra nel conceyu de Carnubeira da Penha y a unos 40 o 50 km de la ciudá de Floresta. Tamién esisten dellos aticum en Serra do Ramalho, nel municipo de Bom Jesus de Lapa, nel estáu de Bahia, anque probablemente fueron movíos ellí dende la so área orixinal.

## Llistes de pallabres
En 1961 dirixóse una encuesta destinada a atopar a los postreros falantes de llingües del noroeste de Brasil, el trabayu foi publicáu por Meader (1978). Nesa encuesta atoparon unos pocos aticum que yeren capaces de recordar delles pallabres, anque yá nun yeren falantes fluyentes de la llingua. Eses llistes prsetan dellos problemes yá que cerca de la metá de les pallabres son términos emprestaos del portugués, y nelles apaecen un bon númberu de términos emprestaos de les llingües tupí-guaraníes (pallabres pa 'madre', 'plátanu' y 'dios') y del idioma fulnió (pallabra pa 'fueu').

## Referencies

### Bibliografía
*
Idioma atikamekw

El **atikamekw** (*atikamekw nehiromowin* en atikamekw) ye un idioma faláu polos Atikamekw, pueblu que vive principalmente nes tierres nórdiques de les rexones canadienses de Lanaudière y Mauricie. El atikamekw ye una llingua algonquina falada cotidianamente por casi tolos atikamekw, lo que la convierte nuna de les llingües natives menos amenaciaes d'estinción.

## Carauterístiques
En atikamekw los xéneros animáu ya inanimáu son carauterísticos d'esta llingua, y el xéneru animáu integra una posición social tantu na llingua como na tradición oral. Eses persones animaes pueden ser animales, vexetales, piedres, dellos árboles o inclusive'l pan (*banik*).

## Referencies

## Enllaces esternos

* 
* 
* 
* OLAC resources in and about the Atikamekw language
Idioma atákapa

El **atákapa** ye una llingua escastada y aisllada, nativa del suroeste de Louisiana y del este de Texas, Estaos Xuníos.

## Variación xeográfica
Había dos variedaes o dialeutos del atákapa:
# **Esti**
# **Oeste**

El dialeutu *atákapa Esti* conocer por una llista de 287 pallabres recoyíes en 1802 por Martín Duralde. Los postreros falantes vivíen na zona de Poste des Attackapas (Saint Martinville), anguaño Franklin, Louisiana.

El *atákapa Oeste* ye'l meyor conocíu, con pallabres, frases y testos recoyíos en 1885, 1907 y 1908 por Albert Gatschet. La mayor parte foi recoyida en Lake Charles, Luisiana. Los postreros parlantes fueron Louison Huntington, Delilah Moss, Teet Verdine, y Armojean Reon. Esiste una vocabulariu más antiguu, con una llista de 45 pallabres recoyíes en 1721 por Jean Béranger. Estos falantes fueron prindaos na zona de Galveston Bay.

Anque John Swanton aducía que'l vocabulariu de Béranger yera un dialeutu akokisa faláu pola etnia akokisa, nun hai evidencia real que sofite esta conexón.

## Comparanza léxica
La siguiente tabla amuesa los numberales en delles llingües indíxenes norteamericanes:
:

## Referencies

### Bibliografía
* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1.
* Gatschet, Albert S., and Swanton, John R. (1932) *A Dictionary of the atákapa Language*. Smithsonian Institution, Bureau of American Athnology, bulletin 108. Washington, DC: Government Printing Office. 
* Goddard, Ives. (2005). The indigenous languages of the Southeast. *Anthropological Linguistics*, *47* (1), 1-60.
* Mithun, Marianne. (1999). *The languages of Native North America*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
* Swanton, John R. A sketch of the atákapa language. *International Journal of American Linguistics*. *5* (2-4), 121-149.

### Enllaces esternos
* Diccionariu de llingua atákapa por Albert S. Gatschet y John R. Swanton, na páxina Portal d'historia de Texas
Idioma arára

El **arára de Mato Grosso** (tamién llamáu **Llabrara do Beiradão** o **Llabrara do Rio Branco**) ye una llingua indíxena non clasificada y anguaño estinguida que se faló nel estáu brasilanu de Mato Grosso. En grupu étnicu ta formáu por unos 150 miembros que yá nun falen la so llingua tradicional.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma arutani

El **arutani** o **awakí** (tamién designáu por variantes d'estos nomes *orotani, urutani* y *awake, auake, auaqué, aoqui, oewaku*, o por aciu l'etnónimo **uruak**) ye un idioma probablemente estinguíu faláu nel este de Venezuela (ríu Karum, Bolívar) y nel Norte de Brasil (Roraima) por casi una ventena de persones, 17 en Brasil y 2 en Venezuela. La mayoría de los falantes entemeciéronse colos pemones o los niam, polo que la llingua materna de la mayor parte del grupu étnicu uruak ye agora'l niam.

## Historia
Un trabayu de campu na rexón de ríu Branco en 1787 (d'Almada 1787:677) menta'l grupu étnicu de los *aoquis*, que'l so nome y llocalización suxeren la so identificación colos awaké. El primer informe sobre los awaké, xunto con una llista de vocabulariu foi compilado por Koch-Grünberg en 1913.

Sábese que va un sieglu los awaké formaben una pequeña etnia, dende la primer espedición conocida que los contautó en 1882. Nesa espedición cuntáronse namái 18 miembros nel grupu étnicu. Sicasí, nun ta claro cuantos falantes compententes puedan quedar anguaño. Migliazza, unu de los meyores conocedores de la rexón, contabilizó namái cinco falantes ente los quince awaké que contautó en 1964. El censu de Venezuela de 2001 contabiliza 29 awaké, anque nun rexistra cuantos falantes habría ente ellos, yá que viven xunto colos yanam y usen esta llingua ensin rellacionar col awaké. La situación de los awaké brasilanos paez ser similar.
en 1942 fueru toos bautizaos

## Clasificación
Ye una de les llingües peor documentaes d'América del Sur, y podría tratase d'una llingua aisllada o seique ta rellacionáu col sapé o caliana.

Los vocabularios recoyíos nun dexen asegurar nenguna rellación coles llingües vecines. En particular nun esiste evidencia sólida en favor de la hipótesis arutani-sapé. L'únicu motivu pa incluyir dicha familia, ye que los dos son llingües residuales vecines y non rellacionaes con otres families, lo que llevó a conxeturar que pudieren ser llingües sobrevivientes d'una familia presistente antes de la espansión d'otres families más espublizaes na rexón.

## Descripción llingüística
Hasta la fecha publicáronse llistes curties de vocabulariu y delles frases, conozse una llista de vocabulariu ensin publicar, y dellos analises gramaticales.
Ernest Migliazza tuvo revisando les notes de campu de los años 1960 pa publicar el material disponible. Amás esiste un estensu estudiu etnográficu de Coppens (1983).

## Referencies

### Bibliografía
* Alain Fabre, 2005. *[https://web.archive.org/web/20121125130647/http://butler.cc.tut.fi/~fabre/BookInternetVersio/Dic%3DAwake.pdf AWAKE Diccionariu etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indíxenes suramericanos]*

### Enllaces esternos
* Ethnologue sobre'l Uruak
Idioma awá pit

El **awá pit** o **awá** (tamién conocíu como **cuaiquer** y **kwaiker**) ye una llingua indíxena de la familia llingüística barbacoana falada nel sur de Colombia y norte d'Ecuador. La gran mayoría de falantes alcontrar en Colombia.

Escontra 1991, contabilizábense 21 mil falantes, unos 20 mil nes fasteres andines del Pacíficu y unos mil más nel área axacente d'Ecuador. La mayor parte de los homes tamién falen español; anque los neños y les muyeres son de normal monollingües en awa pit. L'alfabetización na llingua indíxena ye inferior al 1%, ente que l'alfabetización n'español ronda'l 5%. El térmiono awá pit significa lliteralmente la 'llingua de los homes'.

## Descripción llingüística
El "awá pit" tien como orde básicu predominante l'orde Suxetu Oxetu Verbu. Úsase una ortografía basada nel alfabetu llatín.

## Fonoloxía
L'inventariu consonánticu del awa pit ta formáu por:

Los símbolos del AFA  equivalen a los del AFI .

L'inventariu vocálicu pela so parte consta de:

## Referencies

### Bibliografía
Idioma ayapaneco

El **ayapaneco** ye una llingua indíxena de Méxicu, pertenez a la familia de les llingües mixe-zoqueanas. Hacia l'añu 2011 afirmábase que cuntaba colos sos dos últimos falantes en Jalpa de Méndez, Tabasco. Darréu pudo confirmase qu'esta información yera falsa y qu'esistíen más falantes. D'alcuerdu a datos recién, créese qu'esisten alredor de 15 persones que practiquen l'idioma, toos ellos de la tercer edá, polo que'l so estatus seria como una llingua amenazada. Daniel Suslak, profesor axuntu d'antropoloxía na Universidá d'Indiana, ye unu de los llingüistes que trabaya pa preparar el primer diccionariu de la llingua. El Institutu Nacional de Llingües Indíxenes tamién amosó'l so interés na revitalización de la llingua y entamó dellos cursos y festivales en Ayapa. Dende'l 2013 atopar en preparación la primer tesis de doctoráu dedicada al ayapaneco nel Institut National des Langues et Civilisations Orientales (INALCO) en Francia.

## Bibliografía
* García de León, Antonio. 1971.  Añales del Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria. Vol. 7. Non. 2. 1971.
* Suslak, Daniel. 2011. "Ayapan Echoes: Linguistic Persistence and Loss in Tabasco, Mexico". American Anthropologist, 113: 569–581
* Rangel, Jhonnatan. 2017. "-Les derniers locuteurs: au croisement des typologies des locuteurs LED." Histoire Epistemologie Langage, 39 (1): 107-133
* Rangel, Jhonnatan. "La investigación-collaboración como acercamientu a una llingua en peligru de desapaición: el casu del ayapaneco." III Coloquiu Internacional: Enclinos de la investigación antropolóxica y histórica en Tabasco. 2015.
* Rangel, Jhonnatan. "Carauterístiques sociollingüístiques del zoque ayapaneco," in Where's the last speaker? (ISSN 2494-2073),02/05/2016, https://wils.hypotheses.org/318.

## Enllaces esternos
* Cuentu zoque-ayapaneco de tradición oral https://vimeo.com/168708553
* Mapa llingüísticu de Méxicu http://www.yohablomexico.com.mx/mapa-linguistico-mexico.html 
## Referencies
Idioma añú

El **añú** ye un idioma pertenez de la familia arahuaca, faláu por dellos falantes na zona de la llaguna de Sinamaica, nel Zulia.

Hasta apocayá considerábase estinguíu, pero esperimentó una revitalización na última década. La Unicef contribuyó nesti procesu.

## Ver tamién
* Pueblu Añu

## Lliteratura
Patte, Marie-France (1989) - Estudiu descriptivu de la llingua añun (o "Paraujano"), Univ. Católica del Táchira, San Cristóbal (Venezuela)1990 Ente Guajiros et Espagnols, Les Humains - Récits añun, Bulletin de l'IFEA XIX n°2, Lima 

## Referencies
### Bibliografía
* Alexandra Y. Aikhenvald: "The Arawak language family" (chapter 3), in *The Amazonian Languages*, ed. Dixon & Aikhenvald, Cambridge Univesity Press, 1999. ISBN 0-521-57021-2.
### Artículos
* 
### Referencies

## Enllaces esternos
* Esperiencies recién de revitalización llingüística na Venezuela indíxena
* Programa de la Unicef pa revitalizar l'idioma añu
Idioma baalesi

El **kacipo-balesi** ye una llingua nilo-saḥariana del grupu súrmicu, falada poles etnies baale y zilmamu d'Etiopía y polos Kichepu de Sudán del Sur. Estrémense tres variedaes dialeutales: balesi (baale), kichepu y zilmamu.

## Bibliografía
* Arensen, Jonathan E. 1989. On comparing language relationships: a case study of Murle, Kacipo, and Tirma. *Occasional Papers in the Study of Sudanese Languages* 6: 67-76.
* Dimmendaal, Gerrit J. (2003): Baale Language. in: Uhlig, Siegbert (ed.): *Encyclopaedia Aethiopica, Vol. 1*. Wiesbaden: Harrasowitz. pp 423–424.
* Möller, Mirjam (2009): *Vowel Harmony in Bale - A Study of ATR Harmony in a Surmic Language of Ethiopia*. BA thesis. University of Stockholm.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma baekje

El llinguaxe del antiguu reinu de Baekje ( 18 aC - 660 dC), unu de los Trés Reinos de Corea, ta escasamente atestiguáu; ello ye que nun ta claro que'l material esistente seya del mesmu idioma.

Desque Baekje foi establecíu por inmigrantes de Goguryeo (el Buyeo-Baekje / Puyo-Paekche), presuponse que falaben en idioma goguryeo, y delles pallabres atestiguaes sofiten esta idea; sicasí, inclusive si ye verdá, nun se sabe qué idioma falaben los indíxenes Samhan (Han-Baekje), o si'l material atestiguáu pueda ser un amiestu de Goguryeo y Samhan. La Confederación Gaya, sicasí, foi fundada por una de les tribus Samhan, asina que ye posible que l'antiguu idioma Baekje language tuviera rellacionáu col Gaya; basáu n'evidencies toponímiques, pue ser entós que Buyeo-Baekje taba rellacionáu con Coreanu y Han (Silla), que col xaponés, a pesar del nome.

## Ver tamién
* Historia del idioma coreanu
* Llingües fuyu
* Coreanu antiguu
** Idioma goguryeo
** Idioma silla

## Referencies
Idioma baenã

El **idioma baenã** ye una llingua indíxena de Brasil bien poco documentada, polo que nun pudo ser afechiscamente clasificada. 

Los últimos falantes conocíos vivíen en Bahia, Brasil nos años 1940. Estos falantes vivíen en Paragaçú. Namái se conocen nueve pallabres n'idioma baena:

# *yželẽ* - venáu
# *bakurí* - carne de venáu
# *kelemés* - fueu
# *patarak* - xaguar
# *kadašožé* - persona de raza negra
# *bonikro* - gochu
# *pititiɲga* - aguarón
# *pitirát* - monu
# *šẽšẽ* - toru, güe

## Referencies
Idioma baxu sórabu

**So sorabo** o **so sorbio** (autoglotónimu *dolnoserbšćina*) ye un idioma minoritariu, del grupu de les llingües sorbias, faláu n'Alemaña na provincia histórica d'Alta Lusacia, que tenía la mayor parte del so territoriu no que ye l'actual estáu alemán de Saxonia. Pertenez a les llingües eslaves de la familia llingüística indo-europea.

El baxu sorabo ye faláu anguaño na ciudá de Cottbus, nel estáu federáu de Brandemburgu y el territoriu próximu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma balinés

**Balinés** o a cencielles **idioma de Bali** ye una llingua malayu-polinesiu falada por 3,3 millones de persones (en 2000) na isla indonesia de Bali, según nel norte de Nusa Penida, Lombok occidental y nel oriente de Java.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma bamum

L**'idioma bamum**, tamién llamáu **Bamún**, **Shüpamom** o **Mum**, ye una de les llingües Volta-Níxer de Camerún con aproximao 215.000 falantes.

A fines de del sieglu XIX l'idioma falaba pero nun tenía sistema d'escritura. El rei Ibrahim Njoya, que dedicó bona parte de la so vida al progresu cultural de los bamún, basar na escritura árabe pa crear un sistema afechu al bamum. De primeres el sistema taba compuestu de tantos signos que yera bien difícil memorizarlo tou. Col tiempu, sicasí, simplificó l'alfabetu amenorgándolo a 70 lletres.
Esta escritura llegar a conocer como escritura Shümom.

Cuando llegaron los franceses el sistema dexar d'usar y foi reemplazáu por otru diseñáu polos misioneros quien tomaron emprestaos los calteres del alfabetu llatín. Ésti ye'l sistema que s'enseña nes escueles na actualidá. Sicasí, hai quien entá promueven l'usu del antiguu sistema Shümom.

## Bibliografía

## Ver tamién
* Escritura Shümom

## Referencies

## Enllaces esternos
* Datos nel ''Ethnologue'' .
Idioma barí

El **barí** ye un idioma chibcha faláu nel Noroeste de Suramérica polos barí. En 1990 había unos 850 falantes en Colombia y unos 2000 en Venezuela.

Ye un idioma tonal.

Delles pallabres:

## Referencies

## Enllaces esternos
* Idioma barí (inglés)
* Idioma barí en Ethnologue
* Idioma barí en Proel
Idioma basari

L**'idioma basari**, tamién denomináu **onyan**, ye l'idioma faláu pola etnia africana de los basari, que'l so territoriu atopar estremáu pela frontera ente Senegal y Guinea.

El basari tamién ye conocíu como tenda basari, biyan, onëyan, onian, ayan, wo.

## Población
Esta llingua, n'ocasiones llamada *tenda*, ye utilizada per alredor de 17.910 persones, principalmente nes rexones de Koundara, Youkounkoun y Kédougou, pero tamién por dellos basaris «emigraos» nos centros urbanos de Dakar, Tambacounda y Conacri.

La llingua basari ye aparentemente una llingua coniagui, utilizada tamién en Koundara y Youkounkoun.

## Escritura
El onyan escribir por aciu l'alfabetu llatín.

En Senegal, un decretu de 2005 reglamenta la ortografía del onyan.

* ĥ, ŵ, ŷ noten les consonantes h, w, y nasalizadas.
* Mientas que les vocales y y o son marcaes, la entonación lleva l'acentu agudu : é, ó.

### Referencies

### Bibliografía
* (en francés) Monica Cox, *La phonologie du Bassari*, Lomé, Institut National de la Recherche Scientifique, 1974, 39 p.
* (en francés) Marie-Paule Ferry, « Deux langues tenda du Sénégal oriental, basari et bédik, présentées à partir du questionnaire de Greenberg », *Bulletin SELAF*, n° 7, xunu 1968, 64 p.
* (en francés) Marie-Paule Ferry, « Les affixes nominaux et leur rôle grammatical dans la phrase basari », *Journal of West African Languages*, vol. 8, n° 2, 1971, p. 113-122
* (en francés) Marie-Paule Ferry, « L'expression du temps chez les Bédik et les Basari du Sénégal oriental » in *L'expression du temps dans quelques langues de l'Ouest africain* por Pierre-François Lacroix, París, SELAF, 1972, 196 p.
* (en francés) Marie-Paule Ferry, « Le bassari », en *Les langues dans le monde ancien et moderne*, CNRS, 1981.
* Gouvernement du Sénégal, *Décret n° 2005-987 del 21 d'ochobre 2005 relativu a la ortografía y a la separación de les pallabres nel oniyan*. (copia en llinia )

### Enllaces esternos

*
Idioma bassa

L**'idioma bassa** ye una de les llingües níxer-congu (perteneciente a la familia de les llingües kru). 

Cuenta con 347.600 falantes en Liberia y 5.000 en Sierra Lleona. 

Tien una forma autóctona d'alfabetu, la escritura Vah, de finales del sieglu XIX. 

## Ver tamién

*Idioma basaa (Camerún)

## Referencies

## Enllaces esternos
*Información sobre la llingua bassa, en *Ethnologue*.
Idioma batanga

L**'idioma batanga**, tamién llamáu **Bano'o, Banoho, Banoo, Bapuku, Noho, Nohu, Noku, Puku** ye una llingua africana dientro del grupu de les llingües bantús. Habalada en zones costeres de la rexón continental de Guinea Ecuatorial (Provincia de la Mariña: Bapuku a lo llargo de la mariña central, al sur de Mbini hasta Cabo San Juan) según zones costeres de Camerún.

Considérase una llingua extrechamente rellacionada col idioma bubi faláu na Isla de Bioko, y col idioma benga, tamién en Guinea Ecuatorial.

## Dialeutos
Bapuku (Bapoko, Bapuu, Naka, Puku). Los Puku son un pueblu costeru Ndowe.

Difier de la batanga de la Rexón Suroeste en Camerún (Balundu-Bima), y del dialeutu Batanga de Caka. 

## Usu del idioma
Tradicionalmente ye faláu por pescadores costeros. Tolos benga y batanga considerar a sigo mesmos como **Boumba** (usen 'mba' pa referise a ellos mesmos), y xunto con grupos adicionales conformen los **Ndowe** (los pueblos de sablera).

La mayoría de los falantes de batanga usen tamién español.

## Referencies
Idioma bathari

L**'idioma bathari** ye una llingua afroasiática, falada n'Omán y en Yeme. Tienen anguaño 200 falantes aproximao. Suelse falar nes rexones de Dhofar Governorate, Shuwaymiya y Sharbithat. L'idioma bathari tien l'alfabetu árabe.

Esta llingua xunto cola harsusi ye bien cercana a la mehri. Tien gran riqueza en lliteratura oral, consistente de cuentos y poesía.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Páxina n'inglés 
*Páxina n'español
Idioma benabena

El **Benabena** ye una llingua papú falada nel distritu de Goroka de la provincia de les Tierres Altes Orientales, Papúa Nueva Guinea.
## Referencies
Idioma benga

L**'idioma benga**, tamién llamáu **boumba** o **ndowe** ye una llingua africana dientro del grupu de les llingües bantús. Falada en zones costeres de la rexón continental de Guinea Ecuatorial y Gabón.

Considérase una llingua extrechamente rellacionada col idioma bubi faláu na Islla de Bioko, tamién en Guinea Ecuatorial.

## Población
La llingua ye falada pol pueblu benga. Conózse-yos como ndowe o «playeros», unu de los pueblos de la Mariña del Ríu Muni.

Tradicionalmente ye faláu por pescadores costeros. Tolos benga y batanga considerar a sigo mesmos como **Boumba** (usen 'mba' pa referise a ellos mesmos), y xunto con grupos adicionales conformen los **Ndowe** (los pueblos de sablera).

Na Islla de Corisco, ye usáu por tolos estratos sociales. Lloñe de la islla de Corisco ye más utilizáu pola xeneración de más edá, y menos polos mozos. La mayoría tamién usa l'español. Tamién s'usa'l francés, debíu al comerciu con Gabón.

## Referencies
Idioma beothuk

El **beothuk** ye una llingua indíxena anguaño estinguida y falada enantes en Terrranova. A pesar de que se trata d'una llingua estinguida, caltuviéronse dellos testimonios; sicasí, esisten grandes llagunes sobre ella.

## Clasificación
Dacuando asumióse que podría esistir una rellación alloñada coles llingües algonquinas, pero esiste bien poca evidencia en favor d'esta propuesta. En 2007, publicáronse dellos estudios que suxeríen parentescu xenéticu ente los beothuk y los falantes de micmac (algonquino oriental), d'acordies cola hipótesis de parentescu alloñáu. Sicasí, la evidencia llingüística paez averar el beothuk más al algonquino central, que al algonquino oriental..

### Testimonios
Les formes léxiques conocíes del beothuk fueron llograes de cautivos como Demasduwit y Shanawdithit (la postrera falante conocida, finada en 1829). Esiste una grabación d'un cantar beothuk, cantada por una vieya nativa de 75 años llamada *Santu*, llograda en 1910 pol antropólogu norteamericanu Frank Speck. La grabación foi topada a la fin del sieglu XX, el testu ye enigmáticu y nun ye entendíu polos llingüistes. Speck escribió un llibru tituláu *Beothuk and Micmac*, (New York 1922).

## Referencies

### Bibliografía
### Enllaces esteriores

*Text including Beothuk vocabulary
*Report for Beothuk on Linguist List
*
Idioma bereber ghomari

El **bereber de Ghomara** ye una llingua bereber septentrional faláu por unes 10 mil persones del grupu étnicu ghomara, cerca de Tetuán y Chauen. El berber de Ghomara fálase la frentera oeste del Rif en Marruecos. Falar en siquier el pueblu de Amtiqan y la so vecindá inmediata, xutu al oeste d'Oued Ouringa, ya inda ye enseñáu como llingua habitual a los neños d'esa rexón. Sicasí, namái falar una pequeña minoría de los ghomara, inclusive en 1931, namái una de les ocho tribus ghomaris, los Beni Bu Zra, siguíen falándolo.

## Descripción llingüística
Lingüísticamente, tien una gran similaridad col sanhaŷa de Srair faláu pela redolada de Ketama, pero ye malo d'entender pa un falantes de rifeñu.

Delles carauterístiques típiques qu'amuesen la diferencia col rifeñu, son l'usu de la proposición *dar* en llugar de la preposición del rifeñu *ghar*, la terminación de femenín plural en *-an* en llugar de *-in* y l'ausencia de espirantización en posición inicial de pallabra.

## Referencies
Idioma bora

El **bora** ye una llingua indíxena d'América. El bora puramente dichu tien una intelixibilidá mutua del 94% col dialeutu Miraña. Ye una llingua tonal como los demás miembros de la familia llingüística bora-huitoto. 

Caltiénense delles tradiciones orales que fueron recoyíes y publicaes dende los años 70. Esti idioma tuvo testos impresos pol antiguu Ministeriu d'Educación Pública de Perú nel so propiu alfabetu a lo menos dende la década de 1950. Amás tien un alfabetu reconocíu oficialmente nel Perú, anque non inda en Colombia. El Bora tuvo'l so propiu alfabetu dende va décades qu'utilizó'l ministeriu d'educación de Perú con ayuda del Institutu llingüísticu de branu.

Desenvolvióse un diccionariu y una gramática
de la llingua nel Perú, anque en Colombia tamién se fala la llingua bora en forma del dialeutu miraña.

## Referencies

### Bibliografía
* Adelaar, Willem F.H. with Pieter C. Muysken. (2004) *The languages of the Andes*. Cambridge: Cambridge University Press.
Idioma bordurio

L**'idioma bordurio** ye un llinguaxe ficticiu, que constitúi la llingua nacional y oficial de Borduria, un imaxinariu Estáu de los Balcanes qu'apaez nos cómics de *[[Les aventures de Tintín]]* del dibuxante belga Hergé. Nun se sabe enforma del bordurio, yá que nun apaez bien frecuentemente nes hestories de Tintín. Del idioma vecín, el syldavo, demostróse que ye una llingua xermánica; pero del bordurio conócense tan poques pallabres que ye imposible un analís asemeyáu pa esta llingua. Hai munches pallabres d'aparente orixe xermánicu, sicasí: *hôitgang* (cf. holandés *uitgang*), *mänhir* (cf. l'holandés *mijnheer*), *ointhfan* (cf. l'holandés *ontvangst*) *sztôpp*, *tzhôl* (cf. l'alemán *Zoll*, l'holandés *tol* y l'inglés *toll*) y *zsnôrr* (cf. l'holandés *snor*). La fonte definitiva d'eses pallabres ye, sicasí, incierta. L'idioma paez qu'emplega'l mesmu alfabetu llatín que'l sildavo, pero, a diferencia d'ésti, nun emplega amás l'alfabetu cirílicu.

Como asocede con otres llingües ficticies y dellos nomes propios y topónimos del universu de Tintín, Hergé moduló el bordurio a partir del **Marols**, un dialeutu del holandés que se fala en Bruxeles y la so contorna.

Casi tou cuanto se sabe del bordurio (quitando *Müsstler*) atopar en *[[L'Affaire Tournesol]]*.

## Delles pallabres
* *amaïh!* - ¡viva!
* *da* - apagáu 
* *on* - encendíu 
* *hôitgang* - salida 
* *mänhir* - señor
* *ointhfan* - recepcionista
* *opernska* - ópera 
* *platz* - plaza 
* *Pristzy!* - ¡Demonios!, ¡Maldición!
* *szonett* - campana 
* *sztôpp* - stop
* *tzhôl* - vistíu 
* *vannet* - agua 
* *zservis* - serviciu 
* *zsnôrr* - bigote 
* *natt* - nueche 
* *dolzt* - día 
* *meil* - non
* *kitz* - sí 
* *jet* - yo 
* *du* - tu 
* *han* - él
* *hen* - ella 
* *oss* - nós
* *vi* - vós
* *hanes* - ellos
* *henes* - elles

## Nomes propios típicos
* *Kardouk*
* *Kavitch*
* *Klûmsi*
* *Ernezt*
* *Krônik*
* *Himmerszeck*
* *Kûrvi*
* *Tasch*
* *Pleksy*
* *Sponsz*
* *Bonsannirsezt*
* *Molkoist*

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma buginés

El **buginés** (autoglotónimu *Basa Ugi*, indonesiu *Bahasa Bugis, Bugis, Bugi, De' *) ye una llingua, del subgrupu sulawesi-polinesiu de la familia llingüística austronesia, falada por cuatro millones de persones de la etnia bugis principalmente nel sur de la islla de Célebes, Indonesia.

Usa un sistema d'escritura nativo denomináu lontara deriváu del abúgida brahmi.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma busa

L**'idioma busa** o **odiai** (uriai) ye una llingua aisllada falada nel noroeste de Papúa Nueva Guinea, específicamente en tres aldees Yare, Abau y Biaka del distritu Amanab na provincia de Sandaun, la llocalización xeográfica ye 3º49' S (llatitú) y 141º20' Y (llargor). El censu de 2000 cibraba en 244 el númberu de falantes.

## Referencies
Idioma buyeo

El llinguaxe del Reinu de Buyeo ta bien escasamente atestiguáu. Sicasí, según fontes chines yera mutuamente intelixible col idioma goguryeo que s'en contraba al Sur. Les poques pallabres que son conocíos confirmen esto.

## Referencies
Idioma cabécar

El **cabécar** ye una llingua indíxena costarricense. Ye falada pola comunidá cabécar na rexón costarricense de Talamanca. Pertenez a la familia llingüística chibchense, motivu pol cual atópase emparentada con otros idiomes rexonales, como'l téribe, el bribri, el boruca, el guaymí y el maleku.

## Vitalidá y distribución xeográfica
El cabécar ye la llingua indíxena costarricense que cunta con mayor númberu de falantes. Según el censu nacional realizáu nel añu 2000, la población cabécar total suma unos 10,000 individuos, de los cualos el 85% son falantes nativos.

Los cabécares habiten el cordal de Talamanca dientro de les reserves indíxenes de Nairi-Awari, Chirripó)baxu y alto=, Tayni, Telire, Talamanca Cabécar y, pola aguada del pacíficu sur, en Ujarrás.

## Dialeutoloxía

El cabécar presenta diferencies dialeutales bien notables. Anguaño, nun se cunta con estudios detallaos de les variantes, pero sábese que, en dellos casos, son fondes. Dende'l sieglu XIX, foi común estremar cuatro variedaes de Cabécar, que fueron axuntaes en dos grupos por Margery (1989):

* **El cabécar septentrional**
** *Cabécar de Chirripó*
** *Cabécar del Valle de la Estrella*
* **El cabécar meridional**
** *Cabécar de Talamanca*
** *Cabécar de Ujarrás*

## Considerancies llingüístiques

## Fonoloxía

### Vocales
El cabécar tien ocho vocales orales y cinco vocales nasales.

#### Vocales orales

La vocal ɤ solo apaez nes variantes dialeutales del norte, sobremanera nel cabécar de Chirripó, pos les variedaes sureñes fundir cola ʊ. Por eso, munches pallabres que nel sur pronunciar con una ʊ, pronunciar nel norte con una ɤ.

#### Vocales nasales

### Consonantes
El cabécar tien los siguientes fonemes consonánticos.

### Regles fonolóxiques

*1. Regla de la nasalización*

Los fonemes oclusivos billabial [b] y dentoalveolar [d] y l'africáu alveopalatal [ʤ] se nasalizan cuando precieden a vocales nasales.

[b] → [m]/_ Ṽ

[d] → [n]/_ Ṽ

[ʤ] → [ɲ]/_ Ṽ

*2. Regla de la perda de la obstrucción* 

El fonema dental sonoru [d] manifiéstase como vibrante simple [ɾ] en posición intervocálica y como vibrante múltiple [r] a la fin de sílaba y ante callo absolutu.

[d]→[ɾ]/ V___V

[d]→ [r]/ ___#

## Referencies

## Enllaces esternos
* Cabécar Language Overview 
* Cabécar Indian Language (Chirripó)
* Diccionariu cabécar-español, español-cabécar d'Enrique Margery Peña
* Aprienda a dicir en cabécar...
* Bibliografía sobre la llingua cabécar
* Cabécar: Basic typological properties 
* Documentación de la llingua cabécar
Idioma camsá

El **camsá**, **kamsá** o **sibundoy** ye una llingua indíxena del sur de Colombia falada por unes cuatro mil persones de la etnia camsá. Filoxenéticamente paez ser una llingua aisllada.

## Clasificación
Nun se pudieron determinar parentescos fiables ente'l camsá y nenguna otra llingua de la rexón, polo que-y la considera una llingua aisllada, o una llingua ensin clasificar.

Ente los parentescos especulativos propúnxose, so evidencies pocu fiables, que podría tar rellacionada coles llingües chibchas, sobre la base d'evidencies léxiques superficiales, anque'l proyeutu de comparanza sistemática ASJP nun amuesa semeyances particularmente cercanes ente'l chibcha y el camsá. Igualmente especulativa ye la propuesta de Joseph Greenberg de que'l kamsá podría formar, xunto les llingües arawak, les llingües tupí y otra serie de families menores, un hipotéticu macrofilo ecuatorial. Esta clasificación básase igualmente en datos bien probes y la mayoría de los especialistes considerar inconcluyente y altamente especulativa. Otros autores consideren más probable'l parentescu alloñáu del camsá con otres llingües asiladas o cuasi-asiladas de la rexón como'l Andaquí, el Tinigua, el Cofán, el Awá y el Guambiano.

## Descripción llingüística
### Fonoloxía
Tien seis fonemes vocálicos y 20 consonánticos, ente los cualos destáquense, como peculiaridá, les consonantes retroflexes, tamién presentes nel guambiano. Estos son los fonemes de la llingua camsá:

;Vocales

;Consonantes

Los fonemes p y f apaecen en pallabres emprestaes del castellán o otres llingües.

## Referencies

### Bibliografía
*
Idioma cahuarano

La llingua **cahuarana** (tamién llamada *cahuarano* o *moracano*) pertenez a la familia záparo. Topar en grave peligru d'estinción, o seique dafechu estinguida.

Considérase a los **cahuaranos** descendientes de los antiguos **moracanos**, que moraben nel cursu mediu del ríu Nanay. Günter Tessmann [1930] realizó una estimación de 1.000 moracanos en 1925. Usando como base de comparanza'l vocabulariu recoyíu por Tessmann, Wise [1999] considera'l cahuarano como un dialeutu del iquito.

## Distribución xeográfica
Los cahuaranos viven esperdigaos nes cabeceres del ríu Nanay, provincia de Maynas, rexón Loreto, Perú. El so territoriu tradicional topar al noroeste de l'actual ciudá d'Iquitos.

## Númberu de falantes
Tantu Solís [1987] como Gordon [2005] dan una cifra de 5 falantes en 1976. Na actualidá, la llingua podría tar estinguida, y tolos sos antiguos falantes adoptaríen castellanu.

## Bibliografía
* Fabre, Alain. *Diccionariu etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indíxenes suramericanos*. Tampere: Tamperen Teknillinen Ylliopisto, 2005 (n'ellaboración -- versión en llinia en http://butler.cc.tut.fi/~fabre/BookInternetVersio/)
* Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). *Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition*. Dallas, Tex.: SIL International, 2005. Versión en llinia: http://www.ethnologue.com/.
* Solís Fonseca, Gustavo. «Perú: multillingüismu y estinción de llingües». *América Indíxena* 47/4. Méxicu: 1987.
* Tessmann, Günter. *Die Indianer Nordost-Perus. Grundlegende Forschungen für eine systematische Kulturkunde*. Hamburg: Friedrichsen, de Gruyter & Co, 1930.
* Wise, Mary Ruth. «Small language families and isolates in Peru». En R.M.W. Dixon & Alexandra Y. Aikhenvald (eds.), *The Amazonian languages*: 307-340. Cambridge: Cambridge University Press, 1999.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma candoshi

El **candoshi**, **shapra** o **murato** ye un idioma, que constitúi l'únicu sobreviviente d'una pequeña familia de llingües de Perú.

## Historia
Nel sieglu XVI los europeos entraron en contautu con grupos que falaben llingües candoshi, emparentaes col modernu candoshi-sapra-murato. El subgrupu murato foi contactáu per primer vegada en 1744, y aguantáronse a ser evanxelizaos por misioneros xesuites n'evanxelizalos en 1748.

## Clasificación
El candoshi paez rellacionáu col escasamente documentáu chirino. En cuanto al parentescu con otres families de llingües establecíes, el candoshi foi comparáu coles llingües jivaroanas vecines, anque David Payne, que primeramente propunxo qu'esistía parentescu, asitióse darréu en contra probando que parte de les coincidencies léxiques deber a préstamos léxicos.

Como se mentó David L. Payne (1981) investigó la posible rellación ente les llingües jivaroanas y el candoshi, propuesta enantes por Greenberg, y anque atopó similaridades léxiques, toos ellos términos de la flora y la fauna, especialmente susceptibles de ser oxetu de préstamu léxicu. En David L. Payne (1990: 84–5) yá nun se considera'l jívaro-candoshi como una unidá filoxenética convicente, y menta similaridades ente'l candohi, l'arawak y el caribeñu.

Finalmente, Kaufman (1994) propón tamién una rellación ente'l candoshi, l'omurano (mayna) y el taushiro.

### Llingües candoshis
Les llingües que formaríen la familia candoshi seríen:
* Candoshi, faláu nel departamentu peruanu de Loreto.
* Chirino, faláu nel sieglu nos departamentos peruanos d'Amazones y Cajamarca.
* Rabona, faláu na provincia ecuatoriana de Zamora Chinchipe. Rivet (1934) y Toreru (1993) clasificar como una llingua candoshi, anque Adelaar (2004) considera que la evidencia ye pocu concluyente.
El chirino y el rabona tán documentaos mientres el sieglu XVI, y son mentaos por Pedro Cieza de León (1553) y en *Rellación de la tierra de Xaén* (1586) documentu darréu arrexuntáu dientro de les *Rellaciones xeográfiques d'Indies* de Jiménez de la Espada.

## Referencies

### Bibliografía
* 
* 

## Enllaces esternos
*Zitimina Koko, Cuentos folclóricos de los Candoshi
*Mapa llingüísticu de Perú
Idioma carabayo

El **carabayo** (o **aroje** dacuando tamién llamáu **yurí**) ye la llingua d'un grupu amazónicu non contactáu de Colombia que viven nuna aldega con siquier trés grades cases llargues cercanes al río Puré, detectaes en vuelos a baxu altor.

Los pueblos bora denominar *aroje*, ente qu'otros grupos arawak llamar *máku* o *macusa*, que ye un términu peyorativu aplicáu a munchos otros grupos, amás de los carabayos.

## Clasificación
Frecuentemente asumióse que l'idioma carabayo son una facción separada de los yurí o otros pueblos que la so guarda ta atestiguada na rexón dende'l sieglu XIX. Ello ye que el gobiernu colombianu nes sos publicaciones usa los términos "yurí", "carabayo" y "aroje" indistintantemente. Sicasí, nun ta claro que l'idioma carabayo sía'l mesmu que l'idioma yurí. Asina nun alcuentru accidental con xentes primeramente non contactaes del río Puré (seique de la etnia carabayo), asocedíu en 1969, namái'l 20&nbsp;% de les pallabres arrexuntaes teníen un equivalente yurí o un cognáu claro (naturalmente pueden esistir errores nel significáu supuestu de les pallabres daes les carauterístiques del alcuentru). Si tómase como correutu esi contaje del 20&nbsp;% de cognados, entós nun puede falase de la mesma llingua sinón namái d'una llingua lejanamene emparentada col yurí. Amás la llista de 199 pallabres compilada foi publicada, nin esaminada por otros llingüistes lo cual complica inda más posibilidá de verificar el parentescu.

## Referencies

### Bibliografía
* 
*Harald Hammarström, 2010, 'The status of the least documented language families in the world'. In *Language Documentation & Conservation*, v 4, p 183http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10125/4478/hammarstrom.pdf
Idioma caranqui

El **caranqui** o **cara** ye una llingua indíxena estinguida que se faló n'Ecuador. La llingua ta pocu documentada anque esiste cierta evidencia de que podría ser parte de la familia llingüística barbacoana. Los miembros de la etnia cara, agora falen quechua de Imbabura y español.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales

### Distribución
El territoriu de les cara o caranquis estender dende'l valle de los ríos Mira y Chora hasta la ciudá de Quitu. Cubriendo la rexón andina asitiada na provincia de Imbabura y el norte de la provincia de Pichincha. Delles llocalidaes importantes d'esta rexón son Otavalo, Cayambe y Ibarra (Carangue). 

Un estudiu de los topónimos locales y los apellíos d'esta rexón, de Salomon y Grosboll (1986) amosó que l'área llingüística del caranqui podría llegar hasta'l norte de les contornes del norte de Quito, onde empezaba'l dominiu llingüísticu del panzaleo. Anguaño la rexón ta habitada por descendientes de les cara que falen quechua de Imbabura. Na rexón la cultura indíxena tien enforma enraigono y ye una rexón próspera.

### Historia
L'idioma cara podría tar n'usu hasta'l sieglu XVIII, cuando foi totalmente reemplazáu pol quechua.

## Descripción llingüística
Les evidencies del idioma cara caltener nes carauterístiques del tipu de sustratu atopáu nel quechua de Imbabura, como l'usu de la una fricativa llabial  pal fonema protoquechua .

Los topónimos tienen un conxuntu de terminaciones y raigaños carauterísticos, según los apellíos familiares de munches persones mentaes en documentos coloniales, son otra fonte d'evidencia del idioma cara y dexen un aproximamientu a parte del so léxicu y a la so fonoloxía. Delles terminaciones típiques como *-mued, -pud* tamién s'atopen en campera, lo cual suxer que puede esistir un parentescu coles llingües barbacoanes. Los nomes de ríu o hidrónimos acabaos en *-pí*/*-bí* (Calapí, Chulxabí) tamién apunten al parentescu col barbacoano, yá que dicha terminación rellacionar colos términos barbacoanes pa 'agua' o 'ríu'. Paz y Miño (1941) propón que la cara taría rellacionáu col tsafiki.

Ente les terminaciones más frecuetnes de topónimos tán *-quí* (comparable a la campera *-quer*) que se da en Cochasquí, Pomasquí y Tuntaquí. Caillavet tamién identifica formantes toponímicos como *-puela*/*-buela* 'campu', *-pigal* 'cresta de tierra' y *-yasel* 'montículo articial (llocalmente llamaos tola)'. Otru elementu recurrente nos nomes familiares ye *ango* interpretáu como 'señor', atopar en nomes del sieglu XVI como'l cacique d'Otavalo, Otavalango anque tamién apaez aislladamente. Ensin embago, hai poques pallabres del cara que'l so significáu conocer con certidume; unu de los pocos casos ye *-piro*/*-biro*, identificáu como 'llagu' o 'estanque' nes *Rellaciones xeográfiques*, que s'atopa nos topónimos Pimampiro y Tumbabiro.

## Referencies

### Bibliografía
* 
*
Idioma carolinio

L**'idioma carolinio** (*carolinu*) ye una llingua malayu-polinesia falada en Islles Marianes del Norte y nos Estaos Federaos de Micronesia.

## Oficialidá
El carolinio ye oficial col inglés y el chamorru n'Islles Marianes del Norte. A pesar de la so condición de llingua nacional, l'inglés sigue siendo la llingua principal nos medios escritos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma casita

L**'idioma casita** foi un idioma faláu polos casines nel norte de Mesopotamia dende'l sieglu XVIII e.C. hasta'l sieglu IV. Dende'l sieglu sieglu XVI hasta'l sieglu XII e.C., los reis d'orixe casita gobernaron en Babilonia hasta que fueron movíos polos elamitas.

Les casines del tao babiloniu usaben el idioma acadiu como llingua de propósitu xeneral. Por esa razón, hai poques muertes del idioma casina: un amenorgáu diccionariu casina-acadiu con términos agrícoles y téunicos, nomes de colores, etc., y llistes d'antropónimos, teónimos y nomes de caballos. La falta de texto casita fai difícil la reconstrucción d'una gramática casina hasta'l momentu.

Nun se sabe con certidume la rellación del idioma casina con otres llingües, anque se sabe que nun yera nin indoeuropéu nin semíticu. Dúldase que tuviera rellacionáu col elamita. Delles pallabres paecen préstamos de llingües indoiranias.

Nun se conocen morfemes. Les pallabres *buri* (gobernante) y *burna* (protexíu) probablemente teníen el mesmu raigañu.

## Referencies

### Bibliografía
* Ancilotti, A. *La lingua dei Cassiti*. Milán, 1980.
* Balkan, K. *Kassitenstudien. I. Die Sprache der Kassiten*. New Haven, 1954.
* Jaritz, K. "Die kassitische Sprachreste" // *Anthropos*, vol. 52, 1957.

## Enllaces esternos
* НЕИЗВЕСТНЫЙ КАРТВЕЛЬСКИЙ ЯЗЫК И 600-ЛЕТНЕЕ ПРАВЛЕНИЕ ГРУЗИНСКОЙ ДИНАСТИИ В МЕСОПОТАМИИ (en rusu)
Idioma camúnico

El **camúnico** ye una llingua estinguida falada mientres el primer mileniu e.C. nos valles alpinos de Valcamonica y Valtellina nos Alpes centrales polos camoños o *[[camunni]]*.

## Historia

Esisten bien pocos testimonios direutos de la llingua, les evidencies esistentes llindar a un corpus d'unes 170 inscripciones epigráficas grabaes na roques, similares a los grabaos en roca de Valcamonica o valle camúnico. La mayoría de les inscripciones tienen namái unes poques pallabres de llargor. El sistema d'escritura usáu ye una variante del alfabetu etruscu septentrional, llamáu "alfabetu camúnico" o "alfabetu de Sondrio". Les inscripciones más llargues tán escrites en bustrofedon.

Los *camunni* vivieron en Val Camonica (valle camónico) mientres la Edá del Fierro y fueron el creadores de munches inscripciones del área. En Nadro y Piancogno atopáronse inscripciones amosando l'alfabetu dataes ente'l 500 e.C. y el 50 d. C.

## Clasificación
Usualmente el camúnico por cuenta de la escasez de la evidencia disponible considérase una llingua ensin clasificar. Apocayá propúnxose que ye una llingua celta (Markey, 2008), y enantes conxeturóse un posible parentescu col réticu y les llingües tirsénicas.

## Treslliteración

## Galería

File:Iscrizione in alfabeto camuno - Parco di Naquane R 50 - Capo di Ponte (Foto Luca Giarelli).jpg|Inscripción de Capo di Ponte (Val Camonica)
File:Incisione in alfabeto camuno - Foppe R 6 - Nadro (Foto Luca Giarelli).jpg|Inscripción de Nadro (Val Camonica)
File:Iscrizione_-_Foppe_R_23_-_Nadro.jpg|Inscripción de Nadro (Val Camonica)
File:Iscrizione - Museo Sondrio (Foto Luca Giarelli).jpg|Inscripción del muséu de Sondrio (Valtellina)


## Ver tamién
* *[[Camunni]]*
* Grabaos sobre roca de Valcamonica
* Val Camonica

## Referencies

### Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 
* 
### Enllaces exteriroes

* 
* 
* 
* 
* 
*
Idioma caquetío

El **caquetío** ye un idioma estinguíu de la familia arawak faláu enantes a lo llargo de les mariñes del llagu de Maracaibo y del estáu Falcón en Venezuela y nes Antilles Neerlandeses (Aruba, Bonaire y Curaçao). La llingua escastar nel sieglu XVI.

## Referencies
Idioma cauqui

El **cauqui**, tamién conocíu como **kawki**, **kauki**, **cachuy** y **cauque**, ye un dialeutu diverxente del jacaru, un idioma miembru de la familia de llingües aimaraicas. Namái ye faláu por dellos vieyos de l'aldega de Cachuy, provincia de Yauyos, na Rexón Lima (Perú). Nel añu 2000 calculábase qu'esistíen namái 11 falantes, polo que s'atopa en peligru d'estinción. Tien una semeyanza léxica del 79% col idioma aymara.La dialeutalización al interior d'una pequeña área del distritu de Tupe en confrontación con amplia superficie aymara de Perú, Arxentina, Chile y Bolivia puede oldease colo qu'asocediera nel casu del quechua en quechua I y quechua II. En 2005 reportáronse tan solo 9 falantes.

## Traces xenériques
*Esta llingua aru defínese tipológicamente como d'orde SOV, (suxetu- oxetu- verbu)
*Ye una llingua aglutinante y puramente sufijadora, carauterístiques xenerales que-y son comunes coles llingües quechues.
*La meyora de quechua y aru escontra'l sureste andín foi la hestoria multisecular de billingüismu, mientres el cual el aru diba dexando territorios y poblaciones al quechua, al empar que papaba estructuralmente de manera ascendente.

## Postreros falantes
El falante fluyíu más nuevu ye Valerio Luciani Ascencio, un docente de la llocalidá de Cachuy, quien aprendió'l cauqui na so infancia y l'español al empezar el colexu. N'agostu de 1979 la editorial Atles publicó un llibru so billingüe tituláu *Valerio Luciani Asencio (31 años)*. El mesmu foi editáu pola llingüista Martha James Hardman y formó parte d'un proyeutu de caltenimientu de testos en llingües en peligru d'estinción. En 2002 recibió'l premiu *Language Legacies Grant* de la fundación *[[Endangered Language Fund]]*. Por cuenta de la conmemoración del *Día del idioma nativu*, en 2015 la Unidá de Xestión Educativa Local N°. 13 de Yauyos entamó un censu de los docentes billingües pa conocer el nivel de conocencia y dominiu que tienen del jacaru y cauqui. Valerio Luciani Ascencio participó como «miembru evaluador».

N'abril de 2017, el Ministeriu de Comerciu Esterior y Turismu de Perú entamó una presentación del cantante folclóricu Francisco Ascencio de la Cruz, quien nesi momentu tenía 70 años, na cual cantó cantares en cauqui. Anque para ello tuvo que practicalo, yá que lo entiende pero nun lu fala.

## Notes

## Referencies

## Bibliografía
*Hardman, Martha James 1978. "Jaqi: The Linguistic Family". *The International Journal of American Linguistics*. Volume 44. pp.&nbsp;146–153.
*Hardman-de-Bautista, Martha James 1978. "Linguistic Postulates and Applied Anthropological Linguistics". In V. Honsa and M. J. Hardman-de-Bautista (eds) *Papers on Linguistics and Child Language*. New York: Mouton Publishers.
*Hardman, Martha James 1983. "'And if We Lose Our Name, Then What About Our Land', or What Price Development?" *Evaluating Gender Relations* Volume 35, number 3. pp.&nbsp;151–161.
*Hardman, Martha James 2000. *Jaqaru*. Germany: Lincom Europa.

## Enllaces esternos
* Centru d'Investigaciones Peruanes
Idioma centúúm

El **centúúm** o **jalaa** ye una falada cerca del área de Balanga (estáu de Gombe, Nixeria) por unes 200 persones. 

## Clasificación
La llingua centúúm o jalaa considérase de normal como llingua ensin clasificar, anque dellos autores considerar una llingua aisllada y otros autores una llingua de la familia Níxer-Congu.

## Referencies