Lagenaria siceraria

:*Otres calabaces utilizaes con fines non alimenticios tán llistaes nel artículu [[Calabaza|Calabaces]]obremanera l'árbol de les calabaces, *Crescentia cujete*.


La  ye una [[planta]] trepadora de la [[familia (bioloxía)|familia]] de les [[cucurbitácea|cucurbitácees]], que'l so frutu —comestible cuando tienru— cultívase principalmente pa ser utilizáu secu como recipiente.

Créese que'l porongo foi una de les primeres [[agricultura|plantes cultivaes]], sobremanera p'almacenar [[agua]] nos sos frutos. D'orixe probablemente africanu, *L. siceraria* apaez n'escavaciones perantigues; n'África y América atopáronse restos dataos alredor del [[XII mileniu e.C.]] Presumir que pudo ser tresportada nel cursu de les [[migración|migraciones humanes]]. Los frutos maduros, [[hidrocoria|capaces de llexar]], tamién contribuyeron nel so espardimientu escontra América, onde yá s'atopaba enantes de la llegada de [[Cristóbal Colón]]. D'hábitat cosmopolita, rexistrar dende bien antiguu en numberoses cultures, respondiendo a distintos nomes, como [[botijo de pastor]].

Nel [[Perú]], ye usáu dende hai milenios pa la ellaboración de [[mate burilado|mates burilaos]]. Nel [[Conu Sur]], ye'l material tradicionalmente emplegáu pa fabricar los recipientes pal [[mate (fervinchu)|mate]], una [[bébora estimulante]] ellaborada coles fueyes de *Ilex paraguariensis.*

== Descripción ==
Típica enredadera [[cucurbitácea]], añal, vease la descripción en Teppner (2004).

*L. siceraria* ye una planta [[yerbácea]] añal, que produz bilortos axilares bífidos colos qu'engata sobre la vexetación. Los [[tarmu|tarmos]] algamen los 9 m, y son acostillaos. Les [[fueya|fueyes]] son peciolaes, alternes, llixeramente tri- a heptalobulaes y aproximao reniformes, llixeramente pilosas, d'hasta 30 cm de llargu; tienen un golor almizcláu característicu y dacuando bien intensu. La planta ye monoica; produz [[flor|flores]] unisexuales, actinomorfes y pentámeras, que la so corola tien los pétalos llibres, pubescentes y de color blancu. Son heliotrópiques.

[[Entomofilia|Polinizada por inseutos]] produz un frutu [[pepónide]], que la so forma varia según les subespecies. Neñón tien la piel verde y l'interior blanco y carnoso, de testura similar a la calabaza (*Cucurbita maxima*); el [[cultivar]] 'Cougourda', especialmente escoyíu pal so consumu, tien un [[pericarpo]] delgáu, pero na mayoría de les variedaes ésti [[maderizu|legnifica]] tempranamente. Puede algamar 1 m de llongura en delles variedaes. Les [[grana|granes]] son numberoses, de color gris, esplanaes y de forma elíptica; el so interior ye blancu, de sabor dulzuxo y oleosu. La forma del frutu presenta grandes variaciones, dende globos más o menos regulares hasta formes de botella o cilindros retorcigañaos.

== Cultivo ==
El color del pulgu ye verde brillante al maurecer y vira al verde claru y depués a la morenura o marrón al ensugase, pudiendo apaecer patrones de colores [[Variegación|variegaos]] por cuenta de colonizaciones por [[moho]] y cambeos de color poles xelaes.

Crez de forma montesa en terrenes húmedos y soleyeros de clima templáu a [[clima tropical|tropical]]; prefier suelos circunneutrales, resguardu del vientu, muncho mugor y un branu templáu. Aguanta mal la seca y les xelaes, pero ye bien resistente a plagues ya inseutos. Cultiváu, llántase polo xeneral en primavera, y protéxese nun [[ivernaderu]] si'l clima nun ye favorable. Los tarmos y frutos pa consumu alimenticiu cultívense alredor de dos meses más tarde; los d'usu como recipiente recoyer escontra la seronda.

La so resistencia llevó a que s'use como base pal [[inxertu]] d'otres plantes añales más fráxiles, como la sandía (*Citrullus vulgaris*) o'l melón (*Cucumis melo*).

== Historia ==
L'usu melecinal de la *calabaza*, demostrar la so presencia na [[Capitulare de villis vel curtis imperii]], una orde emitida por [[Carlomagno]] que reclama a los sos campos por que cultiven una serie de yerbes y condimentos incluyendo les "cucurbitas" identificada anguaño como *Cucurbia lagenaria*.

== Variedaes ==
La especie, cosmopolita, carauterizar por ser altamente versátil en forma y tamañu, habiendo quiciabes una diferenciación taxonómica ente Asia y África que ye malo d'afaer a les morfoloxíes d'América (p. ex. Millán 1946), y que nos cultivos más populares paez esleise cola globalización. Los cultivos de frutu más grande atopar nel oeste d'África y los más paecíos a una culiebra n'Asia (Decker-Walters et al. 2001). La especie tien cultivos que se peracaben inmaduros como verdura d'estación ("calabacinos"), populares n'Asia.

Decker-Walters (1996, editora) listó cultivar d'esta especie por ella conocíos y les sos descripciones, que tán íntimamente rellacionaos colos sos usos.
<gallery mode=packed heights=160>
Lagenaria siceraria var peregrina MHNT.BOT.2013.22.54.jpg|Granes de *Lagenaria siceraria* var. *peregrina*.
Archivu:Lagenaria siceraria ornamental popular Swan and Apple.jpg|Cultivares populares de *Lagenaria siceraria* pa faer adornos, el de la izquierda ye "Cisne" (n'inglés 'Swan', ='Goose', ='Speckled Swan'), el de la derecha ye "Mazana" (n'inglés -*ornamental*- 'Apple').
Lagenaria siceraria - Gardenology.org-IMG 0611 bbg09 cropped Maranka.jpg|De tipu "Maranka".
Archivu:House Wrens using Gourd Nest from Lagenaria siceraria fruit (cropped).png|Casina d'aves (n'inglés *birdhouse*). Un furacu a la banda ye la entrada; otru furacu pequeñu na base drena l'agua d'agua y otru enriba de too ye pa poder colgar. Si se la pinta dura más años. Cultivares: 'Birdhouse' (='Purple Martin House', ='Bird's Nest'), 'Purple Martin' (='Martin', ='Bird's Nest', dacuando 'Birdhouse' que ye aplicáu a un rangu más ampliu de frutos) del SE d'USA pa los páxaros "Purple Martin". 
</gallery>

== Usu ==



=== Gastronomía ===
El frutu entá verde emplégase como verdura; en cultivar de bona calidá ye bien similar en sabor y testura al *zucchini* (*Cucurbita pepo*). En [[China]] ye frecuente na gastronomía del sur, onde lo conoz como *huzi* (); emplegar [[salteado]] o en [[sopa|sopes]]. Nel [[Xapón]] acostuma ensugáselo pal so caltenimientu, cortáu en tires que se marinan o salen; conocíu como *kampyō*, forma parte de numberosos platos vexetarianos. Na [[India]] emplegar en [[curry]]s, y les fueyes y biltos tienros cuécense y usen en sopes y guisaos.

Les granes son riques n'[[aceite]] comestible; nel sur d'Asia utilizar pa frituras, o se preparar sobre la base d'elles un cuayo vexetal similar al *tofu*. En Centroamérica les granes turrar y moler utilizar pa preparar una bébora similar a la [[horchata]].

Otres variedaes son por demás amargoses, al puntu de resultar incomestibles. Dymock suxer que dalgunes pueden resultar tóxiques, con efeutos similares a los del elaterio (*Ecballium elaterium*).

=== Melecinal ===
La magaya fibrosa xunto a les granes tien efeutos [[llaxante]]s y eméticos, ente que la piel tienro y la decocción de la corteza actúen como diuréticos. Fervíu ye por demás dixestivu, y ayuda nel tratamientu de la indixestión y l'acidez estomacal. L'estractu de les flores paez ser moderadamente antibióticu, y en China utilízase como tratamientu pa la [[diabetes mellitus]], ente que l'aceite emplégase como vermífugo y aplicáu tópicamente pa solliviar eczemas o ampolladuras n'América.

=== Como recipiente ===


N'[[Arxentina]], [[Bolivia]], [[Chile]], [[Uruguái]], [[Paraguái]], y [[Brasil]], el frutu seco y curao ye'l recipiente tradicional pal [[Mate (fervinchu)|mate]], a tal puntu que la bébora toma'l so nome por metonimia del términu [[quechua sureñu|quechua]] pa la calabaza, *mati* o *mathi*.

En zones rurales de [[Méxicu]], el guah.e ye ensugáu y acovanáu p'almacenar agua, nesta forma conózse-y como guah.e o bule y n'[[El Salvador]] como tecomate y se tapona con un olote (lo que queda cuando al elote quítase-y los granos de maíz) o corchu. Cuando se corta namái la base pa fabricar un pequeñu platu conózse-y como [[jícara (vasía)|jícara]]. Tamién ye utilizáu por que los canarios construyan los sos niales cuando viven en cautiverio. En Chiapas, sureste de Méxicu conózse-y como pumpo al que tien forma de botella, pa llevar agua cuando se va a la parcela, y como tol al de forma globosa, pa poner les tortielles con o ensin cobertor y que caltengan lo caliente por más tiempu.
En tol mundu delles variedaes, les llamaes *calabacillas*, "de botía" o "de botella", emplegar pal almacenamientu y tresporte de líquidos como [[cantimplora|cantimplores]]. La variedá llamada na India *katutumbi* algama gran tamañu y emplégase n'Oriente y en [[Ḥawai]] como recipiente pa presentar la comida.

N'España, como en gran parte d'Europa y el Norte d'África, quedó variada documentación sobre la *botía de calabaza* (*calabazo*, *botía de pastor* o *barril de pelegrín*, ente otres munches denominaciones), citada yá por [[Menéndez Pidal]], que definía'l *calabazo* como términu del castellán antiguu usáu pa designar una "vasía en forma de calabaza". Siguiendo'l so morfoloxía diseñó la [[calabacilla (recipiente)|vasía alfarera]], como parte de la dote o la impedimenta de llabradores y pastores, siguiendo la tradición popular de referise a esti primitivu modelu de cantimplora, y utilizada pa llevar vinu o agua, llegaba a tener una capacidá de dos llitros.

=== Como instrumentu musical ===


Utilízase como caxa de resonancia pa la [[tambura]], un tipu de [[guitarra]]; otros instrumentos de percusión y de cuerda tamién la utilicen, como'l [[berimbau]] en Brasil, utilizáu na Capoeira.
Utilizar pa la construcción de dellos preseos de cuerda, como [[sachaguitarra]], atamisqueña, N´goñis, Akontings, Nyatitis, ente otros munchos preseos.


=== Como artesanía ===
En [[Perú]], esiste una llarga tradición na fabricación del [[mate burilado]]. Caltuvo diversos estilos mientres l'[[Antiguu Perú]] y tresformóse mientres la [[Virreinatu de Perú|Colonia]].

En [[Bolivia]], *'El Tutumo*' ye una pequeña población nel [[departamentu de Santa Cruz]], distante a 17 km de la capital cruceña, que lleva esi nome pola bayura del árbol productor del porongo.

== Taxonomía ==
*Lagenaria siceraria* describióse por ([[Juan Ignacio Molina|Molina]]) [[Standl.]] y espublizóse en *Publications of the Field Museum of Natural History, Botanical Series'' 3(3): 435. 1930.
; Sinonimia:

## Ver tamién
* Terminoloxía descriptiva de les plantes
* Cantimplora
* Botía de calabaza

## Cites

## Referencies

## Bibliografía
# 
# 
# 
# 
# 

## Enllaces esternos