Testos chinos clásicos

Na actualidá denominar **testos chinos clásicos**, o **testos canónicos chinos**, () a aquellos testos chinos anteriores a la dinastía Qin, especialmente los testos del neoconfucianismo de los *[[Cuatro llibros y cinco clásicos]]* (四書五經), una seleición de llibros curtios y capítulos de l'avolumada coleición denomada los *[[Trelce clásicos]]*. Tolos testos previos a la dinastía Qin fueron escritos en chinu clásicu. Como cánones denominar colectivamente *jing* (經).

Nun sentíu ampliu, los testos clásicos chinos entienden testos escritos yá en chinu vernacular o chinu clásicu, qu'esistíen con anterioridá a 1912, cuando la última dinastía imperial china, la dinastía Qing, cesó d'esistir. Los testos inclúin *shi* (史, obres históriques), *zi* (子, obres filosófiques correspondientes a trabayos d'escueles de pensamientu distintes del Confucianismu, pero tamién obres sobre agricultura, medicina, matemátiques, astronomía, aldovinación, crítica del arte, y tou tipu d'escritos de temes diverses) y *ji* (集, obres lliteraries) al igual que *jing*.

Mientres les dinastíes Ming y Qing, los *Cuatro llibros y cinco clásicos* yeren d'estudiu obligatoriu por aquellos estudiosos del Confucianismu que quixeren aportar a puestos como oficiales del gobiernu. Tou discutiniu sobre temes polítiques abondaba en referencies a estos antecedentes, y non podía sese un burócrata, y nin siquier un oficial militar, ensin conocelos. Polo xeneral, los neños primeru estudiaben los caráuteres chinos por aciu la memorización de los *[[Clásicos de tres caráuteres]]* y los *[[Cien apellíos de familia]]*, y depués memorizaban otros clásicos, p'asina poder xubir na xerarquía social.

Estos testos naturalmente estrémense en dos periodos, antes y dempués del "Quema Qin", cuando munchos de los testos orixinales, especialmente aquellos del Confucianismu, fueron quemaos como parte d'una purga política.

## Anteriores al añu 221 edC
* Los clásicos del Confucianismu
** Los cuatro Libros
*** El *[[Gran Saber]]* ye un capítulu del *Clásicu de los ritos*.
*** La *[[Doctrina de la medianía]]* ye otru capítulu del *Clásicu de los ritos*.
*** Les *[[Analectas de Confucio]]*, una obra con 20 capítulos conteniendo diálogos ente Confucio y los sos discípulos, rexistraos por estudiosos posteriores a Confucio.
*** El *[[Mencio]]*, un llibru sobre anécdotes y conversaciones de Mencio, un discípulu de Confucio.
** Los Cinco Clásicos
*** El *[[I Ching]]* ye un manual d'aldovinación basáu nos ocho trigramas atribuyíos a Fuxi una figura mítica (na dómina de Confucio estos ocho trigramas convirtiérense en sesenta y cuatro hexagrames). El *I Ching* ye entá utilizáu na actualidá polos que xunten a la relixón folk.
*** *[[El clásicu de la poesía]]* componer de 305 poemes estremaos en 160 cantares folclóricos, 74 cantares menores de fiestes, tradicionalmente entonaes mientres fiestes de la corte, 31 cantares importantes de fiesta entonaes mientres ceremonies solemnes de la corte, y 40 himnos y eulogias, entonaes mientres sacrificios a los dioses y espíritus ancestrales de la casa real. Tradicionalmente esti llibru ye consideráu una escoyeta de Confucio. Una versión estandard denomada *Maoshi Zhengyi*, foi compilada a mediaos del sieglu 7 so la direición de Kong Yingda.
*** Los *Tres Rito* son los trés testos rituales antiguos que s'identifiquen ente los clásicos del confucianismu, un rexistru de les formes y ceremonies del Zhou Occidental, y una restauración de la copia orixinal depués del quemáu de los testos confucianos nel 213 edC
**** El *[[Clásicu de los Ritos]]*
**** Los *[[Ritos de Zhou]]*
**** El *[[Yili (text)|Yili]]* "Etiqueta y Ritos"
*** *[[El Clásicu de la Hestoria]]* ye una coleición de documentos y discursos de les dinastíes Xia, Shang y Zhou Occidental y el periodu anterior. Contién exemplos de la prosa china antigua.
*** Los *[[Añales de Primavera y Seronda]]* ye cronológicamente l'añal más antiguu; consiste nunes 16,000 pallabres, rexistra los eventos nel Estáu de Lu dende'l 722 edC al 481 edC, con condenes de les usurpaciones, asesinatos, incestos, etc.
**** El *[[Zuo Zhuan]]* (*Comentariu de Zuo*) ye un informe distintu sobre los mesmos eventos rellataos nos *Añales de Primavera y Seronda* con unes poques diferencies significatives. Cubre un periodu más llargu que los *Añales de Primavera y Seronda*.
**** El *[[Gongyang Zhuan|Comentariu de Gongyang]]*, otru comentariu sobre los mesmos eventos (vease *Añales de Primavera y Seronda*).
**** El *[[Guliang Zhuan|Comentariu de Guliang]]*, otru comentariu sobre los mesmos eventos (vease *Añales de Primavera y Seronda*).
*** El *[[Clásicu de la Música]]* dacuando denomináu'l sestu clásicu; tresmanar pola dómina de la dinastía Han.
** Otros clásicos confucianos
*** El *[[Clásicu de la piedá filial]]* ye un curtiu llibru clásicu sobre como portase con daquién mayor, sía'l padre, un hermanu mayor, o'l gobernante. Tamién indica'l tratamientu que los mayores tien de tener colos menores, estableciendo un beneficiu mutuu.
*** El *[[Erya]]* ye un diccionariu qu'esplica'l significáu y l'interpretación de les pallabres nel contestu del canon confucianu.
* Los clásicos del Taoísmu
** *[[Tao Te Ching]]*, atribuyíu a Laozi.
** El *[[Llibru de Zhuangzi]]*, atribuyíu al filósofu del mesmu nome, Zhuangzi.
** El *[[Lie Zi|Tratáu de la Perfecta Vacuidad]]*, atribuyíu a Liezi.
* El clásicu del Mohismo
** *[[Mozi]]*, atribuyíu al filósofu del mesmu nome, Mozi.
* Los clásicos del Legismo
** *[[El llibru del Señor Shang]]*, atribuyíu a Shang Yang*.
** *Guanzi*, atribuyíu a [[Guan Zhong]].
** *Hanfeizi*, atribuyíu a [[Han Fei]].
** *Shenzi*, atribuyíu a [[Shen Buhai]]; perdiéronse tolos capítulos sacante unu.
** *Shenzi*, atribuyíu a [[Shen Dao]]. Orixinalmente consistía de diez volúmenes y cuarenta y dos capítulos, de los cualos solu siete caltuviéronse hasta los nuesos díes.
** El *Cánon de les Lleis*, atribuyíu a [[Li Kui]].
*Los Clásicos de la Ciencia Militar
** *L'arte de la guerra*, atribuyíu a [[Sunzi]].
** Les *Trenta y seis estratagema*, afayáu apocayá.
** Les *Tres estrategia de Huang Shigong*, atribuyíu a [[Jiang Ziya]].
** El *Torca Fa*, atribuyíu a [[Torca Rangju]].
** *Wuzi*, atribuyíu a [[Wu Qi]].
** *Wei Liaozi*, atribuyíu a Wei Liao.
*Otros clásicos
** El *Guoyu*, una coleición de rexistros históricos de dellos estaos del periodu ente [[Western Zhou]] hasta'l 453 edC.
** El *Shan Hai Jing*, una coleición de cuentos míticos de dellos sitios.

== Posteriores al añu 206 edC ==
* Les *Venticuatro Histories*, una coleición d'hestories, qu'inclúin los *Rexistros del Gran Historiador* de [[Torca Qian]] y el *Llibru d'Han* de [[Ban Gu]].
* Les *Estratexes de los Estaos Guerreros*, atribuyíu a [[Liu Xiang (author)|Liu Xiang]].
* Los *Añales de la Primavera y la Seronda de los dieciséis reinos*, un rexistru históricu de los [[Dieciséis Reinos]], atribuyíu a Cui Hong, perdióse.
* El *Shiming*, ye un diccionariu compilado por Liu Xi escontra finales del sieglu segundu.
* Los *Diálogos ente Li Jing y Tang Taizong*, atribuyíu a [[Li Jing]]
* El *Espeyu refechu p'ayudar a gobernar*, que'l so editor principal ye [[Torca Guang]].
* Los *Añales de la Primavera y la Seronda de Wu y Yue*, un rexistru históricu de los estaos de [[Estáu Wu|Wu]] y [[Estáu Yue|Yue]] mientres el periodu de Primavera y Seronda, atribuyíu a Zhao Ye.
* El *Jiaoshi Yilin*, una obra entamada siguiendo'l *I Ching*, compuesta mientres la [[Dinastía Han|Dinastía Han Occidental]] y atribuyida a Jiao Yanshou.
* Los *Nueve capítulos del arte de les matemátiques*, un llibru chinu sobre matemátiques compuestu por delles xeneraciones d'estudiosos de la [[dinastía Han]].
* El *Clásicu de los mil caráuteres*, atribuyíu a Zhou Xingsi.
* El *Tratáu sobre astroloxía de la Era Kaiyuan*, compilado por [[Gautama Siddha]], ye una enciclopedia china sobre astroloxía y aldovinación.
* El *Shitong*, escritu por [[Liu Zhiji]], una obra sobre historiografia.
* El *Tongdian*, escritu por [[Du You]], un testu contemporaneu sobre la [[dinastia Tang]].
* El *Tang Huiyao*, compilado por [[Wang Pu]], un testu basáu na historia institucional de la dinastia Tang.
* Los *Grandes rexistros Tang sobre les rexones Occidentales*, compilado por [[Bianji]]; a recount of [[Xuanzang]]'s journey.
* El *Miscellaneous Morsels from Youyang*, escritu por [[Duan Chengshi]], recueye: hestories fantástiques, anécdotes, y costumes exótiques.
* Los *Cuatro grandes llibros de Song*, una espresión que fai referencia a los cuatro grandes escoyetes mientres los empiezos de la [[dinastía Song]]. 
* El *Siku Quanshu*, la más grande escoyeta de lliteratura sobre historia de China.
* Los *Nueves cantaraes de la Terraza Jade, una coleición de poemes del periodu de les Seis dinastíes.
* El *[[Quantangshi]]*, o *Coleición de poemes Tang*, compilados mientres la dinastia Qing, publicáu nel añu 1705.

## Ver tamién
* Cuatro llibros
* Cinco Clásicos
* Confucio

## Referencies

## Enllaces esternos
* Chinese Text Project (English Chinese) (Testos de filosofía chinos en chinu clásicu con traducciones al inglés y chinu modernu)
* Wengu text database (*Clásicos de Poesía*, *Analectas de Confucio*, *Tao Te Ching*, y *I Ching*, en chinu y traducciones)
* Clásicos chinos (Traducciones al inglés de James Legge de les *Analectas de Confucio*, el *Gran Aprendizaxe*, la *Doctrina de la Medianía*, les *Obres de Mencius* y el *Tao Te Ching*)
* Clásicos de lliteratura chinos Llistaos n'inglés, con enllaces a testos chinos y traducciones en dellos idiomes)
* The Canonical Books of Confucianism, David K. Jordan
* Fuentes electróniques pal estudiu de los clásicos chinos

### Chinu tradicional
* Scripta Sinica  Big classic texts database by Academia Sinica
* 
* Database of the Center for Chinese Studies Collection
* 中國電子古籍世界 Classics database
* Research Center for Chinese Ancient Texts includes CHANT (CHinese ANcient Texts) Database
* Chinese classic text online

### Chinu simplificáu
* 凌云小筑 In Chinese, with articles and discussions on literature, history, and philosophy.