Cecropia peltata

El **yagrumo**, **yarumo** o **guarumbo** (***Cecropia peltata***), ye un árbol representativu de la zona intertropical americana y estiéndese dende Méxicu hasta América del Sur, incluyendo les Antilles. Ye común en clima templáu, anque puede llegar a crecer a altores de más de 2.000 metros nes fasteres montascoses, en zones conocíes como selva borrinosa, monte nublu, montes caducifolios, siempreverdes y morichales. El so nome en francés ye *coulequin* y n'inglés *trumpet tree*. 

## Descripción

El yarumo ye un árbol de 5 a 30 m d'altor, col tueru derechu, buecu, produciendo col tiempu raigaños zancudos o contrafuertes; corteza llisa, gris clara, con grandes repulgos circulares de les estípules cayer y abondosu lenticelas; cañes grueses, horizontales. Ramillas bueques, tabicaes, con numberosos repulgos anulares y lenticelas. Yemes de 10-12 cm de llargu, cubiertes por una estípula pubescente, caediza. Fueyes peltaes, arrondaes, coriacees, de 30-40 cm de diámetru, estremaes en 7-11 lóbulos xuníos cerca de la base, enteros o daqué tropezosos; tienen el fexe aspru al tactu, y el viesu blancu-tomentoso, cola nervadura sobresaliente nel viesu.

## Flores y frutos
Ye un árbol dioicu, ye dicir que tien flores masculines dispuestes n'espigues, y éstes en grupos de 15 a 40, de 3-5 cm de llargor, sobre pedúnculos de 4-12 cm de llargu, con espatas de 2,5-6,5 cm de llargor y femenines dispuestes n'espigues, y éstes en grupos de 4 a 5, de 4-7 cm de llargu, sobre pedúnculos de 2-9 cm de llargu, con espatas de 1,5-4 cm de llargor.

Les flores femenín y masculín de los yagrumos o guarumbos son producíes n'árboles distintos. Estes flores son diminutes y vienen entamaes n'espigues conocíes como amentos, que tienen la forma de los deos d'una mano. Les inflorescencies masculines del yarumo tienen unos 10 amentos, ente que les femenines traen namái 4. Depués de les flores, desenvuélvense los frutos, que son pequeños y carnosos y constitúin un alimentu favorito de munches aves (como tangaras, mirlas, cotingas, paves y tucanes) y mamíferos (monos, galbaniegos, esperteyos, etc.) que los comen y esvalixen les sos granes. Estes pueden reparase en mayu y ochobre.

## Variedá blanca o platiada
El yagrumo blancu, tamién conocíu como guarumbo plateáu, ye especial dientro d'esti grupu, mesmu sobremanera de climes calientes y templaos, por crecer nos montes andinos hasta unos 2500 metros d'altor sobre'l nivel del mar. Presenta amás una carauterística bien inusual: les sos fueyes tienen un color blancu plateáu que les fai destacar inclusive a gran distancia. Unu de los espectáculos de los montes de monte constitúi, precisamente, el rellumu que se repara equí y allá nel dosel cuando decenes o cientos d'estos árboles crecen xuntos.

 

Lo más estelante ye qu'esta coloración ye namái una ilusión óptica una y bones les fueyes del guarumbo nun tienen un pigmentu blancu o plateáu. Vistes de cerca, son verdes como na mayoría de les plantes, y l'efectu plateáu ye producíu pola trupa capa de pelos que cubre les fueyes, que difractan la lluz qu'incide sobre ellos y producen asina'l rellumu carauterísticu que podemos apreciar a cierta distancia. Trátase, en realidá, d'una adautación a la vexetación de selva borrinosa (1800-2200 msnm) col fin de faer más eficiente'l llume de les mesmes fueyes.

## Ecoloxía

Presenta simbiosis con unes agresives formigues arborícoles, que s'agospien nes sos cañes bueques ()

Ye de crecedera rápida, los sos raigaños son superficiales y la so vida ye curtia. Ye un árbol típicu de la vexetación pionera, crez nos rastroxos, polo que ye ideal pa proyeutos de reforestación. Puede crecer en cualesquier parte, incluyendo les parés y pilastres de cementu de les pontes y otres construcciones, tal como podemos reparar nel Monumentu a les Batalles de La Puerta en Venezuela.

Puede trate na imaxe de La Piedra de la Virxe, más d'una decena de yagrumos a entrambos llaos de la carretera de Santa Elena de Uairén, lo que nos amuesa'l calter pioneru d'esti tipu d'árbol, yá que invade rápido cualquier espaciu abiertu apocayá. Sicasí, si enfusáramos na selva, ye bien probable que nun pudiéramos atopar nengún exemplar del mesmu. Coles mesmes, nun puede falase d'una especie invasora, yá que solo ocupa espacios descubiertos de vexetación, sumiendo asina la vexetación natural refaise o restablez.

## Fauna acomuñada
* Galbaniegu *[[Choloepus hoffmanni]]* 
 
* Tucancito *[[Aulacorhynchus haematopygus]]*
* Esperteyu *[[Artibeus lituratus]]*
* Esperteyu *[[Platyrrhinus dorsalis]]*
* Monu aullador *[[Alouatta seniculus]]*
* Cusumbo *[[Nasua nasua]]*
* Esguil *[[Sciurus granatensis]]*
* Pava *[[Chamaepetes goudotii]]*
* Pava *[[Penelope perspicax]]*
* Perdiz *[[Odontophorus hyperythrus]]*
* Lora, cotorra *[[Pionus chalcopterus]]*
* Lora, cotorra *[[Pionus tumultuosus]]*
* Cucu esguil *[[Piaya cayana]]*

* Páxaru pendilexu *[[Momotus momota]]*
* Tucancito *[[Aulacorhynchus haematopygus]]*
* Carpinteru *[[Melanerpes formicivorus]]*
* Bichofué *[[Pitangus sulphuratus]]*
* Atrapamoscas *[[Myiarchus]]*
* Gallín de roca *[[Rupicola peruviana]]*
* Toropisco *[[Pyroderus scutatus]]*
* Saltarín *[[Xenopipo flavicapilla]]*
* Quinquina *[[Cyanocorax yncas]]*
* Buchipecosa *[[Catharus ustulatus]]*
* Mirla *[[Turdus ignobilis]]*
* Hemispingo Thraupidae
* Asoma, toche *[[Ramphocelus flammigerus]]*
* Azulexu *[[Thraupis episcopus]]*
* Azulexu *[[Thraupis palmarum]]*
* Tangara primavera *[[Anisognathus somptuosus]]*
* Viuva *[[Pipraeidea melanonota]]*
* Tangara multicolor *[[Chlorochrysa nitidissima]]*
* Tangara *[[Tangara]]*
* Saltador *[[Saltator atripennis]]*
* Gorrión montés *[[Atlapetes albinucha]]*
* Montero *[[Chlorospingus canigularis]]*
* Cardenal, piranga *[[Piranga flava]]* y *[[Piranga rubra]]*
* Eufonia *[[Euphonia laniirostris]]* y *[[Euphonia laniirostris]]*

## Propiedaes
Indicaciones: El látex d'esti árbol ye astrinxente y corroyente, usar contra les verrugues, durezs, herpes, úlceres, disentería y enfermedaes venérees. La corteza ye antiblenorrágica, los raigaños antibiliosas y el frutu emulgente. Les fueyes son analxésiques, emenagogas, antiasmátiques, y tamién s'usen n'afecciones del fégadu y hidropesía. Polo xeneral plantégase que tien propiedaes hipostenizantes, cardiovasculares, como febrífugo, diuréticu, suavizante de la piel, tónicu-capilares y cicatrizantes. En Colombia considerar eficaz contra la Corea, el mal de Parkinson y como sustitutu de la digitalina, tamién la so corteza en fervinchu sirve pa la Solazu y la Tos ferina. Los cogollos fervíos usar contra'l dolor de mueles. Facilita'l partu y les molesties menstruales.

## Usos
El tueru principal del árbol ye sólidu y compuestu d'una nidia, débil, y fráxil madera. Combinar col cementu pa faer paneles d'aislamientu y conviértese en Excelsior, cerilles, caxes, xuguetes, les particiones d'espacios en viviendes, y nel llogru de pupia de papel. La madera enciéndese fácilmente a partir del resfregón y fai bona yesca. Del látex nel interior de la corteza llógrase una fibra gruesa. Les fueyes utilícense dacuando como papel de llixa. Los tarmos buecos moldiáronse en preseos musicales, xarrés de pesca, salvavides, bebezones d'agua, alcantarielles, botelles y tapones de corchu. Les fueyes seques de color caoba escuru debaxo, marrón y blancu enriba enrósquense n'interesantes formes escultóriques que pueden ser utilizaos n'arreglos ensugaos.

## Taxonomía
*Cecropia peltata* describióse por Carlos Linneo y espublizóse en *[[Systema Naturae, Editio Decima]]* 2: 1286. 1759.
;Etimoloxía:
***Cecropia***: nome xenéricu dedicáu a la figura mitolóxica griega Cecrops, quien supuestamente foi'l primer rei ateniense.

***peltata***: epítetu del llatín, *peltatus-a-um* = "peltado", n'alusión a les sos fueyes. 

Delles tribus americanes cortaben pieces d'un par de metros de llargor y utilizar como conductos pa l'agua, tamién s'utilizó y entá güei día ven preseos musicales de vientu fechos con cañes curties por cuenta del so cuéncanu y facilidá de trabayar, lo qu'esplica'l so nome popular n'inglés *trumpet tree*.
;*[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]:

* *Ambaiba peltata* ([[L.]]) [[Kuntze]]
* *Ambaiba surinamensis* ([[Miq.]]) Kuntze
* *Cecropia amphichlora* [[Standl.]] & [[L.O.Williams]]
* *Cecropia arachnoidea* [[Pittier]]
* *Cecropia asperrima* Pittier
* *Cecropia dielsiana* [[Snethl.]]
* *Cecropia digitata var. grisea* Miq.
* *Cecropia goodspeedii* [[Cuatrec.]]
* *Cecropia hondurensis* [[Standl.]]
* *Cecropia humboldtiana* [[Klotzsch]]
* *Cecropia propinqua* [[Heinrich Wilhelm Schott|Schott]] ex Miq.
* *Cecropia scabrifolia* [[V.A.Richt.]]
* *Cecropia schiedeana* Klotzsch
* *Cecropia surinamensis* Miq.
* *Ambaiba humboldtiana* (Klotzsch) Kuntze 
* *Ambaiba propinqua* (Miq.) Kuntze 
* *Ambaiba schiedeana* (Klotzsch) Kuntze 
* *Cecropia argentea* Vis. 
* *Coilotapalus peltata* Britton 
* *Coilotapalus peltata'' Hitchc.

## Ver tamién
* Terminoloxía descriptiva de les plantes
* Cronoloxía de la botánica
* Historia de la botánica
* Carauterístiques de les urticacees

## Referencies

## Bibliografía

* "Catálogu_Llanos">"Catálogu anotáu ya Ilustráu de la Flora Vascular de los Llanos de Venezuela", R. Duno, G. Aymard, O. Huber; Fundación Empreses Polar, añu 2007, ISBN 980-379-157-5

* Jesús Hoyos, 1994, Guía d'Árboles de Venezuela. Sociedá de Ciencies Naturales La Salle, ISBN 980-235-019-2
* http://www.opepa.org/index.php?option=com_content&task=view&id=351&Itemid=30
## Enllaces esternos

* http://www.issg.org/database/species/ecology.asp?fr=1&si=116