Didelphimorphia

Los **didelfimorfos** (**Didelphimorphia**) o **zarigüeyas** son un orde de mamíferos qu'arrexunta a la mayor parte de los marsupiales que pueblen na actualidá'l continente americanu. Inclúi 92 especies vives, toes na familia Didelphidae, y munches más estintes.

## Historia evolutiva
A xulgar polos rexistros fósiles, son de los marsupiales más antiguos que llegaron hasta los nuesos díes, y #facer ensin sufrir grandes variaciones anatómiques, polo que pueden considerase como fósiles vivientes. Anque nun hai datos de la esistencia d'estos animales n'Australia y L'Antártida, supónse que tuvieron d'habitales, pos dambos continentes taben xuníos entá a Suramérica.

Colonizaben práuticamente tolos ecosistemes y ente ellos había especies con tou tipu de vezos alimenticios.

## Clasificación taxonómica
L'orde Didelphimorphia inclúi dos families, pero solo una, Didelphidae, contién especies actuales (amás de la mayoría d'especies fósiles). La clasificación de los xéneros y especies restantes nun ta terminada d'esclariar, esistiendo dalgunos de clasificación incierta.

* Orde Didelphimorphia (Gill, 1872)
** Familia Didelphidae Gray, 1821
*** Xéneru *Bistius* (†)
*** Xéneru *Esteslestes* (†)
*** Xéneru *Turgidodon* (†)
*** Xéneru *Varalphadon* (†)
*** Subfamilia Didelphinae (Gray, 1821)
**** Xéneru *Andinodelphys* (†) Marshall & de Muizon, 1988
**** Xéneru *Coona* (†) Simpson, 1938
**** Xéneru *Incadelphys* (†) Marshall & de Muizon, 1988
**** Xéneru *Itaboraidelphys* (†) Marshall & de Muizon, 1984
**** Xéneru *Marmosopsis* (†) Paula Couto, 1962
**** Xéneru *Mizquedelphys* (†) Marshall & de Muizon, 1988
**** Xéneru *Pucadelphys* (†) Marshall & de Muizon, 1988
**** Tribu Didelphini (Gray, 1821)
***** Xéneru *Chironectes* Illiger, 1811
***** Xéneru *Didelphis* Linnaeus, 1758
***** Xéneru *Lutreolina* Thomas, 1910
***** Xéneru *Philander* Brisson, 1762
***** Xéneru *Hyperdidelphys* (†) Ameghino, 1904
***** Xéneru *Thylophorops* (†) Reig, 1952
**** Tribu Metachirini Reig et al., 1985
***** Xéneru *Metachirus* (Burmeister, 1854)
**** Tribu Monodelphini (Talice et al., 1960)
***** Subtribu Monodelphina (Talice et al., 1960)
****** Xéneru *Chacodelphys* Voss et al, 2004
****** Xéneru *Cryptonanus* Voss et al, 2005
****** Xéneru *Gracilinanus* Gardner & Creighton, 1989
****** Xéneru *Hyladelphys* Voss et al., 2001
****** Xéneru *Lestodelphys* Tate, 1934
****** Xéneru *Marmosa* Gray, 1821
****** Xéneru *Marmosops* Matschie, 1916
****** Xéneru *Micoureus* Lesson, 1842
****** Xéneru *Monodelphis* Burnett, 1829[1830]
****** Xéneru *Thylamys* Gray, 1843
****** Xéneru *Tlacuatzin* Voss y Jansa, 2003
****** Xéneru *Thylatheridium* (†) Reig, 1952
***** Subtribu Zygolestina (†) (Marshall in Archer, ed., 1987)
****** Xéneru *Zygolestes* (†) Ameghino, 1898
*** Subfamila Caluromyinae Kirsch,1977
***** Xéneru *Caluromys* Allen, 1900
***** Xéneru *Caluromysiops* Sanborn, 1951
***** Xéneru *Glironia* Thomas, 1912
***** Xéneru *Pachybiotherium* (†) Ameghino,1902
**** Subfamilia Alphadontinae (†)
***** Xéneru *Albertatherium* (†) Fox, 1971
***** Xéneru *Alphadon* (†) Fox, 1971
**** Subfamilia Derorhynchinae (†) McKenna & Bell 1997
***** Xéneru *Derorhynchus* (†) Paula Couto, 1952
***** Xéneru *Minusculodelphis* (†) Paula Couto, 1962
**** Subfamilia Eobrasiliinae (†)
***** Xéneru *Didelphopsis* (†)
***** Xéneru *Eobrasilia* (†)
***** Xéneru *Gaylordia* (†)
***** Xéneru *Tiulordia* (†)
**** Subfamilia Herpetotheriinae (†)
***** Xéneru *Amphiperatherium* (†)
***** Xéneru *Asiadidelphis* (†)
***** Xéneru *Copedelphys* (†)
***** Xéneru *Entomacodon* (†)
***** Xéneru *Garatherium* (†)
***** Xéneru *Herpetotherium* (†)
***** Xéneru *Peratherium* (†)
***** Xéneru *Swaindelphys* (†)
**** Subfamilia Peradectinae (†)
***** Xéneru *Alloeodectes* (†)
***** Xéneru *Armintodelphys* (†)
***** Xéneru *Mimoperadectes* (†)
***** Xéneru *Nanodelphys* (†)
***** Xéneru *Peradectes* (†)
***** Xéneru *Siamoperadectes* (†)
** Familia Sparassocynidae (†) (Reig, 1958)
*** Xéneru *Sparassocynus* (†) Mercerat, 1898

## Gastronomía
La producción de carne de zarigüeya convirtióse nun novedosu mercáu. La so testura y sabor resulten prestosos, amás de tener un baxu conteníu de grases lo que la convierte nuna carne magra y llimpia. El so porcentaxe proteínicu ta ente 14% y 16 %, daqué inferior en comparanza a la carne de res ente 21% y 27 % y de gochu ente 23% y 24 %. La de zarigüeya pue optimizase al traviés de la adición d'estensores y proteínes vexetales, lo mesmo que de dalgunes especies y condimentos naturales ente los cualos atópase'l pipilongo (*Piper tuberculatum*).Pa caltener la esistencia d'esti marsupial, que s'atopa en peligru d'estinción, la Universidá Nacional de Colombia impulsó un proyeutu destináu a la incorporación de la chucha nel pacíficu Colombianu, col oxetivu amás de brindar nueves estratexes alimenticies pa la rexón.

## Notes y referencies

* QGRZIMEK, B., SCHLAGER, N. y OLENDORF, D. 2003. *Grzimek's Animal Life Encyclopedia.* Thomson Gale.http://www.gale.cengage.com/ Detroit.
* 
* SIMPSON, G.G. (1974). *Notes* on Didelphidae (Mammalia, Marsupialia) from the Huayquerian (Pliocene) of Argentina / Notes sobro Didelphidae (Mammalia: Marsupialia) del Huayqueriense (*[[Pliocenu]]*) d'Arxentina. En American Museum Novitates. 2559.http://www.bioone.org/loi/novi American Museum of Natural History. Nueva York. Documentu (n'inglés).

## Enllaces esternos

* Mesozoics Mammals en **[https://web.archive.org/web/20071026113932/http://home.arcor.de/ktdykes/hpg.htm Dinos, Fossils, Children, England, Germany…]**
* BRANDS, S.J. (comp.) 1989-2005. Systema Naturae 2000. ''The Taxonomicon''. Universal Taxonomic Services, Ámsterdam, Países Baxos.