Moscú

**Moscú** (en rusu: Москва, treslliteráu como Moskvá) ye la capital y suxetu federal más pobláu de Rusia. Importante centru políticu, económicu, cultural y científicu de Rusia y del contiente européu, ye la megaciudá más septentrional de la Tierra, la segunda ciudá más poblada d'Europa dempués d'Estambul y la octava más poblada del planeta, siendo la mayor de toles asitiaes en países desarrollaos. Ye una ciudá global alpha nel ránking ellaboráu pol think tank *Globalization and World Cities Research Network*, y ún de los destinos turísticos con más crecimiento en númberu de visitantes. En ella podemos alcontrar la torre Ostankino, la mayor torre de comunicaciones d'Europa (540 m d'altor); la Mercury City Tower, el mayor rascacielos de continente (338,8 m); y el distritu comercial Moskow International Business Center. La so población ye de . Per aciu de la so espansión territorial al suroeste del óblast de Moscú, a partir del 1 de xunetu de 2012 la ciudá aumentó la so área 2,5 vegaes (pasó de 1.000 km² a 2.511 km²) y ganó una población adicional de 230.000 habitantes

La ciudá asítiase a la vera'l ríu Moscova, nel Distritu Federal Central de la Rusia europea, y ye la mayor del mundu que nun ta a la vera la mar. Rescamplen nel so paisaxe urbanu dellos edificios históricos, como'l Kremlin, una ciudá-fortaleza medieval que ye anguaño la residencia del presidente del país, o la catedral de San Basiliu. Tien un 40% del so territoriu de zona verde, y inclúi la mayor viesca urbana del mundu. A lo llargo la so historia tien sío capital de dellos estaos, dende'l Gran Ducáu de Moscú na Edá Media hasta la Rusia zarista o la Xunión Soviética. Considérasela'l centru de la cultura rusa, y nella vivieron y trabayaron a lo llargo los sieglos munchos de los más prestixosos artistes, científicos y deportistes rusos atrayíos pola bayura de museos, teatros ya instituciones académiques y polítiques de la ciudá. Ye la sede del gobiernu de Rusia, una y bones el presidente vive nella y tamién nella tienen la so sede les dos cámares del parllamentu rusu, la Duma Estatal y el Conseyu de la Federación.

La ciudá ye un importante ñudu de comunicaciones, con cuatro aeropuertos internacionales, nueve estaciones de ferrocarril, tranvía, un sistema de monoraíl y ún de los mayores sistemas de metro más importantes del mundu. El Metro de Moscú ye'l cuartu con más quilómetros de rede y el que más pasaxeros mueve añalmente fuera d'Asia. Ye, amás, ún de los iconos arquiteutónicos y turísticos de la ciudá pola riqueza decorativa de les sos 194 estaciones.

## Historia
La ciudá recibe'l so nome del ríu que la traviesa; en rusu antiguu гра́д Моско́в significa *la ciudá a la vera'l ríu Moscova*. La primer referencia escrita a la ciudá remóntase a 1147, cuando Yuri Dolgorukiy, príncipe del Rus de Kiev, llamó al príncipe de Novgorod-Severski a que se reuniera con elli en Moscú. Nueve años dempués, en 1156, ordenó la construcción d'una muria de madera, el Kremlin, qu'hebo de ser reconstruyido munches vegaes, p'arrodiar y protexer la nueva ciudá. Dempués del saquéu de 1237-1238, cuando los mongoles arrasaron completamente la ciudá y mataron a tolos sos habitantes, Moscú foi reconstruyida, y convirtióse na capital del nuevu principáu de Vladimir-Suzdal en 1327. La so favoratible posición estratéxica, na cabecera del ríu Volga, fizo que fora medrando de forma constante. El so principáu, nomáu Gran Ducáu de Moscú, desarrollose y convirtióse nún territoriu estable y prósperu al qu'aportaben refuxaos d'otres partes de Rusia.

Embaxu'l gobiernu d'Iván I de Moscú la ciudá sustituyó a Tver como centru políticu del principáu de Vladimir-Suzdal, y centralizose nella la recoyida d'impuestos pal Imperiu mongol, soberanu de facto del territoriu. A cambiu de pagar grandes tributos Iván consiguió una importante concesión del emperador mongol (Khan): el derechu a que a la so muerte el principáu moscovita pasara íntegru al so primoxénitu y nun se dividiera, como yera vezu, ente tolos fíos de so. Al empar, la oposición escontra la dominación mongola foi garrando puxu. En 1380 el príncipe Dmitry Donskoy lideró un exércitu conxuntu de dellos principaos rusos que consiguió una gran victoria sobre los tártaros (mongoles) na batalla de Kulikovo. Por embargu, la batalla nun foi decisiva, y dos años dempués el khan Tokthamysh saqueó Moscú. El principáu consiguió llibrase finalmente del control tártaru en 1480, y Moscú, embaxu'l gobiernu d'Iván III, convirtióse nel centru d'un imperiu que comprendía tolos territorios actuales de Rusia y delles tierres más El so socesor, Iván IV, asumió en 1547 el títulu de zar.

En 1571 los tártaros de Crimea atacaron y saquearon otra vuelta Moscú, prendiendo fueu a tol so caseríu sacante'l Kremlin

Demientres la guerra polaco-rusa (1605-1618), en 1609, un exércitu suecu, dirixíu pol conde Jacob de la Gardie y Evert Horn salió de Novgorod hacia Moscú p'axudar al zar Vasili Shuiski. Entró na ciudá y sofocó la rebelión popular escontra elli, colando bien ceo. En 1611, tres de la batalla de Klushino, el comandante militar (*hetman*) polacu Stanisław Żółkiewski ocupó la ciudá. Nun había ser el caberu llevantamientu popular del sieglu: hebo ún en 1612 pa echar de la ciudá a los invasores polacos y lituanos, otru en 1662 en protesta pol emprobecimientu de l'aleación de la moneda (el nomáu *motín del cobre*) y otru en 1682, tres de la muerte del zar Alexis I. La ciudá viose asolada tamién, nesos sieglos, por delles epidemies de peste en 1570-71, 1592 y 1654-56

La fundación de San Petersburgu por Pedru el Grande en 1703, na costa del mar Bálticu, fizo que Moscú dexara de ser la capital de Rusia (sacante un breve periodu ente 1728 y 1732) dende 1712. A finales d'esi sieglu sufrió otra vegada los rigores de la peste: la plaga de 1771 mató a 100.000 moscovites.

Cuando Napoleón Bonaparte y los sos soldaos invadieron Rusia en 1812 los moscovites prendieron fueu a la ciudá y colaron d'ella el 14 de setiembre. La *Grande Armée* napoleónica, diezmada pola fame, el fríu y el mal aprovisionamientu, tuvo que retirase, y foi cuasimente aniquilada pol devastador inviernu rusu, al que se sumaben ataques ocasionales de los soldaos del zar. Casi 400.000 de los sos miembros morrieron en tierra rusa.

En xineru de 1905 creóse la figura del gobernador de la ciudá o alcalde. Alexander Adrianov foi'l primer alcalde de la ciudá que, el 12 de marzu de 1918, tres del trunfu de la Revolución rusa de 1917, convirtióse na capital de la República Socialista Federativa Soviética Rusa, y de la Xunión Soviética menos de cinco años dempués. Tamién instalaron la so sede allí, demientres la Segunda Guerra Mundial (nomada en Rusia la Gran Guerra Patriótica) y tres de la invasión alemana, el Comité Estatal de Defensa Soviéticu y el cuartel xeneral del Exércitu Bermeyu.

En 1941 los moscovites formaron 16 divisiones de voluntarios nacionales (más de 160.000 persones), amás de 25 batallones (18.500 soldaos) y cuatro reximientos d'inxenieros. Cola so axuda, en payares, l'exércitu alemán foi forciáu a detenese nes afueres de la ciudá, entamando así la batalla de Moscú. Les fábriques, y la mayoría del gobiernu, foron evacuaos, y la ciudá declarose n'estáu de sitiu dende'l 20 d'ochobre. Los habitantes que quedaron nella construyeron y supervisaron les defenses antitanque en mediu de los bombardeos de la Luftwaffe. Stalin refugó abandonar Moscú, obligando al facelo a que quedaran ellí tamién el cuartel xeneral del exércitu y el conseyu de comisarios del pueblo. Pesie al sitiu y los bombardeos la construcción del metro nun se detuvo pola guerra, y al acabar esta inauguráronse delles llinies nueves del ferrocarril metropolitanu.

La batalla de Moscú acabó con un saldu, según los autores, d'ente 248.000 y 400.000 alemanes y 650.000 y 1.280.000 rusos muertos o firíos. El 1 de mayu de 1944 creóse una medaya honorífica pa premiar a los defensores de Moscú, y otra en 1947 pa celebrar el octocentésimu aniversariu de la fundación de la ciudá. Nel ventenu aniversariu de la derrota nazi, el 8 de mayu de 1965, Moscú foi una de les doce ciudaes ruses a les que se-yos concedió'l títulu de Ciudá Heroica.

En 1980 la ciudá foi la sede de los Xuegos Olímpicos de veranu, que foron boicoteaos por Estaos Xuníos y otros países occidentales en protesta pola intervención soviética na guerra d'Afganistán. En 1991 la ciudá foi l'escenariu del intentu fallíu de güelpe d'estáu de los miembros del gobiernu contrarios a les reformes de Mikhaíl Gorbachov. Cuando la URSS disolviose al acabar el añu, Moscú caltúvose como la capital de Rusia. De magar, la emerxencia d'una economía de mercáu en Rusia espéyase na so capital, enllena de tiendes, servicios, edificios y estilos de vida copiaos de los occidentales.

## Xeografía y clima
Moscú asítiase nes riberes del ríu Moscova, un cursu d'agua de 500 km que traviesa la llanura europea oriental en Rusia central anantes de desembocar nel ríu Oka, afluente del Volga. El ríu y los sos canales pueden travesase, dientro de les llendes de la ciudá, por 49 pontes. La ciudá ta asitiada a una altura de 156 m sobro'l nivel de la mar; a esi altor allúgase la principal estación meteorolóxica de la ciudá. El puntu más altu de la mesma ye la colina Teplostanskaya, con 255 m. L'anchor de la ciudá d'este a oeste ye de 39,7 km, y el so llargor de norte a sur 51,8 km.

La ciudá ye'l puntu de referencia del fusu horariu usáu na Rusia central y Bielorrusia. Esa hora aveza a llamase *Moscow Standard Time* (MSK, мск), y va trés hores per delantre del tiempu universal coordináu (UTC+3). Nesi fusu nun se fai cambéu horariu n'iviernu como notros del continente européu.

### Clima
Moscú tien un clima continental húmidu, con iviernos llargos y fríos que van dende mediaos de payares hasta'l fin de marzu, y veranos templaos. La temperatura presenta oscilaciones pergrandes, pudiendo alcanzar n'iviernu dende los -25ºC a los 0º y en veranu dende los 15ºC a los 30ºC. Nos meses centrales del veranu (xunu, xunetu y agostu) la temperatura oscila ente los 20 y los 26ºC, pero durante les foles de calor qu'aporten a la rexón ocasionalmente ente mayu y setiembre la temperatura sobrepasa los 30ºC, a veces durante una o dos semanes siguíes. N'iviernu les temperatures medies sitúense alredor de los -10ºC, magar que tolos iviernos hay temporaes más caldies, con temperatures diurnes perriba de los 0ºC, y otres más fríes nes que la temperatura baxa perbaxu los -30ºC de nueche. La ñeve, que cubre la ciudá una media de cinco meses al añu, aveza a entamar a cayer a mediaos d'ochobre, tapez la ciudá en payares y entama a desxelase a primeros d'abril.

La ciudá tien una media de 1.731 hores de sol al añu, magar que nel periodu 2004-2010 observose cómo la media aumentaba hasta les 1.800-2.000 hores como resultáu de l'aumentu de les hores de sol nos meses del branu.

## Demografía




Acordies col censu de 2015 la población de Moscú ye de 12.197.596 habitantes. Esto abarca namái la xente que'l censu clasifica como residentes permanentes. Según del Serviciu Federal de Migraciones rusu na ciudá viven tamién 1,8 millones de persones que tienen una residencia temporal a base de visaos u otra documentación, y estímase que'l númberu de persones indocumentaes ye d'un millón mas. Estos últimos proceden, principalmente, de les repúbliques del Asia central.

Na población de la ciudá predominen los ciudadanos d'etnia rusa (cuasi'l 92% del total de la población), siguíos polos ucraínos y los tártaros (alredor de un 1,5% del total d'habitantes son de caún d'estos grupos) y minoríes d'otres zones de l'antigua Xunión Soviética. Na tabla qu'hai a la vera d'estes llinies puede observase la evolución del númberu de miembros de los diferentes grupos étnicos que conviven na ciudá a lo llargo'l sieglu XX.

### Relixón
El cristianismu ye la relixón predominante na ciudá, con gran mayoría de fieles de la Ilesia Ortodoxa rusa. Moscú ye un centru perimportante d'esa relixón, la tradicional del país, que foi reconocida como parte de la herencia histórica rusa nuna llei aprobada en 1997 . Otres relixones practicaes na ciudá inclúin al catolicismu, budismu, Islam, xudaísmu y protestantismu, y hai tamién miembros de la Ilesia Apostólica Armenia, los Vieyos Creyentes (un grupu separtáu de la Ilesia ortodoxa nel sieglu XVII) y neopaganos.

El Patriarca de Moscú ye'l líder de la Ilesia, y vive nel monesteriu de Danilov. Moscú yera conocida, primero de la revolución de 1917, *la ciudá de les 40 veces 40 ilesies* (город сорока сороков церквей). En 1918 el gobiernu bolxevique declaró que Rusia yera un estáu secular, lo que na práutica significó que la relixón foi reprimida y la sociedá foi forciada a volvese ateísmu|atea. Nes décades de 1920 y 1930 demoliéronse munches ilesies, siendo les más destacaes d'elles: el monesteriu de Chudov, del sieglu XIV, que taba dientro del Kremlin; la catedral Kazansky na Plaza Bermeya; o la catedral de Cristu Salvador, llevantada nel sieglu XIX pa conmemorar la victoria sobre l'exércitu de Napoleón. La destrucción continuó dempués de la Segunda Guerra Mundial. Pese a que se suavizó la persecución contra la relixón, la mayoría de les ilesies y monasterios qu'entá esistíen foron desacralizaos y usaos como clubs, oficines, fábriques o almacenes. De magar la desintegración de la URSS en 1991 munches d'eses ilesies restauráronse, y les relixones tradicionales van garrando nuevu puxu. Ente les ilesies reconstruyíes nestos años rescampla la nueva catedral de Cristu Salvador, que vuelve a ser un fitu destacáu del paisaxe urbanu moscovita. Pa facela, nel sitiu aú taba l'antigua, hebo que demolar una xigantesca piscina que los soviéticos construyeran allí.

Los musulmanes, qu'acuden a rezar a dalguna de les cuatro mezquites de la ciudá, son el 14% de la población.

## División alministrativa
La ciudá de Moscú divídese en 12 ókrugs y 123 distritos. Toos ellos tienen la so propia bandera y escudu d'armes. Hai, amás de los distritos, unidaes territoriales con un estatus especial. Xeneralmente son zones con perpoca o denguna población permanente: el Centru Panrusu d'Esposiciones, el xardín botánicu, los grandes parques, zones industriales... Nun hai na ciudá barrios de población étnica homoxéneo como podríen ser los Chinatown de delles ciudaes estauxunidenses, y magar que los distritos nun conformen unidaes homoxénees nel estatus económicu de los sos habitantes, considérense meyores les zones más averaes al centru urbanu, a les estaciones de metro y a los parques.

Los nicios del desarrollu urbanu de Moscú na so forma actual remóntense al sieglu XII, el de la fundación de la ciudá. El nucleu primeru de la ciudá foi medrando hacia los suburbios na forma avezada nel planeamientu urbanu medieval, esto ye, creando asentamientos alredor de la muria qu'arrodiaba'l centru históricu que, a la so vez, yeren arrodiaos por una nueva muria. Los actuales aniellos viales de Moscú son los heriedes d'aquel planeamientu urbanu.

Delles foron les fortificaciones que sirvieron como llende circular amurallada de la ciudá en diversos momentos de la so historia: les muries del Kremlin, el Zemlyanoy Gorod, la muria Kamer-Kollezhsky, l*'aniellu del xardín* o *aniellu B* (Садо́вое кольцо́, кольцо́ "Б"), que marca'l percorríu de la muria del sieglu XVII, y el nomáu pequeñu aniellu del ferrocarril. L'aniellu d'autopistes nomáu (MKAD, Aniellu de Carreteres de Moscú) ye la llende de la ciudá dende 1960, y circulares son tamién la principal llinia del metro, nomada del aniellu, y el Tercer Aniellu de Carreteres, completáu en 2005. La planificación circular con carreteres radiales, típica de la ciudá, ha siguir siendo, nos tiempos vinientes, lo que ha definir el futuru desarrollu urbanu de la ciudá.

Sicasí, la ciudá, al medrar, tien incorporáu a so dellos territorios esteriores a estos aniellos de carreteres, como Solntsevo, Butovo y la ciudá de Zelenograd. Amás, una parte del oblast (provincia) de Moscú foi incorporáu a la ciudá el 1 de xunetu de 2012 nún procesu que-y fizo ganar territoriu (pasó de 1.000 km² a 2.511 km²) y población (230.000 habitantes) y la ciudá, qu'anguaño taba arrodiáu pela so provincia homónima, agora llenda col oblast de Kaluga. Esto ha permitir a la ciudá, en pallabres del so alcalde en 2015, Sergey Sobyanin, desarrollase n'harmonía.

## Paisaxe urbanu

L'arquiteutura de Moscú ye singular, con dellos edificios que son conocíos perende: el Kremlin, que la so construcción remóntase al sieglu XII; la catedral de San Basiliu, coles sos elegantes cúpules en forma de cebolla; la catedral de Cristu Salvador, y los rascacielos de Stalin (*Stalinskie Vysotki*), ente más otros.

El diseñu del Moscú medieval basábase en muries concéntriques alredor d'una fortaleza, el Kremlin, nes que converxíen delles carreteres radiales. Sobre esta base, y col condicionamientu de los ríos que cuerren pela ciudá, foi llevantándose la traza urbana del Moscú de los sieglos siguientes. 

El Kremlin reconstruyóse nel sieglu XV. Les sos torres, y dalgunes de les sos ilesies, foron llevantaes por arquiteutos italianos, que-y emprestaraon a la ciudá daqué d'aire renacentista. Dende finales d'esi sieglu, amás, la ciudá aguapeció cola construcción de nuevos monasterios, palacios, muries, torres y ilesies. La so apariencia, demientres los sieglos de la Edá Moderna, nun camudó muncho. Cases de madera de pinu o pícea, con teyaos de teyes cubiertes por yerba o fechos de madera de bidul, dominaben el paisaxe urbanu. Asina foi hasta la segunda metá del sieglu XVIII, cuando los fueos constantes, y tamién les nueves necesidaes d'habitación de la nobleza, forciaron el cambéu, y la mayoría de los edificios de madera foron sustituyíos por otros de piedra.

Demientres los sieglos el panorama urbanu de la ciudá tevo domináu poles ilesies ortodoxes. Esto camudó drásticamente na dómina soviética, y especialmente a partir de la decisión de Stalin de modernizar la ciudá. Los sos planes incluyíen una red d'anches avenides y carreteres d'hasta diez carriles d'anchu que, magar que facilitaron la movilidá na ciudá, ficiéronlo a costa d'esbarrumbar gran cantidá d'edificios y barrios históricos. Ente les víctimes de les demoliciones tuvieron la torre Sukharev, una torre conmemorativa n'estilu barrocu (finales del sieglu XVII) que yera ún de los emblemes de la ciudá, y munches mansiones y edificios comerciales qu'estorbaben pa enanchar les cais. Moscú camudó la so naturaleza pa pasar a ser la capital d'un estáu secular y totalitariu, lo que punxo a toles ilesies en peligru de demolición. Munches, incluyíes dalgunes de les más antigües y arquitectónicamente destacables, foron destruyíes, y magar que dempués de 1990 les más señalaes d'elles (Kazan o Cristu Salvador) munches ilesies más pequeñes perdiéronse pa siempres.

Sicasí, nun too foi destrucción na época soviética. Los años de Stalin llendaron muncho la creatividá y la innovación arquitectónica, pero los años previos a la so llegada al poder hebo una esplosión de nuevos edificios con propuestes radicales. Rescamplen ente ellos los que ficieron los arquiteutos constructivistes asociaos a la *Vkhutemas* (escuela estatal d'arte y téunica), responsables ente otres obres del mausoléu de Lenin. Otru arquiteutu señaláu foi Vladimir Shukhov, famosu poles sos torres hiperboloides; la más famosa ye la torre Shukhov, llevantada como torre de tresmisión pa una emisora de radio ente 1919 y 1922. Otra obra de so de gran influyencia na arquiteutura constructivista de la dómina yeren les sos espacioses galeríes comerciales de forma allargada. La más importante foi'l centru comercial GUM, llevantáu na Plaza Bermeya, que cubrió con una cúpula de metal y cristal pernovedosa nel so tiempu.

La contribución arquitectónica más emblemática del periodu estalinista, nostante, son los nomaos rascacielos de Stalin, un conxuntu siete rascacielos espardíos pela ciudá a una distancia asemeyada del Kremlin llevantaos ente 1947 y 1953 cola mesma teunoloxía de los rascacielos estauxunidenses con una decoración esterior qu'amestaba elementos del góticu ya'l barrocu rusu. Estos fitos del skyline moscovita inspiráronse na forma del Manhattan Municipal Building de Nueva York, y el so estilu, que combina fachaes esteriores de diseñu complexu con una llarga aguya central que fai d'exe de simetría y cumal del edificiu, encuádralos no que se conoz como arquiteutura estalinista. Les siete torres pueden vese dende cualquiera de les colines de la ciudá, una y bones tán ente les construcciones más altes de la ciudá. De les mayores sacante la torre Ostankino, que yera, de la qu'acabaran de construyila en 1967, la torre de comunicaciones mayor del mundu.

L'oxetivu soviéticu de dá-y una casa a cada familia, y el rápidu crecimientu de la población moscovita, llevaron a la construcción de xigantescos y monótonos bloques de cases. A menudu pueden identificase pola so edá, la solidez de la construcción o'l estilu dependiendo del barriu nel que s'atopen o de los materiales usaos na so construcción. La mayoría son de la época postestalinista, y suelen recibir el nome del que yera líder del país (Brezhnev, Khrushchev...) nel momentu de la so construcción. La mayoría tán bastante deterioraos.

Magar que la ciudá entá conserva edificios d'apartamentos de cinco plantes llevantaos primero de 1965, los bloques d'apartamentos posteriores suelen tener a lo menos nueve pisos d'altor, y tener ascensor. Estímase que Moscú tien el doble d'ascensores que Nueva York y cuatro veces más que Chicago. Moslift, una de les mayores empreses d'ascensores de la ciudá, tien 1.500 mecánicos preparaos pa responder a la llamada de los vecinos que queden enzarraos nún.

Los edificios de la era estalisnista, que predominen la zona central de la ciudá, son pergrandes, y avecen a tar decoraos con motivos realistes qu'imiten temes clásicos. Por embargu, les pequeñes ilesies (cásique toes ortodoxes) qu'atopamos perende na ciudá, déxennos ver cómo yera Moscú nel pasáu. La cai Arbat, ún de les atraiciones turístiques de la ciudá, ye una cai peonil d'un quilómetru de llargor qu'esiste dende'l sieglu XV. Foi'l centru d'una barriada d'artistes, y conserva la mayoría de los sos edificios, construyíos enantes del sieglu XX. Pueden alcontrase, un poco apartaes de les cais principales del nucleu de Moscú (por exemplu, detrás de les fachaes estalinistes de la cai Tverskaya), exemplos d'arquiteutura burguesa típica de la época zarista. Los palacios d'Ostankino o Kuskovo, Uzkoye y otros grandes conxuntos d'edificios apegaos a Moscú pertenecieron a nobles de la dómina zarista, y consérvense tamién dellos conventos y monasterios, na ciudá y na so rodiada, qu'anguaño son visitables por moscovites y turistes.

Hai un interés por recuperar y restaurar munchos de los edificios más señalaos presoviéticos que se conserven. Ye fácil atopalos, una y bones tán pintaos de recién en colores brillantes y coles fachaes rellumantes. Hai, tamién, dellos exemplos notables de la vanguardia soviética, como la casa del arquiteutu Konstantin Melnikov na zona d'Arbat. Munches d'estes restauraciones, sicasí, son criticaes pola so falta de respetu pa cola autenticidá histórica. Por últimu, queden tamién exemplos interesantes de l'arquiteutura soviética final, reconocibles pol so tamañu descomanáu y pol estilu semimodernista de la su decoración. Pasa eso, por exemplu, cola cai Novy Arbat, imposible de dexar de ver pola rotura que representa col área histórica del centru de Moscú que l'arrodia.

Nos caberos años l'ayuntamientu ta siendo percriticáu pola destrucción de munchos edificios históricos. Cuasimente una tercera parte del nucleu históricu de la ciudá destruyose nos caberos años pa dexar sitiu p'apartamentos de luxu y hoteles. Otros edificios emblemáticos, como'l hotel Moskva (1930) o la galería comercial Voyentorg (1913), foron demolíos y reconstruyíos, cola perda inevitable de valor históricu qu'eso representa. Los críticos tamién culpen al gobiernu por nun facer cumplir les lleis de proteición del patrimoniu. Nos caberos años del sieglu XX y primeros del XXI baltáronse más de 50 edificios protexíos, dalgunos del sieglu XVII. Otros critiquen, d'otra banda, el gastu en reconstruyir edificios derruyíos , que había tar meyor emplegáu, na so opinión, na renovación d'instalaciones deterioraes, como la estación de metro de Mayakovskaya y dellos edificios de Konstantin Melnikov. Hai organizaciones, como la Sociedá pa la Preservación de l'Arquiteutura Moscovita y *Save Europe's Heritage* (Salvemos la herencia europea), que lluchen pa llamar l'atención de la opinión pública internacional hacia esos problemes.

### Parques y otros puntos de referencia

Hai 96 parques y 18 xardinos, cuatro d'ello botánicos, en Moscú, y si a ello-y sumamos los 450 km² de zones verdes y los 100 km² de viesques tenemos que Moscú ye una ciudá con una gran cantidá de zones verdes, muncho mayor en comparanza que la de cualesquier otra ciudá de tamañu asemeyáu d'Europa o América del Norte. Esto debese en parte al vezu históricu de colocar, separtando los edificios residenciales, parceles con yerba y árboles. De resultes cada moscovita esfruta de 27 m² de parque, muncho más que los 6 que hai por cada parisín, los 7,5 que hai por cada habitante de Londres o los 8,6 de cada neoyorkín.

El parque Gorki, oficialmente nomáu Parque Central de la Cultura y el Descansu y renomáu n'honor de Máximo Gorki, foi inauguráu en 1928. La so parte principal, 689.000 m² a la vera'l ríu Moskova, inclúi estanques nos que se puede navegar en barcu o bicicleta d'agua, zones de baille, pistes de tenis, pistes deportives... Bordea'l xardín de Neskuchny (408.000 m²), el parque más antiguu de Moscú y antaño residencia imperial, nel que s'atopa'l Teatru Verde, ún de los anfiteatros al aire llibre más grandes d'Europa, con capacidá pa 15.000 espectadores

El parque Izmaylovsky, inauguráu en 1931 ye, xunto col parque Richmond de Londres, ún de los parques urbanos más grandes del mundu. Con 15,34 km² d'estensión, ye seis veces mayor que'l Central Park neoyorkín. 

El parque Sokolnik, de 6 km² d'estensión, ye ún de los más antiguos de la ciudá. Una zona central con una gran fonte ta arrodiada de caleyes bordiaes por arces, bidules y olmos, y tien tamién un llaberintu vexetal. Llenda con elli el parque nacional Losiny Ostrov, de 116 km² d'estensión, que foi'l primeru de Rusia. Caltién daqué de lo xabaz d'una viesca, de forma que pueden vese alces nelli.

El xardín botánicu Tsysin Main, de l'Academia de Ciencies y fundáu en 1945, ye'l mayor de la ciudá. Nos sos 3,6 km² d'estensión pueden atopase venti mil especies de plantes de tol mundu, amás d'un llaboratoriu d'investigación. Inclúi tamién un rosarium con 20.000 rosales, un dendrarium, una viesca de carbayos con árboles de más de 100 años d'edá media y un ivernaderu de más de 5.000 m². Apegáu a elli ta'l Centru Panrusu d'Esposiciones (Всероссийский выставочный центр), un recintu ferial y parque d'atraiciones que ye ún de los exemplos cimeros de l'arquiteutura monumental de la era estalinista. Grandes zones de parque separten ellaboraos pabellones, que representen caún d'ellos una rama de la industria y la ciencia soviétiques o una de les repúbliques de l'antigua URSS. Anque de magar la década de 1990 ye usáu como un xigantescu centru comercial, con pequeñes empreses instalaes nos sos pabellones, entá caltién les güelgues del so pasáu, incluyendo dos fontes xigantesques y un cine panorámicu con pantalla de 360°.

Ente los llugares imprescindibles de visita pa los munchos turistes que, de siempres, tienen aportao a Moscú alcontramos, amás de la Plaza Bermeya y los edificios que l'arrodien, la ilesia de l'Ascensión de Kolomenskoye, inaugurada en 1532, que ye Patrimoniu de la Humanidá. Tamién ye muy visitáu un xardín con escultures, el Museon, nel que s'esponen les estatues de líderes de l'antigua URSS que foron retiraos de los sos anteriores emplazamientos tres de la cayida del comunismu. Ta cerca de la Galería Tretyakov, qu'axunta la mayor coleición d'arte rusu del mundu. Hai que citar, pa finar, el zoolóxicu de Moscú, un parque dividíu en dos zones xuníes por una ponte, nel que viven más de 6.500 animales de cerca de mil especies y que ye visitáu añalmente por más de 1,2 millones de persones.

## Cultura
Ún de los museos más destacaos de Moscú ye la Galería Tretyakov, fundada tres de la donación pol mecenas Pavel Tretyakov, en 1892, de la so importante coleición privada a la ciudá. La coleición repártese ente dos edificios: la vieya galería, la orixinal, asitiada na oriella meridional del ríu Moscova, nel barriu de Tretyakovskaya, y la nueva, creada na dómina soviética. Na primera atopamos los trabayos de los pintores prerrevolucionarios, como Ilya Repin, y los iconos rusos clásicos, incluyíos los del iconografista del sieglu XV Andrei Rublev. La nueva galería contién principalmente obres de los artistes de la dómina soviética y dalgunos posteriores, magar que la so coleición solápase en parte cola de la galería vieya al incluyir arte d'entamos del sieglu XX. Nesta parte nueva alcontramos una reproducción a pequeñu tamañu del famosu *Monumentu a la Tercera Internacional* de Vladimir Tatlin, amás d'obres d'otros artistes importantes de vanguardia como Kazimir Malevich y Wassily Kandinsky y les principales obres del estilu conocíu como realismu socialista.

Otru muséu importante ye'l Muséu Pushkin de Belles Artes, d'estructura espositiva asemeyada al Muséu Británicu de Londres. Nes sos sales atopamos, como n'aquelli, un amiestu de restos de diverses civilizaciones y de copies d'escultures antigües, anque tamién trabayos de pintores contemporáneos importantes como Claude Monet, Paul Cézanne o Pablo Picasso. El Muséu Históricu Estatal de Rusia (Государственный Исторический музей) ye un muséu d'historia rusa asitiáu ente la Plaza Bermeya y la Plaza Manege. Los oxetos espuestos van dende restos de tribus preshistóriques que vivíen no qu'anguaño ye Rusia hasta obres d'arte de gran valor compraes pola dinastía Romanov. En conxuntu hai depositaos nel muséu varios millones d'oxetos.

El Muséu Politéunicu, fundáu en 1872, ye'l mayor muséu de la ciencia del país, y inclúi na so coleición d'inventos y avances teunolóxicos humanoides autómates del sieglu XVIII y los primeros ordenadores soviéticos, y otros oxetos hasta un total de 160.000. El Muséu-Panorama Borodino, asitiáu na avenida Kutuzov, permite a los sos visitantes esperimentar, nún diorama de 360°, les sensaciones d'alcontrase dientro d'una batalla. Forma parte d'un complexu d'edificios que conmemoren la victoria na Guerra Patriótica de 1812 escontra l'exércitu napoleónicu, y qu'inclúi tamién un arcu trunfal llevantáu en 1827 y un muséu d'historia militar

Moscú, amás de contar con un garapiellu de museos perinteresantes, ye la capital rusa de les artes escéniques: hai 93 teatros, 132 cines y 24 sales de conciertos, ente los que rescamplen los teatros Bolshoi, Malyi o Vakhtangov. En temporada ye posible asistir na ciudá a reperesentaciones teatrales y de ballet tanto clásiques como contemporánees. Los amantes de la música clásica tienen el so puntu d'alcuentru na Casa Internacional de la Música de Moscú, inaugurada en 2003, y tamién nel teatru Svetlanov, que tien el órganu mayor del país.

Na ciudá tienen tamién la so sede permanente dos circus, l'Estatal de Moscú y el Circu de Moscú, y el Muséu del Espaciu, que recuerda les fazañes de los cosmonauta|cosmonautes soviéticos.

La historia del cine rusu nun puede entendese sin falar de cine soviéticu, y nun se pue falar d'elli ensin falar del estudio Mosfilm, aú se rodaron bien de películes y que, magar el descensu de cantidá na producción del cine soviéticu, entá sigue usándose. La visión de películes históriques o difíciles d'alcontrar ye posible nel cine Salut, aú se proyecten películes de la coleición del Muséu del Cine. Citaremos tamién, pa finar esti apartáu, el Muséu Estatal D'Arquiteutura Shchusev, muséu nacional d'arquiteutura que recibe'l so nome n'honor del arquiteutu Alexey Shchusev.

## Referencies

## Enllaces esternos