Prehistoria

La **Prehistoria** (del llatín *præ*- 'antes de' y de *historia* 'historia, investigación, noticia' ye, según la definición tradicional, el periodu de tiempu que trescurrió ente l'apaición de los primeros homininos, antecesores del *[[Homo sapiens]]*, hasta l'apaición, alredor del 3300 e.C. n'Oriente Próximu, de los primeros documentos escritos de los que podemos asegurar la so esistencia. Pa otros autores, sicasí, la prehistoria finaría, en dalgunes rexones, antes, nel momentu de l'apaición de les sociedaes complexes que crearon los primeros estaos y civilizaciones.

El términu prehistoria, acordies coles nueves interpretaciones de la ciencia histórica, nun tien significáu real dengún. Si la Historia ye, como definió Marc Bloch, «l'acontecer humanu nel tiempu», too ye historia de magar qu'esiste'l ser humanu, y la prehistoria tendría de ser l'estudiu de la vida anantes de l'apaición del primer homínidu nel planeta. Amás, dende'l puntu de vista cronolóxicu el términu nun tien unes llendes clares, porque nin el ser humanu llegó a la vez a toles fasteres del planeta nin l'apaición de la escritura foi simultánea en toes elles.

Otros autores defenden una definición d'esta fase, o polo menos la so dixebra de la Edá Antigua, a partir de criterios non cronolóxicos sinón económicos y sociales. Y esto porque los primeros son más particularizadores, más ideográficos, mentantu que los económicos y sociales, al ser más xeneralizadores, son más afayaízos pa estudialos dende una perspeutiva científica.

Nesti sentíu el fin de la prehistoria y l'entamu de la Historia vendríen marcaos por una estructuración creciente de la sociedá que provocaría: un cambéu sustancial del hábitat, l'agrupamientu de la población en ciudaes, una socialización avanzada, l'apaición de la xerarquización social y d'estructures alministratives, l'apaición de la moneda y l'aumentu de los intercambios comerciales de llarga distancia. Acordies con esta perspeutiva nun sedría adecuáu estudiar como prehistóriques sociedaes totalmente urbanes, como los incas y los mexicas n'América, l'Imperiu de Ghana y el Gran Zimbabue n'África o l'Imperiu Khmer nel sudeste asiáticu, y que namái s'incluin nel espectru de la prehistoria pola ausencia de testos escritos producíos por elles. Notru exemplu de la escasa definición de les llendes cronolóxiques del términu, los mayas son consideraos una sociedá histórica namái nes últimes décades, tres de tenerse descifráu los sos glifos, que por tener valor fonéticu formen un sistema completu d'escritura.

La prehistoria ye un campu académicu pervenceyáu a l'Arqueoloxía, la Paleontoloxía y la Xeoloxía histórica.

## Periodización

La prehistoria divídese en múltiples periodos, con periodizaciones estremaes nes distintes tradiciones culturales. Nos países de llingua castellana divídese xeneralmente en dos etapes que son aplicaes a la mayoría de les rexones del mundu: la Edá de Piedra y la Edá de los Metales (que compriende les edaes del Cobre, el Bronce y el Fierro). La esceición ye la prehistoria americana, sodividida nos periodos Paleoamericanu, Arcaicu y Formativu. El conceptu d'Edá de los Metales, sicasí, nun ye d'usu xeneralizáu notros países ya idiomes. Asina, nos artículos asoleyaos n'inglés ye vezu referise al conxuntu de les trés edaes col nome xenéricu de t*he metal ages* ("les edaes de los metales", ensin un nome conxuntu específicu).

La división en dos grupos del periodu prehistóricu céntrase, en función del criteriu usáu pa facela (división xeolóxica, estadíu de la evolución humana, etc.) nes llendes ente'l Pleistocenu ya'l Holocenu (nel que'l Neolíticu comparte grupu cola Edá de los Metales), el Pleistocenu y el Pliocenu (nel contextu xeolóxicu, especialmente) y entre prehistoria y la protohistoria (una división asemeyada en muchos aspectos a la dixebra ente Edá de Piedra y Edá de los Metales). Hay, sicasí, otros historiadores que nun consideren que la dixebra en dos seya afayadiza, pola complexidá d'estos, pa referise a los periodos prehistóricos, y utilicen en cuenta d'ella una división tripartita, con diferencies ente lo xeolóxicu y lo cultural, que divide la prehistoria en Paleolíticu, Neolíticu ya Edá de los Metales. Hai, tamién, periodizaciones que la dividen en 4-5 etapes principales.

Ún de los sistemes de periodización más usaos dende'l sieglu XIX, y qu'entá persiste nel conocimientu popular de países como Alemania y dellos del mundu de llingua inglesa, divídela en trés etapes: Edá de Piedra, Edá del Bronce ya Edá del Fierro. Nostante, anguaño ta en retrocesu nel ámbetu acádemicu sacante en disciplines concretes como la etnoloxía. Critícase-y que seya muy simplista, porque céntrase namái nos afayos de la historia europea, norteafricana y del Oriente Próximu y Mediu ya ignora los estudios realizaos notres partes del mundu.

## Prehistoria, Historia ya Arqueoloxía
Ye vezu, dende un puntu de vista tradicional, considerar que l'arqueoloxía prehistórica ye una especialidá científica qu'estudia, per aciu de la escavación, los datos d'esti periodu de la Historia que ye anterior a la invención de la escritura. Los restos arqueolóxicos son la principal fuente d'información, y estúdiense cola ayuda de milenta disciplines ausiliares: ente más otres, la física nuclear (pa facer dataciones absolutes), l'analís por espectrómetru de mases (de componentes líticos, cerámicos o metálicos), la xeomorfoloxía, la edafoloxía, la tafonomía, la traceoloxía (pa les güelgues d'usu), la paleontoloxía, la paleobotánica, la estadística no paramétrica, la etnografía, la paleoantropoloxía, la topografía y el dibuxu técnicu. Poro, un bon númberu d'especialistes consideren la prehistoria como una especialidá dentro de la Historia, magar que mui tecnficiada y pluridisciplinar.

La metodoloxía de base pa la obtención de datos na prehistoria ye l'Arqueoloxía, y por ello hasta bien poco dambes disciplines yeren confundíes constatnemente. Nos círculos académicos de la Europa continental la prehistoria ye una especialidá de la Historia; los departamentos de Prehistoria formen parte de les facultaes d'Historia, y la financiación de les investigaciones suel tar al cargu de l'alministración estatal o d'instituciones privaes d'orientación humanística. Por embargu, n'Estaos Xuníos y Gran Bretaña la Prehistoria subordínase a l'Arqueoloxía (Arqueoloxía procesual), que ye, a la so vegada, una especialidá de l'Antropoloxía. Amás, la organización de los departamentos d'Arqueología anglosaxones ye diferente a la europea: a menudu esta ta asociada a les Ciencies Naturales, y tien llaboratorios propios y sistemes de financiación venceyaos a organismos centraos neses ciencies (por exemplu, la National Science Foundation n'Estaos Xuníos y el Natural Environment Research Council en Gran Bretaña.

Los caberos estadíos de la prehistoria, la protohistoria, abarcaríen, según delles interpretaciones, los periodos ensin escritura de delles cultures contemporáneas de los pueblos históricos, porque los testos d'estes segundes dánnos una información adicional sobre los sos contemporáneos ágrafos. Otros, pela so banda, tamién incluin nel estudiu protohistóricu a aquelles sociedaes que, magar que nun tienen escritura, tán en procesu de formación d'un estáu. Estes dos definiciones, sicasí, son perllimitaes y, especialmente la primera, perpoco útiles fuera del ámbetu européu. La tendencia más xeneralizada, poro, dada la complexidá del conceptu, ye nun usar munchu el conceptu protohistoria, y estudiar les "cultures protohistóriques" bien dientro de la prehistoria bien nos primeros momentos de la Historia antigua.

## Prehistoria d'África
África ye la cuna de la humanidá, y tamién el continente nel que más poblaciones siguen usando, entá anguaño, teunoloxíes prehistóriques. Poro, ye fácil pescanciar que la so prehistoria ye la más llarga y complexa del mundu. Sicasí, esto nun s'entendió asina siempre. Hasta mediaos del sieglu XX pensábase que l'orixe de la humanidá allugábase n'Asia, porque los fósiles d'homininos más antiguos conocíos daquella (l'Home de Java y el de Beixín) procedían d'ellí. De resultes de les escavaciones realizaes nel África oriental y austral, qu'entamaron a publicase na década del 1950 y remontaron l'antigüedá de los fósiles africanos (d'Australopithecus y Homo) a cuatro millones de años atrás, camudó la nuesa visión de los oríxenes de la humanidá.

### África subsaḥariana

Nel África subsaḥariana nacieron y evolucionaron munches de les especies d'homininos que son antepasaes nuestres. D'ellí salió *[[Homo ergaster]]* a colonizar Asia ya Europa, *[[Homo antecessor]]* hacia la Península Ibérica y, finalmente, *[[Homo sapiens]]* pa dominar tol mundu. Dempués, el centru del continente vio surdir importantes cultures que acabaríen decayendo, unes pola so propia dinámica interna y otres pola sangría provocada pola esplotación colonial y/o esclavista entamada en tiempu de los cartaxineses y continuada darréu por romanos, árabes y europeos.

#### Paleolíticu del África subsaḥariana
La periodización más utilizada nel **África subsaḥariana** pal Paleolíticu ye l'anglosaxona, pesie a qu'ignora tola fase de desarrollu correspondiente al xéneru *[[Australopithecus]]*:

* **ESA** (*Early Stone Age* o Edá de Piedra temprana). Ye'l periodu comprendíu ente l'apaición del primer miembru del xéneru Homo, fae más de dos millones y mediu d'años, hasta fae unos 200.000. Divídese'n dos etapes teunolóxiques: l'olduvayense, o mou técnicu 1, y l'achelense o mou técnicu 2. 
** La industria Olduvayense ye la más antigua del mundu. Magar que recibe'l so nome del xacimientu epónimu d'Olduvai, en Tanzania, los afayos más antiguos apaecieron más al norte, n'Etiopía. Concretamente, na conca del ríu Omo, au la investigadora francesa Hélène Roche tien datao ferramientes tallaes atopaes nel regatu de *Kada Gona* (Afar), per aciu del potasiu-argón, en 2,6 millones d'años d'antigüedá. La olduvayense ye una industria compuesta, principalmente, por cantos tallaos y lasques. Suel atribuyise al *[[Homo habilis]]* o al *[[Homo rudolfensis]]*, magar que dellos investigadores defenden que les especies más intelixentes d**Australopithecus'' (por exemplu l**Australopithecus garhi*) quiciás tamién fabricaran ferramientes. Esto, sicasí, ye oxetu de muncha controversia.
** La <u>industria Achelense</u> apaeció fae 1,5 millones d'años. Parez que'l so orixe ta venceyáu a una nueva especie humana, probablemente l*'Homo ergaster*,, pero entá hai dél hiatu evolutivu no que cinca a los fósiles d'esti periodu. L'achelense africanu, ensin dubia l'orixinariu, caracterízase pol usu del [[bifaz]], el [[fendedor]], el cantu talláu, la [[raedera]], los [[Denticuláu|denticulaos]], y pola utilización d'una serie de técniques y métodos de talla rellativamente avanzaos ([[técnica Levallois]] y les sos variantes africanes, que son munches más que les europees.
* *'MSA** (''Middle Stone Age'' o Edá de Piedra intermedia). Compriende dende fae 200.000 [[Enantes del presente|AP]] hasta 30.000 AP. Nesti periodu desarrolláronse delles industries perasemeyaes. La so clasificación fáese a partir de variantes rexonales a partir de les diferencies, en tecnoloxía y na piedra usada, de les diferentes fasteres del continente. Nel [[África oriental]] y [[África austral|austral]] ([[Polokwane|Pietersburg]] y [[Bambata]]) rescampla'l [[Stillbayense]], que s'esparde pel sur d'África hasta [[Rodesia (rexón)|Rodesia]] y la zona oriental. Caracterízenlu les raederes, les [[Punta lítica|puntes]] triangulares, les puntes de fueya bifaciales y les lasques llaminares. Otra industria propia de les llanaes de[[Sudáfrica]] ye'l [[Fauresmithiense]], que tien un importante componente Levallois y pieces de tradición achelense (bifaces, fendedores...), pero de pequeñu tamañu. Les industries del [[África central]] son más arcaiques, como'l [[Sangoense]], que parez un Achelense serondu. Ye difícil atribuyir estes industries a grupos humanos concretos. Quiciás les más arcaiques-y correspuendan a ''[[Homo rhodesiensis]]'' y les más evolucionaes a los primeros ''[[Homo sapiens]]'' (seique a ''[[Homo sapiens idaltu]]'' o seique a otra subespecie, con restos documentaos nos xacimientos de Border Cave y Klaisies River Mouth, en Sudáfrica, y en Herto, Etiopía).

* **LSA*' (*Late Stone Age'' o Edá de Piedra tardía). Ye'l periodu del Paleolíticu del África subsaḥariana. Les industries típiques del África oriental son núcleos discoides, pieces foliácees bifaciales y microlitos xeométricos. Nel África central tenemos el Lupembiense; los sos artefactos más característicos son unos picos grandes con forma de fueya finamente retocaos. Nel sur d'África alcontramos la cultura aparentemente más sofisticada, el Wiltoniense. De característiques microlítiques y llaminares, foi espardiéndose hacia'l norte, y perduró hasta époques históriques, incorporando munches innovaciones y llegando, inclusu, a neolitizarse parcialmente. Finalmente, nel Sahel hai industries emparentaes col periodu anterior y con rasgos protoneolíticos, como por exemplu el Gumbiense d'Etiopía (un pueblu de pastores nómades que conocíen la cerámica). En munchos d'estos llugares estes teunoloxíes caltuviéronse ensin evolucionar malpenes hasta la espansión bantú o la colonización europea (por exemplu, la cultura Gwisho).

## Referencies

## Enllaces esternos