Monarca

El **monarca** ye'l xefe d'Estáu d'un país que'l so sistema de gobiernu recibe'l nome de monarquía. Puede ser xefe d'una etnia (zulús, maorís, etc.) o d'un país (46 Estaos o Instituciones elevaes a la categoría d'Estáu -Orde de Malta-, reconocíes pola ONX). Unu d'esi xefes d'Estáu, en concretu, la reina del Reinu Xuníu ostenta'l papel de cabeza de la Mancomunidá de Naciones, organización que comparte llazos históricos col Reinu Xuníu. Quitando unos pocoñín de casos, que son escoyíos por un cónclave (Ciudá del Vaticanu), asamblea (Orde de Malta), por decisión papal (copríncipe eclesiásticu d'Andorra) o por eleición democrática del pueblu francés (presidente de Francia y copríncipe d'Andorra), tal que señala la Constitución d'esti Estáu pirenaicu, ye un títulu hereditariu y, en principiu, vitaliciu (de nuevu, la esceición marcar los copríncipes d'Andorra).

Anque tradicionalmente actuaron como autócrates (nel sentíu d'exercer por sigo sola l'autoridá suprema d'un Estáu, casu del emperador o zar de Rusia, tamién pudieron ser figures de calter ceremonial ensin nengún poder real (casu del emperador de Xapón), col poder acutáu a los sos territorios patrimoniales (casu del emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu o'l rei de Francia na Edá Media primero qu'estendiera la so autoridá a la totalidá del país), o con unos poderes más o menos llindaos por una constitución, y nesi casu fálase de monarca constitucional (casu del estatúder nos Países Baxos, el rei d'España o'l rei d'Inglaterra).

Habiendo estáu estendíos por casi tol globu, l'orixe de los distintos rexímenes monárquicos ye dacuando un tanto inciertu, sobremanera pola antigüedá de munchos d'ellos y pola falta de fontes relevantes que lo refieran; nestos casos, ye relativamente común que la monarquía acomuñar a dalguna lleenda de calter míticu, usualmente acomuñada a una intervención divina, (casu del emperador en Xapón, supuestu descendiente de la diosa Amaterasu; y tamién de los emperadores xunetu-claudios de Roma, que dicíen baxar de la diosa Venus). En munchos otros casos, esisten abondoses fontes documentales que describen l'apaición de la monarquía, como por casu nel advenimiento del réxime imperial romanu y del so direutu descendiente'l Imperiu bizantín, nel establecimientu del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu. De toes formes, dientro del contestu de les monarquíes cristianes (que van dende'l Baxu Imperiu romanu y l'Imperiu bizantín hasta los reis de Francia, Inglaterra, Austria, España, ente otres) estendióse como fuera na Edá Antigua, a manera de xustificar el réxime, el conceutu de *monarquía divina*, en virtú del cual el rei ser *[[pola gracia de Dios]]* (derechu divín de los reis), lo cual confería un calter sagráu a la monarquía. Conceutos asemeyaos emplegar nel Imperiu chinu, onde l'emperador (el 'Fíu del Cielu'), ostentaba'l llamáu "mandatu del Cielu", que lo habilitaba pa gobernar.

La monarquía ye mayoritariamente hereditaria y presuntamente perpetua, sacante en casos escepcionales como na Ciudá del Vaticanu, onde'l monarca ye un pontífiz escoyíu por inspiración divina, por un grupu zarráu de persones que conformen el Colexu Cardenaliciu. La manera d'heriedu más común foi de padres a fíos, per llinia paterna; les monarquíes matrilineales fueron daqué escepcional. En delles dinastíes, les muyeres pudieron gobernar, bien porque nun hubiera nengún hermanu home, bien porque elles fueren les primoxénites; ello, sicasí, dependía de les tradiciones de la mesma dinastía: por casu, la dinastía Capeto de Francia, rexir pola Llei Sálica que torgaba gobernar a les muyeres, ente que la Casa de Trastámara de Castiella nun lo faía, y delles muyeres pudieron llegar al poder.

Los monarques pueden recibir distintos títulos, como ***rei*** / ***reina***, *[[emperador]]* / *[[emperatriz]]*, *[[gran duque]]* / *[[gran duquesa]]*, *[[príncipe]]*/*[[princesa]]*, *[[papa]]* (con dignidá relixosa), escasamente denominar *[[caudiellu]]*; en delles civilizaciones americanes *[[cacique]]* (sobremanera de calter tribal), *[[pishin]]* (nes cultures mayes), *[[inca]]* (nel Imperiu inca). Esisten amás términos específicos pa los **monarques** de dellos estaos, derivaos de los idiomes llocales o d'adaptaciones llingüístiques, como *[[zar]]* (de Rusia, de Bulgaria), *[[faraón]]* (d'Exiptu), *[[sah]]* (de Persia), kan (o khan, pa los pueblos tártaros). Los monarques de los estaos gobernaos pola llei islámica yeren llamaos sultanes, y si taben investidos de la suprema autoridá relixosa, califa (que significa daqué según "representante del profeta" o *comendador de los creyentes*). Na antigua Grecia, los monarques recibíen el títulu de *[[Tiranía|tiranu]]* o basileo; esti postreru foi retomáu polos emperadores bizantinos. Los términos *príncipe* y *princesa* provienen del llatín *princeps*, primer ciudadanu; foi'l títulu emplegáu mientres l'Altu Imperiu romanu polos emperadores (de la mesma, emperador vien del llatín *imperator*, títulu militar equivalente a "soberanu" o *xefe del Exércitu*). Dellos monarques soberanos, sobremanera d'Italia, caltuvieron el títulu de príncipe, y en ciertos países como en Francia foi emplegáu como títulu nobiliariu; n'otros casos destinar a los fíos, descendientes o herederos del monarca (príncipe d'Asturies, príncipe de Gales, príncipe d'Orange, ente otros). Nótese qu'en dellos países europeos, asiáticos y africanos un "rei" ye'l xefe d'Estáu d'una nación estáu, pero n'otros países, el rei pue que sía'l xefe d'una tribu, y que nun se correspuenda con un Estáu independiente.

D'antiguo, y entá en delles naciones monárquiques actuales, solíen atribuyise al monarca, poderes divinos (por casu, los monarques unxíos d'Israel, ya Inglaterra o Francia, supuestamente podíen curar a los enfermos imponiendo les manes), como una amosanza de que yeren escoyíos o unviaos de Dios pa gobernar.

## Orixe del términu
La pallabra monarca, en llatín *monarcha*, provién de la griega μονάρχης, monárkhēs (de monos, μόνος, "unu/singular", y ἄρχω, árkhō, "gobernar" (compárese con archon, ἄρχων, "liderar/gobernar/mandar")) la cual referíase a un solu gobernante absolutu, siquier nominalmente falando.

Pela so parte el términu “rei” nel asturianu modernu deriva del llatín “*rex*” con igual significáu, y de forma análoga la pallabra “reino” del llatín “*regnum*”. Toes estes provienen de la mesma del raigañu indoeuropea “*reg*” que significa rexir o gobernar amás de referir al llau derechu o rectu del cuerpu, razón pola cual caltiénse na etimoloxía del términu pa diestru de delles llingües xermániques.

N'hebréu el términu pa rei ye mé·lekj. Unu de los monarques más antiguos, Nemrod, ye mentáu pola biblia (Gé 10:8-12.) y numberoses tradiciones antigües.

## Socesión

El sistema de socesión al tronu nun ye igual en toles monarquíes. Tradicionalmente, lo más común ye que'l socesor d'un rei sía'l so fíu primoxénitu masculín; en casu de que nun los tuviera, asocedería-y la so fía mayor o dalgún familiar de sexu masculín, dependiendo de si la monarquía dexa a les muyeres reinar, ya inclusive que la socesión pase por una caña femenina del llinaxe.

Delles monarquíes abolieron esta preferencia polos homes, y ye'l fíu primoxénitu del monarca, home o muyer, quien asocede al rei.

N'España, foi abolida en 1830 la llei sálica que torgaba reinar a les muyeres, pero sigue esistiendo una preferencia polos homes na socesión al tronu. Felipe VI asocedió al rei Xuan Carlos I, a pesar de tener dos hermanes mayores qu'él.

Tamién esistieron dalgunos monarques electos, como los papes, los reis de Polonia, y dictadores que se declararon líderes d'una monarquía autoproclamada.

## Monarques actuales

### Monarques d'Europa

|Sabela II, reina del Reinu Xuníu
Ficheru:King of Spain (2017, cropped).jpg|Felipe VI, rei d'España
|Guillermo Alejandro, rei de los Países Baxos
Ficheru:Drottning Margrethe av Danmark.jpg|Margarita II, reina de Dinamarca
Ficheru:Philippe_de_Belgique_2010.jpg|Felipe, rei de los belgues
File:Harald V Krakow.jpg|Harald V, rei de Noruega
Ficheru:Carl XVI Gustaf of Sweden in 2017-2.jpg|Carlos XVI Gustavo, rei de Suecia
Ficheru:Albert_II_February_2015_(cropped).jpg|Alberto II, príncipe de Mónacu
Ficheru:Hans-Adam II 2025 (cropped).jpg|Xuan Adán II, príncipe soberanu de Liechtenstein
File:Hereditary Prince of Liechtenstein.jpg|Luis, príncipe rexente de Liechtenstein
Ficheru:Henri of Luxembourg (2009).jpg|Enrique, gran duque de Luxemburgu
File:Emmanuel Macron (cropped).jpg|Emmanuel Macron, copríncipe d'Andorra
Ficheru:Mons._Vives_(30612833490).jpg|Joan Enric Vives, copríncipe d'Andorra
File:Franciscus in 2015.jpg|Francisco, soberanu de la Ciudá del Vaticanu
File:FraGiacomoDallaTorre.jpg|Giacomo Dalla Torre del Tempio di Sanguinetto, Llugarteniente interín de la Orde de Malta


### Monarques d'Asia

Ficheru:السلطان_قابوس.jpg|Qabus bin Said Al Said, sultán de Omán
File:Tamim bin Hamad al-Thani 2015.jpg|Tamim bin Hamad Al Zani, emir de Qatar
Ficheru:I20160212 MM 47615 (Cropped).jpg|Abdalá II, rei de Xordania
Ficheru:Hamad-Bin-Isa-Al-Khalifa.jpg|Hamad II bin Isa Al Jalifa, rei de Baréin
Ficheru:Khalifa Bin Zayed Al Nahyan-CROPPED.jpg|Jalifa bin Zayed Al Nahayan, emir d'Abu Dhabi, Presidente de los Emiratos Árabes Xuníos
Ficheru:Sheik Mohammed bin Rashid Al Maktoum.jpg|Mohamed bin Rashid Al Maktum, emir de Dubái, Primer Ministru de los Emiratos Árabes Xuníos



Ficheru:Salman_bin_Abdull_aziz_December_9,_2013.jpg|Salmán, rei de Arabia Saudita
Ficheru:Sheikh Sabah IV.jpg|Sabah IV Al Ahmad Al Yaber Al Sabah, emir de Kuwait
Ficheru:Vajiralongkorn_(tight_crop).jpg|Maha Vajiralongkorn, rei de Tailandia
Ficheru:Hassanal Bolkiah.jpg|Hassanal Bolkiah, sultán de Brunéi
Ficheru:Emperor_Akihito_(2016).jpg|Akihito, emperador de Xapón
|Mohamed V, sultán de Kelantan y rei de Malasia



Ficheru:King Jigme Khesar Namgyel Wangchuck.jpg|Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, rei de Bután
Ficheru:Norodom Sihamoni (2007) (crop).jpg|Norodom Sihamoní, rei de Camboya


### Monarques d'África

Ficheru:Letsie_III.jpg|Letsie III, rei de Lesothu
Ficheru:King_Mohammed_VI.jpg|Mohamed VI, rei de Marruecos
Ficheru:King_Mswati_III_2014.jpg|Mswati III, rei de Suazilandia


### Monarques d'Oceanía

Ficheru:Ulukalala Lavaka Ata.jpg|Tupou VI, rei de Tonga



### Llista de monarques per añu d'ascensión
# Reina Sabela II d'Antigua y Barbuda, Australia, Les Bahames, Barbados, Belize, Canadá, Granada, Xamaica, Nueva Zelanda, Papúa Nueva Guinea, Saint Kitts y Nevis, Santa Llucía, San Vicente y Les Granadines, Islla Salomón, Tuvalu y el Reinu Xuníu (1952)
# Sultán Qabus de Omán (1970)
# Reina Margarita II de Dinamarca (1972)
# Rei Carlos XVI Gustavo de Suecia (1973)
# Sultán Hassanal Bolkiah de Brunéi (1984)
# Rei Mswati III de Suazilandia (1986)
# Emperador Akihito de Xapón (1989)
# Príncipe Soberanu Xuan Adán II de Liechtenstein (1989)
# Rei Harald V de Noruega (1991)
# Rei Letsie III de Lesothu (1996)
# Rei Abdalá II de Xordania (1999)
# Rei Mohamed VI de Marruecos (1999)
# Gran Duque Enrique de Luxemburgu (2000)
# Rei Hamad II de Baréin (2002)
# Copríncipe d'Andorra y Obispu d'Urgel: Joan-Enric Vives (2003)
# Príncipe Rexente Luis de Liechtenstein (2004)
# Rei Norodom Sihamoní de Camboya (2004)
# Presidente Jalifa bin Zayed Al Nahayan de los Emiratos Árabes Xuníos (2004)
## Emir Hamad bin Mohamed Al Sharqi, de Fuyaira, Emiratos Árabes Xuníos (1974)
## Emir Humaid V bin Rashid Al Nuaimi, d'Ajmán, Emiratos Árabes Xuníos (1981)
## Emir Sultán III bin Mohamed Al Qasimi, de Sarja, Emiratos Árabes Xuníos (1987)
## Emir Saud bin Saqr Al Qasimi, de Ras al-Jaima, Emiratos Árabes Xuníos (1996)
## Emir Jalifa II bin Zayed Al Nahayan, d'Abu Dhabi (2004)
## Emir Mohamed bin Rashid Al Maktum, de Dubái, Emiratos Árabes Xuníos (2006)
## Emir Saud bin Rashid Al Mu'alla, d'Umm al-Qaywayn, Emiratos Árabes Xuníos (2009)
# Príncipe Alberto II de Mónacu (2005)
# Rei Jigme Khesar Namgyel de Bután (2006)
# Emir Sabah IV de Kuwait (2006)
# Rei Tupou VI de Tonga (2012)
# Papa Francisco y Soberanu del Estáu de la Ciudá del Vaticanu (2013)
# Rei Guillermo Alejandro de los Países Baxos (2013)
# Emir Tamim de Qatar (2013)
# Rei Felipe de los Belgues (2013)
# Rei Felipe VI d'España (2014)
# Rei Salmán de Arabia Saudita (2015)
# Rei Maha Vajiralongkorn de Tailandia (2016)
# Rei Mohamed V de Malasia (2016)
## Sultán Ahmad Shah, de Pahang, Malasia (1974)
## Sultán Mizan Zainal Abidin, de Terengganu, Malasia (1998)
## Rei Sirajuddin, de Perlis, Malasia (2000)
## Sultán Sharafuddin Idris Shah, de Selangor, Malasia (2001)
## Rei Muhriz, de Negeri Sembilan, Malasia (2008)
## Sultán Mohamed V, de Kelantan, Malasia (2010)
## Sultán Ibrahim Ismail, de Johor, Malasia (2010)
## Sultán Nazrin Shah, de Perak, Malasia (2014)
## Sultán Sallehuddin, de Kedah, Malasia (2017)
# Llugarteniente interín Giacomo Dalla Torre del Tempio di Sanguinetto (2017)
# Copríncipe d'Andorra y Presidente de la República francesa: Emmanuel Macron (2017)
# Rei Sualauvi II de Samoa (2017)

### Monarques que nun ostenten la Xefatura d'un Estáu Soberanu
* Dalái Lama Tenzin Gyatso, de Tíbet (China), 1940
* Sah Aga Khan IV, de los nizaríes, 1957
* Rei Goodwill Zwelethini, de los zulús, Sudáfrica, 1968
* Emir Hamad ibn Muhammad ash-Sharqi, de Katsina (Nixeria), 1981
* Sultán Hamengkubuwono X, de Yogyakarta (Indonesia), 1989
* Rajá Leopoldo Isu, de Kupang (Indonesia), 1992
* Rei Muwenda Mutebi II, de Buganda (Uganda), 1993
* Rei Solomon Gafabusa Iguru I, de Bunyoro (Uganda), 1994
* Rei Oyo Nyimba Kabamba Iguru Rukidi IV, de Toro (Uganda), 1995
* Reis de Wallis y Futuna (Dependencia Francesa): Kapeliele Faupala, Petelo Sea y Visesio Moeliku, 2004
* Rei Tuheitia Paki de los maorís, Nueva Zelanda, 2006
* Sultán Sa'adu Abubakar IV, de Sokoto (Nixeria), 2006
* Rei Julio I, de los afrobolivianos, Bolivia, 2007
* Rei Reynaldo Alexis Santana, de los naso (Panamá), 2011
* Rei Antonio IV, de la Araucanía y la Patagonia (Chile y Arxentina), 2014

## Cronoloxíes de monarquíes reinantes

### África
* Llista de los monarques de Lesothu
* Llista de los monarques de Marruecos
* Llista de los monarques de Suazilandia

### Asia
* Llista de los monarques d'Arabia Saudina
* Llista de los monarques de Baréin
* Llista de los monarques de Brunéi
* Llista de los monarques de Bután
* Llista de los monarques de Camboya
* Llista de los monarques de Qatar
* Llista de los monarques de los Emiratos Árabes Xuníos
* Llista de los monarques de Xapón
* Llista de los monarques de Xordania
* Llista de los monarques de Kuwait
* Llista de los monarques de Malasia
* Llista de los monarques de Omán
* Llista de los monarques de Tailandia

### Europa
* Llista de los monarques d'Andorra
* Llista de los monarques de Bélxica
* Llista de los monarques de Dinamarca
* Llista de los monarques d'España
* Llista de los monarques de Liechtenstein
* Llista de los monarques de Luxemburgu
* Llista de los monarques de Mónacu
* Llista de los monarques de Noruega
* Llista de los monarques de los Países Baxos
* Llista de los monarques del Reinu Xuníu
* Llista de los monarques de Suecia
* Llista de los monarques del Vaticanu
* Llista de los monarques de la Orde de Malta

### Oceanía
* Llista de los monarques de Samoa
* Llista de los monarques de Tonga

## Cronoloxíes de monarquíes sumíes

### Europa
* Llista de los monarques d'Albania (hasta 1939)
* Llista de los monarques d'Alemaña (hasta 1918)
* Llista de los monarques d'Austria (hasta 1918)
* Llista de los monarques de Baviera (hasta 1918)
* Llista de los monarques de Bohemia (hasta 1918)
* Llista de los monarques de Bulgaria (hasta 1946)
* Llista de los monarques de Cerdeña (hasta 1861)
* Llista de los monarques de Francia (hasta 1871)
* Llista de los monarques de Grecia (hasta 1973)
* Llista de los monarques d'Hungría (hasta 1918)
* Llista de los monarques d'Italia (hasta 1946)
* Llista de los monarques de Montenegro (hasta 1918)
* Llista de los monarques de Polonia (hasta 1814)
* Llista de los monarques de Portugal (hasta 1910)
* Llista de los monarques de Rumanía (hasta 1947)
* Llista de los monarques de Rusia (hasta 1917)
* Llista de los monarques de Saxonia (hasta 1918)
* Llista de los monarques de Serbia (hasta 1945)

### Asia
* Llista de los monarques d'Afganistán (hasta 1973)
* Llista de los monarques de China (hasta 1912)
* Llista de los monarques de Corea (hasta 1910)
* Llista de los monarques de Xeorxa (hasta 1810)
* Llista de los monarques d'Iraq (hasta 1958)
* Llista de los monarques d'Irán (hasta 1979)
* Llista de los monarques d'Israel (hasta 587)
* Llista de los monarques de Laos (hasta 1975)
* Llista de los monarques de Maldives (hasta 1968)
* Llista de los monarques de Nepal (hasta 2008)
* Llista de los monarques de Turquía (hasta 1922)
* Llista de los monarques de Vietnam (hasta 1945)
* Llista de los monarques de Yemen (hasta 1966)

### África
* Llista de los monarques de Burundi (hasta 1966)
* Llista de los monarques d'Exiptu (hasta 1953)
* Llista de los monarques d'Etiopía (hasta 1974)
* Llista de los monarques del Imperiu Centroafricanu (hasta 1979)
* Llista de los monarques de Libia (hasta 1969)
* Llista de los monarques de Madagascar (hasta 1897)
* Llista de los monarques de Ruanda (hasta 1961)
* Llista de los monarques de Túnez (hasta 1957)

### América
* Llista de los monarques de Brasil (hasta 1888)
* Llista de los monarques d'Haití (hasta 1859)
* Llista de los monarques de Méxicu (hasta 1867)

### Oceanía
* Llista de los monarques de Ḥawai (hasta 1893)

### Reyes d'Israel y Xudá
* Llista de los monarques d'Israel.
* Llista de los monarques de Xudá.

### Emperadores Romanos d'Oriente (Bizantinos)
* Llista de los monarques del Imperiu Bizantín (hasta 1453)

### Emperadores del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu
* Llista de los monarques del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu (hasta 1806)

### Estaos Cruzaos (Monarquíes d'orixe européu instauraes nel Mediu Oriente ente los Sieglos XII y XIV)
* Llista de los monarques de Antioquía (dende 1098 hasta 1268)
* Llista de los monarques de Edesa (dende 1098 hasta 1149)
* Llista de los monarques de Xerusalén (dende 1100 hasta 1291)
* Llista de los monarques de Trípoli (dende 1102 hasta 1289)

## Referencies

## Ver tamién
* Monarques más ricos
* Archiduque
* Califa
* Duque
* Emperador
* Faraón
* Feudalismu
* Káiser
* Monarquía
* Familia real
* Tabla cronolóxica de reinos d'España
* Títulos reales
* Zar

## Enllaces esternos

* Royal Ark