Xipre

**Xipre** o **Chipre** (Griegu: Κύπρος, *Kypros*), oficialmente **República de Xipre**, ye una islla del mar Mediterraneu asitiada al sur de Turquía. 

Ye un Estáu internacionalmente reconocíu, pero sólo remana los dos tercios del sur de la islla. El terciu norte ocupólu Turquía en 1974, instaurando la República Turca del Norte de Xipre. Esti caberu territoriu namái ta reconocíu por Turquía. La islla de Xipre ta allugada nel Mar Mediterraneu a 113 km al sur de Turquía, 120 km al oeste de Siria y 150 km al este de Grecia (islla Kastellorizo).
Xipre ingresó como miembru de les Naciones Xuníes el 20 de setiembre de 1960.

## Historia

Xipre yá taba habitada nel Neolíticu. No cabero de la Edá del Bronce (1600 e.C.), yera un centru comercial visitáu davezu polos comerciantes de Micenes, que llevaren a la islla la cultura y el llinguax griegu. Los primeros yacimientos fenicios daten del 800 e.C. Xipre foi anexonada polos romanos nel añu 58 e.C.. Malapenes trelce años dempués, el cristianismu abellugóse na islla. Los refuxaos procedente d'Israel llevaron el xudaísmu a la islla nel sieglu I pero Adrianu prohibiólu nel añu 116 tres de sofocar una refriega. Tres la dixebra del Imperiu Romanu, Xipre tuvo baxo dominiu bizantín de mou cuasi ininterrumpíu per siete sieglos.

Los siguientes 300 años tuvo baxo mandatu compartíu de Bizanciu y los califatos árabes. Ricardu I d'Inglaterra, na so cruzada haza *Tierra Santa*, conquistó la islla en 1191 y cedióla a *Guy de Lusignan*, rei destronáu de Xerusalén. Ésti fundó una monarquía feudal que perduró mentanto la Edá Media. La conquista de la islla por parte de los turcos otomanos, conseñó l'entamu de una llarga dómina d'opresión, carauterizada poles continues refriegues populares.

El 12 de xunetu de 1878, Gran Bretaña asumió'l control de Xipre, tres d'algamar un alcuerdu col sultán turcu que caltenía la soberanía de la islla. Na Primer Guerra Mundial, los británicos ficiéronse dueños de la islla pa cedé-yla a Grecia en 1915 y recuperala otra vegada en 1924. La voluntá de pertenecer a Grecia canalizóse per aciu de protestes y actos terroristes. En 1959 aprobóse la formación d'un gobiernu conxuntu, y un añu dempués, Xipre convertíase en República independiente, presidida pol arzobispu **Makarios**; pero'l baturizu popular nun aseló. Un güelpe d'estáu organizáu pola Guardia Nacional sirvió de sida a los turcos pa invadir la islla en 1974. Cuando se decretó l'altu'l fueu, un mes dempués de la invasión, los turcos ya teníen conquistao un terciu de la islla y proclamaren l**Estáu Federal Turcu'', presidíu por **Rauf Denktash** magar que non tuvieren el vistu buenu internacional. Les negociaciones pa la reunificación afáyense güei en día en puntu muertu dende la década de los ochenta.

== Organización del Estáu ==

Los dos seutores que dominen el país, tienen un sistema de gobiernu propiu. Nel sur, caltiénse la vixencia formal de la Constitución de [[1960]] que güeyaba pola formación d'una Cámara de Representantes con 35 miembros griegos y 15 turcos. Sicasí, anguaño, la Cámara tien 56 miembros, toos ellos griegos. 

En [[2004]] Xipre ingresó na [[Xunión Europea]]. Sicasí, l'aplicamientu del acervu comunitariu lléndase a la estaya sur de la islla, hasta que se faiga la reunificación.

Anguaño, el **Partíu Progresista de los Trabayadores de Xipre**, nome del Partíu Comunista a partir de [[1941]] conocíu como **AKEL**, gobierna'l parllamentu. Siguen siendo partidarios de la reunificación y de tar n'[[Europa]].


== Xeografía ==

La islla pue dixebrase de [[norte]] a [[sur]], en cuatro estayes [[xeografía|xeográfiques]] desemeyaes: la rexón del monte ''Kyrenia'', que s'estiende a lo llargo de 160 km pela costa del norte y la [[península]] de [[Karpas]]; nel suroeste de la islla írguise la cordolera montañosa de ''Troodos'', qu'inclúi'l picu de mayor altor del país, el monte **Olimpu** o monte **Troodos** (1951 [[metru|m]]); ente estes dos estayes estiéndese la meseta **Mesaoriana**, de 130 km de llargo y ente unos 25 y 50 km d'anchor, na que s'afayen les tierres más abondoses del país. Nel sureste estiéndese un altiplanu qu'amiya selemente a midida que s'avera a les fértiles llanaes costeres. El [[clima]] ye [[mediterraneu]], con un permediu de [[lluvia|lluvies]] 500mm [[añu|añales]], concentraes en gran midida nel [[iviernu]].

El [[branu]], en cambéu, el clima ye esco y cada añu hai seca nos ríos. La [[temperatura]] medio añal ye de 19[[Celsius|°C]]. Los principales ríos ñacen nos montes de ''Troodos''. El más llargu ye'l ''Pedieos'', que percuerre haza l'[[este]] dica la desembocadura na baeda de ''Famagusta''. El ''Karyoti'' flúi haza l'[[oeste]] y el ''Kouris'' haza'l [[sur]]. Alredor de la novena parte de la [[superficie]] ta tapecida de viesques, especialmente nos montes y la rexón de ''Paphos''.

== Población ==

Los xipriotes dixébrense en dos grees étniques: los [[grecia|griegos]] y los [[turquía|turcos]]. Los d'orixe griegu o **grecoxipriotes** son descendientes del mestizax ente los habitantes aboríxenes y los inmigrantes del [[Peloponesu]], que colonizaren la islla nel [[1100 e.C.|1100 e.C]]. A esti mestizax superpúnxose-y la postrera asimilación de desemeyaes civilizaciones qu'aportaren a la islla. 

Los **turcoxipriotes''' descienden de los otomanos, que conquistaren la islla nel 1571, y de los inmigrantes d'Anatolia, llevaos ellí pol gobiernu del sultán a partir de tala conquista. En 1974, la nueva folexada de la invasión turca provocó más xente d'orixe turcu que s'asitiaron nel norte. Darréu d'esto, 180.000 grecoxipriotes tuvieren que refuxase nel sur, entamando un procesu de concentración de la población.

Al rodiu del 75% falen griegu, mentanto que'l restu fala turcu. Ye avezao'l conocimientu del inglés

## Demografía

La migración ye un fenómenu común en Xipre, hasta l'estremu de qu'estímase qu'hai tantos xipriotes fuera de la islla como dientru d'ella. Tanto la declaración d'independencia de 1960 como la invasión turca de 1974, provocaron folexaes d'inmigrantes. Too ello, xunío a factores como les perdes durante la guerra, y l'amenorgamientu de la natalidá, provocó un descensu de la población al rodiu del 5% ente 1974 y 1977. Dende entóncenes sigui siendo numberosa la cantidá d'habitantes que dexen la islla a la gueta de trabayu, sobro tou dica l'Oriente Próximu.

## Relixón
Predomina la mayoría griega, que prautica el cristianismu ortodoxu. En cambéu, los turcoxipriotes son na so mayoría musulmanes sunís. Hai tamién minoríes maronites, armenies, católiques y anglicanes.

## Referencies

## Enllaces esternos
: 
* La páxina del Gobiernu de la República de Xipre (en turcu)
* Serviciu de prensa internacional de Xipre  y  
* Información económica de Xipre 
* Una bibliografía sobro los xudíos de Xipre
* Cyprus Guide