Gramática del italianu

:*Esti artículu ye sobre la [[gramática]] del idioma. Pa un enfoque más xeneral sobre l'idioma, vease *'idioma italianu*.
La *'gramática del italianu** presenta numberoses analoxíes cola gramática [[gramática del asturianu|asturianu]], [[gramática del castellanu|castellana]], [[gramática del francés|francesa]], [[gramática del portugués|portuguesa]], [[gramática del gallegu|galega]] y [[gramática del catalán|catalana]], coles cualos comparte la familia de les [[llingües romániques]].

La primer gramática del idioma italianu impresa en [[tipos móviles]] foi realizada por [[Giovan Francesco Fortunio]], en [[1516]] col títulu "''[[Regole grammaticali della volgar lingua]]''" (Regles gramaticales del idioma vulgar). De magar, diversos estudiosos italianos y estranxeros publicaron trabayos dedicaos a la so descripción. Citar ente estes publicaciones la célebre ''[[Grammatica storica della lingua italiana e dei suoi dialetti]]'' (Gramática histórica del idioma italianu y de los sos dialeutos) del filólogu [[Gerhard Rohlfs (filólogu)|Gerhard Rohlfs]], publicada a los fines de los [[años 1960|años sesenta]]. 

Ente les publicaciones actuales más acreditaes recuérdense les de [[Luca Serianni]], en collaboración con [[Alberto Castelvecchi]], ''[[Italiano. Grammatica, sintassi, dubbi]]'' (Italianu. Gramática, sintaxis, duldes, Utet, Torino, 1998), d'impresión tradicional, y [[Lorenzo Renzi]], [[Giampaolo Salvi]] y [[Anna Cardinaletti]], ''[[Grande grammatica italiana di consultazione]]'' (Gran gramática italiana de consulta, 3 volúmenes, Boloña, Il Mulino, 1988-1995), que se refier al estándar internacional actual de descripción gramatical.

== Morfoloxía ==


=== Artículu ===


==== Artículu determináu ====



Los soníos consonantes impuros son ''z'', ''gn'', ''pn'', ''ps'', ''x'' o "''s'' + consonante" (''sp'', ''st'', etc).

Tien de señalase que s'utiliza ''lo iodio'', "el yodu" y ''lo Ionio'', "el Mar Xónicu", porque nesti casu la ''i'' ye una semiconsonante, non una verdadera vocal; per otru llau, ye avezáu [[elisión|elidir]] l'artículu (esto ye, esaniciar la postrera vocal del artículu, y xuniéndola al siguiente pallabra con un apóstrofu, tal como ''l'') antes d'una ''o'' semiconsonante (sonando como la ''w'' inglesa): ''l**'uomo* "l'home", *l**'uovo'' "el güevu", pero estos son más "[[diptongu|diptongos]] móviles" que "falsos diptongos". Sicasí, les pallabres ingleses qu'empiecen con ''w'' y que son usaes n'italianu, como ''güisqui'', percíbense como si empezaren con ''v'', y úsase l'artículu ''il'': ''il güisqui''.

La elisión del artículu femenín ''la'', ye ''l'' y utilízase antes d'una vocal, sicasí utilízase ''la iarda'', ("la yarda") pola mesma razón que ''lo iodio'' y ''lo Ionio''.

==== Artículu indetermináu ====
L'artículu indetermináu utilizar colos sustantivos non numerables, delantre a nomes d'oficios o qu'indiquen una entera categoría, con nomes propios de persona o los apellíos qu'indiquen una obra d'arte o na espresión ''un po' ''. Nel xéneru masculín nun s'usa nunca l'apóstrofu col artículu indeterminativo, la presencia del apóstrofu indica entós la forma femenina..



N'italianu nun esiste l'artículu indetermináu plural, yá que n'espresiones como ''gli uni'' y ''gli altri'' tienen el rol de [[pronome]].

Onde s'usaría l'artículu indetermináu plural, l'idioma italianu utiliza l'artículu partitivu o axetivos indefiníos como ''alcuni'' o ''qualche'' ("''alcuni libri''", "''qualche llibro''").

==== Artículu partitivu ====
L'artículu partitivu ye un artículu indefiníu utilizáu pa introducir una cantidá imprecisa. Fórmase, análogamente a la preposición articulada, cola [[preposición]] ''di'' acompañada de delles formes del [[#Artículu determináu|artículu determináu]], que varien según el [[xéneru gramatical|xéneru]], el [[númberu gramatical|númberu]] y del soníu que lu sigue:



Estrémase polo xeneral pol so usu en singular (muncho menos frecuente) y el plural (más común).

El partitivu singular indica una cantidá nun precisa d'un elementu consideráu como non numerable:

* ''Vorrei **del** vieno fruttato''
* ''I viaggiatori presero **della** grappa a poco prezzo ed andarono via''

Sicasí, en plural el partitivu indica una cantidá indeterminada d'un elementu numerable:

* ''Ho visto **dei** bambini''. (n'español: "vi unos neños")

Nesti casu, considérase como la forma plural del [[#artículu indetermináu|artículu indetermináu]] ''un'', ''una''.

Dellos sustantivos, según el contestu, pueden considerase tanto como numerables (''prendo **dei** caffè'') como cuando nun son numerables (''prendo **del** caffè'').

L'usu del partitivu foi blancu de los puristes de los fines del [[sieglu XIX]]. Entá ye una creencia bastante xeneralizada que se trata d'un [[préstamu llingüísticu]] del [[idioma francés]], tamién se demostró que'l partitivu ta presente nel fin del [[Medievu]] na lliteratura italiana de mayor prestíu.

Magar ye ciertu que nel francés el partitivu ye insustituible, n'italianu dacuando puede ser omitíu. Por casu, de cutiu encamiéntase la combinación ente una preposición y l'artículu partitivu (que non siempres da bones resultaos), o tamién l'usu combináu con pallabres astractes. Tamién la repetición del partitivu en munches enumeraciones puede resultar indeseada por causa de la repetición continua de les sos formes varies. Per otru llau, la omisión del partitivu non siempres da resultaos verdaderamente satisfactorios (ver exemplu):

* ''Ho comprato **del** caffè veramente eccezionale''. (n'español: "Merqué un café verdaderamente escepcional")

Nel enunciáu propuestu como exemplu, deseyar acompañar el nome con un axetivu y crear una carauterización (caracterízase un ciertu ''tipu'' de ''caffè'').

==== Artículu irregular ====
L'únicu casu ye'l plural de "''il dio''" (el dios), que ye "''gli dei''", onde s'usa l'artículu ''gli'' en cuenta de ''i''. Hai que mentar que, nesti casu, tratar d'una cuestión histórica que nun afecta namái al artículu, sinón qu'afecta tamién, como puede vese, a la formación regular del sustantivu.

Nel casu de la pallabra "Dio", que ye singular, tratar del Dios personal cristianu, términu que s'usó de cutio na llingua falada mientres la Edá Media, sufriendo asina variaciones fonétiques. Sicasí, no que concierne al plural del términu, nun hubo un usu continuu na tradición italiana, yá que namái na relixón pagana clásica falar de "dioses", reflexada principalmente na llingua escrita. D'esta miente, la llingua italiana adoptó la forma de la pallabra llatina "deos" > " Dei". Por esti motivu, volviendo a la forma del singular, hai que resaltar el fechu de que'l términu referir a la persona divina faía que fuera de normal precedíu pol artículu, ''Il Dio'', sufriendo, na llingua falada, el tresformamientu por contraición "''Iddio''". Esta forma influyó tamién na formación del plural que se convertiría en "''Iddei''", y col artículu correspondiente "''gl**'Iddei*" (*gli* porque empieza por vocal), llegando asina a la forma actual *gli Dei*.

=== Sustantivu y axetivu ===
N'italianu, l'orde ente l'axetivu y el sustantivu nun ye fixu, sicasí l'enclín ye asitiar l'axetivu dempués del sustantivu si ésti indica una cualidá que caracteriza una cosa respeuto d'otra. Anque delles categoríes d'axetivos tienen un orde fixu: los colores y la nacionalidá siguen siempres dempués del sustantivu, ente que los axetivos posesivos siempres asitien delantre del sustantivu (sacante por razones d'énfasis).

Cuando hai posibilidá d'elección, l'axetivu asitiar al segundu puestu si quier una función distintiva:
* *una bella casa* (axetivu caracteriza), 
* *una casa bella* (l'axetivu tien la función d'estremar la casa respeuto d'otra).

A paridá de xéneru, los axetivos y sustantivos siguen les mesmes regles xenerales pa la formación del númberu. Les regles pueden resumise como sigue::



==== Sustantivu ====


Los sustantivos n'italianu tienen [[xéneru gramatical|xéneru]] (masculín o femenín, pero non neutru), y [[númberu]] (singular o plural). El xéneru y númberu tán indicaos siempres pol [[Artículu (gramática)|artículu]] que preciede (definíu o indefiníu), y xeneralmente pola [[vocal]] final. La mayoría de los sustantivos deriven del [[llatín]], del [[idioma griegu|griegu]] o de la [[estranxerismu|llatinización de pallabres estranxeres]]. 

Asina les desinencies principales nel idioma italianu son:



===== Plurales irregulares =====
Otra carauterística del idioma italianu ye la complexidá na formación irregular del plural del sustantivu. Esisten n'efeutu diversos casos particulares de la formación del plural, de los cualos detállense los principales casos (que correspuenden a la gran mayoría de los sustantivos, lo mesmo que de los axetivos que presenten un comportamientu esviáu)

* *'Pallabres masculines que terminen con *-a***: xeneralmente términos astractos, formen el plural en **-i**: ''il problema, i problemi; il dilemma, i dilemmi'' (n'español: "el problema", "los problemes"). Trátase sobremanera de pallabres d'orixe [[idioma griegu|griegu]]. Queda invariante la pallabra ''boia''.

* **Pallabres provenientes d'otros idiomes**:
si nun tán italianizadas, queden xeneralmente invariables; el númberu queda indicáu pol artículu (''il film'', ''i filme''; ''il computer'', ''i computer''). Esto tamién vale cuando lu forma base utilizada ta tamién en plural (''il murales'', ''i murales'').

* **Pallabres que queden invariables**: 
** los sustantivos n'italianu que terminen nuna [[vocal]] acentuada (''la virtù / le virtù'')
** los sustantivos que terminen en [[consonante]] (casi toos d'orixe estranxeru, ej. ''il chigre / i chigre'')
** los sustantivos que terminen en ''-i'' (''il bikini / i bikini, la crisi / le crisi'').

* **Los sustantivos que terminen en *-io***: Nun formen un grupu homoxéneu. Si la ''i'' ta acentuada, el morfema -''o'' sustitúyese a cencielles con ''-i'', por esto tiense: ''lo zìo, gli zìi'' (n'español: el tio, los tíos). Si l'acentu ta n'otra parte, la forma del plural se escribirácon una sola ''i'': ''l'armadio'', ''gli armadi''. N'otres pallabres, el númberu de [[sílaba|sílabes]] que componen el sustantivu tendrá de quedar invariante. Nel pasáu taba vixente una regla de poner una i con acentu circunflexo, o un doble ''i'' nel casu del plural de los sustantivos que terminaben en ''-io'' portaben dalguna ambigüedá. Por casu: el plural de ''principe'' ye ''principi''; el plural de ''principiu'' yera ''principii'' o ''principî'' (sicasí la primer forma yera inconveniente porque suxería un doble ''i'' que na pronunciación nun ta). Anguaño esta forma ye obsoleta. Pa estremar ente'l plural de ''principiu'' del de ''principe'', señalizar col acentu tónicu: ''princìpi'' y ''prìncipi''; de normal considérase innecesariu esto, yá que solamente'l contestu nel cual estes pallabres son utilizaos torguen casi siempres situaciones d'ambigüedá.

* El par ''uomo, uomini'' estremar d'otros pola variación del númberu de sílabes. El fenómenu esplicar coles etimoloxíes: mientres la forma singular deriva de ''homo'', el plural vien de ''homines''.

* **Les pallabres femenines terminaes en *-o***,
xeneralmente abreviaciones, queden invariables: ''la radio'', ''rádiolu 039;' (correspuende a ''radiotrasmettitrice, radiotrasmettitrici''); similarmente: ''la moto, Le moto''. Hai poques esceiciones, los sustantivos ''mano'' y ''ecu'', por casu: ''la mano, Le mani''.

* **Les pallabres terminaes en *-cio* y *-gio***: forma'l plural en ''-ci '' y ''-gi '' (''laccio, lacci'').

* **Les pallabres terminaes en *-co * y *-go ***:
tienen plural ''-ci '' y ''-gi '' o sinón ''-chi'' y ''-ghi'' en función de dellos factores, ente los cualos el más importante ye la posición del acentu. Si la pallabra ta acentuada na penúltima sílaba, como la mayor parte de los sustantivos del italianu, va tenese'l plural ''-chi'' y ''-ghi'': ''sacco, sacchi, llagu, laghi''. En casu contrariu, el plural ye ''-ci'' y ''-gi'': ''medico, medici, psicologo, psicologi''. Esisten sicasí delles esceiciones, como por casu ''amico, amici''. De cutiu suelse esplicar, solo a títulu de receta, que los nomes de persones tienen de normal el plural ''-ci'' y ''-gi'', y los demás casu (coses o animales) tienen plural ''-chi'' y ''-ghi''.

* **Les pallabres terminaes en *-cia*, *-gia***:
formen el plural calteniendo la 'i' si la última lletra antes de la desinencia ye una vocal (''la cam**i**cia, Le cam**i**cie''), y perdiéndola si ye una consonante (''la fra**n**gia, Le fran**g**y; la ro**c**cia, Le ro**c**ce''). La regla tien validez solo pa la -i- non acentuada. Nel casu de pallabres como ''allergìa'', ye claro que la ''i'' caltiénse: ''allergìe''. Ente les esceiciones principales tán ''ciliegia'' y ''valigia'', nes que son llargamente aceptaes les dos formes (anque si les variantes conformes a la regla son de más frecuencia; estudiosos conservadores prefieren atenese a los criterios de naturaleza etimolóxica).

* **Les pallabres terminaes en *-cie*, *-gie* o *-glie***: son variables al plural (''la superficie, Le superfici''; ''l'effigie, Le effigi''; ''la moglie, Le mogli''), cola esceición de ''specie'' (''le specie'').

* **Les pallabres que terminen en *-ista***: yá sían masculinos o femeninos: ''il turista, la turista''; la forma del plural depende del xéneru ''i turisti, Le turiste''

* **Los sustantivos qu'indiquen partes del cuerpu**: nun siguen una regla precisa. Munchos tien una forma masculina nel singular y una forma femenina nel plural, como por casu:
** ''il braccio; le braccia'' (n'español el brazu / los brazos)
** ''il ginocchio; le ginocchia or i ginocchi (la rodía / les rodíes), ensin diferencia de significáu.
** ''il sopracciglio; le sopracciglia'' (la ceya / les ceyes)
** ''il ciglio; le ciglia'' (la pestaña / les pestañes)
** ''l'uovo; le uova'' (el güevu / los güevos)
:Nestos casos ye posible que tamién esista una forma masculina del plural como ''i bracci'' que sicasí nun indica una parte del cuerpu en sí (''i bracci di una croce; i cigli delle strade''). 
:* Nel casu del sustantivu ''osso'', la forma plural femenina (''le ossa'') referir a una parte específica del cuerpu (''le ossa del cranio, Le ossa di una gamba''), ente que la forma masculina (''gli ossi'') referir a un grupu esterior a una seición específica del cuerpu (la clavicola e il femore sono due ''ossi''). 
:* Pal sustantivu ''orecchio'' esiste tamién una forma femenina: ''orecchia''; ente qu'en singular utilízase principalmente la forma masculina, en plural prefier la femenina (''le orecchie''). 
:* Bona parte de los sustantivos qu'indiquen les partes del corpo tienen formes regulares: ''il gomito, i gomiti; la fronte, Le fronti.
:* Constitúi un casu particular los sustantivos ''arma'' (''le armi'') y ''ala'' (''le ali'').

* **Otros**: Tamién delles pallabres que nun indiquen partes del cuerpu tienen más d'un plural (por casu ''legno'', que tien el plural ''legna'' cuando se refier a una cantidá de madera, ''legni'' si entender por preseos d'orquesta); un sustantivu (''pomodoro'') tien trés posibles plurales: ''pomidoro'', ''pomidori'' y ''pomodori'' (esta última forma ye agora la más utilizada).

==== Axetivu ====


L'axetivu ye la parte del discursu que sirve pa modificar de dalguna forma'l significáu d'un [[sustantivu]]. Puede clasificase en:



===== Axetivu calificativu =====
L'axetivu más común ye'l [[axetivu calificativu|calificativu]], que sirve pa definir la cualidá d'una cosa o persona. N'italianu, los axetivos tienen dos [[xéneru gramatical|xéneros]] (masculín y femenín) y dos [[númberu gramatical|númberos]] (singular y plural). Concuerden en xéneru y númberu col [[sustantivu]] al cual refierse. La [[desinencia]] más frecuente, bien paecíes a la de los sustantivos, son agrupables en dos clases (derivaes direutamente de les dos clases de los axetivos del llatín):



Esisten tamién axetivos invariables, esto ye, que nun varien según el xéneru y el númberu, como por casu dellos axetivos de colores (''la penna rosa'' - ''le penne rosa'' - ''il pastello rosa'' - ''i pastelli rosa''; lo mesmo pa "''blu''"), y les pallabres estranxeres (''atteggiamento dandy'' - ''un gruppo di persone dandy''). Aplicar en principiu les mesmes irregularidaes qu'esisten ente los sustantivos.

===== Axetivu posesivu =====



La 3<sup>a</sup> persona singular ye utilizada en [[Alocución|forma de cortesía]], dacuando escritu empezando con una mayúscula: "le consegno il Suo pacco".

A diferencia d'otros idiomes, n'italianu l'axetivu posesivu de normal va acompañáu d'un articolo; sicasí hai casos en que tal artículu puede faltar («è sua abitudine» que correspuende a «è abitudine di X»; per otru llau, «è ''la'' sua abitudine» que correspuende a «è ''l**abitudine di X»)

L'artículu omítese delantre de los nomes de parentescu precedíos por un axetivu posesivu que nun seya "*loru*": (*mio padre, tua madre, suo fratello, nostra zia, vostro nipote*, pero: *il loru padre, el loru madre* etc.).
Sicasí hai dellos nomes de parentescu que dexen un artículu, como por casu *mamma* y *papà*, que tán consideraos como una derivación 
apreciativa; amás, l'artículu úsase cuando los nomes del parentescu tán en plural (*le mie sorelle*), o tán acompañaos d'un atributu (*la mia cara moglie*).

Nun lleven l'artículu dalgunos apellativos honoríficos cuando tán precedíos con formes de cortesíaa como *sua* y *vostro/a*: *Sua Eccellenza, Sua Maestà, Sua Santità, Vostro Onore, Vostra Altezza, Vostra Signoria*...

##### Axetivu demostrativu
El axetivu demostrativu indica la posición d'una persona o d'una cosa nel espaciu, nel tiempu o nel discursu, al respeutive de quien fala o a quien escucha. Lo que s'indica ye polo tanto reconocible a partir del contestu (ver deixis). 
Los demostrativos principales son **questo**, **codesto** y **quello**,
variable col xéneru y el númberu.

* *Ho comprato* **queste** *mele.* (n'español:"Merqué estes mazanes")

###### Referencia al espaciu
* **questo (-a, -i, le)** indica daquién o daqué cerca de quien fala:
:*Ho letto* **questo** *llibru*; (n'español: "Lleí esti llibru"
* **codesto (-a, -i, le)** indica daquién o daqué cerca de quien escucha:
:*El mio passi* **codesta** *tazza?* (n'español "¿Pásesme esa taza?"
* **quello (-a, quei, quelle)** indica daquién o daqué lloñe de quien fala y quien escucha:
:*Guarda* **quell****aquila che plana nell'azzurro.'' (n'español "Mira aquella águila que vuela nel cielu")

====== Referencia al tiempu ======
* **questo** indica que'l tiempu al que se refier ta cercanu:
:''Ricorderò a lungo'' **questo** ''giorno''; (n'español: "Voi Recordar por llargu tiempu esti día")
* **quello** indica que'l tiempu al que se refier ta alloñáu:
:''A'' **quei** ''tempi tutto yera difficile''; (n'español: "Naquellos tiempos toa era difícil")

====== Referencia al discursu ======
* **questo** indica daqué del cual tase por falar o se ta falando:
:''Ascolta'' **questi** ''consigli''... (n'español: "Escucha estos conseyos")
* **quello** indica que daqué yá ta dichu:
:**Quelle** ''parole el mio sono rimaste in mente'' (n'español: "Aquelles pallabres permanecen na mio mente")

====== Rellación d'identidá o semeyanza ======
Esisten otros axetivos demostrativos que s'utilicen cuando hai que determinar una rellación d'identidá o semeyanza:



===== Axetivu indefiníu =====
El [[axetivu indefiníu]] puede indicar:
* una unidá indefinida 
* una pluralidá indefinida 
* una unidá indefinida (en singular), una pluralidá indefinida (en plural)
* una cantidá indefinida

Con al respeutive de la forma, dalgunos de los axetivos son variables, otros non:



* Los ''axetivos indefiníos'', polo xeneral, nun s'utilicen con artículu; almitir: ''poco'', ''molto'', ''tanto'', ''troppo'' y ''altro'': ''la poca voglia'', ''i molti difetti''.

* **Ogni**, **qualche**, **qualunque**, **qualsiasi**, **qualsivoglia** son invariables y utilícense solo en singular: ''Vien a trovarci ogni domenica''; ''portaci qualche fiore''; ''può arrivare in qualunque momentu''.

* **Certo**, **diversu** y **vario** son axetivos indefiníos si pónense delantre del sustantivu; sicasí, detrás del sustantivu son axetivos calificativos.
:''In **certi** casi non si sa che fare'' (adj. indefiníu) / ''Queste non sono notizie **certe*** (adj. calificativu);
:''Ho '''diversi''' programmi'' (adj. indefiníu) / ''Abbiamo programmi diversi'' (adj. calificativu);
:***Varie** persone seguivano il corteo'' (adj. indefiníu) / ''È spesso di umore **vario**'' (adj. calificativu).

* **Tale** utilizaos principalmente demostrativu, considérase indefiníu cuando significa ''un ciertu'', ''unu ente tantos''...: 
:''Ti vuole un tale Paolo''.

* **Altro** puede tener dellos significaos: 
** diferencia: ''Vorrei vivere in un'altra città''
** anterioridá: ''L'altro quadrimestre i suoi risultati sono stati migliori''
** posterioridá: ''Quest'altr'anno andremo negli U.S.A.''
** novedá: ''Pensa di essere un altro Michelangelo''
** de repetición: ''Devo tornare un'altra volta''
** d'agregamientu: (''Mi occorre altro denaro''); 
** tien valor demostrativu si significa "aquel": ''Dammi l'altro vestito'' (n'español: "dame l'otru (=aquel) vistíu").

* **Nessuno** tien xeneralmente un significáu negativu. Cuando se pon delantre del verbu, nun riquir otra negación: ''Nessun dubbio ci attanaglia''; sicasí, cuando se pon detrás del verbu, rique siempres la negación ''non'' y puede sustituyise por ''alcuno'': ''Non è uscita nessuna'' (= ''alcuna'') ''persona''. ''Non ho nessun'' (= ''alcun'') ''dubbio''.

* **Molto, poco** y **tanto** son los únicos axetivos (amás de los calificativos) que pueden espresase tamién en grau comparativu o superlativu:
** ''molto'' tien el comparativu ''più'' y el superlativu ''moltissimo'':<br />''Ho più penne di te'';(Tengo más lapiceras que tu) ''Ho moltissime penne'';(Tengo bien de lapiceras)
** ''poco'' tien el comparativu ''meno'' y el superlativu ''pochissimo'':<br />''Ho meno forza di te'';(Tengo menos fuercia que tu) ''Ho pochissima forza'';(Tengo pocoñín de fuercia)
** ''tanto'' tien el superlativu ''tantissimo'':<br />''Abbiamo visto tantissime marmotte''.
Obviamente, nunca tán solos, yá que tienen d'acompañar a un sustantivu.

* **Taluno** utilízase sobremanera nel plural, y tien un significáu similar al de ''alcuno'' y ''certo''; ye típicu d'un rexistru formal: 
:''In taluni casi è prevista la pena all'ergastolo''.

===== Axetivu interrogativu y esclamativu =====
L'axetivu d'interrogación introducen una entruga sobre la cantidá, cualidá, o identidá del sustantivu al cual refierse. Utilízase siempres delantre del sustantivu y nuncale preciede un artículu. Per otru llau, estos axetivos, si nun s'utilicen nuna entruga, pueden utilizase en esclamación, nesti casu llamar axetivos esclamativos. Polo tanto tienen la forma:



===== Axetivu numberal =====
Los numberales son axetivos qu'aproven información precisa de la cantidá numbérica del sustantivu que lo acompaña. Sobre la base d'esta información, estremar en diversos grupos. Los más importantes son:
* [[#Numberales cardinales|numberales cardinales]]: ''unu'', ''due'', …, ''cento'', …, ''mille''…
:''tre chitarre'', ''dieci uomini'', ''venti cammelli''
* [[#Numberales ordinales|numberales ordinales]]: ''primu'', ''secondo'', …, ''centesimo''…, ''millesimo''
:''il settimo giorno'', ''il ventesimo posto''

===== Axetivu relativu =====
L'axetivu relativu introdce una rellación ente dos sustantivos. Úsase polo xeneral dempués del sustantivu al cual refierse y antes del otru sustantivu'l cual tien que tar conectáu al primeru.

Exemplu:

''Ho ricevuto una medaglia'' **quale*' *ricompensa*. (n'español "Recibí una medaya cual compensa")

L'axetivu relativu ye unu solu: *quale* o'l so plural *quali*.

El so usu ye bien raru, polo xeneral ye sustituyíu pol comparativu *come*.

=== Pronome ===


==== Declinación ====


===== Notes =====
* *Esso*/*essa*/*essi*/*esse* son formes neutrales rares.
* El pronome nominativu en segunda persona ye *tu* informalmente. Pa un usu formal ocúpase la forma de tercer persona *lei* dende la Renacencia: ye usada de la mesma que "usté" n'asturianu (primeramente y en delles rexones italianes como Campania, *voi* ye usada como'l formal singular, como na usanza del [[Idioma francés|francés]]). lei (tercer persona singular) y Lei (segunda persona singular formal) pronúnciense igual pero escríbense como s'amuesen. Lei/Loru formales tomen les conxugaciones de la tercer persona. La persona formal plural usada de normal n'italianu corresponder cola segunda persona del plural *voi'', cola única diferencia na escritura: voi (informal) / Voi (formal).
* Los acusativos el mio, ti, lo, la, ci, y vi convertir en me, te, lui, lei, noi, y voi cuando son enfatizados ("uccidimi" (mátame) contra "uccidi me, non lui" (mátame a mi, non a él)).
* Los acusativos lo y camudar a l' ante una vocal o ante la lletra h ("l'avevo detto" (díxile), "l'ho detto" (díxile).
* Los dativos el mio, ti, ci, y vi convertir en me, te, ce, y ve cuando precieden a un acusativu ("dammelo" (dámelo)) o n'a me, a te, a noi y a voi cuando s'usen pa enfatizar ("dallo a me" (dámelo A MI)).
* El dativu gli combinar colos acusativos lo, la, li, Le y ne pa formar glielo, gliela, glieli, gliele y gliene. Estes combinaciones usar pal femenín y el plural de la mesma ("Maria lo sa? Gliel'hai detto?" (¿María sabe? ¿dicir?)).
* Los dativos gli, le, loru (comúnmente gli) pueden convertise n'a lui, a lei, a loru, cuando s'usen pa enfatizar ("lo sai solo'l to: a loru non l'ho detto" (saber namái tu: a ellos nunleos dixi))
* Lui y lei son casos acusativos nel italianu formal y escritu, ente que nel italianu faláu y na escritura moderno práuticamente siempres se reemplaza por egli y ella nel pronome del suxetu. Lo mesmo asocede con loru/essi.
* Nel italianu modernu, el dativu gli (le) ye usáu comúnmente namái como plural (leos) en vegada del clásicu loru. Asina: "Conosci Luca: gli ho sempre detto di stare lontano dalle cattive compagnie" (Tu conoces a Luca: díxile siempres que s'alloñar de les males xuntes"). Y: "Conosci Luca y Gino: gli ho sempre detto..." (...díxileos siempres...) en cuenta de "... ho sempre detto loru di stare...".

## Referencies

## Bibliografía

### Bibliografía actual
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Bibliografía antigua
* 
* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* 
* La grammatica italiana
* Gramática básica italiana n'español
* Verbos Italianos