open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Panamane

El **panamane** [panaˈman] ye un idioma artificial creáu pol panamiegu Manuel E. Amador en 1922 y arrexuntáu nun llibru en llamáu *Fundamentos del panamane: llingua universal* en 1936. 

## Descripción llingüística
### Fonoloxía
Los fonemes consonánticos del panamane son los siguientes:
:

Tocantes a les vocales, atópense los siguientes fonemes:
:
### Alfabetu
El panamane cunta con 26 lletres: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z. D'estes, sicasí, utilícense solo 23, siendo les lletres escluyíes la c, la q y la v.

Les lletres h y e pueden ser sonores o mudes dependiendo de la so posición.
:a) La *h* ye muda cuando s'utiliza pa marcar l'acentu d'una pallabra esdrúxula: *dihjiti*, *Amehrika*.

:b) La *h* ye muda al entamu de delles pallabres d'orixe romance: *hombel*, *hugos* 

:c) La *e* ye muda cuando s'atopa a la fin d'una pallabra: *panamane*, *othore*.

Amás de estes particularidaes, tamién hai que destacar que la *y* tien un soníu de /yː/ a la fin d'una pallabra.

#### Dígrafos
Los dígrafos emplegaos nel panamane son los siguientes:
***ch:** Usualmente representa /tʃ/, pero puede representar /k/ en delles pallabres, como aquelles d'orixe griegu, nes que *ch* representa la lletra ji (Χ), qu'en griegu clásicu tenía un soníu /kʰ/.
***eu:** Representa al fonema /ø/, como en francés.
***ff:** Representa /ff/; a la fin d'una pallabra, sicasí, tamién sirve pa indicar que la mesma ye aguda.
***jn:** Representa al fonema /ɲ/, equivalente a la *ñ* española.
***ll:** De normal representa /ll/, pero representa /ɫ/ a la fin d'una pallabra ***ph:**
Representa /f/.
***sh:** Representa /ʃ/.
***ss:** Pronúnciase /ss/; al igual que *ff*, les terminaciones en *ss* tienen la función d'indicar qu'una pallabra ye aguda.
***th:** Representa /θ/; igual que la *z* ibérica n'español.
***yá, ye, yo, yu:** A diferencia del español, les combinaciones *ia*, *ie*, *io* y *iu* son hiatos; esto ye, la i nun cumple un soníu de semivocal /j/ sinón unu de vocal completa /i/. En panamane, al reemplazar la *i* con *y* nestes combinaciones, pueden formase los diptongos /ja/, /je/, /jo/ y /ju/, respeutivamente.
***ye:** Na última sílaba d'una pallabra, representa una /yː/.
Adicionalmente a esto, les vocales dobles **aa**, **ee** y **uu** tienen la función de representar a los soníos llargos /a:/, /y:/ y /o:/, respeutivamente.

## Referencies
* *Manuel E. Amador*. Fundamentos del panamane: llingua universal. Pueblu Nuevu, Panamá, Imprenta Barcelona, 1936. 435 páxines.

## Referencies

## Enllaces esternos
* L’universele lingu Panamane (n'español y panamane)
* Artículu avera del idioma (n'español)
* Artículu avera del idioma (n'español)
Papayeca

El nome **Papayeca** fai referencia a unu de los primeros grupos prehispánicos que fizo resistencia a la conquista española. Vivíen nes cercaníes a l'actual ciudá de Trujillo, primer capital d'Hondures. La segunda d'estes provincies n'ufiertar resistencia foi la de Chapagua.

Los caciques Papayecas nunca comparecieron ante los españoles, despoblaron los sos pueblos y emigraron a les montanas. Por cuenta de esto Cortés decidió unviar a prindar al cacique Mazatl, a quien aforcaron, tamién secuestraron al cacique Pizacura, quien darréu foi lliberáu, darréu los indíxenes subleváronse encabezaos pol cacique Pizacura asina que se tuvo que treslladar la capital dende Trujillo hasta'l valle de Naco onde se fundó la villa de Santa María de la Bona Esperanza, la nueva capital, y ye según Trujillo dexó de ser la capital d'Hondures.

## Ver tamién
* Conquista d'Hondures
* Mazatl
* Pizacura

## Referencies
Park

**Park**  ye'l tercer apellíu coreanu más frecuentáu en Corea, tradicionalmente remontar al rei Park Hyeokgeose (박혁거세) y teóricamente inclusivu de tolos sos descendientes. Nos caráuteres chinos (hanja), ye escritu como 朴, que ye la versión simplificada de 樸 (pu). L'apellíu «Park» suelse suponer que vien del sustantivu coreanu «bak» (박), que significa botella de calabaza. En Chinu Mandarín, lléese como «piáo» o «pú». En coreanu, lléese como «pak».

## Escritores y poetes coreanos d'apellíu Park
* Park Naehyeon
* Park Kyung-Ri
* Park In-hwan
* Park Je-chun
* Park Jeong-dae
* Park Jung-yang
* Park Nam-el so
* Park Sang-ryung
* Park Taesun
* Park Taewon
* Park Wan Suh
* Park Yeon-el mio
* Park Yong-rai
* Park Bumsin
* Park Chonghwa

## Ver tamién

* Nome coreanu
* Idioma coreanu
* Cultura coreana

## Referencies
PALOP

**PALOP** ye un acrónimu que designa a los países africanos que la so llingua oficial ye'l portugués (del portugués **P**aíses **A**fricanos de **L**íngua **O**ficial **P**ortuguesa). Ye un grupu formáu por seis países lusófonos africanos nel añu 1996, cinco de los cualos fueron colonies de Portugal en África, que llograron la so independencia ente 1974 y 1975 y l'otru ye Guinea Ecuatorial, qu'en 2007 adoptó l'idioma portugués como una de les llingües oficiales del país.

Esta comunidá de países pertenez, de la mesma, a la Comunidá de Países de Llingua Portuguesa (CPLP), y robló protocolos d'intercambiu con Portugal nos campos de la cultura, la educación, el fomentu y el caltenimientu de la llingua portuguesa.

## Miembros
* (idiomes: portugués y llingües bantús).
* (idiomes: portugués y criollu cabuverdianu).
* (idiomes: portugués y criollu de Guinea-Bisáu).
* (idiomes: portugués. Nesti país fálense diverses llingües natives, toes de la gran familia de llingües bantús, les principales de les cualos son: macua, falada pol 26,3% de la población, tsonga (11,4%), elomwe (7,9%), shona, ronga, echuwabo, ñanya, chope, bitonga, sena, ñungwe, ekoti, ciyao, maconde y mwani. Tamién, nel norte del país fálase suaḥili).
* (idiomes: portugués y fang).
* (idiomes: castellán o español y francés. Ente los idiomes autóctonos, fálense'l fang, el bubi, y otres llingües bantús que, xuntes, constitúin la llingua materna de la mayor parte de la población. El portugués ye una llingua oficial, por intereses económicos y comerciales, pero nun ye falada pola población, yá que l'últimu país européu en colonizalo foi España, a partir de 1778).

## Ver tamién
*Imperiu portugués

## Referencies

## Enllaces esternos
Overdose

***Overdose***  ye'l segundu EP (terceru polo xeneral) de la boyband chinu-surcoreana EXO, llanzáu por S.M. Entertainment y distribuyíu por KT Music el 7 de mayu de 2014. Ta precedíu pol so EP especial *[[Miracles in December]]* llanzáu n'avientu de 2013. *Overdose* foi llanzáu en dos versiones, coreanu por EXO-K y mandarín por EXO-M. Este ye'l llanzamientu final de los ex-miembros Kris y Luhan primero que dexaren el grupu y presentaren demandes contra S.M. Entertainment solicitando la cancelación del so contratu. 
Llegó a 660.000+ pidíos antes del so llanzamientu, lo que ye'l mini-álbum más pre-ordenáu na hestoria. 

## Antecedentes y llanzamientu
El 15 d'abril de 2014, foi reveláu que EXO fadría'l so regresu con un EP tituláu *Overdose*. El EP foi pensáu pa ser llanzáu'l 21 d'abril de 2014, pero'l so llanzamientu afue pospuestu debíu al fundimientu de Sewol el 16 d'abril. L'álbum foi llanzáu más palantre el 7 de mayu de 2014. El 15 de mayu de 2014, el líder de EXO-M Kris presentó una demanda contra S.M. Entertainment p'atayar el so contratu alegando a la compañía la violación de los derechos humanos y la so salú desoyida.

La edición coreana asitiar nel númberu dos en Billboard's World Albums Chart y númberu cientu ventinueve nos *[[Billboard 200]]*, eso fixo a EXO el grupu masculín coreanu colos gráficos más altos en Billboard 200.

## Promociones
Antes del llanzamientu de *Overdose*, EXO fixeron les sos promociones con un escaparate nel Jamsil Arena de Seúl el 15 d'abril. Del 1 al 9 d'abril fixeron un concursu patrocináu por Samsung dexó a fanáticos pa entrar y ganar entraes p'asistir al escaparate. Los miembros del grupu promocionaron en Corea del Sur y China separaos nos respeutivos sub-grupos. El 24 de mayu y 25 de 2014, celebraron el so primer conciertu solista tituláu «EXO FROM EXOPLANET #1 - THE LOST PLANET». Según dellos informes de prensa, les entraes escosar en 1,47 segundos.

## Llista de cantares
※ Los cantares marcaos en **negrina** son nueves pistes añadíes al álbum.
Los creitos son afechos de la páxina oficial de SM Town.

## Gráficos

## Premios y nomamientos

### Premios de programes musicales

## Historial de llanzamientu

## Ventes

## Referencies
Patamona

El **patamona** ye un idioma caribe faláu primero de too en Guyana.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Ethnologue report on Patamona
Per Noste

**Per Noste** ye una asociación fundada n'Orthez en 1960 sol nome de “Per Nouste” y que la so meta ye defender y promover la llingua y la cultura occitanes de Gascuña. El so presidente fundador ye Roger Lapassade. Ente los ventiséis miembros fundadores figuren Robert Darrigrand, Pierre Tucoo-Chala y Xavier Ravier.
En 1965 xunir a ellos Michel Grosclaude. Dende la so creación, esta asociación dedicar a publicar llibros d'enseñanza de llingua occitana. 
Foi seición departamental del IEO pa los Pirineos Atlánticos hasta 2009. Creó o ayudó numberosos proyeutos como: escuela Calandreta, el grupu Nadau, Ràdio País, Ostau Bearnés en Pau…

## Actividaes d'edición

En 1967 publicó la revista *Per Nouste* que'l so títulu tresformar en *Per Noste* en 1968, y dempués en **País Gascons** en 1979.
La so actividá ta centrada na edición de llibros en llingua occitana de Gascuña (tamién llamada gascón) o sobre Gascuña.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Sitiu web de l'asociación
Pidgin de Ḥawai

El **Pidgin de Ḥawai** yera un pidgin faláu en Ḥawai, qu'atraxo la mayor parte de la so vocabulariu de la llingua ḥawaiana que podría ser influyíu por otres llingües franques de la rexón del Pacíficu como'l español, el portugués y el cantonés.

## Historia
Remaneciendo na metá del sieglu XIX, falábase principalmente polos inmigrantes de la dómina que llegaron a Ḥawai, y escastóse a principios del sieglu XX.

Como toles llingües franques, el pidgin ḥawaianu yera un llinguaxe bastante rudimentariu, que s'utilizó con fines comunicativos por persones que teníen oríxenes llingüísticos diversos, sobremanera d'Asia Oriental y Sudoriental. Como'l ḥawaianu yera la llingua principal de les islles nel sieglu XIX, la mayoría de les pallabres del pidgin provienen d'esta llingua, pero munches otres contribuyeron a la so formación. Na década de 1890 y darréu, l'aumentu del espardimientu del inglés favoreció la reconversión del pidgin escontra l'adopción del nuevu vocabulariu dominante basáu nel inglés, que, una vegada que se convirtió na principal llingua materna de los neños, convirtióse finalmente nuna llingua criolla que güei se denomina equivocadamente 'Pidgin ḥawaianu'.

## Referencies

## Ver tamién
* Pidgin
* Criollu
* Pidgin ḥawaianu
* Historia de Ḥawai
Pedro Ponce de León

**Pedro Ponce de León**  foi un monxu benedictín español. 

Foi responsable de la educación de dellos neños sordos nel monesteriu burgalés de San Salvador de Oña. Anque, xeneralmente, conózse-y como'l primer educador de sordos del mundu esto nun ye del tou correutu, yá que na mesma Castiella antemanóse-y dellos años frai Vicente de Santu Domingu (Domingo de Zaldo), flaire jerónimo del qu'apenes tenemos datos.

El so métodu conocer con certidume solo a partir del afayu, en 1986 y nel Archivu Históricu Nacional de Madrid, d'un manuscritu so onde rellata los rudimentos del mesmu. Antes, tou yeren especulaciones alrodiu de que si'l so métodu yera oral, o si foi plaxáu y publicáu por Juan de Pablo Bonet y Manuel Ramírez de Carrión, teoríes estes acreditaes como falses o improbadas, pos nun consta acreditáu que Ponce de León enseñara a falar: solamente ta documentáu que, de primeres, enseñaba a los sos alumnos **a escribir** mientres-yos señalaba col furabollos de la mano derecha les lletres figuraes na so manzorga (alfabetu bimanual) y depués los oxetos identificaos o retulaos col so respeutivu nome; dempués, faía-yos repitir manualmente y por escritu, por esti orde, les pallabres que correspondíen a los oxetos. Atribúyese-y la invención d'esta arte, anque hai documentaos antecedentes n'Italia dos sieglos antes, y na mesma Castiella, fray Vicente de Santu Domingu enseñaba l'arte de la pintura a Juan Fernández de Navarrete, *el Mudu*. Tamién se-y atribúi, tamién ensin pruebes, l'autoría d'un llibru inesistente, *Doctrina pa los mudos sordos*.

Anguaño esisten munchos colegio ya instituciones rellacionaes cola educación especial, especialmente n'España y Iberoamérica, que reciben el nome d'esti benedictín. En Sahagún, al llau de los restos de l'abadía benedictina, tien dedicáu un monumentu.

## Bibliografía
* Gascón Ricao, A. y J.G. Storch de Gracia y Asensio (2004), *Historia de la educación de los sordos n'España y la so influencia n'Europa y América*, Madrid, Editorial universitaria Ramón Areces, Coleición "Por más señes".
* Gascón Ricao, A. y J.G. Storch de Gracia y Asensio (2006), *Fray Pedro Ponce de León, el mitu mediáticu. Los mitos antiguos sobre la educación de los sordos*, Madrid, Editorial universitaria Ramón Areces, Coleición "Por más señes".

## Referencies

## Enllaces esternos
Pintura d'América Llatina

**L'arte llatinoamericano** ye la combinación de les espresiones artístiques propies de Suramérica, Centroamérica, El Caribe, y Méxicu, según tamién de llatinoamericanos viviendo n'otres rexones. Empieza puramente cola llegada a América de los pueblos llatinos procedentes d'Europa (españoles, portugueses, italianos, franceses). Magar había previu a la llegada de los llatinos un ampliu desenvolvimientu artísticu de parte de les distintes cultures indíxenes qu'habitaron el continente antes de la invasión española nel sieglu XVI, y éstes influyiríen los desarrollos artísticos rexonales, nun se-yos puede catalogar como 'llatinoamericanes' una y bones estos pueblos nun falaben una llingua llatina,sinón una llingua propia. L'arte d'estos pueblos catalógase, más bien, como precolombín. 

## Sieglu XIX

El clasicismu y el realismo enseñáu nes varies academies fundaes polos nuevu estaos siguió'l so predominiu tres la independencia. Ente los artistes d'esti periodu puede mentase a los arxentinos Eduardo Sívori, Prilidiano Pueyrredón, Ernesto de la Cárcova, los chilenos Pedro Lira y Alfredo Valenzuela Puelma, los brasilanos Victor Meirelles y Manuel de Araújo Porto-Alegre o los mexicanos Santiago Rebull y José María Velasco, ente otros.

## Sieglu XX

Manuel Felguérez, José Luis Cuevas, Pedro Friedeberg, Ignacio Barrios, Jorge Marín, Luis Nishizawa Flores, los venezolanos Carlos Cruz Diez, Jesus Sotu, Juan Vicente Hernández, Oswaldo Vigues y los peruanos Teodoro Núñez Ureta y Fernando de Szyszlo, Milton Magüeta, ente munchos otros.

## Referencies
* Fernández, Justino (1965). Mexican Art. Méxicu D.F.: Spring Books. 
* Reyes-Valerio, Constantino (2000). Arte Indocristiano, Escultura y pintura del sieglu XVI en Méxicu.. Méxicu D.F.: Institutu Nacional d'Antropoloxía ya Historia Conseyu Nacional pa la Cultura y les Artes. ISBN 970-18-2499-7.
* 
* 
* 

## Ver tamién
* Arte de Perú
* Pintura arxentina
* Arte n'España
* Virreinatu de Nueva España
* Academicismu
* Pintura de Costa Rica

## Referencies

## Enllaces esternos
* Pintura llatinoamericana: una güeyada
* L'arte llatinoamericano del nuesu tiempu
* Muséu d'Arte Virreinal de Santa Teresa
Pentavocalismu

El **pentavocalismu** ye l'usu de cinco lletres vocáliques del español, ⟨a⟩, ⟨e⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, ⟨u⟩, na escritura de les llingües quechues, mayormente nel quechua sureñu. Esti usu de la ortografía española pa escribir el quechua y les demás llingües indíxenes taba estendíu nel Perú mientres enforma tiempu. Anguaño, los alfabetos oficiales de dicha llingua inclúin namái tres grafíes vocáliques ⟨a⟩, ⟨i⟩, ⟨u⟩, correspondientes una a cada unu de los fonemes vocálicos distintos del quechua. Los soníos [e] y [o] alófonos de /i/ y /u/ cuando eses vocales tán en contautu con una uvular).

Na actualidá, en delles persones persiste esti usu, y l'Academia Mayor de la Llingua Quechua, por aciu el desconocimientu del cambéu fechu al alfabetu quechua en 1985 como de les publicaciones acreditaes qu'antecedieron a tal modificatoria.

## Bibliografía
* AMLQ: *Diccionariu Quechua-Español-Quechua*. Cusco: Editorial MERCANTIL Y.I.R.Ltda, 1995.
* 
* 

## Referencies
Pledari Grond

El ***Pledari Grond*** ("Gran Diccionariu") ye una base de datos en llinia de llibre accesu dedicada al idioma romanche.

Los sos oríxenes daten de 1980, cuando la Lia Rumantscha arrexuntó los primeros vocabularios de la daquella novel llingua Dachsprache del cantón de los Grisones. En 1993 publicóse la so primer edición impresa. Na década de 1990 adoptóse'l formatu dixital en llinia.

Na actualidá, la Lia Rumantscha, conxuntamente cola GiuRu, asumen l'actualización del *Pledari Grond* nel marcu d'una comisión de redaición. Contién más de 200 000 entraes; puede aportase en romanche o n'alemán.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Pledari Grond
Poliespo

**Poliespo** (Polisinteza Esperantu) ye una estensión del esperantu qu'utiliza pallabres Cherokee, creáu por Billy Ray Waldon (tamién conocíu como Nvwtohiyada Idehesdi Sequoyah) en 1991. 

## Principiu de creación
Nvwtohiyada creyó que les llingües segures conteníes (pa utilizar el so plazu) "pallabres de rescamplu," o frases que solicita o esclariar pensáu. Poliespo Yera un intentu de combinar estos 'pallabres de rescamplu' a una llingua. La mayoría de Poliespo provién Cherokee, inglés, esperantu, y español, les llingües que Nvwtohiyada podría falar.

La filosofía detrás de la llingua ye reminiscent de simbolismu de soníu o phonosemantics, y por tanto radicalmente difier de los principios d'esperantu.

## Pronunciación
**Alfabetu**: un, â, á, ấ, b, b̆, c, ĉ, d, y, ê, f, g, ĝ, h, ĥ, i, ĭ, ĭ:, ĭ́, î, î:, î́, j, ĵ, k, k̆, l, m, m̆, n, n̆, o, ô, p, pᷱ, s, ŝ, t, t̂, ť, o, û, ŭ, v, z, ẑ, z̆, q, q́, q̂, q̂́, w, ẃ, ŵ, ŵ́, x, x́, y, 2, 2́.

Los valores de soníu d'estos nun ye bien esplicó. Apaez que les vocales un, y, i, o, o ye tan n'esperantu. Un circunflexu la vocal ye nasal. Ĭ Ye  cuando n'inglés cadril', î ye nasal ĭ. La vocal q soníos "como'l *dir* de 'chica' inglesa". W Ye "como'l soníu en tarrecible, llei", y ŵ ye nasal w. X ye schwa; la so forma nasal ta escrita 2, porque 2 paecer a, según Waldon, una ñariz. Los acentos agudos marquen un tonu d'aumentar.

Les consonantes son tan n'esperantu, plus b, k, m, n curtiu, que son quiciabes pre-aspiraos con un *nasales* h. T̂ Ye voiceless th [θ], ť ye voiced th [ð]. Pʷ Ye 'pw'. Ẑ Ye [kts], z̆ ye [gdz]. Y Ye quiciabes [ç]. Glottal El parón ye fonemática pero non escritu.

## Estructura
La estructura ye más similar a Ido qu'a esperantu, dende los radicales son inflected ( ye un polysynthetic llingua); poro, la llingua nun ye perfectamente aglutinante. Alloriáu distintu, hai namái unu prefija amás d'aquellos d'esperantu: **pe-**, que suel indicar el "xéneru" neutru. Amás el accusative, hai tamién un sufixu @subject, cuando en coreanu y xaponés.

## Oxetivu
L'oxetivu suxeríu ye pa dar los EE.XX. occidentales, y principalmente los pueblos nativos, la oportunidá d'adquirir el "Cherokee Espíritu". Según los sos falantes, unu nun puede falar *Po*liespo (o Po, cuando ye de cutiu llamáu) bien sacantes qu'unu fala esperantu.

Dende Waldon pidió donaciones d'interesó persones, foi acusáu d'habiendo intenciones deshonestas.

## Referencies

## Bibliografía
* 
## Enllaces esternos
*  - Heroldo Komunikas n-ro 247, testu del artículu.
*  - Radiofónicu 3ZZZ, 2004-09-27, l'artículu ta lleíu aloud.
Polyglotta Africana

***Polyglotta Africana*** (n'asturianu: *África políglota*) ye un llibru escritu en 1854 pol misioneru y llingüista alemán Sigismund Wilhelm Koelle. La obra foi pionera na materia al comparar 156 llingües africanes, habiendo siendo'l mayor estudiu comparativu esistente hasta la so publicación. Según la clasificación actual, sicasí, les variedaes llingüístiques analizaes por Koelle se categorizan en namái 120 llingües.

Koelle viaxó per África y basó el so estudiu nes sos esperiencies cola población nativa, especialmente con antiguos esclavos de Freetown. Trescribió los sos datos por aciu la escritura fonético escurrida pol exiptólogu Karl Richard Lepsius, magar les sos trescripciones nun son del tou precises d'alcuerdu al métodu de Lepsius. En concretu, confundió sucesivamente'l soníu [s] col [z], y el [tʃ] col [dʒ].

## Bibliografía
*Koelle, S.W. (1854); *Polyglotta Africana, or a comparative vocabulary of nearly three hundred words and phrases, in more than one hundred distinct African languages*. 188 páxines. Londres: *Church Missionary House*.
Popoluca de Oluta

El **oluteco** o **popoluca de Oluta** ye una llingua mixe-zoque de la caña mixe falada por unes 30 persones en Oluta, nel estáu mexicanu de Veracruz.

## Descripción llingüística
### Gramática
El oluteco ye una llingua ergativa y con marcaje de nucleu. Al igual que n'otres llingües mixe-zoques, la morfoloxía verbal fai distinción ente les oraciones principales y les oraciones subordinaes presentáu marques d'aspeutu y persona gramatical distintes según el verbu tea nuna la oración principal o nuna oración subordinada.

## Referencies

### Bibliografía
* Zavala Maldonado, Roberto (2002): "Verb classes semantic roles, and inverse in Olutec" en *Del cora al maya yucateco: Estudios llingüísticos sobre llingües indíxenes mexicanes*, editora Paulette Levy, Universidá Nacional Autónoma de Méxicu, Méxicu DF, ISBN 970-32-0439-2.
Portugués alentejano

El **portugués alentejano** ye un dialeutu portugués faláu nel Alentejo (Portugal), en Olivenza y en Táliga (Estremadura, España): nestos dos últimes llocalidaes ta casi escastáu.

## Delles carauterístiques

*Ausencia del diptongu *ei* (inclusive cuando va siguíu d'otra vocal), que se pronuncia *y*.

*Paragoxe en pallabres acabaes en *-l* o *-r*, cuando la sílaba ye tónica y va siguida de posa o d'otra sílaba tónica: *Portugáli*, *comêri*, pero *comer depois*.

## Variedaes
*El portugués oliventino añade a les carauterístiques del dialeutu alentejano el superestratu español d'Olivenza.

## Referencies

## Enllaces esternos
Portugués européu

**Portugués européu** ye la designación que se da al conxuntu de dialeutos de la llingua portuguesa falaos nel Portugal continental y nes rexones insulares de Portugal (Madeira y Azores). 

Tamién se llama *norma del portugués européu* a la norma estándar del portugués que ye usada nos países lusófonos, con esceición de Brasil. Esta norma tien como base principal —anque non única— los dialeutos centromeridionales del centru mariniegu de Portugal, falaos en Lisboa y na Universidá de Coímbra.

El portugués brasilanu tien delles diferencies ortográfiques, anque les diferencies más significantes dar nel vocabulariu y la pronunciación. Ye perfectamente comprensible una conversación ente falantes de dambes variantes, tal como asocede ente falantes del inglés d'Estaos Xuníos y del británicu o ente un hispanofalante d'España y otru d'Arxentina.

## Ver tamién
* Idioma portugués
* Portugués brasilanu
* CPLP

## Bibliografía
* Cunha, Celso y Cintra, Lindley. *Nova Grámática do Português Contemporâneo*. 12ª edição. Lisboa. Edições João Sá da Costa. 1996. ISBN 972-9230-00-5
* Cintra, Luís Filipe Lindley. *Estudos de Dialeutoloxía Portuguesa*. 2ª edição. Lisboa. Livraria Sá da Costa Editora. 1995. ISBN 972-562-327-4
* Teyssier, Paul. *História da língua portuguesa*. 6ª edição. Lisboa. Livraria Sá da Costa Editora. 1994. ISBN 972-562-129-8

## Referencies

## Enllaces esternos
* Description of the pronunciation rules of European Portuguese  
* Description of the pronunciation rules of Brazilian Portuguese
Primer tratáu gramatical

**Primer tratáu gramatical** (islandés: *Fyrsta málfræðiritgerðin*) ye'l nome pol que se conoz el primer ensayu d'autor anónimu, escritu ente 1140 y 1180, sobre fonoloxía como base de la ortografía del nórdicu antiguu. La obra tamién ufierta una adautación del alfabetu llatín al islandés antiguu y foi escritu pa facilitar la escritura y llectura de la llingua vernacular común na isla.

Delles teoríes intenten atopar candidatos de l'autoría del tratáu en Hallur Teitsson, o Þóroddur Gamlason.

Caltuviéronse diversos manuscritos, a resaltar:
* AM 748 I b 4° (c. 1300-25)
* AM 242 fol (c. 1350) *[[Codex Wormianus]]*
* AM 757 a 4° (c. 1400)
* AM 744 4° (principios del sieglu XVIII, de Jón Ólafsson)
* AM 158 8°ˣ (principios del sieglu XVIII, de Jón Ólafsson)

## Ver tamién
* Ormsbók

## Referencies

## Bibliografía
* *First Grammatical Treatise: The Earliest Germanic Phonology. An Edition, Translation, and Commentary*, Einar Haugen (1st. edition 1950, 2nd. edition 1972).
* *The First Grammatical Treatise: Introduction, Text, Notes, Translation, Vocabulary, Facsimiles*, Hreinn Benediktsson (ed.), University of Iceland Publications in Linguistics, Vol. 1, 1972.
Primer mutación consonántica

La **primer mutación consonántica** ye un cambéu fonética qu'afectó a les consonantes oclusives del proto-indoeuropéu nes llingües xermániques (polo que de cutiu se-y conoz pol so nome n'alemán: *erste germanische Lautverschiebung*) y n'armeniu. Anguaño asítiase'l procesu en redol al sieglu V.

Los sos cambeos son descrites poles lleis de Grimm y de Verner (ello ye que frecuentemente asimilar a la primera d'éstes, al ser la segunda un simple refinamientu qu'esplica delles esceiciones).

D'ente les llingües xermániques, ciertos dialeutos meridionales de la caña occidental sufrieron inda un nuevu cambéu fonéticu llamada segunda mutación consonántica, tou esto dando llugar al altu alemán (base del alemán estándar).
Entruga coletilla

Una **entruga coletilla** o **entruga de adición**, conocida n'inglés como **tag question** o **tail question**, ye una estructura gramatical en qu'un enunciáu declarativo o imperativu convertir nun fragmentu interrogativu (coletilla o adición).
Los *tag questions* son avezaos na idioma inglés, y en llingües celtes, anque en forma más simple apaecen na mayoría de les llingües.

Por casu, na frase n'inglés: *You are John, are you not?*, 

( español: *Yes John, ¿nun yes tu?* )

l'enunciáu *You are John*, convertir nuna entruga cola coletilla *are you not?*

El términu *question tag* ye xeneralmente preferíu polos gramáticos británicos, ente que los sos contrapartes estauxunidenses prefieren el términu *tag question*.

## Referencies

* O'Connor, J. D. (1955). *The intonation of tag questions in English*. English Studies. 36 (1-6): 97–105. doi:10.1080/00138385508596942. ISSN 0013-838X.
Presente continuu

El **presente continuu** o **presente progresivu** (*present continuous*, o *present progressive* n'inglés), ye unu de los tiempos verbales del presente usaos nel inglés, los otros son el presente simple y presente perfectu. Toos ellos pueden ser usaos tantu nel manera indicativa como nel suxuntivu.

## Usu

El presente continuu ye usáu nestes ocasiones:

*Pa describir daqué que ta asocediendo nel momentu exactu d'enuncialo:
:*The boy is crying*. (El neñu ta llorando)

*Pa describir una aición que toma llugar agora pero non nel momentu exactu d'enuncialo:
:*He is working in Dubai.* (Él ta trabayando en Dubai)

*Pa describir un eventu entamáu pal futuru:
:*I'm resitting my French exam on Tuesday.* (Reharé el mio exame de francés el martes)

*Con *always*, pero significando *often* (usáu pa enfatizar la frecuencia d'una situación de forma humorística o hiperbólica):
:*My mother is always making me go to school!.* (La mio madre siempres me fai dir a la escuela)
:*She is always playing with that doll!.* (Ella siempres xuega con esa muñeca)

*Pa describir una aición que se ta realizando agora y ye suxetu a interrupción:
: *Ellen cannot come to the phone since she is sleeping* (Ellen nun puede atender el teléfonu, porque ta dormiendo)

## Construcción

Pa formar el presente continuu, úsase la conxugación apropiada del verbu *to be* na so forma presente, y dempués el xerundiu del verbu escoyíu. Por casu:
*He is playing* (Él ta xugando)

## Forma negativa
Na forma negativa basta con añader ***"not"*** detrás del verbu ***"to be"***:

* **You are not working** = Nun tas trabayando.

Cuando s'usa la manera interrogativa col presente continuu, nun s'usa'l verbu *to be* como col presente simple, en cuenta de eso, intercámbiase la posición de la conxugación del verbu *to be* y el xerundiu. Por casu:
:*Am I annoying you?* (¿Te toi fadiando?), que la so forma afirmativa ye *I am annoying you* (Te toi fadiando)...
:

## Forma interrogativa
Nes entrugues tenemos de poner el verbu ***"to be"***  de primeres:

* **Is Mary cooking?** = ¿Mary ta cocinando?

## Participiu de presente
La forma **verbu + ing** llámase **participiu de presente**. 

¿Cómo se forma'l participiu de presente? Basta con **añader ''"ing"'' al verbu**.

* **Talk** = talk**ing.**
* **Mix** = mix**ing**.
* **Play** = play**ing.**

Si'l verbu acaba en **consonante + vocal acentuada + consonante**, debemos **doblar la consonante final** antes d'añader el sufixu **"ing".**

* **Stop** = sto**pping.**
* **Run** = ru**nnig.**
* **Begin** = begi**nning.**

Los verbos qu'acaben en **vocal + consonante + "y" muda** pierden la **"y"** final antes d'añader el sufixu **"ing".**

* Dance = danc**ing.**
* Bake = bak**ing.**
* Close = clos**ing.**

Pero, los verbos qu'acaben **en doble "y"** caltener antes d'añader el sufixu **"ing".**

* **Agree** = agree**ing.**

**Finalmente**, hai dellos verbos n'inglés qu'acaben en **ie**. Estos verbos camuden la **ie** por **y** antes d'añader el sufixu **ING**:

* **Lie** = ly**ing.**
* **Tie** = ty**ing.**
* **Die** = dy**ing.**

:

## Ver tamién

* Gramática del inglés
* Presente simple
Proto-nahua

El **proto-nahua** ye la protollingua hipotéticamente reconstruyida, descendiente del proto-yuto-nahua (tamién designáu proto uto-azteca y embrivíu pUA en trabayos descriptivos), que ye l'ancestru común a partir del cual desenvolviéronse les modernes llingües nahuas. Orixinalmente yera llamada “*proto-aztecan*” polos llingüistes norteamericanos pero al demostrase col tiempu que'l términu “azteca” ye incorreutu pa referise tanto a la llingua como la cultura, foi camudáu a “nahua”.

## Llugar d'orixe
Esiste ciertu discutiniu sobre'l periodu históricu y el llugar en que se desenvuelve la llingua proto-nahua. Polo xeneral, acéptase la idea plantegada poles fontes etnohistóricas nahuas que describen migraciones escontra'l sur de falantes de náhuatl, que combináu colos allugamientos de tolos demás idiomes yuto-nahuas que s'atopen al norte, poro, tradicionalmente consideróse que'l so llugar d'orixe atopar al norte de la so zona actual d'estensión. Les fontes del periodu colonial describen dos bloques dialeutales distintos el náhuatl clásicu, variedá de náhuatl central, que foi'l dialeutu de prestíu y el náhuatl de Guadalaxara, que xeográficamente sería más cercanu al área d'orixe de la llingua y descritu tamién dende la dómina colonial.

Una hipótesis alternativa propuesta por Jane Hill considera al proto-náhuatl como surdíu dientro de Mesoamérica, y los nahuas como los únicos restos d'una migración escontra'l norte a gran escala.

## Descripción llingüística

### Fonoloxía
Dalgunos de los cambeos fonolóxicos compartíos por toles llingües nahuas son:

Dakin apurre'l siguiente cuadru de correspondencies fonétiques múltiples pa les consonantes, condicionaes pol contestu fonolóxicu:

Nel cuadru anterior usóse l'alfabetu fonéticu americanista. Pa les vocales la mesma autora apurre les siguientes correspondencies:

onde les vocales marcaes con un macrón representen les vocales llargues.

### Morfoloxía
Acordies cola evidencia disponible, el proto-nahua sería una llingua aglutinante, onde les pallabres utilicen complexos de sufixos pa una variedá de propósitos con dellos morfemes enllazaos. Los prefixos usar en muncha menor midida que los sufixos. En proto-nahua como nel restu del yuto-nahua el raigañu tiende a tener un significáu verbal, siendo interpretaes como nomes los elementos que la so raigañu lleva sufixos nominales. La reduplicación ye un procesu morfolóxicu extensivamente usáu.

La doble marcación de categoríes gramaticales ye frecuente, asina por casu el plural puede marcase doblemente por aciu dos afixos distintos, o un afixu coles mesmes que reduplicación.

## Referencies

### Bibliografía
: 
: 
: 
: 
:
Proverbios españoles

N'España los **[[Proverbio|proverbio]]** populares anónimos rimados en forma de pareado son conocíos como **refranes**.
En dellos países de Hispanoamérica llámase-yos *dichos*. 

Munchos son observaciones acuñaes pola esperiencia coleutiva a lo llargo del tiempu, con temes que van dende la meteoroloxía hasta'l destín invariable y fatalista d'esistencia. Constitúin el bagaxe cultural del pueblu en tiempos nos que la tradición oral pasaba la sabiduría popular d'una xeneración a otra. 

Los refranes son bien antiguos. Los primeros testimonios escritos de la so esistencia apaecen yá nos oríxenes de la lliteratura castellana, asina, nel *[[Cantar de mio Cid]]* ("llingua ensin manes/¿cómo oses fablar?"). Tamién s'atopen a esgaya n'obres como'l *[[Llibru de bon amor]]* de Juan Ruiz (sieglu XIV) o *[[El corbacho]]* d'Alfonso Martínez de Toledo.

La primer antoloxía de refranes, *Proverbios que dicen les vieyes tres el fueu*, foi escrita nel sieglu XV por Íñigo López de Mendoza, Marqués de Santillana. Nesi mesmu sieglu, un anónimu y eruditu autor compunxo una glosa en llatín con munchos d'ellos (*Seniloquium*). Los refranes esmalten la llingua de los personaxes de *[[La Celestina]]* de Fernando de Rojas. 

Nel sieglu XVI, Juan de Valdés (*[[Diálogu de la llingua]]*) allabó nellos la pureza del llinguaxe. Van Carauterizar tamién la fala de Sancho Panza en *[[Don Quixote de la Mancha|El Quixote]]* de Miguel de Cervantes nel sieglu XVII.

## Ver tamién
* Proverbiu
* Refraneru
* Quien se picar, ayos come

## Referencies

## Enllaces esternos
* La coleición más completa de Refranes, poemes y dichos. 

* J.Ramírez, 2006. Coleición de Refranes en Castellán 
*  Llistáu de proverbios n'español
Pueblu neutral

La **Confederación Neutral** foi un pueblu indíxena d'América del Norte que vivió na mariña norte de los llagos Ontario y Erie. Yeren una sociedá fundamental agraria y entendíen unos cuarenta asentamientos permanentes. El grupu más grande autodenominábase *Chonnonton*, «guardianes de los venaos», yá que llendaben a dichos animales en corrolades; otru grupu llamábase *Onguiaahra*, «cerca de les grandes agües» o posiblemente «l'estrechu», y vivíen al sur de la península del Niágara y el so nome ye l'orixe de la pallabra «Niágara». El territoriu chonnonton contenía grandes depósitos de pedernal, recursu pervalible pa fabricar ferramientes cortantes, faer fueu y eventualmente armes de fueu, siendo la primer razón por que suministraren a furones ya iroqueses.

Les *Rellaciones Xesuites* de 1652 describen tatuaxes ente los petunes y neutrales. Fueron conquistaos polos iroqueses mientres les Guerres de los Castores en 1653.

## Referencies
Prácritos lliterarios

Los **prácritos lliterarios** o **prácritos dramáticos** son formes estandarizadas de prácrito usaes na composición d'obres dramátiques na lliteratura medieval de la India. Considérase que se basaron en formes falaes anteriores, anque siguieron siendo usada pa la composición lliteraria tiempu entá dempués de la so desapaición como llingües falaes. Los prácritos lliterarios son importantes pal estudiu del desenvolvimientu y evolución de les llingües indoaries, porque'l so usu nes obres y lliteratura siempres s'acompañaba por una traducción al sánscritu.

La espresión "prácritos dramáticos" refierse preferente a los trés conocíos: el sauraseni, l'ardhamāgadhī y el *[[prácrito maharastri|mahārāṣṭri]]*. Sicasí, esistíen dellos otros prácritos menores usaos tamién con propósitos lliterarios. Ente esos otros taben el pracya, el bahliki, el daksinatya, el sakari, el candali, el sabari, el abhiri, el dramili, y el odri. L'usu d'estos prácritos lliterarios principales respuende a una estructura impresionantemente ellaborada nes obres lliteraries. Cada personaxe fala un tipu de prácrito distintu acordies col so papel y procedencia, por casu, el dramili ye la llingua usada polos "habitantes del monte", el sauraseni yera usáu pola "heroína y les sos amigues", ente que el avanti yera usáu pa los "estafadores y pícaros". El prácrito maharashtri paez ser l'orixe del modernu marathi y constitúi un casu peculiarmente interesante. El práctito maharashtri usar con frecuencia pa la poesía y diverxía de la gramática del sánscritu sobremanera pa adpatar la llingua a la métrica de los distintos estilos de poesía. Les innovaciones gramaticales conducen a una flexibilidá de la cantidá vocálica, bien peculiar de del marathi.

## Prácritos lliterarios mayores
Los trés prácritos lliterarios principales y les llingües falaes rellacionaes son:

; Mahārāṣṭri
:El mahārāṣṭri usar nes rexones suroccidentales de l'antigua India y dio llugar darréu a les **[[llingües indoaries meridionales]]**, ente les cualos tán el marathi y el konkani, y les **[[llingües indoaries insulares]]** como'l cingalés (sinhala) y el dhivehi.

; Śauraseni
:El śauraseṇi usar nel centru la India septentrional y occidental, y evolucionó hasta dar llugar a les **[[llingües indoaries centrorientales]]** que dieron llugar a indostánicu (hindi-urdú) y les **[[llingües indoaries noroccidentales]]** que dieron llugar panyabí y otres llingües.

; Ardhamāgadhī
:El ardhamāgadhī usábase preferentemente na India oriental, y dio llugar a les **[[llingües indoaries orientales]]**, qu'inclúin el bengalí, l'asamés, l'oriya y les llingües bihari (bhojpuri, magahi, maithili, etc.)

## Ver tamién
*Apabhramsha
*Pali

## Referencies

### Bibliografía
*Woolner, Alfred C. *Introduction to Prakrit*. Delhi: Motilal Banarsidass, India, 1999.
*The 1911 Encyclopædia Britannica: Sanskrit
*Banerjee, Satya Ranjan. *The Eastern School of Prakrit Grammarians : a linguistic study*. Calcutta: Vidyasagar Pustak Mandir, 1977.
Proverbiu xaponés

Un  puede presentase en forma de:
* un dichu (言い習わし *iinarawashi*), 
* una frase idiomática (慣用句 *kan'yōku*), o 
* una espresión formada por cuatro calteres (四字熟語 *[[yojijukugo]]*).

Anque «proverbiu» y «dichu» signifiquen práuticamente lo mesmo, nun puede dicise lo mesmo de frase idiomática» o de «espresión de cuatro caráuteres». Non tolos *kan'yōku* y *yojijukugo* son proverbios. Por casu, el *kan'yōku* 狐の嫁入り *kitsune no yomeiri* (lliteralmente, «boda d'un foín», significáu: «agua con sol») y el *yojijukugo* 小春日和 *koharubiyori* (lliteralmente, «tiempu de primaverilla», significáu: branín de San Martín, tiempu templáu a finales de seronda) *non* son proverbios. Pa ser un proverbiu, una frase o pallabra tien d'espresar un saber popular. Nun puede ser un pixín sustantivu.

## Uso
Los proverbios son bien populares na sociedá xaponesa y úsense de cutiu na vida diaria. Frecuentemente nun se cita'l proverbiu completu, sinón namái la primer parte pa embrivir, por casu, puede dicise  en referencia al proverbiu .

L'empléu frecuente de proverbios dexa que l'idioma sía más compactu, axilosu y senciellu. Pueden vese exemplos nel manga y l'animación xaponesa, según nos noticiarios, programes culturales y n'obres de ficción.

## Orixe
Como la cultura tradicional xaponesa taba apegada a l'agricultura, munchos proverbios reflexen costumes y práutiques rellacionaes cola agricultura. Tamién los hai que faen referencia al go (por casu, «*fuseki o utsu*» 布石を打つ) y al budismu, y munches espresiones de cuatro caráuteres provienen de la filosofía china escrita en chinu clásicusobremanera, de les Analectas de Confucio. 井の中の蛙 (Una xaronca nun pozu) provién del chinu clásicu, de Zhuangzi.

## Exemplos de proverbios xaponeses

### Dichos

### Frases idiomátiques

### Espresiones de cuatro caráuteres

## Temes rellacionaes
*Cultura xaponesa
*Idioma xaponés

## Referencies

## Enllaces esternos
*  - Llista de proverbios xaponeses
Quechua chachapoyano

El **quechua chachapoyano** (*kichwa*) ye una variedá de quechua falada nel sur del departamentu d'Amazones de Perú, nes provincies de Chachapoyas y Luya).

Esta llingua ta en francu retrocesu en rellación al idioma español. Namái nel distritu de Conila (provincia de Luya) los neños entá falen el quechua.

## Bibliografía
* Gerald Taylor (2006): Diccionariu Quechua Chachapoyas - Lames (- Castellán)

## Referencies

## Enllaz
* Juan Puma, el Fíu del Osu: Cuentu Quechua de La Jalca, Chachapoyas  Gerald Taylor (1997).
Quechua d'Alis-Tomas

El **quechua d'Alis-Tomas** ye una variedá de les llingües quechues falada nel norte de la provincia peruana de Yauyos nel departamentu de Lima, nos distritos d'Alis y Tomas. Ye una variedá próxima a la vecina de Vitis y Huancaya, que adelantró l'africada retroflexa  del protoquechua.

Alis y Vitis pertenecen dambes al Quechua I, arrexuntaes polos sos sufixos flexivos -*maa*- d'oxetu verbal de primer persona y los homófonos -*ː* de primer persona verbal y nominal. Usen otros morfemes llargamente espublizaos ente los quechues centrales, como'l xerundivu -*r*, el llocativu -*ćhaw* y l'ablativu -*pita*. Esta variedá presenta les seis vocales del Quechua I, trés curties y trés llargues, y un conxuntu de consonantes bastante calteníu, que consta de trés nasales /m, n, ɲ/ cuatro oclusives /p, t, k, q/, dos africaes /t͡ʃ, ʈ͡ʂ/, trés fricatives /s, ʃ, h/, dos aproximantes /j, w/ y trés líquides /ʎ, ɾ, l/. Presenta dellos préstamos del huanca, como son la voz *muyun* pa «día» y el raigañu verbal *awsa*- pa «xugar».

## Referencies
Purismu llingüísticu

El **purismu** o **proteicionismu llingüísticu** ye una actitú o enclín que refuga les aportaciones lexicales y gramaticales procedentes d'otres llingües; suel sumase esti refugu a tou lo que ye consideráu incorreutu (vulgarismos, coloquialismos, dialectismos, etc.) en rellación a la llingua normativa.

## Purismu llingüísticu en diverses llingües
### El purismu del idioma español
En cuanto al castellán (español), el purismu establezse claramente a partir del sieglu XVIII col enfotu de caltener la considerada «perfeición del idioma» a la cual llegaríase (según los puristes) mientres el Sieglu d'Oru.

La creación de la Real Academia Española tuvo'l so cometíu inicial nun intentu netamente purista que reaccionaba positivamente ante l'escesu de la influencia del francés y los entamos de la influencia del inglés. Un purista diría que «inflúi» ye incorreutu, y que tien de dicise «influxu»; sicasí, difieren los matices de dambos vocablos.

El purismu refugó munches espresiones del castellán (y d'otres llingües españoles) consideraes arcaiques, dialeutales, rústiques, porcaces...; contra esto, y principalmente en busca de la recuperación de conceutos arcaicos» del castellán surdió, pela so parte, el casticismu.

El bracéu ente'l purismu y el casticismu nun se resolvió dafechu, magar dende 1956 los trabayos de Dámaso Alonso y Menéndez Pidal promovieron una nueva perspeutiva en rellación al sentíu y al valor de los tresformamientos llingüísticos y los usos dialeutales nel idioma español.

### Purismu llingüísticu n'islandés

El purismu llingüísticu n'Islandia ye un fenómenu sociollingüísticu de purismu llingüísticu na llingua islandesa. El so oxetivu ye sustituyir los préstamos llingüísticos cola creación de pallabres nueves dende los raigaños del islandés antiguu y del nórdicu antiguu. Ye un esfuerciu, empezáu mientres el sieglu XIX, d'empiezos del movimientu d'independencia d'Islandia, pa remplazar antiguos préstamos llingüísticos especialmente del danés, y sigue na actualidá coles pallabres ingleses. 

### Purismu llingüísticu n'otres llingües

* Croata – Purismu llingüísticu en croata
* Inglés – *[[Anglish]]*
* Griegu – *[[Katharevousa]]*
* Islandés – ''Háíslenska''/Alto islandés
* Italianu – *[[Accademia della Crusca]]*

* Noruegu – ''Høgnorsk''/Alto noruegu
* Sinhala – *[[Hela Havula]]*
* Tamil – *[[Tanittamil Iyakkam]]*
* Turcu – *[[Türk Dil Kurumu]]*
* Gallego - *[[Normativa reintegracionista del idioma gallegu]]*
Quechua de Aurahuá-Chupamarca

El **quechua de Aurahuá-Chupamarca** ye una llingua quechua falada nel noroeste de la provincia peruana de Castrovirreyna nel departamentu d'Huancavelica, nos distritos d'Aurahuá y Chupamarca. Inclúyese dientro d'esta variedá'l quechua de San Pedro de Huacarpana, allugáu na quebrada de Ayoque, nel estremu oriental de la provincia de Chincha nel departamentu d'Ica. Tien notable similaridad léxica al corpus del quechua ayacuchano.

Esta variedá presenta les seis vocales del Quechua I, trés curties y trés llargues, y un conxuntu de consonantes bastante calteníu, que consta de trés nasales  cuatro oclusives , dos africaes , trés fricatives , dos aproximantes  y trés líquides . La uvular  presenta cuatro alófonos, tornándose sonora ante consonante tamién sonores y fricativa en tolos contestos salvu inicial absolutu de pallabra, vecindá d'oclusives y palatales.

## Referencies
Quechua de Cacra-Hongos

El **quechua de Cacra-Hongos** ye una variedá llingüística de la familia de les Llingües quechues falada nel sureste de la provincia peruana de Yauyos nel departamentu de Lima, nos distritos de Cacra y Fungos.

Nesta variedá, el protofonema vibrante alveolar  haise lateralizado a l'aproximante . Comparte esti aspeutu col quechua huanca, pero preséntesse conservador nel restu de la so fonoloxía, salvo'l tratamientu de la sibilante retroflexa , que se caltién nel huanca, pero tópase palatal  como na mayoría de les llingües quechues modernes.

El dialeutu d'Hongos difier del de Cacras en qu'usa'l *-pi* en cuenta de *-ćhaw* pal llocativu, y *-shpa* en cuenta de *-l* (←**-r*) pal xerundiu ensin cambéu de suxetu. Nestos dos caracterísiticas asemeyar al quechua d'Acorada, fala Quechua II vecina.

## Referencies

## Enllaces esternos
Quechua de Incahuasi-Cañaris

El **quechua de Incahuasi-Cañaris** (*linwa, linwaras, kiĉwa*), **quechua lambayecano** o **quechua de Ferreñafe** ye una llingua de la familia quechua falada nel noroeste de Perú. Ta clasificada grupu Quechua IIA. El quechua de Inachuasi-Cañaris ye faláu por unes 20.000 persones, quien s'alluguen principalmente nos distritos andinos del departamentu de Lambayeque que-y dan nome a esti dialeutu, Incahuasi y Cañaris, anque tamién se fala en partes del distritu de Salas y en zones aledañas de los departamentos de Cajamarca y Piura. 

Esta variante dialeutal, rellacionada coles fales cajamarquinas, carauterizar por tener traces mistes procedentes de les dos cañes principales quechua, *huáyhuash* QI y *yúngay* QII, lo que suxiriera que la penetración del quechua na rexón realizar en dos folaes consecutives, tando la postrera d'elles rellacionada cola espansión de grandes centros urbanos de la mariña central como Pachacamac, ente los sieglos VII ya IX. El caracter mistu d'esta variante dialeutal s'evidencia tamién na variedá d'intercambios lingüíticos del so léxicu que tienen pedominancia de téminos procedentes del QI, localismos non quechues o pre-quechues (probablemente Culle) y hispanismos. 

## Enllaces esternos
* Quechuas de Lambayeque
* La semántica de quechua de Inkawasi
* Guía de la llingua quechua pa histanohablantes - Quechua de Lambayeque (ILV, 2007).
* **. Inkawasi Kañaris. Plataforma pal estudiu, la promoción y l'espardimientu de la cultura de los kiĉwahablantes de Lambayeque.

## Referencies
Quechua de Laraos

El **quechua de Laraos** ye una variedá llingüística de la familia quechua falada nel distritu de Laraos, nel norte de la provincia de Yauyos. Topar en francu retrocesu frente al castellán.

Tien una fonoloxía bien conservadora. Emplega'l casu locativu col sufixu *-ćhaw* del Quechua I y los pluralizadores verbales del quechua huanca. Tamién efectúa les sos oraciones subordinaes por aciu el sufixu *-r*. El caso ablativu emplegáu ye *-cobertor* y marca l'oxetu verbal de primer persona con *-wa-*, dambos morfemes son propios del Quechua II. Ye la única variedá de quechua que marca'l xenitivu col sufixu *-pi.*

## Referencies
Quechua de Lincha

El **quechua de Lincha** o **Lincha-Tana** ye una variedá llingüística de la familia quechua falada nel distritu de Lincha, nel sureste de la provincia de Yauyos. El quechua de les comunidaes de Viñac y Madeán, al sur de Lincha, considerar de la mesma variedá llingüística.

Tien una fonoloxía bien conservadora, variando namái la uvular * faciéndola fricativa. Emplega'l casu locativu col sufixu *-pi* y marca l'oxetu verbal de primer persona con *-wa-*, dambos morfemes son propios del Quechua II. Fai usu de los pluralizadores verbales *-paaku-* y *-:ri-*, del Quechua I *Wánkay*. El caso ablativu emplegáu ye *-paq*, qu'usa tamién la variedá vecina de Huangáscar.

## Referencies

## Enllaces esternos