Pueyo

**Pueyo** (n'euskera *Puiu* y oficialmente **Pueyo/Puiu**) ye un conceyu de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na merindad de Olite, na contorna de Tafalla, na Valdorba o valle de Orba y a 29 km de la capital de la comunidá, Pamplona. La so población ye de . Pueyo tamién significa monte.

## Toponimia
El topónimu ye una evolución del términu llatín *Podium*. N'eusquera evolucionó a **Puiu**, mientres qu'en castellanu fízolo a **Pueyo**. En navarroaragonés, significa "monte" o "cabezo".

Primeramente adscrita a la zona non vascófona pola Llei Foral 18/1986, en xunu de 2017 el Parllamentu navarru aprobó'l pasu de Pueyo a la Zona mista de Navarra por aciu la Llei foral 9/2017.

En 2020 el Conceyu aprobó en plenu el nome billingüe pa la llocalidá.

## Símbolos

### Escudu
*Trai de gules y les cadenes de [[Navarra]] n'orla, cruz y sotuer d'oru. Por timbre un yelmu empenachado. Esti blasón ye'l mesmu que'l de [[Navarra]], cola única diferencia de que ta timbrado de cascu en cuenta de corona y escarez d'esmeralda.*

## Xeografía física

### Situación
Pueyo ye unu de los pueblos entendíos na Valdorba. Empináu sobre la carretera xeneral de Pamplona a Zaragoza (N-121), falta 29 km de la primera y la so altitú ye de 558 msnm. El so términu estiende sobre'l valle del Zidacos, valle que s'abrir de norte a sur. Destaquen los cuetos de Orcamendi, Peñardín y Solanoa.

### Llocalidaes estremeres
El conceyu Límita pel norte con Garínoain, pel este con Leoz, pel sur y suroeste con Tafalla y pel oeste con Artajona.

## Historia
Paez esistir dalgún tipu d'hábitat prehistóricu nel términu municipal de Pueyo, na redoma de la Ermita de San Criz o San Quirico.
Pascual Madoz documenta dellos despoblaos: Ariamain (xunto a Sansoáin), Villanueva o Villava (cerca de Tafalla) despobláu para finales del sieglu XV y Oibar de Yuso super Tafalia Monesteriu que la reina Estefanía y el so fíu Sancho'l de Peñalén donaron al monesteriu de San Salvador de Leyre con toles sos pertenencies, incluyida la so parte na lleña del monte de "Sanssoan" en 1055.

Na antigüedá esistió un fuerte castiellu, que foi de xuru el que dio nome al despobláu de Gaztelugaña o Castalugaña. Los tiempos pasaos fueron meyores pa Pueyo, si hemos de creer al Padre Moret y a xulgar pola cantidá con que contribuyía al fiscu. Tuvo De ser de los pueblu llamaos novenarios, ye dicir de más de 900 families. Son munches les ruines qu'esisten na so contorna y que falen de pasaes grandores. Pagaba'l so pecha con Tafalla y yera esta de 400 cahíces de trigu y otros tantos de cebada. En 1264 Teobaldo II prometió a los sos llabradores que si pagaben tal cantidá, nun seríen ayenaos de la corona nin se-yos esixiría los homicidios casuales. Foi donáu pol Príncipe de Viana a doña María Armendáriz, mientres la so vida, cola xurisdicción baxa y mediana.

## Demografía

## Política y alministración




## Cultura
Folclor navarroaragonés según espresiones a la de falar descendientes del antiguu romance navarroaragonés y del que güei queda la fabla aragonesa en Uesca. La llocalidá foi frontera llingüística mientres sieglos. Esto demuéstrase cola toponimia predominantemente euskerica frente a la de Tafalla, fundamentalmente romance.

### Fiestes
**Fiestes patronales:** La llocalidá celebra les sos fiestes patronales ente'l 24 y el 28 de xunetu n'honor a Santiago.

## Curiosidad

### Apellíu Pueyo
Bien antiguu llinaxe d'Aragón, orixinariu del llugar d'El Pueyo de Chaca ( p. j. de Chaca, prov. de Uesca), nel que s'abellugaron y establecieron los sos proxenitores cuando la invasión de los moros, tomando'l so nome por apellíu. Más tarde pasaron a aniciar a la villa de Plan, que pertenez al por casu. de Boltaña, na mesma provincia, calteniendo l'apellíu Pueyo y llevantando ellí'l casal del que dimanaron les cañes que socesivamente fueron estableciéndose nes ciudaes de Barbastro (Uesca) y Zaragoza; nel llugar de Panticosa (Jaca); na villa de Linares de Mora, del partíu xudicial de Mora de Rubielos y provincia de Teruel; na villa de Lluna y llugar de Valplanas, del partíu d'Ejea de los Caballeros y provincia de Zaragoza; na ciudá de Tarazona (Zaragoza), y nes de Palma de Mallorca y Valencia. Guillén de Pueyo sirvió al Rei aragonés don Pedru II, con quien tuvo nel sitiu del castiellu de Maurel;
Guillén Pueyo, segundu del nome, sirvió a Xaime I, morriendo nel sitiu d'Albarracín, llibrando a dichu monarca de la muerte con sacrificiu de la so vida. Arnaldo Pueyo pasó a morar en Barbastro pel añu 1300, y fundó la caña de Pueyo establecida en dicha ciudá.
Procede Pueyo, según Tibón, del baxu llatín "podium", "podiu" o "llugar saliente, eleváu". En Navarra, indica, utilizar col significáu de "cabezo", "monte pequeñu".
Armes.-Unos Pueyo, de Pueyo de Jaca, nel Valle de Tena, llevaron: *En campu de gules, un pueyo (pequeñu montículo) de plata, motudu d'azur, sumáu d'una flor de lliriu d'oru y puestu sobre ondes d'agua d'azur y plata. Los Pueyo de Plan: En campu de gules, un pueyo de sinople floreteado de llirios d'oru. La punta del escudu cortada en faxa, de plata, con una faxa ondeada d'azur.*
Na República Dominicana esti apellíu sufre un cambéu, de Pueyo pasa a Puello, refiérense amás a los hermanos Puello de Santu Domingu. Amás esisten los Puello Beleño de Cartagena, Colombia.

## Referencies

## Ver tamién
* Navarra
* Llista de conceyos de Navarra

## Enllaces esternos
* Institutu d'estadística de Navarra - Gobiernu de Navarra 
* Infraestructura de Datos Espaciales de Navarra - Gobiernu de Navarra 
* Semeyes maraviyoses de Pueyo, captaes pol oxetivu d'Ernesto López Espelta