open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orión (mitoloxía)

**Orión** ye un xigante de la mitoloxía griega, fíu de Poseidón y d'Eurial.

Yera'l meyor cazador d'ente los dioses y el so pá dio-y el poder de caminar sobre les agües de la mar. Diz la lleenda qu'Enopión rei de Chíos encargo-y matar a les besties qu'invadíen el so reinu, tres facer l'encargu namoróse de la fía d'aquel, Merope. Pero'l rei nun quería tal casoriu y emborrachólu, sacó-y los güeyos y dexólu al debalu na vera la mar. Entóncenes pidió aida a un neñu pa que-y indicara au nacía'l sol, viaxó con él hasta que lo atopó y gracies a eso retornó a ver. Cuando tornó Enopión fuxera a una gruta, na so busca pisó, ensin querer, a un pequeñu allacrán que, col so velenu, matólu. Entós Zeus, apiadáu del xigante, convirtiólu na constelación d'Orión.

Yera tan amáu esti xigante ente los dioses y tan reconocíu'l so valir como cazador que nel so honor, non sólo xubieron-y a él a los cielos sinón tamién a los sos dos perros favoritos como les constelaciones de Canis Maior y Canis Minor xunto a una llebre (Lepus) pa siguir cazando. N'honor de la fuercia de los más pequeños escontra los más grandes, y como una alcordanza pa toos, los dioses ficieron que l'allacrán tuviera nos cielos como la constelación d'Escuripión.

Na posición qu'ocupa nel cielu contina la historia xunta los sos perros y a la llebre, ta nel llau opuestu d'Escuripión y sigue a Merope y a les sos hermanes les Pléyades.

## Ver tamién
*

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües caucásiques

Les **llingües caucásiques** son una familia xenética de llingües falaes n'El Cáucasu. N'El Cáucasu fálense tamién otres llingües como'l rusu o l'armeniu que nun pertencen a esta familia xenética.

## Clasificación
Anguaño los llingüistes reconocen cuatro subgreyos de llingües caucásiques:

* **Llingües caucásiques meridionales** (Kartvélicu):
** Xeorxanu
** Svan
** Laz
** Mingreliu

* **Llingües caucásiques del noroeste** (llingües abḥaso-adygh o circasianes):
** Abaza
** Abkhasu
** Cherquesu
** Cabardianu 

* **Llingües caucásiques centronorteñes** (llingües vaynakh):
** Bácicu
** Chechenu
** Ingush

* **Llingües caucásiques del noreste** (llingües daguestániques). Ente les más importantes tán:
** Aghul
** Darxínicu
** Dido 
** Lak
** Tabassaran
** Lezgi

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües sino-tibetanes

Les **llingües sino-tibetanes** son una familia llingüística xenética del estremu oriente asiáticu.

## Clasificación
* **Llingües síniques**:
** Chinu Mandarín
** Chinu vu
** Chinu gang
** Chinu Xiang
** Chinu Min
** Chinu Haka
** Cantonés

* **Llingües tibetanes y burmésiques**
** **Kamarupan**
*** Naga
*** Bodo-Garo
** **Himaláyicu**
*** Kiranti
*** Tibetanu
** **Qiang**
** **Jingpho-Nungish-Luish**
** **Lolo-burmésicu-Naxi
** **Karen**
** **Bai'''

## Referencies

## Enllaces esternos
* Clasificación del tibético-burmésicu - James Matisoff
* Sino-Bodic  - George van Driem
Pléyades (mitoloxía)

Les **Pléyades** (en griegu Πλειας Pleias, *munches*; Πλειάδες Pleiades, *fíes de Pléyone*; o Πελειαδες Peleiades, *fíes de palombes*) yeren, na mitoloxía griega, les siete fíes del titán Atlas y de la ninfa marina Pléyone, y nacieran nel monte Cileno. Son hermanes de Calipso, Hiante, les Híades y les Hespérides. Xunto coles siete Híades yeren nomaes Atlántides, Dodónides o Nisíades, una y bones yeren les niñeres y maestres del infante Dionisu. Les Pléyades yeren ninfes nel cortexu d'Artemisa, gustába-yos la caza como a ella y tamién queríen, igual qu'ella, caltenese vírxenes.

Hai varios alderiques sobro l'orixe del so nome. Magar que de siempres taba aceptao que derivaba del de so ma, Pléyone, ye más probable que derive del vocablu πλεϊν, (‘navegar’), porque'l grupu d'estrelles homónimu ye visible pela nueche nel Mediterraneu nel veranu, de mediaos de mayu al entamu de payares, que yera la temporada de navegación na Antigüedá. Esta etimoloxía, amás, ya yera conocida polos antiguos; Virxiliu fai referencia a ella nes sos Xeórxiques.

Les Pléyades yeren, de xuru, perguapes, porque dellos de los más importantes dioses olímpicos, Zeus incluyíu, amoriaron con elles. D'eses cópules ñacieron dellos fíos:
* **Maya**, la mayor de les Pléyades, fue ma d'Hermes, fíu tamién de Zeus.
* **Celeno** foi ma de Lico, que Poseidón yera'l so pa.
* **Alcíone** tuvo un fíu con Lico, Hirieo.
* **Electra** tuvo dos fíos de Zeus: Dárdano y Yasión.
* **Estérope** foi ma d'Enómao, fíu tamién d'Ares.
* **Táigete** tuvo un fíu, tamién de Zeus, nomáu Lacedemón.
* **Mérope** foi, pela so banda, la única que nun amorió con dengún dios. Magar qu'Orión la cortexara, escapó con un mortal, Sísifu, col que tuvo dellos fíos.
 
Na constelación de les Pléyades namái seis brillen enforma. La séptima ye Mérope, que brilla seliquino porque ta eternamente avergoñada de tener amoriao con un mortal, Sísifu. N'otres versiones del mitu dizse que la que no brilla ye Electra, enllutada pola muerte de Dárdano, o tamién Estérope.

Dempués de qu'Atlas fora obligáu a cargar col mundu al hombru Orión persiguió demientres cinco años a les Pléyades. Pa escondeles Zeus camudoles primeru en palombes y dempués, pa consolar a so pa, n'estrelles. Dizque Orión sigue persiguiéndoles pel cielu nocherniegu. N'otres versiones de la hestoria les siete hermanes, amurniaes pola suerte de so pa o pola muerte les sos hermanes les Híades, suicidáronse, y Zeus entós inmortalizoles xubiéndoles al cielu.

Hai mención d'elles na obra d'Hesíodu *Los trabayos y los díes*. Una y bones son estrelles braniegues, tienen un papel destacáu nel antiguu calendariu agrícola.

## Referencies

## Enllaces esternos
Tea

**Tea** (en griegu *Θέα* y en llatín *Théa*) ye una titánide de la mitoloxía griega, fía d'Uranu y Gaia yera nomada tamién *Eurifaesa*, yera la divinidá asociada a la vista y por estensión la que daba al oru, la plata y les xemes el so rellumu y valir.

Tea esposóse con Hiperión, titán que vixilaba'l sol, con quien tuvo a Helios, Selene y Eos. Dempués de la Titanomaquia, en que les titánides permanecieron neutrales, refuxóue nel Palaciu d'Helios.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües indoiranies

Les **llingües indoiranies** formen el subgreyu de llingües indoeuropees que más al este s'atopen. Ente elles alcuéntrense delles llingües indoeuropees cola más antigua tradición escrita como'l sánscritu. 

Fálense al sur del Mar Caspiu, n'Irán, Afganistán, Paquistán y na India.

## Clasificación
* Llingües indo-aries
** Sánscritu 
** Asamés
** Bengali
** Gujarati
** Hindi
** Nepalés
** Pali
** Punjabi
** Romanín 
** Sindhi
** Cingalés
** Urdú
* Llingües iranies
** Persa
** Avésticu 
** Pahlavi
** Pashtu
** Dari
** Taxiquistanín
** Osetu
** Curdu

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües irániques

Les **llingües irániques** son un tueru de llingües pertencientes al subgrupu de les llingües indoiranies indoeuropees.

## Esbilla
Equí tán recoyíes namái que les llingües más importantes:

* Iraniu oriental
** Iraniu nororiental
*** Avésticu
*** Osetu
** Iraniu suroriental
*** Pashtu
* Iraniu occidental
** Iraniu noroccidental
*** Zazaki
*** Dari
*** Curdu
*** Baluchu
** Iraniu suroccidental
*** Persa (farsi o persa modernu)
*** Pahlavi (persa mediu)
*** Taxiquistanín

## Ver tamién
* Llista de llingües iranies

## Referencies

## Enllaces esternos
Divinidaes primordiales griegues (xenealoxía)

Na **Xenealoxía de les Divinidaes Primordiales** tratárase de la descendencia d'estes divinidaes, ensin reparar en que los fíos nun seyan consideraos como divinidaes primordiales.

## Del Caos
* Caos, d'él xurdíeron:
** Gaia, por partenoxénesis:
*** Uranu.
*** Pontu.
** Tártaru.
** Eros.
** Érebu
** Nyx (*Nix*)

## De Gaia
* Partenoxénesis:
**Ourea
*Gaia y Elara:
**Tytias
*Gaia y Hefestos:
**Erictoniu d'Atenes.
*Gaia y Océanu
** Creusa
** Spercheus (*Esperquéu*)3
* Gaia y Pontu:
** Ceto
** Eurybia (*Euribia*)
** Phorcys (*Forcis*)
** Nereus (*Neréu*)
** Thaumas (*Taumante*)
*Gaia y Poseidón:
** Antaeus (*Antaéu*)
** Charybdis (*Caribdis*)
*Gaia y Tártaru:
** Equidna
** Tifón
*Gaia y Uranu:
** Titanes
***Océanu
***Ceu
***Críu
***Hiperión
***Xapetu
***Cronos
***Febe
***Mnemósine
***Rea
***Temis
***Tetis
***Tea
***Dione
** Cíclopes
***Arges (*Arxes*)
***Brontes (*Brontes*)
***Steropes (*Estéropes*)
** Hecatónquiros
***Briareus (*Briaréu*)
***Cottus (*Cotu*)
***Gyes (*Xixes*)
**Melíades
*De Gaia y pá desconocíu:
**Mimas
**Pheme (*Feme*)
**Pitón

## De Nyx
* De Nyx con Érebu:
**Éter
**Hemera
* De Nyx por partenoxénesis:
**Momos
**Pomos
**Tánatos
**Hipnos
**Les Hespérides
**Keres (*Queres*)
**Moros
**Moires
**Oneiros
**Némesis
**Apate
**Filote
**Geras
**Eris

## D'Uranu
* De los sos xenitales cola espuma de la mar:
** Afrodita

## D'Eris
* Por partenoxénesis:
*Ponos (la Pena)
*Lete (l'Escaezu)
*Limos (la Fame)
*Algos (el Duelgu)
*Hysminai (los Combates)
*Malchai (les Batalles)
*Phonoi (les Matanzas)
*Androctasai (les Masacres)
*Neikea (los Tarrecimientos)
*Pseudea (les Mentires)
*Amphillogiai (les Ambigüedaes)
*Dysnomia (el Desorde)
*Ate (la Ruina o l'Alloriamientu)
*Horcos (el Perxuriu o la Blasfemia)
Hecatónquiros

Los **Hecatónquiros** yeren na mitoloxía griega los monstruosos fíos d'Uranu y Gaia; poseyíen cien brazos y ciencuenta tiestes.

Como yeren tan horribles, Uranu avergoñóse d'ellos y zarrólos nel Tártaru; pero Gaia maquinió con Cronos pa que sacara a los sos hermanos de la cárcel y lluchara escontra Uranu. Asina fixéronlo y foron los que ayudaran a Cronos a tayar los xenitales del so pa, de los cuales xurdiría Afrodita y a coronase réi de dioses. Tres la guerra, los titanes volvieron a trancalos nel Tártaru.
Cuando Zeus lluchó contra Cronos pol poder, contó col so sofitu esencial, dao que foron ellos los que llanciaben piedres nes Guerres Titánidas torgando la fuxida o l'ataque a los Titanes. N'agradecimientu Zeus concedió-yos la guardia del Tártaru nel palaciu d'Océanu pa protexelu.

Los hecatónquiros recibíen los nomes de Briareus, Cottos y Gyges.

## Referencies

## Enllaces esternos
Pléyades

Fai referencia a:

* **[[Pléyades (mitoloxía)|Pléyades]]** son las siete fía d'Atlas na mitoloxía griega.
* **[[Pléyades (astronomía)|Pléyades]]** ye'l nome que recibe un enxeme d'estrelles de la constelación de Tauru.

## Referencies

## Enllaces esternos
August Schleicher

**August Schleicher**  foi un llingüista alemán del sieglu XIX.

Schleicher ye ún de los pais de la llingüística histórica, fundador de la teoría de la xenealoxía llingüística y, xunta a Franz Bopp, ún de los primeiros eruditos en se somorguiare nel estudiu del indoeuropéu.

## Oubras
* *Sprachvergleichende Untersuchungen. / Zur vergleichenden Sprachgeschichte.* (2 vols.) Bonn, H. B. Koenig (1848) 
* *Linguistische Untersuchungen. Part 2: Die Sprachen Europas in systematischer Uebersicht.* Bonn, H. B. Koenig (1850); new ed. by Konrad Koerner, Amsterdam, John Benjamins (1982)
* *Formenlehre der kirchenslavischen Sprache.* (1852)
* *Die ersten Spaltungen des indogermanischen Urvolkes.* Allgemeine Zeitung fuer Wissenschaft und Literatur (August 1853)
* *Handbuch der litauischen Sprache.* (1st scientific compendium of Lithuanian language) (2 vols.) Weimar, H. Boehlau (1856/57)
* *Litauische Maerchen, Sprichworte, Raetsel und Lieder.* Weimar, H. Boehlau (1857)
* *Volkstuemliches aus Sonneberg im Meininger Oberlande - Lautlehre der Sonneberger Mundart.* Weimar, H. Boehlau (1858)
* *Kurzer Abriss der Geschichte der italienischen Sprachen.* Rheinisches Museum fuer Philologie 14.329-46. (1859)
* *Die Deutsche Sprache.* Stuttgart, J. G. Cotta (1860); new ed. by Johannes Schmidt, Stuttgart, J. G. Cotta (1888)
* *Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen.* (Kurzer Abriss der indogermanischen Ursprache, des Altindischen, Altiranischen, Altgriechischen, Altitalischen, Altkeltischen, Altslawischen, Litauischen und Altdeutschen.) (2 vols.) Weimar, H. Boehlau (1861/62); reprinted by Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3810210714
* *Die Darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft - offenes Sendschreiben an Herrn Dr. [[Ernst Haeckel]].* Weimar, H. Boehlau (1863)
* *Die Bedeutung der Sprache für die Naturgeschichte des Menschen.* Weimar, H. Boehlau (1865)
* *Darwinism Tested by the Science of Language.* (Transl. by Alexander V. W. Bikkers) London, J. C. Hotten (1869)
* *Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache.* reprinted by Saendig Reprint Verlag H. R. Wohlwend, ISBN 325301908X
* *Sprachvergleichende Untersuchungen.* reprinted by Minerva GmbH, Wissenschaftlicher Verlag, ISBN 3810210722
* *Die Formenlehre der kirchenslavischen Sprache erklaerend und vergleichend dargestellt.* Reprint by H. Buske Verlag, Hamburg (1998), ISBN 387118540X

## Referencies

## Enllaces esternos
Ferdinand de Saussure

**Ferdinand de Saussure**  foi un llingüista suizu del entamu'l sieglu XX, fundador de l'analís estructuralista. Ye'l pá de la lligüística moderna col so Cursu de llingüística xeneral publicáu póstumamente. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Ilesia Ortodoxa

La **Ilesia Católica Apostólica Ortodoxa** ye una comunidá cristiana que la so antigüedá, según la tradición, remóntase a Xesucristu y a los dolce apóstoles, a traviés d'una non torgada socesión apostólica. Ye la tercera de les tres grandes ilesies o comunidaes cristianes, xunto cola Ilesia Católica Romana y el conxuntu d'ilesies protestantes, y cunta con aproximadamente 215 millones de fieles en tol mundu.

La Ilesia Ortodoxa ye la heriede de toles comunidaes cristianes de la metá oriental del Mediterraneu. La so doctrina teolóxica afitóse nun riestra de conceyos, de los que los más importantes son los Siete Conceyos Ecuménicos, que tuvieren llugar ente los sieglos IV y VIII. Tres dellos desalcuentros y resmes, la Ilesia Ortodoxa separtóse de lo qu'anguaño ye la Ilesia Católica na denomada Cisma d'Oriente y Occidente, el 16 de xunetu de 1054. El cristianismu ortodoxu espardióse per Europa Oriental gracies al prestixu del Imperiu Bizantín y a la xera de numberosos grupos misioneros.

La Ilesia Ortodoxa ye una de les tres comunidaes cristianes más grandes xunto a la Ilesia Católica y les Ilesies Evanxéliques. Cunta con 250 millones de fregueses en tol mundu.

Ye'l resultáu de la primer gran cisma del cristianismu nel añu 1054, que separtó los fregueses en católicos y ortodoxos como consecuencia de les griesques polítiques qu'había d'aquella ente l'Imperiu Romanu d'Occidente (que ficó católicu) y l'Imperiu Romanu d'Oriente (ortodoxu).

Ente los países ortodoxos más importantes tán Rusia, Ucraína, Bielorrusia, Rumanía, Serbia, Montenegru, Bulgaria, Macedonia, Grecia y Xipre. 

## Doctrina
La doctrina ortodoxa ye práuticamente la mesma que la católica. Les dos ilesies estrémense na triba de ritu. 

## Ritu
Les llingües de la Ortodoxa son el griegu pa les ilesies grieges y d'Oriente Mediu, l'antiguu eslavu eclesiásticu o antiguu búlgaru pa les ilesies eslaves y les llingües llocales pa les demás.

## Ilesies Ortodoxes

Anguaño, el cristianismu ortodoxu ye la relixón dominante en Grecia, Xipre, Rusia, Ucraína, Bielorrusia, Serbia, Montenegru, Macedonia, Bosnia y Herzegovina, Rumanía, Moldavia, Bulgaria, Xeorxa y Armenia. Darréu de la emigración hai delles comunidaes importantes nos Estaos Xuníos, Canadá y Australia. 

La Ortodoxa organízase n'ilesies autocéfales, a la tiesta de les qu'hai un obispu o patriarca que nun depende de nengún mandatariu eclesiásticu superior como ye'l casu de la Ilesia Católica.

La Ilesia Ortodoxa reconoz l'autoridá, namái simbólica, d'alcuerdu al patriarcáu que correspuendan, Ex: Patriarcáu d'Antioquía, de Constantinopla, Patriarcáu Griegu, etc

Los patriarcaos ortodoxos o ilesies ortodoxes son:
* Ilesia Ortodoxa de Constantinopla ("Primus inter pares")
* Ilesia Ortodoxa Griega
* Ilesia Ortodoxa Xipriota
* Ilesia Ortodoxa Búlgara
* Ilesia Ortodoxa Rusa
* Ilesia Ortodoxa Serbia
* Ilesia Ortodoxa Rumana
* Ilesia Ortodoxa Xeorxana
* Ilesia Ortodoxa Polaca
* Ilesia Ortodoxa Checa y Eslovaca
* Ilesia Ortodoxa d'Alexandría
* Ilesia Ortodoxa d'Antioquía
* Ilesia Ortodoxa de Xerusalén

Otres ilesies:

* Ilesia ortodoxa copta
* Ilesia ortodoxa etíope
* Ilesia Ortodoxa Tewahedo d'Eritrea

## Referencies
Hécate

**Hécate** (Εκάτη) yera una de les dioses griegues de mayor presencia, pero que nun foi considerada como una de les grandes. Amás foi una de les poques divinidaes primordiales que pasaron pa les creyencies olímpiques.

## Alvocación
D'orixe traciu, taba rellacionada cola Lluna, pero cola parte espiritual d'esta, asina como coles pesadielles y malos suaños, polo que ta considerada una diosa ctónica y tamién una divinidá llunar.

Y como'l so nome indica, εκατρις significa baille de manes; sobre la so proteición y alvocación taben tamién la maxa, xeomancia y l'aldovinación.

Nun yera davezu representada, pero describíasela con trés tiestes, una de perru, una de caballu y una de sierpe, amás llevaba na frente un creciente llunar, ún o dos hachos nes manes y sierpes en cuellu. Rindíase-y cultu nes encrucixaes de caminos; esto heredólu'l so equivalente romanu Trivia, onde dexáronse sacrificios hasta bien entrada la Edá Media.

Si bien nun taba nel Panteón Olímpicu, los griegos teníenla como una de les dioses principales tando penriba d'Artemisa na consideración de los sos fieles como representación de la Lluna, amás como diosa ctónica tenía poder sobre la vexetación y sobre l'otru mundu, de tal manera qu'ella aconseyaba a los xueces de los Muertos.

La rellación cola Hekat exipciana, con funciones y atributos asemeyaos, lleva a pensar qu'esta divinidá yera una representación común nes cultures matriarcales mediterránees antigües como alegoría de la Lluna y la fertilidá y pasó a les posteriores cultures heléniques como heriede na figura d'Hécate la fía de los titanes Perséu y Asteria; anque'l so orixe fora anterior y habría considerala una divinidá primordial.

Al tar rellacionada col matriarcáu prehistóricu, nel pasu d'esti al patriarcáu ella devieno tolo escuro, la maxa, los fechizos ya incluso la muerte. Asina, Hécate, ye una de les poques divinidaes, que tenía poder nel cielu, na tierra y nel Hades, lo qu'amuesa'l so gran poder y importancia na relixosidá antigua griega.

## Descendecia
Hécate xunióse primero a Forcis tuvo a Escila, a Aestes; con quien enxendró a les bruxes Circe y Medea.

## Triada llunar
Esti tríu formábenlu les trés divinidaes representantes de la Lluna:
* Hécate
* Selene
* Artemisa

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües de los Balcanes

Nos Balcanes fálense un refileru de llingües indoeuropees del grupu eslavu, llatín, griegu y albanés, xunta'l turcu y gaugásicu. Na llista siguiente recuéyense les llingües falaes na Península Balcánica y los estaos u se falen. 

## [[Indoeuropéu|Llingües indoeuropees]]
*Llingües eslaves
**Bosniu (Bosnia y Herzegovina)
**Búlgaru (Bulgaria, Serbia, Montenegru, Macedonia, Grecia, Turquía)
**Serbiu (Serbia, Montenegru, Croacia, Bosnia y Herzegovina)
**Macedoniu (Macedonia, Bulgaria, Grecia)

*Llingües romániques 
**Rumanu (Rumanía)
**Macedorrumanu (Macedonia, Grecia)
**Meglenorrumanu (Grecia)
**Istrorrumanu (Croacia)
**Italianu (Croacia)
**Xudeoespañol (Bulgaria, Grecia, Turquía)

*Llingües xermániques
**Alemán (Rumanía)

*Llingües indo-aries
**Romanín (en tolos países balcánicos)

*Albanés (Albania, Serbia, Montenegru, Macedonia, Grecia)
*Armeniu (Bulgaria, Grecia)
*Griegu (Grecia, Albania, Turquía)

## Llingües non indoeuropees
*Húngaru (Serbia, Rumanía, Eslovaquia)
*Turcu (Turquía, Bulgaria, Macedonia)
*Gaugásicu (Bulgaria, Rumanía)

## Referencies

## Enllaces esternos
Relixón de los Balcanes

La rexón de los Balcanes ye un crisol de pueblos y relixones estremaes. Esto creó y crea un enorme potencial de confitos étnicos y relixosos comu les guerres de Yugoslavia, la guerra de Kosovu o'l terrorismu albanés en Macedonia. Nun hai d'esquecése que la Primer Guerra Mundial españó en Sarayevu.

L'Imperiu Otomanu obligó a dalgunos pueblos balcánicos como los albaneses a convertise al Islam (lo cualo ye conocíu pol nome d**islamización'') y desiguó d'esti xeitu l'equilibriu relixosu esistente hasta esa época ente la [[Ilesia Ortodoxa]] y la [[Ilesia Católica]].

== Llista de relixones y países ==

La llista recueye la relixón mayoritaria por país

**Cristianismu**:

[[Ilesia ortodoxa]]: 
*[[Bulgaria]]
*[[Grecia]]
*[[Rumanía]]
*[[Serbia]]
*[[Montenegru]]

[[Ilesia Católica]]: 
*[[Croacia]]

**Islam''': 
*Albania
*Turquía
*Bosnia y Herzegovina

Estaos con una grande amestura relixosa:

*Albania: Islam, Ilesia ortodoxa, Ilesia Católica
*Bosnia y Herzegovina: Islam, Ilesia ortodoxa, Ilesia Católica
*Macedonia: Ilesia ortodoxa, Islam

## Referencies

## Enllaces esternos
Briareus

**Briareus** o *Briaréu* yera ún de los Hecatónquiros griegos, al igual que los sos dos hermanos yera d'apariencia monstruosa. Aidó a Cronos a derrocar al so pá y a Zeusa deponer a ésti. N'agradecimientu Zeus diólos a la guardia del Tártaru.

Esto fizo que Briareus y los sos hermanos Cottos y Gyges, tuvieren peragradecíos y acudieren a la llamada de Tetis cuando Hera, Atenea y Poseidón rebeláronse escontra Zeus, faciendo que ganara esta batalla.

## Referencies

## Enllaces esternos
Zodiacu

El **Zodiacu** ta ensamáu por **doce signos** o por **catorce [[constelación|constelaciones]]**. El nome **zodiacu** remanez del griegu *zooidion*, que ye un diminutivu de *zoon*, "figurina" (asina lo usa Herodotu y Aristóteles), magar que la creyencia de que vien de "zoo", animal, ye un error etimolóxicu abondo estendíu.

El zodiacu ye una estaya sobro la esfera celeste, que s'estiende unos 8º a dambos llaos de la eclíptica pela que se desplacen el Sol y los planetes. Los **griegos** dixebraron esta faza del cielu en 12 estayes imaxinaries, con una estensión aproximao de 30º d'arcu, bautizaes col nome de les 12 constelaciones más solliñaes, que yeren a columbrar en cada una d'estes 12 estayes.

Agora bien, dende que s'identificaren les 12 estayes del zodiacu (correspondientes a les 12 constelaciones qu'atraviesa el Sol), la precesión de los equinoccios desplazó la banda zodiacal del cielu, alcontrándonos con qu'anguaño el Sol pasa pela constelación d'Ofiucu

Ye por ello, que'l Zodiacu nun caltién **doce**, sinón catorce constelaciones. La **númberu 13**, como yá se dixere, ye Ofiucu, y la **númberu 14** ye Cetus.

* Los signos *clásicos* del zodiacu (incluyendo *ophiucus* ) son:

## Astroloxía
Según l'Astroloxía, les persones nacíes baxo un signu común del zodiacu tienen un abicañu y futuru común, que dependen del signu baxo'l que nacieren. Los signos zodiacales utilícense como métodu d'aldovinación y albidru del futuru de les persones y pa la confecha d'horóscopos.

Isaac Newton propunxo la teoría de que los **doce** nomes de les antiquísimes constelaciones zodiacales rendíen homenax al mitu de "**''Xasón** y los argonautes*" y el so viaxe tres de la *'Badana d'oru**. D'esta miente, [[Aries]] refierse a la propia badana (que yera d'oveya), [[Leo (constelación)|Leo]] al héroe Heracles (Hércules romanu), que vistía la pelliza del lleón de **Citerón''', Xéminis a los ximielgos Cástor y Pólux, Virgu a la sacerdotesa del templu au se curiaba la badana d'oru, etc.

## Ver tamién
* Zodiacu occidental

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües dravídiques

Les **llingües dravídiques** son una familia xenérica de llingües qu'inclúi 26 llingües falaes por cerca de 200 millones de persones nel sur de la India y en Sri Lanka.

## Esbilla
Estes llingües clasifíquense xeográfica y llingüísticamente en cuatro grupos. Les llingües más importantes son:

* Dravídicu meridional
** Tamil (unos 55 millones de falantes)
** Canarés
** Malabar
* Darvídicu centromeridional
** Telugú
** Gondí
* Dravídicu central
** Colamí
** Peryí
* Dravídicu septentrional
** Biragüí
** Curuh

## Referencies

## Enllaces esternos
Cepedanu

**Cepedanu** ye'l xentiliciu de los habitantes de la comarca llionesa de La Cepeda, pero ye más conocíu'l términu por referise a una variedá oriental del llionés faláu na comarca.

Quiciabes la obra que meyor representa esta variedá llingüística, y pola que caltién una posición privilexada nes variantes del llionés, ye pola obra *[[Cuentos en dialecto leonés]] *(1907) de Caitano Bardón. Amás de ser una de les variedaes más estudiaes y, siendo les sos peculiaridaes tan asemeyaes a les del mirandés, tiénse como una de les variantes del asturllionés más pures.

## Rasgos
Amás de lo que lóxicamente comparte con tol dominiu llingüísticu ástur esta modalidá presenta dalgunes carauterístiques propies de les modalidaes occidentales.

1.- Plurales en -as y tiempos verbales -an.

2.- Diptongos decrecientes /ei/, /ou/.

3.- Enxertu de -e tres infinitivos *cantare* y llíquida *siñore*.

4.- Piesllu vocálicu átonu /o/ y /e/: *Flurina*, *siñore*.

5.- Formes del verbu ser en *ye*, *yes*, *yeren*.

6.- Otros trazos:

Apaición d'una -e de sofitu nes producciones de -ete(m) llatín: Parede frente a paré/muria.

Metafonía d'e y d'o tóniques.

Verbu Ir frente a Dir/Dire

Caltenimientu de la c nes conxugaciones de verbos como dicire: Diciorun frente a dixorun.

Emplegu del diminutivu -icu frente a -ín/inu.

## Referencies
Podgorica

**Podgorica** (escritu ***Подгорица*** n'alfabetu cirílicu) (baxo'l comunismu conocida tamién pol nome de **Titográu**) ye la capital y mayor ciudá de l'actual república de Montenegru.

## Referencies

## Enllaces esternos
Željko Joksimović

**Željko Joksimović** (en serbiu **Жељко Јоксимовић**)  ye un cantante serbiu y ún de los más populares de Serbia, Montenegru y Bosnia y Herzegovina.

Representó a Serbia y Montenegru nel Festival de la Canción d'Eurovisión de 2004 col cantar "Lane moje", algamando'l segundu llugar tres la cantante ucraína Ruslana y fízolo de nuevo en 2012 representando a Serbia. Escribió otros dos canciones pal festival.

## Discografía

* 1999 Željko Joksimović - *Željko Joksimović* [City Records] 
* 2001 Željko Joksimović - *Rintam* [City Records] 
* 2002 Željko Joksimović - *III, album* [City Records] 
* 2003 Željko Joksimović - *The Best Of (najbolje pesme)* [City Records] 
* 2005 Ivkova slava, The Soundtrack (Željko Joksimović, Jelena Tomašević and Nikola Kojo) 
* 2006 Željko Joksimović - *Ima nešto u tom što me nećeš* [City Records] 
* 2007 Željko Joksimović - The Platinum Collection [City Records] 
* 2008 Željko Joksimović - ''Beogradska Arena Live (DVD+CD)''

## Singles

* 2004 Željko Joksimović - *Leđa o leđa* [City Records] 
* 2004 Željko Joksimović - *Lane moje* CD+DVD [PGP RTS] 
* 2004 Željko Joksimović - *Lane moje/Goodbye* (maxi-single) [Warner Music Group] 
* 2005 Željko Joksimović & Tamee Harrison - *I live my life for you* [Automatik Records/Mascom records] 
* 2007 Željko Joksimović - *Devojka* [Minacord] 
* 2007 Željko Joksimović - *Nije do mene* [Minacord] 

## Referencies

## Referencies

## Enllaces esternos

* Páxina oficial de Željko Joksimović
Ofiucu

**Ofiucu** (el *serpentariu*, el que lleva la sierpe; o *Ophiuchus* en llatín) ye una de les 88 constelaciones modernes y una de les 48 enumeraes por Ptoloméu. Puede vese en dambos hemisferios entre los meses d'abril a ochobre por tar asitiada sobre l'ecuador celeste.
El cuerpu del serpentariu dixebra la constelación en dos, Serpens Caput y Serpens Cauda, dambes consideraes davezu como una sola constelación.

## Carauterístiques
Les estrelles más rellumantes d'Ophiuchus son α Ophiuchi, Ras Alhague y λ Ophiuchi, que ye una estrella triple.
Nesta constelación allúgase la Estrella de Barnard, una de les cuatro estrelles más averaes al nuesu sol.

## Oxetos nel cielu fondu
Ofiucu contién numberosos enxemes estelares como IC 4665, NGC 6633, M9, M10, M12, M14, M19, M62, M107, y la nebulosa IC 4603-4604. Tamién ta nesta constelación la rara galaxa doble NGC 6240.

## Historia
Esta constelación, de posible orixe exipcianu, ye conocida dende antiguu, y ye una de les 48 constelaciones mentaes por Ptoloméu; hasta los romanos nomáronla *Serpentarius*.
L'españíu d'una supernova'l 10 d' ochobre de 1604 averada a θ Ophiuchi, fizo que, tres columbrala, Johannes Kepler espublizara los resultaos na so obra *De stella nova in pede Serpentarii*. Galileo emplegó esta curtia aparición como prueba escontra l'aristotélicu de la inmutabilidá del cielu.
 
## Mitoloxía
Esta constelación ta presente como representación d'Asclepiu, fíu d'Apolu, que foi médicu de tala bondá y de gran esperiencia, qu'a la so muerte Zeus decidió concede-y l'honor de tar nos cielos so la constelación d'Ofiucu. Amás la sierpe en munches cultures ye la representación de la melecina, como por exemplu anguaño simbolizamos esta ciencia (y tamién la farmacéutica) col caducéu.

## Astroloxía
Al igual que les otres dolce constelaciones, Ophiuchus, ta na eclíptica y por embargu nun-y correspuende nenguna de les estayes d'igual tamañu nes que se divide'l cielu, por tanto ye la única que nun tien asociáu un signu astrolóxicu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Tártaru (mitoloxía)

El **Tártaru** na mitoloxía griega vien a significar dos coses, per un llau'l llugar u tán asitiaos los Infiernos; y per otru la mesma deidá primordial que lo representa.

N'orixe taba allugáu nel mundu soterráneu, embaxo los infiernos; nos que se diferenciaba d'estos nel so emplegu, dao que'l Tártaru sirvía de cárcele pa los nemigos de los Dioses Primordiales, ehí encarceláronse a los Hecatónquiros, los Cíclopes y a los Xigantes.
 
Col tiempu esti llugar foi identificáu como'l llugar de los castigos pa los condergaos polos sos crímenes, en contraposición de los Campos Elíseos que yera'l premiu pa los qu'obraren bien na so vida. Amás el Tártaru griegu posee la especifidá de ser un infiernu personalizáu, como nos casos de Tántalu o Sísifu.

Asinamesmu, Tártaru ye la divinidá primordial que lu personifica, siendo fíu del Caos tuvo cola so hermana Gaia, tamién productu d'una partenoxénesis del Caos; a los monstruos Equidna y Tifón.

## Referencies

## Enllaces esternos
Equidna (mitoloxía)

**Equidna** yera una figura de la mitoloxía griega, fía de Gaia y de Pontos. 

Yera monstruosa, metá muyer metá sierpe (el so nome significa viébora, y alimentábase con carne humano. Xunióse al so hermanu Tifón col que tuvo a otros monstruos:

# Cerberu,
# La Hydra de Lerna,
# La Esfinxe,
# El Lleón de Nemea,
# Ladon,
# La Quimera,
# Orthrus,
# Ethon y,
# Geryon.

## Ver tamién
* Lamia

## Referencies

## Enllaces esternos
Tártaru

**Tártaru** pue facer referencia a:

*Tártaru, ye una llingua túrcica.
*Tártaru, divinidá primordial griega que representaba l'inframundiu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Senabria

**Senabria** ye'l nome d'un territoriu asitiáu al nordeste de la provincia de Zamora.

Asitíase ente los cimbrios de les sierres de La Culebra, Segundeira y Cabreira, atestando con Galicia, Cabreira, La Carbayeda, Los Valles y Portugal.

Na mayor parte'l so territoriu fálase (anguaño con poca vitalidá) l'asturllionés. Na zona occidental fálase gallegu, llingua que tien mayor vitalidá que l'anterior.

## Historia

Senabria foi habitada por tribus ástures y d'aquella queden castros y muries defensives.

Los romanos fundaron l'actual La Puebla baxo'l nome d*'Urbs Senabria*, agrupándola nel mesmu conventu xunto a la rexón de Bergancia.

En 921 constrúise'l monesteriu de Samartín de Castañeda, al que'l rei llionés Ramiru II reconoz en 940 los derechos de posesión a los frades. En 952 Ordoñu III da-yos los derechos de pesca sobre'l llagu de Senabria. El dominiu del monesteriu ye mui fuerte na redolada hasta l'aniciu del sieglu XIX.

En 1103 el rei Alfonsu IX concede'l Fueru de Senabria.

## Conceyos de Senabria

Llista de conceyos de Senabria:
*Cobreiros
*Esturianos
*Galende
*Hermisende
*La Viella/La Puebla
*Lubián
*Palacios
*Pedralba
*Pías
*Porto
*Requeixu
*Robreda
*Rosinos
*San Xustu
*Samartín
*Trefaciu

## Referencies

## Enllaces esternos
Liútenitsa

**Liútenitsa** (en búlgaru "лютеница", en serbiu " љутеница") ye un tipu de mueyu de pimientos y tomates preparaos con una plizca de sal gordo, cebolles, aceite vexetal y otres especies como ayu y pimienta negro. La Ljutenica ye llixeramente picante y ye tan popular como l'Ajvar.

## Ver tamién
* Ajvar, ye un mueyu picante de color más anaranxáu y que non lleva tomates
* Pinđur, como'l Ljutenica y l'Ajvar pero con berenxena picao.

## Referencies

## Enllaces esternos
Equidna

El términu **equidna** puede facer referencia a:

*Equidna, la monstruosa fía de Gaia y Tártaru na mitoloxía griega.
*Equidna, un mamíferu de la familia Tachyglossidae.
Tifón (mitoloxía)

**Tifón** ye una figura de la mitoloxía griega, fíu de Gaia y Tártaru. 

Al igual que la so hermana Equidna yera d'apariencia monstruosa, con un cientu de tiestes de dragón con sierpes nes sos piernes y una voz como un ruxíu. Tuvo de lluchar escontra Zeus quien lu venció y lu unvió a les fondures del Etna. Poro Tifón ye consideráu la divinidá ctónica de los volcanes, como Hefestos lo yera olímpica.

Tamién foi consideráu'l pá de los vientos impestuosos (tifones).
 
En Grecia yera representáu como un xigante aláu, con piernes terminaes en sierpes.

Con Equidna tuvo la viniente descendencia:

# Cerberu
# La Hydra de Lerna
# La Esfinxe
# El lleón de Nemea
# Ladon
# La Quimera
# Ortos
# Ethon
# Geryon

## Referencies

## Enllaces esternos
Radamantis

**Radamantis** (*Radamantu*) yera fíu de Zeus y de la ninfa Europa; hemanu de Minos, rei de Creta y Sarpedón.
Foi criáu por Asterión y tuvo de fuxir polos celos del so hermanu; casóse con Alcmena, la mai d'Herácles.

Foi afamáu en vida pol so xacíu y la so xusticia. Poro, al morrer, concediéron-y l'honor de ser ún de los trés xueces del Hades (xunto a Éacu y al so hermanu Minos); concretamente él xulgaba a los asiáticos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Yugoslavia

**Yugoslavia** foi un estáu européu allugáu nos Balcanes occidentales ente 1918 y 2003.

## Nome y territorios yugoslavos
Pente los cuasi 85 años qu'esistió Yugoslavia, el país sufrió cambeos grandes nos nomes que se-y dieron y nos sos caberos años tamién nos territorios que fixeron parte del estáu yugoslavu:
* 1918-1945: Краљевина Срба, Хрвата и Словенаца/Kraljevina Srba, *Hrvata i Slovenaca* (Reinu de los Serbios, Croates y Eslovenos)
* 1946-1963: Федеративна народна република Југославија/Federativna *Narodna Republika Jugoslavija* (República Popular Federal de Yugoslavia)
* 1963-1991: Социјалистичка федеративна република Југославија/*Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija* (República Socialista Federal de Yugoslavia)
* 1991-2003: Савезна Република Југославија/*Savezna Republika Jugoslavia* (República Federal de Yugoslavia)

## Historia

## Nacionalidaes
Con república proria:
* Serbios
* Montenegrinos
* Croates
* Bosnios
* Eslovenos
* Macedonios

Nacionalidaes con estatutu de "provincia autónoma":
* Húngaros (Vojvodina)
* Kosovares (Kosovu)

## Referencies

## Enllaces esternos
Éacu

**Éacu** ye na mitoloxía griega'l fíu de Zeus y de la ninfa Aegina (*Exina*); la so ma dio nome a la islla homónima cuando ella foi llevada ellí por Zeus pa salvala de los celos destructores d'Hera.

Yera tan xustu y piadosu que ganó tal fama que dende tola Grecia acudíen pa pidi-y aída; yeren tales les sos virtúes que Zeus probó pa facelu inmortal pero les Parques nun-y lo permitieron; por embargo Zeus fixo que'l so fíu fuera ún de los tres xueces del Hades; concretamente, él xulgaba les ánimes de los helenos (europeos); los otros dos xueces yeren Radamantis y Minos.

Ente los llogros de la so piedá rescampla que, gracies a los sos ruegos, llogró que Zeus convirtiera n'homes les formigues que, en forma de plaga, Hera unvió pa castigar al reinu del fíu bastardu del so home. Estes formigues convirtiéronse nos Mirmidones, que na Guerra de Troya seríen los soldaos d'Aquiles. Tamién foi, Éacu, quien construyó les grandioses muries de Troya pal rei Laomedonte.

Tuvo un fíu, Phocus (*Focu*) cola ninfa Psamate; esti foi asesináu polos sos fíos Telamón y Peléu, so la incitación de la so ma; cuando Psamate enteróse de la muerte de Phocus, tresformóse en lloba y acabó col ganáu de la islla d'Exina.

Éacu foi l'ancestru de la mena de los Eacidas, que tien como figura más afamada a Alexandru Magnu, que lo yera por vía materna.

## Referencies

## Enllaces esternos
Josip Broz Tito

**Josip Broz** , conocíu pol alcuñu de **Tito**, foi un estadista y dictador comunista yugoslavu.

Foi primer ministru de Yugoslavia ente 1945 y 1953 y presidente dende 1953 hasta la so muerte en 1980. Na Primer Guerra Mundial sirvió na infantería austrohúngara y foi fechu prisioneru en Rusia. Escapó y tornó a Yugoslavia, ú militó nel Partíu Comunista. Tres la invasión alemana de Yugoslavia na Segunda Guerra Mundial organizó a los partisanos serbios y bosnios. Tres la lliberación en 1945 surxió un nuevu estáu federal del que Tito foi'l líder.

## Referencies

## Enllaces esternos
Tifón (dixebra)

El términu **tifón** pue facer referencia a:

* Tifón, el monstruosu fíu de Gaia y Tártaru.
* Tifón, ye un ciclón que se desendolca nel Océanu Pacíficu Occidental.
* (42355) Tifón, un oxetu astronómicu nomáu n'honor del Tifón mitolóxicu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Minos

**Minos** ye una figura de la mitoloxía griega, fíu de Zeus y d'Europa. Ye ún de los tres xueces del Hades, xunta Radamantis y a Éacu; sin embargu, el so poder yera mayor yá que tenía'l poder de desempatar o decidir finalmente.
Colos sos hermanos Radamantis y Sarpedón foi criáu en Creta pol rei Asterión, a la muerte d'esti, Minos (xenru del rei) foi escoyíu como rexente de la islla, que fizo que los sos hermanos fuxeran del reinu. 
P'amosar que yera'l llexítimu gobernante, fixo una altar n'honor de Poseidón y pidió que-y unviara un güe pal sacrificiu, asina se fíxo, pero'l güe yera tan formosu que la muyer de Minos, Pasifae, namoróse d'él y tuvo un fíu'l, Minotauru. Minos enzarrólu nun llaberintu fechu por Dédalu, la obra sería'l llaberintu'l Minotauru.

Na so espansión, Minos impunxo a los atenienses un tributu añal d'una rapaza pal Minotauru, tributu que se caltuvo hasta que Teséu, aidáu pola fía de Minos, Ariadana, mató al monstru.

Minos tuvo 8 fíos: Catreo, Deucalión, Glaucu, Androgeus, Acalla, Senodice, Ariadna y Fedra.

Minos ye'l personaxe que da'l nome a la talasocracia cretense, nomada minóica; paez ser como afirmaba Tucídides qu'esta figura foi más real ya histórica que mitolóxica. Amás munchos de los elementos del mitu tán presentes nos restos arqueolóxicos de tala civilización.

## Referencies

## Ver tamién
*Civilización minoica
Georgi Parvanov

**Georgi Sedefchov Parvanov** (en búlgaru *Георги Седефчов Първанов*) , ye un políticu búlgaru, presidente de la República dende'l 22 de xineru de 2002 hasta'l 22 de xineru de 2012.

Ye doctor n'historia pola Universidá de Sofía y miembru del partíu socialista búlgaru, pol que foi diputáu nel parllamentu dende 1994 ta 2001. 

## Referencies

## Enllaces esternos
* Páxina oficial del presidente de Bulgaria (n'inglés)
Llagu d'Ohrid

El **llagu d'Ohrid** (, albanés *Liqeni i Ohrit*) ye'l mayor llagu de los Balcanes. Alcuéntrase na llende ente Macedonia del Norte y Albania a un altitú de 695 metros sobre'l nivel del mar. Ocupa 349 km².

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingüística histórica

La llingüística histórica, conocida d'otru xeitu por "llingüística diacrónica" o "evolutiva", ye un subgreyu de la llingüística y de la historia, y como tala de caráuter interdisciplinar.

Estudia'l desendolcu de les llingües y de los greyos llingüísticos nel percorrer del tiempu, asina como la so rellación xenética. Pa ello analiza la sintaxis, la morfoloxía y el léxicu de les llingües.

Nel entamu de la llingüística histórica alcuéntrase la gramática comparada y el métodu comparativu desendolcáu pol filólogu alemán August Schleicher nel sieglu XIX p'averase a la historia de les llingües romániques y de les otres llingües indoeuropees.

## Bibliografía
* Zuckermann, Ghil'ad, 2003, ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew'', Palgrave Macmillan (ISBN 9781403917232 / ISBN 978140338695)

## Ver tamién
*Indoeuropéu
*Cambiu llingüísticu
*Métodu comparativu

## Referencies

## Enllaces esternos
Family

**Family** foi un grupu de pop vascu, formáu polos músicos Javier Aramburu (voz, guitarres, programaciones) ya Iñaki Gametxogoikoetxea (baxu y programaciones), qu'influyó abondo na música española nel fin del sieglu XX.

## Obra
Family espublizó namás dellos EPs y el discu "Un soplo en el corazón" (Elefant Records, 1994). El grupu refugó d'avezu les entrevistes y la publicidá, espardiendo una sola semeya pelos medios (la cuala, por un lóxicu efeutu, ye perconocía anguaño y na que se ve los músicos nel sablón de La Concha, San Sebastián). Tres esti discu, el grupu nun dio más nueves su les sos intenciones futures. Javier Aramburu ye güei ún los grafistes más nomaos nel mundu musical español.

Sicasí l'influxu que la música de Family caltién n'España ye perimportante, al puntu que puea dicise, ensin error, que nun hai un grupu nel greyu alternativu (indie) con un pesu paecíu. Pue mentase l'esceución del perfamosu grupu granaínu Los Planetas, que quiciás seya inda más siguíu nos años caberos, poro nun ye posible escaecer el deprendimientu de Family que esti mesmu grupu tuvo.

Bona imaxe d'esto ye que, nel añu 2003, la discográfica Elefant, n'andecha cola revista Rockdelux, espublizó un discu ("Resoplidos al corazón") nel que dellos grupos españoles tornaben los cancios orixinales de Family col propiu xeitu. La llista el discu, acullá idees comerciales, amuesa que Family ye entovía un trabe esencial na música española: La Buena Vida, Chucho, Astrud, Nosoträsh, Fangoria o Los Planetas.

El estilu de Family, allugáu por dellos críticos nel Soníu San Sebastián, tien un raigón británicu, nun llonxanu de grupos como New Order o, en certu mou, The Smiths.

## Un soplo en el corazón
#La noche inventada
#Nadadora 
#Como un aviador 
#En el rascacielos 
#El bello verano 
#Portugal
#El buen vigía 
#Viaje a los sueños polares 
#Al otro lado 
#Carlos baila 
#Yo te perdí una tarde d'abril 
#Dame estrelles o limones 
#El mapa 
#Martín se ha ido para siempre 

## Referencies

## Enllaces esternos
Romanín

El **romanín** ye una llingua indoeuropea, del grupu indoariu septentrional, tamién ye nomada llingua *xitana* por ser la fala vernácula d'esta etnia.
Por mor de les migraciones de los **romá** (endonome de los xitanos), dende'l noroeste de la India; la llingua sufrióu munches aportaciones y alteraciones; tando anguaño mui dixebrada. Orixinaria de la zona noroeste de l'antigua India y el centru de Paquistán, arriquecida con pallabres emprestaes de les llingües que se falaben nos países polos que los xitanos foron pasando. Calcúlase que tien más de 1.000 años d'esistencia y anguaño ye falada n'Europa, oeste d'Asia, norte d'África y América.

El númberu de falantes nun ta claru pero paez que sería d'ente 6 y 10 millones; destacando pola so vitalidá y población les variantes vlax (valaca) y balcánica del romanín.

Dellos Estaos pertenecientes al Conseyu d'Europa (organismu qu'axunta a tolos Estaos d'Europa, sacantes Bielorrusia por falta de garantíes democrátiques y Kosovo por ser recién la so independencia y nun tar reconocíu por toos) roblaron el tratáu internacional Carta Europea de les Llingües Minoritaries o Rexonales comprometiéndose a protexer esta llingua.

Nesti tratáu cada Estáu escueye los idiomes a protexer y en qué midida. Los que falen de protexer el romanín son; Alemaña, Austria, Eslovaquia, Eslovenia, Finlandia, Montenegro, Países Baxos, Rumanía, Serbia y Suecia. Queda ensin protexer la llingua en comunidaes d'Albania, Bosnia y Herzegovina, Bulgaria, Croacia, República Checa, España, Estonia, Francia, Grecia, Hungría, Italia, Letonia, Lituania, Macedonia, Moldavia, Noruega, Polonia, Portugal, Reinu Xuníu, Rusia, Suiza, Turquía y Ucraína.

## División interna
# Asiáticu.
# Armeniu.
# Européu:
## Vlax
## Balcánicu
## Central
## Septentrional

Pola mestura al traviés de los sieglos d'esta llingua, anguaño cada greyu ye sodividíu en variedaes plenas y paravariedaes. La diferencia ta en que nel primer casu ye una variedá propia del romanín (romanín de Gales) y na otra ye que la llingua mayoritaria del país poseye la gramática y la estructura mientras que'l romanín apúrre-y el léxicu, como ye'l casu del caló.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Perampliu estudiu de les llingües romanines n'Europa
Etna

L**'Etna** ye un volcán activu na costa este de Sicilia (Italia), ente les provincies de Messina y Catania; con 3.340 m d'altor ye'l mayor volcán activu d'Europa, y el puntu más altu d'Italia que nun ta nos Alpes. Tien un área de 1.190km².

Según la mitoloxía griega, nesti volcán taben les fragües d'Hefestos, que trabayaba equí colos Cíclopes y los Xigantes.

## Nome
Nun debe confudise Etna, que ye'l volcán, col monte que lu abelluga, que se llama **[[Mongibello]]**. El nome d'Etna paez derivar del griegu *aitho* (quemar) o del feniciu *attano*, col mesmu significáu. Los árabes llamáronlu *Gibel Utlamat* (la montaña del fueu), más alantre esti nome se corrompería en Mons Gibel (del llatín *Mons* y del árabe *Djebel*, dambos signifiquen monte), designando d'esti mou, el monte aú ta'l volcán, Mongibello.

## Ver tamién

## Referencies

## Enllaces esternos
Etna (dixebra)

**Etna** puede facer referencia a:

* Etna, un volcán allugáu na islla de Sicilia.
* Etna, representación del volcán italianu na mitoloxía griega.

## Referencies

## Enllaces esternos
Fala riberana

La **fala riberana** yera una modalidá llingüística derivada del asturianu falada na comarca salmantina de La Ribera.

Güei considérasela estinta, anque tovía se conserva nel usu un númberu indetermináu de lexicu y espresiones d'ésta nes xeneraciones más vieyes. Asina, presentaba asemeyances col asturllionés de la vecina Sayagu, na provincia de Zamora, ya que contenía dalgunes carauterístiques dialeutales de la variante occidental del mesmu.

## Rasgos fundamentales
Xunto a les carauterístiques xenerales que compartía col restu del asturllionés puen estremase les específiques d'esta fastera:

**A nivel consonánticu**

*Tratamientu desigual de la f- inicial llatina: hasta'l sieglu pasáu práuticamente solo se caltenía la f- inicial llatina. Anguaño y por influyencia de les variantes del sur de Salamanca apaez tamién el soníu /h/ (na escrita ḥ o "hache sopuntiada"):
**/f/: farrapu, farinatu, farina
**/ḥ/: ḥincar(e)
**/f/ y /h./: fornu/ḥornu
*Conservación de la palatalización inicial de "l" na xeneración más vieya: *llamuerca*. La "ll" anicial (frente a la "l" castellana) tuvo presente en tola fala riberana hasta bien entráu'l sieglu XX (ver "El dialeuto popular salmantino" de José de Lamano)
*Perda del fonema /ʃ/ propiu del asturinu: seiḥu (seixa), Ḥelín (Xelín), realización aspirada en contraposición al /x/ velar castellanu de **J**or**g**e. A diferencia del castellanu, desconoz ciertes velarizaciones, así v e r m i c u l u > bermellu.
*Palatalización de la "s" final nel noroeste de la fasteira: puertash, llumesh.
*Escurecimientu de "l" enantes "a", "o", "u" nos conceyos rayanos con Portugal y nel valle del Huebra.

**A nivel vocálicu**

*Allargamientu de la vocal "e" nos grupos "-eru/-era".
*Piesllu vocálicu de "e" ya "o" átones.
*Piesllu del sufixu de plural -as ta finales de sieglu (como n'asturianu central)
*Presencia de la vocal schwa. /ə/.
*Ditongación énte -n siempre.

**A nivel semanticu**

*El léxicu asturllionés consérvase en tolo que cinca a les xeres doméstiques y los nomes d'animales, plantes, etc.
*Entrada de castellanismos y de lusismos: *presuntu, faca*, etc.
Europa (dixebra)

Hai delles coses que se llamen **Europa**:

* Europa, un continente.
* Europa, una ninfa de la mitoloxía griega.
* Europa, ún de los satélites de Xúpiter.
* Picos d'Europa, unos montes del norte d'España.
* Europa, ye una colonia africana de Francia.

## Referencies

## Enllaces esternos
Alfoz

**Alfoz** pue referise a:

## Urbanismu
* Alfoz, territoriu con entidá llegal similar al arrabal.

## Ropa
* Una llorza o pliegue que se fai a una prenda de vistir p'adornarla o p'acurtiala.

## Llocalidaes
* Alfoz (Lugo)
* Alfoz de Bricia
* Alfoz de Burgos
* Alfoz de Lleón
* Alfoz de Lloredo
* Alfoz de Quintanadueñas
* Alfoz de Santa Gadea
* Alfoz de Toro

## Organizaciones
* Centru d'Estudios del Alfoz de Gauzón