Mentha

***Mentha*** ye un xéneru de plantes yerbácees viviegues, perteneciente a la familia de les Lamiaceae (lamiáceas o llabiaes), que s'estrema en distintes especies ya híbridos, ente los que figura la variedá hierbabuena (Mentha spicata).

Incluyir ente les yerbes arumoses de mayor espardimientu y ye apreciada pol so característicu arume refrescante. Ye utilizada en gastronomía, según n'otros usos como'l farmacéuticu.

La menta tien distribución cosmopolita y atópase n'Europa, Asia, África, Oceanía y América.

## Taxonomía
El xéneru foi descritu por Carlos Linneo y publicáu en *[[Species Plantarum]]* 2: 576. 1753.
;Etimoloxía:
Etimológicamente *Mentha* deriva del llatín *mintha*, nome griegu de la ninfa Minta fía de Cocito (fumu infernal), amiga de Plutón. 

La menta utilizábase como estimulante, energizante emocional, como dixestivu y refrescante

## Descripción
Son plantes yerbácees perennes y arumoses qu'algamen un altor máximu de 120 cm aproximao. Tienen unos rizomas soterraños que faen que de cutiu se porten como especies qu'invaden tol espaciu. Les fueyes son de disposición opuesta, simples y de forma oblonga a llanceolada, de cutiu, tienen el marxe dentáu. Les flores tienen dos llabios y cuatro lóbulo con colores que van del blancu al púrpura. El frutu ye una cápsula con hasta cuatro granes.

## Orixe
Nun se conoz a ciencia cierta la zona del planeta na que vio la lluz el primer espécime, esistiendo diverses teoríes que lo alluguen n'Europa (la más estendida), Norte d'África o Asia.

## Especies
La llista cubre una seleición de les especies del xéneru que se consideren pures. Al igual qu'en toles clasificaciones de les plantes esta llista podría yá tar obsoleta.
* *[[Mentha aquatica]]*
* *[[Mentha arvensis]]*
** *[[Mentha arvensis var. sachalinensis]]*
** *[[Mentha canadensis]]* (sinónimu *M. arvensis* var. *canadensis*)
* *[[Mentha asiatica]]*
* *[[Mentha australis]]*
* *[[Mentha cervina]]*
* *[[Mentha citrata]]* (sinónimu *M. odorata*)
* *[[Mentha crispata]]*
* *[[Mentha cunninghamii]]*
* *[[Mentha dahurica]]*
* *[[Mentha diemenica]]*
* *[[Mentha gattefossei]]*
* *[[Mentha grandiflora]]*
* *[[Mentha haplocalyx]]*
* *[[Mentha japonica]]*
* *[[Mentha kopetdaghensis]]*
* *[[Mentha laxiflora]]*
* *[[Mentha longifolia]]*
* *[[Mentha pulegium]]* (nome vulgar, *poléu*)
* *[[Mentha requienii]]*
* *[[Mentha sachalinensis]]*
* *[[Mentha satureioides]]*
* *[[Mentha spicata]]* (sinónimu *M. viridis*, nome vulgar, *hierbabuena*, *yerba bono* o *yerbabuena*)
* *[[Mentha suaveolens]]* (sinónimu *M. rotundifolia*), nome vular, *Mastranto o mastranzo.*
* *[[Mentha vagans]]*
* *[[Mentha paguay]]*

## Híbridos
Híbridos reconocíos que pueden xenerase ente l'encruz de delles de les especies:
* *Mentha × dalmatica* (*M. arvensis* × *M. longifolia*)
* *Mentha × dumetorum* (*M. aquatica* × *M. longifolia*)
* *Mentha × gracilis* (*M. arvensis* × *M. spicata*) -
* *Mentha × maximilianea* (*M. aquatica* × *M. suaveolens*)
* *Mentha × muelleriana* (*M. arvensis* × *M. suaveolens*)
* *[[Mentha × piperita]]* (*M. aquatica* × *M. spicata*) – Peppermint, *
*Mentha × rotundifolia* (*M. longifolia* × *M. suaveolens*) -
* *Mentha x smithiana* (*M. aquatica* × *M. arvensis* × *M. spicata*)
* *Mentha × verticillata* (*M. arvensis* × *M. aquatica*)
* *Mentha × villosa* (*M. spicata* × *M. suaveolens*; sin. *M. cordifolia*) -
* *Mentha x villosonervata* (*M. longifolia* × *M. spicata*) -

## Usos
La destilación de la menta produz una aceite ricu en mentol, sustancia de valor comercial y llargamente utilizada na producción d'alimentos como llambionaes, lociones p'afaitar, productos bucales, arumes, etc.

### Usos culinarios
Utilizada principalmente en platos duces y repostería, tamién tien presencia en platos salaos. Ente les ellaboraciones que lleven menta, incluyida la especie *hierbabuena*, destaca'l *[[Té con hierbabuena|té moruno]]* nel Magreb. La hierbabuena tamién s'utiliza na preparación del quibbe. Ye un ingrediente imprescindible de la cocina inglesa y d'Estaos Xuníos pa la preparación de la *Pierna de corderu con [[Mueyu de menta]]*. La menta tamién tien presencia nel tabule libanés, el mojito cubanu o'l Phở vietnamita.

N'España utilizar n'ocasiones p'arumar guisos como la *[[Olla xitana]]* típica d'Almería y Murcia. Tamién puede utilizase n'otros guisos como'l *Cocíu cordobés*, el *Cocíu chiclanero*, el *Cocíu jiennense* o'l *[[Cocíu madrilanu]]*, apaeciendo la hierbabuena na lletra de la famosa copla *Cocidito Madrilanu*, compuesta por Rafael de León en 1949 y popularizada en distintes dómines polos cantantes Pepe Blanco y Manolo Escobar: *«Cocidito madrilanu, repicando na bufarda, que me güel a yerbabuena y a verbena nes Vistillas».* Tamién ye frecuente qu'acompañe los guisos que lleven cascoxos.

Ye un arume clásico en chicles, carambelos y llicores como'l Julepe de menta, la Crema de menta o'l Peppermint frappé que dio de la mesma títulu a una película de Carlos Saura.

Utilízase fresca o seca y tamién almite conxelación.

## Referencies

## Enllaces esternos
* 

* Peppermint and Spearmint
* 'Mint' Pain Killer Takes Leaf Out Of Ancient Medical Texts
* Flora Europaea: ''Mentha''
* Flora of China: ''Mentha''
* Melecinal use of mint in Armenia