Navalmoral de la Sierra

**Navalmoral** o **Navalmoral de la Sierra** ye un conceyu d'España perteneciente a la provincia d'Ávila, na comunidá autónoma de Castiella y Llión. Ta asitiáu nel Valle del Altu Alberche, a les faldes de la Sierra de la Paramera, ente la Sierra de Gredos y La Reserva Natural del Valle de Iruelas. Navalmoral de la Sierra pertenez al Espaciu Natural Protexíu de les Sierres de la Paramera y Serrota y ta xuníu colos otros Espacios Naturales Protexíos de la provincia por aciu el senderu de Gran Percorríu GR-10.3 y los de Pequeñu Percorríu PRC-AV 59 y PRC-AV 60.

## Toponimia
;Nava Del
Hebréu, Mayada de pastores o llugar de bones camperes.

;Moral
Cunta la Hestoria popular de Navalmoral que nos llavaderos de la "Fonte del Remexu", esistió dende tiempos prehistóricos un Moral de mores negres (Morus Nigra), que yera tan gordu que p'abrazar el so tueru yeren necesarios 5 o 6 homes coles manes enllazaes ente sigo. Eso foi lo que nos llevó a dar el nome de Nava'l Moral, que güei ye Navalmoral de la Sierra.

## Símbolos

L'escudu heráldicu y la bandera que representen al conceyu fueron aprobaos oficialmente'l . L'escudu se blasona de la siguiente manera:

La descripción testual de la bandera ye la siguiente:

## Himnu de Navalmoral de la Sierra
Navalmoral de la Sierra

pueblu de raza y valor

onde se formen los homes

pa una patria meyor.

Navalmoral de la Sierra

faru de la hispanidá

lluz de les almes que suañen

sol del más puru ideal

como gocia l'alta sierra

y sospiren los sos lanchones

cuando a les sos plantes rúa

l'ecu de los sos cantares,

como sonrin los cielos

al ritmu de les sos plegaries.

Les nubes semen pruyimientos

pelos caminos d'España.

Navalmoral de la Sierra

son tan formosos los tos lemas

gloria a la paz de los cielos

y amor y paz na tierra

que pensamientos tan bellos

Navalmoral de la Sierra.

## Xeografía
;Allugamientu 
Navalmoral de la Sierra, una preciosa villa na comarca del Alberche, asitiada a 30 Km al sur de la capital de provincia pola AV-900 y a unos 110 km de Madrid pola N-403 y AV-905. La llocalidá ta asitiada a una altitú de 1042&nbsp;msnm.
, con 476 habitantes, doblar ya inclusive triplicándose en dómina veraniega pol bon clima de la zona, la estensión total ye de 43.35 quilómetros cuadraos, regáu por unu de los afluentes del ríu Alberche. Destaca la so gran ilesia San Pedro Apóstol, del sieglu XVI.

Forma parte de la llamada Contorna del Altu Alberche y Tierra de Pinares, que ye un conxuntu de conceyos que s'estiende pola cuenca hidrográfica del Ríu Alberche y que n'ocasiones se xuntaron funcionalmente ente sigo na Mancomunidá del Alberche pa poder llograr servicios territoriales básicos.

Nun aproximamientu al so allugamientu físicu ye posible determinar que'l conceyu y el nucleu principal del mesmu asítiense nes elevaciones correspondientes a la Sierra de la Paramera pel so llau sur, formación montascosa integrada nel Sistema Central y l'Espaciu Natural Protexíu de les Sierres de la Paramera y Serrota.

## Historia

El nome de Navalmoral de la Sierra apaez na documentación antigua como La Primera Nava y más tarde como Nava'l moral, y poles referencies que se dan atoparíase asitiada na mesma zona onde se topa anguaño. Dende Navalmoral hasta lo alto del Puertu de Navalmoral (1514 m.) hai restos d'una calzada d'orixe románo.

Navalmoral nun perteneció a nengún señoríu, anque dientro del so términu tenía numberoses propiedaes de la familia Dávila, como la Devesa de Navalsauz. Estes propiedaes fueron incorporaes al Marquesáu de les Navas en 1.468.

Navalmoral de la Sierra tenía como anexos les poblaciones de San Juan del Molinillo, Navandrinal y Villarejo, llamaes popularmente "Les Aldegues de Navalmoral". Tamién apaecen mentaes na documentación otros dos anexos: Espinarejo y Navalascuevas que s'atopen sumíes.

### Sieglu XI-XII
Tres tomar de Toledo, en 1085, por Alfonsu VI, empezó la repoblación de les tierres del Alberche por xentes procedentes del norte, incentivaes pola concesión de derechos y privilexos, de la que se diben construyendo ermites, ilesies y monesterios nes proximidaes de los nucleos de población.

El 22 de xunetu del 1090, en plena reconquista cuenta la hestoria qu'un Caudiellu Moru llamáu Galafrón, entró nel valle a hostigar a les sos xentes, nesti escritu apaez Navalmoral yá como población yá que l'escritu fala de los pobladores de dicha Nava, a la fin los caballeros abulenses pudieron da-y caza, enfrentase y acabar col caudiellu Árabe de nome Galafrón. 

N'otros pasaxes d'esti llibru cunta como nes Tornabodas escontra'l 1106 caballeros abulenses fueron a buscar al "Moru de Talavera" Iezmin Hiaya a la primera Nava (Navalmoral), esti caudiellu Árabe de Talavera unos pocos años más tarde convirtióse en Rei de Toledo.

Tamién hacia l'añu 1109 otru caudiellu llamáu Abdala Alhazen atacó estes tierres, llegaron casi a la redoma d'Ávila pero gracies a una xesta de Ximena Blazquez consiguieron amedranalos y a la fin escaparon escontra los términos de Navalmoral y más tarde escontra'l Tajo como cunten los historiadores. 

Otra referencia a Nava'l Moral atopar nuna carta del Rei Alfonsu VI unviada a Blasco Ximeno Dávila, al que faló de repoblar les llamaes *Navas d'Ávila*(Nava'l Moral, Navamorcuende, Nava la Cruz, Nava'l Talgordo, Navalosa y otres fundaciones) alredor de 1110. Por cuenta de esta causa créese que yá hubo repoblación per estes tierres nel sieglu XII.

### Sieglu XIII
Unu de los documentos más antiguos onde apaez mentáu **Nava'l Moral** ta datáu en 1.250, tratar d'un documentu perteneciente a l'Acomuño de la Universidá y Tierra d'Ávila, a la que Navalmoral de la Sierra pertenecía. Nél apaez como un "conceyu y omes bonos", colo cual debemos de suponer que la creación del conceyu ye más antigua.

En 1293 Sancho IV confirma los heredamientos concedíos, amojonando les sos llendes pa evitar apropiaciones indebíes:

(1) El calendariu esistente en Castiella hasta 1383, correspuende a la llamada yera del César qu'empieza nel añu 83 a de C., añu en qu'Octavio decretó a España como tributaria de Roma, estremándola en tres provincies: Tarraconense, Bética y Lusitania. D'equí'l desfase de 38 años ente una y otra era, que quedó unificáu nel citáu añu de 1383.

### Sieglu XIV
D'esti sieglu XIV, ye'l Llibru de la Montería, atribuyíu a Alfonsu XI, nel cual recuéyense numberosos rellatos sobre les caceríes d'osos y xabalinos nel valle del Alberche, aludiendo a paraxes que los sos nomes entá perduren, nel Tomu II páxines 115 y 117 podemos atopar los siguiente rellatos onde apaez mentáu'l pueblu de Navalmoral y los sos términos colos topónimos qu'hasta día de güei perduren:

### Sieglu XV
Los restos de la Ermita de La nuesa Señora de Aldeavieja, apaez documentada nel sieglu XV. Foi destruyida cuando la invasión Napoleónico y usao como corte, ye más antigua que la Ilesia pero nun esiste otra referencia que constate la esistencia d'un asentamientu alredor d'esta ermita.

Yá nesti sieglu conocer en Navalmoral la esistencia de numberosos horno de pexe.
El pez llograr de la resina de los pinos y úsase dende tiempu inmemorial pa revistir pelleyos, tinajes y otros recipientes. Del pez deriva "peguera", que yeren simples fuexos fechos na tierra pa quemar lleña resinosa y estrayer esti productu. Tamién se conocíen col nome de pegueras los llugares onde se calecer el pez y marcábase, nos esquileos el ganáu ovín. De dalguna d'estes actividaes puede proceder el topónimu de "La Peguera".
Hai una zona en Navalmoral conocida como "Navahornos", onde había numberosos horno de pexe yá que s'atopaba metanes un pinar pergrande que yá nun esiste al ser reforestado con enebros y al tar próximu al camín de los Pegueros (que va dende Pedro Bernardo hasta'l Herradón). Anguaño ye unu de los enebrales más grandes del sur d'Europa.

Mientres tou esti sieglu'l conceyu de Navalmoral tuvo metíu en pleitos con Pedro Dávila Señor de les Navas, pola usurpación de tierres illegalmente con maneres bien pocu ortodoxes, non solo nesti conceyu sinón en tol valle del Altu Alberche, hasta qu'a finales del Sieglu XV los Reis Católicos dieron la razón al Pueblu de Navalmoral y los sos habitantes y obligaron a Pedro Dávila a colase y nun volver triar esti términu, por aciu un documentu que ta nel conceyu del conceyu.

### Sieglu XVI
La Ilesia de San Pedro Apóstol, foi construyida nel sieglu XVI, esistiendo nel archivu del Diocesanu los planos y contratos, nos que s'axusten toles condiciones detallar y roblar pol notariu Diego Vázquez, pol Provisor Xeneral, Hernando de Biruela y l'arquiteutu Pedro del Valle, natural de Villacastín.
La so construcción empezó'l 3 d'avientu de 1563.
Nesti sieglu apaeció la Cofradería de La nuesa Señora del Rosariu, namái sabemos que foi fundada en 1589.

Del primer Censu de Castiella 1587 que mando faer Felipe II estrayer la población que más o menos moraba nesta llocalidá y los sos aneyos (Pa realizar la conversión de vecinos a habitantes, ye davezu aceptada'l tresformamientu de 4 o 5 habitantes per vecín. Anque nun hai forma exacta de calculalo, porque depende de les carauterístiques poblacionales de cada zona). 
*« Navaelmoral tien una pila y cientu y sententa y un vecinos, con vilbes.
El llugar del Molinillo,anexu á Navaelmoral tien otra pila bautismal y 28 vecinos y a ésta alleguen y tán suxetos los llugares de Villarejo, que tien 62 vecinos, Navandrinal que tien 34 y Espinarejo que tien 12 vecinos, y nel Molinillo entra'l barriu de Navalascuevas, y ye tou un beneficiu; y hai dos piles,como va dichu, y doscientos y noventa y siete vecinos con vilbes»*.

### Sieglu XVII
D'esti Sieglu provién el retablu construyíu por Gabriel Campuzano ente 1603 y 1611, foi mandáu tasar pol escultor que realizó'l retablu de Santiago d'Ávila. Costó 2800 reales y estrozar mientres la Guerra Civil.

Otra xoya que se caltién ye la Custodia, del sieglu XVII, por Heredia, un gran plateru abulense, costó 1050 reales.

### Sieglos XVIII, XIX, XX
Nel catastru del Marqués de la Ensenada 1751, sigui apaeciendo como conceyu colos conceyos enantes mentaos, como los d'El Espinarejo y Navalascuevas. Nél afírmase que tenía dos alcaldes: unu pa Nava'l moral y otru pa les aldegues. Amás méntase la esistencia d'una prisión de camín, pa faer noche antes de pasar el Puertu en direición a Ávila.

Nel términu de Navalmoral, apaecen mentaes delles Ventes a lo llargo del camín que comunica Burgohondo con Navalmoral de la Sierra y dempués con Ávila, lo qu'indicaría un importante tránsitu de mercancíes y homes, del Valle a Ávila, pol Puertu de Navalmoral.

Na documentación destaquen de Navalmoral los sos molinos, qu'aprovechaben la fuercia de los sos numberosos regueros. El miel, qu'inda na actualidá per parte d'unu de los productores del pueblu, llogró importantes premios a nivel nacional, y les camperes, que más tarde fueron calificaos por Madoz, nel so diccionariu xeográficu y estadísticu d'España, como los meyores del país.

Nesti diccionariu que Madoz escribió hacia 1850 de Navalmoral citó lo siguiente:

Mientres la invasión napoleónica a principios del sieglu XIX destruyóse la Ilesia y utilizóse como cuadra. La Ermita de La nuesa Señora de Aldeavieja tuvo peor suerte yá que la nueche del 3 al 4 d'avientu de 1808 les tropes napoleóniques dormieron na ermita, quemar y lleváronse les coses de valor.

Cofradería de la Veracruz: Cofradería importante, famosa na contorna porque al salir en Xueves Santu se flagelaban realmente na procesión. Apaez yá documentada nel sieglu XVIII, anque de xuru tuvo de constituyise con anterioridá. Llegó a tener munches propiedaes.

## Demografía
El conceyu, que tien una superficie de 43,35&nbsp;km², cuenta según el padrón municipal pa  del INE con  habitantes y una densidá de &nbsp;hab./km².





## Fiestes
* Les Águedas el 4 de febreru 
* Llunes de Hornazo: En Selmana Santa aparte de les procesiones y fiestes típiques, el Llunes de Pascua'l pueblu enteru dir al campu a comese'l Hornazo típicu d'esta zona.
* San Antonio de Padua el 13 de xunu , son les fiestes patronales del conceyu y celébrense per tolo alto el 12,13 y 14 de xunu.
* San Cristóbal el 11 de xunetu, la cofradería entama la so fiesta nel pueblu y na ermita que ta asitiada a lo alto del Puertu de Navalmoral (1514m)
* Nuesa Señora de Aldeavieja el 15 d'agostu, son les fiestes populares de branu.

## Barrio
* Barrio de la Ilesia:
* Barriu del Cantón:
* Barriu de los Berrocales:
* Barriu de les Eres Grandes:
* Barriu de les Eres Chiques:
* Barriu de los Molineros:
* Barriu del Pilar:
* Barriu de la Costanilla:
* Barriu del Parador:
* Barriu de la Torre:

## Gastronomía

Navalmoral de la Sierra cunta con carniceríes de ganadería propia criándose toa ella nel términu municipal de Navalmoral. Nelles podemos atopar el típicu chuletón d'Ávila, un bon cabritu, gochucu, chorizu y morciella artesanal... y carnes típiques de la contorna. Tamién tien panaderíes con fornos de lleña antiguu onde s'ellabora los panes típicos y dulces de tola vida.

Hai que citar platos típicos de Navalmoral, como son les pataques revolconas, que s'acompañen con torrendos: La so ellaboración consiste en cocer con agua patata con ayu, comíns, lloréu y daqué de pan. N'otru recipiente tuesten los torrendos. Depués estrémense y nesa mesma grasa añade'l pimentón, que s'echa a les pataques. Tou machúcase. Sírvese xunto colos torrendos.

Les xudíes pintes con chorizu: Faise un refritu d'aceite con ayu, cebolla, pimientu, lloréu, farina y pimentón. Añadir agua, los pipos y el chorizu. Depués tou ello cuezse. Dalgunos añaden arroz. Una variante d'esti platu son les xudíes blanques con oreya.

El cocíu lleva ente los sos ingredientes pata y costiella de gochu, falda d'oveya, tocín de gochu, pataca, morciella, garbanzos y, poques gracies, el típicu rellenu. Yera habitual comelo en matanzas y en tiempu de vendimia.

La caldereta de cabritu o corderu: Que lleva pimientu, cebolla, ayu, pimienta y tomillu. Tou ello tuéstase y se rehoga cola carne. Depués cuezse tou xuntu. Últimamente convirtióse en tradición nel fin de selmana posterior a la Virxe de Aldeavieja, una caldereta que financiada pol Conceyu y cocinada pola Asociación d'Ames de Casa de Navalmoral, axunta a los habitantes y foresteros en redol a la Plaza Grande, onde se tastia la yá famosa caldereta acompañada con una bona jarra de vinu tinto de la tierra y un pan de fogaza. Acabante cenar y de que cada familia recueya les sos meses y los sos platos, la xente va asitiándose coles sos sielles alredor del escenariu puestu na plaza grande onde suel haber dalguna actuación, teatru o grupu de música, que ameniza la sobremesa.

El hornazo consiste en rellenar la masa de pan con chorizu, panceta y llombu de gochu. En Selmana Santa la fiesta más importante dempués de les procesiones y mises, ta'l fin de la Cuaresma que se celebra con un gran Hornazo popular nes contornes del pueblu, antes nun llugar llamáu El Peralejo y agora nun llugar llamáu Navahornos al tener meyor accesu. Ellí axúntase tol pueblu'l Llunes de Pascua a comer esti pan típico de la contorna.

La fruta más típico ye'l piescu. Ye propiu de los meses d'agostu y setiembre. Los piescos pueden comese frescos o preparar en almíbar, y tamién con vinu y azucre. Tamién se cultiven peres d'agua, mazanes, almendres, marmiellos, cereces, cirueles... y, poques gracies, la uva, mesma de los meses serondiegos, de la que los vecinos faen el so propiu vinu nes bodegues de les sos cases. Los figos abonden na zona y peracábense, amás de frescos, dexaos ensugar pal iviernu.

Les torrijes ellaborar en Selmana Santa. Cuezse lleche con pulgu de naranxa, canela y azucre. El pan cortar en rodajas y muéyase na lleche. Se reboza en güevu y tuéstense. Dempués asítiense nuna fonte cola lleche percima cubriendo les torrijas. Hai una variante que son les torrijas con vinu.

## Arquiteutura y Monumentos

### Ilesia de San Pedro Apóstol

La Ilesia de San Pedro Apóstol, foi construyida nel sieglu XVI, anque'l so presbiteriu procede del S. XV, esistiendo nel archivu del Diocesanu los planos y contratos, nos que s'axusten toles condiciones detallar y roblar pol notariu Diego Vázquez, pol Provisor Xeneral, Hernando de Biruela y l'arquiteutu Pedro del Valle, natural de Villacastín.

La so construcción empezó'l 3 d'avientu de 1563, anque la capiya mayor d'estilu góticu taba yá construyida.

Un arcu toral agudu, con nervios y flores, da pasu a la capiya mayor, con ventana gótica y bóveda de crucería, que se caltién de la dómina anterior a la intervención de Pedro del Valle.Na sacristía hai dos bóvedes de terceletes, rebaxaes.
Nel esterior destaca la espadaña de tres cuerpos a los pies de la nave central. El cuerpu inferior acovez un óculo y la portada de la ilesia. Los otros dos sirven de campanariu.
El contratu esplicar asina: "van faese dos pared qu'arrinquen del arcu de la capiya mayor, llamáu arcu toral. Van Ser simétriques, con cinco pies y mediu d'anchu."

La ilesia mide 33 metros de llargu y 15 d'anchu. Estremada en tres naves, dos llaterales y una central, dixebraes por dos arcaes de 32 pies d'altu.El preciu pa la construcción de la Ilesia foi afechu en 800 Ducaos qu'equivalen a 8.232 reales, pero los documentos cunten qu'hubo munchos problemes económicos, teniendo de volver a tasar la obra. Nel añu 1.870, el notariu Suárez Dávila tasar en 1.700 reales, siendo'l preciu final que costó.

El retablu construyíu por Gabriel Campuzano ente 1.603 y 1.611, foi mandáu tasar pol escultor que realizó'l retablu de Santiago d'Ávila. Costó 2.800 real y estrozar mientres la Guerra Civil.

El pisu camudó trés vegaes, el postreru en 1.804, realizaos por canteros de Cardeñosa, ye l'actual.

Otra xoya que se caltién el la Custodia, del sieglu XVII, por Heredia, un gran plateru abulense, costó 1.050 reales.

L'altar mayor, foi construyíu nesti sieglu por Benedicto San Segundu San Martín.

Rellacionáu cola relixón, tamién s'atopa otru costume, güei sumida y que consistía en dir a la ilesia, poner veles y rezar polos difuntos, pero nes lloses de la ilesia que-y correspondía a cada familia. El suelu de la ilesia ta formáu por grandes lloses de piedra que s'atopen arrexuntaes de trés en trés. La baldosa central posé un furu, que se supón que sirvía pa poder llevantala. Cada familia conocía la que-y correspondía.

### Ermita de La nuesa Señora de Aldeavieja

La ermita de La nuesa Señora de l'Aldea o de Aldeavieja apaez citada nel sieglu XV, nel Llibru de los Vevos Valores del obispáu d'Ávila, col nome d'ermita de Santa María la Vieya.

Ta en ruines, cerca de la ilesia. El so primer llibru de fábrica data de 1624. Yera d'adobe hasta que se reedificó en piedra a empiezos del sieglu XVIII. Tenía arcos y columnes paecíos a los de la ilesia.

La nueche del 3 al 4 d'avientu de 1808 les tropes napoleóniques dormieron na ermita, quemar y lleváronse les coses de valor.

### Ermita de San Cristóbal

Construyida hacia 1980, asitiar a lo alto del Puertu de Navalmoral (1514m) y el 10 de xunetu o'l domingu más cercanu la Cofradería de San Cristóbal entama una fiesta n'honor de San Cristóbal.

Celébrase una misa nel Puertu de Navalmoral, na Ermita de San Cristóbal, sácase'l Santu y bendícense los coches, dempués pártese llimonada con galletes y aprovéchase pa quedase ellí a comer.

Pela tarde suélense faer pequeños campeonatos de mus, petanca o calva y el ganador lleva un troféu de l'Asociación de San Cristóbal.

### Pilón de la Plaza Grande

La construcción de fonte foi executada por Valentín San Segundu, Alejo San Segundu, Lucio San Segundu y Benedicto San Segundu nel añu 1916. Naquellos años yera Alcalde Guillermo Herranz.

Como interés a destacar ye la canalización de la fonte, que ta construyida con canales feches en piedra llabrada, dende'l depósitu de les perales al propiu pilón de la Plaza Grande, que surtía d'agua'l pilón de la Plaza Chica. Esta nun yera potable por ser l'agua sobrante del pilón de la Plaza Grande.

La fonte o pilón de la Plaza Chica tamién surtía, pero nesti casu al Mataderu Municipal.

### La Calzada

Créese que ye de dómina romana, anque ye imposible de determinar yá que se superpone al camín antiguu a Ávila, yá mentáu na dómina medieval. La calzada debe de ser más antigua yá que sume en llugares anguaño despoblaos, de la cual namái queden les sos llendes llaterales, pero que pueden siguise perfectamente l'ascensión al Puertu de Navalmoral 1.514 m.

La Calzada empieza a unos 500m. de la Fuente del Barrialejo, cuando se xune'l camín antiguu a Ávila que pasa por ella, y sigue hasta llegar al Puertu de Navalmoral. Sicasí esti nun ye'l so orixe, pos la calzada sigue con direición al pueblu, bordiando'l monte onde s'atopa'l llamáu Picu de los Pozuelos. Apaez otru fragmentu de la calzada en dichu camino antiguu camín a Ávila, pero a la so salida al cascu urbanu, nuna zona onde s'afirma que al realizar la carretera actual, apaecieron restos d'una torre.

### Fonte del Lejío

Esiste una fonte na parte norte de la ilesia a unos 50 m de la mesma, llamada "El Lejío", anque'l so nome real ye El Ejido d'onde mientres sieglos s'enllenaben les piles d'agua bendito na ilesia, sobremanera el Sábadu de Gloria. El cura bendicir y guardábense en pequeños recipientes y botelles, considerando que tenía propiedaes melecinales.

### Molinos Fariñeros

Na actualidá inda queden los restos de 3 molino fariñeros de canal o de caz nes veres del Ríu de Santa María y un cuartu soterráu peles agües de la Presa de los Dos Regueros, anque Navalmoral llegó a cuntar con hasta 8 molinos de caz, según pon nel so diccionariu Madoz, depués cuando llegó la electricidá los molineros baxar al cascu urbanu y construyeron molinos llétricos. Los molinos que pueden vese son El Molín de la Madrecilla (el más modernu de mediaos del S.XX) , el Baxeru y el Medianeru que son anteriores al S.XIX y el que ta soterráu pola presa ye'l Cimero.

## Referencies

## Enllaces esternos