Idioma celtíberu

L**'idioma celtibéricu** o **celtíberu** foi una llingua paleohispánica perteneciente al grupu de les llingües céltiques de la familia indoeuropea. Foi falada nel área central de la península ibérica, nel antiguu territoriu de Celtiberia, teniéndose conocencia d'ella gracies a unes 200 inscripciones escrites fundamentalmente en signario celtibéricu, pero tamién en alfabetu llatín.

Estes inscripciones celtibériques distribuyir pol valle del Ebro y les cabeceres del Tajo y el Duero: monedes de plata y bronce, téseres de plata y bronce, plaquetas de bronce, cerámiques de barniz negru, ánfores, fusayoles, plaques de piedra, etc.

Anque la cronoloxía precisa de la mayor parte de les inscripciones celtibériques ye desconocida, les más antigües se documentan na primer metá del sieglu II e.C. y les más modernes a finales del sieglu I e.C. o quiciabes a principios del I&nbsp;d.&nbsp;C.

D'ente les llingües céltiques continentales, el celtíberu ta peor documentáu que'l galu, pero meyor que'l lepóntico y el gálata.

## Historia

A xulgar pol rexistru arqueolóxicu, los celtes llegaron a la península ibérica nel sieglu XIII e.C. cola gran espansión de los pueblos de la cultura de los campos d'urnes, ocupando entós la rexón nordeste. Nel sieglu VII e.C., mientres la cultura de Hallstatt espandir por amplies zones de la pandu y Portugal, llegando dellos grupos a Galicia. Sicasí, tres la fundación griega de Masalia (actual Marsella), los íberos vuelven ocupar el valle mediu del Ebro y el nordés peninsular a los celtes, dando pie a nuevos establecimientos griegos (Ampurias). Los celtes de la península quedaron asina desconectaos de los sos parientes continentales, de manera que nin la cultura celta de La Tène nin el fenómenu relixosu del druidismu llegaríen-yos nunca.

D'esta miente, col tiempu, l'aislamientu y la bien posible influencia d'otres llingües pre-indoeuropees falaes na península desenvolvióse una llingua independiente del celta común, l'idioma celtíberu.

Esta foi la llingua falada polos celtíberos, un conxuntu de tribus y pueblos qu'habitaben nel nordeste del área central de la península ibérica, de cultura céltica pero con influencia ibérica, adoptando d'éstos, ente otres traces, el so sistema d'escritura como más palantre va esponese. El so territoriu estender pol sistema Central y el valle altu del Ebro, y ente ellos atopábense principalmente los arévacos, los pelendones, los lusones, los pedretes, los belos, y seique tamién podría incluyise equí a los antiguos olcades, los turboletas, y los berones. Nel 133 e.C. , tres la cayida de Numancia, el so territoriu pasó a formar parte de la provincia romana de Hispania Citerior.

## Escritura

La escritura celtibérico ye una adautación casi direuta de la escritura ibérico nororiental a les particularidaes de la llingua celtibérica. Como'l so modelu, esta escritura presenta signos con valor silábicu, pa les oclusives, y signos con valor alfabéticu pal restu de consonantes y vocales. Dende'l puntu de vista de la clasificación de los sistemes d'escritura nun ye nin un alfabetu nin un silabariu, sinón una escritura misto que s'identifica de normal como semisilabario. Esti signario presenta los inconvenientes propios de los silabarios, yá que nun pueden representase correutamente nin los grupos d'oclusiva+líquida, nin les oclusives finales, qu'a diferencia de la llingua íbera sí tenía l'idioma celtíberu. El signario básicu ta formáu por 26 signos, en llugar de los 28 del signario ibéricu nororiental orixinal, yá que s'esanicia una de los dos vibrantes y una de les trés nasales. El signario celtibéricu tien dos variantes estremaes polos valor de los signos nasales: na variante oriental la nasal esaniciada ye la que n'ibéricu s'identifica con *m´*, ente que na variante occidental la nasal esaniciada ye la que n'ibéricu s'identifica con *m*, circunstancia que s'interpreta como prueba d'un doble orixe. Amás, cabo destacar que dalgunes de les inscripciones de la variante occidental presenten nicios d'usu del sistema dual que dexa estremar los silabogramas oclusivos dentales y velares sordos de los sonoros con un trazu añadíu: la forma simple representa la sonora y la forma complexa la sorda.

## Carauterístiques llingüístiques
A pesar de la más que posible influencia d'otres llingües autóctones pre-indoeuropees de la península, l'idioma celtíberu caltuvo la mayor parte de les estructures gramaticales propies de les llingües celtes.
* IE ***p-**, ***VpV** > **Ø**. La perda de la consonante /p/ n'entamu de pallabra y posición intervocálica ye la traza definitiva que cataloga al celtíberu como llingua celta y que lo estrema del lusitanu. Celta común *orc*, llatín *porcus*, lusitanu *porco* 'gochu'. Exemplos: *Oilaunika* 'dominadora' 2-mn-ika.
* IE ***kʷ > ku**: Una de les principales carauterístiques del celtíberu ye que, a diferencia de les otres llingües céltiques continentales como'l galu o'l lepóntico, ésti ye una llingua celta-Q, siendo les anteriores llingües celtes-P, esto ye, que'l soníu PIE **kw*, nun se tresformó en **p* sinón en **k*. Esto puédese reparar nel bronce de Botorrita onde la conxunción copulativa indoeuropea **-kwe* ('y') apaez trescrita *-ku.y* y non *-pe* como ye en galu y lepóntico. Ye este una traza que comparte coles llingües goidélicas (irlandés y gaélicu d'Escocia). Fora de les llingües céltiques el lusitanu y el llatín son tamién llingües-Q.

* IE ***ē/*eh/*eh₁** = **ī**. Conocíu traza del célticu común ejemplificado na pallabra del galu pa 'rei' *rix* n'oposición al llatín *rēx* (dambes dende'l IE *rēg-s). En celtibéricu presentar nel nome propiu *Munerigios* que significa lliteralmente 'rei o príncipe del monte' ( an** y ***m̥ > am**: Realización vocálica de les nasales en grau cero an / am, frente al llatín que fai en / em. ''arkanta'' (K.1.3) (arganta) 'platiada' antiguu irlandés ''argat'', llatín ''argentum'' < h2argn̥tom. ''tekametinas'' (K.1.1) < *dekm̥-eto 'décimu', llatín ''decem''.

* IE ***r̥ > ri**: Realización vocálica de la sonante líquida en grau cero r̥ > ri ante oclusivo. ''sekobiriked'' /segobriged/ y ''nertobis'' /nertobrixs/ < *nertobʰr̥gʰ-s. Célticu común ''briga'' 'llomba'.

* IE ***l̥ > li**: Realización vocálica de la sonante líquida en grau cero l̥ > li ante oclusivo: El xentiliciu ''litanokum'' formáu sobre ''litanos'' 'anchu, ampliu' < *pl̥tH-nos. Galu ''Litana''.

* Formación del comparativu en ''-ais/-is'' y del superlativu en ''-aisam/-isam'' frente a los dialeutos occidental y céltico de [[Beturia]] que formen el comparativu en ''-is'' y el superlativu en ''-am''. Exemplos: āku 'rápidu". āk-ais-os 'bien rápido': ''Akaizos'' (galu ''Akisos'')/ segos 'fuercia, victoria". seg-ais-a 'la bien fuerte': ''Sekaiza'' (celta común ''Segisa'') / ''letos'' 'anchu". let-aisama 'la bien 'ancha": ''Letaisama'' (celta común ''Letisama'').

* El celtíberu presenta un [[pronome relativu]] ''-ios'' dafechu tornáu (como faía, por casu, el [[Áticu (dialeutu)|griegu áticu]]), que nun se caltién en nenguna de les otres llingües céltiques, y, amás de la yá nomada ''kue'', 'y', ((en [[llatín]] ''que'', [[Áticu (dialeutu)|griegu áticu]] ''te'' ()), les partícules ''nekue'', 'nin' (en [[llatín]] ''neque'' y en [[Áticu (dialeutu)|griegu áticu]] ''mēte'' () < ''mē'' () 'non' + ''te'' 'y' < IE ''*kwe''), y ''ve'', 'o' (en [[llatín]] ''-ve'' y griegu áticu ''ē'' () < Proto-Griegu ''*ē-we'').

* Formación del [[suxuntivu]] en **s*', *gabiseti* ('tome') ([[irlandés antiguu]] *gabid*), *robiseti*, *auseti* (comparar col [[idioma umbru|umbru]] *ferest* 'faiga' or [[griegu antiguu]] *deiksēi* (, aorist subj.) / *deiksei* (, futuru indicativu) ('(lo que) amuese').

* Resultáu fricativa z resultante de /s/ y /d/ intervocáliques:
Exemplos: *bʰedʰom > *bezom* 'mina' (galu *bedom* 'fuesa, canal'). *segʰisa > Segaisa (grafiada como Sekaiza) > Segedza > Segeda (Galu *Segisa*). *Ups-edyo > *Usezyu > *Useizu* (celta común *Uxedia* <* Ups-edya). *sosyo > *soz* 'esto' (galu *sosio*).

Dada les dificultaes yá esplicaes que plantega l'alfabetu ibéricu na so adautación al sistema fonolóxicu d'una llingua celta, pa la reconstrucción de la [[fonoloxía]] del celtíberu úsense tamién les inscripciones y trescripciones de nomes en llingua celtíbera pero escrites en documentos y testos llatinos.


<sup>*</sup><small>Los signos ente barres, / /, indiquen los fonemes reconstruibles pal celtibéricu y < > la so grafía n'alfabetu ibéricu</small>

El fechu de qu'esistan oclusives sordes y sonores magar usase la mesma grafía pa representase deduzse per una parte porque les demás llingües celtes conocíes tienen dambos tipos de soníos, y por otra poles inscripciones en [[alfabetu llatín]] yá que amuesen que dichos soníos taben presentes na llingua falada.

La esistencia d'otros soníos ye más incierta; un exemplu ye que munches pallabres col grafema *z* < /s/ intervocálica, o bien < secuencia -dyo, correspuende nes inscripciones llatines a <d>, asina'l nome de la ciudá de *Sekaiza* en llatín trescríbese como [[Segeda]], polo que deduz que dicha pallabra tenía de sonar daqué como *[se'gêdza]*, con africada, en celtíberu.

[[Morfoloxía llingüística|Morfolóxicamente]], una de les carauterístiques del celtibéricu ye'l raigañu *o* en [[caso xenitivu]] singular en *-o*, en comparanza cola *-i* topada n'otres [[llingües céltiques]]. Otra carauterística ye la terminación verbal *-tuz* que presenta'l [[Manera imperativa|imperativu]] proveniente del imperativu IE -tōd (loutuz 'llava'l to' < *low-tōd.

Magar nun ser fáciles d'interpretar nin de traducir en toles ocasiones, a partir de les inscripciones celtibériques y de les terminaciones más abondoses nelles podemos conxeturar dalgunos de les traces morfolóxiques del celtíberu.
D'esta miente podemos deducir qu'al respective de les [[Declinación (gramática)|declinaciones]], habría 5 o 6 casos, al igual que nel [[proto-celta]]. La siguiente tabla avéranos a los casos de flexón pa los nomes masculinos en singular.


Coles mesmes el dativu en plural sería -b-.. 

El [[plural]] del celtíberu ye reflexu del indoeuropéu *-*ye* o, dacuando siguiendo'l desenvolvimientu posterior de dellos dialeutos europeos del propiu indoeuropéu atopamos plurales procedentes de **-oi*. Esto manifiesta una flexón nominal bastante típica pa una llingua indoeuropea. Namái atopamos una estraña terminación de singular en *-o* que raramente apaez nes llingües indoeuropees.

Al respective de la [[conxugación]], anque solamente identificáronse nes inscripciones celtíberes dos [[verbu|verbos]], nellos reparar claramente terminaciones típiques indoeuropees: *-t* ([[llatín]] *-t*, [[Griegu antiguu|griegu]] *-ti*) pa la tercer persona del singular y *-nti* (llatín *-nt*, griegu *-nti*, [[sánscritu]] *-nti*) pa la tercera del plural.

La [[tipoloxía llingüística]] d'orde ye [[Suxetu Verbu Oxetu|suxetu, verbu y predicáu]], que considérase, basándose n'otros llinguaxes arcaicos como'l [[hitita]], [[sánscritu]] y [[llatín]], el básicu pal reconstruyíu [[idioma proto-indoeuropéu]].

== Testos ==
Del idioma celtíberu llegar unes 200 inscripciones escrites fundamentalmente en signario celtibéricu, pero tamién n'alfabetu llatín, de les cualos son de destacar les siguientes:

=== Bronces de Botorrita ===


Los [[Bronce de Botorrita|bronces de Botorrita]] son cuatro plaques de [[bronce]] inscrites, procedentes del [[xacimientu arqueolóxicu|xacimientu]] del Cabezo de les Mines ([[Botorrita]], [[Zaragoza]]). La primera, la tercera y la cuarta contienen testos en llingua y [[escritura celtibérico]] (variante oriental), ente que la segunda contién un testu en [[llatín|lengua]] y [[alfabetu llatín|escritura llatino]] que contién la sentencia d'un xuiciu celebráu'l quince de mayu del 87 e.C. en [[Contrebia Belaisca]], razón pola que s'identifica'l xacimientu del Cabezo de les Mines con esta ciudá. El conteníu del primer bronce ye menos precisu, pero supónse que tamién tendría de ser un testu llegal. El tercer bronce ye'l testu paleohispánico de mayor llargor, anque'l so conteníu ye básicamente una llarga llista de fórmules onomástiques nes que s'identifica a unes 250 persones. El cuartu bronce ta bien estazáu, pero ta na llinia del primeru. Los cuatro bronces atópense anguaño depositaos nel [[Muséu de Zaragoza]]. Un exemplu de la trescripción d'unu d'estos bronces ye la siguiente:





=== Bronce de Luzaga ===

Trátase d'una pequeña placa de bronce de 16&nbsp;x&nbsp;15&nbsp;[[Centímetru|cm]] que contién un testu en llingua y [[escritura celtibérico]] na so variante occidental, onde se detecta l'usu del sistema dual que dexa estremar les oclusives dentales y velares sordes de les sonores. El testu ta realizáu cola téunica del puntiáu y distribúyese n'ocho llinies que contienen 123 signos. La placa presenta siete orificios distribuyíos de forma regular y presenta más d'un terciu de la superficie exenta d'escritura.

=== Bronce de Cortono ===


Trátase d'una llámina metálica topada en [[Medinaceli (Soria)]] correspondiente cola ciudá romana Cortonum. Con cinco llinies de testu celtíberu occidental. Topar ensin un contestu arqueolóxicu claro, anque'l so conteníu podría referise a un pactu ente pueblos y tar documentada ente los sieglos II – I e.C.

=== Inscripción de Peñalba de Villastar ===
Testu escritu en [[alfabetu llatín]] topáu na llocalidá de [[Villastar]] ([[provincia de Teruel|Teruel]]), y que probablemente se trate d'un [[Exvoto|testu votivo]]:



Que la so traducción podría ser: 

La traducción de Meid considérase incorreuta desque [[Jordán Cólera]] tradució *somei eni touzei* de Botorrita como 'nesti territoriu' demostrando que *eni* corresponder cola preposición 'en' (*eni* < *h₁en-i, cfr. celta común *eni*, llatín *in*). Esto demuestra que nin *eniorosei* nin *tiatunei* son dativos sinón llocativos. Tigino ye un xenitivu que depende de tiatunei: 'En Orosis y el tiatuno de Tigino. Alternativamente: 

== Galería: Exemplos d'inscripciones ==
<gallery>
Image:Tésera hospitalidad (Uxama).jpg|*Tessera d'Uxama (Osma, Soria). Signario occidental.
Image:Zaragoza - Museo - Grafito 01.jpg|Pieza de bronce (cara B) de Botorrita (Zaragoza). Signario oriental.
Image:Tessera Celtiberian (unknown).jpg|Tésera Fröhner. Procedencia desconocida. Signario oriental.


## Ver tamién
* Escritura celtibérico
* Celtiberia
* Celtíberos
* Cultura celtíbera

## Referencies
;Notes




### Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* Celtíberu en Lingvæ•imperii. Consultáu'l 4 de mayu de 2013.
* Llingua Hispanu-céltica o celtíbera en PROEL.. Consultáu'l 4 de mayu de 2013.
* Mapa de los pueblos pre-romanos d'Iberia (circa 200 AC), (en portugués) o (n'inglés) llatín. Consultáu'l 4 de mayu de 2013.
* José Javier Esparza, ''Celtiberos? o a cencielles Celtes''. Consultáu'l 4 de mayu de 2013.