Todi

**Todi** ye una ciudá y conceyu de  de la provincia de Perugia.

Atópase a lo cimero d'una llomba, que la so cume supera por pocu los cuatrocientos metros, que s'alza sobre'l valle mediu del Tíber.

El territoriu municipal, unu de los más vastos de la rexón d'Umbría, ta na so mayor parte compuestu per llombes y una miríada de pequeños nucleos. Los centros principales, amás de la ciudá de Todi, son Pantalla y la zona de Ponterio-Pian di Porto, qu'entiende tamién la zona industrial de la ciudá.

Todi forma parte de:
* Comunità Montana Monte Peglia y Selva di Meana
* Cittàslow

## Historia
Ciudá etrusca, fundada ente los sieglos VIII y VII&nbsp;e.&nbsp;C. polos umbrios col nome de *Tutere*, que significa ciudá de les llendes. Desenvolvióse particularmente ente'l sieglu V y el IV&nbsp;e.&nbsp;C. cuando, nel 340&nbsp;e.&nbsp;C., convertir en romana alquiriendo darréu'l nome de *Colonia Julia Fida Tuder* (sieglu I&nbsp;e.&nbsp;C.), col derechu a acuñar moneda propia. Cuando foi adscrita a la tribu Clustumina fueron edificaos los meyores y más bellos palacios romanos.

Mientres l'Alta Edá Media, Todi entró en decadencia, sabiéndose pocu sobre esti periodu. Foi una comuña llibre y depués señoría colos Atti, antes d'entrar a formar parte de los Estaos de la Ilesia. Nel sieglu XII la ciudá conoció una nueva espansión urbanística, estendiéndose dende'l Castello d'Alviano, al sur, al Pianu dell'Ammeto xunto a Marsciano, al norte, dende la sincrinale de los monti Martani al este a la Gole del Forello, sobre'l Tíber, al oeste.

En 1244, los trés burgos creaos poles clases artesanales fueron arrodiaos por un muriu de cerca de 4 quilómetros de llargu, con puertes y bastiones entá íntegros. En 1367 convertir en comuña autónoma, pa entrar a formar parte de los Estaos de la Ilesia, y empezó la so decadencia pasando d'un señor a otru, ente ellos los Malatesta y Francesco Sforza).

## Monumentos y llugares d'interés
Todi ta arrodiáu per trés muralles más o menos completes: la más esterior ye medieval, la del mediu ye romana, y la más interior ye reconocible como parcialmente etrusca.

* **Piazza del Popolo**
* **Duomo** o «cattedrale di Santa Maria Assunta» (sieglu XI). Ye d'estilu góticu y dizse construyíu sobre una antigua edificación romana, probablemente un templu dedicáu a Apolo (equí atopóse una antigua estatua de bronce de Martehttp://penelope.uchicago.edu/Thayer/Y/Biographical/Diary/edited/0800/26.html#00A98.31, güei nos Museos Vaticanos). La ilesia actual foi casi totalmente reconstruyida dempués d'un fueu en 1190. La principal traza de la so fachada rectangular ye'l gran rosetón central, añadíu en 1513. Del mesmu periodu ye la puerta de madera de la entrada, obra d'Antonio Bencivenni de Mercatello, del que güei namái queden los cuatro paneles cimeros. La parte posterior de la fachada ta ocupada por un xigantescu Pintura al frescu frescu de Ferraù da Faenza representando *El xuiciu universal*, encargu del cardenal Angelo Cesi, nel que puede estremase la influencia de Michelangelo. El coru inclúi l'altar góticu y un magníficu zarru de madera (1521) de dos plantes. Hai un muséu na so cripta.

* Ilesia de **San Fortunato**. Ye un templu paleocristianu (sieglu VII) del que queden dos lleones esculpíos nel portal d'entrada. En 1292 los franciscanos empezaron a edificar un nuevu templu góticu, obres que cesaron mientres la plaga de 1348, acabándose la parte inferior de la fachada na segunda metá del sieglu XV. Nel so cripta hai una tumba de cuatro santos, ente ellos San Cassiano), según la tumba de Jacopone da Todi. Otra obra d'arte destacao ye una *[[Virxe con Neñu]]* obra de Masolino da Panicale.

* **[[Templu de Santa María de la Consolación (Todi)|Templu de Santa María de la Consolación]]**, una ilesia renacentista que ye la principal de Todi, y atópase fora de los murios, nuna de les fasteres de la llomba. Empezar nel añu 1508 y de cutiu atribuyóse, ensin abondu fundamentu, a Bramante. Tien planta de cruz griega: tres ábsides son poligonales y el del norte ye semicircular. Arquiteutos que trabayaron nella fueron Cola da Caprarola, Antonio da Sangallo el Mozu, Baldassarre Peruzzi, Galeazzo Alessi, Michele Sanmicheli, Vignola y Ippolito Scalza. La ilesia inaugurar en 1607.

* **Palazzo dei Priori**. El palaciu del prior atopar nel llau meridional de la Piazza del Popolo. Empezar en 1293 y más tarde amplióse como sede del *podestà*, el priores y los gobernadores papales.

*Los palacios del **Capitano** y del **Popolo**, que s'atopen xuníos. Na última planta de los palacios atopa'l Muséu de Todi, reordenáu y reabiertu al públicu nel añu 1997.

*El «Palazzo del Popolo» (Palaciu del Pueblu) ye una construcción góticu lombarda que yá esistía nel añu 1213, y ye unu de los palacios comunales más antiguos d'Italia. Abarca dos grandes sales: la Sala Grande Inferiore», o «Sala delle Pietre», y la Sala Grande Superiore», qu'alluga la Pinacoteca comunal.

*El «Palazzo del Capitano» (Palaciu del Capitán), n'estilu góticu italianu, alzóse alredor del añu y foi llamáu Nuevu Palaciu Comunal, pa estremalo del anterior. Atopar a dos niveles distintos: la primer planta alluga la Sala de Xusticia (anguaño, sede del Conseyu Comunal), coles oficines del xuez na inferior. La segunda ta anguaño ocupáu pol Muséu de la Ciudá, con afayos y restos de la historia de Todi. Inclúi una siella de montar usada por Anita Garibaldi. Delles sales tienen pintures al frescu con hestories de la ciudá y semeyes de los sos homes más pernomaos.

*Marte de Todi, bella estatua etrusca, que data del sieglu V&nbsp;e.&nbsp;C. y que foi afayada en 1835, soterrada xunto a los murios del **Conventu de Montesanto**, bien próximu a la ciudá.

## Evolución demográfica

## Personalidaes rellacionaes con Todi
* El papa Martín I (649-655);
* El poeta y beatu Jacopone da Todi (h. 1230 - 1306)
* La beata Esperanza de Jesús (1893-1983)

## Frazioni
Los principales barrios o nucleos de población son:

Asproli, Cacciano, Camerata, Canonica, Casemasce, Cecanibbi, Chioano, Collevalenza, Cordigliano, Duesanti, Ficareto, Fiore, Frontignano, Ilci, Izzalini, Loreto, Lorgnano, Montemolino, Montenero, Monticello, Pantalla, Pesciano, Petroro, Pian di Porto, Pian di San Martino, Pontecuti, Ponterio, Ponterio Stazione, Porchiano, Quadro, Ripaioli, Romazzano, Rosceto, San Damiano, Spagliagrano, Torrececcona, Torregentile, Vasciano.

## Ver tamién
*Etruscos
*Italia
*Marte de Todi
*Umbría

## Referencies

## Enllaces esternos

*Umbria Guia d'Umbria, información sobre Todi (en Castellán)
*Periódicu local ''online''
*UmbriaOnline
*Todi Online 
*UmbriaTravel