Drimys winteri

El **canelu mapuche** (***Drimys winteri***), ***foike*** o ***foye*** en mapudungun, ye un árbol siempreverde qu'habita en gran parte del territoriu de Chile y zones vecines d'Arxentina. Ye l'árbol sagráu del pueblu mapuche.

## Distribución

En Chile habita dende la Rexón de Coquimbo, onde ta presente nel Parque Nacional Monte Frai Jorge a 30° S, hasta l'estremu sur de Tierra del Fueu na Rexón de Magallanes a 56° S. 

Ye una de les especies colonizadores de los terrenales deforestaos nel sur del país, formando los *renovales* o montes nuevos dempués d'una quema forestal o una balta.

Afacer con facilidá a una gran variedá de condiciones climátiques y edáficas: tolera bien l'hinchente y los suelos acedos.

Nel so más austral rangu natural de distribución tolera temperatures de −20&nbsp;°C. Desenvuélvese bien nel sur d'Inglaterra, pero nes Islles Feroe, que les sos procedencies fueron direutamente traíes de los montes más australes de Tierra del Fueu probó ser especialmente resistente al fríu. Esiste un espécime en bon estáu en Northumberland, nel nordeste d'Inglaterra. Foi llantáu na mariña norte del Pacíficu d'Estaos Xuníos.

## Na cultura mapuche
Na cultura mapuche esti árbol tien calter sagráu y ye'l símbolu de la machi. Suel haber unu plantáu xunto al rehue mientres les ceremonies llamaes guillatún y machitún, onde s'utiliza una de les sos cañes pa llanzar parte de les ufriendes líquides. Otra manera, na cultura tradicional huilliche, l'árbol sagráu ye'l lloréu yá que el canelu ye acomuñáu cola bruxería.

Nel sieglu XVI, los loncos o boigues usaben un cayáu de canelu como símbolu de la so autoridá en tiempos de paz y por eso dábase-yos el nome de *nge<o>n</o> foye*, «dueños del canelu» en mapudungun, que derivó nel términu acastellanáu boigue.

## ''Drimys winteri'' como planta hospedadora

Esta especie ye la única planta hospedadora del lepidópteru *[[Ithutomus valdivianus]]* de la familia Yponomeutidae.

## Usos
La so corteza ye rica en taníns, que repelen a los inseutos consumidores de madera, y tamién contién grandes cantidaes de vitamina C, lo que convirtió al canelu na primer fonte comercial d'esti remediu contra l'escorbutu.

La so madera, de color acoloratáu y pesada, tien formosos grabaos. Usar en mueblaría y preseos musicales. Nun ye durable al esterior porque l'agua continuo estropialo. Nun s'utiliza enforma como lleña pola mor del fumu picante que despide, pero sí tien usos madereros na confección de tables de bona calidá o como reemplazante de baxu costu del alerce nel llogru de tejuelas de durabilidá inferior.

## Carauterístiques

### Morfoloxía
El canelu ye un árbol de tueru buxu pocu ramificáu que puede algamar unos 20&nbsp;m d'altor.
* **Corteza**. La so corteza usóse pa combatir l'escorbutu pol so altu conteníu de vitamina C.
* **Madera**. La so madera ye de color acoloratáu y de fibra curtia, como la de les coníferes. 
* **Fueyes**. Les sos fueyes son llanceolaes y pueden llegar a midir unos 20&nbsp;cm, de color verde brillante pol fai y ablancazaes pol viesu. 
* **Flor**. El so flor ye blanca col centru mariellu y ta compuesta d'un gran númberu de pétalos y estames. 
* **Frutu**. El so frutu ye una baga azulada.

## Taxonomía
*Drimys winteri* describióse por J.R.Forst. & G.Forst. y espublizóse en *[[Characteres Generum Plantarum]]* 84, t. 42, nel añu 1775. (29 Nov 1775)
;Variedaes aceptaes:
**[[Drimys winteri var. chilensis]]* (DC.) A.Gray

;Sinonimia:
* *Cortex winteranus* Garsault
* *Drimys aromatica* Descourt. ex Baill.
* *Drimys aromatique* Descourt.
* *Drimys chilensis* DC.
* *Drimys chilensis var. latifolia* Miers
* *Drimys granatensis* Mutis ex L.f.
* *Drimys magnoliaefolia* Kunth ex Eichler
* *Drimys paniculata* Steud.
* *Drimys polymorpha* Spach ex Baill.
* *Drimys punctata* Lam.
* *Drimys winterana* Thell.
* *Wintera aromatica* Murray
* *Winterana aromatica* Sol. ex Foth.
* *Winterana cortex* Daléchamps

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* Hokche, O., P. E. Berry & O. Huber. 2008. Nuev. Cat. Fl. Vas. Venezuela 1–860. Fundación Instituto Botánicu de Venezuela, Caracas, Venezuela.
* Macbride, J. F. 1938. Winteraceae, Flora of Peru. Publ. Field Mus. Nat. Hist., Bot. Ser. 13(2/3): 699–700.
* Smith, A. C. 1943. The American species of Drimys. J. Arnold Arbor. 24(1): 1–33. 
* Zuloaga, F. O. 1997. Catálogu de les plantes vasculares de l'Arxentina. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 74(1–2): 1–1331.
## Enllaces esternos

* &  1776. Char. Xen. Pl., ed. 2. 84. 
* Missouri Botanical Garden. 02 Jan 2011 http://www.tropicos.org/Name/34200002