Ilex aquifolium

El  ye un arbustu o como muncho un pequeñu árbol de la familia de les Aquifoliacees. Puede llegar a midir unos 20 metros d'altor y vivir quinientos años, anque de normal nun pasa de los cien. Forma parte de la tradición decorativa navidiega en sustituyendo al arfueyu, na tradición occidental católica. 

## Descripción
Arbustuo arbolín glabro, funcionalmente dioicu, davezu d'unos 6 ó 15 m d'altor, con tueru rectu, porte piramidal, y con copa trupa y ramosa dende la base. Tien la corteza llisa mientres tola so vida. De primeres ye d'un color verdosu y a partir del segundu o tercer añu va tomando un tonu gris escuru definitivu. Les sos fueyes son persistentes, simples, peciolaes, alternes, con forma ovalada y, como cualidá más carauterística, con un cantu fuertemente espinosu nos exemplares nuevos y nes cañes más baxes nos adultos y, nin espinoses lateralmente, nin coriacees y de color muncho más claro les moces de les cañes cimeres d'estos postreros. Duren unos cinco años y son de color verde bien brillosu pol fexe y verde amarellentáu mate pol viesu, totalmente lampiñas, bien ríxides y coriacees.

Les flores pueden tener hasta 9 mm. de diámetru, daqué menos les femenines; tán solitaries o en visus más o menos trupes. Les femenines son dialipetalas, y les masculines rotacees (actinomorfes con tubu bien curtiu y pétalos patentes), toes de color blancu o rosáu y dacuando enllordiaes de púrpura. Tienen cuatro o cinco sépalos ya igual númberu de pétalos, d'estaminodios soldaos al receptáculu debaxo del ovariu les femenines y d'estames soldaos a la corola les masculines.

Producen los exemplares femeninos un frutu pocu carnosu (drupa), globosu/elipsoidal centimétrico, de color verde nun primer tiempu y depués d'un color coloráu brillante o mariellu vivo, que maurez bien tarde -escontra ochobre o payares- y que permanez enforma tiempu nel árbol, de cutiu mientres tol iviernu. Contién nel so interior cuatro o cinco granes (pirenos).

## Distribución atopen xardones nel oeste d'[[Asia]] y [[Europa]] formando parte, con exemplares sueltos, de la soviesca de carbayeres y fayedales especialmente. Anque n'ocasiones puede llegar a formar una trupa carba como especie dominante. Como rique siempres d'ambientes húmedos y avesíos, criar nel interior de los montes o nes fasteres d'aveséu, tajos y focetes de monte. Xube hasta más allá de los 2000 metros y siempres en suelos frescos y sueltos, preferentemente xilizos.

N'España dar nel Valle del Rudrón (Burgos); sicasí'l acebal de Garagüeta (Soria, España), ye'l mayor monte de xardones esistente na Península Ibérica y d'Europa meridional. Entiende 406 hectárees de monte, de les cualos 180 son masa puro continua de xardones que crecen de forma llaberíntica formando bóvedes nes que s'abelluguen tordos, corzos y malvises. El conxuntu tien un estraordinariu valor ecolóxicu 
Tamién s'atopa distribuyíu de manera abondosa na contorna de Sanabria en Zamora.

## Usos

### Melecinales
El xardón yera yá conocíu por Aristóteles. Llamábalu "paliuro" nos sos testos. La medicina natural tradicional emplegó'l xardón dende bien antiguu. Les sos propiedaes deriven de la presencia nes sos fueyes de ilicina (ilixantina), acedu cafetánico, dextrosa, goma, cera y otres sustancies en menor cantidá.

El fervinchu de les fueyes cocíes usábase como diuréticu y como llaxante. Los frutos son purgantes y, en mayores dosis, un vomitivu enérxicu (d'usu bien peligrosu pa neños). 
Coles mesmes, la maceración en vinu, de les fueyes cortaes en pedacitos, sirvía como tonificante.

### Cinexéticos
La corteza del tueru y de les cañes contién hidrocarburu iliceno, ácidos grasos, pectina y viscina. De dicha corteza, cocida y lleldada por enterramientu, llógrase lliga pa cazar páxaros. L'usu d'esti arte de caza ye bien antiguu. Puede atopase descrita'l llogru de lliga de xardón en llibros de plantes del sieglu XVIII.

La lliga, o liria, ye una sustancia mafoso cola cual se embadurnan les varetas (d'espartu, de xuncos, etc.) y depués asitiaes en sitios que visiten los páxaros, éstos queden pegaos a elles poles sos plumes. La lliga llógrase tamién del arfueyu, (*[[Viscum album]]*) y del ajonje (*[[Andryala ragusina]]*). Anguaño fabrícase a partir de productos adesivos sintéticos. Emplegar lliga pa cazar aves, ta prohibíu n'España por ser un métodu non selectivu de caza. Una sentencia del Tribunal Constitucional, del 4 de Xunu del 2013, declaró inconstitucional, y ensin efeutu, la última Llei de la Comunidad Valenciana 13/2004, artículu 10, qu'intentaba llegalizar la caza de tordos, emplegando lliga, por aciu el tradicional "parany".

### Domésticos
El xardón tien, dende bien antiguu, un usu importante en xardinería pol so especial guapura nes fueyes y frutos, amás de ser una escelente sebe porque tolera bien la fradadura, lo mesmo que'l boxe. Esisten munchos xardinos con sebes de xardones modelaos, especialmente nel Reinu Xuníu.

La planta del xardón ye igualmente usada, xunto col arfueyu (*[[Viscum album]]*), como adornu nes cases mientres les feches navidiegues.
Usábase tradicionalmente pel hibiernu nel norte y centru d'Europa, yá que suel tener frutos nesa dómina. Darréu esti costume estender a otros países a mediaos del sieglu XX, ente ellos España en 1930.

### Ebanistería
El xardón tien una madera bien apreciada n'ebanistería. Ye bien dura y compacta, tantu que nun flota na agua al igual que-y asocede a la madera de boxe (*[[Buxus sempervirens]]*) y de palosanto (*[[Bulnesia sarmientoi]]*), ente otres. Nun tien dibuxu y ye malo de trabayar. Usar en marquetería, tornería, ferramientes de carpinteru, culates d'armes de fueu, etc. Toma perbién los tintes, polo que se faen perfectes imitaciones del ébanu (*[[Diospyros ebenum]]*). 

Como datu interesáu, na reconstrucción del Palaciu Real de Madrid (añu 1738), emplegóse madera de xardón nes sos ventanes, pola so bona calidá y resistencia al podrén.

"La varita de Harry Potter taba fecha de madera de xardón."

### Especie protexida
La recoyida del xardón pa usos melecinales, ornamentales, cinexéticos, y n'ebanistería, acarretó-y non pocos daños, hasta'l puntu de tar en peligru d'estinción en munchos sitios. Anguaño ye una especie protexida n'amplies estensiones de dellos países europeos. En tol territoriu español tamién ta protexíu.

El fechu de maurecer los sos frutos pel hibiernu, da-y a esta planta un valor ecolóxicu bien importante, por ser una fonte singular d'alimentu pa munches especiessobremanera de páxaros, mientres la estación más dura pola escasez de recursos. El urogallo (*[[Tetrao urogallus]]*) -una ave tamién protexida n'España- alimentar en plenu iviernu de les drupes (y a falta d'éstes de les fueyes) del xardón. 

Pal consumu navidiegu, los viveros de plantes, cultiven los xardones en tiestos y vender mientres les fiestes. Tamién esisten anguaño planes esperimentales de reforestación de montes por aciu xardones. 

Anguaño la provincia de Soria tien más de 1.500 ha n'acebales puros d'orixe natural y nel so conceyu de Oncala celébrase'l 9 d'avientu de cada añu la so tradicional Fiesta del Xardón.

### Dixebra
Seique, por cuenta de la semeyanza d'usos, con frecuencia confunde l'arfueyu col xardón. Curiosamente, dambos utilícense poles sos propiedaes melecinales, empléguense como adornos navidiegos y son materia primo pa fabricar la lliga pa cazar. Sicasí dambes plantes nun tienen namás de mancomún y son bien distintes. 

El xardón (*[[Ilex aquifolium]]*) ye un árbol de gran porte que llega a los 10 m d'altor. Tien les fueyes verdes, perennes y los frutos en forma de drupes coloraes. 

L'arfueyu (*[[Viscum album]]*) ye una planta parásita que los sos tarmos, d'hasta unos 50 cm de llargu, engaten polos tueros y cañes de los sos árboles güéspedes. Los frutos, en forma de bagues, son paecíos a los granos d'uva blanca, anque más pequeños y tresllúcíos. De cutiu ye una amenaza pa la vida de les especies forestales que parasita porque se convierte fácilmente nuna plaga. 

## Taxonomía
*Ilex aquifolium* describióse por Carlos Linneo y espublizóse en *[[Species Plantarum]]* 1: 125. 1753. 
;Etimoloxía:
***ilex***: nome xenéricu que yera'l nome designáu en llatín pa una especie de *Quercus* (*[[Quercus ilex]]*) comúnmente llamada encina, que tien una xamasca similar al xardón européu, y dacuando confundir con él.

***aquifolium***: epítetu llatín compuestu por *aqui*, de *acus, -uus*, aguya, y *folium, -ii* fueya, col sentíu de "fueyes picantes". Emplegáu por Pliniu'l Vieyu en Historia naturalis (*27, 63*), y por Catón el Vieyu en *[[De Agri Cultura]]* (*31, 1*), col significáu de "xardón".
;Sinonimia:

## Nome común

## Ver tamién
* Terminoloxía descriptiva de les plantes
* Cronoloxía de la botánica
* Historia de la botánica
* Carauterístiques de les aquifoliacees
## Referencies

## Bibliografía
# Hickman, J. C. 1993. The Jepson Manual: Higher Plants of California 1–1400. University of California Press, Berkeley.
## Enllaces esternos

* Ilex aquifolium n'Árboles Ibéricos