Idioma guarijío

El **guarijío** (tamién *huarijío*, *warijío* o *varijío*) ye una llingua utoazteca falada por aproximao 1 313 persones nel noroeste de Méxicu, munchos de los cualos, especialmente muyeres, son monollingües.

## Clasificación

Según el Ethnologue el guarijío clasificar de la siguiente manera: 
* **[[Llingües uto-azteques]]**
** **Uto-azteques del sur**
*** **Sonorense**
**** **Tarahumarano**
***** **Guarijío**

## Distribución xeográfica

Esisten un par de dialeutos o variedaes xeográfiques de guarijío, conocíes como guarijío de la sierra y guarijío del ríu. El dialeutu de la sierra fálase principalmente nel oriente del conceyu d'Uruachi (con dellos falantes nel conceyu de Moris al norte y el conceyu de Chínipas al sur) y pela redolada d'Arechuyvo, nel estáu de Chihuahua. El dialeutu del ríu atopar al suroeste, la mayoría de los falantes habiten a veres del ríu Mayu y el regueru Guajaray, al norte de San Bernardo, conceyu d'Álamos, nel estáu de Sonora. 

Los guarijíos de la sierra llamen *-macurawe* o *-makulái* a los guarijíos del ríu y llámense a sí mesmos *-warihó*. Los guarijios de ríu llámense asina mesmu *-warihío* y llamen a los de la sierra "tarahumaras". Anque estos dialeutos presenten diferencies sistemátiques nun son bien distintes ente sigo. Nun hai enforma contautu ente los dos grupos y anque los dialeutos son claramente distintos, lingüísticamente nun son bien distintos, a pesar de que los falantes dicen que l'entendimientu mutuu ye difícil.

### Variedaes

Conforme al INALI, el guarijío tien dos variantes:

* **Guarijío del norte o ''warihó***. Tien 696 falantes aproximao. 
* *'Guarijío del sur o *makurawe**'. Tien 617 falantes aproximao.
 
=== Estatus oficial ===

Esta llingua xunto con toles llingües indíxenes de Méxicu y l'español fueron reconocíes como "llingües nacionales" por cuenta de la [[Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes]] promulgada y publicada nel añu 2003.

== Fonoloxía ==
De siguío amuésense los cuadros de vocales y consonantes que cunta la llingua guarijío.
=== Vocales ===


El guarijío estrema ente vocales llargues y curties y l'acentu ye fonémico. 

=== Consonantes ===

L'inventariu de consonantes del guarijío del norte inclúi:



* Les oclusives /p, t, k/ tienen alófonos sordos [p, t, k] y sonoros [b, ɾ, g]. Los alófonos [b],[g] apaecen cuando los fonemes /p, k/ van ente dos vocales, la segunda de les cualos ye sorda. El alófono [ɾ] de /t/ apaez ente dos vocales átones postóniques.
* El fonema /s/ amás de alófono principal [s] tien [ʃ] ante /i/, en ciertos casos la vocal /i/ "cai" lo cual produz un contraste fonolóxicu ente /s/ y /ʃ/ a final de sílaba.

== Gramática ==
El guarijío tien una traza tipológicamente raru consistente en tener como orde básicu l'orde sintácticu oxetu verbu suxetu ([[Oxetu Verbu Suxetu|OVS]]). De toles ordenaciones posibles esta ye la que menos s'atopa ente les llingües del mundu (munches otres llingües utoazteques presenten un orde [[Suxetu Oxetu Verbu|SOV]] o [[Verbu Suxetu Oxetu|VSO]]).

La morfoloxía nominal ye relativamente simple, al igual qu'en [[náhuatl]] el nome presenta dos formes básiques de singular son:
* La forma de absolutivo marcada pol sufixu /-la/ o cero (en náhuatl /-tl<sup>i</sup>/ o cero)
* La forma tenida marcada pol sufixu /-wa/ (en náhuatl /-w<sup>i</sup>/).
Les formes de plural, al igual qu'en náhuatl, son de dos tipos: por reduplicación de la sílaba inicial o marcaes pol sufixu procedente del proto-utoazteca **-el mio'' (les diferencies principales son en náhuatl apaecen otres marques secundaries de plural y tamién que se fai un usu muncho más acutáu de la reduplicación).

## Ver tamién
* Guarijíos

## Notes y referencies

## Enllaces esternos

*