Sajazarra

**Sajazarra** ye un conceyu de la comunidá autónoma de La Rioxa (España).
Asítiase en redol a la confluencia de los ríos Aguanal y Ea.

Forma parte de l'Asociación ''Los pueblos más guapos d'España''

## Historia
La primer mención de la villa, col nome de Saggazahar, apaez nun documentu del cartulariu de San Millán de la Cogolla, cuando'l rei de Pamplona, Sancho "el de Peñalén", dona delles tierres nel so territoriu al cenobiu rioxanu'l día de Reyes del añu 1075. Antes del final del sieglu XI apaez nel Fueru de Miranda de Ebro en 1099 cola denominación de "*Saja*".

En 1146 apaez col nome actual nos documentos de concesión de fueru a Cerezo de Río Tirón per parte d'Alfonsu VII.

En 1169 el rei Alfonsu VIII donó la villa al monesteriu de Valdefuentes, n'escritura fechada en Tudela.

Foi fortificada ente los sieglos XII y XIII. En 1463 foi una de les cinco villes fundadores de la Hermandá d'Álava xunto con Vitoria, Miranda de Ebro, Pancorbo y Salvatierra.

El so castiellu/palaciu foi construyíu na segunda metá del sieglu XV al tresformase la villa en señoríu de los Velasco.

La villa y el castiellu pertenecieron a los Condes de Nieva.

La villa tamién perteneció a Bugedo.

## Demografía
A 1 de xineru de 2010 la población del conceyu xubía a 137 habitantes, 72 homes y 65 muyeres.

## Llugares d'interés

### Edificios y monumentos

#### Castiellu-Palaciu
Construyíu nel sieglu XV al tresformase la villa en señoríu de los Velasco. Pol so bon estáu de caltenimientu ye una de les fortaleces más belles de La Rioxa. Anguaño ye propiedá particular.

Ta construyida en piedra de sillería. La so configuración ye paecida al Castiellu de Cuzcurrita de Río Tirón, con un recintu esterior rectangular, cubos redondos nes esquines y flanqueando la puerta d'accesu. Nel centru del apartaz llevanta la torre del homenaxe, de planta tamién rectangular, con torrexones octogonales nes sos esquines, coronada con matacanes y almenes.

#### Restos de la muralla y puerta denomada L'Arcu
El trazáu de la muralla, de forma trapezoidal, ye de la segunda metá del XIII, de la dómina d'Alfonsu X el Sabiu, y solo puede reconocese yá nes traseres de les cases. De les cuatro puertes que tenía caltiénse la denomada l'Arcu, asitiada ente la ilesia y el Conceyu vieyu, gótica de los sieglos XIV o XV.

#### Ilesia parroquial de Santa María de l'Asunción

Bien d'interés cultural datáu del sieglu XII, construyíu en piedra de sillería y mampostería; suma de construcciones de delles dómines.
Nel so interior alluga una imaxe de la Virxe de l'Antigua. Cuenta con un retablu renacentista.

#### Ermita de Santa María de Celleros
Asitiar a quilómetru y mediu de la población en direición a Castilseco.

Edificiu románicu herreriano, de sillería y mampostería del sieglu XIII. Foi reformada ente los sieglos XVI y XVIII, amás d'en 1945. Tien un retablu neoclásicu, obráu por Leonardo Gurrea escontra 1804, y púlpitu y facistol barrocos. D'ella procede la Virxe de Celleros, patrona de la villa y que güei s'atopa na parroquia.

## Error cartográficu
En toponimia xeneral del IGN 1:25000 y 1:50000 apaez la ermita de Celleros como Ermita de San Bartolomé. Ye un claru error que tien de correxise. Afortunadamente la cultura popular ye fuerte y l'error (que persiste dende hai munchos decenios) nun consolidó. Ye la Ermita de Celleros, patrona de Sajazarra y antigua parroquia despoblada escontra'l sieglu XV.

### Ríu Mardancho
El ríu, que circunvala casi tol cascu urbanu, ye'l ríu Mardancho. Naz en Altable (Burgos) y desagua nel Tirón (Anguciana). Traviesa Altable (en Burgos), Foncea, Cellorigo, Granxa de Sajuela (enclave de Miranda de Ebro dientro de La Rioxa), Villaseca, Sajazarra, Cuzcurrita y Anguciana. Nel so cursu alto conózse-y como ríu "Roganto", en llugar de Mardancho. Sicasí, la cartografía denominar, nel sieglu XIX, como "Ríu Ea", que pasó a ser la denominación cartográfica consolidada. 
L'error orixinal pue ser pol siguiente motivu: En cartografía de 1851 apaez el ríu con denominación de regueru LEA. Denominen regueru EA al so afluente. que conocemos como AGUACHAL o AGUANAL, y vien de Treviana. Per tanto'l ríu ye'l MARDANCHO o ROGANTO o LEA. El so afluente sería'l AGUACHAL o AGUANAL o EA. Curiosamente, en Anguciana munchos conocer como LEA y en Treviana al so afluente conocer como EA. Lo que confirma esi orixe.
Unes precioses bodegues construyíes escontra 1998 denominar "Ponte del EA" y tán xunto a la ponte del ríu Aguachal; depués ye correuta la so denominación afecha a la hestoria, anque l'error cartográficu actual paeza que non.

### Conceyu
Edificiu de trés plantes en sillería de vanos rebaxaos, construyíu en 1893 según proyeutu de Francisco Luis y Tomás, con una de les sos fachaes escontra la plaza Mayor y la principal escontra la cai de la Rosa.

### Casa de les Llomba Osorio
Casona barroca del sieglu XVII, asitiada en C/ Llamera 4, tien un escudu cuartelado en cruz cola inscripción Alonso Llomba Osorio.

### Casa de los Ruiz de Loizaga
Caserón barrocu de la segunda metá del sieglu XVIII, asitiada na plaza Mayor. De trés plantes marcaes por cornises de placa, doble ingreso adintelado, reló de sol y escudu de los Ruiz de Loizaga.

## Eventos
* **Festival Música Antigua**: añalmente mientres cinco o seis díes del mes d'agostu realicen conciertos de música clásica na ilesia de l'Asunción. En 2012 realizóse la ventena tercer edición. En 2013 suspendióse l'actividá, tres 23 ediciones ininterrumpíes dende 1990.
* **Desembalaje d'Antigüedaes** L'últimu domingu de xunetu celebra una feria de productos del ayeri,http://www.youtube.com/watch?v=-jY5kk6aecE Nel paséu del Castillo, de diez de la mañana a ocho de la nueche. Entrada gratuita

## Fiestes llocales
* El 25 d'abril fiesta n'honor de San Marcos.
* La penúltima selmana d'agostu realiza un festival de Música Antigua y Amuesa d'Artistes Noveles.
* L'últimu fin de selmana d'agostu, fiesta de La nuesa Señora la Virxe de Celleros, con procesión a la ermita.

## Personaxes pernomaos
* Juan Martínez: fíu pernomáu de la población, nacíu en Alfaro, foi prindáu nel segundu terciu del sieglu XV nel castiellu de Sajazarra y, según la lleenda, maraviosamente lliberáu pola intercesión de la Virxe de Vico. En 1467 intervieno heroicamente na defensa de Calahorra.

## Bibliografía adicional
* 

## Ver tamién
* Bienes d'Interés Cultural de La Rioxa
* Conceyos de La Rioxa
* Llocalidaes d'entidá menor de La Rioxa

## Referencies

## Enllaces esternos