Capsicum annuum

La  ye la especie más conocida, estendida y cultivada del xéneru *[[Capsicum]]*, de la familia Solanaceae. Toles innumberables formes, tamaños, colores y sabores de los sos frutos, descritos y nomaos na cultura popular, correspuenden en realidá a esta mesma especie.

Esta especie, cultivada mundialmente, ye orixinaria de Mesoamérica, onde foi adomada hai más de 6000 años, y onde s'atopen entá variedaes monteses, como la conocida popularmente ellí col nome de *[[chiltepín]]*, *chile solteru* o *chile llocu.

== Descripción ==
Especie [[Yerba|yerbácea]] [[Planta perenne|perenne]], anque suel cultivase como [[Planta añal|añal]], de porte [[arbustu|arbustivo]] algama ente 80 y 100&nbsp;cm d'altu. El [[raigañu]] del pimientu ye avolumada y fonda, formada por un raigañu principal pivotante, anque en terrenes amacigaos o en suelos de [[testura]] pesada tien escasu desenvolvimientu. Dispón, coles mesmes, de numberoses [[raigaños adventicias]] que n'horizontal lleguen a algamar 0.5 o inclusive 1 m de llargor. De [[tarmu|tarmos]] [[glabrescente]]s ramificaos con [[fueya|fueyes]] aovaes, [[peciolu|peciolaes]], solitaries o por pares, de 4-12&nbsp;cm por 1,5-4&nbsp;cm d'anchu, tamién pubescentes, con márxenes enteros, base estrechada y ápiz daqué acumináu. Les [[flor|flores]] pueden ser solitaries o formar grupos de bien escasu númberu, erectas o daqué péndulas y nacen na axila de les fueyes col tarmu. El [[mota]], persistente, ye acampanáu y enteru, con 5-7 costielles principales arrondaes terminaes nun diente, xeneralmente romu, y unes cuantes costielles secundaries. La [[corola]], más bien pequeña (1 cm), tien 5-7 pétalos toos soldaos anchamente na so base, de color blancu y finamente denticulaos nos sos cantos. Les [[antera|anteres]] son xeneralmente purpúreas. <br />El [[frutu]] - que puede tener una infinidá de formes - ye una [[baga]] bueca con 2-4 tabiques incompletos onde s'agospien, bien estruyíes, les [[grana|granes]], de color amarellentáu y forma discoidal (3-5 mm). <br />Floria de mayu a agostu, y fructifica dende xunetu hasta payares.Ye una especie capaz d'[[autopolinización]].

== Cultivu ==

=== Densidá de plantíu ===
De normal el cultivu disponer en llinies empobinaes Norte-Sur, y con un marcu de plantíu de 1&nbsp;m ente llinies y 0,5&nbsp;m ente plantes dientro d'una llinia, con una densidá de plantíu de 2 plantes por m².
Según el númberu de tarmu per planta puede variase la densidá de plantíu hasta 3 plantes por m². 

=== Fradadura ===
Na fradadura de formación, efectúase la supresión parcial de delles cañes secundaries, colo cual intentamos concentrar la producción en dos o tres ramificaciones cuasi puramente, favoreciendo la ventilación y la calidá de los frutos.
Anque la planta de pimientu crez primeramente con un únicu [[tarmu]], llueu s'encrucia pa formar dos ya inclusive tres tallos, y sigue produciéndolos a lo llargo de tol so ciclu. Cola fradadura de formación, efectúase la supresión parcial de cañes secundaries, colo que concentramos la producción en dos o tres ramificaciones. 
La llimpieza de tarmos del tueru principal per debaxo de la cruz de la planta, nun ye práutica habitual. Anque la producción que dan estos biltos ye más tardía y de peor calidá, suprimila supondría un gastu añadíu del cultivu y, sacante una meyor ventilación na parte basal de les plantes, nun paez amenorgar n'absolutu la producción de la guía principal. 

=== Tutoráu ===
El sistema más frecuente ye'l denomináu vertical o de tipu holandés”.
Nesti sistema solamente déxense dos o tres rames principales por planta, podándose toles llaterales que van apaeciendo. Cada tarmu, a midida que va creciendo, va enredándose nun filo vertical que lu sirve de soporte y que cuelga d'un fierro o alambre suxetu a la estructura. Les ventayes que se llogren con esti tipu de entutoráu y fradadura derívense sobremanera de la meyor calidá de los frutos llograos. Estos frutos amuesen una mayor homoxeneidá, grosez y uniformidá de coloración, al tar la planta más ventilada y los frutos convenientemente distribuyíos. Con esti sistema facilítase tamién la recoyida y los tratamientos son más cómodos y efectivos.

== Composición ==
Contién [[capsaicina]] ([[alcaloide]] responsable del sabor picante de dalgunos cultivares de pimientos), [[Carotenu|carotenos]], [[capsorrubina]], [[luteína]], [[cobre]] y [[vitamina C]] en cantidá apreciable, pero que se pierde mientres la eventual desecación.

== Caltenimientu del frutu ==
El pimientu ye un [[Frutos climatéricos y non climatéricos|frutu non climatéricu]]. Presenta baxa producción d'[[Etilenu (bioloxía)|etilenu]] y baxa sensibilidá a esta fitohormona. Les sos condiciones óptimas de caltenimientu son temperatures de 7 a 10&nbsp;°C y mugor relativo de 95 a 98&nbsp;%. Tien una vida útil en postcosecha de 2 a 3 selmanes.

== Usos ==

=== Alimenticiu ===
Los frutos empléguense tradicionalmente na cocina, neñones y maduros, crudos, rustíos, cocíos, al fornu, secos, en polvu, etc., y esto nel mundu enteru dende la so introducción dende América por [[Cristóbal Colón]].

=== Melecinal ===
* Indicaciones: ye [[antihemorroidal]] (en baxa concentración), [[antirreumático]], [[aperitivo]], revulsivo, [[rubefaciente]], [[astrinxente|estíptico]], [[afrodisiacu]], [[estomacal]], [[carminativo]].

== Taxonomía ==
*Capsicum annuum* describióse por [[Carlos Linneo]] y publicada en *Species Plantarum*, vol. 1, p. 188–189 en 1753.

=== [[Citoloxía]] ===
* Tien un númberu cromosómico de 2n=24

=== [[Etimoloxía]] ===
La  ye una [[baga]] y non una [[Cápsula (botánica)|cápsula]] nel sentíu botánicu del términu.

***annuum***: [[epítetu]] [[llatín]] que significa “añal”.

=== Variedá ===
Hai solo una variedá aceptada:
* *Capsicum annuum* var. *glabriusculum* ([[Michel Félix Dunal|Dunal]]) [[Charles Bixler Heiser|Heiser]] y [[Pickersgill]].

Tolos innumberable taxones infraespecíficos creaos, menos unu (*Capsicum annuum* var. *glabriusculum* (Dunal) Heiser y Pickersgill), son sinónimos de la especie.

=== [[Sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]] ===
* Vease la *'llista de sinónimos de ''Capsicum annuum''*'.

== Nome común ==
Ají, bixo, boles, cachu de cabra, cápsico, chil, chile verde, chile (frutu), chile duce, chiles, chiltoma (en Nicaragua), chili del picu, coralé, corneta, cornetes, cornicabra, cuernu de cabra, guinda, guinda de tomatillo, guinda nora, guindilla, guindilla picante, guindilles, guindilles churrusconas, guindillera, guindal, guindal de tomatillo, morronos, ñoras, paprica, piconas, picudillos, pililla picante, pimenteru, pimentón, pimentón duce, pimentón picante, pimienta, pimienta d'Indies, pimientu, piperitis, siliquastro.

== Cultivares ==
Desenvolviéronse un ensame de cultivares, más o menos estendíos, ente otros:

* Hot Wax
* Pepperoni
* Punainen Chili
* Bell Pepper (Páprika)
* Cascabel
* Cristal
* Chilaca
* Guajillo
* Jalapeño
* Mirasol
* Poblano
* Purira
* Serrano
* Cayenne
* D'Árbol
* Goat's Weed

* Güeyu de Páxaru
* Thai
* Rawit
* Malawi Bird's Eye
* Bolivian Rainbow
* Bird's Eye Baby
* NuMex Twilight
* NuMex Centennial
* Black Scorpion Tongue
* Black Coban
* Black Pearl
* Mexican Cluster
* Marbles
* etc..., etc.


== Ver tamién ==
* [[Pimentón Tap de Cortí]]

== Notes y referencies ==



== Enllaces esternos ==


* [http://www.g6csy.net/chile/database.html Chile Database] - *una base de datos n'inglés, con más de 3600 variedaes de ajíes* (n'inglés).
* [http://www.thechileman.org/search.php Thechileman chilepepper database]  - *Base de datos de Ajíes'' (n'inglés).