Idioma warao

L**'idioma warao** ye una llingua aisllada falada pola etnia indíxena de los waraos nel Delta del Orinoco (Delta Amacuro), delles zones del estáu Monagas y el sureste del estáu Sucre, según delles árees en Guyana y un enclave en Surinam. Alexander von Humboldt escribió nos sos *Viaxes a les Rexones Equinocciales* que los indios guaiqueríes dicíen tener un idioma emparentáu col warao.

## Dialeutos
Nesta llingua indíxena esisten cuatro variantes o dialeutos los cualos son conocíu ente la cultura warauna como:
:[1] Kokuina o manamo, :[2]
Hoanarao (o **xente de les agües negres** en Mariusa, Winikina, Arawabisi)
:[3] Arawao (Merejina, Sakupana)
:[4] Wasay (Ibaruma, Arature, Amakuro)
Al igual podríamos estremar dichos dialeutos xeográficamente como Alto Delta (Kokuina, Manámo, Makareo), Centru (Mariusa, Winikina, Arawabisi), y Baxu Delta (Merejina, Sakupana, Ibaruma, Arature, Amakuro). Nesta última zona hai una subdivisión del dialeutu de la zona, una y bones les comunidaes cercanes al mar Caribe (San José de Amacuro) foi direutamente influyida por Trinidá y Tobagu y Guyana, dau como productu axetivos y sustantivos  carauterísticos namái nesta."

## Descripción llingüística

### Fonoloxía
L'inventariu de consonantes del warao ye relativamente simple:

Tocantes a les vocales esisten cinco vocales orales // y cinco nasales //.

Nun esisten contrastes de cantidá vocálica y l'acentu ye fixu na penúltima sílaba.

## Morfoloxía y sintaxis
Dende'l puntu de vista tipolóxicu, el warao ye una llingua con marcaje de nucleu, moderadamente polisintética y con alliniadura morfosintáctica de tipu nominativu-acusativu. L'orde básicu ye SV n'oraciones intransitives y OSV n'oraciones transitives.

Dende'l puntu de vista morfolóxicu nun esiste una diferencia clara ente nomes y axetivos, tal como asocede n'español. Ye una llingua qu'usa predominantemente sufixos, con pocos prefixos.

En cuenta de preposiciones, úsense posposiciones.

Exemplos:

La construcción que señala la posesión en warao ye la siguiente:

Posesor + prefixu de posesión teníu:

Lora ahoru (Laura a-horu) significa „Laura de-olla: la olla de Laura“.

Nun hai un artículu definíu o indefiníu puramente dichu. En cuenta de esto, úsense los sufixos personales pa construcciones de posesión p'amosar que se trata d'un oxetu definíu.

## Pronomes

## Sustantivu
Formación de sustantivos compuestos:
* arotu: apellativu d'oficiu :ibijiarotu:
médicu :wisidatu:
bruxu :dosarao:
soldáu, guardia

* koina: apellativu de preséu :sitakoina:
Cámara :yaburukoina:
escalera

* noko: apellativu de locación
:janoko: llugar del chinchorro, casa

## Axetivu
L'axetivu nun recibe afixos pa indicar xéneru y solo escasamente úsase -tuma pa indicar pluralidá. Como n'español, l'axetivu calificativu usualmente va dempués del substantivo.

* El comparativu de superioridá formar con kuarika.
:"Tobe bero taera kuarika."
:El tigre ye más fuerte que'l perru

* El comparativu d'inferioridá formar con yajoto y sabuka.
:"Simo dijaba sabuka."
:El miel ye menos duce.

## Verbu
El verbu presenta concordanza de suxetu y d'oxetu, la primera por aciu sufixos y la segunda por aciu prefixos/clíticos. Les marques d'aspeutu-tiempu, modalidá y los direccionales indicar por aciu sufixos. Casi nunca s'omite'l suxetu

### Paradigma regular
El verbu en principiu nun camuda según la persona. Ye por eso que, al contrariu que n'español, ye necesariu usar el pronome personal. Exemplu del verbu *najorokitane* 'comer':

**Paradigma regular**

## Posposiciones
En warao úsense posposiciones en cuenta de preposiciones.

* ma omi: ensin mi.
* ji omi: ensin ti.

## Conxunción
Les conxunciones pueden estremase en coordinantes y subordinantes.

## Conxunción coordinante
Dellos exemplos de conxunciones coordinantes:

* kuare: **y**

* arakate: **tamién**
* tiarone: **pero**

## Conxunción subordinante
Dellos exemplos de conxunciones subordinantes:

* tía: que 
* kuare: porque 
* tiji: porque

## Llista de pallabres del warao

### Delles espresiones
* ¿Katukete?: ¿Qué tal?
Respuestes posibles:
* Bajukaya: Tengo salú 
* Bajuka sabuka: Regular
* Ajuka yana: Nun toi bien
* Garrada: Mal
* Yakera: Bien
* Yakera sabuka: Regular
* Omi: Adiós
* Yakera wito: Perbién
* Wamma: La nuesa Tierra 
* Yan Ekey: Gran Allegría, Persona con fuercia, con poder.
* Yariana: Feliz, Ensin enfadu

### Estudios del idioma warao
Unu de los primeros estudiosos del idioma warao foi'l misioneru católicu Basilio María de Barral. Nos años sesenta'l llingüista d'Estaos Xuníos Henry Osborn realizó estudios formales de la morfoloxía y fonoloxía del idioma warao.

L'idioma warao forma parte del currículum d'enseñanza nes escueles del Delta Amacuro.

## Referencies

## Publicaciones en Warao
# Barral, Basilio María (1979): Diccionariu warao-castellán, castellanu-warao. Universidá Católica Andres Bello #
Osborn, Henry (1966a): "Warao I: Phonology and Morphophonemics." International Journal of American Linguistics 32:108-123.
# Osborn, Henry (1966b): "Warao II: Nouns, Relationale, and Demonstratives." International Journal of American Linguistics 32:253-261.
# Vaquero, P. Antonio (1965): Idioma Warao. Morfoloxía, sintaxis, lliteratura (Warao language. Morphology, syntax, literature). Estudios Venezolanos Indíxenes.

## Otres publicaciones
* (Nuevu Testamentu en Warao) Sociedaes Bíbliques De Venezuela, "Ajute Jiro" 1974.
* Cartiya d'Alfabetización “Warao A Karata Teribukitane” 2000. FUNDILUZD - Lic. Jackson, Omana

## Enllaces esternos