Pueblu wayú

Los **wayúu** (autónimo *wayuu* ), **wayúu** o **guajiros** (del arahuaco *guajiro*, 'señor, home poderosu'), son aboríxenes de la península de la Guajira, sobre'l mar Caribe, qu'habiten territorios de Colombia y Venezuela, ensin tener en cuenta les fronteres ente estos dos países suramericanos.

## Xeografía

Ocupen un territoriu de 15&nbsp;300&nbsp;km² dientro del departamentu de la Guajira, Colombia, y 12&nbsp;000&nbsp;km² dientro del estáu Zulia, Venezuela. El clima de la sabana xerófila al sur y occidente (Baxa Guajira) y d'estepa greba o semiárida al norte y oriente (Alta Guajira), ye templáu y secu, la lluviosidad d'esta rexón ye bien amenorgada y namái hai agües nel *Juyapu*, ente setiembre y avientu. Na Alta Guajira ta'l denomináu *Macizu Guajiro* conformáu poles serranías Macuira, *Jala'la*, Chiare, Cojoro y Cocines y el cuetu Epitsú, qu'algamen hasta 900&nbsp;msnm. Al sur de la baxa Guajira cuerren, escontra l'occidente'l ríu Ranchería y el ríu Limón escontra l'oriente.

Los Wayús habiten la greba península de la Guajira al norte de Colombia y noroeste de Venezuela, sobre'l mar Caribe. Ye una rexón con un clima templáu, secu y inhóspito, bañada pelos ríos Ranchería (Colombia) y El Limón (Venezuela). Presenta unes estaciones climátiques marcaes por una primer temporada d'agües, denomada *Juyapu*, que se desenvuelve mientres los meses de setiembre a avientu, siguida d'una dómina de seca, conocida como *Jemial*, que va dende avientu hasta abril. Darréu, vien la segunda temporada d'agües, llamada *Iwa*, pa terminar con una llarga temporada de seca que va dende mayu a setiembre.

## Población

Los wayú son el pueblu indíxena más numberosu de Venezuela y de Colombia; representen cerca del 11&nbsp;% de la población del estáu Zulia y cerca del 45% de la población del departamentu de La Guajira. El 97&nbsp;% de la población fala'l so idioma tradicional que ye'l *wayuunaiki*, el 32&nbsp;% fala'l castellán. Un 66&nbsp;% nun recibió nengún tipu d'educación formal. La población wayú en Colombia, según el censu de 2005, ye de 270&nbsp;413 persones, que representen el 20&nbsp;% de la población indíxena del país, siendo'l grupu más numberosu en Colombia. Según el censu de 2011 en Venezuela los wayu son 415&nbsp;498. Yá enantes, según los datos estimativos de Venezuela, la población conxunta de los dos países superaba los 400&nbsp;000 wayús. La organización social ye carauterizada por clanes.

## Historia
El pueblu wayú ye unu de los pueblos arawak que, como una gran corriente migratoria, moviéronse tantu pola Amazonia, como escontra les Antilles, a onde llegaron escontra'l 150&nbsp;e.C.

Faíen parte de les sos costumes ancestrales, la caza, pesca y recoyida, según la horticultura, onde ella yera posible, al sur de la península o n'otros llugares con un ambiente menos desértico que l'actual. La vivienda yera comunal, en forma de maloca.

Los habitantes d'estes tribus teníen nomes bien peculiares, dalgunos d'ellos yeren: 

:Aramaipuro: perteneciente a la tribu de los mariches
:Chacumbele: Berriz
:Conopaima: Caribes
:Simarai: Cumanagotos
:Tamanaco: Mariches y Quiriquires
:Yaracuy: Guadabacoa
:Y el más reconocíu Cacique Guaicaipuro: Caracas y Teques

Anque'l contautu colos conquistadores europeos data del sieglu XVI, los wayús nun fueron conquistaos sinón hasta la independencia de Colombia y Venezuela. Nesto influyó tanto la resistencia indíxena, como les dures condiciones ambientales del desiertu, que sirvió como abellugu a los wayús. Hacia l'añu 1800 envalorábase que la población d'indíxenes ensin someter (llamaos *xabaces*) de La Guajira yera de 10&nbsp;000 ente motilones (ellos 1800), chimiles, goagiros, archuacos, tupes y cocines. En 1812 envalorar en 40&nbsp;000 almes, d'ellos 1500 llances coles qu'atacaben pueblos fronterizos. Ocupaben el territoriu ente Maracaibo y Riohacha y yeren conocíos genéricamente como los *guajiros*, d'estos los más numberosos ya importantes yeren los wayús. Mientres el sieglu XIX los gobiernos de dambes repúbliques empezaron a faer planes pa sometelos, en 1841 yeren 18&nbsp;000 xentes de los que 3000 seríen guerreros, conocíos pola so ferocidá. Los guajiros yeren ente 90&nbsp;000 y 150&nbsp;000 a mediaos del sieglu, en 1858 yeren 35&nbsp;000 a 40&nbsp;000 wayú. Les primeres campañes del gobiernu venezolanu empezaron en 1830, siguiendo cola construcción de dellos fuertes y llinies de trincheres que fixeron avanzar la frontera cada vez más al norte, escontra 1893 habíen quedáu sometíos y amenorgaos. Lo mesmo fixo'l gobiernu de Colombia, terminando per partir se'l territoriu. 

La intervención europea supunxo, sicasí, la perda de tierres agrícoles y árees de caza, que los wayús compensaron col llendo d'especies introducíes, especialmente les cabres y, en menor midida, bovinos. Conflictos frecuentes asocedieron pola política de los europeos de controlar la pesca de perlles. Depués, aprovechando los enfrentamientos ente españoles, holandeses ya ingleses, fueron capaces de desenvolver una actividá comercial intensa, qu'ampliaron mientres el periodu republicanu.

A pesar de la espansión de les dos Repúbliques sobre'l so territoriu, los wayús caltuvieron una amplia autonomía extralegal que namái apocayá reconocieron constitucionalmente dambos estaos y que se caracteriza pola aplicación del derechu propiu en tol territoriu propiu.

## Economía

El pueblu wayú ta dedicáu especialmente al llendo que se fixo bien importante mientres los sieglos XVI y XVII, motivando a partir de la segunda centuria la espansión y sometimientu de pueblos vecinos que tamién vivíen na península. Los bovinos considérense'l mayor valor, pero la so crianza ye llindada poles condiciones ambientales, ye por ello qu'anguaño'l so principal bien de valor son les carrocetes tritones, utilizaes pal contrabandu de gasolina ente Colombia y Venezuela y apocayá el tresporte informal al traviés de trochas. Cada cla tien una marca de fierro, una y bones el ganáu ye marcáu col símbolu clanil. Les cabres (*kaa'ulaa*) o ***chivos***, rexistren el mayor númberu de cabeces y son curiaos en fataos de 100 a 150 animales y dacuando de munchos más. Enantes criábense munchos caballos, pollíns y mules, pero nos últimos años les epidemies abrasaron estes especies.

Ente los wayús, enantes el ganáu yera la principal riqueza y amás el principal motivu de prestíu y ganancia. Anque se comerciaba con él, intercambiar de manera non comercial: pa sellar una alianza matrimonial, como derechu sobre una descendencia o pa compensar daños o delitos (anque estos nun tean rexíos por nenguna llei nin xurisdicción) y solucionar conflictos. Amás, el pastor acomuñaba'l so ganáu a los rituales que marcaben el so ciclu vital. Onde ye posible, tien una pequeña güerta llamada *apain*, onde semen maíz, fríjol, yuca, pepinu, auyama, melón y sandía, ensin que puedan rotar nin variar de cultivos, debíu al clima. 

La economía ye mista pos se riquir tamién d'otru tipu d'actividaes económiques como la pesca, el comerciu, la producción testil tradicional, la cerámica y el trabayu asalariáu en faciendes, nes mines de carbón d'El Cerrejón (en manes de la Exxon y la Glencore) y *[[El Guasare]]*, nes esplotaciones de talcu y dividivi y tamién cunta cola *Cooperativa Ayatawacoop* so control indíxena, la comercialización de combustibles y derivaos del petroleu onde son aproximao 1200 asociaos a la cooperativa y el 80&nbsp;% son indíxenes o nel sector de servicios. 

La esplotación de la sal marina en Manaure yera realizada dende antes de la llegada de los europeos. Primero la Corona española y depués l'estáu colombianu esplotaron les salines y dellos wayú fixéronse asalariaos, anque otros caltuvieron esplotaciones artesanales. En 2005, dempués d'una llarga llucha, transitoriamente la esplotación del sal tuvo de nuevu en manes de los indíxenes, pero una sentencia desaposiar nuevamente.

## Organización y cultura

Sociedá entamada en cles *y'iruku*. Ente'l pueblu wayú esiste inda l'autoridá tradicional y un sistema autóctonu de l'alministración de la xusticia na cual destácase'l *pütchipü* o *pütche'ejachi*, esto ye, el portador de la pallabra o "palabreru", quien resuelve los conflictos ente les distintos clanes. No que se refier a la familia estensa matrilineal "según el sangre" o *apüshi*, el *alaula* tíu maternu mayor ye quien exerz l'autoridá. Los parientes per llinia paterna, "según el sangre", reconócense como *oupayu*, aliaos con quien s'espera solidaridá *yana'ma*' o trabayu conxuntu.

Esisten a lo menos 30 cles, ente los cualos tán los Ulewana, Epieyú, Uriana, Ipuana, Pushaina, Epinayú, Jasayú, Arpushana, Jarariyú, Wouriyú, Urariyú, Sapuana, Jinnu, Sijona, Pausayú, Uchayar'o, Uriyú, Warpushana, Worworiyú, Pipishana y Toctouyú. El mayor
porcentaxe de población atópase nes cles Epieyú, Uriana y Ipuana.

L'home puede tener delles muyeres. Antes del matrimoniu'l noviu tien de llegar a un alcuerdu colos padres de la novia nuna xunta denomada *ápajá* y apurrir a ellos la cantidá de ganáu y xoyes qu'alcuerden. La muyer permanez nel llar y ye símbolu de respetu y unidá. Habiten en rancherías (*piichipala* o *miichipala*), pequeñes comunidaes distantes unes d'otres, conformaes por agrupaciones de parientes cercanes al clan. El llendo ye l'actividá más importante. El númberu de cabres, reses, caballos y mules son el símbolu de riqueza y poderíu. El texíu ye un llabor que combinen coles demás actividaes cotidianes, nos ratos llibres, nes visites y cuando van de viaxe. 

Un personaxe de gran importancia en cada comunidá ye'l *piachi*', quien adquirió poder espiritual por aciu la so esperiencia visionaria y les virtúes daes mientres suaños o trances que s'interpreten como la incorporación d'un espíritu proteutor *Seyuu*, polo que ye llamáu pa curar. Los espíritus comunicar colos humanos vivos nos suaños. *Maleiea* ye'l creador; *Pulowi* muyer primixenia; *Juyá* l'agua; *Shanceta, *Acaracuy* y Kéerraria* espíritus de llugares especiales; *Yoruja* los espíritus errantes de muertos. El wayú cree que tres la muerte va a *Jepirá*, el Cabu de la Vela, llugar de felicidá onde se fuelga hasta que tres el segundu velorio, cuando los restos son desenterraos pa llevalos un sitiu definitivu, l'espíritu del muertu toma'l camín escontra la eternidá.

Les conocencies reteníes na memoria pasaron d'una xeneración a otra p'afigurase con manes wayú nuna tremera d'oxetos texíos de singular guapura y funcionalidad, ellaboraos en diversidá de téuniques, formes y colores. Enantes los wayú valir de materiales naturales del so mediu ambiente pa ellaborar y tinturar los filos de los sos texíos; esti antiguu tresformamientu foi reemplazada poles materies primes procesaes industrialmente, cuantimás finos filos d'algodón mercerizado, filaces y fibres acríliques en vistosos colores.

Les distintes actividaes cotidianes, les festividaes y los rituales impliquen llargamente l'usu de la música tradicional. Los llabores de llendo acompañar con música producida por flautes o canutillas, los pitos fechos d'elementos del mediu como'l llimón secu usar n'actividaes de ganadería. La danza autóctona *yocna* o *yonna* (conocida como chicha maya), usar nes celebraciones rellacionaes col desenvolvimientu de la muyer ya implica pasos onde ella avanza desafiando al home, que recula tratando de nun cayer. Los preseos principales que s'usen son flautes, pitos y tambores.

## Llingua

La llingua falada pol pueblu wayú denominar *wayuunaiki*. Pertenez a la familia llingüística arawak. Ye una llingua aglutinante. Rexistra seis vocales y 16 consonantes.

**Vocales**

**Consonantes**
 

† ye una vibrante llateral que se pronuncia cola llingua un pocu más llateral y más tras que la "r" del castellán.

## Designación
La pallabra *wayuu* ye la autodesignación usada polos indíxenes, y significa persona polo xeneral, indíxena de la mesma etnia, aliáu y tamién la pareya (el mio maríu o la mio esposa). Oponer al términu "arijuna", persona estraña, posible enemigu, conquistador, que nun respeta les normes wayú. *Kusina* ye la denominación pa otros indíxenes, sacante los años, a quien llamen *paraujano*. 

La designación de los wayús como "guajiros" ye usada polos non indíxenes. La pallabra "guajiro" emprestar a tracamundiu porque de normal ye usada polos wayús pa designar a los non indíxenes habitantes de la Guajira y nesi casu significa "colonu". Tamién se llama "guajiro" en Cuba y les Antilles, a los llabradores, a la población que vive nes zones rurales y polo xeneral a aquel que cultiva la tierra o curia de los plantíos agrícoles.

## Referencies

## Enllaces esternos
* 
* mochiles 100% wayuu 
* Ubuntu Linux in Wayuunaiki - proyeutu pa tener soporte de Wayuunaiki n'Ubuntu Linux
* Constitución de la República Bolivariana de Venezuela en Wayuu
* 
* Los Wayuu- Biblioteca Luis Angel Arango
* 
* La blasonería y l'arte rupestre Wayuu