Les ocho rexones naturales de Perú

***Les ocho rexones naturales de Perú*** ye una tesis del xeógrafu peruanu Javier Pulgar Vidal formulada en 1938, dichu autor busca faer una división sistemática de Perú en *rexones naturales* d'alcuerdu a pisos altitúinales, flora y fauna. Les indicaciones altitudinales camuden llevemente ente les distintes ediciones de la so obra, y tienen de ser entendíos como orientación.

## Antecedentes
Los antiguos habitantes de los Andes yá teníen una conocencia xeográfica importante sobre'l suelu qu'habitaben. Esta conocencia diose gracies a la interacción qu'esperimentaron col so mediu nel procesu de producción de los sos medios d'esistencia. Estos homes llegaron a identificar diversos pisos ecolóxicos a los cualos diéron-yos distintos nomes.

Cola llegada de los españoles a territoriu americanu, a la división fecha polos antiguos pobladores andinos impúnxose una nueva na que s'estremaba'l territoriu peruanu en trés grandes rexones: Los llanos (mariña), Sierra y Monte (selva), sicasí los quechua-falantes siempres falaron y siguen falando de hanka, haallqa, qechwa, yunka, chaala, hatun-qucha, etc. 

Nes primeres décades del sieglu XX, volvió plantegase la esistencia de diverses rexones altitudinales al interior de Perú, criticando la división simplaya dada polos conquistadores españoles. Darréu gracies al esfuerciu de distintos estudiosos nacionales y estranxeros como: Pedro Paulet, José de la Riva Agüero, ente otros, fuéronse atropando estudios xeográficos modernos sobre'l Perú. Estos estudios seríen sintetizaos y espuestos años más tarde na tesis sobre les *Ocho Rexones Naturales de Perú* (1943) postulada pol Dr. Javier Pulgar Vidal, xeógrafu y estudiosu de los recursos naturales de Perú.

## Mariña o Chala

* **Definición**: Rexón que s'estiende a lo llargo de la mariña peruana. Allugar ente los 0 y 500 msnm.

* **Toponimia**: Ente los distintos significaos que se dan a la pallabra chala atópense: *“maíz que crez atarraquitáu”* o *“rexón de les borrines”*. Tamién significa *“tupiu”* o *“acolcháu”* , refiriéndose ensin dulda a les nubes estratos que se presenten nel so cielu y a la bayura de quixarros nel so suelu.

* **Relieve**: Xeneralmente planu y onduláu, con partes montascoses, especialmente na mariña sur. Presenta pampes, dunes, tablazos; nun desiertu arenosu atayáu per ríos estacionales en que los sos valles llevantar les principales ciudaes de Perú.

* **Clima**: Na mariña norte ye semitropical con presencia d'agües y subtropical grebu na mariña centro y sur. La so temperatura ronda los 21ºC, menos a la que-y correspuende por llatitú, esto debe a la influencia de la Corriente peruana y principalmente del afloramientu d'agües fondes que xenera una fuerte inversión térmica a partir de los 850 msnm y al gran altor de la cordal Occidental, fenómenos que se suman a una presión atmosférica casi constante.

* **Flora**: Nos arenales que cunten con napa freática, crez l'algarrobo, un árbol común en tola mariña peruana. D'ellí pueden estremase la caña brava, el carrizu (orixinariu d'España), grama salada, olivar, vide y manglares; como los más importantes, tamién la yuca y la caña d'azucre.

* **Fauna**: Bien variada ente pexes, mamíferos marinos, crustáceos. Son comunes anchoveta, pixín, sardina, caballa, bonitu, llisa, camarones, cámbaros, concha negra, calamar, pulpu, choro (moxón), concha d'abanicu, cascoxu, etc.

## Yunga

* **Definición**:
# *Yunga marítima* : de 500 a 2300 msnm y allugada na parte baxa de la sierra peruana # 
*Yunga fluvial* : de 1500 a 2300 msnm. Allugada na parte selvática de Perú

* **Relieve**: Xeneralmente montascosu y complexu. Reparar valles estrechos y fondos, y tamién empinaos contrafuertes andinos.

* **Clima**:
# *Clima de Yunga marítima* : Ye templáu moderáu, llixeramente húmedu, con escases precipitaciones estacionales de branu, y caracterízase pola presencia del sol en casi tol añu.
# *Clima de Yunga fluvial* : Ye tamién templáu moderáu, húmedu con precipitaciones estacionales de branu (más de 400 mm añales). Menos calorosu, pero con mayores precipitaciones.

* **Flora**: Destaquen el carrizu, la tara, la cabuya, el huarango, el boliche, la retama, el molle, la pitahaya, etc. Nes faldes de los cuetos crecen *cactáceas columnares*, les achupallas, la sábila, xampiñones el maguey y el mitu. Cultívense bastantes arbustos frutales como'l palto, el lúcumo, el chirimoyo, el guayabo, el ciruelu, etc.
* **Fauna**:
# *Fauna de Yunga marítima* : palombos, tórtolas, picaflor, inseutos tresmisores del paludismu y uta, ciempiés, culiebres, víbores, llagarteses, chaucato, taurigaray, foinos, vizcaches, puma.
# *Fauna de Yunga fluvial* : tigrillos, foinos, vizcaches, osu d'antioyos, puma, ente otros.

## Quechua

* **Definición:** La rexón quechua ta asitiada ente los 2300–2500 y 3500 msnm d'altitú, aproximao, sobre ambos lladrales andinos.
* **Toponimia:** El so nome significa «tierres de climes templaos».
* **Relieve:** Montascosu, pero tamién presenta valles interandinos.
* **Clima**: Clima por demás variáu, dende templáu a templáu fríu dependiendo de l'altitú, llatitú y dómina del añu. Les agües presentar con mayor intensidá dende ochobre a mayu. Nel norte la rexón quechua presenta un clima más húmedu y con mayor númberu de precipitaciones. La zona sur presenta un clima mas secu con muncha diferencia de temperatura ente'l día y la nueche.
* **Fauna**: Vizcaches, ferres, águiles, foinos, pumes, huashuas, ovinos, auquénidos, ente otros.
***Flora**: L'árbol característicu ye l'omeru o lambrán, usáu en carpintería. Otres especies son: la gongapa, la arracacha, el yacón, la ñuña, el pashullo, el maíz (más de cien variedaes), la calabaza, la granadilla, el tomate, la papaya y la tuna rayuela.

## Suni

* **Definición:** La rexón Suni ye, según Javier Pulgar Vidal, una rexón de los Andes que s'alluga ente los 3,500 y los 4,000–4,100 msnm.
***Toponimia:**(del quechua, "anchu, ampliu")
* **Relieve:** Nesta zona l'índiz de pluviosidá ye bien alto, les temperatures son más rigoroses, con grandes oscilaciones térmiques ente'l día y la nueche.
 
* **Clima:** ye templáu fríu con temperatura añal de 12 °C, secu mientres los meses de mayu a ochobre, precipitaciones dende ochobre a abril. Puede producise delles xelaes ente xunu, xunetu y agostu.

* **Fauna:** ente los animales monteses y selvaxes el puma, águiles, venado cola blanca, taruca, foín. Ente los domésticos el cuy y los auquénidos como la llapada y l'alpaca.

* **Flora:** crecen el sabugu, la cantuta, cola de foín, wiñay-wayna (quechua, "mocedá eterna", una variedá d'orquídea), quinoa, cañihua, tarhui (una variedá de altramuz), oca y olluco. Abonda una gramínea que se cultiva y que dexó la doma del cuy en grandes proporciones.

## Puna o jalca

La Rexón Puna asítiase ente los 4,000–4,100 y los 4,800 msnm . Puna significa en quechua soroche o mal d'altor. El relieve d'esta rexón ye diversu conformáu na so mayor parte por pandos andinos en que la so amplitú alcontrar numberosos llagos y llagunes. Por cuenta de esto dizse que ye'l pisu altitudinal de los pandos y llagunes andines. La pallabra jalca tien un usu ambiguu nel Perú, tamién equivales al ecosistema de los pandoriales.

* **Relieve:** amuésase serrapatosu y otres planu o onduláu. 
Ente los pandos más importantes d'esta rexón y del país tenemos el Pandu del Collao, que s'atopa allugada ente'l Cordal Volcánicu y la Cordal de Carabaya; y el Pandu de Junín o Bombón allugada nel Nuedu de Pasco Cadenes Occidental y Central de los Andes Centrales. Tamién podemos atopar pandos de pies de monte, que atópense asitiaes na base de cadenes de montes, como'l de Castrovirreyna (Huancavelica) y de Parinacochas (sur d'Ayacucho).
 
Ente los poblaos más importantes d'esta rexón destaca la de Cerro de Pasco, que s'atopa allugada a 4.288 msnm . Cerro de Pasco ye'l centru mineru más antiguu del país destacar la mina de cobre que s'esplota a tayo abiertu.

* **Clima:** El clima de la Rexón Puna carauterizar por ser fríu. La temperatura bazcuya ente los 20°C, y menos de 0°C, mientres el día y la nueche respeutivamente. Reparar frecuentes precipitaciones mientres los meses d'avientu a marzu. Estes precipitaciones manifestar n'estáu sólidu a partir de los 4200 msnm como nieve o xarazo.
 
La temperatura medio añal fluctúa ente los 7 y 0 °C. Coles mesmes la temperatura mínimo varia ente -9 y -25 °C que foi la más baxa rexistrada nel Perú.
 
L'atmósfera d'esta rexón carauterizar pola ausencia de mugor siendo casi secu, lo que produz qu'a los foresteros sédese-yos la piel. A Les persones estrañes que visiten estes rexones sufren l'efectu del soroche que se manifiesta en dolores de cabeza, estomagaes, vultures y mareos, tou esto debíu al enrarecimiento del osíxenu nel aire que s'alienda.

* **Flora**: La vexetación montesa típica d'esta rexón ye'l ichu, que tien múltiple usos y la Puya de Raimondi.Ente les plantes doméstiques meyor afeches a les condiciones xeográficu y climatolóxicu tenemos el papa amarga o mashua y la cebada; dambes, de poco cultivu. 

* **Fauna:**La Fauna típica d'esta rexón constituyir los auquénidos como la llapada y l'alpaca, destacando como la ganadería de mayor importancia del poblador de dicha rexón, tamién la cría de vacunos y ovinos. Ente los monteses tán la vicuña, la taruca y el cóndor.

## Janca o Cordal

* **Definición**: Alcontrar dende los 4,800 hasta los 6,768 msnm (altor del Huascarán). Janca significa n'aymara "blancu".

* **Relieve**: El so relieve ta conformáu por nevaos y montes serrapatosos.

* **Clima**: Tien un clima bien fríu, con temperatures so 0&nbsp;°C mientres la mayor parte del añu.

* **Flora**: La so flora ta conformada pol mofu y liquen principalmente.

* **Fauna**: La so fauna destaca la presencia del cóndor pero namái como habitante ocasional. Nenguna especie vive nesta rexón en forma permanente. 

Ye conocida como la rexón despoblada según la rexón d'atmósfera más diáfana.

## Selva Alta o Rupa Rupa

* **Definición:** Ta allugada ente los 400 y 1.000 msnm nel sector oriental d'andar. Rupa Rupa significa "encesu". 
* **Relieve:** El so relieve ye complexu, conformáu polos valles amazónicos, pongos, tabayones, covarones y montes serrapatosos. 
* **Clima:**El so clima ye Tropical. Ye la rexón más nubosa y lluviosa de Perú.
* **Flora:** Tien una flora conformada pol árbol de la quina o cascariella, que ye l'árbol nacional, el ojé, el barbasco, el palu balsa, la canela, mohena, etc.
* **Fauna:** La so fauna ye diversa destacando'l gallín de les roques o tunqui, consideráu l'ave nacional, otorongo, sajinos, guacamayos, culiebres, caimán, tortúa motelo, etc.

## Selva Baxa o Omagua

* **Definición:** Atópase allugáu de 80 a 400 m.s.n.m.
* **Relieve:** Atópase conformáu pola llanura amazónica. Ente les principales geoformas destaquen les tahuampas o aguajales 
* **El Clima:** El so clima ye tropical. Ye la rexón más calorosa y húmeda de Perú. 
* **Flora:** Na so flora atopamos caoba, cedru, torniellu, lupuna 
* **Fauna:** La so fauna ta conformada práuticamente poles mesmes especies de la Rupa Rupa cola diferencia qu'equí atopamos anacondes y paiches.

## Ver tamién
* Xeografía de Perú
* Rexones naturales de Perú
* Ecorrexones de Perú
* Andes peruanos
* Amazonia peruana
* Jalca

## Bibliografía
* 

* .

* 

* Institutu Xeográficu Nacional - IGN (1989). *Atles de Perú*. Lima: IGN

* 

* 

* .

## Referencies

## Enllaces esternos
*Ocho Regiones Naturales del Perú 
*Les 8 rexones naturales de Perú