Vierlas

**Vierlas** ye un conceyu d'España, na provincia de Zaragoza, Comunidá Autónoma d'Aragón, dientro de la Contorna de Tarazona y el Moncayo. Tien un área de 2,71 km² km² con una población de 96 habitantes (INE 2015) y una densidá de 38,75 hab./km².
## Xeografía
Vierlas asitiar nel estremu noroeste d'Aragón, na contorna de Tarazona y el Moncayo, nel marxe derechu del ríu Queiles a 456 metros d'altitú, El so términu municipal tien una estensión de 276,818 hectárees, lindante colos términos de Tarazona, Novallas y Malón.

La llocalidá ta asitiada a 5 km de Tarazona, 20 km de Tudela, 91 km de Zaragoza, 73 km de Soria y 293 km de Madrid.

## Clima
Tien un clima mediterraneu continental, fríu pel hibiernu y calorosu pel branu, ye frecuentáu pol " cerciu" , vientu del noroeste, desagradable pel hibiernu y prestosu pel branu. Con una temperatura medio añal de 13,8º y 390 m.m. de precipitación añal.

## Etimoloxía
Denominada como Bierlas en documentos medievales y como Les Vierlas hasta hai relativamente pocos años, la villa de Vierlas cunta con 98 habitantes.

Hai distintes versiones sobre l'orixe del nome de Vierlas.

Según Manuel Gargallo Sanjoaquin, el diptongu de la primera sílaba (Vier) fai pensar nuna posible base inicial *“Ver”* análoga a los topónimos Vera y Veruela, que significa ‘vera, regueru’. La so incorporación al mancomún románicu fai qu'esperimente'l mesmu tratamientu qu'una*y* llatina. La sílaba final (les) lleva a considerar la posibilidá de que s'añader al supuestu “Ver” un sufixu *“foles” que significa ‘pequeñu’.* Con ello, en dalgún momentu quiciabes pudo formase una pallabra esdrúxula, Verola.

A entender d'Eduardo Aznar Martínez, vendría de la pallabra*“uher-lats”* que significa “regueru de folles”. Fonéticamente nun habría grandes problemes p'aceptar la evolución del nome actual de Vierlas a partir de *uher-lats > Werlas > Veles > Vierlas* (diptongación romance Y > IE).

Finalmente según la Cátedra d'Emblemática “Barón de Valdeolivos” de la Institución “Fernando'l Católicu dependiente de la Diputación Provincial de Zaragoza, queriendo faer una representación del nome de Vierlas, disponer nel escudu un *“birlo”* o *“bierlo”*, pieza que forma parte del popular xuegu de los bolos, bien estendíu por tol antiguu Reinu d'Aragón. L'escudu foi aprobáu por Decretu del Gobiernu d'Aragón de fecha 17 de payares de 1999.

## Historia
La fertilidá de la cuenca del Queiles, la bayura de caza y la llocalización de xil (pedreñal) n'estáu natural por tola cuenca, favorecieron asentamientos estables yá dende la dómina del Neolíticu, Fierro y Bronce, que s'asitiaron nel valle y en zones relativamente altes como en Muñegre.

La rebelión de los celtíberos, hacia l'añu 197 e.C., foi encalorada por Marcu Poncio Catón nel añu 76 e.C., añu en que Pompeyo punxo fin a la guerra sertoriana. Estes lluches afararon bona parte de la fertilidá de les riberes del ríu Queiles.

A partir de la estabilización celtíbera, la zona tuvo centrada pola capitalidad de Turiaso y tres la dominación romana na contorna instaláronse numberoses villes ó fundus dedicaes a la esplotación agrícola y ganadero, en que los sos xacimientos atopar cerámica sigillata alternando con otres indíxenes de tradición celtíbera, como asocede nel xacimientu de *“Texer”*, nel camín de Vierlas a Malón.

Por Vierlas escurría la calzada romana *“Ab Asturica per Cantabria Caesaraugusta”*, que xunía Astorga con Zaragoza. Escurría pola terraza aluvial próxima al ríu Queiles, fuxendo del llechu, travesando la Lombana, na muga del actual términu de Novallas, esto ye, los vieyos caminos próximos a la llinia de ferrocarril del Tarazonica, na marxe derecha del ríu Queiles, pa siguir camín hasta Cascante.

Na zona hai gran mapa de xacimientos arqueolóxicos como'l poblamientu prehistóricu documentáu de la Cañada Madre, los asentamientos celtibéricos y romanos de la marxe derecha del Queiles, según la paraxa conocida como *“El Molín”*, na Lombana de Vierlas, que los sos restos tán calteníos na actualidá nes instalaciones d'una bodega vitivinícola y otros topónimos como *“Puentepiedra”*, na interseición ente'l camín de Tarazona a Vierlas y la *“Acequia del Orbo”*, d'orixe romanu.

Nel Muséu del Centru d'Estudios Turiasonentes de Tarazona caltiénse un diploma militar de llicenciamientu d'un lexonariu tresmanáu, al paecer, de camín escontra la so futura residencia (34 mm. x 36 mm. x 1 mm., ente los años 140-154 D.C.) atopáu na paraxa de La Lombana de Vierlas.

Ye un testimoniu escepcional, dada la so escasez y la gran cantidá d'información qu'apurre nos sos dos cares escrites. Los diplomes militares yeren un documentu que se concedía a les tropes auxiliares de les lexones, dempués de cumplir les sos 25 años de serviciu. Asina mesmu, los soldaos víen reconocíu oficialmente'l so matrimoniu y otorgábase-yos la ciudadanía en casu de nun tenela. 

El diploma taría formáu por dos tablillas de bronce xuníes qu'apurren cuatro cares de testu escritu. Una copia idéntica quedaba depositada nos archivos oficiales de Roma.

Pa Francisco Beltrán, el diploma citaría unos 10 cuerpos auxiliares que recibieron de forma coleutiva la ciudadanía. D'ellos caltién la referencia a trés: L'ala “Augusta Vocontiorum”, la “Cohors I Aquitanorum” y la “Cohors ¿IV? Nerviorum”. Estes tropes sirvieron en Britania (“SVNT IN BR…”) y unu de los veteranos por dalguna razón acabó en Turiaso, quiciabes tornando al so llugar d'orixe. Nesti sentíu cabría la posibilidá de que la parte perdida del diploma fixera mención a la “Cohors I Celtiberorum” que pudo tener efectivos turiasonenses; anque esto ye namái una hipótesis.

Pa más información sobre la hestoria de Vierlas puede visitar https://sites.google.com/site/villadevierlas/ 

## Evolución político-alministrativa
Dende'l puntu de vista políticu-alministrativu, la propiedá de la tierra foi nos primeros años de dominiu cristianu de los reis de Navarra, siempres col consentimientu de los reis d'Aragón. Dende mediaos del sieglu XIV foi señoríu secular y hasta la Desamortización de Mendizábal (1836) foi señoríu particular.

El primer documentu escritu nel que se dota a Vierlas como entidá, recueye a l'actual llocalidá como *Llugar* en 1147. 

*Arcedianáu* de Tarazona en 1280 *(Territoriu con xurisdicción episcopal).* 

Dende les primeres divisiones territoriales aragoneses pertenez dende l'añu 1488 a la *Sobrecullida* de Tarazona *(División alministrativa y fiscal del Reinu d'Aragón)*.

Dende l'añu 1646 pertenez a la *Sienda* de Tarazona *(Seición alministrativa d'un conceyu)*.

Tres los Decretos de Nueva Planta, cola consiguiente abolición de parte de los Fueros d'Aragón y les singularidaes polítiques de la Corona d'Aragón, les Siendes convertir en Correximientos, pasando a formar parte del *Correximientu* de Tarazona ente los años 1711 y 1833*(Territoriu con xurisdicción real)*.

En 1834 constitúyese como *Conceyu* independiente dientro del Partíu Xudicial de Tarazona.

El pocu conocíu *“Diccionariu Xeográficu y Estadísticu d'España y Portugal" de Sebastian de Miñano*, editáu en 1826, daba pa Vierlas los datos de 48 vecinos con 215 habitantes.

Nel *“Diccionariu Xeográficu, Estadísticu y Históricu d'España y les sos posesiones d'ultramar" de Pascual Madoz,* publicáu nel añu 1850, Vierlas cuntaba con un censu de 37 vecinos, 174 almes ó habitantes distribuyíos en 38 cases, incluyíes les del Conceyu y la Cárcel. La ilesia parroquial taba dedicada a la Purísima Concepción y tenía por anexu a Cunchillos. 

Amás y según la Gran Enciclopedia Aragonesa, tamién tenía por anexu a Santa Olaria, güei despobláu y del cual desconozse'l so allugamientu exactu.

Eclesiásticamente, les primeres referencies históriques remóntennos a 1280, cuando taba incorporada al Arcedianáu de Tarazona; con posterioridá tuvo integrada nel Obispáu de Tarazona, hasta l'actualidá.

Na nueva ordenación comarcal establecida pol Gobiernu d'Aragón, Vierlas queda encuadrada na Contorna de Tarazona y el Moncayo.

## Demografía
De siguío preséntase la evolución demográfica del conceyu de Vierlas. El máximu d'habitantes correspuende al añu 1940 con 254 habitantes. Ye a partir d'esa fecha cuando la población empieza a baxar hasta algamar el mínimu nel añu 2011 con 97 habitantes. Ente 1981 y 1991 produzse'l mayor amenorgamientu porcentual con una perda del 26% de los habitantes.

(*): Datos del Institutu Nacional d'Estadística

## Política llocal
### Últimos alcaldes de Vierlas

### Resultaos eleutorales

## Economía
Los sos recursos agropecuarios fuéronse afaciendo a los tiempos y les sos viñes y olivares, alternen con frutales, ceberes, etc., comercializándose amparaos so les denominaciones d'orixe Espárragu de Navarra, Aceite Sierra del Moncayo y vinos de la tierra Ribera del Queiles. El so relieve característicu ye'l terrén llanu, con dalguna pequeña elevación. Destaca'l contraste de la so fértil güerta colos montes de yelsos y pedernales que lu arrodien. La güerta de Vierlas riégase al traviés de les acequias Magallón-Fiel, Orbo y Cercés que deriven de la marxe derecha del ríu Queiles.

Hasta va pocos años la ganadería ovina y caprina de la llocalidá rexir sol sistema peculiar de “Vicera”, esto ye, el ganáu de los vecinos del pueblu remanar de forma conxunta, contratando a un pastor ente tolos propietarios del ganáu, utilizando pa ello un corral municipal y les camperes comunales del pueblu.

## Referencies

## Enllaces esternos