Polygala senega

***Polygala senega*** ye una especie de planta floral de la familia de les poligalacees. Ye nativa de Norteamérica, y distribúyese pel sur de Canadá y nel centru y l'este de los Estaos Xuníos. Dalgunos nomes comunes n'inglés son ***seneca snakeroot***, ***senega snakeroot*** y ***senegaroot***. Los nomes son n'honor de los seneca, amerindios qu'usaben el raigañu de la planta como remediu pa la mordedura de culiebra.

## Descripción
Estes especies son yerbes perennes con multiplicidá de tarmos sobre los 50 centímetros d'altor. Los tarmos son xeneralmente ensin cañes, pero delles plantes vieyes pueden tener cañes nellos. Una planta madura puede tener sobre 70 cm. creciendo con fuercia de raigaños maderizos que s'estienden horizontalmente. La forma de llanza dexar alternativamente iguaes. Les partes baxes son amenorgaes y paecen escales. La inflorescencia ye un picu de flores blanques o verdoses. La fruta ye una cápsula que contién dos granes negres peludas. El raigañu ye torcida y cónica, con un golor un pocu como a gaultería y un sabor bien picante. Hai dos morfologíes de raigañu; una morfoloxía nortiza crez en Canadá y al traviés de Minnesota la cual tien raigaños llargos con más de 15 centímetros de llongura por 1,2 d'anchu, ye café escuro y dacuando morada escontra la parte cimera, y una morfoloxía sureña atopada nel suroeste de los Estaos Xuníos que tien raigaños más pequeños y color mariellu-café.

Les plantes crecen en praderíes, en montes, mariñes húmedes y hábitats a la vera de ríos. Crecen usualmente en suelos delgaos, predresos, y caliares. Tamién crecen en hábitats venaos, tales como cantos de carreteres.

### Usu melecinal
Esta planta tuvo munchos usos ente los nativos americanos. Los Cherokees usar como expectorante y diuréticu, y pa la inflamación, tos y resfriáu común. Los Chippewa usaben preparaciones del raigañu pa tratar convulsiones y hemorraxes. Creyer mazcaben el raigañu pa solliviar dolores de gargüelu y de mueles. Los Seneca podríen ser inspiraos a usar el trabancosu raigañu pa tratar mordedures de culiebra cuando'l botánicu canadiense Frére Marie-Victorin comparar a una cola de serpiente cascabel. 

El raigañu foi esportada a Europa nel s. XVIII y foi vendida estensamente por farmacéuticos hasta'l s. XIX. Foi comercializada como un tratamientu pa la neumonía. Inda ta n'usu como un remediu yerbaceu. Ye molida y fecha medicina, principalmente en remedios p'afecciones respiratories. Ye añadida en xarabes pa la tos, tés, pastillas y gárgares. Ye tóxica en grandes cantidaes, y la so sobredosis causa síntomes tales como foria y "vultura violenta". El raigañu fechu polvu puede ser estornudador (inductor de tusíes). 

El productu del raigañu ye llamáu Senegae Radix, RadixSenegae, o a cencielles senega. Los componentes activos inclúin saponinas tales como senegin, amás d'acedos fenólicos, derivaos de sorbitol, salicilato de metilu (aceite de gaultería) y esteroles. La propiedá expectorante vien de la irritación de les membranes mucoses poles saponinas, que causen una medría nes secreciones respiratories y mengüen la so mafa, xenerando una abondosa tos.

## Intercambiu comercial
El raigañu tien valor económicu, asina que ye cultivada a pequeña escala, particularmente en Xapón, India y Brasil. Hasta los años 60's, Canadá foi'l más grande esportador del productu, entós el raigañu yera colectada nel mediu montés. Na mayor parte de Saskatchewan y Manitoba, entá ye collechada del mediu montés anguaño, y trés cuartes partes del suministru mundial ye tomáu de los campos de la Rexón Entrelagos de Manitoba. Les persones natives aproven la mayor cantidá de mano d'obra, escavando los raigaños y vendiéndoles a compañíes farmacéutiques.

Hai interés en camudar la planta nun cultivu agrícola facederu, especialmente en Canadá. La sobrexplotación de les plantes natives ye una esmolición, y esistió evidencia de sobre-colleches en delles árees. Nel so picu nel añu 1931, Canadá esportaba alredor de 781,000 llibres de raigañu senega seca, que equival a 2 millones de llibres de planta fresca. Entá más foi suministráu al mercáu llocal. Güei cerca de 100,000 llibres de plantes fresques son collechaes añalmente del mediu montés de Canadá. Los remedios yerbáceos convirtiéronse en populares nuevamente, y la demanda de senega crez nun envaloráu de 5% añalmente. Los importadores más grandes del productu canadiense, a mediaos de los años 1990, yeren Europa, Xapón y los Estaos Xuníos. 

La xente Cree y Métis son los principales colectores de la planta montesa. Ellos reporten ganar USD$3.50 por llibra de raigañu secu en 1993, y más de USD$7.00 por llibra en 1998. Un reporte gubernamental fixo notar que'l preciu taba ente USD$6.50-8.00 en 1995. El raigañu secu vender en CAD$28,000 por tonelada en 1997. En 1999, una compañía vendía polvu de senega a granel a USD$18 la llibra. 

En cultivos la planta puede ser arrobinada por granes o tajos. Les granes riquen dos meses d'estratificación en fríu enantes d'usar. Una planta toma 4 años pa producir un raigañu lo suficientemente llarga pa ser collechada. Los raigaños son desenterraes, llavaes y ensugaes, y cerca de 160 raigaños producen un kilogramu de senega.

## Caltenimientu
La planta ta distribuyida estensamente en Canadá y nun ta considerada en peligru d'estinción. En delles prístinas y afaraes rexones les especies pueden ser comunes. Polo xeneral, ta esperimentando un amenorgamientu al curtiu plazu d'ente'l 10 al 30%. Xunto con sobrar-esplotación, les plantes esperimentaron perda d'hábitat debíu al sobre-llendo y la conversión de la tierra pa usu urbanu y agrícola.

## Taxonomía
*Polygala senega* describióse por Carlos Linneo y espublizóse en *[[Species Plantarum]]* 704. 1753. 
;Etimoloxía:
***Polygala***: nome xenéricu que remanez del griegu y significa
"muncha lleche", yá que se pensaba que la planta sirvía p'aumentar la producción de lleche nel ganáu.

***senega***: epítetu
;Sinonimia:
* *Polygala albida* Steud. 
* *Polygala rosea* Steud. 
* *Polygala senega var. senega 
* *Senega officinalis'' Spach

## Ver tamién
* Terminoloxía descriptiva de les plantes
* Cronoloxía de la botánica
* Historia de la botánica

## Referencies

## Bibliografía
# Polygala senega. NatureServe. 2012. 
# Polygala senega. Germplasm Resources Information Network (GRIN). 
# Small, Y. and P. M. Catling. PolygalaPolygala senega L. (Seneca Snakeroot). CanadianMedicinal Crops. Agriculture and Agri-Food Canada. 2012. 
# Polygala senega. Native American Ethnobotany. University of Michigan, Dearbon
# Senega Snakeroot. Manitoba Agriculture, Foodand Rural Initiatives. Provincia de Manitoba. 
# Radix Senegae. WHO Monographs on SelectedMedicinal Plants - Volume 2. Organización Mundial de la Salú 2004..

## Notes

## Enllaces esternos

* Ficha nel sitio del Serviciu de Caltenimientu de los Recursos Naturales (Natural Resources Conservation Service), del Departamentu d'Agricultura de los Estaos Xuníos.