open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pumar

El términu **pumar** pue facer referencia a:

***[[Malus domestica|Pumar]]**, un árbol frutal;
***[[Pumar (Zalón)|Pumar]]**, una aldea de la parroquia asturiana de Zalón, nel conceyu d'Allande;
***[[El Pumar (Morcín)|El Pumar]]**, una aldea de la parroquia asturiana de San Sebastián, nel conceyu de Morcín.
Sorghum

El **sorgu** (***Sorghum*** spp.) ye un xéneru d'unes 20 especies de gramínees orixinaries de les rexones tropicales y sotropicales d'África oriental. Cultívense na so zona d'orixe, Europa, América y Asia como cereal pa consumu humanu, animal, na producción de forraxes, y pa la ellaboración de bebíes alcohóliques. El so aguante énte la seca y la calor fai d'élli un cultivu importante nes rexones ensuches, y ye ún de los cultivos alimenticios más importantes del mundu.

## Carauterístiques
El sorgu tiene un hábitu y una fisioloxía vexetal (metabolismu de les "C-4") asemeyáu al del maíz (*[[Zea mais]]*), magar que con un sistema radicular más estensu y ramificáu, de carauterístiques freboses y hasta 1,2 m de fondura. El tallu ye cilíndricu, de 1 a 3 m d'altura, con una inflorescencia terminal en forma d'espiga ensamada por flores bisexuales. El granu ye una cariópside d'alrodiu de 4 mm de diámetru.
## Cultivu
Estímase que la domesticación de la principal especie d'usu alimentariu de sorgu, *[[Sorghum bicolor]]*, prodúxose alrodiu del sieglu I e.C.. na zona d'Etiopía. Les especies silvestres utilizábense yá pa alimentación dende facía milenios, tanto n'África como na rexón índica.

Les especies cultivaes agrúpense en especies de **granu**, de **paya**, de **xarabe** y de **pastu**.

## Nomenclatura
El nome xenéricu *Sorghum* caltiénse como oficial (Moench, 1794). *Sorgum L*. nun ye válidu

## Referencies

## Enllaces esternos
Bebida alcohólico

Les **bebíes alcohóliques** son bebíes que caltienen etanol (conocíu popularmente como alcohol) y de fórmula química CH3CH2OH, na que C representa al átomu de carbonu, H, el d'hidróxenu, O al oxíxenu, los númberos la cantidá d'átomos implicaos. La dependencia a les bebíes alcohóliques denómase Alcoholismu. 

Según seya la ellaboración, pue diferenciase ente bebíes producíes por fermentancia alcohólico (sidra, vinos, cervezes, hidromiel, sake) nes que'l conteníu n'alcohol nun pasa de 18-20 graos, y les producíes por destilancia, xeneralmente a partir de productos yá formentaos (licores, aguardientes, etc.)

Llista de bebíes alcohóliques
*Absenta
*Anís
*Aguardiente
*Brandy - Coñá
*Chicha
*Cachaça
*Cava - Xampán
*Cerveza
*Cóctel
*Cointreau
*Hidromiel
*Xinebra
*Grappa
*Güisqui
*Oruxu
*Pisco
*Ron
*Sake
*Sidra
*Singani
*Tepache
*Tequila
*Mezcal
*Vinu
*Vodka

## Ver tamién
*Alcohol
*Alcoholismu
*Beneficios del consumu moderáu d'alcohol

## Referencies

## Enllaces esternos
Salmoria

**Salmoria** ye una disolución n'agua altamente concentrao de sal común.

Esisten salmories naturales en dalgunos mares tales como'l Mar Muertu nel que'l so conteníu en sal puede aportar a ser 10 vegaes superior al **agua de mar** normal. Otru exemplu ilustrativu ye'l Gran Llagu Saláu n'Utah.

Por estensión, tamién se noma salmoria d'una sal (distinta de la común, **NaCl**) a una esllición altamente concentrao d'ésta. Son exemplos d'ello la salmoria de **cloruru de calciu** y la de **dicromatu sódicu**.

## Usos

*En **refrixeración**, como mediu de transmisión de calor.
*Pa **desfacer** la ñeve nes carreteres.
*Pa **caltener** y **curiar** dellos alimentos, arriendes de ser un valoratible elementu culinariu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Nieve

La **nieve** o **ñeve** ye una precipitación formada por agua qu'acostuma a producise n'iviernu en llugares con cierta altitú (raramente a nivel del mar).

Ye un fenómenu meteorolóxicu consistente na precipitación de pequeños cristales de xelu. Los cristales adouten formes xeométriques frautales y agrúpense en falampos. Yá que ta ensamada por pequeñes partícules crespes, ye un material granular. Normalmente tien una cadarma abierta y suave, esceutu cuando ta comprimida pola presión esterna.

La ñeve fórmase davezu, cuando'l vapor d'agua esperimenta una alta deposición na atmósfera a una temperatura menor de 0º C. y postreramente cai na tierra. La ñeve tamién se puede fabricar usando *cañones*, ye lo que se denoma *ñeve artificial*.

Nos pueblos nórdicos, faen usu de barayones, mena de *raquetes* pa caminar pela ñeve.

Les nevaes inesperaes a vegaes deterioren les infraestructures ya torguen los servicios, inclusive nes rexones nes que tan avezaos a elles. El tráficu pue empantabellase, quedando los vehículos allancaos, o producise accidentes graves pola mor del llaz nes carreteres (capa de xelu). Nes zones de monte, la ñeve suel argayar y les carreteres puen quedar tapecíes per aciu de los ábanos. Les infraestructures básiques como eleutricidá, teléfonu y gas natural tamién puen vese afeutaes. Cuando l'acumulación de ñeve ye descomanada, a vegaes tarda abondo en fundise, faciéndose d'esti mou les cembes o *neveros*.

## Tipos
### Nomes
***Falampu** o **Falopu**; porción grande de les que cayen al nevar.
***Falispu**; porción pequeña de ñeve.
***Fallusca**; ñeve menudo y suelto.

### Precipitación de la ñeve
***Xarazar**:Precipitación en forma de piedra o xarazu (*granizu*).
***Xarabatu**:Tormenta de Lluvia y ñeve al mesmu tiempu.
***Trapiar**: Cayer falampos o *trapos*, nevar muncho.
***Nevisca**:Precipitación de ñeve menudo que cai mecío con agua.


Ficheru:Windbuchencom.jpg|Paisaxe neváu
Ficheru:Snow-covered fir trees.jpg|Valtavaara, Kuusamo, Norte de Finlandia
Ficheru:Train stuck in snow.jpg|Tren atrapáu pola ñeve (Minesota, 29 de marzu de 1881)
Ficheru:Carving 3732.jpg|Deportes na ñeve.


## Referencies

## Enllaces esternos
Onda Peñes

**Onda Peñes** ye una emisora de radio asturiana con sede en Lluanco (Gozón) qu'emite nel **107.7** FM y tamién al traviés d'Internet.

Los entamos fueron Radio Gozón, antigua denomación de la emisora, tán nel añu 1982, pero nun ye hasta l'añu 1985 cuando entamen d'una forma regular, práuticamente ensin interrupciones, les emisiones d**'Onda Peñes**.

## Referencies

## Enllaces esternos
Xarazu

El **xarazu** o **pedriscu**, ye una mena de precipitación que consiste en partícules irregulares de xelu. El xarazu produzse en tormentes intenses nes qu'hai gotes d'agua *sobreenfriaes*, ye dicir, entá líquides pero a temperatures per baxo del so puntu de conxelamientu (0º C). Esti fechu dase tanto en branu como n'iviernu, magar que'l fenómenu asocede nos díes de calorza.

L'agua frío necesita d'un niciu sólidu pa entamar el procesu de cristalización. Cuando estes gotes d'agua choquen con otres partícules xelaes o granos de polvu, cristalizen aína ya ensin dificultá. Nes torbonaes más intenses, pue producise precipitación xelada en forma de xarazu enforma grande, cuando ésti se forma nel senu de corrientes ascendentes fuertes. Nesti casu, la pella de xarazu pue caltenese más tiempu na atmósfera, teniendo mayor capacidá de xorrecimientu. Cuando dexa d'haber puxu hacia arriba, o el xarazu yá algama un tamañu consideráu, l'aire nun sofita'l pesu y el xarazu cái.

**Símbolos [[meteoroloxía|meteorolóxicos]]:**

Symbol code ww 87.svg|Precipitación **suave** de xarazu o ñeve de pocu tamañu con o ensin lluvia.
Symbol Shower4.png|Precipitación **moderada** o fuerte de xarazu o ñeve de pocu tamañu con o ensin lluvia.
Symbol Shower9.png|Xarazada **suave** con o ensin lluvia.
Symbol Thunder5.png|Tormenta llétrica con xarazada.


Les **boles** o **pelles** de xarazu son davezu pequeñes, namái dalgunos milímetros de diámetru. Sicasí, de xemes en cuando orixínense pelles muncho mayores, de varios centímetros darréu que na circulación ciclónica de la tormenta, les pequeñes boles ascienden y descienden varies vegaes formándose delles capes de xelu, unes sobro otres. 
Según el so tamañu, pueden ser namái un engorriu, facer daños n'automóviles y cristales o inclusive matar persones.
La pella de xarazu más pesao rexistrada cayó en Bangladex, en 1986, y pesaba 1 quilogramu. La pella de xarazu más grande que rexistrao cayó n'Aurora, Nebraska el 22 de xunu del 2003 y tenía un radiu de 17,8 cm.

## Referencies

## Enllaces esternos
Prisma

Un **prisma** puede ser:
*En Xeometría, un **[[prisma (xeometría)|prisma]]** ye un sólidu termináu por dos polígonos paralelos ya iguales que se denomen **bases**, y por tantos paralelogramos cuantos llaos tengan les bases, que se denomen llaos o costaos.
*N'óptica, un **[[prisma (Óptica)|prisma]]** ye un mediu tresparente llendáu por cares planes non paraleles col que se producen reflexones, refraiciones y descomposiciones de la lluz.
***[[1192 Prisma|Prisma]]** ye tamién l'asteroide númberu 1.192 de la serie.

## Referencies

## Enllaces esternos
Onda electromagnética

Una **onda electromagnética** ye la forma de propagación de la radiación electromagnética a traviés del espaciu, y los sos aspeutos teóricos tán rellacionados cola solución en forma d'onda qu'almiten les ecuaciones de Maxwell.
A desemeyanza de les **ondes mecániques**, les ondes electromagnétiques nun necesiten d'un mediu material pa propagase.

## Procesu de propagación
Un campu llétricu que varia nel tiempu, producirá una corriente de desplazamientu que, según la llei d'Ampère-Maxwell, será fonte d'un campu magnéticu. Al empar, ésti últimu, al ser variante, producirá un campu llétricu, d'acordies a la Llei de Faraday. D'esta miente, dambos campos sofítense ún al otru. ESti procesu de propagación foi teorizáu por James Clerk Maxwell en 1865, y en 1885 Heinrich Rudolf Hertz detectó esperimentalmente les ondes electromagnétiques.

## Ecuación d'ondes
Nún mediu isotrópicu, homoxéneu y constante; simbolizando la conductividá con σ, el campu llétricu con \mathbf{E} \, y el magnéticu con \mathbf{B} \,:

:(\nabla^2 - \frac{1}{c^2}\frac{\partial^2}{\partial t^2} - \mu \sigma \frac{\partial}{\partial t} - \operatorname{div}\,\operatorname{grad}) \mathbf{E} = 0
:(\nabla^2 - \frac{1}{c^2}\frac{\partial^2}{\partial t^2} - \mu \sigma \frac{\partial}{\partial t}) \mathbf{B} = 0

Les ecuaciones anteriores describen una onda con factores d'atenuación dependientes de σ que se propaga a una velocidá c = 1/\sqrt{\epsilon \mu}. Cuando la onda se propaga nel vacíu σ = 0 y la ecuación se reduz a la ecuación d'ondes común:

:\nabla^2 \mathbf{E} - \frac{1}{c^2}\frac{\partial^2 \mathbf{E}}{\partial t^2} = 0
:\nabla^2 \mathbf{B} - \frac{1}{c^2}\frac{\partial^2 \mathbf{B}}{\partial t^2} = 0

## Ver tamién
* Radiación electromagnética

## Referencies

## Enllaces esternos
Ferviatu

Un **ferviatu**, ye una bebida obtenida de les fueyes seques, partes de les flores o de los frutos de delles yerbes arumátiques, a les que se-yos mesta, o se-yos mete n'agua calecío, pero ensin llegar a ferver. 

Si l'agua fierve, considérase cocción, **fervinchu** o **ferviellu** y suelen ser tamién de calter melecinable. Un fervinchu abondo conocíu, ye'l fechu con vinu o lleche caliente con azucre requemao, miel y untu que se toma pa sanar el catarru.

## Historia
El café entró na nuesa historia al traviés del mundu árabe. Parez demostrao que les tribus nómades d'Etiopía y Arabia, (au el "cafetu" xorrez montés), yá lu consumíen, magar que nun lo tomaben bebíu, sinón que mayábenlu y mecíenlu con grasa, faciendo unes boles que comíen nos viaxes.

Los ferviatos más comunes son: Café, Mate (70 a 80 °C), Té y Mazaniella, Tila.

## Aceición Física
En física, denómase asina a l'aición d'estrayer d'un productu, mestura o solución (tanto como al productu estrayíu) les partes solubles n'agua a una temperatura mayor a l'ambiente, y menor a la de fervor.

## Aceición en melecina
Un ferviatu ye una disolución cuyu oxetivu clínicu próximu consiste en ser inyectáu en dalgún compartimenuo corporal, ceneralmente el torrente circulatoriu venosu, en cuyu casu denómase ferviatu intravenosu (IV) o endovenosu (EV). Pero, nel casu de que'l compartimientu fore la lluz del tubu dixestivu y esi ferviatu fore introducíu pola boca, talu ferviatu débase denomar ferviatu oral, por exemplu, un ferviatu de té.

Ordinariamente los ferviatos son disoluciones acuoses de dalgún sollutu, ello ye, el resultáu de dilir un solutu n'agua pero ensin qu'ésto contenga solutu sobrenadando, depositáu nel fondu del recipiente o flotando en dalgún puntu de la masa de disolvente. El solutu será siempres la sustancia que va ser disuelta nel diluyente. Son posibles disoluciones con disolventes distintos al agua, por exemplu, alcohol o dalgún llíquidu oleosu y el solutu pue ser materia sólida como, por exemplu, sal común, gaseosu como, por exemplu, anhídridu carbónico inyectao a presión o una sustancia llíquida como, por exemplu, ácidu acético.

## Ver tamién
* Mate (fervinchu)

## Referencies

## Enllaces esternos
* Carauterístiques ya propiedaes de les principales infusiones
Faryab

**Faryab** (Persa: فارياب) ye una provincia d'Afganistán, tando la so capital en Maymana.Ta asitiada nel norte'l país, con una superficie de 20.292 km². Cunta con 931.977 habitantes (2007). Otres ciudaes con cierto altor son: Andkhoy y Dawlat Abad.

## Referencies

## Enllaces esternos
Maymana

**Maymana** (Persa: ميمنه) ye una ciudá d'Afganistán, allugada na provincia de Faryab, de la que ye capital. Asítiase nel norte'l país, averada a la frontera d'Uzbequistán, y a unos 400 km al noroeste de la capital afganistana Kabul. Cunta con 82.802 habitantes (2007). Ta a un altor de 877 m.

## Referencies

## Enllaces esternos
Andkhoy

**Andkhoy** ye una ciudá nel norte d'Afganistán, na provincia Faryab. Ta asitiada a 316 m d'altor. Cunta con 30.605 habitantes (2007).

## Referencies

## Enllaces esternos
Chinu gan

El **chinu gang** (*赣语*) ye una llingua de la familia d'idiomes sinotibetanos, con más de 31 millones de falantes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Aceite

L**'aceite** (del árabe: "*az-zait*", ye'l "zusmiu de l'aceituna", y esti del araméu: "*zayta*") ye un términu xenéricu pa denomar numberosos líquidos grasos d'oríxenes diversos que nun se dilíen n'agua y que tienen menos densidá qu'esta. Ye sinónimu d**oleu'', del llatín "''oleum''", pero esti términu emplégase namái pa los ritos relixosos, de la Ilesia [[Catolicismu|Católica]] y nel arte de la pintura, (entemez de sustancies colorantes).

== Aceites comestibles ==
Los aceites comestibles remanecen tanto del reinu animal como del vexetal.

Hai dellos aceites animales como los de [[xibarte]], de [[foca]] (''Phoca vitulina'') o de [[fégadu]] d'[[abadexu]] (''Gadus morhua''), que consumíense antiguamente. Anguaño namái usense **aceites vexetales**, sacaos de [[semiente]]s, [[fruta|frutes]] o [[raicera|raiceres]]. 

Polo xeneral los aceites vexetales aporten **ácidos grasos''' insaturaos y son ricos en vitamina E. El so valor enerxéticu ye de 900 kcal cada 100 g.

L'aceite más antiguu probablemente seya'l d'axonxolí. Sábese que lu usaben los exipcianos. Los griegos usaron aceite d'oliva, y n'Atenes la olivar yera considerada un árbol sagráu y foi símbolu de la vida de la ciudá. Na antigüedá l'aceite sirvía pa l'alimentación, pal allumáu y pa usos relixosos.

## Aceites combustibles

Los aceites combustibles son una variedá d'entemezos líquidos de color amarelláu al pardu, provenientes del petroleu crudu, o de sustancies vexetales (biodiésel/biocombustibles). Delles sustancies químiques que s'afayen nellos pueden vaporiase fácilmente, en tanto qu'otres pueden dilise más fácilmente n'agua.

## Referencies
Prunus persica

La  ye un árbol de la familia *Rosaceae*, del xéneru *Prunus*. El so nome ye **pescal** (o *piescal*) y el so frutu ye'l piescu.

## Orixe y etimoloxía
Ye un árbol orixinariu d'Afganistán, China ya Irán. Los romanos lleváronlu a Occidente que lu tomaron como orixinariu de Persia y asina lu denominaron. Esta denominación, «*persica*» —usada nes sos vieyes denominaciones xenériques o específiques (*Prunus persica, Amygdalus persicus, Persica vulgaris*, ...)— persiste en dellos nomes populares ibéricos como, por exemplo, **piescu** (asturianu), *Pexegueiro* (gallegu), *presseguer* (catalán), *albérchigo* (el pérsico) o bresquilla/fresquilla (por metátesis de «persquilla») en Andalucía.

## Tipos de piescu
* **Romanu**, piescu grande y sabrosu

## Referencies

## Enllaces esternos
Andrín

El términu **Andrín** pue referise a:

* El frutu del prunal
* Una parroquia o una playa de Llanes.

## Referencies
Fruta

La **fruta** o **les frutes** son alimentos vexetales que remanecen del frutu de determinaes plantes, ya seyan yerbes como la **melonera**, o árboles como l**'albaricoqueru**. Les frutes tienen un tastu y arume carauterísticos y presenten unes propiedaes nutritives y una composición químico que les desemeya d'otros alimentos.

## Principales frutes

Les principales frutes son: 

aguacate, albaricoque, arándanu, baga, brixel, brusela, chirimoya, coco, dátil, fresa, granada, granadilla, grosella, guayaba, guinda, figu, figu chumbu, llima, llimón, mandarina, mango, mazana, maracuyá, marmiellu, melón, miruéndanu, mora, naranxa, niésperu, nisu, papaya, pera, piescu, piña, plátanu, pomelu, prunu, quivi, sandía, uva, y zreza. 

Cada fruta tien delles variedaes, como por exemplu la **mazana** que puede ser de munchos tipos (Golden, Camuesa, Calaverina, Reineta, Marialuisa), asina como les peres (Llimonera, d'agua, cambona, Ercolina), les naranxes (Navel, Navel Late, Navelina) o les mandarines (Satsuma y Clementines).

## Ver tamién

## Referencies

## Enllaces esternos
Prunus spinosa

La  ye un arbustu caducifoliu, mui enmarañau ya espinosu que pue algamar hasta **4** metros d'altura. Delles vegaes trafúlcase pol so aspeutu cola nisal montés (*Prunus insititia*).

Suel alcontrase ensamando grandes espesures, gracies a la so cenciella reproducción per aciu de retueyos que bilten de les sos raiceres. Tien rames diverxentes, pardu-escures, más o menos peludes na xuventú y con espines; el tayu vieyu, per contra, tien la **carpeza** o **corteya** abuxáo.

Les sos rames espinoses sofiten fueyes pequeñes ya ovales, y peciolaes d'implantación alterno.

Les flores son blanques y pentámeres. La so apertura tien llugar enantes de l'apaecimientu de les primeres fueyes. Demientres l'iviernu, cáen-y les fueyes y na primavera, enantes que bilte el nuevu follaxe, apaecen les flores.

## El frutu
El **prunu** o **andrín** (tamién coles formes alternatives *brunu* y *endrín*, amás de les llocuciones **prunu andrín** o **prunu ciegu**) ye'l frutu d'esti árbol, mui común nos montes españoles. Del tamañu d'una canica (el diámetru típicu, cuando'l frutu ta maduru, ye d'unos 10 a 14 milímetros de diámetru) y de mena ovalao. El color pue ser azuláu, violaceu o negruzu. Pelleyu aterciopeláu y tastu agridulce. Ye un frutu abondo apreciáu pa la ellaboración del pacharán.


Endrino_en_flor_alrededores_Fuentelahiguera_2007-05-12.jpg|Prunal en flor
Endrinas.jpg|Prunos nel arbustu
Flores_endrino_alrededores_Fuentelahiguera_2007-05-12.jpg|Flores prunal


## Otros nomes

Amas, en Sobrescobiu ta rexistráu'l nome de ***cáparu*** pa esti árbol.

## Referencies

## Enllaces esternos
Arbutus unedo

El  ye un árbol d'hasta quince metros d'alto, magar que rara vegada algama esi altor. Perennifoliu. El tueru ye arroxáu y regalláu, cola cota o groma espesa y arredondiada. Les fueyes tienen un peciolu curtiu, y son grandes, verdes, daqué más xares al aviesu, lanceolaes, d'ente 5 y 10 cm de llargo y 5 cm d'ancho, col cantu aserráu, llises, brillantes y ensin pelos. 

El so frutu, l**'abruéganu** o **borrachín**, ye d'unos 4 cm de diámetru ente mariellu y coloráu intenso, dependiendo de la maduración del mesmu; la so superficie ta ensamada por graninos minúsculos aplanaos. Les semientes tán allugaes sobro'l centru del frutu, y son pequeñes y de color prieto. 

D'ellos sácase'l famosu "*licor de madroño*" madrilano.

## Referencies

## Enllaces esternos
Ribes rubrum

La  ye un arbustu caducifoliu que suel algamar ente **1** y **1,5** m d'altura, llegando ocasionalmente a los **2** m, con fueyes de 5 lóbulos distribuyíes n'espiral nes rames. Les flores son d'un discretu color ente verde y mariellu, organizaes en recimos pendulosos de 4 a 8 cm, y mauren produciendo unes bayes comestibles de color roxu tresllúcidu d'ente 8 y 12 mm de diámetru, con 3 a 10 bayes en cada recimu. 

## Cultivu ya usos

La **brusela roxa**, ye llixeramente más ácida que la so pariente la **brusela prieta**, y cultívase principalmente pa facer mermelaes y platos cocinaos, en llugar de consumise fresco. N'Escandinavia emplégase na ellaboración de sopes y postres de branu, y n'Alemaña y nos Países Baxos úsenla como rellenu de les tartes.

### Pa la salú
El brusel contién en cantidaes medies fibres, magnesiu, calciu, potasiu, fierro, vitamina C y bétacarotenos), pero la so propiedá principal ye que ta saturada de flavonoides (65 mg nos 100 g), beneficiosos pa la renovación de la piel.

## Bibliografía
* Martínez Fernández, José Antonio: *El brusel y los groselleros. Aportación al vocabulario de Bruno Fernández Cepeda*. Lletres Asturianes-28, px. 91-99. Academia de la Llingua Asturiana. Uviéu, 1998.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma lituanu

El **lituanu** ye una llingua báltica que se fala en Lituania.

## Estatus oficial
El lituanu ye l'idioma oficial de Lituania, y unu de los idiomes oficiales de la Xunión Europea.

## Referencies

## Enllaces esternos
Marmiellu

**Marmiellu** pue referise a:

;Flora
* la planta *[[Cydonia oblonga]]* y el so frutu, tamién llamáu membriellu.

;Fauna
* l'ave *[[Cuculus canorus]]*, tamién llamáu cuquiellu, cucu, pecú o terézanu.
Alcohol

::*Esti artículu fala sobro'l tipu de compuestu químicu. Pa otros usos d'Alcohol ver [[alcohol (dixebra)]].*

En química denómase **alcohol** (la pallabra **alcohol** remanez del árabe *al-kukhūl* الكحول = "l'espíritu". Esto débese a qu'antigüamente nomábase "espíritu" a los alcoholes. Por exemplu "espíritu de vino" al etanol, y "espíritu de maera" al metanol), a aquellos hidrocarburos saturaos, o alcanos que caltienen un grupu hidroxilo (-OH) en sustitución d'un átomu d'hidróxenu enllazáu de mena covalente.

Los alcoholes pueden ser primarios, secundarios, o terciarios, en función del númberu d'átomos d'hidróxenu sustituyíos nel átomu de carbonu al que s'alcuentra enllazáu el grupu hidroxilo.

Nel llinguaxe popular úsase al dirixise o facer referencia a una Bebida alcohólica, que presenta etanol. 

Nun se tienen referencies nidies, pero camiéntase que'l descubridor d'esti compuestu fuere l'alquimista Marco Vinicio Gómez G..

### Exemplos

#### Otros exemplos
propanotriol, glicerol o glicerina:
:CH<sub>2</sub>-OH
: |
:CH-OH
: |
:CH<sub>2</sub>-OH

### Nomenclatura

* Común (non sistemática): anteponiendo la pallabra alcohol y sustituyendo el sufixu *-anu* del correspondiente alcanu per *-ílicu*. Asina por exemplu tendríemos alcohol metílicu, alcohol etílicu, alcohol propílicu, etc.

* IUPAC: sustiyendo el sufixu *-anu* por *-ol* nel nome del alcanu proxenitor, ya identificando la posición del átomu del carbonu al que s'alcuentra enllazau el grupu hidroxilo.

* Cuando la molécula alcohólica ye sustituyente, emplégase el prefixu **hidroxi-**
## Referencies
Alcohol (dixebra)

El términu **alcohol** pue referise a:

* Mena de compuestu químicu: l'alcohol.
* Nel llinguax común emplégase la pallabra **alcohol** como sinónimu d'etanol y de bebida alcohólica.

## Referencies
Darzab

**Darzab** ye una ciudá de la  provincia de Jowzjan n'Afganistán. Tien una población de 10.634 habitantes (2007).

## Referencies

## Enllaces esternos
Dawlat Abad

**Dawlat Abad** ye una ciudá d'Afganistán que pertenez a la provincia de Faryab. Cunta con 14.749 habitantes (2007). Tien la so altitú en 447 m. Ye perimportante'l bazar de 180 tiendes y un caravansaray. Tamién hai que cuntar con que ye'l centru de facedores d'alfombres nel norte d'Afganistán.

## Referencies

## Enllaces esternos
Formientu

La pallabra **Formientu** pue facer referencia a:

* Formientu, revista de lliteratura n'asturianu.
* Formientu, **Lleldu**, fungos unicelulares que s'empleguen pa formentar l'amasáu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Ghazni

**Ghazni** (Persa: غزنى) ye una provincia d'Afganistán, asitiada al este'l país. La so capital lleva'l mesmu nome, Ghazni. Cunta con 1.126.964 habitantes (2007). La so superficie allégase a los 22.914 km². La provincia ta dientro la ruta Kabul-Kandahar, y a lo llargo los años algamó un perimportante centru comercial ente les dos grandes ciudaes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Lleldu

Denómase **lleldu**, **llevadura** o **formientu** a cualesquier de los fungos microscópicos unicelulares, que son importantes pola capacidá de formentar hidratos de carbonu, produciendo distintes sustancies.

Magar qu'en dalgunos testos de botánica considérase que les llevadures "verdaderes" pertenecen namái a la clas *Ascomycota*, dende una perspeutiva microbiolóxica, denómase llevadura a tolos fungos con predominiu d'una fase unicelular nel so ciclu de vida, incluyendo los fungos *basidiomicetes*.

A vegaes tan xuníos ente sí ensamando cadenes. Producen enzimes que son quien a descomponer dellos sustratos, principalmente zucres. 

Una de les llevadures más conocíes ye la especie (*[[Saccharomyces cerevisiae]]*). Esti formientu tien la propiedá de xorrecer de mena anaerobia realizando formentación alcohólico. Poro, emplégase en muncho procesos de formentación industrial, de mena asemeyada a la llevadura químico, por exemplu na producción de cerveza, vinu, hidromiel, pan, producción d'antibióticos, etc.
## Enllaces esternos
* El lleldu de panadería  

## Referencies

## Enllaces esternos
Ghazni (capital)

**Ghazni** (Persa: غزنى) ye una ciudá d'Afganistán, capital de la provincia del mesmu nome, Ghazni. Allugámosla nel centru'l país, nuna meseta a 2.219 m sobre'l nivel de la mar. Cunta con 157.277 habitantes (2007). Ta coneutada per carretera con Qalat-e Gilzay al suroeste, Kabul al nordeste y Gardez al este. La so población ye multicultural, cuntando con taxiquistaninos, pashtus, hazaras, asina como un númberu pequeñu d'hindús.

## Referencies

## Enllaces esternos
Formentación

La **formentación** ye un procesu catabólicu d'oxidación incompletu, ensembre anaeróbicu, siendo el productu caberu un compuestu orgánicu. Estos productos caberos son los que carautericen les diverses menes de formentaciones. 

Foi descubierta por Pasteur, que la describió como *la vie sans l'air* (la vida ensin l'aire). La fermentación típica faise per duana del lleldu. Tamién dalgunos metazoos y protista son quien a realizala.

El procesu de formentación ye anaeróbicu, darréu que produzse n'ausencia d'oxíxenu; ello quier dicir que'l aceutor final de los electrones del NADH producíu na glucolisis nun ye l'oxíxenu, sinón un compuestu orgánicu que se reducirá pa poder reoxidar el NADH a NAD+. El compuestu orgánicu que se reduz (acetaldehídu, piruvatu, ...), ye un deriváu del sustratu que s'oxidare anteriormente.
Dende'l puntu de vista enerxéticu, les formentaciones son mui poco rentables comparaes cola respiración aerobia, darréu que a partir d'una molécula de glucosa namái s'obtienen 2 molécules d'ATP, metantu que na respiración prodúcense 36. Esto débese a la oxidación del NADH, que n'arrou de caltriar na cadena respiratoria, cede los sos electrones a compuestos orgánicos con pocu poder oxidante.

## Usos

El beneficiu primariu de la formentación ye la conversión del mostu en vinu, cebada en cerveza y carbohidratos en dióxidu de carbonu para facer pan.
D'alcuerdo con Steinkraus (1995), la formentación de los alimentos sirve a 5 propósitos xenerales:
* Enriquecimientu de la dieta a traviés del desendolcu d'una diversidá de tastos, arumes, y testures nos sustratos de los alimentos.
* Preservación de cantidaes sustanciales d'alimentos a traviés d'ácidu lácticu, etanol, ácidu acéticu y formentaciones alcalines. 
* Enriquecimientu de sustratos alimenticios con proteína, aminoácidos, ácidos grasos esenciales y vitamines.
* Detoxificación demientres el procesu de formentación alimenticia.
* Amenorgamientu de los tiempos de cocináu y de los requerimientos de combustible.

## Referencies

## Enllaces esternos
Lleldu químico

Una **lleldu químico** o **llevadura química** ye un productu químicu que permite dar güelgura a una masa. Trátase del entemezu d'un ácidu non tóxicu (como'l cítricu o el tartáricu) y un carbonatu o bicarbonatu para llevantar una masa, dando-y güelmura.

L'ácidu reaiciona col bicarbonatu produciendo burbuyes de CO<sub>2</sub>, y dando-y volume a la masa.

Deseméyase del lleldu biolóxico, en que l'efeutu del biolóxicu ye más sele, metantu que la llevadura químico actúa de sutrucu y ye columbrable a la vista.

## Referencies

## Enllaces esternos
Hidromiel

L**'hidromiel** ye una bebida alcohólico formentao a base de miel y agua.

Consumio dende l'antigüedá, la so fabricación ye anterior al vinu y cuasi de xuru a la cerveza.

N'antigua Grecia denomábase «melikraton» y los romanos nomáronlu «agua mulsum», magar qu'esta mena de bebida yera más bien vinu d'uva endulzáu.

Plinio cunta que foi Aristeo quien ideó la primera fórmula del hidromiel.

Otres cultures antigües consumidores d'esta bebida, foren los celtas, saxones y viquingos. Tamién se conoz el consumu d'una bebida asemeyao polos mayas. 

La espresión "Lluna de miel" remanez del sieglu XVI, cuando según la tradición, les parexes recién casaes tomaben demientres un ciclu llunar esta bébora, pa tener un fíu home.

## Referencies

## Enllaces esternos
Venus

La pallabra **Venus** pue facer referencia a:

* Venus (planeta), segundu planeta del Sistema Solar n'orde d'allonxamientu dende'l Sol
* Venus (mitoloxía), diosa na mitoloxía de l'antigua Roma.

## Referencies

## Enllaces esternos
Vinu

El **vinu** ye una bebida que s'obtien de la uva per aciu de la formentación alcohólico del so mostu o zusmiu; el formientu produzse pola aición de lleldos o llevadures que tresformen los zucres del frutu n'alcohol etílicu y anhídridu carbónicu.

Tien el nome de «vinu» namái el líquidu que resulta del formientu alcohólico, dafechu o parcial del zusmiu d'uves, ensin mestu de nenguna sustancia. En munches llexislaciones considérase namái vino, a la bebida espirituosa obtenía de Vitis vinifera, pese a que se llogra bebíes asemeyaes de la *Vitis labrusca* y *Vitis rupestris*, etc.

## Orixe de la so producción
Les evidencies de producción de vinu más antigües daten d'afayamientos arqueolóxicos d'ente los años **6.000** y **5.000** e.C.. na rexón de Xeorxa ya Irán, y n'Europa (Grecia) fai 6.500 años (esto ye, alrodiu del **4.500** e.C..). Les primeres referencies documentaes llévenos a l'antigua Grecia, onde se bebía mezclao con agua y conservabáse en pelleyos de cabra.

Lo primero qu'hai que dicir ye que'l vinu, a lo llargo de la historia, tuvo mui bien consideráu pola alta sociedá, siendo testigu imprescindible en cualesquier acontecimientu o banquete d'importancia y alredor d'él firmárense los grandes trataos y asocedíos históricos.

Yá n'Exiptu, Grecia y Roma adorábase a Dioniso o Baco (dios de los viñeos) y na Biblia fálennos de la Última Cena de Xesús, representando con él el so sangre. Sabemos qu'en China, va 4.000 años, yá conocíen el procesu de fermentación de la uva, y que n'Exiptu, nel sieglu IV e.C. yá conocíen la viticultura. Xuliu César foi un gran apasionáu del vinu y introdúxolu per tol Imperiu Romanu.

## Etimoloxía
La etimoloxía conocía de la pallabra asturiana *vinu* remana de la llatina **vinum** y ésta de la griega ***οινος***, magar que considérase que la radical alcuéntrase próxima a la pallabra sánscrita *vana* (amor), que dio tamién llugar a la pallabra Venus. Esta rellación semántica vien dada pola antigua creyencia nos poderes afrodisiacos del vinu.

## Ver tamién
* Vinu (color)

## Referencies

## Enllaces esternos
Zusmiu

El **zusmiu** o **zume** ye'l líquidu que tien una planta, un alimentu y que se-y saca al mayalu, al cocelu. Por exemplu, el zusmiu de la mazana ye'l líquidu que s'estrái al mayar la mazana nún llagar; ésti líquidu ye col que dempués se fai la sidra. Al mayar la uva obtiénse tamién un zusmiu o mostu col que se fai'l vinu.

Tamién recibe'l nome de zusmiu, la salvia de les plantes, sustancia que se compón de minerales, d'azucre y que-yos val d'alimentu.

## Carauterístiques
Los zusmios recién mayaos son un refrescu mui nutritivu, principalmente poles vitamines que caltienen. Sicasí, una vegada mayaos pierden vitamines bien aína. Los zumes que se caltienen en tetra brik, suelen ser zumes fechos a partir de zusmiu concentráu, esto quier dicir que, dempués de prensao, son concentraos vaporiando l'agua per aciu de calor, y postreramente améstase-yos agua pa envasalo. Esto fai dable tresportar muncha menos agua y aforrar costes, pero esti procesu desanicia gran parte de les vitamines, lo qu'amenorga la principal cualidá nutritiva del zusmiu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Zume

**Zume** pue referise a:

* Salvia, sustancia de les plantes que-yos val d'alimentu.
* Zusmiu, líquidu que tien una planta, un alimentu y que se-y saca al mayalu.
Oxetu esnalador non identificáu

Un **Oxetu Volador Non Identificáu** (n'asturianu: **OVNI**, del inglés: *UFO*, *Unidentified Flying Object*), refierse a cualaquier presuntu oxetu volador, real o aparente, que nun pue ser identificáu pol observador y del que l'orixen entá ye desconocíu dempués d'una esquisa. Los avistamientos de fenómenos aéreos inusuales remóntense a l'antigüedá, pero'l términu OVNI popularizóse dende'l primer avistamientu, que se dio a conocer en 1947. Dende entós, decenes de miles de persones en tol mundu aseguraron que vieren ovnis.

## Enllaces esternos
Lesbianismu

El **lesbianismu** (o tamién safismu, de Safo) fai referencia a la homosexualidá propia del xéneru femenín. N'otres pallabres, una lesbiana ye una muyer que se siente atrayída romántica, afeutiva y/o sexualmente pa coles persones del so mesmu sexu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Ghor

**Ghor** (persa: غور) ye una de les provincies d'Afganistán, cola capital allugada en Chaghcharan. Ta asitiada al oeste'l país y tien una superficie de 36.478 km². Cunta con 681.169 habitantes (2007). Otres ciudaes de dalgo d'altor son: Shahrak y Taywara.

## Referencies

## Enllaces esternos
Chaghcharan

**Chaghcharan** (Persa: چغچران) ye una de les ciudaes d'Afganistán, capital de la provincia de Ghor. Ta asitiada na parte occidental del país y cunta con 35.540 habitantes (2007). Ta allugada a 2.280 m d'altor sobre'l nivel de la mar, a lo llargo del ríu Hari Rud.

## Referencies

## Enllaces esternos
Shahrak

**Shahrak** ye una de les ciudaes d'Afganistán, asitiada na parte central na provincia de Ghor. Tien una población de 16.577 habitantes (2007).

## Referencies

## Enllaces esternos
Taywara

**Taywara** ye una ciudá d'Afganistán, allugada na parte sur de la provincia de Gor. Tien una población de .

## Referencies

## Enllaces esternos
Helmand

**Helmand** (nome orixinal: هلمند) ye una provincia d'Afganistán con capital en Lashkar Gah. Ta asitiada nel suroeste'l país. El ríu Helmand percorre la rexón erma, trayendo los regadíos. La superficie ye de 58.583 km². Cunta con 940.098 habitantes (2006). Amás de la capital, la ciudá de Sangin ye afamada. La provincia produz el 20% del mundiu d'opiu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Vanadiu

El **vanadiu** ye un elementu químicu de númberu atómicu 23 y símbolu **V**, allugáu nel grupu 5 de la tabla periódica . Ye un metal dúctil, blandu y poco abondosu. Alcuéntrase en distintos minerales y emplégase sobre manera en dalgunes aleaciones. El nome procede de la diosa de la fermosura Vanadis na mitoloxía escandinava.

## Referencies

## Enllaces esternos

*  ATSDR en Español - ToxFAQs™
*  EnvironmentalChemistry.com
*  Mineral Information Institute
*  WebElements.com
Lashkar Gah

**Lashkar Gah** (n'árabe: لشگرگاه) ye una ciudá d'Afganistán, capital de la provincia d'Helmand. Ta allugada nel suroeste'l país. Tien un ríu que lu arrodia, l'Helmand y una población de .

## Referencies

## Enllaces esternos
Sangin

**Sangin** ye una ciudá d'Afganistán que pertenez a la provincia de Helmand. Ta allugada nel sur el país y cunta con 13.791 habitantes (2006). Ye afamada pol so tráficu d'opiu, amás de ser un llugar conocíu pola so defensa talibana.

## Referencies

## Enllaces esternos
Cromu (elementu)

El **cromu** ye un elementu químicu de númberu atómicu 24 y símbolu **Cr**, allugáu nel grupu 6 de la tabla periódica . Ye un metal que s'emplega especialmente en metalurxa.

## Referencies

## Enllaces esternos
*  ATSDR en Español - ToxFAQs™
*  Institutu Nacional de Seguridá y Hixene nel Trabayu d'España 
*  EnvironmentalChemistry.com
*  International Chromium Development Association 
*  Ye elemental 
*  Native
*  El Manual Merck - Deficiencia mineral y toxicidá 
*  WebElements.com
Steve Jobs

**Steven Paul Jobs** , conocíu como **Steve Jobs** foi un afamáu empresariu ya informáticu d'Estaos Xuníos, presidente d'Apple Inc. y una de les más importantes figures de la industria informática y del entretenimientu.

Xunto al co-fundaor d'Apple, Steve Wozniak, Jobs aidó a la popularización del ordenador personal no cabero de los años 70. A entamos de los años 80, entá n**'Apple**, Jobs foi de los primeros n'albidrar el potencial comercial de los sistemes d'Interfaz Gráficu d'Usuariu (GUI). 

Dempués de tener problemes cola cúpula directiva de la empresa qu'él mesmu fundó, Jobs foi despedíu d'Apple Computer en 1985, fundando postreramente la compañía NeXT, la que foi reabsorbida pola propia Apple Computer en 1997, onde Jobs foi presidente hasta poco enantes de fallecer.

## Biografía
Fíu d'una xoven soltera universitaria, que decidió entregalu n'adopción, cuando entá yera un nácaru, a una pareya d'universitarios. La pareya nagüaben por una neña, polo que nel últimu intre nun aceutaren. La madre d'Steve diólu entós a una pareya de clas trabayadora, Clara y Paul Jobs, trabayador esti últimu na compañía estatal de tresporte ferroviariu. Medró en Mountain View y Los Altos, California. 

A los 17 años entra na universidá Reed College en Portland, Oregón, a la qu'asiste namái 6 meses enantes de desdexala per aciu de lo costoso de los estudios, que los sos pás nun podíen pagar. Pese a que desdexa los estudios, sigue asistiendo como oyente a les clases que-y prestaben, como por exemplu caligrafía. Los sos estudios en caligrafía foren-y de munchu valir cuando diseñó la tipografía del primer Mac.

A los 20 años, entama Apple nel garaxe de los sos pás xunto al so collaciu Steve Wozniak. En namái 10 años algama convertir a Apple nuna empresa de 4.000 emplegaos. 

Irónicamente, a los 30 años despídenlu d'Apple –la empresa qu'él mesmu crió– pero'l so espíritu emprendedor llevárenlu a criar una nueva empresa nomada NeXT y otra empresa nomada Pixar, que fadríen historia postreramente. 

Taba casáu con Laurene Powell en 1991, a la que conoz nuna clas de Stanford University y formen una familia. Dambos son vexetarianos. A Jobs diagnosticaren-y cáncer de páncreas, malura que supera parcialmente tres un curtiu y caru procesu nuna renomada clínica oncolóxica californiana, teniéndo-y que ser tresplantáu un fégadu. Finalmente muerre del cáncer que sufría dende 2004.

## Referencies

## Enllaces esternos
Güe Sentáu

**Tatanka Iyotake**, más conocíu n'asturianu como **Güe Sentáu** (n'inglés *Sitting Bull*, ) foi un xefe nativunorteamericanu de la tribu de los sioux. Vivió ente los años 1831 y 1890.

En sioux, *Tatanka Iyotake* significa «Bisonte Machu Sentáu». El nome de *Güe Sentáu* llegó al asturianu a traviés de la traducción del apelativu que se-y dio n'inglés, *Sitting Bull*, darréu que **bull**, arriendes de significar **güe**, utilízase pa denomar a los machos d'animales asemeyaos a los vacunos, como los bisontes.

Toro Sentáu fízose famosu al empobinar trés mil quinientos indios sioux y cheyenne escontra'l Séptimu de Caballería, que mandaba'l xeneral Custer, na batalla de Little Big Horn el 25 de xunu de 1876, que l'exércitu de los Estaos Xuníos perdieren.

Escorríu pol exércitu, Güe Sentáu marchó colos sos homes a Canadá, onde permanecieren hasta 1881. Nesi añu tornó cola so tribu a Estaos Xuníos pa que la so xente s'entregara y acabara la guerra. Güe Sentáu algamó l'amnistía y l'exércitu respetólu.

Pasó los últimos años de la so vida na reserva de Standing Rock, y formó parte del espectáculu de Buffalo Bill.
Foi asesináu mientres un grupu de policías lakota lu deteníen, ya que 
se lu acusaba d'aguiyar una nueva rebelión de los nativos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Tónica

La pallabra **Tónica** pue referise a:

*A una bebía: Tónica (bebía)
*A l'altura musical más importante d'una tonalidá: Tónica (música)

## Referencies

## Enllaces esternos
Tónica (bébora)

:*Esti artículu fai referencia a la bébora, pa otros usos de la pallabra, ver [[Tónica]]*
L**'agua tónica**, o cenciellamente, **tónica** ye un refrescu carbonatáu arumatizáu con quinina. La bébora toma'l nome de los efeutos médicos d'esti arumatizante amarguxo. La quinina ye un alcaloide que s'estrái de la carpeza del árbol de la quina, y tien propiedaes antipirétiques, analxésiques y antimalaria.

La bébora surdió en Paso de los Toros, Uruguái, au amestaron quinina al agua carbonatao como midida de profilaxis escontra la malaria. El so consumu inicial amenorgóse a les colonies ingleses de les estayes tropicales d'Asia y África; pero llueu espardióse per tol mundu.

Orixinalmente, la fórmula de la tónica namái incluyía agua carbonatao y quinina, con grandes proporciones d'esta cabera, lo que provocaba un tastu mui amarguxo. Col pasu del tiempu la cantidá de quinina amenorgóse a cantidaes nimies dende'l puntu de vista médicu, per aciu de los efeutos secundarios que tienen les altes dosis d'esta sustancia, polo qu'agora namái s'usa en cantidaes equivalentes a una cuarta parte de la dosis terapéutica y namái pol so sabor.

La tónica ye usao davezu nuna bébora nomada *[[gin tonic]]*, que ye un entemez de xinebra y tónica. Amás de les versiones estándar de la bébora, viéndense tamién versiones ensin zucre o arumatizaes con llimón (bitter lemon) o llima (bitter lime). La bébora relluma baxo lluz ultraviola (*[[lluz prieta]]*) darréu de la so fluorescencia natural del sulfatu de quinina que ta presente nella.
**Marques de tónica:**

* Canada Dry
* Cantrell
* Cunnington
* Schweppes
* Nordic Mist (Coca-Cola Company)
* Paso de los toros (PepsiCo)

## Referencies

## Enllaces esternos
Agua carbonatao

L**'agua carbonatao**, conocío tamién como soda, ye agua ensin saborguizantes que caltién dióxidu de carbonu (CO<sub>2</sub>) que burbuya cuando la bebida se despresuriza. Cuando caltién un mayor conteníu de minerales, por remanar de desxelu denómase-y agua mineral gasificao; si obtien los minerales artificialmente denómase-y agua gasificao mineralizao artificialmente.

Históricamente, les primeres agües carbonataes iguábense amestando bicarbonatu de sodiu a la llimonada. Una reaición química ente'l bicarbonatu de sodiu y l'ácidu cítricu del llimón produz dióxidu de carbonu.

## Anguaño
Anguaño, l'agua carbonatao manufactúrase pasando dióxidu de carbonu presurizáu pel agua. Esto aumenta la solubilidá. Por exemplu, nun recipiente con agua a alta presión dilíese más CO<sub>2</sub> que baxo condiciones atmosfériques normales. Cuando se reduz la presión, por exemplu al abrir la botella, el gas desamécese de la solución, criando les burbuyes carauterístiques. 

## Usos
L'agua carbonatao considérase util pa desaniciar manches, por exemplu, les del café o les de la plata. 

La mena más popular d'agües carbonataes son les saborguizaes, y denómase-yos davezu gaseoses o refrescos (magar qu'esti nome dase-yos tamién a les que nun son gasificaes, como por exemplu: Coca-Cola, Pepsi, 7 Up, Dr Pepper, etc.)

## Referencies

## Enllaces esternos
Soda

El términu **soda** pue referise a:
* L**'[[agua carbonatao]]**, que ye agua ensin saborguizantes que caltién dióxidu de carbonu (CO2) que burbuxea cuando la bebía se despresuriza.
* En química, a la **[[soda cáustica]]**, uno de los nomes comunes del *hidróxidu de sodiu*.
* En dalgunos países, a la **[[gaseosa|bebida gaseosa]]**, que ye una bebida saborguizao, fervescente (carbonatao) y ensin alcohol. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Dmitri Mendeléyev

**Dimitri Ivánovich Mendeléyev** (en rusu: Дмитрий Иванович Менделеев) . Químicu rusu, creador de la Tabla periódica de los elementos.

Sobre les bases del análisis espectral establecíu por Bunsen y Kirchoff ocupóse de problemes químico-físicos rellacionaos col espectru d'emisión de los elementos. Fizo les determinaciones de volúmenes específicos y analizó les condiciones de licuefaición de los gases, amás del orixe de los petroleos.

La so investigación cimera foi la que dio orixe a la enunciación de la llei periódica de los elementos, pegoyu del sistema periódicu que lleva'l so nome. En 1869 espublizó'l llibru *[[Principios de la química]]*, nel que desenrollaba la teoría de la Tabla periódica de los elementos. El día 2 de febreru de 2007 cumpliéronse los cien años de la so muerte.

## Ver tamién
* Tabla periódica de Mendeleyev

## Referencies

## Enllaces esternos
Villabre

**Villabre** ye la capital del conceyu de Tameza y de la parroquia de Tameza, nel Principáu d'Asturies. Algamó esi rangu nel 1584 y caltiénse d'entós p'acá.

Nel pueblu, alcuéntrase l'ayuntamientu, el centru social, la ilesia de Santa María de Tameza (que yera un monesteriu medieval), el palaciu, y el telecentru que pertenez a la Red de Telecentros de Asturias. Pel pueblu pasa'l ríu Villabre.

## Situación
Allúgase a 46&nbsp;km d'Uviéu y ta asistiáu a un altor de 640 m.

## Población
Tien una población de .

### Sitios

## Referencies

## Enllaces esternos
Avel·lí Corma

**Avel·lí Corma Canos**  ye un químicu direutor del Institutu de Teunoloxía Química de Valencia.

Tien asoleyao más de 400 artículos en revistes internacionales, ye autor de más de 80 patentes y foi investíu Doctor Honoris Causa pola Universidá Dom Church d'Utrecht (Holanda), arriendes de ser el científicu español más citáu en publicaciones internacionales.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Currículum Vitae del Excmu. Sr. D. Avelino Corma Canos 
*Artículu El País, 8 de payares de 2006
Wok

El **wok** (Chinu tradicional: 鑊; Chinu simplificáu: 镬; Hanyu Pinyin: "guō" (en Mandarín) , wok (鑊)(en cantonés) ye una mena de sartén muy afayaízu emplegáu nel este y sureste asiáticu. El grafu chinu 鑊 , ye semeyu a 鍋 (guō (en Mandarin), wok (鑊)(en Cantonés)), d'acordies colos pescudamientos llingüisticos fechos.

Esti sartén ye redondu y ta acombáu nel fondu. El tamañu normal suel ser de 30 cm o más de diámetru. Suel tar fechu d'aceru, fierro fundío ya inclusive hailos d'aluminiu.

L'emplegu d'esti sartén ye muy curiosu, y úsase pa frir alimentos per aciu d'un movimientu constante denomáu na gastronomía china (cantonesa) como "wok hei" (trátase d'una habilidá pa sacar el qi (o *enerxía biolóxica* del alimentu) del wok, d'esta miente los alimentos caltienen siempres el so sabor y olor intautos.

## Usu del wok
*El **wok** tien de ser usáu abondo calecíu y con una llapa alta.
*Faise necesario precalecelu demientres un minutu.
*Pa saltiar los alimentos, úsase namái un migayu d'aceite.
*Una vegada amestaos los ingredientes, hai de xiringar constantemente el wok.
*Dempués d'usáu, el wok lávase namái con agua calecío y un mañizu de bambú.
*Pa guardalu hai d'ensugalu y protexelu con una capa d'aceite pa evitar la oxidación.
*La primer vegada que s'usa un wok nuevu hai de "curialu", para criar una capa proteutora. La curia faise poniendo el wok con aceite al fueu pa qu'ambure y se-y pegue na so superficie.

## Referencies

## Enllaces esternos
Fanguada

Una **fanguada** ye la estaya más fondera d'un valle, per au cuerren les agües naturales. 

Tien los costaos llixeramente atenllaos pola mor de la depresión del tarrén y ta allugada ente tierres más elevaes.
Suel tener forma de *V*, per aciu de l'aición del calce d'un ríu, o un desboyu. Nesti caberu casu, la llena del ríu suel asoceder nes époques de más lluvia, formándose una cabuerca

Magar que ye la estaya más fondera del valle, en Topografía denómase fanguada a la llinia imaxinaria que siguiríen les agües (nel casu d'habeles), pola mor de la pendiente.

Semeya d'una fanguada

## Referencies

## Enllaces esternos
Desboyu

Un **desboyu**, ye la llena d'un ríu o la elevación del nivel del so cursu d'agua. Cuando per aciu de les lluvies, el caudal medra enforma, talo que'l calce del ríu nun ye quien a caltenelu, entós l'agua arrámase ya impla la bancada superior o **llanada alluvial**.

## Referencies

## Enllaces esternos
Cabuerca

Una **cabuerca** ye una abertura fonda nel terrenu producida por corrientes d'agua. Nesi sen, les cabuerques, coinciden cola faza de tarrén que ocupa una fanguada, darréu que son éstes el camín natural pel que cuerre l'agua.

## Referencies

## Enllaces esternos