Rescamplu del Catatumbo

El **rescamplu del Catatumbo** ye un fenómenu meteorolóxicu que se presenta na cuenca del llagu de Maracaibo en Venezuela, principalmente na zona sur de dichu llagu y na cuenca inferior del ríu Catatumbo, d'onde procede'l so nome. Científicos del Centru de Modeláu Científicu indiquen que lo más apropiao sería falar de los **rescamplos del Catatumbo**, por cuenta de que tienden a asoceder en múltiples sitios cada nueche, pero dende lloñe apréciense como si fuera un únicu fenómenu.

Esti fenómenu caracterízase pola apaición d'una serie de rescamplos de manera casi continua y práuticamente silente poles grandes distancies que se precisen pa reparar el fenómenu, que produzse en nubes de gran desenvolvimientu vertical formando descargues llétriques ente 1 y casi 4 quilómetros d'altor, a midida que los vientos acomuñaos al Jet Nocherniegu de Baxu Nivel de la Cuenca del Llagu de Maracaibo enfusen na superficie del llagu n'hores de la tarde (cuando l'evaporamientu ye mayor) y vense obligaos a xubir pol sistema montascosu de Perijá (de 3.750 msnm) y el Cordal de Mérida, el ramal venezolanu de los Andes (d'hasta 5.000 msnm, aproximao). 

L'orixe d'esti fenómenu ta nel efeutu orográficu d'estos cordales que zarren y frenen los vientos del nordés; asina, prodúcense nubes de gran desenvolvimientu vertical, concentraes principalmente na cuenca del ríu Catatumbo. Esti fenómenu ye bien bono de ver dende cientos de quilómetros de distancia, como dende Cúcuta, en Colombia, o dende'l mesmu llagu (onde nun suelen presentase nubes mientres la nueche). Por ello, tamién se conoz como'l Faru de Maracaibo, una y bones les embarcaciones que derrompíen la zona podíen navegar mientres la nueche ensin problemes na dómina de la navegación a vela. Puede asoceder hasta 260 vegaes al añu y dura hasta 10 hores per nueche; amás, esti fenómenu puede algamar los sesenta descargues per minutu. 

Anque ye ciertu que les nubes llétriques producen una elevada cantidá d'ozonu, y el Catatumbo rexistra la mayor densidá de descargues llétriques del mundu, con más de 200/km²/añu, ye bien pocu probable qu'esti ozonu llegue a la estratósfera y refaiga la capa d'ozonu.

El rescamplu del Catatumbo suelse desenvolver ente les coordenaes de 8º 30' y 9º 45' de latitud norte y los 71º y 73º de longitud oeste, lo que supón una zona bien estensa anque, como ye lóxicu, non toa esta zona tien siempres la mesma actividá tormentosa. Les árees más remotes d'esta estensa zona tán ocupaes por grupos indíxenes motilones, que siempres aguantaron aprofiantemente la dominación per parte de los españoles primeru y de los qu'intentaben esplotar el so territoriu dempués. Y foi bien apocayá cuando aceptaron la participación de misioneros capuchinos españoles (yá na segunda metá del sieglu XX), que fundaron dellos pueblos de misión como'l d'El Tukuko y otres. N'El Tukuko instalóse una senciella estación meteorolóxica y en dellos años d'observación el monto pluviométricu añal nunca baxó de los 4.000 mm lo que sirve pa dar un exemplu de la lluviosidad de la zona. De la mesma, ello esplica tamién el gran caudal del ríu Catatumbo que, con unos 500 km de llargor, ye navegable en gran parte del so percorríu. La parte final del so cursu tien numberosos meandros y entrega al llagu de Maracaibo una enorme cantidá de sedimentos, desaguando nun delta que se construyó nel mesmu llagu. En realidá, si nun fuera porque'l llagu constitúi una zona de fundimientu del terrén (esto ye, una cuenca sedimentaria o de subsidencia) hai enforma tiempu que los sedimentos apurríos por dichu río cubrieren dafechu'l llagu.

## Antecedentes
Anque se diz que'l primer escritu onde se menta al rescamplu del Catatumbo foi'l poema épicu "La Dragontea" de Lope de Vega, publicáu en 1597, narrativa de la derrota del pirata inglés Francis Drake pol alcalde de Nombre de Dios, Diego Suárez de Amaya, demostróse apocayá qu'esta afirmación haise por cuenta de un posible tracamundiu per parte de dellos autores. El naturalista y esplorador prusianu Alejandro de Humboldt describir como "*esplosiones llétriques que son como reblanees fosforescentes*.*.*.". Foi reseñáu depués pol xeógrafu italianu Agustín Codazzi como un *rescamplu siguíu que paez surdir del* *ríu Zulia* y la so contorna". 

Ente los principales estudios modernos alcuéntrase'l realizáu por Melchor Centenu, quien atribúi l'orixe de les nubes llétriques a la circulación zarrada de vientos na rexón.

Ente 1966 y 1970, el científicu Andrés Zavrostky al pie de ayudantes de la Universidá de los Andes, realizó tres espediciones, a Santa Bárbara del Zulia coles cualos conclúi que la llocalización tendría dellos epicentros nes barraqueres del Parque nacional Barraqueres de Juan Manuel d'Agües Clares y Agües Negres al oeste del llagu de Maracaibo; ensin enfusar nes mesmes. Y suxer en 1991 que'l fenómenu asocede pol alcuentru de corrientes d'aire fríu y calientes ensin refugar l'uraniu como posible axente cocausal, anque esti postreru fechu nun pasa de ser mera especulación. Adicionalmente val la pena considerar l'apurra del hidrometeorólogo Julio Lescarboura Sola quien na so tesis de grau y n'estudios ulteriores a lo llargo de la so vida fixo considerables apurras al estudiu y probable orixe d'esti fenómenu.

Ente 1997 y 2000, un equipu encabezáu por Nelson Falcón de la Universidá de Carabobo realiza delles espediciones y llogren allugar los epicentros del fenómenu nel interior de les Barraqueres de Juan Manuel, y realicen el primer modelu microfísico del rescamplu del Catatumbo, identificando al metanu como una de les principales causes del fenómenu, anque tamién ye un modelu xeneral de la electrificación de nubes; entá falta por confirmase con midíes exactes nel interior de la nubes del rescamplu. El metanu paez tamién acomuñáu a los rescamplos de Titan (satélite de Saturnu) y apaez venceyáu a otres árees de gran actividá electroatmosférica, como'l sur de Florida y África central. Según esti modelu'l metanu provién non solo de les barraqueres del sur del llagu sinón tamién de fisuras nel mantu predresu, ricu en kerogeno III, un productu acomuñáu a grandes depósitos d'hidrocarburos llixeros, comunes na cuenca del llagu de Maracaibo. A diferencia d'otres hipótesis, este ye un modelu cuantitativu y con un enfoque de la física de les descargues reparaes; tratase d'una teoría y non una mera conxetura sobre «choques» de frentes d'aire fríu y calientes qu'esplicaríen la pluviosidá pero non la permanente y inusual actividá llétrica reparada. Sicasí, demostróse n'años recién que'l modelu del metanu nun reproduz les observaciones: prediz más rayos en dómines de seca y menos en dómines d'agua, lo que contradiz los datos de satélite y superficie. 

Un equipu del Centru de Modeláu Científicu d'Universidá del Zulia, lideráu por Ángel G. Muñoz, empecipia depués del añu 2000 a investigar les rellaciones ente variables atmosfériques que puedan apurrir una meyor esplicación de l'actividá tormentosa (y por consiguiente llétrica) na Cuenca del Llagu de Maracaibo (CLM). Muñoz y Díaz-Lobatón (2011) amuésense les variaciones na actividá electroatmosférica na rexón noroeste de Venezuela y destáquense les implicaciones que tienen tanto'l Remexu de Baxu Nivel del Caribe como los desplazamientos de la Zona de Converxencia Intertropical (ZCIT) na fenomenoloxía observable de los Rescamplos del Catatumbo. A lo último, Díaz-Lobatón y Muñoz (2012) amuesen l'alta correllación esistente ente la enerxía potencial disponible pa conveición (CAPE), vientos meridionales (Norte-Sur) y l'actividá llétrica na CLM. Les investigaciones más recién d'esi centru d'investigación suxeren un rol importante na modulación de les descargues llétriques per parte del Jet Nocherniegu de Baxu Nivel de la CLM .

El rescamplu tuvo ciertes dómines con menor intensidá, especialmente mientres la dómina de seca nel norte de Venezuela. Sicasí, ye normal que'l fenómenu presente ciertes fluctuaciones que, en gran parte, compensar ente sigo.

Desque se conoz el fenómeno, munchos investigadores en diverses árees intentó topar  causar raigañu que lu produz, por tal razón, esisten una variedá d'hipótesis como les señalaes enriba.

El Centru de Modeláu Científicu (CMC) vieno faciendo espediciones a la rexón d'interés dende l'añu de 1.998 col fin de determinar les causes probables del fenómenu, una de les más resaltantes dio llugar la selmana del 12 al 15 d'abril de 2.015, cola participación d'investigadores del Centru virtual de Meteoroloxía (CvM), del Serviciu de Meteoroloxía de l'Aviación y el International Research Institute for Climate and Society (IRI).

Esta espedición consistió nel llanzamientu de dellos globos meteorólogicos inflaos con hidróxenu y ataos a tierra hasta l'altor de la base de les nubes (unos 1000 metros), forníos con rexistradores autónomos "iCaros" (diseñaos y construyíos pol CMC), rexistrando presión atmosférica, temperatura y mugor ambiental a los altores de 10, 500 y 1000 metros mientres periodos de delles hores continues dende dos llocalidaes distintes mientres los cuatro díes de la campaña.

Mientres de  cada periodu de midida, los globos cautivos fueron recuperaos exitosamente y los datos prindaos polos rexistradores "Icaros" fueron descargaos per mediu d'ordenadores portátiles en campu; estos datos van dexar afinar los sistemes de pronósticu y alerta temprano ante  evento adversos qu'anguaño caltién el Sistema Integráu de Vixilancia de la Cuenca del Llagu de Maracaibo (SIVIGILA).

 Estos investigadores publicaron un estudiu en xineru de 2016 demostrando que ye posible xenerar pronósticos de rayos pa la Cuenca del Llagu de Maracaibo con meses d'anticipación (pronósticos estacionales). La metodoloxía de predicción  basase nel efeutu del llamáu Jet Nocherniegu de Baxu Nivel de la Cuenca del Llagu de Maracaibo, una marea" de vientos que se mueve de norte a sur y de sur a norte a distintes hores del día.

## Impautu social y turísticu

El rescamplu del Catatumbo ye almiráu pola sociedá venezolana, cuantimás nel estáu noroccidental del Zulia, que tien un rayu nel so escudu oficial pa simbolizar al fenómenu. Tamién la lletra del himnu del Estáu Zulia, que'l so autor ye'l zuliano Udón Pérez, inclúi una estrofa que fai referencia a esti fenómenu: 

La etnia wari lu define como «la concentración de millones de *cocuyos* (cocos de lluz) que toles nueches axúntense nel Catatumbo pa rindi-y tributu a los padres de la creación», mientres que los yucpas y los wayúu lu atribuyen a la presencia de los espíritus de los guajiros cayíos que resplanden como una especie de mensaxe, amás de consideralu la «eterna rellumada nos altores».

«Una gaita zuliana» (amás de munchos otros cantares y obres) fai referencia al fenómenu del Catatumbo:

El Super Combo Los Tropicales, nel so tema beisboleru «La pelota caliente», tamién menta «el truenu» del Catatumbo:

Ente los principales intereses históricos alcuéntrase un cuentu sobre l'intentu de Francis Drake en 1595 pa escalar Maracaibo, que foi atayáu pol avisu tempranu a la guarnición de la ciudá, producíu gracies a el llume del rescamplu. Amás, mientres la guerra d'independencia, el rayu sirvió de faru pa la fuercia naval del almirante José Prudencio Padilla, quien llogró ganar a los navíos españoles el 24 de xunetu de 1823.

Búscase catalogar al rescamplu del Catatumbo como patrimoniu de la humanidá so la proteición de la Unesco, y en casu de llograse sería'l primer fenómenu meteorolóxicu con esta catalogación.

Foi declaráu Patrimoniu Natural del Zulia el 27 de setiembre de 2005.

El 28 de xineru de 2014 ingresó oficialmente a la llista mundial del Récor Guinness por tener el mayor permediu mundial de rescamplu per quilómetru cuadraos al añu, envaloráu en 250” (graos), allugándolo como'l de mayor valumbu de la so clase.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Primeru pronósticu de rayos del mundu
* Imaxe satelital: Nubosidad na zona suroeste del Llagu de Maracaibo. Fonte: WikiMapia
* http://cmc.org.ve/portal/proyeutos.php?proyecto=8 
* https://web.archive.org/web/20110915054939/http://www.facyt.uc.edu.ve/relampago/ 
* Artículu sobre'l rescamplu del Catatumbo de portaldelmedioambiente.com
* Falcon et al 2001 Microfísica del rescamplu del Catatumbo