Tolupanes

Los **tolupanes** ye un pueblu indíxena alcontráu na república d'Hondures.

Conózse-yos tamién como jicaques y falaben diverses llingües como'l jicaque-tol. El términu de jicaque foi utilizáu polos colonizadores pa referise a los distintos grupos rebalbos de la Taguzgalpa y nos últimos tiempos pa la población jicaque-tol d'El Palmar. Escontra fines de la dómina prehispánica estender pola mariña atlántica, la badea d'Hondures, dende'l ríu Ulúa a Puerto Castilla, cerca de l'actual ciudá de Trujillo y tierra adientro hasta'l ríu Sulaco, pero nel añu de 1609 los tolupanes asitiar nel área de los ríos Guayape y Guayambre, en Olancho.

## Historia
Según conozse oponer mientres la conquista española de los territorios que yeren de la so propiedá dempués conocíu como Provincia d'Hondures, actual república d'Hondures; llucharon pa evitar ser quitaos de la so llibertá, el so cacique por esi entós, yera Cicumba, quien opunxo resistencia a les fuercies españoles empobinaes por Pedro de Alvarado en 1536 na zona del ríu Ulúa y el valle de Sula. Depués de ser derrotada resistencia tolupana foi prindada xunto al rei Cicumba, dexóse-yos morrer por fame. Les demás tribus restantes siguieron habitando los sos poblaos orixinarios.

Nesi entós yeren cazadores-pañadores, cultivaben yuca amargosa y, comerciaban maíz y el cactus que produz la cochinilla, utilizaben canoes monóxilas pa tresportar los sos productos comerciales.

Dende'l sieglu XV hasta l'actualidá ocuparon les sos tierres orixinales nos departamentos d'Olancho, Yoro y Atlántida. Anguaño tienen una "reserva" nel Monte de la Flor en Francisco Morazán. Les tierres qu'ocupen los tolupanes son un 60% tierres forestales, un 30% tierres dedicaes a la ganadería y un 10% tierres d'usu agrícola.

Nos documentos coloniales úsense la pallabra *jicaque* pa xente indíxena non sol dominiu español, pero na so mayoría nun son miembros d'esti grupu indíxena, nin faladores de la llingua Tol. Los términos jicaque o xicaque son un peyorativu pos en quiché significa ' caníbal, indiu xavaz'. Los sos caciques actuales son Cipriano y Tomás Martínez. En 1855 habíen 7.000 xicaques en Yoro, trés años dempués yeren apenes 3.000 más otros mil en Santa Bárbara.

## Llingües de los tolupanes

Los tolupanes falen un conxuntu de llingües estrechamente emparentaes llamaes **tol** o **jicaque**, que xuntes formen la familia jicaque-tol. Esti conxuntu de llingües indíxenes fálense inda dientro de l'actual Hondures.

Estes llingües jicaque-tol tán emparentaes coles llingües tequistlateques falaes nel estáu mexicanu d'Oaxaca formando la familia tequistlateco-jicaque. Tamién se conxeturó bien especulativamente nesti últimu grupu podría tar rellacionáu coles llingües hokanas de Norteamérica.

L'escritor Tito Cardona nel so llibru: "Senderos inéditos de la tierra tolupán" rellata qu'en llingua tol; **to** quier dicir ser, **lu** ye color y **pan** productu de la tierra. Tolupán ser traduciria entós como: *Ser llenu de color productu de la tierra.
*

## Defensa de les sos tierres

Dende tiempos de la colonización defendieron los sos territorios de los invasores españoles curiando la salú de les sos montes y tierres, monitoreando la calidá de les agües y l'estáu de los montes nos departamentu de Yoro, Olancho y Atlántida.

Les mineres nestos terrenes tuvieron contaminando les agües y tierres, per otru llau les empreses aserraderos tuvieron baltando los montes pa vendelos al estranxeru, esaniciando la guapura natural d'estos, la vida animal y les sos fontes d'alimentos.

Na segunda selmana d'agostu del 2013 150 tolupanes protestaben contra baltar de los montes y la contaminación de les mineres nes sos tierres polo que tomaron la carretera por dos selmanes evitando'l pasu de cargamentos d'antimoniu na mina de Yoro y de camiones con madera estrayida de los montes.

El llunes 26 d'agostu a les 5 de la tarde llegaron al llugar dos sicarios de nome Selvín Fúnez y Carlos Matute nuna motocicleta, argumentaben ser de la etnia y esixíen cruciar tomar, darréu desenfundaron les sos armes y asesinaron a los hermanos Ricardo Sotu Fúnez y Armando Fúnez Medina, amás escorrieron a María Enriqueta Matute de 71 años hasta la so casa y disparáronlu na cabeza asesinándola de dellos balazos.

## Ver tamién

* Cicumba
* Conveniu 169 de la OIT sobre pueblos indíxenes y tribales
* Conquista d'Hondures
* Cultura d'Hondures
* Derechos de los indíxenes
* Declaración de les Naciones Xuníes sobre los derechos de los pueblos indíxenes
* Grupos étnicos d'Hondures
* Hondures prehispánica
* Idioma chortí
* Llingües d'Hondures
* Orica (Francisco Morazán)

## Referencies