Romance navarru

El **Romance navarru** ye la variedá del idioma navarroaragonés, güei estinguida, falada mientres los sieglos X al XVII nel sur de Navarra. Filolóxicamente, considérase que nun esistía una diferenciación sustancial ente'l navarru y les otres dos variedaes del navarroaragonés; sinón que los trés, el navarru, l'aragonés y el rioxanu yeren simples denominaciones d'una mesma llingua, esplicándose esa triple nomenclatura poles distintes hestories llingüístiques que siguió'l navarroaragonés nos distintos territorios nos que yera faláu.

## Historia
El testu más antiguu conocíu en romance navarru paez ser la concesión del *[[Fueru de Jaca|Fuero de Chaca]]* en 1171 a los habitantes del Pueyo de Castillón de Sangüesa per parte de Sancho'l Sabiu: 

La demografía llingüística histórica considera que al marxe del usu nes ciudaes de la Navarra medieval d'idiomes como'l gascón, el castellán o'l provenzal, mientres la Baxa Edá Media la mayoría de la población de la zona norte y media de Navarra yera vascofalante, en cuantes qu'en los estremos sur y esti falaba romance navarru. Calculóse que, a principios del sieglu XVI, la llingua vasca yera falada per cerca del 80% de los navarros, monollingües o billingües. Sicasí, sería'l romance navarru la llingua que, a partir del sieglu XIII y especialmente del XIV sería predominante na corte y na cancillería real, y na que taríen escritos una gran parte de la documentación de la realeza navarra. Inclusive pasando a ser identificáu yá dende 1329 como la llingua oficial del reinu siendo designada na documentación como *lengoage de Navarra* o *idiomate terre Navarre*. De manera singular, tanto'l Fueru Xeneral de Navarra, obra cume del derechu priváu navarru medieval, como los sos amejoramientos tán escritos en romance navarru.

A partir del sieglu XV el contautu del romance navarru col idioma castellanu diría produciendo un fenómenu de converxencia ente les dos llingües, fenómenu que desaguaría yá nel sieglu XVI na so completa sustitución pol castellán.

## Pervivencies
Al igual qu'asocede cola área d'antiguo aragonesparlante qu'esperimentó un procesu de castellanización, el léxicu y les fales castellanes del centru, sur y este de Navarra caltuvieron hasta fecha recién o caltienen anguaño traces identificativos del romance navarru como l'iñerizu a les pallabres esdrúxules.

Específicamente son achacables a la pervivencia de formes llingüístiques del navarru les siguientes:
* Na redolada d'Eslava los más vieyos usaben de mozos la desinencia *-i* pa la primer persona del presente del imperfectu igual qu'en ansotano actual.
* El navarrismo más estendíu ye l'antropónimu *Xabier*, afechu a munches llingües occidentales, proveniente del euskera "Etxeberri", "casa nueva".
* En derechu foral navarru inda esiste'l términu *dominiu concellar* y les *vecindaes foranas*.
* Ye posible que'l xentiliciu *Salacenco* de los habitantes del Valle de Salazar sía d'orixe navarroaragonés, igual que la pervivencia de la denominación de *[[Selva de Irati]]*, qu'en castellán sería *monte* porque perdió l'usu de *selva* pa esta clase de formación vexetal dende antiguu.

## Descripción llingüística
### Ortografía
* El diptongu *-ua-* escribíase *-oa-*: *c*'oa**l'', ''c**oa**tro'', ''jeg**oa**''.
* Los fonemes palatales /ɲ/ (''ñ'') y /ʎ/ (''ll'') representar por aciu ''i'' antepuesta (''-in-, -ill-, -yll-''): ''castie**yll**o'', ''castie**ill**o'', ''sie**ill*'o*.

### Fonética
* Mayor enclín a perder la *-y* final:
** *Etxe* (o *etxa-* en compuestos) *Berri* ("Casa nueva" n'euskera) > Exavierre (1091) > Xavier, (y otres variantes dende 1102)
** Sicasí, igual que nel Fueru de Teruel, nun se producía nos alverbios terminaciones en *-ment* porque, en romance navarru teníen una *r* entemedia: -MENTE > -*mentre*
* Nun se rexistren evoluciones de -LL- en -t- o -ch-, etcétera del tipu de la *[[che vaqueira]]*
* Caltiénse'l grupu llatín -MB-, que n'aragonés y español evolucionen a *-m-*: *[[palombu|palomba]]*, *dambos*.

## Morfoloxía
El demostrativu masculín singular ye *esti* o *aquesti* en llugar de tener *est(y)* o *aquest(y)*, coincidiendo col aragonés faláu en Calatayud, Daroca, Teruel y Albarracín, de fechu estes formes tán documentaes na versión romance del Fueru y tamién en testos del sieglu XV, lo que nun ye estrañu porque los navarros intervinieron na repoblación d'esta zona. Nesto tamién coincide col rioxanu. Nos documentos del Monesteriu de Irache se documenta *esti* pero non *aquesti*.
## Referencies