Yélamos de Arriba

**Yélamos de Arriba**, d'antiguo **Yélamos de Suso** (suso del llatín *sursum*, enriba), ye un conceyu español de la provincia de Guadalaxara, na comunidá autónoma de Castiella-La Mancha.

## Orixe del nome
Magar nun hai constancia nin etimoloxía posible del vocablu "yélamo", delles fontes apunten a que pudiera ser una forma arcaica de "álamu", habida cuenta de la bayura d'estos árboles en tola zona.

## Redolada
Allugar nel valle del regueru San Andrés, tributariu del Tajuña. Nel mesmu valle atópense les llocalidaes de Yélamos de Abajo, Irueste y Romanones (valle embaxo) y de San Andrés del Rey (valle enriba). Más allá de San Andrés del Rey atopa'l conceyu de Budia yá con aguada escontra'l Tajo. El valle ta escaváu por aición de la erosión fluvial nuna llanura cárstica, lo que produz, amás, que nes parés atópense perabondoses cueves naturales, dalgunes d'elles utilizaes por pastores o llabradores, como abellugu o pa guardar preseos. Nel interior del valle, la carauterística más bultable ye la increíble bayura de manantiales d'agua potable, dellos habilitaos como fonte (como la fonte de la plaza, *"de la Señora"* o *"del Sauco"*), nos nucleos o les cercaníes de los conceyos, otros n'estáu natural (como les fontes de *"Los Povos"*, *"El Tejar"*, *"Arca la Fonte"* o *"Los Remexos"*) nos paraxes ensin habitar más montascosos. Esti mapa d'acuíferos dexa una esuberancia forestal y facilidá pal cultivu de güertes nel valle, qu'oldea col secanu de los cultivos de ceberes predominantes na llanura circundante. Sicasí, dende mediaos de los años 1980 aprecióse un importante y progresivu descensu de los niveles acuíferos, siendo más dramáticu naquellos manantiales que taben asitiaos a mayor altitú, na parte alta de les parés del valle.

La invasión del so mediu y la caza abrasaron yá va sieglos les especies animales de mayor porte (venados, xabalinos, llobos) dexando anguaño como únicos representantes faunísticos especies menores como coneyos, esguiles, falpayares, glayos o torcaces, amás de delles especies d'aves de presa como ratoneros o ferres ente otros. Hasta los años 1970 yera común atopar nos regueros de la zona cámbaros de ríu y sangrixueles.

Ente les especies vexetales más abondoses podemos citar los chopos y álamos, sabugos, carbayos y nozales, ente otros, no fondero del valle, y olivares y encines principalmente, na llanura cimera.

## Historia y referencies

En cróniques del sieglu XII yá se menta Yélamos de Suso, polo que, anque ye posible que hubiera asentamientos humanos anteriores a la invasión árabe, nun ye escabarriáu asitiar la fundación del pueblu actual a finales del sieglu XI o principios del XII nel contestu del procesu de repoblación posterior a reconquistar del territoriu, teniendo en cuenta que tola zona se documenta como reconquistada por Alfonsu VI en 1085 o fecha darréu anterior. 
El 18 d'agostu de 1430 pasa a manes de don Íñigo López de Mendoza el célebre poeta por orde del rei Xuan II, como agradecimientu polos servicios emprestaos pol Marqués de Santillana. Al morrer el marqués nel añu 1458, -y sucedó nel señoríu'l so quintu fíu'l cardenal Mendoza. 

Sicasí, yá nel sieglu XVI apaez como propietariu d'eses tierres el titular de la Corona de Castiella como puede trate nes Rellaciones topográfiques de Felipe II nes entraes referentes a Yélamos de Yuso o San Andrés, polo que ye lóxicu deducir que Yélamos de Arriba (entós, de Suso), pasara a manes reales de la que les llocalidaes vecines.

Magar nun tien una entrada propia nes Rellaciones topográfiques de Felipe II, sí apaez mentáu na entrada de Yélamos de Yuso:

L'atrasu teunolóxicu na zona poner de manifiestu pol fechu de qu'hasta mediaos de los 1980 nun había repetidor de televisión, polo que la receición de la señal yera de bien mala calidá y namái cuando la climatoloxía dexar, o bien la circunstancia de qu'hasta eses feches namái hubiera na llocalidá una llinia de teléfonu, coneutada a una centralita manual en Budia dotada d'una operadora humana que realizaba'l marcáu. Igualmente foi a mediaos de los 1980] cuando se pasó de 125V a 220V. Al tiempu, yera común ver la tracción animal como mediu más normal de locomoción.

## Elementos d'interés
Hasta la década de 1950 Yélamos de Arriba caltuvo un estilu bastante homoxéneu na arquiteutura que-y confería un calter propiu de los pueblos de la Alcarria. Sicasí, dende mediaos del sieglu XX y acentuándose dramáticamente a partir de 2000, realizáronse numberoses intervenciones urbanístiques en forma de xalés o cases más modernes que sustituyeron a viviendes tradicionales del nucleu o a pequeños güertos qu'arrodiaben la llocalidá, amás d'otres obres públiques qu'en ciertos aspeutos dieron al pueblu una apariencia más similar a una colonia de viviendes unifamiliares del extrarradio de cualesquier gran ciudá. Sicasí, entá pueden reparase dellos exemplos arquiteutónicos orixinales.

Ye reseñable la sobria ilesia probablemente del sieglu XVI o XVII y de xuru edificada sobre los restos d'un templu anterior, dada la idoneidad del so allugamientu. Atopar so la advocación de La nuesa Señora del Artu. Ye un pequeñu templu d'una única nave rectangular y ábside empobináu a oriente, con una torre na parte sur y una pequeña sacristía adosada al norte. L'austeridá nos adornos fai difícil la datación per mediu del estilu arquiteutónicu. A principios del sieglu XXI realizó un trabayu de restauración.

Coles mesmes, pueden atopase pela rodiada de la llocalidá les ermites consagraes a San Roque y Santa Ana]. Nel pueblu pueden contemplase tamién delles cases de los sieglos XVIII y XIX de ciertu interés históricu.

La fonte de la plaza data de 1928 y consta de seis caños con un caudal averáu de 5 llitros per segundu tantu pel hibiernu como pel branu. Otres d'interés son la llamada *"de la Señora"*, construyida sobre un manantial en 1982 y la de nueva construcción (2002) *"Fonte nueva"*, qu'enría les agües del manantial *"fonte del Sauco"*.

## Economía Tola zona de [[La Alcarria]] foi un área tradicionalmente ablayada en términos económicos. La durez del clima (un altiplanu a unos 1.000 metros sobre'l nivel del mar), onde los ríos trescurren en valles llabraos so esi nivel, con dificultaes de regadío y suelos probes, fizo que la prosperidá económica basada na agricultura fora complicada. Hasta mediaos del [[sieglu XX]] el cultivu predominante foi la [[vide]] como queda de manifiestu nes numberoses bodegues escavaes nes parés predreses del valle, magar les meyores nes téuniques agrícoles y l'apaición de maquinaria pesada dexó sustituyir la vide pol cultivu estensivu de cebera, que na actualidá conforma l'actividá agrícola predominante. Les esplotaciones hortofrutícolas tamién tienen una relativa relevancia na economía del llugar. D'antiguo yera común la esplotación particular o minoritaria de ganáu porcino o aviar, magar esta actividá sumió por completu tantu en Yélamos de Arriba como nos conceyos circundantes. La ganadería, antes llargamente representada por numberosos fataos d'[[ovín]] queda güei de forma puramente testimonial, siendo una actividá que va sumiendo pasu ente pasu.

Sicasí, la meyora de les víes de comunicación dexó que gran parte de la masa llaboral de la zona treslladar a vivir a nucleos como Guadalaxara, relativamente cercanos y meyor dotaos d'infraestructures, provocando una cayida drástica nes infraestructures locales. D'esta miente, tantu de Yélamos de Arriba como d'otros munchos pueblos de la zona sumieron la escuela, panadería, carnicería y otros establecimientos al per menor, quedando'l sector servicios amenorgáu a dalgún chigre y les cases rurales que surdieron nos años 1990, con un moderáu o escasu impautu na economía llocal. L'antaño numberosa venta ambulante, que llevaba a los pueblos numberosos productos de primera necesidá, dende pan hasta gas butanu, quedó bien amenorgada na actualidá, lo que fuercia a que los habitantes d'estes llocalidaes veanse obligaos a movese distancies medianamente llargues p'adquirir productos básicos, lo cual mina'l desenvolvimientu demográficu de tola contorna.

## Referencies