José Santos Guardiola

**José Santos Guardiola Bustillo**  foi militar col grau de Xeneral de Brigada y políticu honduranu. Foi'l primer presidente d'Hondures en concluyir el so periodu presidencial y el primeru en ser reeelecto n'Hondures.

Foi electu en 1856 como Octavu Presidente constitucional del Estáu d'Hondures y reelecto en 1859 como Novenu Presidente constitucional del Estáu d'Hondures hasta 1862, añu en que foi asesináu.

## Biografía

### Dato y familia
José Santos Guardiola Bustillo, nació'l 1 de payares de 1816 na llocalidá de San Antonio d'Oriente, cercanu a Tegucigalpa nel estáu d'Hondures. Los sos padres fueron los señores Juan Esteban Guardiola Amorós y Viviana Bustillo. Guardiola Bustillo casóse con Ana Mateo Arbizú Flores señorita de la llocalidá minera de Yuscarán fía del mineru y ex alcalde Calixto Arbizú y la señora Santos Flores. 

De la so unión tuvo dellos fíos: Gonzalo Guardiola (10 de xineru de 1848 y fináu 22 de marzu de 1903); Guadalupe Guardiola (8 de mayu de 1848 - 31 de mayu de 1944); Francisca Guardiola (3 d'agostu de 1850 - 10 d'abril de 1927); los ximielgues Trinidá y Galatea Guardiola Arbizú nacíes el 31 de mayu de 1857 y María Genoveva de Jesús Guardiola Arbizú (30 de xunu de 1858-30 d'avientu de 1926), quien se convertiría na primer dama de Cuba en casándose col prócer y presidente cubanuTomás Estrada Palma; Gumercinda Guardiola nacida'l 22 de xineru de 1850 quien finó siendo bebe; y Guillermina Guardiola Arbizú nacida'l 18 de mayu de 1861 y finaría el 27 de febreru de 1944.

### Formación Militar
El xeneral Santos Guardiola graduar nes armes hondureñes na Escuela Militar dirixida pol coronel colombianu Narciso Benítez, nel Cuartel San Francisco. De les sos primeres y destacaes aiciones militares atópense les participaciones na Batalla del Espíritu Santu y de la Batalla de San Pedro Perulapán.

## Guerra de Malespín
El 25 d'ochobre de 1844, el xeneral Francisco Malespín toma control personal del exércitu salvadoreñu y diríxese escontra Honduras, ende llogró xunir fuercies col exércitu hondureñu sol mandu de Guardiola. El so propósitu ye invadir Nicaragua y sitiar León, capital del gobiernu lliberal engarráu colos conservadores de Granada. Malespín, un conservador convencíu va llograr el sofitu d'estos.

El 26 de payares, los exércitos combinaos d'El Salvador y Honduras autoproclamados "*Exércitu Proteutor de la Paz*" sol mandu supremu de Malespín y con Guardiola como segundu al mandu empecipien el sitiu de la ciudá. Emiliano Madriz, Supremu Direutor de Nicaragua *en funciones* pon sol so mandu les defenses de la ciudá lleonesa que va haber de soporta 45 díes de sitiu.

Los atacantes taben nuna posición bien crítica y les tropes hondureñes deseyaben retirase, con dificultá Malespín convenciólos pa caltenese en combate. Nel ínterin, aprucen les diferencies ente los nicaragüenses y los conservadores abandonen a los lliberales de León y busquen sofitu nel xefe invasor. José Francisco del Montenegro y Juan Ruiz fueron los embaxadores unviaos por Granada y Rivas ante Malespín, cola resultancia de la creación d'un nuevu gobiernu en Masaya al cargu de Silvestre Selva, que nun tuvo'l consentimientu de León baxu sitiu.

Un cargamentu d'armes pa los lliberales lleoneses, nun barcu atracáu nel puertu d'El Realejo nel departamentu de Chinandega, cai de manera casual en manes de los invasores. Ente l'armamentu prindáu atopábense 1.000 mosquetes y 200 rifles, amás de pólvora, plomu y pedernales. Con estes armes el Guardiola toma'l control de les tropes y ambura la ciudá de León el 24 de xineru de 1845 que foi ocupada col posterior saquéu.

## Presidente del Estáu d'Hondures
José Santos Guardiola empecipia'l so gobiernu'l 17 de febreru de 1856 siendo electu y declaráu presidente, depués del recuentu de votos. En 1859 foi reelixíu y gobernó un segundu periodu presidencial que nun pudo concluyir yá que foi asesináu'l 11 de xineru de 1862.

Consiguió por aciu el **Tratáu Lennon Wyke-Cruz**, qu'Inglaterra devolviera a Honduras les Islles de la Badea y La Mosquitia, dexándo-yos a los sos habitantes la llibertá de cultu. Santos Guardiola incorporó pacíficamente la Mosquitía y les Islles de la Badea al territoriu hondureñu de les manes de los Británicos.

### Primer periodu presidencial

El so primer periodu presidencial empecipia'l 17 de febreru de 1856 y conclúi en 1959.

#### Gabinete del so gobiernu
El primer gabinete de gobiernu tomo posesión un 18 de febreru de 1856 y el segundu gabinete de gobiernu del segundu periodu presidencial de Guardiola Bustillo, empezó en 1860.

#### Primer añu de gobiernu
Toma posesión el 17 de febreru de 1856, dio llibertá de prensa, d'esta forma tamién llogra defendese de los cargos que-y faía la oposición. Fundó'l mesmu'l periódicu que llamó “*EL VIXILANTE*”. Reabrió'l Colexu Tridentino de Comayagua que clausuro l'Obispu Hipólito Casiano Flores.

En xunu de 1856 dempués de les eleiciones nicaragüenses onde Patricio Rivas saliera ganador, Walker, presentóse ante'l presidente y sostuvieron un fuerte discutiniu sobre'l gobiernu y dineru debíu, resultando na fuxida de Rivas escontra Chinandega. Guardiola espresa la so voluntá de sofitar al gobiernu de Patricio Rivas establecíu en Chinandega contra'l gobiernu filibustera, antes recibiera carta del Presidente *en disidencia* José María Estrada solicitándo-y el so sofitu. Celebra un Pactu con Guatemala y El Salvador con cuenta d'unviar sofitu a Nicaragua na Guerra contra los Filibusteros.

El 12 de xunetu de 1856, el filibusteru norteamericanu William Walker usurpa'l poder y faise col cargu de Presidente de Nicaragua, anque namái nuna pequeña parte del territoriu nicaragüense, mientres l'embaxador John H. Wheeler, siguiendo órdenes de William L. Marcy, Secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos d'América ufiertó rellaciones diplomátiques con Walker. El 18 de xunetu de 1856 empecipia la guerra qu'enfrenta al Exércitu Aliáu Centroamericanu contra l'Exércitu Filibusteru compuestu por mercenarios norteamericanos y cubanos, más nicaragüenses del bandu *democráticu* adeptos a Walker. El 3 de setiembre de 1856, tropes hondureñes al mandu de Guardiola enfrentar a fuercies filibusteres y son ganaes. La esclavitú en Nicaragua foi abolida en 1854, sicasí'l 22 de setiembre de 1856, Walker decreta la llegalización de la esclavitú nel país pa llograr más soldaos y llograr recursos económicos y políticos, tou baxu estereotipu de la sociedá secreta **The Knights of the Golden Circle** o "Los Caballeros del Círculu Doráu" una orde fraternal chauvista que pretendía faese de los stados Sureños d'Estaos Xuníos, Cuba, Méxicu y Centroamérica, fomentando la esclavitú. A finales de 1856 Walker taba siendo atacáu por diversos frentes, comandados asina: Xeneral José Joaquín Mora de Costa Rica, Xeneral José Víctor Zavala de Guatemala, Xeneral Florencio Xatruch d'Hondures, Xeneral Ramón Belloso d'El Salvador y Xeneral Tómas Martínez, Xeneral Máximo Jerez y Xeneral José Dolores Estrada de Nicaragua. El 14 d'avientu William Walker ordena al Xeneral Charles Frederick Henningsen que se destruya la ciudá de Granada.

#### Segundu añu de gobiernu
El 27 de febreru de 1857, un exércitu de seiscientos hondureños al mandu del Xeneral Florencio Xatruch parten a Nicaragua a contribuyir cola espulsión del filibusteru William Walker, ganándolo en **El Obraje** (l'actual Belén) y tornó a Honduras, una vegada qu'aquél capituló na fragata Santa María” en San Juan del Sur.

El 17 d'abril les tropes aliaes centroamericanes ocupen San Juan del Sur, el 1 de mayu de 1957, William Walker ríndese y el 5 de mayu, Walker abandona'l territoriu centroamericanu na corbeta St. Mary's. Walker pasa a vivir en Nueva Orleans.

L'obispu Flores fina en 1857 y asumió'l so llugar el vicariu de Comayagua, frai Miguel del Cid quien taba enemistado col Xeneral Guardiola, polo que lo escomulgó y producióse la rebelión, conocida como "La Guerra de los Padres"; Más tarde el papa Pio IX llevantó la escomunión y nomó como nuevu Obispu d'Hondures a Fray Juan de Jesús Zepeda y Zepeda.

#### Tercer añu de gobiernu
En 1858 reconocer a les Islles de la Badea como propiedá del Estáu d'Hondures.

#### Cuartu añu de gobiernu
En 1859 Honduras llograba les Islles de la Badea y la Mosquitia del Reinu Xuníu, por aciu el tratáu realizáu ente'l doctor Francisco Cruz Castro y l'embaxador del Reinu Xuníu de la Gran Bretaña Sir Charles Lennox Wyke, conocíu como'l Tratáu Lennox Wyke-Cruz, nel qu'Inglaterra devuelve a Honduras La Mosquitia y les Islles de la Badea en cuenta de recuperar a Belice.

La Constitución del Estáu d'Hondures emitida en 1848, dexaba un claru buecu por que'l presidente Guardiola Bustillo pudiera reelixise pa un segundu mandatu. Nel mes de xunetu de 1859, el xeneral brigadier Jose Santos Guardiola, apaez en ‘La Gaceta Oficial' edición Non. 55 correspondiente al 10 de xunetu de 1859, nuna Acta de proclamación como candidatu oficial a la presidencia de la nación.

### Segundu periodu de Gobiernu

Santos Guardiola foi reelecto presidente d'Hondures en 1959, el so compañeru de fórmula José María Lazo Guillén, llogró 648 votos namái en tal sentíu, la comisión inclinóse a favor del empresariu Victoriano Castellanos Cortés y declarar vicepresidente.

#### Primer añu de gobiernu
Nel so primer añu de gobiernu del so segundu periodu presidencial enfrento a les tropes del filibusteru William Walker.

N'abril de 1860 el filibusteru Wiliam Walker enterar del trespasu de les islles de la Badea que diba realizar el Reinu Xuníu a Honduras y supo amás del descontentu de los colonos ingleses de les islles ante la transaición y propúnxose aida-yos, el so plan consistía n'intentar acomuñar con José Trinidad Cabañas, quien trataba de reasumir el poder n'Hondures. De llogralo podría controlar esti país, entamar un exércitu y dempués bater a los exércitos de Nicaragua y Costa Rica. 

Walker entamó un viaxe a les islles pa estudiar el terrén y entamar una revuelta, polo qu'escoyó la isla de Cozumel como una eventual base y tornó con más homes y baxu tutelar del Presidente James Buchanan de los Estaos Xuníos d'América y una sociedá secreta denominada **Central American League** cola cual financiábase una nueva folada incursora escontra Centroamérica, Walker dirixir a Charlestón, Nashville y Mobile y depués reclutó militares de Nueva Orleans y dirixóse a Honduras.

El 5 de xunu de 1860, Walker partió dende Estaos Xuníos una tropa d'un centenar d'homes dende Mobile na goleta John Y. Taylor y otra embarcación con suministros, el Clifton, que zarpó dende Nueva Orleans. Sicasí, los británicos, que taben al tanto de los planes, interceptaron el Clifton en Belice y darréu encamentaron al gobiernu hondureñu retrasar el trespasu de les islles, pa entorpecer les intenciones de los filibusteros. Finalmente, los estauxunidenses axuntar en Roatán el 27 de xunetu. Walker foi asediado por barcos británicos y resolvió atacar la fortaleza alcontrada nel puertu de Trujillo. Sicasí, los residentes taben sollertaos de los movimientos.

Na nueche del 5 d'agostu de 1860, noventa y un filibusteros llegaron a una badea a 3 km de Trujillo. A l'amanecida del 6 d'agostu, Walker y el coronel Thomas Henry encabezaron tomar de la fortaleza. Una vegada ellí declaró la ciudá como puertu llibre, col propósitu d'estropiar la economía hondureña al atayar la recaldación d'aranceles, pero la maniobra foi inútil, pos tolos tributos percibíos nesti llugar seríen trespasaos a los británicos pa pagar una antigua delda.

El Presidente en funciones Xeneral José Santos Guardiola da la orde comisionando al Xeneral Mariano Álvarez comandante de les milicies pa escorrelo y espulsar nuevamente al invasor, movilizándose 400 homes a cuerpu y 220 más na goleta nacional “Corréu Nacional” so la proteición del cañonero Británicu “Icarus” comandado pol Capitán Nowel Salmon quien frente a la barra del ríu Tinto y Negru foi arrodiáu'l filibusteru prindáu'l 3 de setiembre de 1860 y fusiláu a les 8.00 a.m. del 12 de setiembre de 1860.

Walker intentó contactase con José Trinidad Cabañas per mediu de Thomas Henry, pero esti emisariu arreyar nuna agarrada antes de reportase al so regresu y morrió dos selmanes dempués ensin revelar dalguna noticia.El 19 d'agostu'l barcu británicu Icarus, dirixíu pol coronel Norvell Salmon, aportó cerca de Trujillo y dende ellí foi unviada una nota a Walker reclamándo-y la rindición, cola garantía de faelo ante les autoridaes britániques, yá que la presencia de los filibusteros entorpecía la devolución de les islles de la Badea. Dempués d'un intercambiu de notes, el filibusteru, con otros 65 homes, entamó la fuxida pa buscar a Cabañas.

Na travesía fueron escorríos poles tropes hondureñes. Al aportar cerca de ríu Tinto, la cuadriella taba amenorgada a 31 homes, ente ellos atopábase Walker mancáu y desapaecíu en fiebre, siendo a la fin columbráu por Salmon el 3 de setiembre. L'oficial demandó nuevamente la rindición del filibusteru. Foi zarráu na fortaleza del pobláu, onde esperó les instrucciones dende Tegucigalpa, foi condergáu a sentencia a muerte.

A les 8 de la mañana del 12 de setiembre de 1860, William Walker foi lleváu frente a un paredón de fusilamiento nes cercaníes de Trujillo. En Trujillo, departamentu de Colón y frente al Fortaleza de Santa Bárbara un antiguu cuartel español, atópense dos lápida de mármol onde recen que s'atopen los restos de William Walker.

#### Segundu añu de gobiernu
Nel so segundu añu de gobiernu emitió un 31 de xunetu de 1861 un Decretu pa la creación y organización d'un Hospital n'Hondures, que seria'l que güei conocemos como Hospital Xeneral San Felipe. Amás aprobóse un presupuestu de 2740 Pesos pal so funcionamientu y caltenimientu, como'l nomamientu d'un primer Direutor, recayendo nel Llicenciáu Hipólito Martínez.

### Guerra de los padres

En 1860 el Vicariu del Cid asitiáu en La Paz, convoco al pueblu nuna “**Pastoral contra'l Gobiernu hondureñu**” de les sos retóriques formuláronse cargos y delitos amás de la proliferación de la francmasonería y la política, polos cualos alborotaba a la población, en fecha 26 d'avientu de 1860 el Vicariu del Cid asitiáu en San Antonio, escomulgo al presidente de vez Xeneral José Santos Guardiola actu que retruco'l gobiernu en fecha 5 de xineru de 1861 ordenando la espulsión del territoriu nacional del Vicariu Miguel del Cid y según Decretu gubernamental les propiedaes que pertenecíen a ésti fueron confiscadas y remataes, lo mesmo fíxose coles propiedaes del cura Néstor Graú (Grand), quedando como suplente Frai José Nicolás Diríes Midence, que tornara del so exiliu.

Dende'l mes de mayu de 1861, el gobiernu hondureñu taba alerta de les posibles incursiones invasores, ye por ello que se reforzó'l personal militar nos puertos Puerto Cortés, Omoa, La Ceiba, Trujillo y otros sitios de desembarque como Los Amates, Los Lluises, etc. dándose tamién avisu a los gobernadores de Choluteca Lorenzo Romero y al de Tegucigalpa que taba sol mandu de Pedro Xatruch, pa llibrar un eventual ataque.

Del Cid, al saber de les órdenes gubernamentales dio en mover a dellos de los sos allegaos pa realizar protestes y marches en contra del gobiernu, de primeres entamáronse na ciudá de Nacaome, un bon grupu de civiles al mandu del presbíteru Yanuario Reyes quien efectuaron movimientos contrarios, saquéu y vandalismo, que al querer ser desmontáu poles fuercies gubernamentales, los rebeldes atrincherar na Ilesia de la llocalidá, causando una pequeña batalla.

El 21 de payares de 1861, el presidente Guardiola, unvia orde al Ministru de Rellaciones Esteriores y que esti va notificar al Gobernador Políticu de Choluteca Lorenzo Romero, por que se instruyera por aciu el Xulgáu de primera Instancia d'esti Departamentu, la captura de José María Lazo Guillén -exvicepresidente- a quien se-y decretara Autu de Formal Prisión y incoaba causa, pol delitu de **Inxuries Gravez** inferíes al Gobiernu d'Hondures. Esto aumentaba más, la poca simpatía del pueblu y oposición contra Guardiola.

#### Tercer añu de gobiernu
En xineru de 1862 remata'l so gobiernu por cuenta del so asesinatu, que les sos causes inda siguen siendo un misteriu.

#### El so Asesinatu
El magnicidiu escontra'l Presidente d'Hondures, Xeneral Brigadier José Santos Guardiola Bustillo, asocedíu na ciudá de Comayagua capital del estáu d'Hondures.
**Fechos**:
* El 10 de xineru de 1862, **Cesareo Aparicio** de nacionalidá salvadoriana y perfil desconocíu atopar en Comayagua llibremente, esi día dispara la so arma de fueu contra'l Coronel Hipólito Zafra Valladares, quien s'exercía de Xefe de la Guardia Presidencial de Guardiola, la firida ye de muerte y aína ye treslladáu a recibir auxiliu médicu; al tener conocencia del fechu sustitúyelu, como nuevu xefe de la guardia de Casa Presidencial el Mayor de plaza **Pablo Agurcia**, quien p'azorronar los sucesos ordena una investigación y dispónse a sustituyir la guardia de vez, por homes lleales al so nefastu plan. D'esti movimientu de personal resabió la cordurera presidencial señora **Aniceta Lemus**, ella espresar a otres persones pero nun foi escuchada debidamente.

* 11 de xineru de 1862. 5:00 a.m. toquen a les puertes de Casa Presidencial, y escúchense delles voces que mentaben que daqué asocedía dientro del edificiu; El presidente Guardiola Bustillo atopar na so habitación, cháu na so cama xunto a la so esposa doña **Ana Arbizú**, son espertaos pola balasma; Guardiola en ropa interior llevantar de la cama y dispónse a dir pescudar qu'asocede, la so esposa mentó-y que nun sala, el valiente Xeneral nun fixo casu de la prevención de la so esposa y dio en abrir la puerta, viéndose de frente col so asesín Cesareo Aparicio quien al ve-y disparó l'arma de fueu tipu carabina que portaba sobre'l mandatariu, la firida de la bala foi nel abdome, Guardiola sentía qu'esmorecía pero tuvo entá fuercies abondes p'arrampuñar la bayoneta de l'arma del so atacante, pa defendese d'un segundu disparu, pero foi en devanéu yá que cayo al suelu, la menor fía del presidente, de nome **Genoveva Guardiola** foi n'auxiliu del so padre lloramicando, mientres Aparicio intento rematar al Xeneral; pero nun lu fai.. de los llabios de Guardiola escapa unes últimes pallabres… “*Abasta yá, nun ye necesariu*”... y Aparicio ve cómo'l Xeneral Brigadier esmorez en brazos de la so fía y muerre, rápido él y los demás hechores dar a la fuga. Los responsables dempués, fueron prindaos pol Xeneral Casto José Alvarado, el senador José Francisco Montes Fonseca, Rafael Padilla y Teodoro Aguiluz, al ser presentaos ante'l presidente provisional xeneral José María Medina, ésti ordeno qu'un Tribunal conociera del casu, siendo sentenciaos y condergaos a la Pena capital por aciu execución de fusilamiento na plaza de Comayagua en febreru de 1862.
Actores intelectos:
* Mayor Pablo Agurcia, Comandante d'armes de Comayagua.
* Wenceslao Agurcia.
* Juan Antonio Pantoja, *
Miguel Juanes, *
Nicolás Romero, *
Pedro Amador.
* Xusto Torres (presidiariu con antecedentes), *
Actor hechor: Cesareo Aparicio, de nacionalidá salvadoriana.

**Posibles causes**:

Una de les causes, seique foi, la llamada "Guerra de los Padres" una y bones un añu antes el presidente foi escomulgáu pol Obispu, que de la mesma escitara a la población por que realizara revueltes y protestes contra'l presidente, motivu pol cual Guardiola decidió y ordeno espulsar del país al obispu d'Hondures. En 1860 asocedió La Guerra de los Padres, ente'l gobiernu, el pueblu y dellos feligreses afalaos por sacerdotes rebalbos. Méntase tamién que foi mandáu esaniciar pol gobiernu salvadoreñu para lo cual entamaron l'atentáu. En sí, les causes formulen delles hipótesis qu'entá nun tán resueltes.

Otra posible causa ye la recuperación de les Islles de la Badea y la Mosquitia del Reinu Xuníu, dempués del tratáu Wyke-Cruz., dizse que pudo haber dineru pel mediu d'ultramar.

Guardiola Bustillo, Foi l'únicu mandatariu hondureñu en ser asesináu mientres ocupaba la Xefatura del país, el senador José María Medina ocupó la presidencia de volao y apurrir al senador José Francisco Montes Fonseca, per un curtiu espaciu de tiempu, mientres el Vice presidente señor Victoriano Castellanos Cortés tomaba posesión llexítimamente y constitucionalmente el cargu na Villa de Guarita.

## Ver tamién
* Hondures
* Constitución política de la República d'Hondures
* Democracia n'Hondures
* Política d'Hondures
* Eleiciones n'Hondures
* Historia de les escueles militares n'Hondures
* Francisco Morazán
* Batalles de Francisco Morazán
* Dionisio Herrera
* Golpe d'Estáu n'Hondures de 1827
* Golpes d'Estáu n'Hondures

## Bibliografía
*Guardiola Cubes, Esteban Vida y fechos del Xeneral Santos Guardiola. Tegucigalpa, Honduras.
*Díaz Lozano, Arxentina Fueu na ciudá: novela n'escenariu históricu, Volume 97 de Coleición Contemporáneos, Cuarta Edición, Editorial Cenaltex, 1989.
*Rosengarten Jr. Frederic. William Walker y el ocasó de la tramposería. Editorial Guaymuras, Tegucigalpa, Honduras. 2002. ISBN 99926-28-16-2 (Orixinal: Freebooters must die, Haverford House, U.S.A. 1976)
* **Reseñes Históriques d'El Sauce León**. Tegucigalpa, Honduras.
* **Robert L. Scheina**, "Latin America's Wars: The Age of the Caudiellu, 1791-1899, Brassey's, 2003, 624 Seiten.
*Sosa, Roberto, "Documentos pa la historia d'Hondures", Volume 3, Editorial Honduras, Imaxe y Pallabra; 2002. ISBN 99926-30-89-2, ISBN 9789992630891.
*Talavera, Omar. Rellación Ilesia y Estáu nel gobiernu de José Santos Guardiola 1856 - 1862. Tesis, UNAH, Tegucigalpa, Honduras. 1999.

## Referencies

## Enllaces esternos