Llingües aimaraicas

Les **llingües aimaraicas**, **llingües ''aru*** o *'llingües *jaqi*** son una [[families de llingües|familia de llingües]] [[América del Sur|suramericana]] conformada por trés idiomes modernos: l'[[idioma aimara|aimara]], [[jacaru]] y [[cauqui]].

== Denominación ==
Diversos autores remanen distintes denominaciones alternatives pa esta familia. [[Alfredo Torero]] acuñó la denominación de ''familia aru'' , ente qu'[[Martha J. Hardman|Hardman]] decidir por llamala ''familia jaqi'' . [[Rodolfo Cerrón Palomino|Cerrón-Palomino]] prefier la dednominación de ''llingües aimaraicas''; el segundu términu, ''aimaraica'', yá foi emplegáu nel sieglu XVII pol padre y lexicógrafu [[Ludovico Bertonio]]

== Evolución ==
L'área orixinaria de les llingua aimaras o ''[[urheimat]]'' del **proto-aru*' (tamién llamáu proto-jaqi o proto-aimara) nun se conoz con precisión, pero por cuenta de la intensidá del contautu col [[proto-quechua]], tou suxer que la so árees d'orixe tuvieron de ser relativamente cercanes. Como la rexón d'orixe del proto-quechua asitióse ente la mariña y la sierra de Perú central, l'área d'espansión de les llingües aimaras nun tendría de tar asitiada bien lloñe. Y yá que la espansión de les llingües aimaras asocedió hasta'l sur asítiase'l so rexón d'espansión daqué al sur del área del proto-quechua. Siguiendo esta llinia de razonamientu Torero (1970) y otros autores, tentativamente, asitien l'área d'orixe sería la llingua de los reinos [[Cultura wari|Huari]] y posiblemente la [[cultura Naza]], dambes nos [[Andes centrales]]. Escontra'l 400 dixebrar nos jaqaru y aimara-kawki. Escontra'l 700, esta postrera estremar nes actuales aimara y [[cauqui|kawki]], magar esta postrera vien sufriendo un procesu d'estinción (falada por vieyos del [[distritu de Catahuasi]], [[provincia de Yauyos]], [[Departamentu de Lima|Rexón Lima]]). L'espardimientu de les llingua aimaras escontra'l sur produciríase mientres la espansión de los [[Reinos aimaras|señoríos aimaras]] de los sieglos XIII a XV d. C..

== Distribución xeográfica ==
L'[[idioma aimara|aimara]] constitúi la caña meridional de la familia y la so variante *central* ye falada per alredor de 2.262.900 persones escontra'l 2000 ente que la *sureña* por 219.000 en 2006.

La caña septentrional sicasí ta confinada a unes pocos pueblos que pretencen al [[distritu de Tupe]], na provincia peruana de [[Yauyos]] nel [[departamentu de Lima]]. Esta caña entiende dos [[variedá llingüística|variedaes]] distintes el jaqaru y el cauqui (kawki). El jaqaru ye faláu por unes 725 persones (1998) nos pueblos de Tupe, Aiza y Colca y nes llocalidaes a les que los tupinos migraron. Per otra parte el cauqui ta casi estinguíu, nos pueblos de Cachuy, Chavín y Chanchán atopáronse dellos falantes; el númberu total de falantes envalorar en 11 (en 1998); la llingua ta práuticamente ensin documentar. Esiste cierta polémica sobre hasta qué puntu'l cauqui tien de considerase una llingua distinta del jaqaru, yá que son dambes variedaes presenten un altu grau d'[[intelixibilidá mutua]]. De fechos dellos autores referir al cauqui como jaqaru de Cachuy.


== Descripción llingüística ==
[[tipoloxía llingüística|Tipológicamente]] les llingües aimaras comparten la mayoría de traces del [[llingües andines|área llingüística andina]]. Estructuralmente les llingües aimaras son bien similares a les [[llingües quechues]], anque probablemente nun tán emparentaes [[filoxénesis|filoxenéticamente]]. Les semeyances ente los dos grupos son tan obvies y numberoses que namái pueden ser esplicaes por aciu un llargu periodu de contautu llingüísticu y cultural. Estes semeyances nun son namái superficiales, amás esiste un númberu importante de parelelos sintácticos y semánticos, que podríen ser la resultancia d'una hestoria de billingüismu intensu. Más del 20% del vocabulariu reconstruyíu pal proto-quechua y el proto-aru ye común a dambes llingües o bien similar.

=== Fonoloxía ===
Les llingües aimaras tienen un sistema consonánticu bastante complexu, que nes oclusives llega a estremar ente oclusives simples, aspiraes y glotalizadas. Ente que tienen un sistema vocálicu simple //, teniendo les vocales zarraes alófonos zarraos y abiertos, ye dicir // puede articulase como [] o como [] según el contestu fonolóxicu, y, de manera similar, // como [] o [].

L'inventariu fonolóxicu del proto-aru ye tamién parcialmente idénticu al del proto-quechua, anque esisten unes poques diferencies que merecen atención. Una carauterística [[fonotáctica]] del aimara non presente nel quechua ye la restricción respeuto de que tou raigañu verbal o nominal tien d'acabar el vocal. Esto refléxase inclusive nos [[préstamu léxicu|préstamos léxicos]] del quechua o del español. Esti procesu sigue siendo granible inda, y ye reconstruible pa tolos estadios anteriores:
: proto-quechua **paĉak* 'cien' > aymara *pataka*, > jaqaru *paĉaka*
: proto-quechua **kuntur* 'cóndor' > aymara *kunturi*, > jaqaru *kúnturi*
: español *fabones* > aymara *hawasa*, > jaqaru *háwaša''

### Comparanza léxica
Un exemplu de la cercanía de les llingües aimara ufiertar por casu tanto'l sistema de los numberales como'l sistema pronominal. Sicasí, esisten munchos numberales comunes ente les llingües quechua y les llingües aymara debíos a préstamos, estes pallabres indicar ente paréntesis:
:

## Referencies

### Bibliografía
* 

### Enllaces esternos
* Ethnologue Report for Aymaran Family Tree (n'inglés)
* Llingües precolombines:Llingües Aru
* Los Soníos de les Llingües Andines

## Ver tamién
* Idiomes d'Arxentina
* Idiomes de Bolivia
* Idiomes de Chile
* Idiomes de Perú