Dasypodidae

Los **dasipódidos** (**Dasypodidae**), conocíos comúnmente como **armadillos**, son una familia de mamíferos placentarios del orde Cingulata. Carauterizar por tener un cascu dorsal formáu por plaques yustapuestes, ordenaes polo xeneral en files tresversales, con cola bastante llarga y estremidaes curties.

## Nomes comunes
Los integrantes de la familia Dasypodidae reciben diversos nomes, siendo'l más común el d**'armadillu**; tamién son llamaos (dacuando dependiendo de la especie) **quirquincho** (del quechua *kirkinchu* en Perú, Bolivia, Arxentina, Chile, Colombia), **cuzuco** (en Nicaragua, Costa Rica , Hondures y El Salvador), **mulita** (n'Arxentina y Uruguái), **tatú** (tatú, tatú carreta) en Paraguái, Arxentina, Bolivia y Uruguái, **peludo** (n'Arxentina, Colombia, Chile y Uruguái ), **tatú**, **piche** (n'Arxentina, Colombia, Chile, Paraguay y Brasil), **cachicamo** (en Colombia y Venezuela), **gurre** (n'Antioquia, Colombia), **jerre-jerre** na Mariña Caribe de Colombia y **toche** (nel estáu de Veracruz en Méxicu)

## Carauterístiques

Los armadillos son mamíferos bien fáciles de reconocer, estremables por tener una armadura formada por plaques ósees cubiertes por escudos córneos que los sirven como proteición, y qu'en dellos xéneros dexen al animal endolcase en forma de bola. Externamente paécense un pocu a los pangolines, mamíferos d'África y Asia cubiertos d'enormes escames o plaques, y que tienen vezos similares. Esta ye la razón pola cual fueron clasificaos nel mesmu orde nel pasáu, pero anguaño ye claro que nun tán emparentaos, perteneciendo los armadillos al orde (o superorde) Xenarthra y los pangolinos al orde Pholidota.

Los armadillos dixebráronse bien pocu del plan ancestral mammaliano y son un grupu bien antiguu, yá estremáu nel Paleocenu.

Los dientes del armadillu son estructures cilíndriques simples y uniformes, ensin esmalte y con raigaños abiertos y crecedera continua; el so númberu ye bien eleváu, hasta 25 en cada quexal.

La especie más estendida ye l'armadillu de nueve bandes (*[[Dasypus novemcinctus]]*), la única que llega hasta Estaos Xuníos dende'l sur. Esta especie y l'especie *[[Cabassous centralis]]* son les úniques que tienen un rangu de distribución que s'estiende fora d'América del Sur, onde habiten toles especies de la familia y, según el rexistru fósil conocíu, son el sitiu d'orixe.

## Bioloxía y ecoloxía
Los armadillos son nocherniegos y cavadores. Son insectívoros y omnívoros necrófagos propios de la zona tropical Centroamérica y Suramérica.

## Rellaciones de los armadillos col ser humanu

El so cascu ye usáu pa la ellaboración de charangos, que tienen un gran valor comercial.

En Tabasco, Méxicu a esti animal conózse-y como "jueche" y solíase utilizar pa consumu humanu hasta que se-y declaró en peligru d'estinción.

En Centroamérica, l'armadillu ye conocíu como *cusuco*. A pesar de que n'El Salvador rellaciónase-y cola llepra (yá que la piel del so banduyu paez contenela) ye consumíu por dalgunos de los sos habitantes, especialmente na ciudá de San Alejo, Departamentu de San Miguel. El cusuco tamién ye consumíu siquier n'Hondures y Nicaragua.

En Colombia, ye sacáu de les sos llurigues utilizando una antorcha casera pa llanzar fumu que suel asitiase sobre'l furacu de la mesma pa darréu amestar un costal de fique (costal en que de normal se tresporta'l café) y prindalo. Amás d'ello, el so consumu anque baxó nos últimos años, entá se sigue consumiendo de la mesma manera como se fai n'otros países como de Centru y Suramérica. 

La carne utilizar pa consumu humanu y dau el so sabor ye conocíu como'l siete carnes”, pos s'asemeya a la de pollu, coneyu, y a la de gochu. Los llabradores suelen deshuesar l'animal y preparar la carne dientro del cascu pa consumila asada, frita y guisada. Dempués de tostar el cascu, mazcar de manera asemeyada al chicharrón o cueru del gochu. 

El cascu y la cola son utilizaes pa práutiques melecinales tradicionales. Estos déxense turrar y muélense hasta quedar en polvu, que ye fervíu n'agua pa ser bebíu por muyeres primerices” (primer embaranzu), y curar les molesties qu'ésti causa. Según munchos llabradores, l'asma cúrase bebiendo sangre d'armadillu recién degolláu, p'azorronar el mal sabor pasar con un tragu d'aguardiente.

L'armadillu puede ser portador de ciertos microorganismos que producen nel home enfermedaes como'l *[[Mycobacterium leprae]]*, bacteria causante de la llepra. Asina mesmu, considérase-y reservorio de protozoos flaxelaos de la especie *[[Trypanosoma cruzi]]*, que causa nos humanos, especialmente en neños, una dolencia bien grave llamada enfermedá de Chagas. Dada l'anterior importancia sanitaria, en Venezuela llexislar dende 1982 pa vedar la caza d'esta especie, amás del *Priodontes giganteus* o *maximus*, que ye l'armadillu xigante y del *[[Dasypus sabanicola]]* o cachicamo sabaneru, el más común en Venezuela. 

Conozse que n'Europa, EE. XX., Méxicu y Venezuela, adelántrense estudios con base nel armadillu con cuenta d'atopar melecines pa tratar amás d'estes enfermedaes, otres como la leishmaniasis y la fiebre mariello.

Esiste una ciudá que debe'l so nome a esti animal, Ayutuxtepeque, que significa "cuetu d'armadillos o cusucos".

## Taxonomía
Los dasipódidos inclúin trés subfamilies, con nueve xéneros actuales y numberosos xéneros estinguíos.

**Subfamilia [[Dasypodinae]]**
* *[[Astegotherium]]*†
* *[[Dasypodon]]*†
* *[[Parastegosimpsonia]]*†
* *[[Propraopus]]*†
* *[[Prostegotherium]]*†
* *[[Pseudostegotherium]]*†
* *[[Riostegotherium]]*†
* *[[Stegosimpsonia]]*†
* *[[Stegotherium]]*†
* *[[Dasypus]]*
** *[[Dasypus novemcinctus]]*
** *[[Dasypus septemcinctus]]*
** *[[Dasypus hybridus]]*
** *[[Dasypus sabanicola]]*
** *[[Dasypus yepesi]]*
** *[[Dasypus kappleri]]*
** *[[Dasypus pilosus]]*

**Subfamilia [[Euphractinae]]**
* *[[Coelutaelus]]*†
* *[[Utaetus]]*†
* *[[Meteutatus]]*†
* *[[Anteutatus]]*†
* *[[Pseudeutatus]]*†
* *[[Stenotatus]]*†
* *[[Proeutatus]]*†
* *[[Archaeutatus]]*†
* *[[Paraeutatus]]*†
* *[[Doellotatus]]*†
* *[[Chasicotatus]]*†
* *[[Ringueletia]]*†
* *[[Eutatus]]*†
* *[[Isutaetus]]*†
* *[[Anutaetus]]*†
* *[[Hemiutaetus]]*†
* *[[Amblytatus]]*†
* *[[Eodasypus]]*†
* *[[Prozaedyus]]*†
* *[[Vetelia]]*†
* *[[Proeuphractus]]*†
* *[[Paleuphractus]]*†
* *[[Macroeuphractus]]*†
* *[[Paraeuphractus]]*†
* *[[Acantharodeia]]*†
* *[[Euphractus]]*
** *[[Euphractus sexcinctus]]*
* *[[Chaetophractus]]*
** *[[Chaetophractus vellerosus]]*
** *[[Chaetophractus villosus]]*
** *[[Chaetophractus nationi]]*
* *[[Zaedyus]]*
** *[[Zaedyus pichiy]]*
* *[[Calyptophractus]]*
** *[[Calyptophractus retusus]]*
* *[[Chlamyphorus]]*
** *[[Chlamyphorus truncatus]]*

**Subfamilia [[Tolypeutinae]]**
* *[[Cabassous]]*
** *[[Cabassous chacoensis]]*
** *[[Cabassous tatouay]]*
** *[[Cabassous unicinctus]]*
** *[[Cabassous centralis]]*
* *[[Priodontes]]*
** *[[Priodontes maximus]]*
* *[[Tolypeutes]]*
** *[[Tolypeutes tricinctus]]*
** *[[Tolypeutes matacus]]*

## Referencies

## Enllaces esternos