Lepidium meyenii

***Lepidium meyenii*** (Walpers = *Lepidium peruvianum* G.Chacón) ye una planta yerbácea añal o bienal nativa de los Andes de Perú, onde se cultiva pol so hipocótilo comestible. Otros nomes comunes tamién son *maca-maca, maino, ayak chichira, ayak willku*.

Amás del so usu alimenticiu, sostiense que los sos raigaños tienen propiedaes qu'aumenten la fertilidá. Los pobladores andinos dende l'antigüedá utilizar p'ameyorar les sos capacidaes físicu y mental. Dellos narradores como Frai Antonio Vásquez de Espinoza nuna descripción del añu 1598 fai mención al consumu d'esta planta per parte de los pobladores según darréu Cobo nel periodu que va dende 1603-1629 Darréu otros botánicos español describir mínimamente como ye'l casu d'H. Ruiz nel so espedición botánica al Virreinatu de Perú.

## Taxonomía
En 1990 la botánica Gloria Chacón de Popovici describió la maca adomada y llargamente cultivada como *Lepidium peruvianum*(Lepidium peruvianum Chacón sp. nov.) y el so Hábitat. Otros botánicos dulden güei d'esta distinción. El nome llatín reconocíu anguaño pol USDA sigui siendo namái *Lepidium meyenii*. Hai un alderique entá en cursu alrodiu de la nomenclatura correuta, y sobre si la distinción ente *L. meyenii* y *L. peruvianum* botánicamente ye correuta o si son la mesma especie.

## Propiedaes
Tien delles propiedaes alimenticies, la maca emplégase como un alimentu tanto frescu como secu. Pal primer propósitu, empléguense los raigaños frescos tanto crudes como cocíes, utilizando la "pachamanca" que ye un procedimientu indíxena: escávase un fuexu nel terrén y les macas asitiar na parte inferior; entós asítiase un montón de verde y sobre él un montón de cenices caliente, venir# de igual forma que l'anterior pa faer socesives capes de maca hasta que s'enllena'l fuexu. Esti procedimientu ye bastante raru anguaño. Los raigaños secos son preparaos por aciu la llimpieza previa n'agua y el so posterior desecáu al sol, xeneralmente en pieces de tela. Dempués almacénense en bolses, pudiendo llegar a caltener un bon estáu mientres años, siendo un detalle comprobáu que tres el so segundu añu'l so sabor deteriórase considerablemente. En delles zones de punir suélense cocinar la maca con lleche o agua nuna especie de farrapa (denomináu "mazamorra"), tratar d'un puré duce y arumoso preparáu coles pequeñes macas por cuenta de que son menos fibroses.

La maca tien delles propiedaes melecinales, una de les más popularmente conocíes ye la capacidá que tien de xenerar fertilidá nos animales. Esti fenómenu foi reparáu polos primeros españoles cuando víen que los animales domésticos que llevaben reproducir a menor velocidá que los sos homólogos andinos. Cúntase que los pobladores aconseyaron añader maca a los alimentos de los animales, pudiendo comprobar los efeutos positivos qu'asocedíen. Saber del so efeutu positivu na espermatogénesis n'aguarones a grandes altitúes. Sicasí realizáronse investigaciones alrodiu de les sos propiedaes afrodisiaques comprobándose que nun tener efeutos sobre los niveles hormonales humanos en periodos de consumu de 12 selmanes.

Tamién se-y atribúi propiedaes benéfiques pal sistema nerviosu n'especial la memoria. Esti raigañu peruanu ye un gran energizante y regulador hormonal. Los efeutos beneficiosos sopelexaos de Maca pa la función sexual podríen ser debíos a la so alta concentración de proteínes y de nutrientes vitales. Esti y otros beneficios fueron comprobaos científicamente con maca gelatinizada. 

Nun ye recomendable'l consumu de maca en muyeres qu'usen anticonceutivos hormonales, yá que puede interferir coles mesmes al alteriar los niveles d'hormones.

## El so cultivu

La maca crez nos altos pandos andinos de Perú n'altitúes hasta de 4.400 msnm. Poco se sabe sobre los oríxenes d'esta planta, pero nos *Pueblos de los Reis* Junín yá se cultivaba fai miles d'años. La maca atopóse en munchos sitios arqueolóxicos pre incaicos, entendiéndose, poro, que foi parte de la dieta cotidiana del antiguu poblador del Andes peruanu. Güei el so cultivu ye masivu nes zones altes del Andes peruanu, espublizándose'l consumu nel Perú y esportáu en diverses presentaciones (farina, cápsules, etc), como suplementu alimenticiu.

## Historia
Atopóse evidencia antropolóxica del cultivu de la maca nel Perú dende l'añu de 1600 e.C. La maca yera considerada polos inques como un regalu de los dioses. Ellos, amás de cultivala como alimentu, utilizar en ceremonies relixoses pa dances y rituales. Les cróniques españoles cunten que mientres la conquista de Perú, los animales traíos d'España nun se reproducíen con normalidá a esos altores; los nativos alvirtieron a los conquistadores qu'alimentaren a los sos animales con maca; colo que consiguieron algamar los niveles de reproducción normales. Ye asina que mientres los cien primeros años de colonia formó parte de los tributos esixíos pol encomendador.

Con al respective de la maca, el padre Cobo, mientres la dómina de la colonia, dixo: “*la maca crez nos sitios más montascosos y fríos de la [[Puna de Atacama|puna]] onde nun hai posibilidaes de cultivar nenguna otra planta alimenticia*”.

La COPROBA, organismu del Gobiernu de Perú, declarar unu de los producto bandera de Perú el 28 de xunetu de 2004.

## Taxonomía
*Lepidium meyenii* describióse por Wilhelm Gerhard Walpers y espublizóse en *[[Novorum Actorum Academiae Caesareae Leopoldinae-Carolinae Naturae Curiosorum]]* 19(1): 249. 1843. 
;Etimoloxía:
***Lepidium***: nome xenéricu que remanez del griegu, y significa "pequeña escama", en referencia al tamañu y forma de los frutos (silicues).

***meyenii***: epítetu dau n'honor del botánicu Franz Julius Ferdinand Meyen.
;Sinonimia:
* *Lepidium affine* Wedd. 
* *Lepidium gelidum* Wedd. 
* *Lepidium meyenii var. affine* Thell.
* *Lepidium meyenii var. gelidum* (Wedd.) Hosseus 
* *Lepidium meyenii subsp. gelidum* (Wedd.) Thell. 
* *Lepidium orbignyanum* Wedd.
* *Lepidium peruvianum* G.Chacón
* *Lepidium weddellii* O.E.Schulz

## Referencies

## Bibliografía
* Brinkmann, Josef, and Smith, Ed. Photoessay. "Maca Culture of the Jenin Plateau." *The Journal of Alternative and Complementary Medicine*. Volume 10, Number 3, 2004.
* Gonzales GF, Cordova A, Gonzales C, Chung A, Vega K, Villena A. "*Lepidium meyenii* (maca) improved semen parameters in adult men." *Asian Journal of Andrology* 2001;3(4):301–3.
* Gonzales GF, Cordova A, Vega K, et al. "Effect of *Lepidium meyenii* (maca) on sexual desire and its absent relationship with serum testosterone levels in adult healthy men." *Andrologia* 2002;34(6):367–72.
* Gonzales GF, Cordova A, Vega K, et al. "Effect of *Lepidium meyenii* (maca), a root with aphrodisiac and fertility-enhancing properties, on serum reproductive hormone levels in adult healthy men." *J Endocrinol* 2003;176(1):163–8.
* Hermann, M. Bernet, T. 2009. The transition of maca from neglect to market prominence: Lessons for improving use strategies and market chains of minor crops. Agricultural Biodiversity and Livelihoods Discussion Papers 1. Bioversity International, Rome, Italy. http://www.bioversityinternational.org/index.php?id=244&tx_news_pi1%5Bnews%5D=1142&cHash=1758af5d97a70b22dcc98856a9y49168
* Smith Y. "Maca root: Modern rediscovery of an ancient Andean fertility food." *J Amer Herbalists Guild*. 2003;4(2):15–21.
* Valentova K, Ulrichova J. "*Smallanthus sonchifolius* and *Lepidium meyenii* - prospective Andean crops for the prevention of chronic diseases." Biomed Pap Med Fac Universidá Palacký, República Checa, 2003 Dic; 147(2): 119–30.

## Enllaces esternos