Alfabetu húngaru antiguu

L**'alfabetu húngaru antiguu** (n'húngaru conocíu como **' o , ; embrivíu a cencielles como  "mozqueta, marca") ye un [[sistema d'escritura]] [[Alfabetu|alfabéticu]] usáu polos [[maxares]] na [[Alta Edá Media]] (del [[sieglu VII]] al [[sieglu X|X]]). Por cuenta de la so reminiscencia [[Alfabetu rúnicu|rúnica]], l'alfabetu húngaru antiguu tamién foi llamáu popularmente "**runes húngares**" o "**alfabetu de runes húngaru**". 

Créese que l'alfabetu deriva del [[Inscripciones d'Orkhon|alfabetu turcu antiguu]] y probablemente apaeció per primer vegada mientres el [[sieglu VII]]. Los [[maxares]] asítiase na [[llanura Panónica]] en [[885]]; cuando'l [[Reinu d'Hungría]] foi fundáu en [[1000]] y foi adoptáu'l [[Cristianismu]], l'[[alfabetu llatín]] foi adoptáu y el sistema d'escritura cayó en desusu. Sicasí, en rexones remotes de [[Transilvania]], l'alfabetu caltuvo un usu marxinal polos maxares [[székely]] a lo menos hasta'l [[sieglu XVII]], sol nome de ''székely rovásírás''.

L'alfabetu taba afechu a la [[fonoloxía]] del [[idioma húngaru]], representáu [[lletra|lletres]] por [[fonema|fonemes]], tales como ''cs, gy, ly, ny, ö, sz, ty, ü, zs.''. L'alfabetu húngaru modernu representa estos soníos con [[dígrafu|dígrafos]] (secuencies de lletres usaes pa escribir un solu soníu) y con [[Signu diacríticu|signos diacríticos]]. Sicasí, l'alfabetu  nun contién les lletres pa los fonemes ''dz, dzs'' del [[Idioma húngaru|húngaru]] modernu, yá que estos son desarrollos relativamente recién na historia d'esi idioma. Les lletres [[Alfabetu llatín|llatines]] ''q, w, x'' y ''y'' tampoco tienen un equivalente, yá que nun son fonemes separaos n'húngaru y solo úsense pa pallabres estranxeres. 

==Oríxenes==
Alredor de [[600]], les tribus maxares treslladar escontra'l suroeste dende los sos antiguos territorios na rexón costera al este del [[Mar Negru]]. Les runes húngares tán rellacionaes col alfabetu turcu antiguu, de la mesma probablemente (anque esiste ciertu alderique al respeutu) deriváu del [[alfabetu araméu]].

== Calteres ==
L'alfabetu de runes inclúi 42 lletres que pueden variar de forma pero siendo la mesma. Delles consonantes tienen dos formes, por casu, tenemos 
l'a**S** frente a y**S*'. La primer forma emplegar tres vocales a, á, o, ó, o, ú, ente que la forma 'y' escribir tres y, ë, é, i, í, ö, ő, ü, ű.

<center>

</center>
Les runes húngares tamién pueden incluyir delles runes non alfabétiques que nun se presenten xuníes sinón como signos separaos. Conócense como *capina dictionum* y nun se definió claramente'l so orixe o'l so usu normal.

Dellos exemplos son:
<center>

</center>

=== Discutiniu académicu===

La escritura con runes húngara foi descrita per primer vegada mientres l'[[Humanismu renacentista|humanismu]] del [[Renacimientu]] y del [[Barrocu]]. Concretamente en 1598 por János Telegdi nel so manual, *Rudimenta Priscae Hunnorum Linguae*, nel que presenta la so interpretación de les *rovás*. esta obra tamién contién testos n'húngaru escritos con runes como por casu el [[Padre nuesu]].

Nel sieglu XIX los estudiosos empezaron a investigar les regles y otres carauterístiques d'esta escritura y foi nesi momentu cuando la pallabra *rovásírás* empezó a formar parte de la conciencia popular húngara.

Puesto que la escritura con runes fuera sustituyida pol llatín les investigaciones de los llingüistes tuvieron que reconstruyir l'alfabetu a partir de documentos y materiales históricos. L'etnógrafu y folclorista [[Gyula Sebestyén]] y el filólogu, llingüista y turcólogo [[Gyula Németh|Gyula (Julius) Németh]], fixeron la mayor parte d'esti trabayu y por ello les obres de Sebestyén *Rovás és rovásírás* (*Mozquetes y escritura de runes*) (1909) y *A magyar rovásírás hiteles emlékei* de 1915 (*Reliquies fiables de la escritura con rúnica húngara*) contién abondosa información sobre la tema.

== Ver tamién ==
* [[Historia medieval d'Hungría]]

== Referencies ==


==Bibliografía==
===Húngaru===
*  (Nueva Enciclopedia Húngara). Budapest: Akadémiai Kiadó, vol. 5, ISBN 963-05-2808-8
* Sebestyén, Gyula (1915). , Budapest.
* Fodor, István; György Diószegi y László Legeza (1996). . (On the scent of our ancestors) Budapest: Magyar Könyvklub-Helikon Kiadó, p. 82, ISBN 963-208-400-4 
* Tóth-Károly Bera, Dóra (1996). *Honfoglalás és őstörténet*. Budapest: Aquila, ISBN 963-8276-96-7
* Kiszely, István. [http://istvandr.kiszely.hu/ostortenet/ A magyar nép õstörténete]

===Inglés===
* Rockstein, Edward D. (1990). "The Mystery of the Székely Runes", *Epigraphic Society Occasional Papers'', 19: 176–183.

### Llatín
* Thelegdi, J. (1598). , Batavia.

## Enllaces esternos

* (n'húngaru) Rovas 
* (n'húngaru ya inglés) Dr. Gábor Hosszú: Rovásírás
* (n'húngaru) Rovas 
* (n'húngaru) Portal de Rovas húngares 
* (n'inglés) Runes húngares / Rovás
* (n'húngaru) Szekler Rovas 
* (n'inglés) Videu de runes con notación fonética IPA