open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chinu mandarín

El **mandarín** () ye'l conxuntu de dialeutos del chinu mutuamente intelixibles que fálense nel norte, centru y suroeste de China. El términu chinu ye, en pinyin, *běifānghuà* (Tradicional: 北方話 / simplificado: 北方话, "fabla del norte"). Con más de 836 millones de falantes, ye la principal forma fablada del chinu, asina como la llingua con mayor númberu de falantes nativos y falantes totales del mundu. El mandarín ye mui diferente de los dialeutos del sur, como'l cantonés o'l wu, hasta'l puntu de que munchos llingüistes prefieren considerar al mandarín y a los dialeutos del sur como llingües diferentes.

Por estensión, el términu **mandarín** emplégase tamién pa designar a la llingua china normativa o oficial, llamada "pǔtōnghuà" (普通話 / 普通话 "fala de comunicación común") na República Popular China, *guóyǔ* (國語 / 国语, "llingua nacional") en Taiwán y *huáyǔ* (華語 / 华语, "llingua china") en Singapur, Malasia ya Indonesia. Esta llingua estándar moderna empezóse a configurar a principios del sieglu XX, y ta basada fundamentalmente na variedá pequinesa del mandarín, el *běijīnghuà* (北京話 / 北京话, "fala pequinesa").

## Etimoloxía
El términu "mandarín" surdió de les rellaciones comerciales ente portugueses y chinos a empiezos del sieglu XVII. Los comerciantes lusos llegaben a les ciudaes chines en busca de té, seda y otros artículos exóticos, y trataben con oficiales chinos del gobiernu imperial Chinu. Los sos subordinaos teníen prohibíu contautar colos forasteros, d' esta miente'l comerciu realizábase namái con estos funcionarios, y foi asina que l'idioma utilizáu por estos funcionarios que mandaben foi conocíu como "mandarín" (en portugués "mandarim") n'Occidente.
Otra versión lLargamente difundida pal orixe del términu ye que tendría'l so orixe na pallabra hindi "mantri", significando "conseyeru", "ministru d'estáu", pasando entós al malayo "mantri", y dempués al portugués "mandarim" y, a partir del portugués, foi asimilada por otres llingües europees, incluyendo al inglés, onde'l rexistru del primer usu de la pallabra "mandarín" data de 1589.

### Comparación léxica
Dientro del mandarín esiste una gran variación fonolóxica, tanto na fonoloxía segmental como na realización de los tonos. El siguiente cuadro reproduz dalgunos de los pronomes personales:

## Referencies

### Enllaces esternos
* Análisis de la lengua china: Proel 

* Putonghua o chino mandarín
Lliga espartaquista

La **Lliga espartaquista** ( *Spartakusbund* n'alemán) foi un movimientu revolucionariu creáu en 1915 n'Alemaña por Rosa Luxemburg y Karl Liebknecht. 
 
La lliga espartaquista trató de llevar a cabu una revolución asemeyada a la de los bolxeviques en Rusia, faciendo circular publicaciones subversives y illegales como'l periódicu *Spartakusbriefe* ( "Les cartes d'Espartacu" ).

N'avientu de 1918, la lliga entra nel Comintern y toma 'l nome de **Partíu Comunista Alemán** ( *Kommunistische Partei Deutschlands* – KPD ).

En xineru de 1919 los espartaquistes suleváronse contra'l gobiernu de Berlín. El canciller Friedich Ebert, cola ayuda del exércitu y de los Freikorps reprimió darréu la insurreición. 

Nes selmanes que siguieron el sulevamientu, cientos d'espartaquistes, ente otros Luxemburg y Liebknecht morrieron asesinaos.

El KPD dixebróse durante la Revolución, dando llugar al nacimientu del KAPD (Partíu de los Obreros Comunistes d'Alemaña), primer partíu de tendencia conceyista. El KAPD lluchaba por una República de los Conceyos Obreros, y ente los sos miembros destacaben veteranos militantes marxistes comu Pannekoek o Gorter. A pesar de la so postura percrítica pa col llabor de los comunistes rusos, el KAPD trabayó nun primer momentu dientro la III Internacional (Komintern), y llegó a collaborar col movimientu insurreccional desendolcáu pol KPD en marzu de 1921.

## Referencies

## Enllaces esternos
Rosa Luxemburg

**Rosa Luxemburg**  foi una revolucionaria y teórica del socialismu alemán, d'orixe xudíu polacu. Fiya d'un comerciante de Varsovia.

La so militancia política obligola a exiliase dende los 18 años en Suiza, u terminó los estudios de Derechu, auniéndose al Partíu Socialdemócrata Polacu. Enemiga del nacionalismu, en 1898 treslladóse a Alemaña, ingresando nel SPD. Asociada con Kautsky, defendió la «ortodoxia» marxista frente al «revisionismu» de Bernstein y fizo aportaciones teóriques orixinales sobre l'imperialismu y el esborru del capitalismu, (*L'acumulación del capital*, 1913). Pasó a dirixir l'ala izquierda del partíu, cuando los socialistes almitieron los métodos parllamentarios. Criticó a Lenin pola so visión del Partíu como vanguardia de la revolución, formada por profesionales y con una estructura centralista. Con Karl Liebknecht dirixó les protestes escontra la Primer Guerra Mundial (1914-1918) y l'apoyu del SPD a la guerra. Detenida en 1915, continuó escribiendo dende la cárcel. Punxo les bases teóriques pa la escisión de la Lliga espartaquista (1918), tresformada un añu más tarde en Partíu Comunista Alemán (KPD), ún de los primeros partíos obreros en sofitar la III Internacional creada polos bolxeviques rusos. En llibertá tres la revolución de 1918 que convirtió al país nuna República, en xineru de 1919, aunióse a la Revolución espartaquista, de la que nun taba d'alcuerdu, pero siguió a Liebknecht pa nun romper la unidá de la organización. Tres la fin de la sulevación, foi detenida y asesinada xunto col so compañeru Liebknecht, alcontrándose díes más tarde el so cadabre nuna canal.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Archivu de Rosa Luxemburg en marxists.org
* Rosa Luxemburg Exhibición
Tiempu Coordináu Universal

**Tiempu Universal Coordináu**, o **UTC**, tamién conocíu como *tiempu civil*, ye la zona horaria de referencia respeuto a la cual calcúlense toles otres zones del mundu. Ye'l socesor del GMT (*Greenwich Mean Time*: tiempu permediu del observatoriu de Greenwich, en Londres) magar que tovía coloquialmente delles vegaes nómase-y asina. La nueva denominación foi acuñada pa eliminar la inclusión d'una llocalización específica nun estándar internacional, asina como pa basar la midida del tiempu nos estándares atómicos, más que nos celestes.

A diferencia del GMT, el UTC nun se define pol sol o les estrelles, sinón que se mide polos relós atómicos, ya que la rotación de la Tierra ralentízase, restrasándose respeuto al tiempu atómicu. UTC sincronízase col día y la nueche del UT, al que se-y añaden o quiten segundos de saltu (*leap seconds*) tanto a finales de xunu como d'avientu, cuando resulta necesario. La puesta en circulación de los segundos de saltu determínalo el Serviciu Internacional de Rotación de la Tierra, en base a les sos midies de dicha rotación.

"UTC" nun ye realmente una abreviatura; ye una variante de tiempu universal, (*universal time*, abreviadamente *UT*) y el so modificador *C* (pa "coordináu"), añadíu paa espresar que ye una variante más d'UT. 

Los tiempos UTC de verdadera alta precisión sólo puen ser determinaos tres conocer el fechu de que'l tiempu atómicu establezse coles diferencies observaes ente un conxuntu de relós atómicos de distintes *oficines del tiempu* nacionales, baxo la supervisión de la Oficina Internacional de Peses y Midíes (Bureau International des Poids et Mesures, BIPM). 

El propiu servidor de Wikipedia utiliza UTC como base pa la so llista d' actualizaciones d'artículos.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Especificación sobre la fecha y la hora UTC del W3C
Xeorxa

**Xeorxa** (en xeorxanu საქართველო, transliteráu: Sakartvelo) ye un país na costa del mar Negru, al sur d'El Cáucasu. Antigua república de la ex Xunión Soviética asitiada na llende ente Asia occidental y Europa del Este, llenda al oeste col mar Negru, al norte con Rusia, con Turquía y Armenia al sur y con Azerbaixán al suroeste. La so capital ye Tblisi. El país tien una estensión de 69.700 km² y una población de casi 4.700.000 habitantes. Xeorxa ye una democracia representativa organizada como una república semipresidencialista.

Demientres l'Antigüedá clásica hebo varios reinos independientes nel llugar qu'anguaño ye Xeorxa. Los reinos de Colchis y Iberia adoptaron el cristianismu como la so relixón a principios del sieglu IV. El cumal de la fuercia política y económica de la Xeorxa clásica alcanzóse demientres el reináu del rei David IV y la reina Tamar, nos sieglos XI-XII. Al entamar el sieglu XIX Xeorxa foi conquistada pol Imperiu rusu. Magar que algamó la so independencia tres la revolución rusa de 1917, foi reconquistada pola Rusia soviética en 1921, y convirtióse na República Socialista Soviética de Xeorxa, que yera una parte de la Xunión Soviética. Tres la independencia, algamada en 1991, el país vivió años perdifíciles, con bien de protestes populares y una fonda crisis económica na década de 1990. Esta situación duró hasta 2003, cuando la conocida como *Revolución de les roses* provocó la introducción de reformes democrátiques y económiques

Dientro'l país hai, dempués de la guerra ruso-xeorxana de 2008. dos rexones independientes *de facto*, Abkhasia y Osetia del Sur, que tienen un reconocimientu internacional perllimitáu. Xeorxa considera les dos rexones una parte del so territorio soberanu que tán ocupaes por una potencia foriata, Rusia.

## Xeografía
Principales ciudaes (población):
* Tblisi (1.200.000, área metropolitana 1.400.000)
* Kutaisi (270.000)

## Referencies

## Enllaces esternos
Tercer Internacional

La **Tercera Internacional** o **Comintern** ye una escisión de la Segunda Internacional, creada en Moscú el 2 de marzu de 1919 por Lenin col envís d'axuntar tolos partíos comunistes que rompieren colos partíos socialistes de la Segunda Internacional. El términu vien del inglés **Com**munist **Intern**ational . 

La Tercera Internacional, axuntaba a tolos partíos comunistes que rompieron colos partíos socialistes de la Segunda Internacional y taba dirixida pol Partíu Comunista de la Xunión Soviética (*PCUS*) .

## Antecedentes históricos
Como ya recordaba'l entamu de los primeros Estatutos de la Internacional Comunista, los antecedentes d'esta remóntense a l'Asociación Internacional de los Trabajadores fundada por Karl Marx y Friedrich Engels, en Londres, en 1864 y que por primer vez na historia amestaba a los trabayadores d'estremaos países.

Depués de la desaparición d'esta Primera Internacional en 1876, Friedrich Engels afaló la creación d'una Segunda Internacional, creada en París, en 1889, qu'amestó a los partíos socialistes, socialdemócrates y llaboristes. Col entamu de la Primer Guerra Mundial fráncese la Segunda Internacional ente los socialistes reformistes y los revolucionarios, al sofitar los primeros a los sos respeutivos gobiernos nacionales al declarar la guerra, y la total oposición de los segundos a la mesma. 

Los grupos socialistes revolucionarios celebraron la Conferencia de Zimmerwald en setiembre de 1915 y la Conferencia de Kienthal n'abril de 1916, convirtiéndose estes organizaciones na base de la Tercera Internacional creada en marzo de 1919, en Petrográu, para romper definitivamente colos elementos reformistes, qu'a xuiciu de los socialistes revolucionarios, traicionare a la clase trabayadora y provocado la "bancarrota" de la Segunda Internacional.

A partir de 1926 la Tercera Internacional tuvo dirixida por Stalin, que sentó les bases d'una nueva ideoloxía, conocida como marxismu-leninismu y basada na teoría del *socialismu namás que nun país*.

Tres de la so esclusión del Partíu Comunista de la Xunión Soviética, León Trotsky fundó en 1938 la Cuarta Internacional.

El Comintern disolvióse durante la Segunda Guerra Mundial, y volvió a reconstituíse en 1947 cola creación del Cominform.

Tres la muerte de Stalin, que tuvo llugar en 1953, la XRSS rompió oficialmente col marxismu-leninismu en 1956.

Nos años sesenta la República Popular China de Mao Zedong tomó'l relevu del marxismu-leninismu, y la historia d'esta ideoloxía confúndese cola del maoísmu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Xibraltar

**Xibraltar** (n'inglés: *Gibraltar*, ) ye un territoriu británicu d'ultramar asitiáu nel Peñón que domina la oriella norte del estrechu qu'aune el mar Mediterraneu y l'Océanu Atlánticu. 

## Etimoloxía
El topónimu Xibraltar deriva del árabe Ẏabal Tāriq (جبل طارق), antropónimu del xeneral que dirixó'l desembarcu nesti llugar de les fuercies omeyes de Walid I en 711. Anguaño, los pobladores de fala castellana ya inglesa denominen a la península Xibraltar (oficialmente n'inglés *Gibraltar*), anque los ingleses conócenlo coloquialmente como *Gib* o *the Rock* ("la roca").

## Referencies

## Enllaces esternos
Islandia

**Islandia**, nomada oficialmente **República d'Islandia** (n'islandés: Ísland; IPA: ['istlant], oficialmente Lýðveldið Ísland), ye un estáu insular européu. El so territoriu, formáu pola islla homónima y delles pequeñes islles, asítiase nel norte del océanu Atlánticu, cerca del círculu polar árticu. Tien una estensión de 103.000 km² y una población aproximao de 320.000 habitantes. Los más d'ellos (les dos terceres partes) viven nel suroeste del país, na so capital, Reikiavik, y na so rodiada. 

La islla, asitiada sobro la dorsal mesoatlántica, ye volcánicamente y xeolóxicamente activa, lo que modela el so paisaxe. El so interior ta formáu por una meseta na que s'atopen montes, zones desértiques y dellos glaciares, que son el aniciu de los pocos ríos que tien el país. No que cinca al clima, pese a la so llatitú ye moderadamente suave pola influyencia de la corriente del Golfu.

## Historia
Islandia foi colonizada per primer vegada por inmigrantes noruegos y celtes (escoceses y irlandeses) a lo cabero del sieglu IX y nel sieglu X. Tien el parllamentu activu más antiguu del mundiu, el Alþingi, establecíu en 930.

Islandia foi independiente durante más de 300 años, dempués d'esto foi gobernada por Noruega y Dinamarca, formalmente como una colonia de la corona noruega dica 1814, añu nel que se dixebraron los reinos xuníos de Dinamarca y Noruega pol tratáu de Kiel, ya Islandia convirtióse nuna dependencia danesa.

La erupción del volcán Askja en 1875 estrozó la economía d'Islandia y causó una fame xeneral. En casique un cuartu de sieglu, el 20% de la población emigró, especialmente pa Canadá y los Estaos Xuníos.

El gobiernu danés dio-y un gráu allendáu d'autonomía en 1874, y una independencia y soberanía sobro asuntos internos asemeyaes a les d'un protectoráu en 1874. Les rellaciones esteriores y la defensa siguieron baxo l'autoridá de Dinamarca y el rei d'esti país siguió siendo'l soberanu d'Islandia hasta 1944, añu nel que se fundó la República d'Islandia que conocemos anguaño.

## Política

## Xeografía
Ye una islla del norte d'Europa; alcuéntrase ente'l Mar de Groenlandia y l'Océanu Atlánticu Norte, al noroeste del Reinu Xuníu. Magar que nun ye'l más septentrional de los países nórdicos, porque hai rexones de Noruega, Suecia y Finlandia asitiaes más al norte, la so capital, Reikiavik ("La bahía de fumu") ye la capital estatal más septentrional del mundu.

**[[Coordenada|Coordenaes]] xeográfiques:** 65.00 N, 18.00 O.

**Área:** 
**Total:** 103.125 km²
**Agua:** 2.750 km²
**Tierra:** 100.250 km²

**Llinia de costa:** 4.988 km. 

**Llende marítima:**
**Plataforma continental:** 200 millas marinas (MM)
**Mar territorial:** 12 MM
**Zona económica esclusiva:** 200 MM

## Economía

## Referencies

## Enllaces esternos

*Páxina web del gobiernu islandés  
*Páxina web oficial del Icelandic Tourist Board
Freikorps

Los **Freikorps**, ( "cuerpos francos" ) fueron una organización paramilitar d'estrema derecha que surdió n'Alemaña tres la derrota na Primer Guerra Mundial.

Los Freikorps tuvieron el sofitu del Ministru de Defensa alemán Gustav Noske, , que los usó pa combatir la Lliga espartaquista durante'l sulevamientu de 1919. Los Freikorps destacaron pola violencia de la so intervención y fueron responsables de los asesinatos de Karl Liebknecht y Rosa Luxemburg.

Los Freikorps disolviéronse oficialmente en 1920, anque dellos miembros de la organización participaron nuna tentativa de putsch el mesmu añu, que se saldó con un fracasu.

Algunos miembros y hasta dirixentes del Partíu Nazi como Ernest Röhm (cabezaleru de la Sturmabteilung ) o Rudolf Höss (comandante del campu d'esterminación d'Auschwitz-Birkenau ) yeren antiguos integrantes de los Freikorps. Sicasí, la mayor parte de los miembros refugaron -y el so apoyu a Hitler, al que -y reprochaben nun tener participao nes sos lluches contra los comunistes en 1919/20.

## Referencies

## Enllaces esternos
Corea del Sur

**Corea del Sur**, oficialmente **República de Corea** (*Daehan Min-guk* (Hangul|대한 민국; Hanja| 大韓民國) en coreanu), ye un país al este d'Asia, asitiáu na metá sur de la península de Corea. Llenda con Corea del Norte.

## Historia

## Xeografía

### Organización alministrativa
Corea del Sur consiste en 9 provincies (*do*, singular y plural; 도; 道), una ciudá especial (*Teukbyeolsi*; 특별시; 特別市), y seis ciudaes metropolitanes (*Gwangyeoksi*, singular y plural; 광역시; 廣域市):

* Busan Gwangyeoksi (부산 광역시; 釜山廣域市)
* Chungcheong del Norte (*Chungcheongbuk-do;* 충청 북도; 忠清北道)
* Chungcheong del Sur (*Chungcheongnam-do;* 충청 남도; 忠清南道)
* Daegu Gwangyeoksi (대구 광역시; 大邱廣域市)
* Daejeon Gwangyeoksi (대전 광역시; 大田廣域市)
* Gangwon-do (강원도; 江原道)
* Gwangju Gwangyeoksi (광주 광역시; 光州廣域市)
* Gyeonggi-do (경기도; 京畿道)
* Gyeongsang del Norte (*Gyeongsangbuk-do;* 경상 북도; 慶尚北道)
* Gyeongsang del Sur (*Gyeongsangnam-do;* 경상 남도; 慶尚南道)
* Inchon Gwangyeoksi (인천 광역시; 仁川廣域市)
* Jeju-do (제주도; 濟州道)
* Jeolla del Norte (*Jeollabuk-do;* 전라 북도; 全羅北道)
* Jeolla del Sur (*Jeollanam-do;* 전라 남도; 全羅南道)
* Seúl Teukbyeolsi (서울 특별시; 漢城特別市)
* Ulsan Gwangyeoksi (울산 광역시; 蔚山廣域市)

## Economía

Tres la guerra de Corea, les inversiones norteamericanes y xaponeses permitieron un despegue económicu que llevó al país a superar a España en PIB en términos de Paridá poder adquisitivu.

Dientro del sector industrial, destaquen la construcción naval y automovilística, amás de la industria teunolóxica, siendo ún de los países del mundu con un mayor esporpoye de la nomada sociedá de la información.

## Demografía
La densidá de población ye la segunda mayor del mundo tres Bangladex, esceutuando los países insulares y las ciudaes-estáu.

La población concéntrase na costa occidental, siendo Seúl la cuarta ciudá más poblada del mundu.

## Cultura
Ye'l únicu país non insular del mundu nel que se fala una sola llingua.

## Referencies

## Enllaces esternos
Eslovaquia

**Eslovaquia** () ye un país européu central ensin salida al mar y con llendes con Polonia al norte, Ucraína al este, Hungría al sur y Austria y la República Checa al oeste. La so capital, Bratislava, ta a pocos quilómetros de Viena, la capital d'Austria.

## Historia

## Xeografía

### Organización alministrativa

## Economía

## Referencies

## Enllaces esternos

* The Slovak Republic Government Office
Idioma coreanu

L**'idioma coreanu** ye una llingua aislada falada nes dos Corees, en China, Rusia, Estaos Xuníos, Canadá y Xapón. L'orixe nun ta nidio.

El sistema d'escritura coreana ye'l hangul, un alfabetu propiu creáu nel sieglu XV. Los ideogrames prestaos del chinu nómense Hanja (大韓民國).

## Referencies

## Enllaces esternos
Corea

**Corea** ye una peninsula nel este d'Asia asitiada ente'l Mar Mariellu y el Mar del Xapón o Mar del Este. 

Políticamente Corea ta dividía ente Corea del Sur, democrática y capitalista, y Corea del Norte, comunista. Ocupada por Xapón en 1910, al finar la Segunda Guerra Mundial en 1945, el norte pasó tar embaxu l'alministración de la Xunión Soviética y el sur de les fuercies aliaes, encabezaes por Estaos Xuníos, dando llugar al nacimientu de los dos países en 1948. Tres la guerra de Corea (1950-1953) ta en vigor un altu'l fueu que nun llegó a convertise nun tratáu de paz.

## Galería

## Ver tamién
* Corea del Norte
* Corea del Sur

## Referencies

## Enllaces esternos
Llista de monarques de Lleón

Como **reis de Lleón** entiéndense los monarques que rixeron los destinos d'esta corona del Occidente Peninsular na Edá Media, en dalgunos casos amás anomábense reis de Castiella y n'otros yeren privativos de Lleón, a la viniente llista axúntense les reines propietaries, munches vegaes escaecíes por mor de la tradición historiográfica.

## Observación
Hai de notar que la numberación de los reis de Lleón sigue a los d'Asturies por que nun hai franíu na conservación del poder políticu, si qu'asina nel casu de Castiella, los sos reis caltienen la numberación del reinu de Lleón, anque nun hubiera continidá, por mor del preste concedíu como socesores de la Corona peninsular predominante.

Emplégase la numberación tradicional pero señálase la real, yá qu'esiste una gran diverxencia al respeutu ente estremaes escueles historiográfiques.

## Casa Pelaxana o asturlleonesa
* García I 910-914
* Ordoñu II 914-924
* Fruela II 924-925
* Alfonsu IV 925-931
* Ramiru II 931-951
* Ordoñu III 951-956
* Sanchu I 956-958
* Ordoñu IV 958-960
* Sanchu II 960-966
* Ramiru III 966-984
* Vermudu III 1028-1037
* Sancha I 1037-1065 (el so maríu foi Fernandu, primer rei de Castiella, pero la reina de Lleón yera ella, como lo amuesen les cróniques y actes de la dómina)

## Casa Ximena
* Alfonsu VI 1069-1109
* Urraca I 1109-1126
## Casa de Borgoña
* Alfonsu VII 1126-1157 (coronóse Emperador d'Hispania)
* Fernandu II(I de Lleón) 1157-1188 (rei privativu de Lleón)
* Alfonsu IX (VIII de Lleón) 1188-1230 (rei privativu de Lleón)
* Sancha II y Dulce I 1230 (el so pa dexó como heriedes del Reinu a les sos fíes pero pol pautu de les Dames la corona recayóu nel so hermanu Fernandu III col que fina la Corona Llionesa y empieza la Castellana y Llionesa)

## Referencies

## Enllaces esternos
Xavanés

L**'idioma xavanés** (*Basa Jawa*, *Basa Jawi*) ye una llingua falada polos habitantes de la islla de Xava nes fasteres central y oriental, n'Indonesia. Según Ethnologue, úsenla unes 75 millones de persones lo que fai d'ella l'idioma más faláu ensin reconocencia de nengún tipu, y la númberu 11 del mundu.

El xavanés forma parte de les llingües austronésiques tamién nomaes Malayo-polinesies.

Los códigos del idiomas son:
* ISO 1 - JV
* ISO 2 - JAV

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma italianu

L**'italianu** ye una llingua románica, basada na variante toscana, habiendo gran diferencia ente tolos dialeutos italianos hasta'l puntu de considerar variantes como'l lombardu, vénetu, sicilianu, etc.. como idiomes propiamente dichos. Dende esti puntu de vista l'italianu oficial fálenlu como idioma maternu menos de 30 millones de persones.

El toscanu impúnxose tres la reunificación italiana por ser la variante más prestixosa al escribir Dante, Boccaccio y Petrarca les primeres grandes obres lliteraries de la península itálica na Baxa Edá Media.

## Presencia del italianu nel mundu

L'italianu fálase n'Italia, u ye idioma nacional, en dos cantones del sur de Suiza u ye cooficial, y notros munchos países.
Destaquen los 4 millones d'italoparlantes n'Estaos Xuníos.

## Posición dientro de la Familia románica

La consideración de llingua única a tolo que se fala n'Italia ye bien abegoso: los idiomes descendientes del llatín estrémense en dos grupos: l'oriental, qu'inclúi al rumanu y aromúnicu (macedorrumanu) y l'occidental, dividíu en llingües **[[galorrománicu|galo]]-[[iberorrománicu|ibériques]]** como'l francés, les demás llingües d'oil, l'occitanu, francoprovenzal, retorromanu y les llingües galo-italianes (lombardu, piamontés, vénetu, ligur, etc.) y la rama *'[[italorrománicu]] incluye el [[sicilianu]], [[calabrés]], [[napolitanu]] y el propiu "*italianu''" o toscanu. La llinia divisoria ente galoitalianes y italoromániques ta asitiada xusto nel entamu de la península cerca de Rimini. 

Pola imposición del toscanu, idiomes con antigua tradición lliteraria como'l vénetu o que gozaron del estatus d'idioma oficial, como'l piamontés nel Reinu d'El Piamonte-Cerdeña, la llingua ligur na República de Xénova o'l Napolitanu nel Reinu de les Dos Sicilies, tan arrequexaos anguaño a la categoría de dialeutos, magar qu'Italia reconoz como idiomes al sardu y friulián, magar que nenguna d'estes llingües caben dientro de la rama ítalo-romance.

## Clasificación llingüística

* Indoeuropéu
** Itálicu
*** Románicu
**** Románicu oriental
***** Italorrománicu
****** Toscanu
******* Italianu

## Pronunciación

Equi amuésase la pronunciación de lletres o diágrafos del italianu.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Diccionario Freelang - Diccionariu italianu-español/español-italianu.
* Luigi de Bellis Lleiciones de grámatica (n'italianu)
* http://www.accademiadellacrusca.it/it/copertina
Tokiu

**Tokiu** o **Toquio** (東京; *Tōkyō*, en xaponés, capital oriental) ye la capital de Xapón asina como la mayor área metropolitana del mundu, xunto con Yokohama y Kawasaki, con una población total de más de 33 millones d'habitantes.

Na ciudá propiamente dicha viven más de 9 millones de persones. Ye'l mayor centru financieru y de negocios de toa Asia. 

Tien menos rascacielos qu'otres grandes ciudaes pola frecuencia de terremotos nel país. Los edificios tienen d'avezu ente 6 y 10 pisos d'altura, con viviendes pequeñes pa los estándares occidentales.

La ciudá tien el mayor y más complexu sistema de tresporte públicu del mundu.

Fasta la reforma Edo, la capital de Xapón yera Kioto, dómina na que treslladaron la Corte, y camudáron-y el nome al actual na década de 1870.

## Referencies

## Enllaces esternos
Alfabetu árabe

L**'alfabetu árabe** (o alifatu) tien carauterístiques asemeyaes al alfabetu hebréu, nesti sen ye un *abjad*. Esto significa que les vocales curties nun se trescriben na mayoría de llibros y publicaciones, les vocales tienen que deducise del contestu. Como les llingües semítiques ponen la mayor parte del so significáu nes consonantes y vocales llargues, esto nun ye un problema tan importante como paez.

La escritura árabe d'anguaño data del sieglu IV dC y recibe el nome de *neski* pa estremala de la primitiva escritura más redondeada nomada *cúfica*.

La escritura árabe ye una escritura lligada y cursiva, más qu'una socesión de carauteres individuales. Esto implica que la forma de la lletra ta influyida pol contestu. Les consonantes dobles indíquense con un *tashdee*, (un símbolu paecíu a la 'w') sobre la lletra en cuestión.

El Corán ta escritu nesti alfabetu. Otres llingües que lu empleguen son: l'urdu, el persa y el turcu hasta les reformes de Kemal Atatürk. Cuando los moriscos pasaron a falar castellanu, escribieron obres relixoses n'español n'alfabetu árabe ("*aljamiado*"). 

La caligrafía árabe ye un verdaderu arte, yá que l'islam sunní prohibe la representación de figures animaes, les mezquites suelen tar decoraes con versículos del *Corán*.

## Alfabetu árabe n'[[Unicode]]

ا
ب
ة
ت
ث
ج
ح
خ
د
ذ
ر
ز
س
ش
ص
ض
ط
ظ
ع
غ
ف
ق
ك
ل
م
ن
ه
و
ى
ي


## Numberales árabes
Hai tres tipos de numberales na escritura árabe; numberales árabes estándar, numberales orientales árabes usaos na escritura árabe d'Irán, Paquistán ya India y los númberos que usen nel Maghreb (Marruecos, Arxelia y Tunicia) toos ellos procedentes de la India en diferentes dómines.




numberales estándares
٠  0 
١  1 
٢  2 
٣  3 
٤  4 
٥  5 
٦  6 
٧  7 
٨  8 
٩  9 




numberales araboorientales
۰  0 
۱  1 
۲  2 
۳  3 
۴  4 
۵  5 
۶  6 
۷  7 
۸  8 
۹  9 





## Lligadures

ﷺ (Ṣall-allahu alayhi wasallam) - ﷲ (Allah)

## Referencies

## Enllaces esternos
Ciudá

Una **ciudá** ye una entidá urbana con alta densidá de población na que predominen la industria y los servicios.

Na antigua Roma yera una ciudá (*civitas*) la población habitada por ciudadanos (*civites*), o seya los qu'habíen conseguío la ciudadanía.

Na España medieval y del Renacimientu, una ciudá yera la población que nun tenía Señor y yera gobernada direutamente pol Rei. Tenía el privilexu d'unviar Procuradores a les Cortes pa negociar les tases ya impuestos, que-yos permitía conservar los Fueros. Esta calificación de ciudá yera independiente del tamañu, asina Madrid, capital d'España dende 1561, yera una Villa.

La Conferencia Europea d'Estadística de Praga considera como ciudá una aglomeración de más de 2.000 habitantes siempre que la población dedicada a l'agricultura nun supere'l 25% sobre'l total. 

## Ver tamién
* País 
* Villa 
* Pueblu 
* Aldea
* Barriu
* Conceyu
* Área metropolitana

## Referencies

## Enllaces esternos
Área metropolitana

Un **área metropolitana** ye una rexón urbana qu'engloba una ciudá central que da nome al área y una riestra de ciudaes satélites que puen funcionar como ciudaes dormitoriu, industriales, comerciales y de servicios por un procesu de conurbación.

## Ver tamién
* Ciudá
* Llista d'árees metropolitanes por población

## Referencies

## Enllaces esternos
Canaries

Les **Canaries** ye una comunidá autónoma d'España, con capital compartida ente les dos principales ciudaes (Santa Cruz de Tenerife y Les Palmes de Gran Canaria), abarca la totalidá del archipiélagu Canariu, formáu por siete islles mayores: Tenerife, La Palma, La Gomera y El Hierro, que formen la provincia de Santa Cruz de Tenerife, y Gran Canaria, Fuerteventura y Lanzarote, que pertenecen a la provincia de Les Palmes, arriendes de seis islles menores (Alegranza, Graciosa, Montaña Clara, Lobos, Roque del Este y Roque del Oeste) y una serie de pequeñes roques ya islotes (Anaga, Salmor, Garachico). Ta asitiada nel Océanu Atlánticu, nel norte d'África, na rexón de Macaronesia (xunto coles Islles Cabu Verde, Azores, Madeira ya Xabaces) y ye la rexón española con más llonxitú de costes: 1.583 km.

## Historia
El 75% de los habitantes de Canaries son d'orixe guanche, pueblu bereber trayíu al Archipiélagu polos fenicios y dempués polos cartaxineses nos sieglos VII y V e.C. pa que sirviesen d'aida y de sofitu a les sos flotes, na ruta del oru. Los guanches denomaron a la Islla de Gran Canaria "*Tamarán*". Los romanos supieron de la esistencia de les Islles polos escritos de "**Juba II**", rei de Mauritania; (fálase d'una espedición nel añu 40 dC a les islles, que foi rellatada polos escritores Plutarcu y "Pliniu el Vieyu". Ésti caberu fai usu del términu "*Insulae Cannariae*" (del llatín *Can, Cannis*= "perru"), darréu de l'abondanza de perros qu'habitaben les islles. Esta ye la esplicación de que nel escudu apaezan dos perros ún a cada llau, y tamién de que, a la escontra de lo que la mayor parte de la xente camienta, nun foi que les islles tomaren el nome de l'ave (el canariu, "*Serinus canaria*"), sinón que foi l'ave el que tomó'l nome de les islles "*Cannariae*", (d'au ye nativu), y que col tiempu derivó en Canariu. 

## Ver tamién
* Alternativa Popular Canaria
* Nacionalismu canariu
* Teide

## Referencies

## Enllaces esternos

* Tenerife-travels
* La Gomera 
* Guía de les Islles Canaries
Comunidá de Madrid

La **Comunidá de Madrid** ye una comunidá autónoma española uniprovincial. Asitiada nel centru de la península Ibérica, na rexón histórica de Castiella, la so capital Madrid ye tamién la capital del Estáu. Otras ciudaes importantes son Alcalá de Henares, Alcorcón, Leganés, Getafe, Móstoles, Fuenlabrada, San Sebastián de los Reyes, Alcobendas y Torrejón de Ardoz.

Llenda coles provincies de Guadalaxara, Cuenca, Toledo (Castiella-La Mancha), Ávila y Segovia (Castiella y Llión). La Comunidá de Madrid ye uniprovincial, polo que nun esiste diputación. La población ye de  y concéntrase mayoritariamente nel área metropolitana de Madrid.

Ye la tercer comunidá autónoma en población y la más densamente poblada. Tien una posición central na rede de medios de tresportes d'España. En 2018 el PIB de Madrid representa'l 19,2% del PIB estatal.

La conformanza de l'actual comunidá autónoma vieno precedida d'un intensu alderique políticu, nel contestu preautonómicu de finales de los años 1970. La provincia taba convencionalmente incluyida na rexón de Castiella la Nueva dende'l sieglu XIX, al pie de les provincies de Cuenca, Guadalaxara, Ciudá Real y Toledo. Nun principiu plantegóse la posibilidá de que la provincia formara parte d'una autonomía xunto a una destes provincies, güei parte de Castiella-La Mancha, magar con un estatutu especial, daes les sos especiales condiciones al allugar la capital del Estáu. En 1981 resolvióse que la provincia de Madrid nun s'incluyiría nuna comunidá multiprovincial y alcordóse la creación d'una comunidá autónoma uniprovincial, aprobándose en 1983 el so Estatutu d'Autonomía.

## Referencies

## Enllaces esternos
País Vascu

**País Vascu** o **País Bascu** (n'eusquera *Euskadi* y *Euskal Herria*) o **Comunidá Autónoma del País Vascu** (n'eusquera *Euskal Autonomia Erkidegoa*) ye una comunidá autónoma y nacionalidá histórica asitiada nel norte d'España, llendando al norte col Mar Cantábricu y Francia, al sur con La Rioxa, Castiella y Llión y la Comunidá Foral de Navarra, al oeste con Cantabria y al este con Navarra. La capital *[[de facto]]* ye Vitoria. Igualmente, Navarra tien derechu a integrase n'Euskadi, acordies col Estatutu d'Autonomía, el Amejoramiento del Fuero, y la disposición transitoria cuarta de la Constitución española. L'enclave de Treviño (Burgos) y el Valle de Villaverde (Cantabria) tienen tamién la posibilidá d'integrase nel País Vascu.

El nome de País Vascu, pa delles persones, tamién ye una rexón cultural asitiada en dambos llaos de los Pirineos ocupando, los territorios de Vizcaya, Guipúzcoa, Álava y Navarra n'España, y de Zuberoa, Baxa Navarra y Lapurdi en Francia, nomada Euskal Herria ("Pueblu Vascu") n'euskara. Les provincies nel Estáu Español nómense *Hegoalde* ("Fastera sur") y les provincies nel Estáu Francés, *Iparralde* ("Fastera norte").

Pese al pequeñu territoriu, la comunidá autónoma concentra un gran volume d'industries y ye una de les fasteres más riques d'España.

## Provincies
La Comunidá Autónoma del País Vascu ta dixebrada nes siguientes provincies:

* Álava - Araba. Capital: Vitoria - Gasteiz

* Guipúzcoa - Gipuzkoa. Capital: San Sebastián - Donostia

* Vizcaya - Bizkaia. Capital: Bilbao - Bilbo

## Referencies

## Enllaces esternos
Exiptu

**Exiptu**, oficialmente **República Árabe d'Exiptu** (árabe: مصر **Miṣr**), ye un país al nordeste d'África, magar qu'inclúi la Península del Sinaí, que ye parte d'Asia. La mayoría de la población asítiase a lo llargo del ríu Nilu y la mayor parte de la so superficie ocúpala'l Desiertu d'El Sáḥara cuasi toa ella non habitada. La capital ye El Cairu (القاهرة).

## Historia

### Antiguu Exiptu

La riqueza qu'apurría'l fértil llimu tres los hinchentes añales del ríu Nilu, al pie de l'ausencia de poderosos pueblos pol so aislamientu, por cuenta de que'l valle del Nilu ta asitiáu ente dos amplies zones desértiques, dexaron el desenvolvimientu d'una de les primeres y más esllumantes civilizaciones na historia de la humanidá.

Los primeros pobladores d'Exiptu, algamaron les riberes del Nilu, daquella un conglomeráu de marismes y focu de paludismu, escapando de la desertización d'El Sáḥara. Les primeres comunidaes fixeron habitable'l país, y arrexuntáronse en rexones llamaes nomos. Pasáu'l tiempu y tres dómines d'alcuerdos y disputes los nomos arrexuntáronse en dos proto-naciones, denominaes l'Altu y Baxu Exiptu alredor del añu 4000 e.C. Exiptu unifícase alredor del añu 3100 e.C., dende'l faraón Menes (Narmer nel so nome exipciu).

La historia del Antiguu Exiptu estrémase en trés imperios con periodos entemedios de conflictos internos y dominación por gobernantes estranxeros. L'Imperiu Antiguu caracterizóse pol florecimientu de les artes y la construcción d'inmenses pirámides. Mientres l'Imperiu Mediu (2050-1800 e.C.), tres una etapa de descentralización, Exiptu conoció un periodu de rellumanza na so economía. Nel Imperiu Nuevu (1567-1085 e.C.) la monarquía exipcia algamó la so edá dorada conquistando a los pueblos vecinos y espandiendo los sos dominios so la direición de los faraones de la dinastía XVIII. La última dinastía foi derrocada polos perses nel añu 341 e.C., quien de la mesma fueron sustituyíos por gobernantes griegos y romanos, periodu qu'empezó hacia l'añu 30 e.C. como resultáu de la derrota de Cleopatra y Marcu Antoniu na batalla d'Actium, que traxo siete sieglos de paz relativa y estabilidá económica. Dende mediaos del sieglu IV, Exiptu formó parte del Imperiu Oriental, que se convirtió nel Imperiu bizantín.

## Economía

## Referencies

## Enllaces esternos
Sudáfrica

**Sudáfrica** o **Suráfrica**, oficialmente la **República de Sudáfrica**, ye'l país más meridional del continente africanu. La so llende meridional ye una llinia costera de 2.798 km de llonxitú que marca l'estremu sur d'África, y que ta bañada polos océanos Atlánticu ya Índicu. Amás, llenda al norte con Namibia, Botsuana y Zimbabue, al este y noreste con Mozambique y Suazilandia, y tien dentro de sigo un enclave que forma'l reinu de Lesothu. Sudáfrica ye, colos sos 1,221,037 km² d'estensión, el país más grande del África Austral y el 25ᵘ mayor del mundu. La so población, de cerca de 56 millones d'habitantes, conviértelu nel 24ᵘ más pobláu. El 80% d'ellos son de raza negra y tienen orixe africanu, y pertenecen a ún de los munchos grupos étnicos qu'habiten el país. Falen una gran variedá de llingües, de les que nueve tienen calter oficial. El restu la población fórmenlo individuos d'orixe étnicu européu, asiáticu o indiu, amás de *coloured* (grupu étnicu racialmente heteroxéneu con ancestros europeos, asiáticos y de delles tribus de los grupos bantú y joisán).

Sudáfrica ye una sociedá multiétnica na que conviven bayura de cultures, llingües y relixones. Esta pluralidá tien reflexu na so Constitución, que reconoce once llingües oficiales, más que dengún otru país del mundu. Dos d'elles son d'orixe européu: l'afrikaans, deriváu del holandés, que ye la primer llingua de la mayoría de los sudafricanos de raza blanca y *coloured*; y l'inglés, que fora llingua oficial de l'alministración colonial y ye la llingua más usada na vida pública y nos negocios, magar que namái ye la 14ª llingua por númberu de falantes como primer llingua. El país ye ún de los pocos del continente qu'enxamás sufrió un golpe d'estáu, y tien habío eleiciones de forma regular dende hai casi un sieglu. Por embargu, la gran mayoría de la población, la de raza negra y orixe africanu, nun tuvo derechu al votu hasta 1994. Demientres el sieglu XX esta población lluchó pa recuperar los sos derechos, monopolizaos pola mayoría de raza blanca dende qu'en 1948, tres de la independencia, el National Party impuso l'apartheid, un réxime políticu qu'institucionalizaba la segregación racial. Tres de décades de llucha, delles veces violenta, dirixida pol Congresu Nacional Africanu y otros grupos anti-apartheid de dientro y fuera del país, les lleis discriminatories empezaron a ser abolíes a partir de 1990.

Dende 1994 tolos grupos étnicos y llingüísticos tienen representación política nel país, organizáu como una república parllamentaria y sodividíu alministrativamente en nueve provincies. La so economía ye la segunda mayor d'África, y la 34ª mayor del mundu, y el so productu interior brutu per capita ye'l séptimu mayor del continente. Pese a ello, la pobreza y la desigualdá son ablucantes, con cásique un 25% de la so población en paru y sobreviviendo con menos de 1,25 dólares al día. El país, sicasí, ye una mediana potencia, con una influyencia política rexonal significativa

## Historia

## Economía

## Notes

## Referencies

## Enllaces esternos
Filipines

Les **Filipines**, oficialmente **República de Filipines**, ye una nación insular formada por un archipiélagu de 7.107 islles asitiaes aproximadamente a 100 km al sureste d'Asia, na costa occidental del Océanu Pacíficu. Tien una población de . Llenda al este col Mar filipín, al oeste col Mar de la China Meridional, y al sur col Mar de Célebes. Al sur alcuéntrense les Moluques y Célebes n'Indonesia, al suroeste la islla de Borneo repartida ente Indonesia y Malasia y al norte Taiwán. Les islles Filipines tan ente los 116° 40' y 126° y 34' E de llonxitú, y 4° 40' y 21° 10' N de llatitú.

Esti archipiélagu llamose asina n'honor del rei español Felipe II d'España.

Ye l'únicu país asiáticu nel que la relixón dominante ye'l catolicismu, tando fuertemente ocidentalizáu. España y Estaos Xuníos que colonizaron l'archipiélagu, tuvieron cada unu una gran influencia na cultura filipina, una mecedura d'oriente y occidente.

Tienen dos llingües oficiales: l'inglés y el tagalu.

Estaos Xuníos, depués d'intentar en delles ocasiones comprar les islles, declaró la guerra a España en 1898, contando cola ayuda de los propios filipinos. Les conversaciones de paz encumaren col Tratáu de París del 10 d'avientu de 1898, que puso fin a la guerra ente España y Estaos Xuníos.

## Historia

## Xeografía

### Organización territorial

## Economía

## Referencies

## Enllaces esternos
Primer ministru

Un **Primer Ministru** ye xeneralmente el xefe de gobiernu en munchos sistemes políticos. Ta nun puestu inferior al del Xefe del Estáu. El primer ministru ye normalmente el cabezaleru del partíu políticu que tien la mayoría parllamentaria. Les funciones son: coordinar l'actividá del gobiernu, nomar a los ministros y representar al gobiernu nel mundu.

Los Primeros Ministros reciben nomes distintos en dellos países: n'España ye **Presidente del Gobiernu** y el d'Irlanda, **Taoiseach**.

## Ver tamién
* Canciller
* Premier
* Presidente
* Presidente del Gobiernu
* Xefe de Gobiernu

## Referencies

## Enllaces esternos
Arabia Saudita

**Arabia Saudita**, oficialmente **Reinu d'Arabia Saudita**, ye un país na Península arábica. Tien llendes con Iraq, Xordania, Kuwait, Omán, Qatar, Emiratos Árabes Xuníos y Yeme. 

## Historia

## Economía

## Xeografía

## Referencies

## Enllaces esternos
Sudán

**Sudán** ye un país que s'alcuentra nel nordeste d'África. Tien llendes con 7 países: Exiptu al norte, Libia al noroeste, Chad al oeste, República Centroafricana al suroeste, Sudán del Sur al sur, Etiopía y Eritrea nel este, amás de tar bañada pol mar Roxu. 

## Historia

## Economía

## Referencies

## Enllaces esternos
Chinu wu

El **chinu vu** o **wu** (吳方言 pinyin wú fāng yán; 吳語 pinyin wú yǔ) ye la segunda mayor llingua de China tres el Chinu mandarín. Consideráu un dialeutu por dellos llingüistes, forma parte de les llingües sinotibetanes. En 1991 tenía unos 87 millones de falantes lo que lu convierte del 10ᵘ idioma más faláu del mundu.

Alcuéntrase na provincia de Zhejiang, la municipalidá de Shanghai, el sur de Jiangsu y en pequeñes partes de Anhui Jiangxi y Fujian.

## Referencies

## Enllaces esternos
Prolog

**Prolog** (del inglés **''Pro**gramming in **Log**ic''), ye un llinguaxe lóxicu conocíu d'abondo nel área de la investigación n'Intelixencia Artificial.

Prolog ye un llinguaxe diferiente a los más conocíos, tanto de los imperativos como Fortran, Pascal, C etc, como de los funcionales como Lisp. 

En tolos nomaos, les instrucciones execútense nun orden secuencial, esto ye, una tres otra y nel mesmu orden nel que tán escribayaes, condición que camudarase cuando se atope una instrucción de control (un llazu, una instrucción condicional o una tresferencia). 

En Prolog, les coses son distintes: el orden de execución de les instrucciones nun tien na que ver col orden en que foron escribayaes. Tampocu hai instrucciones de control al usu. Pa trabayar nesti llinguaxe, un programaor tien que avezase a cavilgar d'un modu perdiferente al que ye emplegau nos llinguaxes clásicos. 

Les instrucciones de Prolog llámense "regles o cláusules de Horn" y puen representase así: "Facer esto nel casu en que se cumplan tales o cuales condiciones". Una instrucción executarase automáticamente en cualesquiera momentu nel que se cumplan les condiciones especificaes. Amás de les regles, defínense tamién "fechos" nos que s'apliacrán les regles.

Ye dicir, en Prolog, un programa consiste nuna descripción lóxica d'una teoría y la computación ye la deducción de la teoría pa una consulta dada.

## Exemplu de códigu en Prolog


```prolog
%%
%% declaraciones
%%

paide('xuan', 'maria'). % xuan ye'l pai de maria
paide('pablo', 'xuan'). % pablo ya'l pai de xuan
paide('pablo', 'marcela').
paide('carlos', 'debora').

% A ye fiu de B si B ye pai de A
fiude(A,B) :- paide(B,A).

% A ye güelu de B si A ye pai de C y C ye pai de B
guelude(A,B) :- paide(A,C), paide(C, B).

% A y B son hermanos si el pai de A ye tamién el pai de B y si A y B nun son el mesmu
hermanude(A,B) :- paide(C,A) , paide(C,B), A &lt;&gt; B. 

% A y B son familiares si A ye pai de B o A ye fiu de B o A ye hermanu de B
familiarde(A,B) :- paide(A,B) ; fiude(A,B) ; hermanude(A,B).

%%
%% consultes
%%

% xuan ye hermanu de marcela?
?- hermanude('xuan', 'marcela').
yes

% carlos ye hermanu de xuan?
?- hermanude('carlos', 'xuan').
no

% pablo ye güelu de maria?
?- guelude('pablo', 'maria').
yes

% maria ye güela de pablo?
?- guelude('maria', 'pablo').
no
```


## Ver tamién
* Programación Lóxica

## Referencies

## Enllaces esternos
* Web de prolog d'estudiantes arxentinos
Vietnam

La **República Socialista de Vietnam** ta asitiada nel este de la península Indochina. Llenda al norte con China y al oeste con Laos y con Camboya.

## Historia

La historia de Vietnam tien más de 2500 años. Mientres mil años, esta rexón foi mandada por distintes dinastíes del imperiu chinu, algama la so independencia nel añu 938 y dexa afitada la dinastía Ngô. Esta estaya dinástica remata nel sieglu XIX, cuando'l país foi colonizáu por Francia. Na Segunda Guerra Mundial, cola derrota de Francia na primer parte de la Guerra, Vietnam foi ocupáu por Xapón qu'afita nel tronu al emperaor Bao Dai. Cuando la guerra acaba, Francia nagua por retomar el so control sobre'l país asiáticu pero nun lo algama. Los franceses fueron derrotaos na Batalla de Dien Bien Phu, dempués d'ochu años de llucha. Poro, na conferencia de Xinebra de 1954, Vietnam foi dixebráu en dos países estremaos, nomaos: Vietnam del Norte y Vietnam del Sur. 

Na Guerra Fría, el norte cuenta col sofitu de China y de la Xunión Soviética, mentanto'l sur ye sofitáu polos Estaos Xuníos d'América. 

La ciudá de Saigon foi tomada polos Vietcong n'abril de 1975 y nomada Ciudá Ho Chi Minh dende entós.

En xunu de 1976, la República de Vietnam del Sur y la República Democrática de Vietnam xuniránse na República Socialista de Vietnam.
 
Anguaño Vietnam ye un país comunista. El sistema políticu ye d'únicu partíu (el partíu comunista de Vietnam): El partíu líder, l'estáu alministra, ya'l pueblu ye'l dueñu al traviés del poder de l'Asamblea de Vietnam. De fechu, los líderes del gobiernu y de l'Asamblea son vieyos miembros del partíu y son representaos pol Bureau políticu del partíu comunista de Vietnam.

En 1986 el Partíu Comunista de Vietnam fizo reformes de llibre mercáu nomaes *Doi Moi* (Anovación). L'autoridá del Estáu permaneció talamente como taba pero consistióse la propiedá privada nel campu y nes empreses afalose la inversión estranxera. Darráu, la economía de Vietnam espoxigó en pocu tiempu. 

Anguaño ye una de les economíes más fuertes d'Asia.

## Xeografía

## Economía

## Referencies

## Enllaces esternos

* Semeyes de Vietnam
Irán

La **República Islámica d'Irán** o simplemente **Irán** ye un país d'Oriente Mediu. Hasta 1935 yera conocida como **[[Persia]]**. El país llenda con Paquistán y Afganistán pel este; Turkmenistán pel noreste, el Mar Caspiu pel norte y Azerbaixán y Armenia pel noroeste; Turquía ya Iraq pel oeste y cola costa del Golfu Pérsicu y el Golfu d'Omán pel sur.

## Historia

## Xeografía

## Organización político-alministrativa
Irán ta dividida en 31 provincies (*ostán-ha*, singular - *ostán*):







## Economía

## Referencies

## Enllaces esternos