Cardellina rubra

***Cardellina rubra***, tamién conocida como **chipe coloráu**, ye una especie d'ave paseriforme de la familia Parulidae. Ye un pequeñu ave endémica de les tierres altes de Méxicu al norte del ismu de Tehuantepec. Ta estrechamente rellacionada con *[[Cardellina versicolor]]* del sur de Méxicu y Guatemala, con quien forma una superespecie. Conócense trés subespecies que viven en poblaciones dixuntes y que difieren principalmente nel color de enllordiar auricular y nel rellumu y tonu del plumaxe corporal. L'ave adultu ye de color coloráu brillante, con una mancha auricular blanca o gris, dependiendo de la subespecie. Les aves xuveniles son de color marrón, con una mancha auricular ablancazada y dos barras alares pálides.

Ye un páxaru insectívoru, qu'espiga inseutos y otros invertebraos principalmente na soviesca. La cría produzse típicamente ente febreru y mayu. La fema pon 3–4&nbsp;güevos nun nial esféricu que constrúi nel suelu. Anque solo la fema guara los güevos, dambos padres ocupar d'alimentar les críes y remover los sacos fecales del nial. Los xuveniles abandonen el nial dientro de 10–11&nbsp;díes de la incubación.

## Taxonomía

Foi descrita per primer vegada en 1827 pol naturalista William John Swainson quién asignó la especie al xéneru *[[Setophaga]]*. A lo llargo del siguiente mediu sieglu, otros naturalistes treslladóse a *[[Cardellina]]*, al pie de la reinita rosada, al xéneru *[[Basileuterus]]*, según a los xéneros del Vieyu Mundu *[[Silvia]]* y *[[Parus]]*. En 1873, los naturalistes Philip Sclater Lutley y Osbert Salvin treslladaron la especie al xéneru *[[Ergaticus]]*, onde permaneció mientres más d'un sieglu.

Reconócense tres subespecies, que la so apariencia solo difier llixeramente:
* *C. r. rubra*, descritu por Swainson en 1827, tien una mancha auricular blanca y distribúyese del sur de Jalisco y sur d'Hidalgo hasta Oaxaca.
* *C. r. melanauris*, descritu por Robert Thomas Moore en 1937, tien una mancha auricular escura y el plumaxe de les partes cimeres del cuerpu ye de color daqué más escarlata que *C. r. rubra*. Distribúise dende Chihuahua hasta'l norte de Nayarit.
* *C. r. rowleyi* due descritu por R. T. Orr y J. D. Webster en 1968. Tien una mancha auricular blanca y el so plumaxe ye de color coloráu rubín (el plumaxe más brillosu de les tres subespecies). El so área de distribución inclúi la Sierra Madre del Sur dende Guerrero hasta'l sur d'Oaxaca.

Forma una superespecie con *[[Cardellina versicolor]]*, que la so área de distribución componer de Chiapas y Guatemala. A pesar de tener una distribución dixunta y plumaxes distintos, les dos especies consideráronse dacuando como conespecífiques. Per otru llau, hubo tamién hubo delles propuestes d'estremar la reinita colorada en dos especies, una con una mancha auricular gris escuru nel norte (*C* melanauris) y otra con una mancha auricular blanca nel sur (*C. rubra*).

El nome común de la reinita colorada ye una referencia evidente a los color del so plumaxe. El nome de xéneru *Cardellina*, vien del italianu y ye'l diminutivu de *cardella*, un nome rexonal pal xilgueru. El so nome específicu, *rubra*, ye latin pa "coloráu".

## Descripción
Ye un pequeñu ave paseriforme con un llargor de 12,5-13,5 cm, y un pesu de 7,6 a 8,7 g. El plumaxe de l'ave adultu ye de color coloráu, con una mancha auricular blanca o gris escuru (dependiendo de la subespecie) a cada llau de la cabeza. Les sos ales y la so cola son llixeramente más escures y bordiaes de colloráu-rosado. Les sos pates son de color carne, según la so picu que tien una punta escura. Les plumes d'esta especie contienen alcaloides, que producen un sabor desagradable y pa los seres humanos resúlta-yos incomestible.

L'ave xuvenil tien un plumaxe rosado-marrón con una mancha auricular blanca. Les sos ales y cola más son más escures son bordiaes de color rosado-canela. Les ales tienen dos barras con un tonu más pálidu.

### Vocalización
La reinita colorada tien delles llamaes comunes, incluyendo una alta y delgáu *tsii* y un *psiit* más fuerte.
El so canto ye un amiestu de trinos curtios y gorjeos más ricos, entrepolaos con chipes agudos. A diferencia d'otres especies na mesma zona, tiende a cantar namái mientres les hores de la mañana mientres la temporada de cría; independientemente de la temporada, nun canta con tiempu borrinosu, ya inclusive mengua la frecuencia de les sos llamaes.

## Distribución y hábitat
Ye endémicu de les tierres altes de Méxicu, al norte del ismu de Tehuantepec y distribúyese en trés poblaciones dixuntes: dende'l suroeste de Chihuahua hasta'l norte de Nayarit, dende'l sur de Jalisco y el sur d'Hidalgo hasta Oaxaca, y dende Guerrero hasta'l sur d'Oaxaca na Sierra Madre del Sur. Ye abondo común les fasteres interior y axacente, onde asocede n'elevaciones que van dende 1800 hasta 3900 msnm. Ye un migrante altitudinal qu'habita los más altos montes húmedos o semihúmedo de pinu, pinu-carbayu y abetu na dómina de reproducción y baxa a elevaciones menores, de cutiu nos montes de carbayu, nel iviernu. Ye una de les aves pequeñes más comunes nel so hábitat montiegu, namái superada por *[[Regulus satrapa]]* nun estudiu realizáu en montes d'abetu, y la tercera más común en montes de carbayos y coníferes n'otru estudiu.

Anque hai un informe que la especie fuera rexistráu en Texas nel sieglu XIX, nun se da muncha credibilidá al allugamientu rexistráu, y nun esisten pruebes sólides de qu'asocediera ellí.

## Notes

## Referencies

## Enllaces esternos

* Semeyes de ''Cardellina ruber''  en sitiu de VIREO de la Academy of Natural Sciences.
* Videos de ''Cardellina ruber'' nel sitiu d'Internet Bird Collection
*  nel sitiu de la biblioteca de Macauley (Cornell Laboratory of Ornithology)
* Vocalizaciones de ''Cardellina ruber'' nel sitiu de xeno-canto.org