Idioma maya

L**'idioma maya** **yucateco** (autoglotónimu: *Maayat'aan*) ye una llingua amerindia derivada del tueru mayense, que se fala principalmente n'estaos mexicanos peninsulares de Yucatán, Campeche y Quintana Roo, nel norte de Guatemala, particularmente nel Petén según en menor grau en Belize. Ye conocida comúnmente como *maya*, anque munchos llingüistes empleguen el términu *maya yucateco* pa estremala d'otres llingües mayenses.

## Historia

Pa ponelo nos términos qu'usa don Alfredo Barrera Vásquez, mayista, nel estensu prólogu al *Diccionariu Maya-Español, Español-Maya [[Cordemex]] (1a. edición) de [[1980]]*:

Y más palantre sigue diciendo:

## Población maya yucateca-parlante
Según datos del XII censu xeneral de población y vivienda del INEGI, en territoriu mexicanu la cantidá de mayafalantes ye de 800.291, lo cual asitiar como la segunda llingua indíxena con mayor númberu de falantes en Méxicu, dempués de la llingua náhuatl. En Belize, acordies con datos de 1991, yera falada por unes 5000 persones y en Guatemala rexístrense unes 700 nel cantu fronterizu con Campeche y Quintana Roo, Méxicu.

Según datos del Ministeriu d'educación de Guatemala, MINEDUC Guatemala ye un país multillingüe, cuenta con un total de 24 idiomes. 22 son Idiomes Mayes, más l'idioma xinka, l'idioma garífuna y el castellán, de los cualos:

Cinco idiomes tienen de 300,000 a un millón de falantes cada unu (incluyíu l'Español)
Otros cinco tienen de 50 a 120,000 caúnu Cuatro tienen
de 20 a 49,000 caúnu Once d'ellos
tienen menos de 20,000 falantes cada unu

La llingua maya ye llargamente utilizada y enseñada nes rexones señalaes, particularmente en Yucatán, esistiendo inclusive academies que se dediquen puramente al so espardimientu.

A partir de la creación de la Llei de Derechos Llingüísticos en 2003, el maya yucateco, al igual que'l restu de les llingües indíxenes orixinaries de Méxicu, ye reconocida como llingua nacional mexicana.

## Escritura

La llingua maya escribir con calteres llatinos dende la conquista de los españoles hasta l'actualidá, anque en tiempos prehispánicos los mayes utilizaben un sistema de glifos o ideogrames pa la so escritura. Hai un alfabetu oficial que foi ellaboráu por llingüistes y especialistes nel añu de 1984, que ye oficialmente reconocíu y utilizáu nos llibros de testu distribuyíos pol estáu mexicanu, magar ente los falantes y entá los espertos de la llingua manifiéstense diferencies d'interpretación y representación ortográfica. De siguío amuésase'l cuadru del abecedariu maya:

Publicóse un ciertu númberu de diccionarios que sirven de referencia a los estudiosos. Dende'l bien cultu y reconocíu *Coordinación alfabética de les voces del idioma maya*, publicáu por Juan Pío Pérez en 1898 y compilado a lo llargo de munchos años dende mediaos del sieglu XIX por él mesmu y por frai Pedro Beltrán, hasta les más modernes ediciones como'l *Diccionariu Maya-Español, Español-Maya*, editáu por Cordemex en 1980, so la coordinación d'Alfredo Barrera Vásquez –connotado mayista–, cuntando como redactores a dos espertos na llingua maya: Juan Ramón Bastarrachea y William Brito Sansores.

### Muestra de testu

## Fonoloxía

Na llingua maya de Yucatán abonden los soníos consonánticos sordos. Una carauterística notable del maya yucateco, que comparte con munches otres llingües mayenses, ye l'usu de consonantes glotalizadas (como *p', t',* y *k*'). Los siguientes cuadros amuesen los fonemes del idioma maya. 

### Vocales

### Cualidá de les vocales

Caúna d'estes 5 vocales pueden ser llargues. Esisten tamién vocales glotalizadas [aʔ] y [aʔa].

### Consonantes

### Tonos

Na llingua maya esisten dos tonos: unu altu que se marca con [áa] y otru baxu que s'escribe con [aa].

## Gramática

### Morfoloxía

El maya tien como base morfemes monosilábicos, esto ye, pallabres o elementos pa la formación de les mesmes qu'aguanten l'analís morfolóxicu. La llingua maya economiza vocales pero nun llega a producir agrupamientos de consonantes demasiáu complexos nuna sola sílaba. Tampoco se da na maya l'agrupamientu de vocales y cada una de les que dexa'l vezu vuélvese exa de la sílaba.
Usa un apóstrofu entemediu yá que s'usa ente dos consonantes.

### Sintaxis

La llingua maya de Yucatán ye de tipu sintéticu. Esto significa qu'usa formes complexes pa espresar idees tamién complexes. Nun hai artículos, nin xéneru. Nun esiste la manera infinitivu y munchos verbos paecen nomes y tienen la doble función.

## Mostrariu de léxicu

**Espresiones frecuentes:**

*Bix a beel* (na llingua maya nun ye necesariu utilizar signos interrogativos porque esisten formes interrogatives específiques)

¿Cómo tas? (lliteralmente: ¿Cómo ta'l to camín?)

*Ma'alob, kux teech*

Bien, ¿y tu? 

*Bey xan teen.*

Igual yo.

*Bix a k'aaba*'

¿Cómo te llames? (lliteralmente “¿cómo ye'l to nome?”)

*In k'aaba'y' Jorge.*

El mio nome ye Jorge 

*Jach ki'imak in wóol in k'ajóolt kech.*

Encantáu de conocete. (lliteralmente “Bien feliz el mio ser de conocete”)

Delles pallabres frecuentemente usaes y entemecíes entá na dómina actual col español que se fala na península de Yucatán:
:*Aj*: (señor), antepuesta a los nomes denota masculinidad
:*Sóoskil*: fibra de henequén
:*Puuch*': entartallar o estrapáu :*Tuuch*:
embelicu :*P'uurux*:
panzón
:*T'eel*: gallu :*Muuch*:
sapu :*Tuunich*:
piedra :*Jo'ots**:
sacar de la olla con cuyar o cola mano una porción. 
:*K'olis*: calvu, pelón
:*Xiix*: restu (lo que sobra de dalguna bébora o comida)
:*Maalix*: corriente (ensin raza... sobremanera dirixíu a los perros corrientes)
:*Nojoch*: grande :*Báaxal*:
xuguete, tamién puede ser chancia :*Mulix*:
pelo rizáu :*Wiix*:
orina :*Janal*:
comida :'Naj*:
casa :*Pixan*:
muertu o espíritu :*Tirix
ta*': foria :*Xiik*':
axila
:*Kiirits*': puerco :*K'aas*:
feu :*Ma'ax*:
monu :*Otoch*:
casa :*Peech*:
cachiparru :*Uk**:
pioyu :*Xuux*:
sollerte, aviespáu :*Alux*:
duende (personaxe llexendariu)
:*Ch'eel*: roxu, de pelo claru :*Chiich*,
o *clica*: güela
:*Soots*': esperteyu :*Wáay*:
bruxu (tamién se diz esto como emoción de sorpresa)
:*Míis*: escoba :*Miis*:
gatu :"X
táabay": muyer sobrenatural que seduz a los noctámbulos. 

=== Numberación en maya yucateco ===
Numberación en maya yucateco

 0 - Mix ba'al
 1 - Jun
 2 - Ka'a 
 3 - Óox
 4 - Kan
 5 - Jo'o 
 6 - Wak
 7 - Úuk
 8 - Waxak
 9 - Bolon
 10 - Lajun
 11 - Buluk
 12 - Laj ka'a 
 13 - Óox lajun
 14 - Kanlajun
 15 - Jo'olajun
 16 - Wak lajun
 17 - O'uk lajun
 18 - Waxak lajun
 19 - Bolon lajun
 20 - Jun k'aal
 400 - Jun k'aax o jun baak
 8000 - Jun pik
 160 000 - Jun kalab
 3 200 000 - Jun k'iinchil
 64 000 000 - Jun alaw

=== Influencia del náhuatl ===

La llingua maya yucateca enfrentar a nuevu procesu de tresformamientu pola interacción colos grupos [[Tutul Xiúes|Xiúes]] que traxeron consigo dende'l [[sieglu XV]], posiblemente antes, dende la mariña del Golfu de Méxicu, fuerte influencia [[Cultura tolteca|tolteca]] y en concencia del [[náhuatl]]. Esta influencia tuvo inclusive un efeutu determinante nel panteón maya cola presencia de [[Kukulcán]], que derivó del propiu [[Quetzalcóatl]] y xeneró la resultante cultural que vinieron conocer y con que s'enfrentaron, los españoles [[Conquista de Yucatán|conquistadores]], nel [[sieglu XVI]].

Al azteca o [[Mexica|mexicanu]] conózse-y en maya peninsular como *huach* que significa estrañu, lo que convida a pensar en tal influencia proveniente de los nahuas de [[Chontalpa]]n qu'habíen orixinalmente llegáu a la rexón dende'l Méxicu-[[Tenochtitlan]] y que dexaron un legáu importante nel léxicu de les mayes peninsulares. 

Dempués, yá peracabada la conquista, cuando se fundó la ciudá española de [[San Francisco de Campeche|Campeche]] (sobre la ciudá maya *A K'in Pech*), constrúyese'l [[barriu de San Román]] onde s'establecieron mexicanos de fala náhuatl. De la mesma, en [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] facer nel [[Barriu de San Cristóbal (Yucatán)|barriu de San Cristóbal]] los mexicas traíos polos conquistadores. Dellos términos usaos na llingua maya peninsular actual dan cuenta d'esto:

:*Maseewal*: macehualli (indíxena)
:*Tamal*: tamalli (tamal)
:*Chimal*: chimalli (escudu)
:*Posol*: pozolli (pozol, rellacionar cola pallabra potzonalli que significa esplumosu o cosa qu'espluma)
:*Hipil*: huipilli (na península de Yucatán)
:*Kotom*: coton, cotomitl (camisa)
:*Kama'ach*: camachalli (quexada)
:*Chi'icam*: xicamatl (jícama)

== Ver tamién ==
*
* [[Llingües de Méxicu]]
* [[Español yucateco]]
* [[Cultura maya]]
* [[Gramática del maya yucateco]]
* [[Diccionariu Maya Cordemex]]

== Referencies ==



=== Bibliografía ===
* 
* 
* 
* 
* 
* YUCATÁN NEL TIEMPU, Casares G. Cantón, Raúl; [[Juan Duch Colell|Duch Colell, Juan]]; [[Michel Antochiw Kolpa|Antochiw Kolpa, Michel]]; [[Silvio Zavala|Zavala Vallado, Silvio]] et ál, 1998. Mérida, Yucatán, Méxicu. isbn = 970 9071 04 1
* 

=== Enllaces esternos ===
[[:m:wikt:es:Categor%C3%ADa:Maya_yucateco-Espa%C3%B1ol|*Diccionariu Maya-Español*, Wikicionario n'Español]]
* [http://aulex.ohui.net/ye-myn/ *Diccionariu Español-Maya*, nel sitiu de AULEX (Méxicu)]
* [http://www.mayas.uady.mx/ *YUCATÁN, identidá y cultura Maya*, nel sitiu de la Universidá Autónoma de Yucatán]
* [http://www.christianlehmann.eu/ling/sprachen/maya/index.php La llingua maya de Yucatán] Descripción llingüística de la llingua maya, con gramática, léxicu y coleición de testos analizaos
* [https://web.archive.org/web/20090326204806/http://www.indemaya.gob.mx/ *Institutu pal Desenvolvimientu de la Cultura Maya del Estáu de Yucatán'']
* 

* Clases de maya en INDEMAYA.
* Cursu de maya yucateco en UADY.