Idioma chinu

L**'idioma chinu** () (AFI:Xânjù) ye'l términu utilizáu pa referise a la macrollingua sinotibetana que representa so un conceutu aglutinador a lo qu'en realidá ye una caña de llingües emparentaes ente sigo pero mutuamente inintelixibles, les llingües sinítiques, siendo'l idioma mandarín nel so variante pequinesa la forma utilizada como **estándar del chinu**. Refierse especialmente al *"idioma d'haber"* (n'español). La familia sinotibetana tien el so orixe na llanura central de China,y ye la principal familia llingüística ente les *[[llingües d'Asia]]*. Más dacuando úsase'l términu "chinu" pa referise tamién a otres llingües sinítiques de China distintes del *cantonés estándar* (*Pǔtōnghuà* (AFI:Pʰùtʰóŋxuâ) 'fala común') o *idioma d'haber* (*hànyǔ* (AFI:Xânjù)).

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
### El términu chinu»
La mayor parte de les vegaes el términu chinu” referir al mandarín estándar o *pǔtōnghuà*. Dacuando úsase'l términu chinu» pa referise puramente al conxuntu del sinítico, que toma una amplia familia de llingües estrechamente emparentaes, tamién conocida académicamente como llingües sinítiques.

El mandarín estándar en China denominar más frecuentemente *hànyǔ* (/), anque tamién s'usen les denominaciones como *huáyǔ* / o *Zhōngwén* (). Anque esisten otres denominaciones autóctones pal idioma chinu. Na República Popular China (RPC) úsase tamién el nome *hànyǔ* (漢語 / 汉语, “llingua de los Hàn”). Per otra parte, a la forma culta normalizada de la llingua llámase-y de normal *pǔtōnghuà* (普通話 / 普通话, “fala común”) na RPC, ente qu'en Taiwán conózse-y como *guóyǔ* (國語“llingua nacional”).

N'asturianu, polo xeneral, el términu *chinu* referir a la llingua estándar, anque dacuando s'utiliza'l términu mandarín pa referise a esta cuando la quier estremar de les formes dialeutales. Les denominaciones *mandarín* o *pǔtōnghuà* tienen d'usase con procuru, yá que tamién pueden referise a los dialeutos mutuamente intelixibles que se falen nel norte, centru y suroeste de China.

### Chinu estándar
La forma estandarizada del chinu faláu güei, ye la llingua xeneral” (普通话 *pǔtōnghùa*) tamién llamada “idioma nacional” en Taiwán (國語 *guóyǔ* (AFIGwǒjù)). Un tercer términu pa referise a la llingua estándar ye "idioma de Huaxia" (華語 / 华语 *huáyǔ*), utilizáu sobremanera en Singapur, Malasia y otres zones del Sureste asiáticu. N'asturianu ye'l mandarín estándar (标准官话, pinyin: biāozhǔn guānhuà (AFI:pjáoʈʂùn kwánxwâ)),basáu nel dialeutu de norte, y la pronunciación de Beixín,
Esta llingua basar en principiu nuna variedá de mandarín faláu mientres la dinastía manchú en Beixín. Darréu, esta llingua foi adoptada como oficial de la República Popular de China y de Taiwán, según una de les cuatro llingües oficiales de Singapur. Tamién ye una de les seis llingües oficiales de la ONX.

Hasta principios del sieglu XX fuera común l'usu del chinu clásicu o más esautamente una forma de chinu lliterariu basáu nel chinu clásicu (chinu antiguu). Esi chinu clásicu, al igual qu'otres llingües clásiques como'l llatín, difería notablemente de les variedaes coloquiales o vernaculares del chinu (similarmente, n'Europa mientres l'alta Edá Media munchos documentos redactar en llatín y ésti difería notablemente de les llingües romances usaes poles persones comunes).

### Usu y estatus
El porcentaxe d'usu del mandarín estándar, l'idioma/dialeutu oficial de China continental, ente les persones de 15 a 29 años, ye del 70,12％ (el porcentaxe na ciudá y ente la población más educada'l porcentaxe ye más altu). Sicasí, con xente que tien ente 60 y 69 años el porcentaxe ye del 30,97% (en 2007.) Esto reflexa un entorno importante en dos generación a favor de la llingua nacional estandarizada.

Esiste un fenómenu bastante popular y ye que los chinos usen dos dialeutos o dos idiomes xuntos, l'estándar y otru maternu.Mientres, los chinos nel estranxeru usen más dialeutos llocales del so llugar d'orixe, de normal ellos son de la mariña de sureste China (Guangdong, Fujian, Zhejiang, Hainan), onde son abondo fuertes.

### Llingües sinítiques

Amás del chinu estándar, usáu como llingua oficial y llingua vehicular en tol país, esiste un númberu importante de llingües rexonales. Munches d'estes llingües rexonales, llamaes tradicionalmente “dialeutos”, difieren tantu del chinu estándar que tienen escasa intelixibilidá con él polo que, si reximos pol criteriu de intelixibilidá (que nun ye l'únicu criteriu esistente dende un puntu de vista llingüísticu pa determinar si una variedá falada pertenez o non a una mesma llingua) constituyiríen llingües distintes, colo que toes elles, en xunto, formaríen parte d'una mesma familia de variedaes llingüístiques, conocida como familia sinítica, que tienen un grau de diversidá daqué cimera al qu'esiste ente les llingües romances. Toles variedaes de chinu o llingües sinítiques carauterizar pola so diversidá interna, anque toes tienen tonu y tienen una estructura gramatical altamente analítica. Sicasí, el conxuntu llega a diferir descomanadamente con respectu al inventariu fonolóxicu y léxicu.

Hai ente seis y dolce llingües sinítiques, amás del chinu estándar (el númberu depende del esquema de clasificación que se tome). Estes llingües son, polo xeneral, mutuamente inintelixibles, anque dalgunes (como los dialeutos xiang y mandarín suroccidental) pueden compartir términos y dalgún grau de intelixibilidá. *[[Ethnologue]]* clasifica de manera un tanto confusa a les llingües sinítiques, como una *[[macrollingua]]* con trelce *sublenguas* en IS 639-3. Unos 1200 millones de persones tienen como llingua nativa dalguna forma de sinítico.

De les llingües sinítiques, la más importante demográficamente ye'l chinu mandarín (850 millones de falantes) llamáu a cencielles "chinu", que ye la variedá na que se basa'l chinu estándar. Síguen-y n'importancia'l idioma wu (77 millones), l'idioma min (70 millones) y el idioma cantonés (55 millones). El cantonés estándar ye común ya influyente nes comunidaes cantonés-parlantes d'ultramar, y permanez como una de les llingües oficiales de Ḥong Kong (xunto col inglés) y de Macáu (xunto col portugués). El min del sur, parte del grupu llingüísticu min, ye llargamente faláu nel sur de Fujian, Taiwán y el Sureste Asiáticu.

Una clasificación completa ye la siguiente:
* El **[[fala del norte|fala del Norte]]** o **[[Chinu Mandarín|mandarín]]** (北方話 / 北方话), 836 millones de falantes. Oficial en tol territoriu de República Popular China.
* El **[[Idioma wu|wú]]** (吳語 / 吴语), 77 millones.
* Los dialeutos **[[Dialeutos min|mǐn]]** (閩語 / 闽语), 70 millones.
* El **[[Idioma cantonés|cantonés]]** o **yuè** (粵語 / 粤语), 55 millones.
* El **[[Idioma jin|jin]]** (晉語 / 晋语), 45 millones.
* El **[[Idioma xiang]]** o **hunanés** (湘語 / 湘语), 36 millones.
* El **[[Idioma hakka|hakka]]** o **kèjiā** (客家語 / 客家语), 34 millones.
* El **[[Idioma gàn|gàn]]** (贛語 / 赣语), 31 millones.
* El **[[Idioma hui|huī]]** (徽語 / 徽语), 3,2 millones.
* El **[[Idioma ping|pínghuà]]** (平話 / 平话), 3.5 millones.

### Dialeutos del mandarín

El bloque dialeutal mandarín ye'l más estendíu, nel centru, suroeste, noroeste y nordeste de China, razón pola cual anguaño sirve de base pa definir la llingua estándar. Por cuenta de la importante estensión qu'algama esti bloque dialeutal esiste variación rexonal.

Dientro del mandarín esiste una gran variación fonolóxica, tantu na fonoloxía segmental como na realización de los tonos. El siguiente cuadru reproduz dalgunos de los pronomes personales:

## Descripción llingüística
Esta seición fai referencia al mandarín estándar. El restu de variantes son trataes nos artículos correspondientes.

### Fonoloxía
La sílaba en chinu estrema ente un ataque inicial consonánticu obligatoriu, una aproximante medial posible ente l'ataque y la vocal o diptongu que fai de nucleu silábicu, un nucleu silábicu obligatoriu y una final posible que ye una nasal o una aproximante.

L'inventariu del chinu mandarín estándar modernu vien dau por (ente  dase la trescripción ortográfica usada nel sistema pīnyīn):

#  trescríbese frecuentemente como  (una fricativa retroflexa sonora), anque esta distinta trescripción del fonema deber a cierta variación ente los falantes, en realidá dambos alófonos tienen de considerase como'l mesmu fonema.

L'inventariu vocálicu inclúi:  (la vocal /y trescríbese como  o ) según el contestu. La vocal {{IPA|/a articúlase usualmente como  anque xunto a palatal puede pronunciase como , el fonema  presenta una importante variación alofónica . Amás esisten cuatro tonos distintos que son fonémicamente distintivos.

### Gramática

El chinu tien poca morfoloxía, resultando nesi aspeutu más simple que l'inglés o l'asturianu. El chinu tampoco tien cambeos nin de xéneru nin de númberu, sacante por delles formes de plural marxinales nos pronomes personales. Esto tamién asocede n'otres llingües asiátiques, como'l xaponés.

Los verbos nun varien según la persona, el númberu o'l tiempu gramatical. L'aspeutu perfectu marcar col clíticu *-y* (了) pero la adjunción d'esi clíticu y otros nun supón una auténtica conxugación verbal. Como puede trate en (1a) y (1b) el chinu usualmente nun marca'l tiempu gramatical sobre'l verbu sinón que dicha información ta nos alverbios de tiempu ('ayeri', 'güei', 'mañana', etc). La marca de perfectu aplícase tanto al pasáu (1a) como al futuru:
: (1a) *Wŏ zuótiān xià *'-y** kè yĭhòu qù kàn diànyĭng''
::我昨天下**了**課以後去看電影
::yo ayeri acabar <small>PERF</small> lleición dempués dir ver película ::'Ayeri,
cuando acabó la clase, fui ver una película'
: (1b) ''Wŏ míngtiān xià **-y** kè yĭhòu qù kàn diànyĭng''
::我明天下**了*'課以後去看電影
::yo mañana acabar <small>PERF</small> lleición dir ver película ::'Mañana,
cuando acabe la clase, diré ver una película'

El chinu tien amás un [[verbu copulativu]] *shi* (是) “ser” , que nun camuda de forma col tiempu verbal, la persona o'l númberu. Esto postreru constitúi una importante ventaya frente a otres llingües nel so aprendizaxe, yá que unu puede formular munches espresiones siempres que conoza ciertu númberu de pallabres y remane delles regles gramaticales que son realmente bien simples.

En cuanto al orde de [[constituyente sintácticu|constituyentes]] magar predomina l'orde [[SVO]], la mayoría de [[sintagma|sintagmes]] asitien el nucleu en posición final. Dende'l puntu de vista de les [[categoría gramatical|categoríes gramaticales]] destaca la esistencia de coverbos y de clasificadores. El clasificadores son obligatorios ente un [[Determinante (llingüística)|determinante]] y el nome al que [[Teoría de la X'#Rección|rixe]], y tán rellacionaos xeneralmente cola forma d'oxetu al que se refier el nome o'l [[campu semántico]] del nome.

== Chinu escritu ==
La escritura del chinu fai usu de dellos principios, ente ellos l'usu de caráuteres con interpretación fonética y caráuteres con interpretación semántica o lexical ([[logograma|logogrames]]). El chinu escritu recibe dacuando'l nome de llingua lliteraria Han (). La escritura del chinu ( '[[caligrafía china]]') carauterizar por usar caráuteres *hàn* (), que n'asturianu se denominen frecuentemente [[sinograma|sinogrames]]. El conxuntu de sinogramas nun constitúi un alfabetu puramente dichu sinón un sistema aproximao logosilábico, nel que cada caráuter ye un conceutu astractu de la vida real que se va concatenando pa formar pallabres y oraciones. Dalgunos de los sinogramas tienen, como se dixo, un orixe fonéticu y tán rellacionaos col soníu de la pallabra ente qu'otros son determinativos semánticos.

=== Idioma clásicu ===
La moderna llingua escrita ye dafechu distinta del [[chinu clásicu]] escritu. La llingua escrita actual ta mui cerca de la llingua falada, a diferencia de lo qu'asocedía va sieglos, cuando la llingua escrita siguía basándose nel antiguu chinu, ente que la llingua vernácula, por un procesu de cambéu llingüísticu, yera totalmente distintu del chinu antiguu. Na Edá Media'l chinu clásicu tenía un papel similar al llatín medieval na alta edá media europea, yera una llingua culta distinta de les llingües vernaculares falaes. Los especialistes n'escritura usaben pa casi tolos cometíos la [[llingua clásica]] y non la so propia llingua vernacular falada.

L'antigua llingua escrita (), n'asturianu llámase [[chinu clásicu]] (). Tien la so propia gramática y forma de ser lleida, que son distintes del idioma faláu. Usábase oficialmente na zona de [[Vietnam]], [[Corea]], China, [[Xapón]], y parcialmente en [[Mongolia]] y delles zones del Centru y Sureste d'Asia anguaño. Por casu, [[Kojiki]] en Xapón y [[:en:Samguk Sagi|Samguk Sagi]] en Corea.Considerando que los dialeutos d'Haber, fonéticamente son bastante distintos, antes del [[sieglu XX]] la forma escrita yera más importante pa la comunicación ente les zones distintes de China ya internacional.

=== Caráuteres ===
Hai dos tipos de caráuteres pa escribir chinu:
* Los llamaos [[caráuteres chinos simplificaos|caráuteres simplificaos]] () usaos en casi toa China, Singapur y Malasia.
* Los [[caráuteres chinos tradicionales|caráuteres tradicionales]] () usaos en Taiwán, Hong Kong y Macáu.

=== Historia ===





La primer escritura rexistrada, *jiǎgǔwén* (甲骨文, "[[güesos oraculares|Idioma escritu en cascos y güesos]]"), usaba cascos de tortúa y güesos d'animales como soporte [[epigrafía|epigráfico]] (na so mayoría [[escápula|escápules]]). Atopáronse cascos con inscripciones que formen el corpus significativu más antiguu d'[[escritura china]] arcaica, posiblemente n'orixe de los símbolos en cerámica más antigua. Estes inscripciones contenienen informaciones históriques y adivinatorias según la xenealoxía real completa de la [[dinastía Shang]] ([[sieglu XVII e.C.|1600]]-[[sieglu XI e.C.|1046 e.C. ]]) na mesma dómina.

La escritura siguió'l so desenvolvimientu mientres la dómina de la [[dinastía Zhou]]. De resultes de la división política carauterística de la segunda parte d'esta dómina, los caráuteres desenvolver en formes y estilos bien diversos, coesistiendo numberoses variantes pa cada caráuter. Al estilu d'escritura d'esta dómina conózse-y como *dàzhuànshū* (大篆書, "Escritura de sellu grande").

Cola reunificación de centru y esta China sol Primer Emperador [[Qin Shi Huang]], una de les numberoses midíes de normalización afectó precisamente a la escritura. So la supervisión del Primer Ministru [[Li Si]] arrexuntáronse llistes coles formes normalizaes de los caráuteres. Esta unificación del sistema d'escritura dio llugar al estilu de [[caligrafía china|caligrafía]] *xiǎozhuànshū* (小篆書, "Escritura de sellu pequeñu"), qu'utilizaba trazos más angulosos y menos circulares que los de la escritura de sellu grande antigua.

Mientres la [[dinastía Han]] surdiríen otros estilos de caligrafía que se caltuvieron hasta los nuesos díes. El *lìshū* (隸書, "Escritura alministrativo"), el *xíngshū* (行書, Escritura semicursiva, lliteralmente "andante"), y el *cǎoshū* (草書, Escritura cursiva, lliteralmente "de yerba").

L'últimu estilu caligráficu en desenvolvese foi'l *kǎishū'' (楷書, "Escritura regular"), qu'algamaría la so forma actual mientres la dinastía Wei del Norte. Ésti ye l'estilu principal anguaño, el que s'utiliza en periódicos y llibros, según en formatos electrónicos.

### Escritura na prensa y ordenador
La impresión xilográfica en papel empezó nel sieglu VII. Esta téunica supunxo la nacencia de nuevos estilos de caráuteres (La tipografía usada ente 1041 y 1048 por Bì Shēng usaba pocos caráuteres porque'l costu de producción yera alzáu pa un idioma con cientos caráuteres, anque s'usaba pa imprimir billetes na mesma dómina). Na Dinastía Song de Norte, usábase principalmente la escritura regular d'Ouyang Xun (prenses de Zhejiang), Yan Zhenqing (Sichuan), Liu Gongquan（Fujian）como los estilos de caráuteres na prensa, y tien el so nome como l'estilu Song.

Considerando les llimitaciones teunolóxiques d'esti tipu de tipografía, los caráuteres teníen una forma más plana nos trazos horizontales. Más tarde surdieron l'estilu Song y l'estilu Ming na Dinastía Ming. Esti estilu foi'l que s'introdució en Xapón.

Col desenvolvimientu de la teunoloxía informática, el númberu d'estilos de los caráuteres multiplicóse. Por casu, les versiones de WPS Office de principios de sieglu XXI tienen hasta 26 estilos de caráuteres distintos. Fora de los usos instrumentales, la caligrafía china sigui siendo considerada como un arte en Estremu Oriente.

Esisten delles observaciones que suxeren que'l remangu na conocencia de la escritura china ta baxando ente los mozos, debíu al usu d'ordenadores, yá que polo xeneral la escritura por aciu ordenador nun riquir tantu estudiu, nin siquier precísase saber escribir correutamente. El HSK（exame del nivel del idioma d'Haber，汉语水平考试）xeneral pa estranxeros ensin incluyir exame d'escritura nin exame oral.

## Ver tamién
* Chinu mandarín
* Escritura chino
* Caligrafía china
* Llingües sinítiques
* Llingües de China

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* Historia de la llingua china: Proel
* Portal y radio n'Internet p'aprender chinu mandarín: Chinoesfera
* chinu-china Estudiu chinu - cursos, recursos, exercicios, idees, pinyin, mp3 y muncho más.
* Chinu Agora Sofitu pal aprendizaxe de chinu mandarín con podcasts gratuitos, diccionariu chinu-español, y más.
* Exame de Nivel Chinu (HSK)