Templu de Xerusalén

El **Templu de Xerusalén** (hebréu: בית המקדש, *Beit Hamikdash*) o'l **Templu de Salomón** foi'l santuariu principal del pueblu d'Israel y contenía nel so interior el Arca de l'Alianza, el candelabru de los siete brazos y demás instrumentos emplegaos pa llevar a cabu'l cultu hebraicu en tiempos de la Edá Antigua.

Alcontrar na escampada del monte Moriá, na ciudá de Xerusalén, onde s'alluguen na actualidá la Cúpula de la Roca y la Mezquita d'Al-Aqsa.

El Primer Templu foi construyíu pol rei Salomón pa sustituyir al Tabernáculo como únicu centru de cultu pal pueblu xudíu. Foi escaláu pol faraón Sisac (Sheshonq I) en 925 e.C. y destruyíu polos babilonios mientres el segundu asediu de Nabucodonosor II a Xerusalén en 587 e.C.

El Segundu Templu, muncho más modestu, foi completáu por Zorobabel en 515&nbsp;e.&nbsp;C. (mientres el reináu del persa Darío I) y darréu consagráu. Tres les incursiones paganes de los seleúcides, foi vueltu consagrar por Judas Macabéu en 165 e.C. Reconstruyíu y ampliáu por Herodes, el Templu foi de la mesma destruyíu poles tropes romanes al mandu de Tito nel añu 70, nel Sitiu de Xerusalén, mientres la primer guerra xudía. La so principal muerte ye'l Muriu de los Llamentos, tamién conocíu como *Kotel* o Muriu Occidental.

La escatoloxía hebrea establez que'l Tercer Templu de Xerusalén va ser reconstruyíu col advenimiento del mesíes del xudaísmu.

## El Primer Templu

El Primer Templu de Xerusalén foi construyíu pol rei Salomón alredor del añu 960&nbsp;e.&nbsp;C. y funcionó como santuariu principal de los israelites. Taba asitiáu na escampada del monte Moriá, na ciudá de Xerusalén, onde s'alluguen güei el Muriu de los Llamentos, la Cúpula de la Roca y la mezquita d'Al-Aqsa.

Según la Biblia, la construcción del Templu de Salomón realizar nel sieglu X e.C., pa sustituyir el Tabernáculo que, dende'l Éxodu y mientres sieglos, yera utilizáu como llugar de xunta y pa rindi-y cultu a Dios. El Tabernáculo caltenía l'Arca, que foi depués traida a Xerusalén pol rei David y depositada nel monte Moriá, sobre una plataforma d'aproximao 40 por 100 metros.

El Templu puramente dichu, según la descripción de la Biblia, yera un edificiu empobináu sobre una exa llonxitudinal en direición este-oeste. L'edificiu tuvo de tener un llargor interior d'aproximao 27 metros, 9 metros d'anchu y un altor de tamién 13,5 metros (60×20×30 coldos). Les sos dimensiones, por tanto, yeren comparables a les d'una capiya, mas el cultu polo xeneral llevar a cabu dende'l so esterior. A entrambos llaos de la entrada del templu fueron alzaes dos columnes, llamaes *[[Columna salomónica|Jaquín* y *Boaz]]*. Los sacerdotes y el rei entraben nel Templu al traviés d'una gran puerta enchapada n'oru, d'aproximao 10 metros d'altu y 4 d'anchu. Tres esa puerta atopaben trés recintos.

Un antepar yera siguíu por otros dos recintos. El primeru d'eses cortiles yera denomináu Hejal o Santu (esto ye, Llugar Santu o Santuariu), que yera allumáu al traviés de ventanes altes. L'anchor y llargor d'esta estancia guardaba una proporción de 1:2, lo que significa que la planta del Hejal taba compuesta por un doble cuadráu. El forxáu de piedra atopábase cubiertu por un solado de madera de cedru. Les parés y vigues del forxáu del Hejal taben recubiertes por llámines de cedru libanés.

La tercer cámara, denominada *[[Dvir]]* o *Kodesh Hai-Kodashím* yera'l llugar más sagráu del Templu de Salomón. En llatín conocer como *Sancta Sactorum* y n'español como "Santu de los Santos". Esti postreru recintu atopar a un nivel más altu que'l Hejal y solo podía aportase a él xubiendo una escalera. El *Dvir* tenía la forma d'un cubu d'aproximao 10×10×10 metros (20×20×20 coldos). Nel so centru atopaba'l Arca de l'Alianza (gran arcón fechu de madera d'acacia, cubierta con planches d'oru y con cuatro anilla a les esquines nes que eventualmente poníense vares pa tresportala; dientro del Arca calteníense les Tables de la Llei, apurríes por Dios a Moisés, y les Tables de la mesma llevaben grabaos los Diez Mandamientos, sirviendo de conexón ente Dios ya Israel).

El patiu interior del Templu yera arrodiáu per un muriu formáu por trés capes de bloques de piedra cubiertes por vigues de madera de cedru. Nesti patiu interior podíen entrar los pelegrinos y les mases de fieles, pero'l *Dvir* o Santuariu del Templu solu yera accesible a los sacerdotes y el monarca de vez.

La construcción del Templu de Xerusalén foi l'eventu más importante del reináu de Salomón, gracies al cual el so nome recordóse hasta 30 sieglos dempués de la so muerte. Yá na Biblia'l Templu atropa la mayoría de los escritos onde apaez el rei Salomón. La so fama trescendió los tiempos y, como edificiu ideal concebíu por Dios, constitúi hasta güei un importante referente y fonte d'inspiración en materia proyeutual y arquitectónica.

Tres la muerte de Salomón, el templu sufrió profanaciones por cuenta d'invasiones estranxeres y tamién a la introducción de deidaes siriu-fenicies. Con tou, foi rededicado so les sos condiciones orixinales mientres los reinaos d'Ezequíes y Josías.

### Implementos del Templu

Ficheru:SEC23A.gif|Mesa de panes de la proposición.
Ficheru:Menorah_0307.jpg|Menorá.
Ficheru:Fjellstedt Rökaltaret.jpg|Altar d'inciensos.
Ficheru:Mizbeah.jpg|Altar d'ufriendes.
Ficheru:SEC22A.gif|Fonte de metal.
Ficheru:Scribes- David ben Shabetai; Baruch; Masorates- Jacob ben Meir and three others, unidentified - The Regensburg Pentateuch Pentateuch, Five Scrolls, Haftarot, Job, Jeremiah 2-29, 8-12; 9-24; 10-15;... - Google Art Project.jpg|Sumu sacerdote d'Israel colos instrumentos del Templu, ente los que destaca la *[[menorá]]*. Pentateucu de Ratisbona, Baviera, 1300.
Ficheru:Kennicott Bible.jpg|Instrumentos del Templu, incluyendo la *[[menorá]]*. Biblia Kennicott, manuscritu sefardín, 1476.


### Destrucción del Primer Templu
 
Les tropes del rei babilónicu Nabucodonosor II destruyir en 586 e.C., llevando amás cautiva a una gran parte de los habitantes del Reinu de Xudá a Mesopotamia, cosa que dio llugar al exiliu y cautiverio de los hebreos en Babilonia.

Del Templu de Salomón solo sobrevivió un pequeñu oxetu de gran valor simbólicu, tratáse d'una , por demás estilizada y con inscripciones en calteres paleohebreos: iconográficamente, les granaes (*rimonim* n'hebréu) presentar nes cultures de l'Antigüedá como símbolos de fertilidá y esperanza, tando elles yá presentes en Jaquín y Boaz, les dos columnes esternes emplazadas delantre del Templu de Salomón; per otra parte indica claramente que se trata d'un oxetu "[Perteneciente] al Templu of [Yahvé]h, consagráu a los sacerdotes".

El Muséu d'Israel en 2011 retiró de la exhibición la granada, un oxetu verdaderamente de la Edá del Bronce tardío, pero non asina la inscripción, que s'abarrunta ye una falsificación recién, anque nun haya pruebes de la culpabilidá de quien vendió la pieza al Muséu. 

## El Segundu Templu

### Reconstrucción de Zorobabel
Depués de la torna del cautiverio y col lideralgu de Zorobabel fixéronse los arreglos necesarios pa reorganizar l'afaráu Reinu de Xudá y reconstruyir el so Templu, desapaecíu pa esi entós faía yá siete décades. El grupu recién llegáu constaba de 42.360 persones xudíes, incluyendo neños, xunto a los sos 7.337 sirvientes y 200 músicos (Esdras 2:65). Completara'l llargu y lúgubre torna a casa dende les riberes del Éufrates hasta Xerusalén. Dicha xente taba animada por un fuerte impulsu relixosu y una de les sos primeres esmoliciones foi restaurar la so antigua casa d'adoración, reconstruyendo'l Templu y restituyendo los sos rituales.

Xunto cola invitación de Zorobabel, el gobernador amosó un noble xestu al contribuyir con 1.000 dáricos d'oru y otros tantos regalos. La xente apurrió amás la so parte al ayalga sagrada y facer con gran entusiasmu (Esdras 2). Primero llevantóse y dedicó l'altar de Dios nel puntu exactu onde s'atopaba'l so predecesor. Depués llimpiáronse los escombros carbonizaos que se topaben no que fuera'l sitiu de Primer Templu. Finalmente, nel segundu mes del segundu añu (535 e.C.), y ante la emoción y l'allegría del públicu ellí rexuntáu (Llibru de los Salmos 116-118), punxéronse los cimientos del Segundu Templu. Esti actu tuvo importancia pal pueblu hebréu, dando amás llugar a non poques alcordances (Zacarías 4:10).

#### De la ufierta samaritana a la culminación de los trabayos
Los samaritanos fixeron una propuesta de collaboración nos trabayos. Mas Zorobabel xunto col conseyu de vieyos tornaron a la ufierta yá que entendíen que Xudea tenía de construyir el Templu ensin ayuda esterna. De resultes d'ello, informes malintencionaos fueron espublizaos alrodiu de los xudíos; acordies con Esdras 4:5, los samaritanos buscaben atayar el propósitu de construyir el Templu y unviaron mensaxeros a Ecbatana y Susa, lo que causó que los trabayos de reconstrucción fueren tardiegos y eventualmente suspendíos.

Siete años dempués d'esti episodiu, Ciro el Grande, quien dexara y ordenara la reconstrucción del Templu, morrió y foi asocedíu pol so fíu Cambises. Depués Esmerdis ocupó'l tronu per cerca de siete o ocho meses. D'últimes xubió Darío I (521 e.C.) y, nel segundu añu del so reináu, retomáronse los trabayos de reconstrucción del Templu y hasta la so finalización. Ello desenvolvióse a partir del estímulu, los conseyos y les premoniciones de los profetes Hageo y Zacarías. Na primavera de 516 a .C., venti años dempués de la torna dende'l cautiverio en Mesopotamia, el Templu taba llistu pa la so consagración. Según el
(Llibru de Esdras (6:15), el Templu foi termináu por completu'l tercer día del mes d'Adar, nel sestu añu del reináu de Darío I.

### Renovación de Herodes

Alredor del 19 e.C., el rei Herodes el Grande empezó una masiva renovación y espansión del Templu. Ésti foi práuticamente baltáu y construyóse unu nuevu nel so llugar. La nueva estructura ye referida delles vegaes como'l Templu de Herodes, pero xeneralmente siguir llamando Segundu Templu. Los rituales de sacrificios fueron retomaos nél. La superficie ocupada pol nuevu edificiu ocupaba una escampada de 500 metros de llongura por 300 metros d'anchu.

El 25 de setiembre de 2007, l'arqueólogu Yuval Baruch, xunto cola Autoridá d'Antigüedaes d'Israel, anunciaron el descubrimientu d'una de les canteres qu'apurrieron a Herodes les piedres pal Templu. En dicha cantera fueron atopaes monedes, pieces d'alfarería y postes de fierro, los que son dataos escontra 19 e.C.. Otru arqueólogu, Ehud Nesher, confirmó que les contornes llargues de les roques evidencian que se trató d'un proyeutu públicu masivu nel que probablemente trabayaron cientos d'esclavos.

#### Carauterístiques del Segundu Templu
Nel Segundu Templu nun taben el Arca de l'Alianza, nin el so conteníu qu'entendía les Tables de la Llei y la midida de maná, los Urim y el Thumim, la culiebra de bronce (destruyida por Ezequíes yá nel Primer Templu) y varar d'Aarón. Estos oxetos sagraos sumieron dempués de la destrucción de Xerusalén por Nabucodonosor.

Al igual que nel Tabernáculo, el Kodesh Hakodashim (Santu de los Santos) taba dixebráu por cortines, había una sola Menorá nel Hejal (Santu), amás d'una mesa pa los panes de la proposición y un altar de los inciensos; calteníense tamién vasíes d'oru que pertenecieron al Templu de Salomón y, anque fueren llevada a Babilonia, les mesmes fueron depués devueltes al Templu de Xerusalén por Ciro.

El Segundu Templu estremar del so predecesor porque presentaba árboles nel so patiu y tenía amás un área reservada pa los xentiles.

### Destrucción del Segundu Templu
Nel 66 d.C., la población xudía remontar en contra del Imperiu romanu. Cuatro años dempués, el 70, les lexones romanes so les órdenes de Tito reconquistaron y depués destruyeron la mayor parte de Xerusalén y el Segundu Templu. El arcu de Tito, llevantáu en Roma pa conmemorar la victoria de Tito en Xudea representa los soldaos romanos llevándose la Menorah del Templu. Xerusalén foi afarada pol Emperador Adriano nuevamente en 135.

## La tradición cristiana y el Templu
El Templu de Xerusalén ye, según una tradición cristiana, la espresión preparatoria pal nuevu Templu: Cristu. Ella sostién qu'en cuantes que morada de Dios ente los homes, el Templu jerosolimitano prefigura la morada definitiva que s'encarna na figura del Redentor. La base d'esta noción tien el so principal referente nel Evanxeliu: "el verbu fixo carne, y punxo la so morada ente nós" (San Juan 1, 14).

A ello súmase la supuesta profecía de Xesús sobre la destrucción del Templu énte los sos discípulos, ablucaos ante la guapura del Templu d'Herodes. Ye destacable que la mayoría d'eruditos daten el llibru de Matéu ente 10 y 20 años depués de la destrucción del templu.

Pocos años dempués, nel añu 70, el Templu foi destruyíu polos romanos so les órdenes de Tito. Lo único que quedó son restos del muriu de la escampada, non del templu en sí. De toes formes sigue siendo dende entós un "monumentu símbolu" y el sitiu de referencia más sagráu pal xudaísmu.

## La tradición islámica y el Templu
Anque nun sía una mezquita nel sentíu estrictu del términu, el Domo de la Roca ye de xuru un llugar de veneración pa los musulmanes. L'edificiu islámicu alluga l'asina llamada "Roca Fundacional", que la so significación ye de suma importancia pal credo musulmán.

La Roca Fundacional ye reverenciada por numberosos monoteístes como'l llugar onde Abraham diba sacrificar al so fíu; sobre dicha formación pedresa allugábase la cortil más sagrada del Templu de Salomón; y nesi mesmu sitiu, sieglos dempués de la destrucción del Templu y según sostién la tradición islámica, el profeta Mahoma xubió a los cielos, siendo portáu por buraq, caballu aláu con cabeza humana qu'ellí lo condució nuna "travesía nocherniega".

Presenta coles mesmes la Roca Fundacional un importante calquier que, según la tradición islámica, foi fecha por Buraq al xubir a los cielos o, según otra versión islámica, el arcánxel Gabriel grabó na Roca'l mentáu calquier. Un buecu so la roca, sostién la tradición musulmana, ye reminiscente del turbante de Mahoma, quien, al llevantase, reincorporándose dempués d'orar, cutiríase la cabeza cola piedra de nun habese ésta esllandiáu instantáneamente.

Consideráu tamién santu polos hebreos, el llugar en cuestión ye non menos veneráu polos musulmanes, quien construyeron el Domo de la Roca pa caltener dichu sitiu y lo que'l mesmu arreya, yá que ye por demás significativu dende un puntu de vista monoteísta.

Por cuenta del so valor históricu y simbólico, la Cúpula de la Roca figura como una imaxe constante y dominante en numberoses representaciones de la cultura islámica.

Pa los musulmanes inclusive les graes del Domo de la Roca tienen un valor simbólicu importante. Ocho graes que muerren so unes arcaes conducen dende cuatro llaos escontra lo alto de la Cúpula de la Roca; los musulmanes llamen a estes arcaes "mavazin", les balances. Según una lleenda islámica, el día del Xuiciu Final va tendese una gocha de caballu dende les "balances" al Monte de les Olivares y tolos resucitaos tendrán de pasar por sobre ella: quien cometiera inxusticies va cayer a la perdición eterna.

## El Templu de Xerusalén nel imaxinariu coleutivu
Imáxenes entamaes en secuencia lóxica de los fechos bíblicos que representen (y non según cuándo fueron realizaes).

Ficheru:Wurzach Pfarrkirche Decke Westteil.jpg|El rei Salomón repara los planos de lo que va ser el Primer Templu de Xerusalén. Frescu de Andreas Brugger, 1777.
Ficheru:Salomon tenant le Temple -portail de la cathédrale de Laon.JPG|El rei Salomón col modelu pal Templu de Xerusalén. Escultura gótica de la catedral de Laón, sieglu XIII.
Ficheru:King-Solomon-Russian-icon.jpg|El rei Salomón porta'l modelu del Templu de Xerusalén. Iconu rusu, sieglu XVIII.
Ficheru:Folio 35v - The Building of the Jerusalem Temple.jpg|Salomón supervisa la edificación del Templu de Xerusalén. Miniatura de los Hermanos Limburg, 1412-16.
Ficheru:Codex Bodmer 127 242r Detail.jpg|Construcción del Templu de Salomón. Frater Rufillus, Códiz Bodmer, 1170-1200.
Ficheru:Building of Solomon's temple.jpg|Execución de trabayos pal Templu de Salomón. Biblia Historiada, 1450.
Ficheru:Tissot Solomon Dedicates the Temple at Jerusalem.jpg|El rei Salomón dedica'l Templu de Xerusalén. Gouache por Tissot, 1896-1902.
Ficheru:Folio 29r - The Ark of God Carried into the Temple.jpg|L'Arca de l'Alianza ye introducida nel Templu de Xerusalén. Miniatura de los Hermanos Limburg, 1412-1416.
Ficheru:Bacciarelli Dedication of the Temple.jpg|Dedicación del Templu de Salomón. Oleu por Biacciarelli, 1788-1791.
Ficheru:Scribes- David ben Shabetai; Baruch; Masorates- Jacob ben Meir and three others, unidentified - The Regensburg Pentateuch Pentateuch, Five Scrolls, Haftarot, Job, Jeremiah 2-29, 8-12; 9-24; 10-15;... - Google Art Project.jpg|Sumu sacerdote colos implementos del Templu. Pentateucu de Ratisbona, Bavaria, Alemaña, 1300.
Ficheru:Hartmann-schedel-hierosolima-1493 2-BW-1147x965.jpg|El Templu de Salomón en Xerusalén. Xilografía de Hatmann Schedel, 1493.
Ficheru:Kennicott Bible.jpg|Biblia Kennicott, manuscritu sefardín, 1476: Implementos del Templu, incluyendo la Menorá.
Ficheru:Temple Amsterdam 1685.jpg|El Templu de Salomón en Xerusalén. Hagadá de Pésaj, Ámsterdam, 1695.
Ficheru:Afbeeldinge van den Tempel Solomonis.jpg|Templu de Salomón sobre'l monte Moriá. Grabáu del rabín sefardín Jacob Judah Leon, 1665.
Ficheru:Isaac Newton's Temple of Solomon.jpg|Planta xeneral del Templu de Salomón, amosando los sos patios. Planu de Isaac Newton, 1728.
Ficheru:Francois Vatable, reconstructie van de tempel van Salomo (detail).jpg|Templu de Salomón. Grabáu de Francois Vatable, 1546.
Ficheru:St John's Church, Chester - Hiram-Fenster 2.jpg|Hiram, arquiteutu del Templu de Salomón, retratáu ente les sos célebres columnes. Vitral, 1900.
Ficheru:The Queen of Sheba before the temple of Solomon in Jerusalem, by Salomon de Bray (1597-1664).jpg|La reina de Saba visita l'interior del Templu de Salomón. Oleu por De Bray, 1657.
Ficheru:The ancient city of Jerusalem with Solomon's Temple (LOC pga.02305).jpg|El Templu de Salomón na Antigua Ciudá de Xerusalén. Estampa de Charles O'Donnell, 1871.
Ficheru:Nebuzaradan burns down the temple2.jpg|El Primer Templu de Xerusalén amburáu por Nabucodonosor. Biblia Historiada, 1372.
Ficheru:Visionary Ezekiel Temple.jpg|El Templu de Xerusalén envisionado por Ezequiel. Charles Chipiez, 1887.
Ficheru:Fl- 316v Biblia de Cervera, Menora de Zacharias.jpg|Menorá de la visión del profeta Zacarías. Biblia de Cervera, 1299-1300. Manuscritu sefardín ilustráu.
Ficheru:Jerusalem Ugglan 1.jpg|El Templu de Xerusalén concebíu por Zorobabel, gobernador de Xudea sol Imperiu Aqueménida. Perspeutiva decimonónica.
Ficheru:Reconstruction of the temple of Jerusalem.jpg|Zorobabel reconstrúi'l Templu de Xerusalén. Miniatura francesa, sieglu XV.
Ficheru:Prise de Jérusalem par Hérode le Grand.jpg|Herodes ante'l Templu de Xerusalén, 36 e.C. Miniatura por Jean Fouquet, 1470-1475.
Ficheru:Christian-van-adrichom JERVSALEM-et-suburbia-eius detail-solomon-temple 1-1497x1000.jpg|El Segundu Templu de Xerusalén y la so contorna. Christian van Adrichom, 1584.
Ficheru:Jerusalem Modell BW 3.JPG|Maqueta del Segundu Templu de Xerusalén, reconstruyíu por Herodes y en tiempos de Xesús, sieglu I Y.C.
Ficheru:Presentation of the Virgin - Capella dei Scrovegni.jpg|Presentación de María nel Templu de Xerusalén. Giotto, 1304-1313
Ficheru:Rembrandt Harmensz. van Rijn 145.jpg|Presentación de Xesús nel Templu de Xerusalén. Rembrandt, 1631.
Ficheru:Disputa con los doctores (El Veronés) grande.jpg|Xesús y los doctores nel Templu de Xerusalén. Veronese, 1560.
Ficheru:William Holman Hunt - The Finding of the Saviour in the Temple.jpg|María y José atopen a Xesús nel Templu de Xerusalén. William Hunt, 1860.
Ficheru:Nicolas Poussin - The Destruction and Sack of the Temple of Jerusalem - Google Art Project.jpg|Saquéu y destrucción del Segundu Templu de Xerusalén. Nicolas Poussin, 1626.
Ficheru:Jean-Léon Gérôme - Le Mur de Salomon, 1867.png|El muriu occidental, única muerte del Segundu Templu de Xerusalén. Jean-Léon Gérôme, 1867.
Ficheru:Artwork_in_the_Synagogue_(2681316427).jpg|Fachada pal Tercer Templu de Xerusalén, a ser construyíu pol Mesíes del xudaísmu Mesíes, sieglu XVII-XVIII. Sinagoga Istanbuli, Barriu Xudíu, Ciudá vieya de Xerusalén.
Ficheru:בית שלישי.pdf|Proyeutu contemporaneu pal Tercer Templu de Xerusalén basáu na visión de Ezequiel. Meir Leibush ben Yehiel Michal, 2010.
Ficheru:Menorah 0307.jpg|Menorá inspirada pola antigua del Templu de Xerusalén, acasu a ser emplegada nel Tercer Templu de Xerusalén. Primeramente exhibida nel Cardu de Xerusalén (2007). The Temple Institute, Barriu xudíu de la ciudá vieya de Xerusalén.


## Planes de reconstrucción nel sieglu XXI

Según la teoloxía xudía, col advenimiento del Mesíes, el Templu de Xerusalén va ser restauráu. De llegar eso a tener llugar, va tratar del Tercer Templu de Xerusalén. Pa tal propósitu n'Israel hanse delineado planos detallaos ya inclusive ellaboráu una gran menorá.

## Referencies

## Ver tamién
* Tabernáculo
* Xerusalén
* Historia del antiguu Israel
* Xudaísmu
* Historia de los xudíos
* Historia de los xudíos na Tierra d'Israel
* Beth Hatefutsoth
* Arte xudío
* Presentación de María nel Templu
* Presentación de Xesús nel Templu
* Reconstrucciones del Templu de Salomón
* El Escorial y el Templu de Salomón

## Bibliografía
* Barnes, W. Emery, "Jachin and Boaz", *Journal of Theological Studies*, vol. V, 1901, páxs. 447–451 (aportáu 9 de xunu de 2011).
* Comay, Joan. *The Diaspora Story: The Epic of the Jewish People among the Nations* (1981), Tel Aviv y Bnei-Brak: Steimatzky, repr. 1994.
* Dubnow, Simón. *Manual de la historia xudía*, Buenos Aires: Sigal, 1977.
* Kochav, Sarah. *Grandes civilizaciones del pasáu: Israel*, Barcelona: Foliu, 2005.
* Kovadloff, Santiago. *La estinción de la diáspora xudía*, Buenos Aires: Emecé, 2013.
* Sand, Shlomo. *La invención del pueblu xudíu* (Comment le peuple juif fut inventé?, 2011); trad. portuguesa de Eveline Bouteiller como *A invenção do povo judeu: da Biblia ao sionismu*, San Pablo: Saraiva-Benvirá, 2012.
* Sei-Rajna, Gabrielle. *L'abecedaire du Judaïsme*, Flammarion: París, 2000.

## Enllaces esternos

* Jewish Encyclopedia: Temple of Solomon
* Jewish Virtual Library: The Jewish Temple (Beit HaMikdash)
* Jewish Encyclopedia: Temple in Rabbinical Literature
* , diariu ABC, 6 de xunetu de 2009
* El templu de Salomón y el Escorial; evolución histórica de la visión del templu de Salomón