La Jacetania

La **Jacetania** (*A Chacetania* n'aragonés) ye la contorna más noroccidental d'Aragón, partida ente les provincies de Uesca y Zaragoza, n'España. La capital alministrativa ye Chaca.

## Conceyos
La contorna engloba a 20 conceyos (80 entidaes), 16 de la provincia de Uesca y 4 de la de Zaragoza. Los conceyos pertenecientes a la Jacetania son los de de Aísa, Ansó, Aragüés del Puertu, Artieda, Baillo, Borau, Canal de Berdún, Canfranc, Castiellu de Jaca, Fago, Jaca, Jasa, Mianos, Puente la Reina de Jaca, Salvatierra de Esca, Santa Cilia, Santa Cruz de la Serós, Sigüés, Valle ello ye que Villanúa.

## Xeografía
Llenda con Francia (departamentu de Pirineos Atlánticos) pel norte, la contorna navarra de Roncal-Salazar (Valle de Roncal) pel oeste, y pel sur y l'este coles contornes aragoneses de les Cinco Villes, Plana de Uesca y Alto Gállego.

En #pleno Pirineos #articular pol ríu Aragón y los sos afluentes. El Camín de Santiago, na so variante aragonesa, traviesa la contorna en paralelu a esti ríu.

El so máximu altor ye'l picu Collarada (2.886 m), y cuenta con dos de les estaciones d'esquí más antigües d'España: Candanchú y Astún, nel valle del Aragón.

Tien una superficie de 1.857,9 km² y una población en 2017 de 17.744 habitantes. La so capital ye la ciudá de Jaca, qu'acueye al 72% de la población comarcal.

Parte del so territoriu ta ocupáu pol Parque natural de los Valles Occidentales, el Paisaxe protexíu de les Fozes de Fago y Biniés y el Paisaxe protexíu de San Juan de la Peña y Monte Oroel.

### Valles Occidentales

Alcontrar nel estremu más occidental del Pirinéu aragonés, na contorna de la Jacetania, provincia de Uesca. Toma los conceyos de Aísa, Ansó, Aragüés del Puertu, Borau, Jasa, Valle de fechu y Canal de Berdún.

Cuenta con 27.073 ha y otres 7.335 de zona periférica de proteición. La so altitú bazcuya ente los 900 msnm no fondero de valle y los 2.670 msnm nel visu del Bisaurín.

La so situación condiciona de manera determinante'l so clima, de clara influencia atlántica. Por eso la vexetación ye húmeda y fresca, cola proliferación de grandes estensiones de fayedales, abetales, montes de pinu negru y texos.

Inda aguanten dellos exemplares d'osu y ye territoriu del frangüesos, la llondra, el bilanu real o'l aguilucho pálidu.

El parque creóse'l 27 d'avientu de 2006.

Ye tamién LIC y ZEPA.

### Fozes de Fago y Biniés
Alcontrar en La Jacetania, na provincia de Uesca, ente los términos municipales d'Ansó, Canal de Berdún y el Valle de fechu.

Tien una superficie de 1.440 ha que s'estremen ente la Foz de Fago formada pol ribayu Tartiste (1.158 ha) y la Foz de Biniés formada pel ríu Veral (1.282 ha). Les altitúes na Foz de Fago bazcuyen ente los 610 msnm nel ríu Veral hasta los 1.267 en La Punta del Truenu, y na Foz de Biniés bazcuyen ente los 675 msnm nel ribayu de Fago y los 1.239 nel cuetu Velezcarra.

Foi declaráu como tal el 13 d'abril de 2010.

Ye tamién LIC y ZEPA.

### San Juan de la Peña y Monte Oroel

Alcontrar na Jacetania, provincia de Uesca. Ocupa parte de los términos municipales de Baillo, Caldearenas, Jaca, Las Peñas de Riglos, Santa Cilia y Santa Cruz de la Serós. Los dos elementos que más destaquen son aquellos a los que fai referencia'l so propiu nome: el monesteriu de San Juan de la Peña y la peña Oroel.

Tien una superficie de 9.514 ha. L'altitú nel paisaxe protexíu bazcuya ente 1.000 y 1.296 msnm.

En 1920 el monesteriu foi declaráu Sitiu Nacional, siendo unu de los primeros en llograr esta declaración n'España. N'Aragón defínese-y como *paisaxe protexíu* dende'l 23 de xineru de 2007.

Ye tamién LIC y ZEPA.

## Historia
Nesta contorna xestóse'l primitivu Condáu d'Aragón qu'en 1035 a la muerte de Sancho III "el Mayor" de Navarra adquier la categoría de reinu con capital en Jaca y con Ramiro I como monarca.

### La contorna como institución
La llei de creación de la contorna ye la 9/2002 del 3 de mayu de 2002. Constituyóse'l 22 de xunu 2002. Les competencies fuéron-y trespasaes el 1 de xineru de 2003.

## Política

## Monumentos
D'estilu románicu destaquen la catedral de Jaca y el Monesteriu de San Juan de la Peña.

Otros monumentos relixosos son la ilesia románica de Santiago y la del Carmen (en Jaca), Santa María y San Caprasio (en Santa Cruz de la Serós), Santa María de Iguacel, San Adrián de Sasabe y el monesteriu de San Pedro de Siresa. Ensin despreciar una de les meyores coleiciones de pintura románica d'Europa que s'atopa nel Muséu Diocesanu de Jaca estrayíes de los murios d'ilesies como Navasa, Ruesta o Bagües.

Tamién dispón d'emblemátiques construcciones militares, a destacar el conxuntu defensivu de La Ciudadela (del sieglu XVI al XVIII), en Jaca (unu de los meyores, si non el meyor, calteníu del país). La Torre de Fusileros (en Canfranc) y bon esponente del pasáu como frontera de guerra d'esta contorna. Non menos emblemáticos resulten los fuertes de Coll de Lladrones, qu'apodera dende lo alto'l nucleu de población que se construyó alredor de la estación ferroviaria de Canfranc, y el de Rapitán qu'apodera Jaca dende'l cuetu del mesmu nome.

## Llingües
Xunto col idioma castellanu o español, que ye la llingua oficial y más emplegada pola inmensa mayoría de falantes, la llingua tradicional de la Jacetania ye l'aragonés, falándose la so variedá d'occidental. Los dialeutos d'esta llingua na contorna son el ansotano, el cheso, el aragüesino, el aisino y el jaqués. Destaquen ente los sos escritores Domingo Miral o Emilio Gastón.

## Cultura
Como tradición cabo destacar La Fiesta del Traxe Ansotano, n'Ansó, que se celebra l'últimu domingu d'agostu, y onde los paisanos llucen los vistosos paxellos típicos de la zona.

La so principal festividá ye Santa Orosia patrona d'esta contorna y que se celebra'l 25 de xunu.

## Territoriu y población

(*) Añadiendo la superficie de "Comunero de Ansó y Fago" (9,9 km²)

## Referencies

## Enllaces esternos
* Mapa oficial en pdf
* Contorna La Jacetania, en comarcaacomarca.com
* Comarcalización d'Aragón, La Jacetania