Andrei Sakharov

**Andréi Dmítrievich Sakharov** (; ) foi un eminente físicu nuclear soviéticu, socialista y activista en favor de los derechos humanos y les llibertaes. Foi gallardoniáu col Premiu Nobel de la Paz en 1975.

## Biografía
Sakharov naz en Moscú en 1921, fíu de Dmitri Ivánovich Sakharov, un profesor de física y pianista amateur. El so güelu fuera un eminente abogáu na Rusia Zarista con una conciencia humanista particularmente empobinada escontra la xusticia social y l'abolición de la pena capital. La madre de Sakharov foi Ekaterina Alekséyevna Sájarova, d'ascendencia griega. L'humanismu y conciencia social de la so familia influyó decisivamente na so personalidá, y magar el so bisagüelu fuera sacerdote ortodoxu y foi bautizáu, l'ateísmu del so padre torgó la influyencia d'idees relixoses na so formación o na so vida. Magar ello, creía que l'universu y la vida humana son gobernaes por una fuercia conductora cimera y non abarcable científicamente.

Sakharov entró na Universidá Estatal de Moscú en 1938. Por cuenta de la evacuación de 1941 por causa de la Segunda Guerra Mundial, se gradúa en Axgabat, güei día Turkmenistán. Dedícase entós a la investigación en llaboratoriu en Uliánovsk. Mientres esti periodu, casar en 1943 con Klavdia Alekséyevna Víjireva, con quien tien dos fíos y un fíu primero qu'ella muerra en 1969. Torna a Moscú en 1945 pa estudiar nel Departamentu de Física Teórica del Institutu de Física Lébedev (FIAN) de l'Academia Rusa de les Ciencies. Ellí doctórase en 1947.

Al rematar la Segunda Guerra Mundial, Sakharov investiga sobre los rayos cósmicos. A mediaos de 1948 participa nel proyeutu soviéticu pa construyir la Bomba atómica, so la direición d'Ígor Kurchátov. El primer dispositivu atómicu soviéticu ensáyase'l 29 d'agostu de 1949. En camudándose a la Sarov (provincia de Nizhni Nóvgorog) en 1950, Sakharov xugó un papel destacáu nel desarrollu de la Bomba d'hidróxenu o Bomba H. El primer dispositivu de fusión soviéticu entra en pruebes el 12 d'agostu de 1953, emplegando'l denomináu diseñu Sloika. En 1953 ye escoyíu miembru de plenu de l'Academia Rusa de les Ciencies y otorgar la primera de los sos trés medayes de Héroe del Trabayu Socialista (Герой Социалистического Труда). Sakharov sigue'l so trabayu en Sarov, siendo la so actividá esencial desenvolver la primer bomba d'hidróxenu soviética d'escala megatón, emplegando un diseñu qu'en Rusia se conoz como "Tercer Idea de Sakharov", y n'Estaos Xuníos conozse como diseñu Teller-Ulam. Foi ensayada sol nome RDS-37 en 1955. Una variante de mayor tamañu del diseñu Sakharov foi la Bomba Zar d'ochobre de 1961, de 50 megatones de potencia, y l'artefactu nuclear más potente enxamás españáu.

En 1950 tamién propón una idea pa un reactor nuclear de fusión controláu, el tokamak, que ye inda'l diseñu básicu pa la mayor parte de los desarrollos actuales. Sakharov, xunto con Ígor Tamm, propunxo confinar un plasma ionizado a temperatura desaxeradamente alto por aciu campos magnéticos toroidales pa controlar la fusión termonuclear.

En 1951 inventa'l primera xenerador magnetoimplosivo, estruyendo campos magnéticos por aciu esplosivos. Llapada a esti dispositivu'l xenerador MK (*magnetocumuladores*). El MK-1 radial produz un campu magnéticu pulsiáu de 25 megagauss (2500 teslas). El MK-2 helicoidal xenera hasta 100 millones d'amperios en 1953. Sakharov entós ensaya'l "cañón de plasma" impulsáu por xeneradores MK, nel qu'un pequeñu aniellu d'aluminiu yera vaporizado por causa de les xigantesques corrientes inducíes, produciendo un plasmoide toroidal estable y autocontenido que yera impulsáu a 100 km/s. Sakharov suxer más palantre sustituyir la bobina del xenerador MK por un gran solenoide superconductor pa estruyir magnéticamente y enfocar esplosiones nucleares soterrañes pa producir un efeutu similar a los misiles antiblindaje y cargues esplosives en baltadera (shaped charge effect), nos cualos la enerxía de la esplosión ye empuesta y enfocada sobre l'oxetivu. Según les sos teoríes y cálculos, podríen enfocase 1023 protones per segundu sobre una superficie de 1 mm² y provocar el choque de dos faes d'esti tipu, pero nun se sabe de nengún esperimentu que demostrara esta idea.

Tres 1965 Sakharov torna a la investigación básica y empieza a trabayar nos campos de la física de partícules y la cosmoloxía.
Céntrase especialmente na esplicación de l'asimetría de Bariones del universu, siendo'l primer científicu qu'introduz dos universos (o "capes") xuníos ente sigo pol Big Bang. Sakharov llogra entós una simetría CPT completa, yá que la segunda capa ye enantiomórfica (simetría P), tien una flecha de tiempu opuesta (simetría T) y ta constituyida principalmente por antimateria (simetría C) por cuenta de una violación CP opuesta. Nel so modelu, los dos universos non interactúan, sacante al traviés de l'acumuladura llocal de materia, que la so densidá y presión fueren abondo altes como pa coneutar les dos capes por aciu una ponte ensin espaciu-tiempu ente elles, sinón por continuidá xeodésica más allá del radiu llende pal intercambiu de masa. Sakharov llama a tales singularidaes un *colapsu* y un *anticolapso*, que son una alternativa a la pareya furacu negru y furacu blancu de la teoría de furacos de viérbene. Sakharov tamién propón la idea de la gravedá inducida como una teoría alternativa a la gravedá cuántica.

## Represión poles sos idees antimilitaristes

Nun primer momentu Sakharov taba convencíu de la importancia del so trabayu aplicáu al desarrollu de les armes nucleares. Pero adulces, y dende finales de los 50, foi tomando mayor conciencia de les implicaciones reales de los sos descubrimientos y acolumbró riesgos tales como una guerra termonuclear o la contaminación por radioactividá. D'esta forma, camudó radicalmente la so postura. Mientres la década de los 60 xugó un activu papel contra la proliferación d'armes nucleares y de les pruebes nucleares na atmósfera, dando como frutu'l tratáu de prohibición de pruebes atmosfériques, espaciales y submarines, robláu en Moscú en 1963. A partir d'entós, por mesmu convencimientu y por creciente imposición del so gobiernu, foise alloñando progresivamente de la física nuclear aplicada, pa dedicase más a la cosmoloxía básica.

Lo que supunxo un puntu d'inflexón na considerancia que tenía d'él el gobiernu soviéticu, foi la so postura contraria a la carrera armamentística basada en misiles balísticos (con cabeza nuclear), carrera na que pertenecíen los EE. XX. y la XRSS nel apoxéu de la guerra fría. Nuna carta secreta fechada'l 21 de xunetu de 1967, y empobinada al dirixente soviéticu de la dómina, Sakharov esponía la necesidá d'aceptar una propuesta de refuga billateral de los misiles nucleares, pol riesgu d'una guerra nuclear mundial. En dichu manuscritu, Sakharov solicitaba la publicación del mesmu na prensa, cosa que foi refugada (y la so esposición inorada). En mayu de 1968 remató un ensayu tituláu *Progresu, coesistencia pacífica y llibertá intelectual*, nel que desenvolvía les idees de dicha carta. El castigu nun tardó en llegar: prohibióse-y investigar en cualesquier de los centros y llaboratorios militares de la URSS y quitar de los honores adquiríos.

En 1970 collaboró na fundación del Comité polos Derechos Humanos, de Moscú. A midida que trescurría'l tiempu, mayor yera'l so activismu, y mayor la represión gubernamental. En 1972, yá con 51 años, casóse cola pacifista Yelena Bónner, suponiendo quiciabes un balón d'osíxenu pa la so afogada llucha.

Como reconocencia internacional al so esfuerciu llegó-y, en 1973, la so nominación al Premiu Nobel de la Paz, pero nun sería hasta 1975 que-y sería dau. Sía que non, nun se-y dexó salir de la URSS, de forma que foi la so muyer la encargada de la llectura na ceremonia d'aceptación del premiu. La llectura Nobel foi titulada de forma similar al so ensayu de 1968: *[http://nobelprize.org/peace/laureates/1975/sakharov-lecture.html Paz, progresu y derechos humanos]*, considerando a estos trés metas recíprocamente dependientes na so consecución (esto ye, nun puede algamar una ensin algamar les otres dos). Dicha llectura nun ye una simple apoloxía contra les armes nucleares, ye una denuncia de les causes de les grandes amenaces contra la humanidá (aniquilación nuclear, fame, contaminación, espoliu de recursos, superpoblación y deshumanización), y una defensa de les meyores científiques, de les llibertaes y de la disidencia.

Les idees de Sakharov sobre'l desarrollu social llevar a proponer el principiu de derechos humanos como base de toa política. Na so obra afirmaba que "el principiu de que lo que nun ta prohibíu ta dexáu, ten de ser entendíu lliteralmente", negando la importancia y validez de toles normes morales o culturales que nun tuvieren afiguraes nes lleis.

El 22 de xineru de 1980 foi arrestáu poles sos protestes públiques contra la presencia militar soviética d'Afganistán y foi forzáu al exiliu na so propia patria, aisllándolo na ciudá de Gorky (güei Nizhny Nóvgorod), una ciudá zarrada y inaccesible a los estranxeros. El control de la KGB duró hasta avientu de 1986, añu en que Mikhaíl Gorbachov empecipió les sos polítiques aperturistes conocíes como perestroika y glásnost. Aprovechando'l nuevu clima políticu, dexóse-y tornar a Moscú y empecipió les primeres organizaciones polítiques independientes y llegales, rematando en marzu de 1989, cuando Sakharov foi escoyíu parllamentariu (dientro de la oposición) nel llamáu Congresu de los Diputaos del Pueblu, la cámara parllamentaria soviética.

En 1985 fundáronse los Premios Sakharov, nomaos d'esta forma nel so honor, unos gallardones que da añalmente'l Parllamentu Européu a persones y organizaciones dedicaes a los derechos humanos y a les llibertaes.

En 1989 recibió'l International Humanist Award de la International Humanist and Ethical Union. Poco dempués finaba d'ataque cardiacu a la edá de 68 años. Los sos restos reposen nel campusantu de Vostryakóvskoye de Moscú.

En 1990 l'artista rusu Dmitri Vrubel pintó'l mural «Danke, Andrej Sacharow» sobre los restos del muriu de Berlín, como homenaxe a la so llucha poles llibertaes. El mural inda se caltién na East Side Gallery.

## L'Archivu de Sakharov
L'archivu de los documentos que Sakharov hai colegido foi creáu na Universidá de Brandeis en 1993, depués treslladáu a la Universidá de Harvard.
Los documentos fueron publicaos por Yale University Press en 2005. Versión online n'inglés y rusu (códigu Ascii estendíu Windows-1251 character encoding y les imáxenes de les páxines orixinales).
La mayoría de los documentos son cartes del xefe de la KGB al Comité Central del Partíu Comunista (CCCP)
sobre l'actividá de los disidentes y encamientos pa la interpretación o'l silenciamiento de dellos fechos nos periódicos.
Les cartes cubren el periodu dende 1968 a 1991 y los documentos describen non solamente l'actividá de Sakharov, tamién la d'otros disidentes y inclusive tamién la de los comunistes d'altu rangu y la KGB. 
Inda nun se sabe de nengún archivu de la KGB que tea disponible n'el servidores rusos.

## Ver tamién
* Premiu Sakharov

## Referencies

## Enllaces esternos
*Autobiografía na Fundación Nobel ©. (n'inglés)
*Sakharov nel Archivu de RTVE
*Memories de Andréi Sakharov (en rusu)
*Videu alrodiu de El Grupu d'iniciatives pa la defensa de los derechos humanos na URSS (en rusu)