Norodom Sihanouk

**Preah Bat Samdech Preah Norodom Sihanouk Varman**, más conocíu como **Norodom Sihanouk** (en camboyanu: នរោត្តម សីហនុ; Pnom Penh, Indochina francesa, 31 d'ochobre de 1922 - Beixín, China, 15 d'ochobre de 2012), fíu del rei Norodom Suramarit y la reina Sisowath Kossamak, foi conocíu como Padre de la Patria por dirixir a Camboya escontra la independencia del dominiu francés en 1954. 

Constitúyese güei na persona que más puestos políticos y por más tiempu tuvo na hestoria del sieglu XX según el Llibru Guinness de los Récores. Ye consideráu pol estudiosu camboyanu Daoy Kaew Samnang como unu de los asiáticos más influyentes del sieglu XX.

Tamién yera músicu y con frecuencia cantaba nes receiciones que-y faíen. Dirixó delles obres cinematográficu y musical.

Finó en Beixín el 15 d'ochobre de 2012 a los 89 años d'edá.

## Nomes y títulos
Dende la so abdicación, el títulu oficial de Sihanouk na versión más curtia y popular ye **Preah Karuna Preah Bat Sâmdech Preah Norodom Sihanouk Preahmâhaviraksat**.

La traducción lliteral de dichu títulu n'asturianu sería:

* *Preah* ("sagráu" de la pallabra hindú ब्राह्मण, "brahmin").
* *Karuna* ("misericordiosu" que se refier el conceutu budista de karuna).
* *Bat* ("pie", del sánscritu **', rellacionada col [[llatín]] ''pes'', ''pedis'', [[Idioma asturianu|asturianu]] ''pie'').
* ''Sâmdech'' ("señor, príncipe, excelencia"). 
* ''Norodom'' (a manera d'apellíu como "Norodom de Camboya", usáu pola familia real dende antiguu). 
* ''Sihanouk'' (nome propiu de Sihanouk; contraición de ''siha-'', "lleón," del sánscritu **', de *singa-* en Singapur; y *-hanouk*, del sánscritu *hanu*, "caniles"). 
* *Preahmâhaviraksat* (*preah*, "sagráu"; *-mâha-*, sánscritu "grandiosu" con *maha-* en maharajá; *-vira-*, sánscritu **' "valiente o eminente, [[home]], héroe, xefe" rellacionada col llatín ''vir'', ''viris'', en castellán ''varón''; ''-ksat'', "guerreru, gobernante" de la pallabra sánscrita [[Kshatriya]]). 

La pallabra "padre" ("Rei Padre") nun apaez nel títulu camboyanu, solo nos idiomes occidentales como "La so Maxestá'l Rei Padre Norodom Sihanouk" pa estremar que ye'l so fíu'l monarca reinante, que ye La so Maxestá [[Norodom Sihamoní]].

Sihanouk se refiería con frecuencia a sigo mesmu como ''Sâmdech Euv'', que podría traducise lliteralmente como "Señor Pá".

== Infancia ==
El príncipe Sihanouk asistió a la escuela primaria ''François-Baudoin'' de [[Pnom Penh]]. La educación secundaria realizar en [[Saigón]] nel "''Lycée Chasseloup Laubat''", onde estudió hasta la so coronación. Recibió entós clases d'[[equitación]] na Escuela Militar de [[Saumur]], en [[Francia]]. Cuando'l rei [[Sisowath Monivong]], el so güelu maternu, morrió'l [[23 d'abril]] de [[1941]], el Conseyu Real camboyanu escoyó al príncipe Norodom Sihanouk como [[Camboya|Rei de Camboya]].

A la muerte del so tíu güelu, el rei [[Sisowath Monivong]], foi escoyíu pa reinar pol Conseyu Real del Tronu, actu que se cree tuvo influyíu poles autoridaes de l'alministración colonial francesa n'[[Indochina]]. El primer contendente al tronu yera [[Sisowath Monireth]], que pasó a ocupar el cargu de secretariu personal del rei y qu'ocuparía depués por un curtiu tiempu la rexencia.
 
Foi coronáu en setiembre de [[1941]], cuando tenía 19 años. El nuevu rei fíxose célebre nos sos entamos por una vida d'estravagancies y un ciñu especial poles muyeres. En [[1952]] casóse cola so sesta esposa, Monique, de padres italianos y camboyanos.

== Actividaes independentistes ==

La [[Segunda Guerra Mundial]] debilitó a unu de los países más poderosos, [[Francia]], que rixera la vida político y esplotao los recursos camboyanos mientres más d'un sieglu. Los sentimientos independentistes estender por toa [[Indochina]]. En [[Camboya]], Sihanouk convertir en portaestandarte d'estes aspiraciones d'independencia. Empezó asina un procesu de presión internacional contra [[Francia]] dempués de [[1945]], que esixía qu'abandonara les sos colonies. Ente los más célebres actos de Sihanouk destacó'l autoexilio en [[Bangkok]] en [[mayu]] de [[1953]], alegando que nun volvería a [[Camboya]] hasta que los franceses retirárense y otorgáren-yos la independencia. Con dichu actu llamaba l'atención del mundu y ponía a [[Francia]] n'apiertos diplomáticos. 

El [[9 de payares]] de [[1953]] l'autoridá colonial francesa retírase y [[Camboya]] proclama la so independencia. El rei Sihanouk ye reconocíu como [[Padre de la Patria]] y gana ventaya sobre otros movimientos políticos que tamién taben implicaos nos procesos d'independencia. Fai entós el so segundu gran movimientu históricu, pos abdica'l [[2 de marzu]] de [[1955]] como rei en favor del so padre y queda d'esa manera llibre pa presentase a les eleiciones a [[Primer Ministru]]. El gran respetu del pueblu camboyanu pola tradicional [[monarquía]] y la popularidá de Sihanouk upáron-y al puestu tres una arrolladora victoria nes eleiciones. 

El [[22 de xunu]] de [[1956]] foi condecoráu por [[España]] cola Gran Cruz de la [[Cruces del Méritu Militar|Orde del Méritu Militar]] con [distintivu blancu].

En [[1960]] muerre'l so padre, pero caltuvo'l títulu de príncipe, mientres la so madre Sisowath Kossamak convirtióse en reina de Camboya.

== La [[Guerra de Vietnam]] ==
Empezaría entós para [[Camboya]] la dómina más difícil de la so Historia. El príncipe Sihanouk declaró al país en neutralidá y protestó pol intervencionismu de parte de los [[Estaos Xuníos]], lo que-y atraxo l'antipatía d'esi país. Los estauxunidenses creíen que la política de neutralidá de Sihanouk yera dafechu falsa y que dexaba l'accesu a territoriu camboyanu al [[Vietcong]] p'actividaes loxístiques. 

El príncipe Sihanouk demostró simpatía pola [[República Popular China]] y por [[Mao Zedong]] en particular. Suxirió que'l [[comunismu]] sería inevitable nel [[Sureste Asiáticu]]. Sicasí, yera enemigu acérrimo del nuevu movimientu de los [[Jemeres Coloraos]], a quien escorría, pos unu de los oxetivos d'esti grupu yera convertir a [[Camboya]] nuna [[república]], lo que significaría una perda de privilexos pa la Familia Real camboyana.

Toes eses polítiques confusu y ambiguu debilitar. Asina, el [[18 de marzu]] de [[1970]], aprovechando que s'atopaba de viaxe oficial en [[China]], el xeneral [[Lon Nol]] dio un [[golpe d'Estáu]], imponiendo un gobiernu [[República Jemer|pro-occidental]], en collaboración con [[Estaos Xuníos]], que precisaben del territoriu camboyanu pa cerrar el pasu a l'avanzada de [[Ho Chi Minh]]. Esti golpe foi l'orixe de la [[Guerra Civil Camboyana]].

== Exiliu ==
Sihanouk nun pudo tornar al so país pa detener el golpe. [[Lon Nol]] aliar colos [[Estaos Xuníos]] y [[Vietnam del Sur]], arreyando de manera direuta a [[Camboya]] nel conflictu y xenerando una guerra civil nel país. 

Pela so parte, [[China]] empezó a suministrar sofitu a los [[Jemeres Coloraos]], quien utilizaron el nome de Sihanouk p'amontar la fuercia militar. Munchos d'ellos lluchaben cola intención non yá d'espulsar a los [[Estaos Xuníos|americanos]], sinón de restaurar al príncipe Sihanouk. [[China]] garantizó la estancia del príncipe y sofitó la constitución del so "gobiernu n'exiliu". 

Quien escorriera ensin miramientos a los [[Jemeres Coloraos]] aliar con ellos contra [[Lon Nol]] y los [[Estaos Xuníos]]. Una decisión paradóxica, pos años tras [[Pol Pot]] afirmara: "''La monarquía ye un llaín postuláu que vive del sangre y el sudu de los llabradores. Namái l'Asamblea Nacional y los derechos democráticos van dar a los camboyanos un espaciu de respiru. La democracia que va reemplazar a la monarquía ye una inigual institución, pura como'l diamante''". 

Los [[Jemeres Coloraos]] controlaríen les sos pallabres y aiciones nel exiliu, xera particular d'[[Ieng Sary]], como espresaría'l mesmu príncipe al embaxador de [[Suecia]] en [[Vietnam]], Jean-Christophe Oberg: "''Esi abominable Ieng Sary ta espiándome siempres (...) Señor Embaxador, si usté mira xunto a la cortina cuando sala d'esti salón, va ver los sos pies. Ta siempres de pies pa escuchar''"

Pero'l papel que xugaría Norodom Sihanouk nel esquema de los [[Jemeres Coloraos]] se evidenciaría yá dende [[marzu]] de [[1973]]. Naquel añu, los [[Jemeres Coloraos]] tomaren so control gran parte del territoriu camboyanu, y el Tratáu de Paz de París que detuvo'l bombardéu [[Estaos Xuníos|norteamericanu]], dio-y la oportunidá al príncipe de faer una visita sobre la zona lliberada. 

D'esa visita afirma [[Nayan Chanda]]: "Mientres el viaxe, él y la so esposa, la princesa Monique, fueron absorbíos polos líderes de los Jemeres Coloraos, quien exitosamente evitaron cualquier contautu direutu cola población. Tou lo qu'él vio fueron cares grises que teníen que solmenar los puños coordinadamente y glayar lemas. Sihanouk nun tuvo la oportunidá de faer los sos actos avezaos - saltar ente l'ensame, tocar a la xente que s'emburriaría escontra alantre col berru de ¡"''Samdech Euv''"! (''Señor pá'').

== [[Kampuchea Democrática]] ==
El [[11 d'abril]] de [[1975]], nos sos últimos esfuercios de ganar la guerra, los [[Estaos Xuníos]] ufierten a Sihanouk el reestablecimientu del so gobiernu en [[Pnom Penh]] y la salida del gobiernu de [[Lon Nol]]. Ente unu de los munchos errores políticos estauxunidenses n'[[Indochina]] mientres la [[Guerra de Vietnam]] tuviera'l de faer de menos l'enorme significáu que'l pueblu camboyanu daba a la figura del so monarca. Los Jemeres Coloraos publicaron una llista negra (cola supuesta aprobación de Sihanouk) colos nomes de los altos funcionarios de la [[República Jemer]] que tendríen que morrer. La propuesta llegó demasiada tarde: pocos díes dempués, el día [[17 d'abril|17]], [[Pnom Penh]] cayía ante los [[Jemeres Coloraos]]. 

El [[9 de setiembre]] de [[1975]] la [[Plaza de Tian'anmen]] de [[Beixín]] vistir de fiesta pa despidilo nel so regresu al [[Pnom Penh]] lliberáu. El so papel en [[Camboya]] sería protocolariu. El [[4 d'abril]] de [[1976]] foi obligáu a retirase, entós pudo salir del país p'abellugase, primero en [[Corea del Norte]] y dempués en [[China]]. La razón pola cual el príncipe nun foi asesináu foi la oposición del Gobiernu chinu a la so execución.

== La invasión vietnamita ==
[[Vietnam]] nun soportó les ofensives de los [[Jemeres Coloraos]] y, xunto a camboyanos disidentes, llanzó una gran operación militar pa ganar a la cúpula de la [[Kampuchea Democrática]]. Nesta operación taba unu de los nuevos protagonistes de la historia del país, l'actual primer ministru camboyanu [[Hun Sen]]. 

Sihanouk sofitó la resistencia de los [[Jemeres Coloraos]], que los sos líderes abellugar nel nordeste del país pa conformar de nuevu una guerrilla contra los nuevos invasores. 

En [[1982]] conforma la ''Coalición del Gobiernu de Kampuchea Democrática'', de la cual él foi'l presidente. En dicha coalición taben presentes el [[Funcipec]], el so propiu partíu, el KPNL de [[Son Sann]] y los [[Jemeres Coloraos]].

== Presidencia de Hun Sen ==
Empieza entós la presidencia de [[Hun Sen]], na cual el príncipe Sihanouk recuperaría enforma de la so autoridá. [[Vietnam]] retiró les sos fuercies del país en [[1989]]. El [[14 de payares]] de [[1991]] Sihanouk fai otru de los sos innumberables ''regresos'', esta vegada aclamáu como héroe. Un referendu proclama la [[monarquía constitucional]] cola so oposición y ye escoyíu nuevamente como monarca constitucional del [[Camboya|Reinu de Camboya]], nuevu nome del país dende [[1993]]. La so salú nun ye la meyor, pero acepta'l nuevu puestu a los sos 75 años d'edá. 

Amnistía a dellos de los líderes de los [[Jemeres Coloraos]], ente ellos [[Ieng Sary]], quien se reintegran a la vida nacional.

El [[7 d'ochobre]] de [[2003]] abdica per segunda vegada en favor del so fíu [[Norodom Sihamoní]] ya imponse otru autoexilio, esta vegada en [[Pyongyang]] a partir de [[2004]] y dempués en [[Beixín]], onde finaría en [[2012]].

== Familia ==

Casóse seis veces y nició a 14 fíos nun periodu de 11 años. Ente ellos destaca [[Norodom Sihamoní]], quien ye l'actual [[rei de Camboya]]:

#''[[Neak Moneang Phat Kanhol]]'' (1920–1969, miembru del Ballet Real de Camboya; casaos en 1942, divorciaos darréu)
#* SAR Samdech Preah Ream [[Bopha Devi]] (1943-)
#* SAR Samdech Krom Preah [[Norodom Ranariddh]] (1944-)
#''SAR Princesa [[Sisowath Pongsanmoni]]'' (1929–1974; casaos en 1942, divorciaos en 1951)
#* SAR Samdech Borom Reamea [[Norodom Yuvaneath]] (1943-)
#* SAR Samdech [[Norodom Racvivong Sihanouk]] (1944–1973)
#* Samdech Preah Mohesarra [[Norodom Chakrapong]] (1945-)
#* SAR Samdech Princesa [[Norodom Sorya Roeungsay]] (1947–1976)
#* SAR Princesa [[Norodom Kantha Bopha]] (1948–1952)
#* SAR Samdech [[Norodom Khemanourak Sihanouk]] (1949–1975)
#* SAR Samdech Princesa [[Norodom Botum Bopha]] (1951–1976)
#**Anak Munang Thach** (casaos en 1943)
#**SAR Princesa Sisowath Monikessan** (HRH Princesa Sisowath Naralaksha Munikesara, 1929–1946; casáu en 1944)
#* SAR Samdech [[Norodom Naradipo]] (1946– ????) Fíu adoptáu, el so padre biolóxicu ye'l Príncipe [[Norodom Chantaraingsey]]
#**SAR Princesa Samdech Preah Reach Kanitha Norodom Norleak** (Princesa Devisa Naralakshmi, nacida 1927; casaos en 1946 "formalmente" el 4 de marzu de 1955)
#**Mam Manivan Phanivong** (Mam Munivarni Barni Varman, 1934–1975; casaos en 1949)
#* SAR Princesa [[Norodom Socheatha Sujata]] (1953–1975)
#* SAR Samdech Preah Anoch [[Norodom Arunrasmy]] (1955-)
#**SM Reina Madre Norodom Monineath Sihanouk*' (antes Paule-Monique Izzi, nacida'l 18 de xunu de 1936; casaos el 12 d'abril de 1952 "formalmente" el 5 de marzu de 1955)
#* SM Rei [[Norodom Sihamoní]] (1953-)
#* SAR Samdech [[Norodom Narindrapong]] (1954–2003)

== Distinciones honorífiques ==

=== Distinciones honorífiques camboyanes ===
*  Soberanu Gran Maestre de la [[Real Orde de Camboya]].
*  Soberanu Gran Maestre de la [[Real Orde de Monisaraphon]].
*  Soberanu Gran Maestre de la [[Orde Nacional de la Independencia (Camboya)|Orde Nacional de la Independencia]].
*  Soberanu Gran Maestre de la [[Orde de Sahametrei|Real Orde de Sahametrei]].
*  Soberanu Gran Maestre de la [[Orde Camboyana del Méritu Agrícola]].
*  Soberanu Gran Maestre de la [[Orde de la Reina (Camboya)|Orde de La so Maxestá la Reina]].

=== Distinciones honorífiques españoles ===
*  Caballero Gran Cruz de la [[Cruces del Méritu Militar|Orde del Méritu Militar]] (con Distintivu Blanco) (22/06/1956).

== Ver tamién ==
* [[Historia de Camboya]]
* [[Xuiciu a los Jemeres Coloraos]]
* [[Padre de la nación]]
* [[Movimientu pa la Lliberación Nacional de Kampuchea]]

== Referencies ==


=== Bibliografía ===
* [[Daoy Kaew Samnang]], *Los asíáticos más influyentes del sieglu xx*, Roksast Kroab Baeb Yan, Pnom Penh, 2001. En jemer.
* [[Nayan Chanda|Chanda, Nayan]], *Collaciu enemigu*, MacMillan Publishing Company, Nueva York, 1986. N'inglés.
* García, Guillermo, *Norodom Sihanouk y l'Hermanu Númberu Zero: la traxedia de Kampuchea Democrática*, Pequeñu Dios Editores, Santiago, 2011.
* Norodom Sihanouk , *La mio guerra cola CIA*, [[1973]].
* Osborne, Milton, Sihanouk, *Prince of Light, Prince of Darkness''. Ed. Silkworm Books, Chiang Mai, Thailand, 1994.

## Enllaces esternos

* Review of his memoirs
* Norodom Sihanouk's movies and music 
* News release regarding gay marriage
* News release regarding his website
* Cambodian politicians biography
* Sobaka 
* New York Times 
*Biografía de Norodom Sihanouk por CIDOB (n'español)