Cultura d'África

La cultura humana n'África ye tan antigua como la mesma especie; ya inclúi los tallaos en roca del periodu Neolíticu (10000&nbsp;a.c.), los petroglifos (un tipu de trabayos lliniales, la mayoría fechos pola xente prehistórica) de les eres glaciales, cazadores pañadores, nes praderíes d'África del norte, los nomos d'Exiptu y del antiguu Exiptu.

## Llingües

África presenta una enorme diversidá étnica, cultural y llingüística el númberu de llingües supera llargamente les 1300 (el númberu depende del criteriu de disimilaridad escoyíu ente variedaes emparentaes y pa dellos autores llega a 2100). Esta enorme diversidá de dende'l puntu de vista de les llingües ye menor si considérense families llingüístiques yá que nesi casu la diversidá llingüística ye similar a la d'Asia, anque inferior a l'atopada na América precolombina o Nueva Guinea.

África esperimentó un procesu de uniformización cultural bien importante yá antes de la colonización europea. Asina la espansión de los bantús uniformó descomanadamente'l África subsaḥariana quedando namái bolses residuales de población que fale llingües non bantús al sur de Camerún. África occidental presenta una gran diversidá llingüística y étnica, anque paez que munches de les families llingüístiques bien identificaes podríen tar remotamente rellacionaes dientro d'una macrofamilia denominada llingües Níxer-Congu. Fora d'esta agrupación, esisten otros grupos llingüísticos distintos como les llingües nilo-saḥarianes (África occidental y Sahel principalmente), munchos de que los sos grupos namái amuesen un parentescu bien remotu. Na África austral atópense les llamaes llingües joisánidas que son llingües d'orixe prebantú provenientes de poblaciones ensin asimilar a los pueblos bantús. El restu d'África fala llingües afroasiátiques estendíes básicamente pola metá norte del continente y en Madagascar atópense llingües malayu-polinesies, que la so guarda n'África ye relativamente recién.

Les llingües más estendíes na actualidá con más de 120 millones de falantes, son l'árabe, el suaḥili llingües franques falaes por diversos grupos culturales. A estes síguen-y en númberu de falantes dellos idiomes d'orixe européu: l'inglés, el francés y el portugués, xeneralmente utilizaos poles alministraciones postcoloniales y les clases urbanes. De siguío esiste un grupu de cerca de 20 idiomes étnicos con ente 1 y 20 millones de falantes como: (de norte a sur) el wólof, mandé, ewe, fon, yoruba, igbo, lingala, shona, setswana, xosa, malgax, etc. Otros idiomes minoritarios son el afrikaans y l'español, d'orixe européu, y otros autóctonos como'l bereber. Finalmente, hai decenes de llingües falaes por menos de 100.000 persones.
Los idiomes africanos y oficiales nos sos respeutivos estaos son: el amáricu faláu n'Etiopía, el somalín en Somalia, el suaḥili en Kenia y Tanzania, el setswana en Botsuana, el afrikaans en Sudáfrica y Namibia (xunto col inglés), y el malgax na República de Madagascar (xunto col francés).

## Historia

Esiste abondosa evidencia arqueolóxica que l'homosapiens ye una especie d'orixe africanu, y que foi nesi continente onde evolucionó la especie y dende onde s'espandió al restu del mundu. Por esa razón, l'estudiu de los primeros estadios prehistóricos del home tienen de buscase n'África.

Anguaño África ye un continente muncho más diversu qu'Europa o América, en gran parte por cuenta de factores históricos. Por casu, la mayor parte d'imperios africanos nun pasaron de ser potencies rexonales que controlaron namái una fracción pequeña del continente. Esto debe en gran parte a que la diversidá xeográfica, climática y étnica d'África nun dexó la formación d'unidaes polítiques d'un tamañu comparable al del continente. Jared Diamond señaló qu'esto en gran parte ye frutu de les condiciones ecolóxiques y de recursos naturales disponibles, que faíen oxetivamente más difícil el desenvolvimientu de ciertes teunoloxíes nel continente. Por casu, el caballu foi adomáu en Eurasia, nun esistiendo n'África animales de carga similares. Anque los africanos si tuvieron dende antiguu animales pa la ganadería, como atestigua lo temprano de la doma de ciertos animales. Igualmente les ceberes disponibles n'África pa la so doma diferíen de los atopaos n'otros continentes.

### Edá Antigua

El primer gran estáu centralizáu conocíu d'África ye Imperiu Antiguu d'Exiptu, que surdió en parte poles condiciones escepcionalmente favorables del Valle del Nilu, qu'inclúi tierres bien fértiles y condiciones ecolóxiques escepcionalmente estables. Amás la situación xeográfica facilitó la estabilidá política al nun esistir mientres enforma tiempu potencies rexonales qu'amenaciaren a la población. La fertilidá del suelu dexó tener densidaes de población inusualmente altes pal periodu y un altu grau de urbanidad, lo que facilitó la uniformidá cultural y llingüística del Valle.

Exiptu siguió siendo una rexón bien próspera en términos agrícoles, razón pola que foi oxetu de internvenciones militares perses, greco-macedonies, romanes y espansión del islam musulmanes. El norte d'África tuvo conexones muncho más importantes con Europa y Próximu Oriente que l'África subsaḥariana que mientres l'antigüedá evolucionó independientemente de los imperios de la zona templada y subtropial d'Eurasia.

Tocantes a la situación histórica d'África nesti periodu ye mal conocida, yá que namái les rexones axacentes a la cuenca mediterránea tán afechiscamente documentaes. Pal restu del territoriu tien de recurrise a la evidencia arqueolóxica y llingüística. Posiblemente'l fechu históricu d'esti periodu de mayor impautu na hestoria posterior d'África foi la expansión bantú dende dalguna rexón indeterminada nel este de Nixeria y el N. de Camerún escontra toa l'África subsaḥariana.

### Edá Media y moderna

A partir del periodu medieval los testimonios históricos sobre África son muncho más abondosu y dexen reconstruyir de manera más o menos detallaes lo qu'asocedería na mayor parte del continente. Nel sieglu VII hubo una considerable inmigración árabe, resultando nuna gran absorción de la cultura bereber. Inclusive antes d'esto los bereberes polo xeneral adoptaren la llingua y relixón de los sos conquistadores. La influencia árabe y la relixón islámica xuntáronse indeleblemente al norte d'África. Xuntes arrobinar escontra'l sur, al traviés d'El Sáḥara. Tamién s'establecieron firmemente a lo llargo de la mariña oriental, onde los árabes, los perses y los indios establecieron florecientes colonies, tales como Mombasa, Malindi y Sofala, exerciendo una influencia análoga a aquella desempeñáu en sieglos previos polos cartaxineses na mariña norte. Hasta'l sieglu XIV, Europa y los árabes n'África del Norte inoraben la esistencia d'estes ciudaes y estaos orientales.

La espansión del Islam n'África foi otru factor importante de uniformización cultural, especialmente nel norte d'África y parte d'África Occidental y África Oriental. L'establecimientu de rutes comerciales, l'espardimientu de teunoloxíes ya idees, favoreció la formación de numberosos imperios autóctonos africanos nel Sahel.

Mientres la Edá Moderna intensificáronse los contactos con Europa ya India, especialmente nel África subsaḥariana qu'en gran parte evolucionara indpendendientemente. L'Océanu Índicu tenía importantes rutes comerciales con Asia meridional y la Península Arábiga. Na mariña Atlántica y dellos enclabes en Mozambique los portugueses establecieron enclaves comerciales, y dacuando tamién intervinieron na política interna de los estaos africanos cercanos.

### Edá contemporánea
La última fola de uniformización cultural, tuvo llugar mientres el repartu d'África y la posterior colonización europea. Nesi periodu fixo una intensu llabor misioneru y enllantóse pola conquista militar un réxime colonial y sistema d'alministración alóctonos traíos poles minoríes europees qu'apoderaben la rexón. Nesta dómina introduciéronse numberosos cambeos, y teunoloxíes que condicionaríen la posterior evolución d'África tres la descolonización, asina frecuentemente en países multiétnicos escoyóse como llingua alministrativa la llingua primeramente de los colonizadores a manera de llingua franca ente distintes etnicidades que frecuentemente nun compartíen una llingua común.

## Relixones
### Relixones autóctones
Les relixones siguíes n'África que son conocíes como animismos anguaño son siguíes por más de 100 millones d'africanos. Les relixones indíxenes africanes tienden a xirar alredor del cultu a los ancestros cultu a los antepasaos y el animismu. Un filo común en sistemes de creencia tradicionales yera la división del mundu espiritual en "provechosu" y "dañosu/dañible". Los espíritus provechosos, polo xeneral, inclúin a los espíritus de los antepasáu qu'ayuden a los sos descendientes, y los espíritus poderosos que protexen comunidaes enteres de dalguna catástrofe o los ataques d'enemigos; ente que los espíritus "dañosos" inclúin les almes de les víctimes d'asesinatos que fueron soterraes ensin los ritos funerarios apropiaos, y espíritus sólidos, que per medios d'espíritu contrarios causen la enfermedá ente los sos enemigos. Mientres l'efectu d'estes tempranes formes d'adorar sigue teniendo una influencia fonda, los sistemes de creencia desenvolviéronse como ellos actúen recíprocamente con otres relixones.

La formación del Antiguu Reinu d'Exiptu nel tercer mileniu A.C., marcó'l primer sistema relixosu complexu conocíu sobre'l continente. Alredor del sieglu IX e.C. , Cartago (nel actual Tunicia) foi fundáu pol fenicios, y siguió hasta volvese la principal "cosmopolita" de les deidaes sobre Exiptu, Roma y les ciudaes estáu etrusques onde se-yos adoraba.

### Cristianismu
La fe cristiana llegó a África del Norte nel sieglu I d. C. y estendióse a Sudán y Etiopía pol sieglu IV. La fe cristiana esistió dende entós n'Exiptu, Eritrea, y Etiopía, que les sos ilesies formen parte de la Ortodoxa Oriental. Nel sieglu XV, el cristianismu foi lleváu al África tropical polos portugueses. Na actualidá hai más de 350 millones de cristianos nesi continente.

La **Ilesia etíope ortodoxa** y la **Ilesia eritrea ortodoxa** oficialmente son dexaes a partir del sieglu IV, y son asina parte de les primeres ilesies cristianes establecíes nel mundu. De primeres, el cristianismu ortodoxu benefició al Sudán de los nuesos díes y otres rexones vecines. Sicasí, dempués de la estensión del Islam, la crecedera volvióse lentu y acutó a les tierres altes.

Munchos Africanos fueron convertíos al cristianismu mientres el periodu colonial. Nes Décades pasaes del sieglu XX, delles sectes de cristianismu protestante rápido crecieron. Un númberu d'obispos católicos, pero africanos por nacionalidá, fueron mentaos como posibles candidatos papales en 2005. Los cristianos africanos paecen ser más socialmente conservadores que los sos correlixonarios na mayor parte del mundu industrializáu.
Les primeres Ilesias africanes esperimentaron la crecedera significativa nos sieglos XX y XXI.

### Islam
L'islam algamó'l continente nel sieglu VII dende la mariña mediterránea. Mientres ciertu periodu, la estensión del islam llegó a lo llargo de la mariña oriental y les árees interiores d'África Occidental. Güei, los siguidores del islam atopar en toles partes d'África y son alredor más de 290 millones.

L'ingresu del Islam n'África tuvo marcáu poles conquistes musulmanes n'África del Norte, ente los años 640 y 710 de nuesa yera, empezando con Exiptu. Establecieron Mogadishu, Melinde, Mombasa, Kilwa, y Sofala, dempués del comerciu de marítimu, dende la mariña d'África Oriental, y travesando el Desiertu d'El Sáḥara nel interior d'África - dempués, camín de comerciantes Musulmanes. Los musulmanes taben tamién ente los pueblos asiáticos que más tarde s'instalaron nes colonies britániques d'África.

### Estadístiques
Los africanos profesen una amplia variedá de creencia relixoses, col cristianismu y l'islam a la cabeza. Aproximao'l 46,3% son cristianos y un 40,5% son musulmanes. El 11,8% sigue principalmente relixones indíxenes d'África. Un pequeñu númberu d'africanos profesa'l hinduismu, o tien creencia de la tradición xudaica, como los Beta Israel o les tribus lemba.

La mayor parte del continente profesa relixones tradicionales africanes, englobadas dientro del imprecisu grupu conocíu como animista. Esto significa que creen que los espíritus habiten oxetos animaos o inanimaos. Dichu animismu suel persistir so l'apariencia de relixones universalistes como l'islam o'l cristianismu. Tamién hai creyentes del rastafarismu.
L'Islam tien una presencia dominante nel norte y destacada n'El Sáḥara, el Sahel, África Occidental y África Oriental. El cristianismu monofisita, anque más antiguu que l'Islam, quedó confináu a Etiopía. A partir del sieglu XX van adquirir una creciente importancia'l catolicismu y protestantismu.

Sicasí tanto islam como'l cristianismu atopar n'África con sincretismos más o menos sectarizados como'l kimbanguismu o la Ilesia "Cita cola Vida", que persisten y reprodúcense gracies a la fortaleza implícita de los conceutos de les relixones tradicionales. Les relixones tradicionales africanes tienen una presencia destacada n'América, especialmente'l vudú n'Haití, la relixón yoruba y les relixones del antiguu Reinu del Congo nel Caribe y en Brasil principalmente.

## Alministración y Derechu
Mientres gran parte de la historia más recién d'África, el *[[fiqh]]* y en menor midida la *[[xaria]]* fueron fundamentu pa l'alministración y el derechu n'estenses zones d'Áfricasobremanera pa l'área islamizada. Gran parte de los principios islámicos del derechu siguieron siendo aplicaos entá so l'alministración europea, frecuentemente en paralelu a los sistemes xudiciales basaos les nociones europees modernes del estáu de derechu, de fechu en munchos países el derechu islámicu sigui teniendo un papel importante na alministración de xusticia.

La irrupción de los europeos, en munchos sentíos foi catastrófica pa munchos africanos yá que introducieron el comerciu d'esclavos a gran escala, el trabayu forzáu a una escala mayor de la qu'esistiera antes. Hai que señalar la esclavitú yá esistía n'África antes de la llegada de los europeos, pero en munchos sentíos la forma en que se practicaba n'África yera bien distinta, del comerciu d'esclavos capitalista qu'introducieron los europeos.

Mientres el sieglu XX, apaeció n'África una nueva clase d'intelectuales con ciertu accesu a la educación de tipu européu, que desenvolvió idees favorables a la descolonización, inspirando movimientos de lliberación nacional. La élite educada, frecuentemente aliada, a los antiguos colonizadores sería la que lideraría en gran midida los países surdíos colos movimientos d'Independencia. Magar les potencies europees, siguieron influyendo na política interna de les sos antigües colonies con cuenta d'usar los recursos naturales del continente africanu. Eso xuníu a factores internos fizo que mientres el sieglu XX fueren frecuentes los golpes d'estáu y les dictadures militares en munchos países del continente africanu.

## Manifestaciones artístiques
### Música y danza
Unu de les principales son: La música indíxena y les dances tradicionales africanes que fueron tresmitíes per vía tradicional y ye distinta tantu nel 
norte como nel sur.

Munches llingües africanes son llinguaxes de tonos, polo que'l nivel del soníu determina'l significáu. Esto postreru repercute nes melodíes y ritmos musicales africanos. Nel continente Africanu utilícense distintos preseos, ente los cualos tán: los **tambores** (los más utilizaos), **campanielles**, **llaúd**, **flauta** y **trompeta**.

Les dances africanes son una importante manera de comunicación, y los baillarinos utilicen **xestos**, **mázcares**, **traxes**, **pintura corporal** y una tremera de medios visuales. Los movimientos básicos suelen ser simples, acentuando'l cuerpu, el torso o los pies solamente. Les dances dacuando realícense solu o en pequeños grupos d'ente dos a trés persones.

Cuando se pon el Sol (a les 6:30 pm) toquen tolos díes a esa hora un ritual llamáu **Shapare **que s'interpreta colos preseos bongu, trompeta y tambor.

## Ver tamién
* Cultura Africana n'América

## Referencies

### Bibliografía
* R. O. Collins & J. M. Burns (2007): *A History of Sub-Saharan Africa*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-86746-7.
* VVAA; *The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870*. Ed. Universidá de Cambridge (1986) ISBN 978-0521207010.