Ulán Bátor

**Ulán Bátor**  forma romanizada del mongol cirílicu:  y escritura mongol:  Ulaγanbaγatur, llit. *Héroe coloráu*) ye la capital y ciudá más poblada de Mongolia. La ciudá ye un conceyu independiente y nun forma parte d'otra provincia. En 2013 la so población yera cimera a un millón trescientos mil habitantes.

Asitiada al norte del país, llixeramente al este del centru de Mongolia, la ciudá atopar nel valle que formen los montes Bogdh Khan, Songino Khairkhan, Chingeltei y Bayanzurkh y que ye cruciáu pol ríu Tuul, a 1&nbsp;350&nbsp;metros d'altitú. Ye'l centru cultural, industrial y financieru del país, según un nuedu de tresporte conectáu per carretera coles mayores ciudaes de Mongolia, y pol ferrocarril col Transmongoliano y el sistema ferroviariu chinu.

Ulán Bator foi fundada en 1639 como centru de monesterios budistes y, nel sieglu&nbsp;XX, convertir nun gran centru manufacturero carauterizáu polos sos amplios bulevares y places, y arquiteutura d'estilu soviéticu de mediaos del sieglu&nbsp;XX. Estructuralmente componer d'un barriu central d'estilu soviéticu, arrodiáu y entemecíu con torres residenciales de formigón y yurtes. Ye la capital asiática más barata pa los trabayadores estranxeros.

## Toponimia
Ulán Bator tuvo numberosos nomes a lo llargo de la so historia. Ente 1639 y 1706, foi conocida como *Örgöö* (en mongol: Өргөө, que significa «residencia»), treslliteráu xeneralmente como *Apure*, y ente 1706 y 1911 el so nome foi *Ikh Khüree*, *Da Khüree* o a cencielles *Khüree* (en mongol: Их, traducíu como «la grande», o Хүрээ, que significa «campamentu»). El so nome chinu foi siempres *Kulun*. Tres la independencia del país en 1911, sol gobiernu laicista, la ciudá camudó'l so nome a *Niislel Khüree* (en mongol: Нийслэл, lliteralmente «capital»). En 1924 el so nome foi camudáu a *Ulaanbaatar*, que significa «héroe coloráu» na llingua mongola, n'honor al héroe nacional mongol Sukhe Bator, quien ganara a les tropes d'Ungern von Sternberg y al exércitu chinu, lluchando con sofitu del Exércitu Coloráu; una estatua alzada nel so homenaxe afata la plaza principal de Ulán Bator. El nome d'Apure siguió utilizándose n'Europa y Norteamérica hasta los años 1920. En 1940 introducir nel país l'alfabetu cirílicu, con definición fonética propia.

## Símbolos
El símbolu oficial de Ulán Bator ye Garudá, un páxaru míticu na mitoloxía budista y hindú llamáu Jan Garudá o *Jangar'd* (en mongol: Хангарьд) polos mongoles.

### Escudu
Garudá apaez nel escudu de Ulán Bator. Na so mano derecha ta una llave, símbolu de prosperidá y franqueza, y na so manzorga ta la flor de lotu, símbolu de paz, igualdá y pureza. Nes sos garres sostién una culiebra, símbolu del mal del cual ye intolerante. Na frente de Garudá apaez el símbolu soyombo, que tamién apaez na bandera de Mongolia.

### Bandera
La bandera de la ciudá ye azul col escudu de Garudá nel centru.

## Historia

### Prehistoria atoparon pintures rupestres de la [[Edá del Bronce]] (hai unos 3000 años) na fastera norte del monte Bogd Khan Uul. Estes pintures amuesen figures humanes, caballos, águiles y diseños astractos como llinies horizontales y grandes esquines con más d'un centenar de puntos nelles. El mesmu estilu de pintura atopóse cerca de la ciudá d'[[Hövsgöl (aymag)|Hövsgöl]] y nel sur de [[Siberia]], indicando una cultura común nómada na zona. Na mesma aguada del monte puede vese una pintura en roca del [[sieglu XIII|sieglu&nbsp;XIII]] d'una muyer mongola con un sombreru tradicional.

Al norte de Ulán Bator tán los grandes campusantos de los Xiongnu, con más de 2000 años d'antigüedá. La zona de Ulán Bator tuvo presente nos imperios nómades, como los Xiongnu, Xianbei, Rouran, Gokturk, Uigur, Kitán y l'imperiu mongol.

Cerca de la ciudá atoparon los restos del palaciu del *[[Wang Khan]]* Toghrul de los keraitas, nel Monte Negru del ríu Tuul.

### Fundación
Ulán Bator foi fundada en 1639 como un pueblu-monesteriu llamáu **Apure**, que espolletó nos años 1860 por cuenta de la so situación de centru comercial ente Rusia y China.

### Sieglu XX
A principios del sieglu XX, la ciudá tenía una población de 25.000 habitantes, de los cualos unos 10.000 yeren monxos budistes del monesteriu o trabayadores. En 1911, cola Dinastía Qing en China la ciudá dirixir escontra un colapsu total, los dirixentes de Mongolia axuntáronse de callao pa tratar de poner fin a tres siglos de dominiu chinu. El 29 d'avientu de 1911, el Bogd Khan declaró la independencia del país sol nome de Mongolia. Como Khüree yera la sede de la Jebtsundamba Khutugtu foi la eleición lóxica pa la capital del nuevu estáu. Sicasí, nuna conferencia ente Rusia y China Mongolia foi designada en 1914 como una rexón autónoma de China, y en 1919, frente a la oposición de Bogd Khan y d'alcuerdu a lo establecío en dicha conferencia, Apure foi ocupada poles tropes chines que reafitaron el control sobre Mongolia.

En 1921 la ciudá camudó de manes dos vegaes. De primeres, en febreru de 1921, una fuercia formada por rusos, tibetanos y mongoles sol nome de Movimiento Blanco y la direición del caudiellu rusu Barón Roman Ungern von Sternberg prindaron la ciudá, lliberando a Bogd Khan de la prisión y dando muerte a la mayoría de la guarnición china. La captura d'Apure foi siguida por un frenesí de saqueos, asesinatos y la masacre de la pequeña comunidá xudía residente na ciudá. El 22 de febreru de 1921, el Bogd Khan foi coronáu una vegada más Khan de Mongolia n'Apure. Sicasí, mientres el barón Ungern tomaba'l control d'Apure, una fuercia encabezao por Damdin Sukhbaatar taba formándose en Rusia con sofitu soviéticu, y cruciaría en marzu la frontera. Ungern y los sos homes partieron en mayu pa enfrentalos, pero sufrieron una desastrosa derrota en xunu. Dos meses dempués, l'exércitu comunista rusu-mongol pasó a ser la segunda fuercia en conquistar Apure en seis meses. El 29 d'ochobre de 1924 la ciudá foi renomada a Ulaanbaatar («héroe coloráu») como referencia a Sukhbaatar, que finara a principios d'esi añu.

Mientres el periodu socialista, y especialmente dempués de la Segunda Guerra Mundial, la mayoría de los antiguos edificios d'estilu mongol sustituyir por bloques de pisos d'estilu soviéticu, financiaos na so mayor parte pola Xunión Soviética. La parada del ferrocarril Transmongoliano en Ulán Bator que comunicaba Moscú y Beixín, completar en 1956, y fueron alzaos cines, teatros, museos, etc. Per otra parte, munchos de los templos y monesterios presocialistas de la ciudá fueron destruyíos a raigañu del movimientu antirrelixosu de finales de la década de 1930.

### Fin del socialismu
En Ulán Bator aniciáronse les manifestaciones que provocaron la revolución democrática de Mongolia, que foi l'entamu de la so transición a la democracia y la economía de mercáu. El 10 d'avientu de 1989, los manifestantes pidieron que Mongolia aplicara la perestroika y el glásnost nel so sentíu plenu y los dirixentes disidentes esixeron la celebración d'eleiciones llibres y la reforma económica. El 14 de xineru de 1990, les protestes pasaron de tar formaes por unes doscientes persones a unos mil que s'axuntaron nel Muséu de Lenin en Ulan Bator. Una manifestación na Plaza de Sukhbaatar el 21 de xineru, a una temperatura de -30&nbsp;°C, siguida darréu de les manifestaciones de fin de selmana en xineru y febreru provocaron que se llevara a cabu la formación del primer partíu mongol de la oposición. El 7 de marzu, diez disidentes axuntar na plaza Sukhbaatar y punxéronse en fuelga de fame. Miles de siguidores xunir a ellos, a los que tamién se xunieron los que llegaron el 8 de marzu, y l'ensame fíxose tan grande que foi ingobernable; setenta persones resultaron mancaes y hubo un muertu. El 9 de marzu'l Partíu Revolucionariu del Pueblu Mongol viose obligáu a arrenunciar al poder. El nuevu gobiernu anunció que les primeres eleiciones llibres celebrar en xunetu; curiosamente les eleiciones fueron ganaes polos comunistes con un ampliu marxe.

### Historia recién
Dende la transición de Mongolia a la economía de mercáu en 1990, la ciudá esperimentó una gran crecedera, principalmente por cuenta de la inmigración interna. Bona parte d'estos nuevos ciudadanos habiten en barrios de yurtes, por cuenta de que la construcción de nuevos bloques de pisos cayó drásticamente na década de 1990. Por cuenta de tal crecedera, la población de la ciudá doblóse hasta algamar el millón d'habitantes, lo que supón alredor del 40% de tola población del país. Esto provoca una serie de problemes sociales, ambientales y de tresporte. Nos últimos años, la construcción de nuevos edificios adquirió un nuevu impulsu, especialmente nel centru de la ciudá, onde los precios disparáronse.

En 2008 la ciudá foi l'escenariu onde surdieron revueltes ciudadanes dempués de que'l Partíu Democráticu, el Partíu Movimientu Civil y el Partíu Republicanu denunciaren fraude nes eleiciones parllamentaries que fueron ganaes pol Partíu Revolucionariu del Pueblu de Mongolia (PRPM). La sede d'esti partíu foi amburada polos protestantes, cinco persones morrieron y más de 300 (ente civiles y policías) resultaron mancaes mientres la represión de los disturbios pola policía. Sicasí, les eleiciones fueron declaraes llibres y xustes polos observadores internacionales.

## Xeografía y clima

Ulán Bator ta asitiada a un altor averáu de 1.350 metros sobre'l nivel del mar, llixeramente al este del centru de Mongolia, na cuenca del ríu Tuul, un subafluente del Selenga. La ciudá alcuéntrase arrodiada pelos montes Bogd Khan Uul, Songino Khairkhan, Chingeltei y Bayanzurkh, que formen parte del cordal Khan Khentii.

El so clima ye subárticu o clima boreal (*Dwc* na clasificación climática de Köppen) influyíu polos monzones. Amás, la ciudá atopar nuna zona de permafrost esporádicu. Carauterizar por ser un clima secu polo xeneral, con temperatures bien baxes pel hibiernu (con mínimes d'hasta −40&nbsp;°C) y débiles nevaes ocasionales; por cuenta de la so elevada altitú, la so relativamente alta llatitú y la so situación a cientos de quilómetros de cualquier mariña, Ulán Bator ye considerada la capital nacional más fría del mundu. Los branos suelen ser templaos, curtios y daqué húmedos, onde se presenten los principales díes d'agua o nube de tol añu. El seronda y la primavera son daqué fríos y secos.

## Alministración y subdivisiones

Ulán Bator, al contrariu que'l restu de subdivisiones de Mongolia, nun ye una provincia, sinón que tien el rangu de municipalidá. Atópase arrodiada pola provincia de Töv y ta estremada en nueve distritos (*düüregs*): Baganuur, Bagakhangai, Bayangol, Bayanzürkh, Chingeltei, Khan Uul, Nalaikh, Songino Khairkhan y Sükhbaatar. Coles mesmes, cada distritu subdividir en *joroos*. La municipalidá de Ulán Bator nun tien continuidá territorial; los distritos de Baganuur y Bagakhangai son exclaves, el primeru na provincia de Töv y el segundu n'Hentiy.

La capital ye gobernada como una subdivisión independiente de primer nivel dientro del país. El so conceyu ta formáu por cuarenta miembros escoyíos cada cuatro años, quien, de la mesma, escueyen al alcalde. A finales de 2016 l'alcalde de Ulán Bator y gobernador del territoriu capitalín yera Süjbaataryn Batbold, del Partíu del Pueblu de Mongolia.

## Cultura
Pocos edificios en Ulán Bator son anteriores a la Segunda Guerra Mundial. Los edificios anteriores al conflictu y que sobrevivieron a él son: los monesterios Dambadarjaalin del Distritu Sukhbaatar (1765), Dashchoilin (construyíu en 1778), el monesteriu techado n'oru Gandantegchinlen y tamién llamáu Tsogchin Dugan (1838); los templos Vajradhara (1841), Zuu (1869), Didan Laviran (sieglu XIX), Erdem Itgemjit (1893) y Megjid Janraisig (1913-1914); el Palaciu d'Iviernu Bogd Khan y los edificios colindantes al Palaciu (1893-1906); el Muséu d'Historia de Ulaanbaatar que foi, d'antiguo, la residencia privada del ricu mercante Buryat Tsogt Badamjav (1904); l'edificiu del Muséu d'Arte Zanabazar y conocíu enantes como Ondor Khorshoo (1905); la residencia de Chin Van Khanddorj, un destacáu noble y políticu de los primeros años de la independencia de Mongolia (1913); el primer edificiu de telefonía onde se quedaron los coristes rusos ortodoxos (1914). L'edificiu de la Escuela del Maestru foi orixinalmente la sede de gobiernu y data de 1930. La sede del Primer Ministru Genden foi construyida en 1930.

### Monesterios
Ente los monesterios más antiguos ta'l Choijin Lama, un monesteriu budista que se completó en 1908. Escapó de la destrucción de monesterios mongol cuando se convirtió nun muséu en 1942. Otru edificiu notable ye'l Gandan, que data del sieglu XIX. La so atraición más famosa ye una estatua d'oru de Migjid Janraisig que mide 26,5 metros d'altor. Estos monesterios atopar ente l'amenorgáu grupu d'edificios d'esti tipu que se salvaron de la destrucción en Mongolia baxu Khorloogiin Choibalsan.

### Palaciu d'iviernu
L'antiguu Ikh Khüree, una vegada que la ciudá foi creada como capital permanente, tuvo una serie de palacios y nobles residencies nuna zona denomada *Öndgiin sürgiin nutag*. El Jebtsundamba Khutughtu, que más tarde foi coronáu Bogd Khan, tenía cuatro residencies imperiales que s'atopen ente los ríos Dund gol y Tuul. El palaciu de branu foi llamáu Erdmiin dalai buyan chuulgan suma o Bogd khaanii serüün ord. Otros palacios son el Palaciu Blanco (*Tsagaan süm* o *Gьngaa dejidlin*, en mongol), y el palaciu Pandelin (tamién llamáu *Naro Kha Chod süm*), que s'atopa na vera esquierda del ríu Tuul. Dalgunos de los palacios tamién s'utilizaron con fines relixosos. L'únicu palaciu que queda ye'l palaciu d'iviernu. El Palaciu d'Iviernu de Bogd Khan (*Bogd khaanii nogoon süm* o *Bogd khaanii öwliin ordon*) caltiénse como muséu del últimu monarca. El complexu inclúi seis templos, munches de les posesiones de Bogd Khan y la so esposa exhibir nel edificiu principal.

### Museos
Ulán Bator cunta con dellos museos dedicaos a la hestoria y la cultura mongol. El Muséu d'Historia Natural ufierta munchos fósiles de dinosaurios y meteoritos atopaos en Mongolia. El Muséu Nacional d'Historia de Mongolia inclúi esposiciones dende la prehistoria al traviés del Imperiu mongol a l'actualidá. El Muséu Zanabazar de Belles Artes contién una gran coleición d'arte mongol, incluyíes les obres del escultor y artista del sieglu XVII Zanabazar, según la pintura más famosa del país, *Un día en Mongolia*, de B. Sharav.

Los oxetos anteriores a 1778 que nunca fueron arrampuñaos de la ciudá dende la so fundación inclúin la estatua Vajradhara fecha por Zanabazar en 1683 (la deidá principal de la ciudá caltener nel templu Vajradhara), un tronu afatáu regaláu a Zanabazar pol emperador Kangxi (antes de 1723), un sombreru de sándalu regaláu a Zanabazar pol Dalái Lama (c. 1663), el gran abrigu de piel de Zanabazar que tamién foi regaláu pol emperador Kangxi y un gran númberu d'estatues orixinales feches pol mesmu Zanabazar (por casu, l'Tara Verde).

### Plaza Sukhbaatar
La plaza Sukhbaatar, nel distritu del gobiernu, ye'l centru de Ulán Bator. Nel centru de la plaza Sukhbaatar hai una estatua ecuestre de Damdin Sukhbaatar. El monumentu foi alzáu porque foi onde'l caballu de Sukhbaatar mexó (lo que significaba un bon badagüeyu) el 8 de xunetu de 1921 mientres una xunta del Exércitu Coloráu. Nel llau norte de la plaza Sukhbaatar ta l'edificiu del Parllamentu mongol, con una gran estatua de Gengis Kan na parte cimera de la parte delantera. L'Avenida Paz (*Enkh Taivny Örgön Chölöö*), la principal vía al traviés de la ciudá, crucia a lo llargo del llau sur de la plaza.

## Educación
Ulán Bator tien cinco grandes universidaes: la Universidá Nacional de Mongolia, la Universidá Científico y Tecnolóxico de Mongolia, la Universidá de Salú y Ciencies Médiques, la Universidá Pedagóxica, y la Universidá d'Arte y Cultura. La Biblioteca Nacional de Mongolia cunta con una amplia seleición de testos n'inglés sobre temes mongoles. La Escuela Americana de Ulaanbaatar y la Escuela Internacional de Ulaanbaatar ufierten educación d'estilu occidental n'inglés pa ciudadanos mongoles y residentes estranxeros.

La biblioteca histórica contién una bona cantidá de manuscritos mongoles, chinos y tibetanos.

## Tresporte

### Nacional ya internacional

Ulán Bator ye'l centru de les comunicaciones del país. Per tierra ta coneutada per carretera coles principales ciudaes de Mongolia, anque la mayoría de les carreteres del país nun tán asfaltaes nin señalizaes, lo que fai que los desplazamientos per carretera puedan ser difíciles. Inclusive dientro de la ciudá, non toles víes tán pavimentadas y dalgunes de les que sí lo tán nun s'atopen en bones condiciones.

En cuanto al tresporte aereu, la ciudá tien un aeropuertu internacional: l'Aeropuertu Internacional Genghis Khan (conocíu hasta 2005 como Aeropuertu Buyant Ukhaa), asitiáu a 18&nbsp;km al suroeste de la ciudá. Trátase de la mayor instalación aérea del país, copa más del 98% del tresporte aereu internacional del país y ye la única qu'ufierta vuelos internacionales regulares. Los principales destinos internacionales son Beixín, Berlín, Irkutsk, Moscú, Seúl y Tokiu, ente que los principales viaxes nacionales son a Hovd y a Mörön.

La estación de ferrocarril de Ulán Bator ye la mayor del país. Nella pal Transmongoliano, una llinia de ferrocarril que traviesa'l país de norte a sur, coneutando la ciudá rusa d'Ulán-Udé (con conexón col Transiberianu) cola ciudá china de Jining.

### Urbanu
Los gobiernos nacional y municipal regulen el sistema de tresporte urbanu. Operadores privaes operen delles llinies d'autobús pela ciudá. Estes llinies son complementaes por microbuses, que percuerren les mesmes llinies.

A pesar de qu'esiste una páxina web describiendo'l metro de Ulán Bator, esta ciudá nun dispón de metro.

## Deportes

En Ulán Bator (como nel restu de Mongolia) predominen los deportes rexonales, ente los que destaca'l Naadam, que podría ser consideráu como'l deporte nacional. Pero non yá apuéstense deportes rexonales sinón que tamién s'apuesten (anque de manera minoritaria) deportes mundialmente conocíos como'l fútbol, el baloncestu, etc.

El Mongol Rally, descritu como «la mayor aventura del mundu», ye una competición de rally qu'empieza en delles ciudaes europees (como Londres, Madrid o Milán) y termina en Ulán Bator. El Master Rally de 1996 tamién remató nesta ciudá, en saliendo de París y pasar por Moscú.

La Mongolia Bike Challenge ye una competición de BTT de les más dures del mundu.

## Patrimoniu
* Monesteriu Choijin Lama.
* Monesteriu de Gandantegchinlin.
* Muséu d'Historia Natural.
* Muséu Nacional d'Historia de Mongolia.

* Palaciu d'Iviernu de Bogd Khan.
* Teatru Nacional Académicu d'Opera y Ballet de Mongolia.
* Plaza Sujbaatarin.
* Memorial Zaisan.
* Estadiu Nacional de Deportes.
* Parque Nacional Gorji-Terelzh (a 70 km de Ulán Bator).

## Rellaciones internacionales
En Ulán Bator atópense les embaxaes de los países que caltienen rellaciones diplomátiques con Mongolia.

## Panorames

## Ciudaes hermaniaes
Les ciudaes hermaniaes con Ulán Bator son:

*  Ankara, Turquía
*  Hohhot, China
*  Irkutsk, Rusia
*  Moscú, Rusia
*  Sapporo, Xapón
*  Seúl, Corea del Sur
*  Taipéi, Taiwán
*  San Petersburgu, Rusia
*  Ulán-Udé, Rusia
*  Gold Coast, Australia

## Referencies

## Enllaces esternos

* Web oficial de la ciudá