open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1593

## Fechos
* Xineru - Sitiu de Pyongyang. Una invasión xaponesa ye detenida nesa ciudá por un exércitu combináu de soldaos coreanos y de la dinastía Ming.
* 22 de xunu - Na batalla de Sisak les tropes de los Habsburgu derroten a los turcos.

## Nacencies
*19 de mayu - Jacob Jordaens, pintor flamencu.
* 9 d'agostu - Izaak Walton, escritor inglés.

## Muertes
*30 de mayu - Christopher Marlowe, poeta y autor teatral inglés.
*11 de xunetu - Giuseppe Arcimboldo, pintor italianu.

## Referencies

## Enllaces esternos
1596

**Abreviatures**

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

## Fechos
*  -

## Nacencies
* 31 de marzu - La Haye ( rexón Centru ): René Descartes, filósofu y matemáticu francés ( † 11 de febreru de 1650 ).

## Muertes
* 28 de xineru - Francis Drake, corsariu inglés.

## Referencies

## Enllaces esternos
1597

**1597** (**MDXCVII**) foi un añu común empezáu en miércoles.

## Fechos
* 24 de xineru: Batalla de Turnhout mientres la guerra de Flandes.
* 5 de febreru
** Tarreciendo influyencies de los xesuites en Xapón, Pablu Miki y otros 25 relixosos fueron crucificaos.
** España/Méxicu - Ye fundada la ciudá de San Nicolás de los Garza nel Estáu de Nuevo León, (Méxicu).
* Corea - Tropes xaponeses desembarquen nuevamente na península nuna nueva fase de les invasiones xaponeses a Corea.

## Arte y Lliteratura
* William Shakespeare
** Enrique IV (Primer y Segunda Parte).

## Ciencia y teunoloxía
* Francis Bacon - Ensayos.

## Nacencies

* 12 de xineru: François Duquesnoy, escultor valón (f. 1643)
* 28 de setiembre: Justus Sustermans, pintor flamencu (f. 1681)
* Willem Barents, esplorador holandés.

## Muertes

* 6 de payares: Catalina Micaela d'Austria, infanta d'España y duquesa de Saboya (n. 1567)
* Padre Anchieta cofundador de Rio de Janeiro.
* Bárbara Blomberg - Amante del Emperador Carlos V del Sacru Imperiu Romanu

## Referencies

## Enllaces esternos
1598

**1598** (**MDXCVIII**) foi un añu común empezáu en xueves.

## Fechos
* 13 d'abril: terminen les Guerres de relixón de Francia col Edictu de Nantes.
* 2 de mayu: Felipe II (rei d'España) y Enrique IV (rei de Francia) roblen la Paz de Vervins, unu de los trataos que sirvió p'acabar les Guerres de Relixón de Francia.
* N'España ye coronáu Felipe III.
* Nel Mar Mariellu llíbrase la Batalla de Noryang. L'almirante coreanu Yi Sun Shin derrota a los invasores xaponeses.
* Los Estaos Pontificios anexónense'l Ducáu de Ferrara, hasta esi momentu independiente.

## Arte y lliteratura
* William Shakespeare escribe les obres teatrales *[[Love's Labour's Lost]]* (perdida) y *[[Henry V]]*.
* Lope de Vega escribe *La Arcadia*.

## Nacencies

* Gian Lorenzo Bernini, artista italianu renacentista.

## Muertes

* 6 de xineru: Fyodor I, noble rusu.
* 10 de xineru: Jacopino del Conte, pintor italianu (n. 1515).
* 1 de febreru: Scipione Pulzone, pintor italianu (n. 1544).
* 13 de setiembre: Felipe II, rei español (n. 1527).
* William Cecil, políticu inglés.
* Jiva Goswami, escritor relixosu bengalín (n. 1513).
* Toyotomi Hideyoshi, xeneral invasor xaponés, mientres la batalla de Noryang (Corea), pocu dempués d'ordenar la retirada.
* Yi Sun Shin, almirante coreanu, tamién mientres la batalla de Noryang en qu'espulsaron a lps xaponeses.
* 24 d'avientu: Martín García Óñez de Loyola, militar español y Gobernador de Chile ente 1592 y 1598, morrió mientres la Batalla de Curalaba.

## Referencies

## Enllaces esternos
1599

**1599** (**MDXCIX**) foi un añu común empezáu en vienres.

## Fechos
* Carlos IX de Suecia xube al tronu.
* Ataque de Pieter van der Does a Les Palmes de Gran Canaria.

## Arte y Lliteratura
* William Shakespeare
** Much Ado About Nothing.
** Les allegres comadres de Windsor.
** Xuliu César.
** El pelegrín apasionáu
* Mateo Alemán: Guzmán de Alfarache

## Nacencies

* 13 de febreru: Alejandru VII, papa católicu ente 1655 y 1667 (f. 1667)
* 22 de marzu: Anthony van Dyck, pintor belxicanu (f. 1641) 
* 25 d'abril: Oliver Cromwell, militar, políticu y lord proteutor inglés, escocés ya irlandés ente 1653 y 1658 (f. 1658)
* 6 de xunu: Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, pintor español (f. 1660)
* 5 de setiembre: Francesco Borromini, arquiteutu y escultor italianu (f. 1667)

## Muertes

* 13 de xineru: Edmund Spenser, poeta inglés (n. 1552)
* Agostu - Cornelis de Houtman, marín y esplorador neerlandés.

## Referencies

## Enllaces esternos
1594

**1594** (**MDXCIV**) foi un añu común empezáu en sábadu.

## Fechos
* 21 d'abril: l'aldega de San Salvador (actual capital d'El Salvador, que nesa dómina tenía pocos cientos d'habitantes) sufre'l terceru de los sos numberosos macrosismos ―los anteriores fueron en 1575 y 1584―, que la destrúi totalmente.
* 1 de xunetu: en Chile viéndese'l primera sellu postal que circuló nesi país.
* 25 d'agostu: na actual provincia de San Luis (Arxentina) fúndase la ciudá de San Luis.
* 27 de febreru: en Navarra (que nesa dómina yera parte de Francia), Enrique&nbsp;IV ye coronáu rei.
* 22 de marzu: París, baluarte de la Lliga Católico y ocupao dos años enantes poles tropes españoles, apúrrese y Enrique&nbsp;IV fai la so entrada trunfal. El nuevu rei de Francia fuera consagráu nel so cargu'l 27&nbsp;de febreru, dempués d'haber abjurado del protestantismu y abrazáu el catolicismu como mediu pa consiguir la corona de Francia, asina como la so pacificación.
* En Francia empieza la primera revuelta llabradora de los Crocantes nes provincies de Lemosín y Quercy, que s'estiende a la rexón de Perigord. Ye un llevantamientu antifiscal dirigirido contra la nobleza y les ciudaes.
* Na Corona de Castiella realízase'l primera censu de población conocíu como'l *[[Llibru de los Millones]]*, darréu arrexuntáu por Tomás González Hernández, archiveru d'Simancas.
* N'Irlanda empieza la Guerra de los Nueve Años ente les fuercies aliaes de los terratenientes gaélicos Hugh O'Neill, y Red Hugh O'Donnell, contra'l gobiernu inglés de Sabela I d'Inglaterra que gobernaba la islla.

## Arte y Lliteratura
* William Shakespeare
** *[[Titu Andrónicu]]
** *Los dos fidalgos de Verona
** *[[Trabayos d'amor perdíu]]
** [[9 de mayu]]: publicar el poema narrativu *La violación de Lucrecia*.
** [[28 d'avientu]]: nel [[Gray's Inn]] en [[Londres]], como parte de les celebraciones navidiegues de la ciudá, estrénase *La comedia de les equivocaciones''.

## Nacencies

## Muertes

* 31 de mayu: Tintoretto (Jacopo Comín), pintor venecianu (n. 1518).
* 29 de payares: Alonso de Ercilla, poeta español (n. 1533).
* 2 d'avientu: Gerardo Mercator, cartógrafu belxicanu (n. 1512).

## Referencies

## Enllaces esternos
1595

## Fechos
* 29 de xineru - Primera representación de *[[Romeo y Julieta]]*, de William Shakespeare.

## Nacencies
*  -

## Muertes
*  -

## Referencies

## Enllaces esternos
Bill Gates

**William Henry Gates III** , conocíu como **Bill Gates**, ye un multimillonariu magnate empresarial, informáticu y filántropu d'Estaos Xuníos, cofundador de la empresa de *[[software]]* Microsoft xunto con Paul Allen.

## Biografía
Creó la empresa de software Microsoft en 1974, siendo tovía alumnu na Universidá de Harvard. En 1976, abandona la universidá y va a Alburquerque, sede d'Altair, p'apautar con esa empresa la cesión d'un llinguaxe Basic, a porcentaxe del 50% de ventes. Al añu siguiente, entérase del ésitu d'Apple y de que precisen un Basic. Tenta de presentar la so versión a Apple, pero nin siquier lu recibieron.

En 1980, como presidente de Microsoft, axúntase cola direutiva d'IBM en Seattle, u llogra vende-yos el sistema operativu DOS, magar qu'él tovía nun lo tenía. A IBM facía-y falta esi sistema operativu pa competir escontra d'Apple, razón pola que la negociación ye flexible. Microsoft quier los derechos de llicencia, caltenimientu, y tamién la capacidá de vende-yos el DOS a otres compañes. IBM aceuta, considerando que lo que-y produz dividendos ye'l hardware. Unos díes dempués, Microsoft merca'l Disk Operative System a un informáticu por 50.000 dólares. Consciente de la importancia del entornu gráficu que sacara Apple nel so ordenador **Lisa** (nome que correspuende a la primer fía de Steve Jobs), proponse algamar tamién l'entornu gráficu y ratón. Demientres Steve Jobs, fundador d'Apple, entama'l desendolcu del Macintosh, Bill Gates visita Apple. Ofrez alicar les sos fueyes de cálculu y otros programes. Amenaza con vender el so material informáticu a IBM, colo que llogra una alianza Apple + Microsoft. Esta última faise cola teunoloxía d'entornu gráficu y ratón, y saca al mercáu Microsoft Windows, como competidor direutu de Macintosh.

El sistema operativu Microsoft Windows (en toles sos versiones), emplegábase nel añu 2002 na mayor parte de los ordenadores personales del mundiu.

Bill Gates encabeza la **llista añal de les mayores fortunes** personales fecha pola revista Forbes, con bienes calculaos alredor de los 40.700 millones de dólares americanos nel añu 2003. 

La so empresa viose envuelta n'abondos procesos xudiciales acusada de **práutiques monopolístiques**, llegándo a especulase tamién cola posibilidá de que los tribunales norteamericanos esixeren frayar la empresa, como yá pasara con otres empreses americanes nel pasáu. Les acusaciones rellaciónense cola amestadura de dellos programes al so sistema operativu, el más espardíu, lo que ye tomao polos sos competidores como un abusu de posición dominante pa diverxer los sos productos, como ye'l casu del restolador Internet Explorer incluyíu nel sistema operativu Windows.

## Referencies

## Enllaces esternos
Soporte físicu

Nómase **soporte físicu** o **hardware** al conxuntu d'elementos materiales que componen un ordenador. Nesi conxuntu inclúinse los preseos electrónicos y electromecánicos, circuitos, cables, tarxetes, armarios o caxes, periféricos de toa triba y otros elementos físicos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Bermellar

El conceyu de **Marmiellal de Camaces** ye un conceyu español allugáu na comarca de L'Abadengu, provincia de Salamanca, comunidá autónoma de Castiella y Lleón. 

Llenda colos de Saldiana, Cierralbu, Llimiares, La Fenoyosa de Dueru, Sauciellu y Berruecupardu.

## Xeografía
El puntu cimeru ye'l Tesu La Cantería (639 m). Los riéos principales son l'Huebra y el Camaces, toos afluentes direutos del Dueru.
### Poblaciones
* Marmiellal (Bermellar)
* Altu Maderal
* San Llionardu (abandonáu)

## Historia
La fasteira güei conocía pol nome de Les Arribes del Dueru tuvu ocupada por grupos humanos dende'l Paleolíticu Inferior. Cola Edá del Bronce vienu'l Megalitismu, carauterizada polos megalitos y los túmulos (desta época caltiénse nel llugar el dolmen "La Malgarrida"). Na Edá del Fierro, el territoriu baxuduriense tuvo cierta influyencia cultural celta. Nesta dominen los vetones y los lusitanus, quienes al igual que los sus vecinos del norte (astures y galaicos) desendolcaron una autóctona cultura castreña duriense-norpertuesa.
Anguaño inda hai ruinas nel conceyu de Marmiellal d'un castru, el Castru'l Médicu, asitiáu carón a les arribes del Güebra, perprotexíu con llastras punzantes de la parte nun arribiega. L'estáu de caltenimientu ye malu, nun hai deillos accesos direutos nin midías de proteición desta pieza exemplar del periodu celta en tierras llionesas.

Pente la Guerra de la Independencia a la escontra los franceses, los feligreses de la parroquia de San Llionardu fuenun los primeiros en llevantare las armas, la rempuesta napoleónica foi l'esfaimientu del pueblu de San Llionardu (6 km al güeste de Marmiellal, güei nel conceyu de la Feneyosa).

Nel sieglu XX Marmiellal pierde población de constante, por mor de la emigración principalmente a Madrid, al País Vascu, Barcelona o pal estranxeru. Asina, de los 600 habitantes de mediaos de los años 1950 pasa a los .

## Referencies

## Enllaces esternos
Miranda de l Douro

**Miranda de l Douro** pue referise a:

* La ciudá portuguesa homónima
* La Tierra de Miranda

## Referencies

## Enllaces esternos
Lleón

## Nomes comunes

### Animales
* Lleón, el más grande de los felinos depués del tigre.
* Lleones guadianes, chinos o coreanos (Perros de Fu).
* Lleón marín, otáridu.

## Nomes propios

### Llugares
* Llión como división alministrativa española fai referencia a:
** Llión ciudá.
** Llión (provincia).
** Llión, rexón histórica española. 
** Reinu de Llión.
** Alfoz de Llión, comarca española a la que pertenez la ciudá de Llión.

### Otros
* Leon nome del tipu III de virus de los Poliovirus.

## Ver tamién
*
Provincia de Zamora

**Zamora** ye una provincia española qu'anguaño forma parte de la Comunidá Autónoma de Castiella y Llión. Llenda al norte cola provincia de Llión, al oeste con Galicia y Portugal, al sur con Salamanca y al este con Valladolid. La so capital ye la ciudá de Zamora.

## Historia
Antaño formó parte del Reinu de Llión

## Cultura

De cultura llionesa, la llingua asturllionesa caltiénse nes comarques de Senabria, Aliste, La Carbayeda y Sayagu. Xunto al asturllionés fálense en Zamora castellanu y gallego-portugués (conceyos d'Hermisende, Porto, Pías y Lubián).
Musicalmente en Zamora tócase la gaita de fole o zamorana nes fasteres de Senabria, La Carbayeda y Aliste, y la chifla llionesa nel restu de la provincia.

## Llista de comarques
* Aliste 
* La Carbayeda
* La Guareña
* Los Valles
* Senabria.
* Sayagu
* Tierra de Campos
* Tierra del Pan
* Toro
* Zamora

## Ver tamién
*Llista de conceyos de Zamora

## Referencies

## Enllaces esternos
Biblia

La **Biblia** (del llatín tardíu *biblĭa*, y esti del griegu βιβλία) ye un llibru sagráu de diverses relixones del mundu. El términu *biblia* quier dicir *llibros* en griegu, pol fechu de qu'esti llibru en realidá ye una coleición d'escritos más pequeños que varia de relixón en relixón. Asina por exemplu, la biblia xudía, tamién conocida como *Tanak*, tien 39 llibros, toos ellos formen parte de lo que los cristianos llamen Vieyu Testamentu. Les biblies cristianes tamién son estremaes yá qu'en cuasi toles ilesies el númberu de llibros total ye de 66, distribuyíos ente'l **[[Vieyu Testamentu]]** y el **[[Nuevu Testamentu]]**, sacante na católica y les versiones de les Ilesies ortodoxes orientales, que tienen 72 llibros y delles partes adicionales. Estos escritos reciben el nome de deuterocanónicos, o del segundu canon, yá que nun yeren aceutaos polos primeros cristianos.

## Etimoloxía
La pallabra **Biblia** vien, a traviés del llatín *biblĭa*, de la expresión griega τὰ βιβλία τὰ ἅγια (*ta biblía ta hágia*; 'los llibros sagraos'), acuñada per primera vegada nel deuterocanónicu 1 Macabeos 12:9, u βιβλία ye'l plural de βιβλίον ('llibru'). Créyese qu'esti nome ñació como diminutivu del nome de la ciudá de Biblos (Βύβλος, *Býblos*), importante mercáu de papiros de la antigüedá.

## Referencies

## Enllaces esternos
Cristino García

**Cristino Garcia**  foi un comunista asturianu que trés combatir na Guerra civil española nel exiliu francés ingresó na resistencia.

Trés la fin de la Segunda guerra mundial foi treslladáu al interior d'España pa siguir la llucha guerrillera escontra Franco. Deteníu, foi afusiláu.

En París tien una cai a so nome, la *Rue Cristino Garcia* en Saint-Denis, xunto a la cai Émile Zola y l'avenida Joffre nel 20ᵘ *arrondissement*. El "Quartier Cristino García" na ciudá d'Aubervilliers, Île-de-France tien tamién el so nome.

Ta enterráu nel cementeriu de Carabanchel.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Carlos Fernández. , Historia del PCE: I. Congreso, 1920-1977, coord por Manuel Bueno, José Hinojosa, Carmen García, Vol. 2, 2007. páxs. 721-736.
* Reportaxe nel diariu El País
Gaspar Llamazares

**Gaspar Llamazares Trigo**  ye un políticu español. Foi coordinador xeneral d'Izquierda Xunida fasta'l 14 d'avientu de 2008, siendo sucedíu por Cayo Lara.

## Biografía
Segundu d'una familia de seis hermanos, pasó la so infancia y mocedá en Salinas (Castrillón). Estudió nes Facultaes de Medecina de la Universidá Autónoma de Madrid y d'Uviéu, u finó los estudios. Ellí fundó la revista "Bocetos", completando los estudios con un Máster de Salú Pública na Univerdá de L'Habana. En 1985 convirtióse en docente na Universidá de Santiago de Compostela. 

Entamó la so actividá política nel PCA en 1981, na Agrupación de Castrillón y na Comisión de Salud del Comité Central. En 1988 foi elixíu Secretariu Xeneral y Coordinador Xeneral d'Izquierda Unida n'Asturies, venciendo al sector dirixíu por Gerardo Iglesias. En 1991 entró como diputáu en la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies, siendo voceru del cuelmu parllamentariu d'Izquierda Unida y continuó una collaboración caltenida hasta entós colos sucesivos gobiernos socialistes de la rexón. En 1995 foi unu de los protagonistes de la polémica rotura col Partíu Socialista Obreru Español, que llevó al Partido Popular al gobiernu d'Asturies. Anguaño ye diputáu nel Congresu por Asturies.

En 2007, mediante la convocatoria d'unes primaries, foi proclamáu candidatu d'IU pa les eleiciones xenerales de marzu de 2008. Depués de los malos resultaos d'Izquierda Xunida en diches eleiciones, nes qu'IU perdió trés de los cinco diputados que tenía, nel peor resultáu eleutoral de la coalición, anunció la retirada como coordinador xeneral d'Izquierda Unida (al que llegará nel añu 2000 en sustitución de Julio Anguita), ensin abandonar el so escañu como diputáu, achacando esti mal resultáu al bipartidismu y al sistema eleutoral, al que calificó d'inxustu.

Nes eleiciones xenerales del añu 2011, Gaspar Llamazares presentóse como candidatu al Congresu de los Diputaos n'Asturies, algamando l'acta qu'Izquierda Xunida perdiera nel añu 2004.

## Referencies

## Enllaces esternos
Demografía

La **demografía** ye la ciencia que tien como oxetivu l'estudiu de les poblaciones humanes y que trata de la so dimensión, estructura, evolución y carauterístiques xenerales, consideraos dende un puntu vista cuantitativu. La Demografía estudia estadísticamente la estructura y la dinámica de les poblaciones humanes y les lleis que rixen estos fenómenos.
#### Tipos de Demografía:
Los dos tipos o partes de la Demografía tan interrellacionaos ente sí y la separtación ye un tantu artificial, yá que l'oxetivu d'estudiu ye'l mesmu: les poblaciones humanes.
* **Demografía estática:** Ye la parte la Demografía qu'estudia les poblaciones humanes nun momentu de tiempu determináu dende un puntu vista de dimensión, territoriu, estructura y carauterístiques estructurales.
:# La **dimensión** ye'l númberu de persones que residen normalmente nun territoriu xeográficamente bien desllindáu.
:# El **territoriu** ye'l llugar de residencia de les persones que pue globalizase o desagregase como pue ser una nación, rexón, provincia, ciudá, conceyu, etc.
:# La **estructura** d'una población ye la clasificación de los sos habitantes según variables de persona. Según les **[http://www.un.org/spanish/ Naciones Unies]** estes variables son: edá, sexu, estáu civil, llugar d' nacencia, nacionalidá, llingua falada, nivel de instrución, nivel económicu y fecundidá.
* **Demografía dinámica:** Ye la parte de la Demografía que estudia les poblaciones humanes dende'l puntu vista de la evolución nel trescursu'l tiempu y los mecanismos polos que se modifica la dimensión, estructura y distribución xeográfica de les poblaciones, como son la natalidá, mortalidá, emigración ya inmigración.

#### Fontes de la Demografía:
* Censos.
* Padrones.
* Rexistru Civil en España.
* N' Estáu español: **[http://www.ine.es/ Instituto Nacional de Estadísistica]**
#### Espresión de los datos demográficos:
* Pirámide de población.
#### Historia de la Demografía:
En 1798 Thomas Robert Malthus publicó la so obra llamada **"Ensayo sobre el principio de la población"**, na qu'alvertía de la tendencia constante del crecimientu de la población humana superior al de la producción d'alimentu, ya informó de los dixebraos factores qu'influyíen nesta medra como son: la guerra, la fame, la enfermedá, l'anticonceución.
#### Importancia de la Demografía:
* **Na Salú Pública:**
:# Ellaboración de tases y otros indicaores de salú.
:# Estudios n' Epidemioloxía: Nos estudios epidemiolóxicos necesitense datos de la población y de la so distribución según carauterístiques de persona, llugar y tiempu.
:# Planificación de la Salú Pública.

## Referencies

## Enllaces esternos
Reinu de Llión

El **Reinu de Llión** foi ún de los reinos medievales de la península Ibérica, socesor del antiguu Reinu d'Asturies, que tuvo un papel protagonista na conquista cristiana de la Península Ibérica y formación de los socesivos reinos cristianos del occidente peninsular.

## Reis de Llión

#### Dinastía astur-lleonesa
* García I (910 - 914)
* Ordoñu II (914 - 924)
* Fruela II (924 - 925)
* Alfonso Froilaz (925)
* Alfonsu IV (925 - 931)
* Ramiru II (931 - 951)
* Ordoñu III (951 - 956)
* Sanchu I (956 - 958) y (960 – 966)
* Ordoñu IV (958 - 960)
* Ramiru III (960 - 984)
* Bermudu II (984 - 999)
* Alfonsu V (999 - 1028)
* Bermudu III (1028 - 1037)

#### Dinastía navarra: primer xunión de Llión y Castiella
* Fernandu I (1037 - 1065)

#### Dinastía navarra: reis privativos
* Alfonsu VI (1065 - 1071 y 1072 - 1109)
* Sanchu II (1072)
* Urraca I (1109 - 1126)

#### Casa de Borgoña
* Alfonsu VII (1126 - 1157)
* Fernandu II (1157 - 1188)
* Alfonsu IX (1188 - 1230)
* ''Xuan'' (*[[1296]] - [[1301]]*)
** Autoproclamáu Rei de Llión, Galicia y Sevilla en 1296, gobierna'l territoriu de xeitu independiente hasta entregar la Corona lleonesa a Fernandu IV.

## Emperadores lleoneses
Esti títulu adoptárase de magar el sieglu X polos monarques lleoneses, como espresión duna idea hespánica xunitaria, qu'implicaba la supremacía política de Llión énte los demás reinos peninsulares que taben encadarmándose. Los reis lleoneses aspiraron a restaurar l'estáu hispanogodu, creyéndose herederos direchos del últimu monarca visigodu, Don Rodrigo. Yá nes Asturies del sieglu IX tuvo aceutación la idea imperial, especialmente baxo'l reináu d'Alfonsu III, llamáu *magnus imperator* o *imperator noster*.

Ordoñu II (*imperator legionense*), Ramiru II (*magnus basileus*), Ramiru III, Alfonsu V, Bermudu III y Sanchu III ''el Mayor'' de Navarra, (esti últimu tres heriedar Castiella y Llión), adoptaron el títulu d'emperador.

Fernandu I foi nomáu *rex imperator*, y Alfonsu VI de Llión llegó a titulase *[[Imperator totius Hispaniae]]*. Escontra 1135, Alfonsu VII foi coronáu solemnemente emperador en Llión. Ente los sos vasallos cuntábense los reis d'Aragón, Navarra y Portugal, el conde de Barcelona y dellos monarques musulmanes, que a la muerte del Emperador, refugaron la teórica supremacía política del títulu.

## Ver tamién
* Rexón de Llión
* Castiella y Llión

## Referencies

## Enllaces esternos
* Reinu de Llión 
* Especial del Diario de León
Idioma occitanu

L**'occitanu** o **llingua d'oc** ye una llingua románica, falada nel territoriu conocíu como Occitania: sur de Francia, dellos valles de los Alpes piemonteses (Italia) y el Valle d'Arán (España). A falta d'estadístiques fiables, les estimaciones del númberu de falantes varien ente 2 y 10 millones de persones, según les fontes.

## Historia
L'occitanu ye la llingua más central de les llingües romániques. Una hipótesis sobro la nacencia del occitanu diz que foi una llingua vehicular ente tola xente de les árees vecines. Sía que non l'occitanu debe d'haber sío influyíu por circunstancies úniques tocantes a Europa como son:
* La estructura orográfica: l'occitanu ye bloquiáu en toles sos fronteres por barreres naturales: el mar Mediterraneu, l'océanu Atlánticu, los Pirineos, el Macizu Central y los Alpes.
* Bayura de zones poco propenses a l'agricultura, lo cual influyó decididamente nel non-establecimientu de colonies estranxeres na antigüedá.
* La inmovilidá de los pueblos prehistóricos de la zona, lo cual xeneró un sustratu bastante homoxéneu.
* Una menor celtización que les rexones vecines.
* Una antigua y llarga romanización.
* Una débil xermanización.

### Dialeutos
L'occitanu ye una llingua enforma fragmentada. Sicasí, esiste una intercomprensión ente los diferentes dialeutos, que se puen dixebrar en trés grandes grupos:

* A: Noroccitanu: alvernés, llemosín y vivaro-alpín
* B: Occitanu meridional: llinguadocianu y provenzal
* C: Gascón
* D: Hasta l'entamu del sieglu XX tamén englobabanse en los dialeutos occitanicos ibéricos las llinguas catalano-valencianas, pero los llingüistes acordaron que les diferencies yeren abondes como pa ser idiomas diferentes.

## Clasificación llingüística

* Indoeuropéu
** Itálicu
*** Románicu
**** Románicu occidental
***** Occitanorrománicu
****** Occitanu

## Pronunciación
Equí amuésase la pronunciación de lletres o diágrafos del occitanu.

## Tabla de vocabulariu

Esta tabla compara l´occitanu con otres llingües romániques.

## Ver tamién
*  DICCIONARI GENERAL OCCITAN de Cantalausa

## Referencies

## Enllaces esternos
Castiella y Llión

**Castiella y Llión** (*Castela e León* en gallegu, *Castilla y León* en castellanu) ye una comunidá autónoma española formada poles rexones históriques de Llión y Castiella la Vieya. Constituyóse formalmente en 1979 y adquirió dafechu'l so estatus efectivu en 1983. El so territoriu asítiase na parte norte de la meseta de la península ibérica y correspuéndese na so mayor parte cola parte española de la cuenca hidrográfica del Dueru. Ta compuesta por nueve provincies: Ávila, Burgos, Llión, Palencia, Salamanca, Segovia, Soria, Valladolid y Zamora. Ye la comunidá autónoma más estensa d'España, con una superficie de 94&nbsp;226&nbsp;km², y la sesta más poblada, con 2&nbsp;519&nbsp;875 habitantes.

L'Estatutu d'Autonomía de Castiella y Llión declara nel so preámbulu:

L'Estatutu de'Autonomía define una serie de valores esenciales y símbolos de los habitantes de Castiella y Llión, como'l patrimoniu llingüísticu —aludiendo a la llingua castellana y al restu de llingües fablaes na comunidá: l'asturlleonés y el gallegu— o'l so patrimoniu históricu, artísticu y natural. Ente los símbolos alcuéntrase'l blasón, la bandera, el pendón, l'himnu -pese a que nun existe—, al tiempu que'l 23 d'abril queda afitáu como Día de Castiella y Llión, en conmemoración de la derrota sufrida polos exércitos de les Comunidaes de Villa y Tierra castellanes na batalla de Villalar na Guerra de les Comunidaes, en 1521.

## Historia
Culturamente ta formada por dos territorios históricos, Castiella la Vieya y la Rexón de Llión. Como Comunidá Autónoma ye la de más reciente creación, aprobada'l 25 de febreru de 1983; anque las dúas entidaes culturales que la componen son de las más antiguas d'Europa. 

Sicasí, la reticencia de la provincia de Llión a la entrada na Comunidá Autónoma asina como'l negazu de Segovia a formar parte d'ella, fizo que la conformación final fuera la más tardía, nun se debe escaecer qu'esta cabera provincia incluyóse na autonomía por un real decretu ensin el sofitu de la so población. Amás, a causa de la incorporación de les provincies lleoneses, otres rexones de Castiella, La Rioxa y Cantabria, decidieron conformase como comunidaes autónomes uniprovinciales.

La formación de l'Autonomía, anguaño nun pesllada dafechu, ye un procesu lentu y con puntualizaciones diverses, dende'l nome (el cualu pasó de Castiella-Llión a Castiella y Llión) hasta un xentiliciu común non aceptáu nin emplegáu por tola población. Too esto fixo, y fai, que'l difícil procesu de desenrollu autonómicu internu seya una de les carauterístiques históriques d'esta comunidá, dao que la presencia de dos rexones concede un carácter específicu na nacencia y creación de Castiella y Llión.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Xunta de Castiella y Lleón
* Turismo Castiella y Llión
Ríu Tisza

El **Tisza** (n'húngaru, en rumanu, serbiu y eslovacu: *Tisa*, n'alemán: *Theiß* ou *Theiss*, n'ucraín: *Tysa/Тиса*) ye un ríu, tributariu del Danubiu amás d'ún de los principales d'Europa, pasa pelos estaos d'Hungría, Rumanía, Eslovaquia, Ucraína y Serbia. Tien un percorríu de 1419 Km de llargu, principalmente per l'Alföld o *Gran Llanura Húngara*, cosa que favorez la poca velocidá de les sos agües y la formación de llagos y d'un trazáu sinuosu.

El 15 de febreru de 2000 una fuga de cianuru, mercuriu y d'otros metales pesaos, mató'l 80% da vida del ríu. El problema entamó en Transilvania (Rumanía), concretamente na ciudá d'Oradea (o *Nagyvárad* n'húngaru).

## Referencies

## Enllaces esternos
Hódmezővásárhely

**Hódmezővásárhely** ye una ciudá autónoma del sur d'Hungría. Tien una población de pocu más de 48.000 habitantes. Ta asitiada a la vera del ríu Tisza. 

## Xeografía y clima
**Hódmezővásárhely** ta a 25 km de Szeged, na provincia de Csongrád. Ocupa una superfície d'unes 48.000 hectárees. El so territoriu alcuéntrase a 80-85 m. sobre'l nivel de la mar.

El clima ye continental suave, con iviernos fríos y branos calorosos. La temperatura media ye de 11'6&nbsp;°C. La ciudá esfruta de 2100 hores de sol al añu.

## Historia
El territoriu de l'actual términu municipal, taba habitáu yá dende va miles d'años. Demientres el sieglu VIII de la nuesa era, entamaron a llegar los primeros maxiares, qu'atoparon una población mayoritariamente eslava qu'escapaba de los ataques de los búlgaros. Enantes de les invasiones de los tártaros y los mongoles de 1241 había un mínimu de siete pueblos con ilesia, que desapaecieron. Dempués el territoriu foi repobláu, pero les tropes otomanes volvieron a arrasar el cotarru cuando había non menos de venti pueblos con ilesia.

## Referencies

## Enllaces esternos
* web oficial de la ciudá (n'húngaru)
Budapest

**Budapest** ye la capital d'Hungría. Tien una superficie de 525 km². El so puntu cimeru ta nel *János Hegy* o Monte de Xuan, a 529 metros sobre'l nivel del mar. Cunta cásique dos millones d'habitantes. Foi fundada'l 17 de payares de 1873 cola xunión de tres ciudaes, dos al oeste del ríu Danubiu: *Buda* y *Óbuda* y otra al este: *Pest*. Equí fízose la primer llinia de metru d'Europa, sacante la de Londres. Alministrativamente ta dixebrada en 23 distritos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Gran Bretaña

**Gran Bretaña** ye la mayor de les Islles Britániques, archipiélagu al noroeste d'Europa. Ye parte del territoriu del Reinu Xuníu de Gran Bretaña y Irlanda del Norte

Xeográficamente, Gran Bretaña ye la islla más grande del archipiélagu de les Islles Britániques. La so superficie ye de 229.850 km². Ye la islla más grande n'Europa y la octava islla más grande del mundu. Ye la tercer islla más poblada dempués de Java y Honshū.

Políticamente, *Gran Bretaña* ye la combinación d'Inglaterra, Gales y Escocia. Esta definición abarca a dalgunes islles vecines, como la Islla de Scilly, les Islles Hébrides y les Islles Orcaes y Islles Shetland, pero non la Islla de Man o les Islles de la Canal.

## Usu del términu ''Gran Bretaña''
incorreutamente, *Gran Bretaña* ye ampliamente usao como sinónimu de la entidá política del Reinu Xuníu. 

La diferencia ye un asuntu bastante téunicu, porque el Reinu Xuníu tamién inclúi a Irlanda del Norte amás de los tres países qu'integren Gran Bretaña. D'otramiente, los tres países que formen Gran Bretaña (na so acepción política) tamién inclúin a más de cien islles, como la Islla de Scilly, les Islles Hébrides, la Islla de Wight, Flatholm y Anglesey, etc.

La abreviación *GB* ye tamién usada nel Reinu Xuníu nos vehículos según el Códigu Internacional d'Identificación de Vehículos Estranxeros y pal equipu olímpicu británicu.

Ye asemeyáu l'usu del términu *británicu* que s'usa en referencia al Reinu Xuníu.

El nome completu ye *Reinu Xuníu de Gran Bretaña y Irlanda del Norte*

## Etimoloxía
Deriva del nome *Britannia*, usáu polos romanos d'alrodiu del añu 55 e.C.. La etimoloxía vien siendo motivu d'especulación (a vegaes imaxinaria), pero se piensa que deriva de la pallabra céltica «*britani*» ("pintáu"), una referencia a los habitantes d'estes islles pol so usu de pintura corporal y tatuaxes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Pedro Menéndez de Avilés

**Pedro Menéndez de Avilés**  foi un militar y marín asturianu que foi'l primer gobernador de Florida so la Corona de Castiella. Fundó la ciudá de San Agustín el 28 d'agostu de 1565, l'asentamientu continuu d'europeos más antiguu nos actuales Estaos Xuníos.

## Biografía
Tenía 46 años cuando algamó'l máximu rangu dientro de l'Armada Española. En 1554 mandara la flota qu'unvió'l rei Felipe II a Inglaterra pa casase cola reina María; en 1561, dirixó la flota de galeones que tresportaben los metales preciosos dende Méxicu. Tres unos años nos que cayó en desgracia, foi nomáu adelantado de Florida pa esplorala y colonizala. Llegó al so destín el 28 d'agostu de 1565, día de San Agustín. Alcontrándose con una colonia d'hugonotes que yá taben establecíos, pasólos a cuchellu y los sobrevivientes qu'intentaron fuxir foron algamaos a la vera d'un ríu u foron degollaos: el ríu tomó'l nome de *Matanzas* (anguaño St. Johns). Tres afitar el dominiu español en Florida, percorrió'l Caribe persiguiendo pirates, tornando a España en 1567.

Nel so honor, Avilés recibe'l nome de *Villa del Adelantado*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Himnu nacional

Un **Himnu nacional** ye polo xeneral una composición musical patriótica que ye reconocía oficialmente pol gobiernu d'un país como'l so canciu nacional.

Nos sieglos XIX y XX col xorrecimientu del nacionalismu, munchos países adoptaron un himnu nacional qu'en delles ocasiones coesisten con otros cancios patrióticos. El himnu européu más antiguu ye'l británicu *God Save the Queen* que foi compuestu en 1745 y fízose oficial en 1825. Ye inusual ente tolos himnos, ya que se refier al monarca y non al país. Lo más normal ye que l'himnu llame a la unión nacional faciendo referencia a la so historia, tradiciones y lluches del so pueblu.

Destaca tamién l'español por ser l'himnu nacional ensin lletra más antiguu y anguaño n'emplegu de tolos qu'esisten.

Nel sieglu XIX surdieron los himnos europeos con un estilu común orquestal. N'África y Asia u esta clas de música yera vista como estranxera, tamién la adoptaron, esceuto unos pocos países como Xapón (que tien el más vieyu himnu: el Kimigayo); Sri Lanka, y Myanmar.

N'Australia, l'himnu dende 1984 ye'l *Advance Australia Fair*, pero rivaliza cola balada popular *Waltzing Matilda*.

Pol so carauter cenciellu, los himnos tienen poco interés musical, coles notables esceiciones de Rusia, XE, Alemaña y Hungría.

L'himnu francés *[[La Marseillaise]]* foi escritu pol desconocíu Claude Joseph Rouget de Lisle, mentantes que del británicu nun se conoz nin el nome del autor. L'alemán compúsolu Joseph Haydn col nome *Gott erhalte den Kaiser*, camudáu na era nazi pol *Deutschland, über Alles*.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Himnos nacionales disponibles en MP3
Isten, áldd meg a magyart

***Isten áldd meg a magyart*** ye l'himnu nacional d'Hungría. Adoptáu l'añu 1844, la música ye de Ferenc Erkel escrita en 1840 y la lletra ye un poema de Ferenc Kölcsey. Inda que tien ocho estrofes normalmente solo se canta la primera.

## Orixinal de la primera estrofa n'[[húngaru]]
*Isten, áldd meg a magyart<br />
*Jó kedvvel, bõséggel,
*Nyújts feléje védõ kart,<br />
*Ha küzd ellenséggel;
*Bal sors akit régen tép,<br />
*Hozz rá víg esztendõt,
*Megbünhödte már e nép<br />
*A múltat s jövendõt!

## Traducción al [[asturianu]]
Bendiz al Húngaru, Señor,
que l'abundancia seya con él;
que alcuentre el to brazu proteutor 
cuandu s’enfrente al enemigu;
que dexe atrás el so adversu destín,
y veya'l so trigu al fin maduru 
esti pueblu que ya pagó 
pol so pasáu y el so futuru.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Himnu nacional d'Hungría (video subtitulado en 33 idiomas)
Békéscsaba

**Békéscsaba** ye una ciudá autónoma d'Hungría y capital de la provincia de Békés. Ta asitiada nel Alföld o Gran Planura. Cuenta con 70.000 habitantes. L'actividá económica principal ye l'agricultura.

Foi fundada nel sieglu XIII pero dempués foi polos turcos. Nel sieglu XVIII afincáronse colonos eslovacos de relixón lluterana, que fasta'l día de güei continúen siendo mayoría étnica na ciudá.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Información de Békéscsaba (N'húngaru)
3

:*Esti artículu ye pal *'añu 3**. Pal **númberu 3*', ver [[Trés]]. Pa otros emplegos, ver [[Tres (dixebra)]]*.

## Fechos

### Asia Oriental
* El Rei Yuri de Goguryeo tresllada la capital del so reinu, del fuerte de Jolbon a la fortaleza de Gungnae.

### Europa
* Menneas conviértese n'Aqueronte d'Atenes.
* Cinco tribus sueves son unificaes por Marbod, Rei de los Marcómanos. La xuntura d'estes tribus representa una amenaza direuta al Imperiu romanu nes sos posesiones nes actuales Silesia y Saxonia.

### Imperiu romanu
* El mandatu d'Augustu ye anováu por un periodu de 10 años.
* Augustu adopta'l so ñetu, Gaius Caesar, col envís de que seya él quien lu asoceda. Caesar ye fechu procónsul y unviáu nuna misión especial a Oriente.
* Luciu Aeliu Lamia y Marcu Valeriu Mesala Mesalinu son cónsules en Roma.

## Ciencia y Teunoloxía
* Ye inventada, en China, la carreta.
* En Galia, entamen a aplicar les téuniques arquiteutóniques de los romanos, como l'arquiteutura en piedra, les bóvedes de cañón y les bóvedes de crucería.

## Arte y Lliteratura

## Sociedá

## Nacencies
* San Pablo: apóstol cristianu.
* Ban Biao, historiador chinu (f. 54).
* María Magdalena.
* Tiberiu Claudiu Balbilu, astrólogu greco-exipcianu.

## Muertes

## Referencies

## Enllaces esternos
4

:*Esti artículu ye pal *'añu 4**. Pal **númberu 4**, ver [[Cuatro]]. Pa otros emplegos, ver [[Cuatro (dixebra)]]''.


== Fechos ==

=== Asia ===
* [[Namhae de Silla|Namhae Chachaung]] asocede a [[Hyeokgeose de Silla|Bak Hyeokgeose]] como rei del reinu [[Corea|coreanu]] de [[Silla (Corea)]].
* L'[[emperador Ping d'Han]] cásase cola [[Emperatriz Wang (Ping)|emperatriz Wang]], fía de [[Wang Mang]], encimentando la so influyencia.
* A [[Wang Mang]] confiérse-y el títulu de ''Duque Cimeru''.

=== Xermania ===
* Entama la tercer guerra que remataría nel añu [[16]].

=== Imperiu romanu ===
* [[Tiberiu]] ye nomáu herederu d'[[Augustu]].
* [[Tiberiu]] adopta a [[Xuliu César Xermánicu|Xermánicu]].
* [[Sestu Aeliu Catu]] ye nomáu [[cónsul romanu|cónsul]].
* La [[Lex Aelia Sentia]] regula la [[manumisión]] d'esclavos.
* Un pactu de non agresión y amistá ye robláu ente [[Imperiu romanu|Roma]], representada por [[Tiberiu]], y la tribu xermana de los [[Queruscos]], representaos pol so rei Seximer.
*[[Arminiu]] y Flaviu, fíos de Seximer, son incluyíos nel exércitu romanu como líderes de les tropes auxiliares.
* [[Xulia la Mayor]] torna del exiliu ya instálase en [[Reggio de Calabria|Rhegium]] en desgracia.
* Augustu perdona a [[Gneu Corneliu Cinna Magnu]], xunto con [[Emilia Lépida]], fía de [[Lépidu|Marcu Emiliu Lépidu]], por tar arreyaos nuna combalechadura contra l'Emperador.
* [[Marcu Plauciu Silvanu]] ye nomáu procónsul d'Asia.
* [[Polianu Maradoniu]] conviértese n'Aqueronte d'[[Atenes]].
* Decrétase una [[llei]] que dexa castigar a los [[esclavitú|esclavos]] per aciu de la tortura y de marca-yos la cara con un fierro caliente.
* Decrétase una llei en contra del [[adulteriu]] y del abandonu de los neños.

=== Oriente Mediu ===
* En [[Partos|Partia]], remata'l reináu de [[Fraataces]] y de réinala Musa, dambos de la dinastía de los [[Dinastía arsácida de Partia|Arsácides]]; dambos fueron asesinaos. Asocéde-yos [[Orodes III de Partia]].

== Arte y Lliteratura ==
* [[Nicolás de Damascu]] escribe'l volume 14 de la so ''Historia del mundu''.

== Nacencies ==
* [[Columela|Lucius Junius Moderatus]], "Columela", escritor romanu (f. [[70]]).
* [[Daemusin|Daemusin de Goguryeo]], rei koguryŏ (f. [[44]]).

== Muertes ==
* [[Ariobarzanes II]], rei medu (n. [[40 e.C.]]).
* [[Artavasdes IV]], rei armeniu (n. [[20 e.C.]]).
* [[Gaius Asinius Pollio]], orador, poeta, historiador y políticu romanu (n. [[75 e.C.]]).
* [[Gaius Caesar]], noble romanu (n. [[20 e.C.]]).
* [[Fraataces]], rei partu ente [[2 e.C.]] y **4*'.
* [[Hyeokgeose de Silla]], primer rexente coreanu (n. [[69 e.C.]]).
* [[Terencia]], personalidá romana (n. [[98 e.C.]]).

== Bibliografía ==
 *Klingaman, William K., *El Primer Siglo: Emperadores, Diosas y el Mundo'', 1990, p 64

## Referencies

## Enllaces esternos
5

:*Esti artículu ye pal *'añu 5**. Pal **númberu 5''', ver Cinco.

## Fechos
* L'emperador Ru Zi Ying asciende al tronu de China.
* Roma reconoz a Cymbeline, rei de Catuvellauni como rei de Bretaña.
* Tiberiu conquista la Xermania inferior.
* Polyainus Marathonius ye arconte d'Atenes.

## Nacencies
* Xulia, fía de Xuliu César Drusu y Livilla (m. 43).
* Drusilla de Mauritania.
* Ruzi Ying, bisnietu del Emperador Xuan de los Han, Emperador de China (m. 25).
* Yin Lihua, Emperatriz de China (m. 64).
* San Pablu (fecha aproximada).

## Muertes
* Ping de los Han, Emperador de China (nacíu nel 14 e.C.) asesináu (creese qu'envelenáu baxo les órdenes de Wang Mang.

## Referencies

## Enllaces esternos
6

:*Esti artículu ye pal *'añu 6**. Pal **númberu 6''', ver Seis.

## Nacencies
* Nerón César, fíu de Xermánicu y Agripina la Mayor.
* Cesonia, emperatriz romana.

## Muertes
* Cleopatra Selene, reina de Cirenaica y Libia.
* Orodes III, rei de Partia.

## Referencies

## Enllaces esternos
7

:*Esti artículu ye pal *'añu 7**. Pal **númberu 7*', ver [[Siete]]. Pa otros emplegos, ver [[7 (dixebra)]]*.

## Fechos
* L'emperador Augustu depon al etnarca xudíu Herodes Arquelao.
* Iliria, Panonia y Dalmacia remóntense contra Roma.
* Estrabón escribi Xeografía (o nel 18).
* Publius Quinctilius Varus ye nomáu gobernador de Xermania.
* Abgaru V d'Edesa ye depuestu como rei d'Osroene.
* Augustu ordena l'exiliu de Póstumu César, refugando asina la so posibilidá de socesión nel tronu imperial.
* Vonones I conviértese en rexente de Partia.
* Empieza la construcción del Templu de la Concordia.
* Varu empieza la organización de la provincia de Xermania, ente los ríos Rin y Elba; les midíes tomaes pa esto, censos, reclutamientu ya imposición de lleis a les tribus xermániques, va producir más tarde una revuelta.

## Nacencies
* Drusu César, fíu de Xermánicu y Agripina.
* Gnaeus Domitius Corbulo, xeneral romanu.

## Muertes
* Atenodoru Cananites, filósofu estoicu.

## Referencies

## Enllaces esternos
8

:*Esti artículu ye pal *'añu 8**. Pal **númberu 8*', ver [[Ocho]]*.

## Fechos
* Marcus Furius Camillus, Sextus Nonius Quintilianus y Lucius Apronius son nomaos cónsules
* Comienza la era Chushi de la Dinastía Han en China
* 3 d'agostu - El Xeneral romanu Tiberiu derrota a los Dálmatos nel ríu Bathinus
* Ovidiu ye esterráu de Roma y exiliáu al Mar Prieta cerca de Tomis
* Tincomarus ye depuestu como rei de los Atrébates en Britania y Eppillus conviértese en rei
* Vipsania Xulia ye exiliada
* Vonones I conviértese en rei de Partia
* Wang Mang ye'l virtual gobernante de China

## Ciencia y Teunoloxía
* Construcción del Ara Pacis

## Arte y Lliteratura
* Ovidiu espubliza *[[L'arte d'amar]]*

## Muertes
* Marcus Valerius Messalla Corvinus, xeneral romanu

## Referencies

## Enllaces esternos
2

:*Esti artículu ye pal *'añu 2**. Pal **númberu 2*', ver [[Dos]]. Pa otros emplegos ver [[Dos (dixebra)]].



== Fechos ==
L'añu 2 foi un añu entamáu en [[Domingu]] según el [[calendariu Xulianu]].

=== África ===
* [[Xuba II]] de [[Mauritania]] xúnese a [[Gaius Caesar]] n'[[Armenia]] como conseyeru militar. Nesti periodu conoz a [[Glaphyra]], [[princesa]] de [[Capadocia]] y ex muyer d'Alexandro de [[Xudea]], hermanu d'[[Herodes Arquelao]] rexente de Xudea; y enamórase d'ella.

=== Asia ===
* [[Wang Mang]] entama un proyeutu de prestixiu personal, restaurando títulos nobiliarios ya introduciendo un sistema de pensiones pa los [[militar]]es retiraos. Las torgues posteriores fueron impuestes pola madre y consorte del Emperador, Wei, y miembros del clan Wei.

* Fina'l primer [[Censu de población|censu]] en [[China]], llueu d'entamar l'añu anterior: los númberos finales indiquen qu'esistíen cerca de 60 millones d'habitantes (59.594.978 persones distribuyíes en pocu más de 12 millones de llares). Esti censu ye unu de los más exautos que sobreviven na historia china. 

* El censu chinu amuesa tamién qu'esistía cerca del millón de persones en [[Vietnam]].

=== Europa ===
* [[Cedeides]] conviértese nel [[Aqueronte]] d'[[Atenes]].

* Con aida militar romana, [[Artavasdes III]], fíu d'[[Ariobarzanes II]], rei d'[[Atropatene]], conviértese en rei d'[[Armenia]]; [[Cayo César]] ye mancáu seriamente al intentar aparar una revuelta escontra de la imposición romana d'[[Ariobarzanes II]].

=== Imperiu Romanu ===
* Tres la muerte de [[Lucio Julio César Vipsanio Agripa|Xulio César]], [[Livia Drusilla]] camienta a [[César Augusto|Augusto]] pa que permita al so fíu [[Tiberius]] volver a [[Roma]], como ciudadanu priváu, depués de seis años d'estierru en [[Rodes]].

* [[Cayo César]] aconceya con [[Fraataces|Fraates V]], rei de los [[Partos]] nel [[Ríu Éufrates|Éufrates]]. Llueu d'invadila, Cayo César *pacifica* a los Partos y estos reconocen la soberanía de Roma sobre [[Armenia]].

* El [[Senáu romanu]] fai a [[César Augusto|Augusto]] [[Padre de la patria]].

* Son elixíos, en [[Roma]], [[Publio Afranio Varo]] y [[Publio Vinicio]] como cónsules romanos.

* Promulgación de la *lex Fufia Caninia* que torgó [[manumisión|manumitir]] testadamente más d'un ciertu porcentaxe d'esclavos d'un dueñu. En cualquier casu nun podíen perpasar los 100.

== Arte y Lliteratura ==
* [[Ovidiu]] escribe un poema didáuticu: *Los remedios al amor''.

## Nacencies
* Apolonio de Tiana, filósofu de l'antigüedá.

* Deng Yu, xeneral y estadista de la Dinastía Han.

## Muertes
* Xulio César: fíu natural de Marco Vipsanio Agripa. Ñetu y fíu adoptivu de César Augusto.

* Fraates IV de Partia, rei de los partos.

## Referencies

## Enllaces esternos
9

:*Esti artículu ye pal *'añu 9**. Pal **númberu 9**, ver [[Nueve]]''.



== Fechos ==

=== Actual Asturies ===
* **Añu 9-10*'. Monumentu a [[Augustu]] na [[Campa Torres]] ([[Xixón]]), fechu cuasi de xuru pol gobernador la zona: [[Gnaeus Calpurnius Piso]].

=== Imperiu Romanu ===
* Fin de la revuelta en [[Iliria]]. Esta conviértese nuna [[Alministración provincial romana|provincia romana]].
* [[Panonia]] (moderna [[Hungría]]) sométese a la [[Derechu romanu|Llei Romana]].
* [[Setiembre]]: [[Alemaña]], [[batalla de la viesca de Teutoburgu]]. Los [[xermania|xermanos]] dirixíos por [[Arminiu]] derroten a trés [[Lexón romana|lexones romanes]], dirixíes por [[Varu]].
* Les Lexones: [[Legio II Augusta|Augusta]], [[Legio XX Valeria Victrix|Valeria Victrix]] y [[Legio XIV Gemina|Gemina]] son treslladaes a [[Xermania]] pa sustituyir a les Lexones destruyíes na [[batalla de la viesca de Teutoburgu]].
* El [[ríu Rin|Rin]] establezse como [[limes]] romanu pa xebrar los mundos llatino y xermanu.
* La derrota de [[Varu]] provoca problemes financieros al Imperiu que lu obliguen a cobrar dos nuevos impuestos: el 5% de les herencies -*vigesima hereditatum*- y el 1% de les ventes nel comerciu -*centesima rerum venalium''-.

### China
* Wang Mang funda la Dinastía Xin en China.

## Nacencies
* 17 de payares: Titus Flavius Vespasianus, emperador romanu.

## Muertes
* Publius Quinctilius Varus, xeneral romanu.

## Referencies

## Enllaces esternos
12

:*Esti artículu ye pal *'añu 12**. Pa otros emplegos del númberu **12''', ver Doce.

## Fechos

### Xudea
* Anniu Rufu ye nomáu Prefeutu de Xudea.
* Publiu Sulpiciu Quiriniu vuelve a Xudea pa convertise en conseyeru de Tiberiu.

### Roma
* L'exércitu d'Artáxides ye derrotáu polos romanos.
* Augustu ordena la mayor invasió d'Alemaña más alló de Rin.
* Xermánicu y Cayu Fonteyu Capitu cónsules romanos.

## Nacencies

* 31 d'agostu: Calígula, emperador romanu (m. 41).

## Muertes

## Referencies

## Enllaces esternos
10

:*Esti artículu ye pal *'añu 10**. Pal **númberu 10**, ver [[Diez]]. Pa otros emplegos, ver [[10 (dixebra)]]''.



== Fechos ==

=== Actual Asturies ===
* **Añu 9-10'''. Monumentu a Augustu na Campa Torres (Xixón), fechu cuasi de xuru pol gobernador la zona: Gnaeus Calpurnius Pisu.

### Continente européu
* Estinción de la dinastía griega de Bactria. 
* Iliria repártese ente Panonia y Dalmacia. 
* División de la tribu xermánica de los Irmiones.

### Imperiu romanu
* Publius Cornelius Dolabella, cónsul romanu.

## Nacencies
* Herón d'Alexandría, inxenieru griegu.

## Muertes

## Referencies

## Enllaces esternos
11

:*Esti artículu ye pal *'añu 11**. Pal **númberu 11*', ver [[Once]]. Pa otros emplegos, ver [[Once (dixebra)]]*.

## Fechos

#### Imperiu Romanu
* Xermania Inferior y el Rin son aseguraos por Xermánicu.
* Augustu abandona'l so plan de crar un borde defensivu nel Elba, col enfotu d'encontar defensa romana a lo llargo'l Rin y el Danubiu.

#### Asia
* Artában II de la Dinastía Arsácida conviértese en dueñu de Partia.
* Na India, Satakarni entama'l so reináu como Emperador del Imperiu d'Andhra Pradesh (11–29).

## Nacencies

## Muertes

* Marcu Antistiu Labéu, prominente xurista romanu

## Referencies

## Enllaces esternos