Mark Twain

**Samuel Langhorne Clemens** , conocíu pol seudónimu de **Mark Twain**, foi un popular escritor, orador y humorista norteamericanu. Escribió obres de gran ésitu como *[[The Prince and the Pauper]]* o *[[A Connecticut Yankee in King Arthur's Court]]*, pero ye conocíu sobremanera pola so novela *[[Les aventures de Tom Sawyer]]* y la so secuela *[[Les aventures de Huckleberry Finn]]*.

Twain creció en Hannibal (Missouri), llugar qu'utilizaría como escenariu pa les aventures de Tom Sawyer y Huckleberry Finn. Trabayó como aprendiz d'un imprentador y como caxista, y participó na redaición d'artículos pal periódicu del so hermanu mayor Orion. Dempués de trabayar como imprentador en delles ciudaes, fíxose pilotu navegante nel ríu Mississippi, trabayó con poco ésitu na minería del oru, y retornó al periodismu. Como reporteru, escribió una historia humorística, *La célebre xaronca saltarina del condáu de Calaveras* (1865), que se fixo bien popular y atraxo l'atención escontra la so persona a escala nacional, y les sos llibros de viaxes tamién fueron bien acoyíos. Twain atopara la so vocación.

Consiguió un gran ésitu como escritor y orador. El so inxeniu y sátira recibieron allabancies de críticos y colegues, y fíxose amigu de presidentes d'Estaos Xuníos, artistes, industriales y realeza europea.

Escarecía de visión financiera y, anque ganó enforma dineru colos sos escritos y conferencies, esbardiar en delles empreses y viose obligáu a declarase en bancarrota. Cola ayuda del empresariu y filántropu Henry Huttleston Rogers finalmente resolvió los sos problemes financieros.

Twain nació mientres una de les visites a la Tierra del cometa Halley y predixo que tamién diré con él»; morrió al siguiente regresu a la Tierra del cometa, 74 años dempués. William Faulkner calificó a Twain como «el padre de la lliteratura norteamericana».

## Biografía

### Primeros años

Samuel Langhorne Clemens nació'l 30 de payares de 1835 na pequeña población d'Estaos Xuníos de Florida, Missouri, a la que los sos padres, John Marshall Clemens (11 d'agostu de 1798 – 24 de marzu de 1847) y Jane Lampton Clemens (18 de xunu de 1803 – 27 d'ochobre de 1890), treslladárense dende'l condáu de Fentress (Tennessee) pa vivir cerca d'un prósperu tíu so, John Quarles, propietariu d'una tienda, una granxa y unos venti esclavos negros.

Yera'l sestu de los siete fíos de la pareya, pero solu trés de los sos hermanos sobrevivieron a la infancia: el so hermanu Orion (17 de xunetu de 1825 – 11 d'avientu de 1897), Henry, que morrió na esplosión d'una embarcación fluvial (13 de xunetu de 1838 – 21 de xunu de 1858) y Pamela (19 de setiembre de 1827 – 31 d'agostu de 1904). La so hermana Margaret (31 de mayu de 1830 – 17 d'agostu de 1839) finó cuando él tenía tres años, y el so hermanu Benjamin (8 de xunu de 1832 – 12 de mayu de 1842) morrió tres años más tarde. Otru hermanu, Pleasant (1828–1829), morrió con tan solu seis meses d'edá. Twain nació dos selmanes dempués del aproximamientu máximu a la Tierra del cometa Halley.

A los cuatro años d'edá, pocos meses dempués de la muerte de la so hermana Margaret, la so familia treslladóse a la cercana Hannibal (Missouri), puertu fluvial nel Mississippi, y ellí realizó los sos primeros estudios. Hannibal sirvió d'inspiración pal pueblu ficticiu de San Petersburgu en *[[Les aventures de Tom Sawyer]]* y *[[Les aventures de Huckleberry Finn]]*. Nesa dómina Missouri yera un estáu esclavista, y el mozu Twain taba familiarizáu cola institución de la esclavitú, tema qu'esploró más tarde nos sos escritos.

### Mocedá

El so padre finó de neumonía en marzu de 1847, cuando Samuel tenía 11 años. Dexó'l colexu ensin terminar los sos estudios (completara'l 5º grau), y al añu siguiente empezó a trabayar como aprendiz d'imprentador nun periódicu llocal. En 1851 aportó a tipógrafu y empezó a publicar delles esquises humorísticu y curtiu rellatos de viaxes nel *Hannibal Journal*, periódicu propiedá del so hermanu mayor, Orion. Cuando tenía 18 años colar de Hannibal; en 1853 el so hermanu mercó parte del *Journal* de Muscatine (Iowa), y ente 1853 y 1855 Samuel realizó diverses contribuciones en forma de rellatos de viaxe, mientres viaxaba y trabayaba como imprentador itinerante en Nueva York, Filadelfia, Saint Louis y Cincinnati. Tamién vivió y trabayó en Keokuk, Iowa, y unvió dellos artículos al diariu local. Afiliar al apocayá formáu sindicatu de tipógrafos International Typographical Union, y se formó a sigo mesmu en biblioteques públiques peles tardes, buscando mayor información que nuna escuela convencional. Con 22&nbsp;años tornó a Missouri.

Mientres un viaxe a Nueva Orleans ríu abajo pol Mississippi, viendo a Horace Y. Bixby, pilotu navegante de los típicos *[[riverboat]]s*, vapores de ruedes que saleaben per esi ríu, Twain decidió buscar trabayu él mesmu como pilotu. Tal como reparó darréu na so obra *[[Vida nel Mississippi]]*, el pilotu d'un barcu de vapor superaba inclusive al capitán en prestíu y autoridá, y yera una ocupación provechosa, con un salariu de 250&nbsp;dólares mensuales, una cantidá importante pa la dómina. Un pilotu de barcu de vapor fluvial precisaba tener un ampliu y detalláu conocencia sobre'l cambiante ríu y yera capaz de detenese en centenares de puertos y cais de madera. Samuel estudió meticulosamente más de 3000&nbsp;km del Mississippi mientres más de dos años hasta que consiguió la llicencia de pilotu fluvial en 1859. Mientres la so formación, Samuel convenció al so hermanu Henry por que trabayara con él. Henry morrió'l 21 de xunu de 1858 na esplosión del *Pennsylvania*, vapor nel que trabayaba. Samuel tuviera una premonición d'esta muerte nun realista suañu que tuviera un mes enantes, lo que fizo que s'interesara pola parasicoloxía; foi unu de los primeros miembros de la Society for Psychical Research (Sociedá pa la Investigación Psíquica). Samuel viose bien afeutáu y sintióse culpable mientres el restu de la so vida.

La so vida como pilotu fluvial foi curtiu; trabayó nel ríu hasta qu'españó la Guerra de Secesión d'Estaos Xuníos en 1861, y el tránsitu pol Mississippi foi acutáu. Missouri yera un estáu del sur d'Estaos Xuníos y tuvo representáu tantu nos gobiernos federal como confederáu mientres la guerra civil. Samuel y unos amigos sos xuniéronse como voluntarios a un grupu de milicianos confederaos, los Marion Rangers, mientres dos selmanes, primero qu'eslleiera la compañía.

### Viaxes

Twain axuntar col so hermanu Orion, qu'en 1861 fuera nomáu secretariu de James W. Nye, gobernador del Territoriu de Nevada, y dirixéronse escontra l'oeste. Dambos viaxaron mientres más de dos selmanes nuna dilixencia al traviés de les Grandes Llanures y los Montes Rocosos, visitando la comunidá mormona de Salt Lake City pel camín. Estes esperiencies sirviéronlu como inspiración pa *[[Pasando fatigues]]* y apurriéron-y material pa *La célebre xaronca saltadora del distritu de Calaveras*. El viaxe terminó en Virginia City, Nevada, onde se fixo mineru col enfotu de faese ricu rápido, anque ensin ésitu. Al añu siguiente atopó trabayu nun pequeñu diariu de la ciudá, el *Territorial Enterprise*, y foi ellí onde utilizó per primer vegada la so seudónimu: el 3 de febreru de 1863 robló una historia humorística sobre un viaxe, *Letter From Carson&nbsp;– re: Joe Goodman; party at Gov.&nbsp;Johnson's; music*, como «Mark Twain», adoptáu de la espresión *mark twain*, típica de los canto de trabayu de los negros nos *[[riverboat]]s* del ríu Mississippi, que significa «marca dos», en referencia a dos braces (3,6&nbsp;m), el caláu mínimu necesariu pa un navegación seguru.

Twain treslladóse a San Francisco (California) en 1864, inda como periodista. Ellí conoció a escritores como Bret Harte, Artemus Ward y Dan DeQuille, y pudo tener un romance cola moza poeta Ina Coolbrith.

El so primer ésitu como escritor llegó cuando'l so cuentu humorísticu *La célebre xaronca saltadora del distritu de Calaveras* publicar nun selmanariu neoyorquín, *The Saturday Press*, el 18 de payares de 1865. Foi un ésitu inmediatu, que-y dio reconocencia a nivel nacional. Un añu más tarde viaxó a les islles Sándwich (na actualidá les Ḥawai) como reporteru del *Sacramento Union*. Los sos diarios de viaxe fixéronse populares y sirviéronlu como base pa les sos primeres conferencies.

En 1867, un diariu local financió-y un viaxe pol Mediterraneu. Mientres el so periplu per Europa y Oriente Mediu, escribió una popular coleición de cartes de viaxe qu'en 1869 compiló sol títulu de *Los inocentes nel estranxeru*. Nesti viaxe conoció al so futuru cuñáu, Charles Langdon.

### Matrimoniu y fíos

Mientres el so viaxe pol Mediterraneu, Charles Langdon enseñó-y una semeya de la so hermana, Olivia, a la que llamaben davezu *Livy*; Twain afirmó namorase a la primer vista. Conocer en persona n'avientu de 1867 y empecipiaron un novialgu a lo llargo de 1868, calteníu sobremanera per carta; anque Olivia refugó la so primer propuesta de matrimoniu, al añu siguiente prometiéronse y en febreru de 1870 contraxeron matrimoniu en Elmira (Nueva York). Olivia provenía d'una familia rico pero lliberal, y al traviés d'ella Twain conoció a abolicionistes, socialista, ateos por principios y activistes polos Emancipación de la muyer derechos de les muyeres y la igualdá social como Harriet Beecher Stowe, Frederick Douglass y l'escritor y socialista utópicu William Dean Howells, col que entabló una fonda amistá.

La pareya instalar en Buffalo (Nueva York), nuna casa mercada pol padre de Livy, y el so primer fíu, Langdon Clemens, nació en payares de 1870. Nesa dómina Twain yera copropietariu del diariu *Buffalo Express*, nel que trabayó como editor y redactor.

La familia camudar a Hartford (Connecticut) en 1871, y en 1873 adquirieron los terrenes pa construyir la so nueva casa al norte de la ciudá, y na que s'instalaron en 1874. El 2 de xunu de 1872, al poco tiempu de treslladase a Hartford y enantes d'instalase na so nueva casa, el so fíu Langdon morrió de difteria con tan solo 19&nbsp;meses d'edá. Foi'l so únicu fíu home, pero Olivia dio a lluz a tres fíos: Olivia Susan (*Susy*, 1872–1896), Clara (1874–1962) y Jane (*Jean*, 1880–1909). El matrimoniu de los Clemens duró 34 años, hasta la muerte d'Olivia en 1904. Tola familia ta soterrada nel campusantu Woodlawn de Elmira.

Mientres los años 1870 y los años 1880, Twain y la so familia pasaben los branos en Quarry Farm, una casa en Elmira qu'adquiriera'l padre d'Olivia pa pasar les vacaciones y que a la so muerte heredó la so fía mayor, Susan. En 1874, Susan fixo construyir un estudiu de forma octogonal, dixebráu de la casa principal, por que'l so cuñáu tuviera un llugar sele onde escribir. Mientres los diecisiete años que pasaron en Hartford y los venti en Quarry Farm, Twain escribió munches de les sos noveles clásiques, como *[[Les aventures de Tom Sawyer]]* (1876), *[[The Prince and the Pauper]]* (1881), *[[Vida nel Mississippi]]* (1883), *[[Les aventures de Huckleberry Finn]]* (1885) y *[[A Connecticut Yankee in King Arthur's Court]]* (1889). 

Twain realizó un segundu viaxe a Europa, que describió nel so llibru de 1880 *Un vagamundu nel estranxeru*.

### Interés pola ciencia y la teunoloxía

Twain amosó a lo llargo de la so vida un gran interés pola ciencia, la investigación científica y les nueves teunoloxíes. Entabló una gran y enllargada amistá con Nikola Tesla, y dambos pasaron enforma tiempu xuntos nel llaboratoriu de Tesla.

Twain patentó tres inventos, como una Meyora de correes ajustables y desmontables pa la ropa» (pa sustituyir a los tirantes) y un xuegu sobre anécdotes históriques. El que tuvo un mayor ésitu comercial foi un llibru de semeyes autoadhesivas; tenía un pegamento secu nes páxines y solo teníase qu'amugar llixeramente enantes del so usu.

El so llibru *[[A Connecticut Yankee in King Arthur's Court]]* ta protagonizáu por un Viaxe al traviés del tiempu viaxeru nel tiempu de los Estaos Xuníos contemporáneos, qu'utiliza les sos conocencies científiques pa introducir la teunoloxía moderna na Inglaterra arturiana. Esti tipu d'argumentu convirtióse darréu nuna carauterística frecuente de la ucronía o historia alternativa, un subxéneru de la ciencia ficción.

En 1909, Thomas Alva Edison visitó a Twain na so casa en Redding, Connecticut y lo filmó. Una parte del metraxe utilizar en *The Prince and the Pauper* (1909), un curtiumetraxe de dos bobines.

### Problemes financieros

Twain siempres escareció de visión financiera y, anque ganó enforma dineru coles sos obres, perdió grandes sumes en diverses inversiones, xeneralmente en nuevos inventos y teunoloxía, bien especialmente na compositora Paige, máquina diseñada pa sustituyir al tipógrafu humanu nes imprentes, un inxeniu mecánicu bien avanzáu qu'ablucó mientres la so presentación pública, pero bien complexa y que precisaba constantes axustes; Twain invirtió nella ente 200&nbsp;000 y 300&nbsp;000&nbsp;dólares (una enorme cantidá de dineru pa la dómina) a partir 1880 y mientres los 14 años de la so participación, pero primero que pudiera ser perfeccionada quedó obsoleta pola introducción de la linotipia. L'escritor non solo perdió la mayor parte de los ingresos llograos polos sos llibros, sinón tamién una parte sustancial del heriedu de la so esposa.

Tamién perdió dineru cola empresa editora que creara en 1885, la *Charles L. Webster Company*, qu'esfrutó d'un gran ésitu inicial cola publicación de llibros como *Memories de Ulysses S. Grant* o'l so propiu *Les aventures de Huckleberry Finn*, pero que finalmente terminó en bancarrota.

Gracies a los sos escritos y conferencies, y a l'ayuda del so nuevu amigu Henry H. Rogers, Twain pudo recuperase económicamente. La so gran amistá con Rogers, directivu de la Standard Oil y un prominente empresariu y financieru, empecipiar en 1893 y duró hasta la so muerte, en 1909. Ente otres coses, Rogers fizo que Twain presentara una declaración de quiebra del so editorial y que tresfiriera los derechos d'autor de les sos obres a la so esposa, Olivia, pa torgar que los acreedores facer con ellos. Rogers fíxose cargu de les finances de Twain hasta consiguir pagar toles sos deldes.

En 1895 Twain entamó una xira de conferencies per Estaos Xuníos y alredor del mundu pa pagar la totalidá de les deldes a los sos acreedores, anque yá nun tenía obligación llegal de faelo. Sobre esta esperiencia publicó'l so últimu llibru de viaxes, *Siguiendo l'Ecuador* (1897), llibru que-y apurrió unos necesarios ingresos. Volvió a los Estaos Xuníos en 1900, ganando abondu dineru pa satisfaer les sos deldes.

### Últimos años

Nos sos últimos años de vida, Twain pasó por un periodu de depresión fonda, situación que se reflexó nos sos trabayos. En 1896 la so fía Susy, de tan solo 24 años d'edá, morrió de meninxitis. En viviendo tres años en Riverdale, Nueva York, la so esposa careció en 1903 y treslladáronse a Italia, buscando por encamientu médicu un clima más templáu; vivieron en *Villa di Quarto*, nes contornes de Florencia, hasta qu'Olivia finó en 1904 d'un paru cardiaco. Clara, la so fía mediana, casóse en 1909, pero la so fía pequeña, Jean, morrió la Nuechebona d'esi mesmu añu, probablemente por causa de un ataque epilépticu, y el so gran amigu Henry Rogers finó de secute víctima d'un ataque cerebral.

Ente 1906 y 1907, Twain publicó *Chapters from My Autobiography* a lo llargo de 25 entregues na revista lliteraria *[[North American Review]]*. En 1906 formó'l *Angel Fish and Aquarium Club*, un club pa rapaces a les que l'autor vía, en cierta forma, como nietes sustitutes. Más d'una docena de miembros del club teníen la edá d'ente 10 y 16 años; Twain intercambiaba correspondencia coles rapaces del *Angel Fish* y convidar a xugar, a conciertos y al teatru. En 1908 escribió que'l club yera «el mayor prestu de la so vida».

En 1907 recibió'l títulu de doctor honoris causa pola Universidá d'Oxford (Reinu Xuníu). La ceremonia d'entrega celebró'l 26 de xunu de 1907 cola asistencia d'un gran númberu d'altes personalidaes. Esti doctoráu foi un honor bien apreciáu por Twain.

En 1909 Twain dixo:

La so predicción cumplióse: Twain morrió en Redding (Connecticut) d'un ataque al corazón sobre les 6 de la tarde del 21 d'abril de 1910, a los 74 años d'edá, el día enantes del periheliu de la torna a la Tierra del cometa.

Al enterase de la muerte de Twain, el presidente William Howard Taft dixo:

El funeral de Twain celebrar na ilesia presbiteriana *Old Brick* en Nueva York, y foi soterráu na parcela de la familia de la so esposa nel Campusantu Woodlawn en Elmira (Nueva York).

## La so obra

Nos sos entamos como escritor, Twain escribía versos llixeros y humorísticos, pero evolucionó nun cronista de les vanidaes, hipocresíes y crueldaes de la humanidá. A metá de la so carrera, con *Huckleberry Finn* combinó un humor fértil con una narración sólida y cola crítica social. Twain foi un maestru del llinguaxe coloquial, y ayudó a crear y a popularizar una lliteratura d'Estaos Xuníos con personalidá propia, basada en temes y llinguaxe norteamericanos. Munches de les sos obres fueron prohibíes por distintos motivos; *[[Les aventures de Huckleberry Finn]]* prohibiéronse repetidamente a les escueles secundaries d'Estaos Xuníos, de cutiu pol so usu frecuente de la pallabra *[[nigger]]* («negru» o inclusive «negrata», n'inglés) pa referise a les persones de color, un términu que yera d'usu común nel periodu previu a la Guerra de Secesión nel llugar onde se desenvuelve l'aición de la novela y que los defensores d'esta obra argumenten que l'usu d'esi estereotipu forma parte de la satírica forma d'escribir del autor, pero que tamién puede tener una connotación racista y peyorativa.

Una rellación completa de los sos trabayos ye casi imposible de compilar debíu al enorme númberu de trabayos escritos por Twain (de cutiu en periódicos pocu conocíos) y el fechu de qu'utilizó dellos seudónimos distintos. Amás, una gran parte de los sos discursos y conferencies perdióse o nun llegó a trescribise; asina, la escoyeta de les sos obres ye un procesu inda inacabado. Los sos investigadores inda atopen na actualidá trabayos publicaos del autor.

### Primeros trabayos periodísticos y conferencies sobre viaxes
En 1863, cuando trabayaba nel periódicu de Virginia City *Territorial Enterprise*, Clemens conoció al abogáu Tom Fitch, redactor del periódicu de la competencia *Virginia Daily Union* y reputáu orador (conocíase-y como «picu d'oru» del Pacíficu); Twain atribuyó a Fitch ser la persona que-y dio'l so «primer lleición realmente provechosa» sobre como escribir. En 1866, Clemens dio una multitudinaria conferencia sobre les islles Sándwich (na actualidá les Ḥawai) en Washoe, Nevada y, anque Fitch consideró que'l so discursu fuera magníficu, dio dellos conseyos sobre ciertos puntos del discursu que al so entender tendría d'evitar nel futuru.

El primer trabayu importante de Twain, *La célebre xaronca saltarina del condáu de Calaveras*, foi publicáu nel *New York Saturday Press* col títulu *Jim Smiley and His Jumping Frog* el 18 de payares de 1865. Esti rellatu curtiu fíxose bien popular y atraxo l'atención escontra la so persona a escala nacional. Diba ser publicáu primeramente nun llibru d'Artemus Ward que compilaba rellatos sobre'l vieyu oeste, pero finalmente nun pudo ser incluyíu nel mesmu, probablemente por non llegar a tiempu pa la so inclusión.

Dempués d'esti españíu de popularidá, *The Sacramento Union* encamentó-y la xera d'escribir cartes sobre les sos esperiencies de viaxes pa publicar nel diariu, la primera de les cualos foi un trayeutu nel vapor *Ajax* nel so viaxe inaugural nes islles Sándwich. Estes cartes humorístiques fueron la xénesis del so trabayu col diariu de San Francisco *Alta California*, que lo nomó corresponsal nun viaxe de San Francisco a Nueva York pasando pela Canal de Panamá. Mentanto, diba escribiendo cartes que publicaba equí y allá, faciendo cróniques de les sos esperiencies col so carauterísticu humor burllono. El 8 de xunu de 1867 embarcar nel cruceru de prestar *Quaker City* nun viaxe de cinco meses y mediu de duración por Europa y Tierra Santa; frutu d'esta esperiencia ye'l so primera llibru de viaxe, *Los inocentes nel estranxeru* (*The Innocents Abroad*). Twain pasó una gran parte de la so vida nel estranxeru, y publicó en total cinco llibros de viaxes.

En 1872, Twain publicó la so segunda obra de lliteratura de viaxes, *Pasando fatigues* (*Roughing It*), en cierta midida una continuación de *Los inocentes nel estranxeru*. Ye una narración semiautobiográfica del so viaxe a Nevada y el tiempu que vivió nel Oeste norteamericanu; el llibru asonsaña la sociedá d'Estaos Xuníos y la del Oeste de la mesma qu'en *Los inocentes* criticaba distintos países d'Europa y Oriente Mediu. Na so siguiente obra caltién l'atención sobre la sociedá norteamericana de *Pasando fatigues*, pero céntrase más nos acontecimientos de la dómina. *La edá dorada: un cuentu de güei* (*The Gilded Age: A Tale of Today*), de 1874, constitúi un momentu importante na so carrera, pos marca la so transición dende los rellatos curtios y llibros de viaxe escontra la novela y obres de ficción de mayor complexidá; escribir col so vecín Charles Dudley Warner, y nella satiricen l'avaricia y la corrupción política tres la Guerra de Secesión. Ye l'únicu llibru que Twain escribió en collaboración.

Dos de les sos obres aprovecharon les esperiencies del autor como pilotu navegante nel ríu Mississippi. En *Vieyos tiempos nel Mississippi* (*Old Times on the Mississippi*), una serie de rellatos curtios publicaos primeramente na revista *Atlantic Monthly* en 1875, Twain pasa per alto munchos de los aspeutos sórdidos de la vida nel ríu y amuesa el romanticismu y heroísmu nos vapores de ruedes del Mississippi. Esta serie de rellatos son la base del so posterior *Vida nel Mississippi*.

### Afitamientu como escritor
La so siguiente publicación importante foi *[[Les aventures de Tom Sawyer]]* (*The Adventures of Tom Sawyer*, 1876), obra inspirada na so niñez, en Hannibal. Tom Sawyer tomaba como modelu al Twain neñu, con detalles de dos compañeros d'escuela, John Briggs y Will Bowen. Nel llibru apaez como personaxe secundariu Huckleberry Finn, inspiráu nun amigu de la niñez de Twain, Tom Blankenship.

*[[The Prince and the Pauper]]* (*The Prince and the Pauper*, 1881), anque l'argumentu utilizar con frecuencia nel cine y la lliteratura d'anguaño, nun foi bien recibíu. Narra la historia de dos chicos físicamente idénticos nacíos el mesmu día, y sirve de base a una reflexón social cuando'l príncipe y el méndigu intercambien los sos roles. *The Prince and the Pauper* foi la so primer obra de ficción histórica, y dalgunes de les sos llimitaciones atribuyir a la so falta d'esperiencia cola sociedá inglesa, y tamién al fechu de ser escrita dempués d'un gran ésitu.

*[[Les aventures de Huckleberry Finn]]* (*Adventures of Huckleberry Finn*, 1884), consolidar como unu de los escritores d'Estaos Xuníos más relevantes. Dellos autores considerar, xunto al *[[Moby-Dick]]* de Herman Melville, l'entamu de la llamada Gran Novela Norteamericana» y volvióse una llectura riquida en munches escueles, a lo llargo d'Estaos Xuníos. La revista d'Estaos Xuníos *[[Newsweek]]* incluyir ente los 100 meyores llibros de la historia, y una encuesta realizada en 2002, ente escritores de tol mundu, considerar tamién como una de les noveles más importantes de tolos tiempos. *Huckleberry Finn* ye una secuela de *Tom Sawyer* y tien un tonu más seriu que la so predecesora. La premisa principal de *Huckleberry Finn* ye la fe del nuevu en faer lo correcto, anque munchos crean que tea equivocáu. Dellos estudios indiquen qu'a mediaos de 1876, tres la publicación de *Tom Sawyer*, yá escribiera cuatrocientes páxines manuscrites de *Huckleberry Finn* y dexó de trabayar mientres siete años dempués d'esti primer impulsu creativu, terminando finalmente'l llibru en 1883; créese que tamién tuvo trabayando mientres esi tiempu en *The Prince and the Pauper* y otres noveles como *Un vagamundu nel estranxeru* (*A Tramp Abroad*), obra que narra un viaxe de Twain per Europa central y del sur. La parte final de *Huckleberry Finn* ye oxetu de discutiniu. Dalgunos, como'l críticu Leo Marx, cunten que Twain «perdió'l valor», y Ernest Hemingway dixo:

Sicasí, nel mesmu ensayu, Hemingway tamién escribió:

Cuando taba próximu a rematar *Huckleberry Finn*, publicó *[[Vida nel Mississippi]]* (*Life on the Mississippi*, 1883), trabayu basáu en gran parte nuna obra anterior, *Vieyos tiempos nel Mississippi*; esti llibru de viaxe y memories trata sobre los sos díes como pilotu navegante d'un vapor de ruedes nel ríu Mississippi, y les nueves esperiencies de Twain, tres el so vuelta ventidós años dempués. Nesta obra méntase la espresión *mark twain*, típica de los canto de trabayu de los negros nos *[[riverboat]]s* del Mississippi, que significa «marca dos», en referencia a dos braces (3,6&nbsp;m), el caláu mínimu necesariu pa un navegación seguru.

### Obres postreres
Tres la publicación de la so obra más importante, Twain empezó a centrase nes sos iniciatives empresariales pa calteneles vidables, y p'evitar les dificultaes qu'atopaba a la d'escribir. Concentrar na publicación de les memories del presidente Ulysses S. Grant per parte de la editorial qu'acababa de poner en marcha al pie del so sobrín políticu: la *Charles L. Webster & Company*. Estes memories tuvieron un gran ésitu comercial. Entremedias atopó tiempu pa escribir *La historia privada d'una campaña que fracasó* (*The Private History of a Campaign That Failed*, 1885) pa la revista *[[The Century Magacín]]*; nesta obra narraba la so participación mientres dos selmanes na milicia confederada mientres la Guerra de Secesión.

Darréu centróse na escritura de *[[A Connecticut Yankee in King Arthur's Court]]* (*A Connecticut Yankee in King Arthur's Court*, 1889), novela onde manifiesta per primer vegada la so decepción cola política. Escritu col mesmu estilu de ficción histórica» de *The Prince and the Pauper*, nesta obra amosaba lo absurdo de les normes políticu y social asitiándoles na corte del Rei Arturu. Empezó a escribilo n'avientu de 1885 y dexar dellos meses, hasta'l branu de 1887, terminándolo mientres la primavera de 1889.

Nesta dómina empezó a escribir artículos y comentarios frenéticamente, cada vegada con menos beneficios y munchos baxu distintos seudónimos, pa poder pagar les factures y caltener los sos negocios, pero nun foi abondu; acabó declarándose en bancarrota en 1894.

La so siguiente novela, *El bobu Wilson* (*The Tragedy of Pudd'nhead Wilson and the Comedy of The Extraordinary Twins*, 1894), escribir apriesa, yá que Twain intentaba desesperadamente evitar la quiebra. Ente'l 12 de payares y el 14 d'avientu de 1891, Twain escribió 60&nbsp;000 pallabres pa esta obra. Los críticos atribuyeron a estes prieses la causa de la mala organización de la novela, y les interrupciones constantes na trama. Hai paralelismos ente esta obra y los fracasos financieros de Twain, en concretu'l so deséu del personaxe principal d'escapar de les sos circunstancies y convertise n'otra persona. Como en *The Prince and the Pauper*, esta novela tamién narra la historia de dos chicos nacíos el mesmu día, qu'intercambien los sos papeles na vida.

En 1896 publica la novela *Alcordances personales de Xuana d'Arcu* (*Personal Recollections of Joan of Arc*), obra dedicada a la so esposa. A pesar de les crítiques recibíes, Twain manifestó que yera'l trabayu del que se sentía más arguyosu, y al que dedicó 12 años pa la so conclusión. Esta novela fuera un suañu dende la so mocedá, y dicía qu'atopara un manuscritu que detallaba la vida de Xuana d'Arcu cuando yera adolescente. Twain pensó qu'esta novela salvaría'l so editorial; el so amigu y conseyeru financieru, Henry H. Rogers, quitó-y esa idea de la cabeza y consiguió que dexara esi negociu, pero'l llibru publicóse igualmente.

Mientres esta dómina de grandes dificultaes financieres, Twain publicó delles crítiques lliteraries en periódicos pa llograr daqué de dineru. Ente estes crítiques destaca la so famosa burlla de James Fenimore Cooper, onde detallaba les ofienses lliteraries» d'esti autor. Convertir nun críticu desaxeradamente sogón, non solo d'otros autores, sinón tamién d'otros críticos. Otros autores víctimes de los ataques de Twain mientres esti tiempu (dende alredor de 1890 hasta la so muerte) fueron George Eliot, Jane Austen y Robert Louis Stevenson. Amás de ser un recursu pal so estilu de crítica lliteraria de «uñes y dientes», Twain diz en delles cartes y ensayos qu'él lo consideraba «escritura calidable», y pon énfasis na concisión, la eleición de les pallabres fayadices, y el so realismu.

La so esposa morrió en 1904 en Florencia, a onde treslladárense por causa de la enfermedá d'Olivia, y tres un tiempu Twain decidió publicar delles de les sos obres qu'a la so muyer, la so editora y censora *de facto* mientres tola so vida xuntos, nun lu acabaren de gustar. *[[El foresteru misteriosu]]* (*The Mysterious Stranger: A Romance*), que narra delles visites del sobrín de Satanás a la Tierra, ye la más conocida, pero nun llegó a publicar en vida de Twain. Atopáronse tres versiones ente los sos manuscritos, escritos ente 1897 y 1905, y por cuenta de los tracamundios ente los distintos manuscritos acabó publicándose un amiestu de versiones y hasta apocayá non pudo disponese de les versiones orixinales tal como les escribió l'autor.

Ente 1906 y 1907 publicó *Chapters from My Autobiography* al traviés de 25 entregues na revista lliteraria *[[North American Review]]*. Twain consideró que sería más entretenida si cuntaba la so vida al so antoxu y non n'orde cronolóxicu; dellos editores reestructuraron estos estractos d'una forma más convencional, esaniciando asina parte del humor de Twain. Primeramente solo publicáronse delles partes, yá que dexara instrucciones por que nun se publicar hasta 100 años dempués de la so muerte. El primer volume de l'autobiografía, de más de 736 páxines, foi publicáu pola Universidá de California en payares de 2010, 100 años dempués de la so muerte, atendiendo a los sos deseos. El llibru llueu se convirtió nun ésitu de ventes, lo que fai a Twain unu de los pocos autores que publicaron llibros nuevos con ésitu de ventes en tres sieglos, el XIX, el XX y el XXI.

## Obres

## Pensamientu

### Antimperialismu
Les idees de Twain volviéronse más radicales cola edá. En dellos comentarios, él mesmu reconoció que'l so pensamientu camudó y desenvolvióse a lo llargo de la so vida:

Nel *[[New York Herald]]* del 15 d'ochobre de 1900, y nel contestu de la guerra ente Filipines y Estaos Xuníos, Twain describe'l so tresformamientu y espertar políticu:

Antes de 1899 Twain yera un encesu imperialista. A finales de los años 1860 y a principios de los años 1870 faló con firmeza a favor de los intereses norteamericanos nes islles Ḥawai. A mediaos de los años 1890, como esplicó darréu, yera un encendíu imperialista. Quería ver l'águila norteamericana sobre l'océanu Pacíficu. Dixo que la guerra con España de 1898 fuera «*la guerra más honorable enxamás lluchada*». En 1899 camudó d'opinión, y a principios de los años 1900, hasta la so muerte en 1910, Twain foi'l vicepresidente de la «American Anti-Imperialist League» (Lliga Antimperialista Norteamericana), que s'opunxo a l'anexón de les Filipines per parte de los Estaos Xuníos y tenía «decenes de miles de miembros». Escribió munchos panfletos políticos pa esta organización. El so *Incident in the Philippines* (Incidente nes Filipines), publicáu póstumamente en 1924, foi en respuesta a la Masacre del Cráter Moru», onde morrieron seiscientos moros filipinos. Munchos de los sos escritos contra l'imperialismu escaecíos y non arrexuntaos apaecieron per primer vegada en forma de llibru en 1992.

En 1905, arriendes de la guerra ente Filipines y Estaos Xuníos, Twain escribió un rellatu curtiu pacifista tituláu *[[Oración de guerra]]* (*The War Prayer*), nel qu'argumenta que l'humanismu y la predicación del amor per parte del cristianismu son incompatibles cola guerra. El rellatu unviar a *[[Harper's Bazaar]]* pa la so publicación, pero'l 22 de marzu de 1905 la revista refugó la historia diciendo que «nun yera afecha pa una revista pa muyeres». Ocho díes más tarde escribió-y una carta al so amigu Dan Beard, al que-y lleera la historia, y díxo-y «*Nun creo que la oración publicar nel mio tiempu. Solo a los muertos déxase-yos dicir la verdá*». Como l'autor tenía un contratu n'esclusiva cola editorial Harper & Brothers, que se negó a publicar pol so calter polémicu na dómina, *Oración de guerra* permaneció inéditu hasta 1923. La obra reeditar nos años 1960 como parte del material de la campaña de protestes contra la Guerra de Vietnam.

Tamién foi críticu col imperialismu d'otros países. En *Siguiendo l'Ecuador* (*Following the Equator*), obra que Harper tamién se negó a publicar, espresa'l so «*odiu y condena del imperialismu de too tipu*». Foi bien críticu del imperialismu européu, sobremanera con Cecil Rhodes, qu'espandió'l Imperiu británicu, y de Leopoldu II de Bélxica; el so *Soliloquiu del rei Leopoldu* (*King Leopold's Soliloquy*) ye una sátira política sogón sobre la so colonia privada, el Estáu Llibre del Congo.

Sofitaba a los revolucionarios rusos contra los reformistes, argumentando qu'había que sustituyir al zar de forma violenta, porque de forma pacífica nun funcionar. Les sos simpatíes revolucionaries proveníen en parte pol frutu de pasaes revoluciones, como la guerra revolucionaria d'Estaos Xuníos, y fixo manifestaciones en defensa de les revoluciones nel sentíu de que siempres había motivu por que se produxeren:

### Relixón
Anque yera presbiterianu, dacuando foi Crítica a la relixón críticu cola relixón entamada y con dellos elementos del cristianismu escontra'l final de la so vida. Escribió, por casu, «La fe ye creer lo que sabes que nun ye», y «Si Cristu tuviera equí agora, hai una cosa que nun sería – cristianu». Sicasí, nel so maduror participó en discutinios relixosos y asistía a servicios relixosos, y recaldó fondos pa construyir una ilesia presbiteriana en Nevada en 1864, anque s'argumentó que solo lo fixo pola rellación que tenía col so hermanu Orion, miembru d'esa ilesia. La so teoloxía desenvolvióse a midida que encaraba les muertes de los sos seres queríos y la so propia mortalidá; les sos propies esperiencies y el sufrimientu de la so familia fixéron-y particularmente críticu cola llamada sanamientu al traviés de la fe, según coles idees de Mary Baker Eddy y la ciencia cristiana.

Twain xeneralmente evitaba publicar les sos opiniones más herétiques sobre la relixón en vida, y conócense a partir d'ensayos y histories que se publicar tres la so muerte. Nel ensayu *Three Statements of the Eighties* de la década de 1880, afirmaba que creía nun Dios toupoderosu, pero non en nengún mensaxe, revelaciones divines, llibros sagraos como la Biblia, la divina providencia nin el pagu d'una vida dempués de la muerte. Sigo que dixo que «la bondá, la xusticia y la misericordia de Dios manifestar nes sos obres», pero tamién que «l'universu gobernar por lleis estrictes ya inmutables», que determinen «cuestiones menores» como por casu quién muerre nuna epidemia. N'otros momentos escribió o faló de forma que contradicía una visión deísta estricta, como por casu profesando una creencia na Providencia. En dellos escritos posteriores, na década de 1890, foi menos optimista sobre la bondá de Dios, reparando que «si'l nuesu Creador ye toupoderosu pal bien o pal mal, nun ta bien de la cabeza». Tamién conxeturó sardónicamente que quiciabes Dios creara'l mundu con toles sos tortures por dalgún otru propósitu propiu, pero yera indiferente al respective de la humanidá, que yera demasiáu insignificante pa merecer la so atención.

En 1901 criticó les aiciones de William Scott Ament (1851–1909) porque Ament y otros misioneros cobraren indeminzaciones punitives en pueblos chinos dempués del Llevantamientu de los bóxers de 1900. Un artículu cola reaición de Twain ante los métodos de Ament foi publicáu na revista *North American Review* en febreru de 1901, *To the Person Sitting in Darkness* (A la persona que se sienta na escuridá), con exemplos del imperialismu en China, Sudáfrica, y cola ocupación d'Estaos Xuníos de les Filipines. Nun artículu posterior, *To My Missionary Critics* (A los mios críticos del misioneru) publicáu na mesma revista n'abril de 1901, sigue cola so crítica, pero esta vegada centrando los sos ataques non nel misioneru, sinón nos sos superiores, el Conseyu Norteamericanu de Comisarios pa Misiones Estranxeres.

Tres la muerte del autor, la so familia suprimió parte de la so obra que yera especialmente irreverente escontra la relixón convencional, cuantimás *Letters from the Earth* (Cartes dende la Tierra), que nun se publicar hasta que la so fía Clara camudó d'opinión en 1962 en respuesta a la propaganda soviética sobre'l fechu d'escondela. *The Mysterious Stranger*, de conteníu antireligioso, publicóse'l 1916. *Little Bessie*, una historia que faía risión el cristianismu, publicar por primer vegada na compilación de 1972 *Mark Twain's Fables of Man*. La so fía Clara comentó qu'escontra'l final de la vida'l so padre pensó enforma sobre la tema de la vida dempués de la muerte; la so fía dixo: «*Dacuando creía que la muerte acabar tou, pero la mayor parte del tiempu taba seguru d'una vida más allá*».

Mientres los sos años de trabayu nel Mississippi, Twain xunir a la francmasonería, y daquella probablemente suscribió la doctrina de la organización. Perteneció a la loxa Polar Star Non. 79 A.F.&A.M. con base en Saint Louis (Missouri), na que s'empecipió como Aprendiz el 22 de mayu de 1861, pasó al grau de Compañeru'l 12 de xunu, y algamó el grau de Maestru'l 10 de xunetu del mesmu añu; dempués foi releváu de la orde, darréu rehabilitáu en 1867 y finalmente dimitió n'ochobre de 1868.

### Derechos civiles y de los trabayadores
Foi un firme partidariu del abolicionismu y la emancipación, llegando a dicir que la Proclamación d'Emancipación de Lincoln «... non solo lliberó a los esclavos negros, sinón que tamién lliberó a los blancos.» Sostuvo que los homes que nun yeren de raza blanca nun recibieron xusticia nos Estaos Xuníos: «Vi chinos faltaos y maltrataos de toles formes más baxes y cobardes qu'una naturaleza degradada puede escurrir... pero nunca vi a un chinu vindicado nun tribunal de xusticia pol tratu inxustu recibíu.» Twain ayudó económicamente siquier a dos persones de color, una por que pudiera asistir a la Yale Law School y a otra p'asistir a una universidá del sur y faese predicador.

Foi partidariu incondicional de la emancipación de la muyer y defensor activu del sufraxu femenín. Tuvo especial relevancia'l so famosu discursu del 20 de xineru de 1901 *Votes for Women*, nel qu'esixía la concesión del derechu al votu de les muyeres. 

Twain yera almirador de l'autora, activista política y oradora sordociega Helen Keller. Conocer, xunto a la so profesora Anne Sullivan, nuna fiesta en Nueva York l'iviernu de 1894; Twain esmolecióse porque la so precaria situación financiera nun afectara a los sos estudios y presentar al so amigu Henry Rogers, que, xunto a la so muyer, pagó la educación de Keller nel Radcliffe College.

Escribió de forma emponderadora sobre los sindicatos de la industria de los *[[riverboat]]s* en *[[Vida nel Mississippi]]*, y los sos escritos lleer nos locales sindicales décades más tarde. Sofitó'l movimientu obreru, especialmente a unu de los sindicatos más importantes, los *Knights of Labor*. Nun discursu qu'escribió pa ellos en 1886, dixo:

## Legáu
Más de cien años dempués de la so muerte, el legáu de Twain perdura en tol mundu, especialmente n'Estaos Xuníos. Nel so honor, diverses escueles reciben el so nome, como la Escuela Primaria Mark Twain en Houston, que tien una estatua del autor sentáu nun bancu, o la Escuela Media Mark Twain en Nueva York, según diversos centros d'educación secundaria en dellos estaos norteamericanos, como la Escuela Secundaria Samuel Clemens en Schertz, cerca de San Antonio, Texas, y otres estructures, como la ponte Mark Twain Memorial Bridge, asitiáu sobre'l ríu Mississippi cerca d'Hannibal. El Exércitu de los Estaos Xuníos cuenta con una instalación alcontrada nel distritu de Südstadt n'Heidelberg, Alemaña, que recibe'l nome de Mark Twain Village.

Esisten diversos premios nel so honor. En 1998, el Centro John F. Kennedy pa les Artes Escéniques creó'l Premiu Mark Twain al Humor Americano, que se concede añalmente. El Premiu Mark Twain ye un premiu concedíu añalmente a un llibru pa neños que cursen del cuartu al octavu grau pola Asociación de Bibliotecarios Escolares de Missouri. La Universidá Stetson en DeLand (Florida) patrocina'l Taller de Nuevos Autores Mark Twain cada branu na collaboración col Mark Twain Boyhood Home & Museum en Hannibal; el programa ta abiertu p'autores nuevos qu'estudien ente los graos cinco y ocho. El muséu tamién patrocina'l Premiu Docente Creativu Mark Twain.

Dellos edificios acomuñaos a la vida del autor, incluyíes dalgunes de les sos múltiples viviendes, fueron calteníos como museos. El so llugar de nacencia caltiénse en Florida. El Llar de la Infancia y Muséu de Mark Twain en Hannibal (Missouri) caltién l'escenariu de dalgunos de los trabayos más conocíos del autor. La casa de l'amiga de la so infancia Laura Hawkins, de la que se diz que foi la inspiración pal so personaxe ficticiu Becky Thatcher, caltiénse como la «Thatcher House». En mayu de 2007 abrir al públicu una meticulosa reconstrucción de la casa de Tom Blankenship, qu'inspiró'l personaxe de Huckleberry Finn. La casa familiar que construyeron en Hartford (Connecticut), onde él y la so esposa criaron a los sos trés fíes, ye caltenida y abierta al públicu como la Casa de Mark Twain.

El asteroide descubiertu en 1976 denomináu *[[2362 Mark Twain]]*, recibió esti nome nel so honor. Emitiéronse dellos sellos postales n'honor del autor y de les sos obres nos Estaos Xuníos.

L'actor Hal Holbrook creó un espectáculu unipersonal llamáu *Mark Twain Tonigh*, monólogu que realizó con regularidá mientres más de 57 años. L'emitíu pola CBS en 1967 apurrió-y un Premiu Emmy. De les tres temporaes en Broadway (1966, 1977 y 2005), cola primera consiguió un Premiu Tony.


## Referencies

## Bibliografía utilizada
* 
* 
* , dixitalización del llibru: 
* , dixitalización del llibru: 
* 
* 
* 

## Bibliografía adicional
* 
* 
* 
* , dixitalización del llibru: 

## Enllaces esternos

* 
*