Llingües d'Hondures

Les llingües nel actual territoriu honduranu esistieron dende los entamos de les civilizaciones qu'habitaron el territoriu, ente elles: Castellán (idioma oficial), Chorti, Crioulo das ilhas da Baía, Garifuna, Lenca, Miskito y LESHO (llingua de chapultepec).

## Estudios
Realizáronse dellos estudios sobre les llingües falaes n'Hondures, ente ellos los siguientes:

- *Diccionario Hondureño* (Catracho)
En 1899, Alberto de Jesús Membreño Vásquez, publicó'l primer Diccionariu honduranu col títulu de *Hondureñismos. Vocabulario de los provincialismos de Hondures*, nutríu con gran parte de los vocablos y espresiones recoyíos en *[[Botica del pueblo|La botica del pueblo]]* del doctor Francisco Cruz Castro.

Na ventena segunda edición del *[[Diccionario de la Real Academia Española]]*, 2001, l'AHL fixo una pervalible aportación al mundu de fala hispana: 1.950 *hondureñismos* fueron incorporaos. Yá na edición ventena primer, 1992, rexistrábense 302. Asina, cuenta con unos dos mil 782 incluyendo 400 xentilicios hondureños, lo que convierte a los hispanofalantes hondureños n'unu de los mayores aportantes d'elementos léxicos nuevos nesa edición del diccionariu.

### Diccionariu: ''Te conozco, mosco''
Igualmente, *Te conozco, mosco - Diccionario del pensamiento popular hondureño* (premiu Rei Xuan Carlos I de la Cooperación cultural española n'Hondures nel 2013), de Juan Ramón Saravia, arrexuntó más de 2.700 vocablos propios d'Hondures.

### ''Diccionario de las Lenguas de Hondures'' DLH

Nel 2013, y tres 4 años de trabayu coordináu pol Dr. Victor Manuel Ramos, l'Academia Hondurana de la Llingua AHL presenta'l *Diccionario de las Lenguas de Hondures*, rellenáu pol portal dedicáu diversidá llingüística d'Hondures, con accesu a los diccionarios de *Hondureñismos* y de les *Llingües d'Hondures DLH*.

## Llingües falaes n'Hondures
N'Hondures fálense decenes de llingües, antes de la conquista española, la llingua más falada yera la llingua lenca, depués de la conquista, la llingua más falada pasó a ser el castellán.

### Llingües lencas

La llingua de los lencas honduranos, conocida como o tamién denominada *lenca*, considérase una llingua estinguida. Porque yá ta en peligru d'estinción, tien una población de 300 a 594 habitantes. La so llocalización xeográfica atopar ente los departamentos occidentales d'Hondures, como lo son: Lempira, Intibucá, La Paz, coles mesmes atópense en menor cantidá nos céntricos departamentos de: Santa Bárbara, Comayagua, Francisco Morazán y Valle.

La relixón nativa de los lencas yera una relixón politeísta que vía la realidá dende un puntu de vista animista, creía nel nahualismo y los dioses taben entamaos xerárquicamente..

### Idioma chortí

Los chortíes falen una llingua de la familia mayense y del grupu chol. Perdieron la llingua chol y adoptaron la llingua española.

### Idioma garífuna

Son la resultancia del amiestu d'esclavos africanos (que naufragaron en dos buques en 1655 y otru que naufragó en 1675) colos indios caribes (los amerindios, quien teníen diverses llingües llamaes llingües caribes), asina s'aniciaron los caribes negros quien apoderaron la isla de San Vicente hasta 1797, cuando fueron espulsaos polos ingleses escontra Roatán y Trujillo.

### Etnia isleños

Les Islles de la Badea tán compuestes por islles mayores llamaes Utila, Roatan y Guanaja y les sos islles menores o castros llamaos Morat, Barbareta, Santa Elena y Cayos Cochinos. Tán allugaos na mariña norte d'Hondures.

La so llingua ye l'inglés criollu. Importáu dende Inglaterra ya Irlanda, cuando los pirates y corsarios tuvieron estes tierres, cuando atacaben a los barcos del Imperiu español.

### Llingua tawahka o sumu

Según estudios consultaos, la llingua tawahka y la misquita son abondo asemeyaes na so estructura morfolóxico y sintáctico, anque nun tienen enforma léxicu de mancomún. Dambes llingües pertenecen al grupu macro-chibcha, grupu llingüísticu d'orixe suramericanu. Supónse qu'en feches bien alloñaes los antepasaos de los tawahkas, misquitos y les cañes (otru grupu emparentáu), emigraron dende lo que güei ye Colombia pasando pol ismu de Panamá. Los tawahkas llamen a la so llingua twanka, qu'amuesa una semeyanza cola denominación que, a principios del sieglu XVII los españoles dieron a los indios de la zona del Guayape-Guayambre: tahuajcas.
La llingua materna d'esti pueblu ye'l tawahka, pero tamién falen misquito y l'español, anque entá tienen cierta dificultá pa falar español.

### Llingua tolupan

### Idioma Payo

Ellos autodenomínense "pech" que significa "xente", términu que ye usáu pa referise solamente a ellos; pal restu de la población utilicen los términos pech-akuá (la otra xente) o bulá que quier dicir ladín. Lehmann y Greenberg consideren que la llingua pech apuerta del chibcha, anque dalgunos otros llingüistes considerar como una llegua aisllada.

### Etnia Misquita

Ye un grupu étnicu mesoamericanu que tien el so propiu idioma, qu'ocupó parte del territoriu d'Hondures y El Salvador dende tiempos precolombinos.

En tiempos de la conquista española solamente trés lencas son nomaos nos documentos d'esa dómina: Llixu, Entepica y Lémpira.

### Castellanu

La llingua más falada n'Hondures anguaño ye'l castellán. El so nome provién de la llingua onde nació l'idioma, la rexón de Castiella. N'Hondures esiste una variante del castellán llamáu Español Honduranu o tamién llamáu Castellán Honduranu.

### Idioma matagalpa

Ye una llingua estinguida de la familia "misumalpa" que foi l'idioma principal de les tierres altes centrales de la república de Nicaragua, y del departamentu d'El Paraísu na república d'Hondures.

N'El Paraísu, foi denominada la llingua de los "Chatos" y "Sules" mesmos d'esi departamentu honduranu.

## Clasificación
Les autóctones d'Hondures, como se mentó, clasifíquense usualmente en seis families llingüístiques. Dalgunes de les llingües tán mal documentaes, sicasí, paez que toles llingües documentaes n'Hondures pueden clasificase con razonable seguridá. Dalgunes de les llingües tán anguaño estinguíes (y equí señálense col signu †). Na tabla indiquen los territorios onde les diverses llingües faláronse, anque na actulidad les llingües sumieron de munchos de los departamentos señalaos. La siguiente llista recueye 12 llingües ente llingües vives y llingües estinguíes:

## Ver tamién
* Llingües caribe
* Historia d'Hondures
* Consulta'l portal dedicáu diversidá llingüística d'Hondures, con consultes a los diccionarios de *Hondureñismos* y de les *Llingües d'Hondures DLH* de l'Academia Hondurana de la Llingua AHL.

## Referencies

## Enllaces esternos
* UNITEC
* UNITEC sobre etnies honduranes
* FAO - Perfil xeneral d'Hondures
*