open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xudaísmu ortodoxu

El **xudaísmu ortodoxu** ye una de les grandes cañes de la relixón xudía na actualidá, xunto col xudaísmu conservador o *masortí* y el xudaísmu reformista. Estremar d'elles pola so adhesión rigorosa a la *[[halajá]]*. Escarez d'una autoridá doctrinal central dexando cierta variación na práutica. 

## Divisiones doctrinales

D'alcuerdu a la so actitú escontra la cultura contemporánea, el xudaísmu ortodoxu estrémase informalmente en xudaísmu ortodoxu modernu, que busca afaer hasta dalgún puntu les sos práutiques y estudios a la situación social contemporánea, anque ye firme con al respective de la *halajá*; el sionismu relixosu, qu'amiesta'l xudaísmu ortodoxu col sionismu; y el xudaísmu *[[haredí]]*, que refuga toa innovación que los sos líderes consideren contraria al espíritu de la Torá.

Les divisiones doctrinales nesti sentíu nun s'afitaron hasta alredor del sieglu XVIII, cuando, sol influxu de la Ilustración, ciertos sectores de la comunidá xudía refugaron la segregación impuesta poles práutiques relixoses convencionales y buscaron integrase —pese al entós dominante antisemitismu— nes comunidaes nacionales, replantegando en términos munches vegaes racionalistes les tradiciones y creencies relixoses. El refugu a esti movimientu definió la ortodoxa. Xudaísmu ortodoxu ye un nome creáu nel sieglu XIX pa referise al xudaísmu tradicional n'oposición a les nueves corrientes que, sol discursu de la modernidá, ensayaron maneres de dixebrar al xudaísmu de la so histórica implicancia práutica (conocida sol nome de *[[halajá]]*).

## Creencies
El xudaísmu ortodoxu basa les sos creencies nos trece principios de fe de Moisés Maimónides.

## Práutica
El xudaísmu ortodoxu empónse principalmente pola *[[halajá]]* o llei xudía especificada nel Talmud y codificada nel *[[Shulján Aruj]]*. Estos de la mesma básense na Torá, la llei del Pentateucu. De toles corrientes del xudaísmu, el xudaísmu ortodoxu ye la que más sigue les lleis de la tradición oral, una y bones esta foi apurrida por Dios, nel monte Sinai y della salen toles lleis xudíes.

La muyer nel xudaísmu ortodoxu cumple un rol bien importante, yá que según esta corriente, l'home precisa a la muyer (y non al aviesu), la muyer conéctase constantemente con Dios ente que l'home tien que rezar con 10 persones pa llegar al mesmu nivel.

## Pueblu xudíu
Considérase que de los 13 millones de xudíos actuales son sefardinos (10&nbsp;%), mizrajíes (30&nbsp;%) y asquenazíes (53&nbsp;%); sicasí, na práutica esisten distintes formes de xudaísmu, tales como xudaísmu ortodoxu, conservador, progresista, reconstruccionista y reformista.

## Ver tamién
* Haredí
* Xudaísmu hasídicu
* Off the derech

## Referencies

## Enllaces esternos
Om

**Om** o meyor trescritu como **Oṃ** (tamién *Auṃ* trescritu n'AFI ə̃ũ) (ॐ) ye unu de los mantras más sagraos de les relixones dhármicas (como'l hinduismu y el budismu).

Simboliza'l divín Brahman y l'universu enteru.

Tamién se-y denomina:
* *omkara* ('sílaba om')
* *aum* (analís de la lletra *o*, que nel idioma sánscritu xeneralmente ye la conxunción de les lletres *a* y *o*)
* ॐ en silabariu devanágari.

## Significáu
Esta sílaba tamién se llama'l *udgīthá* ('cantar fuerte') o'l *praṇava mantra* ('oración vibrante', siendo *praṇauti* o *praṇo* 'faer un rumor vibrante'), pos ye considerada polos hindús el soníu primordial, principiu de la mayoría de los mantres, pallabres o soníos divinos y poderosos.

El *oṃ* ye'l símbolu de lo esencial nel hinduismu.
Significa unidá colo supremo, la combinación de lo físico colo espiritual.
Ye la sílaba sagrada, el primer soníu del Toupoderosu, el soníu del que remanecen tolos demás soníos, yá sían de la música o del llinguaxe divín.
Munches persones (ensin necesidá de ser parte de la relixón) utilicen el simbolismu pa espresar unión de cuerpu, mente y espíritu.

## Nes escritures védiques
Nes escritures *[[Upanishad]]* esta sílaba sagrada apaez como un soníu místicu consideráu poles escritures como la verdadera base de cualesquier otru mantra (himnu sagráu).

D'alcuerdu a la *[[Taittiriya-upanishad|Taitiriia-upanisad]]*, Prayapati (otru nome del dios creador Brahmá) meditó nos trés lletres del mantra *Oṃ* (*a, o* y *m*) y asina-y surdieron los trés *[[Vedás]]* (el Rig, el Sama y el Átharva), y tamién les trés pallabres *bhūr* (Tierra), *bhuva* (atmósfera) y *suah* (cielu).

La sílaba *Oṃ* tamién representa'l Trimurti ('trés formes') de Brahmá, Vishnú y Shivá.

Según los shivaístas, el tambor de Shivá produció esti soníu Oṃ, y al traviés d'él salieron los siete notes de la octava musical, esto ye: *sa, re, ga, ma, pa, dha, nin*. Gracies a esti soníu, Shivá crea y destrúi l'universu.

*Oṃ* ye coles mesmes la forma sonora del atman (alma o Dios).

Les *[[Upanishad]]* declaren que tou, lo esistente y lo non&nbsp;esistente, pue ser controláu al pronunciar esta sílaba sagrada *Oṃ*.
Los hinduistes creen que'l mantra *Oṃ* ye eficaz pa esaniciar los errores nos sacrificios de fueu y d'otros tipos.
La meditación nel *Oṃ* satisfai toles necesidaes y lleva al *[[moksa (hinduismu)|moksha]]* (lliberación espiritual).
Casi tolos rezos y llectures sagraes son precedíos pola pronunciación del *Oṃ*. Munchos investigadores y esoteristas atopen una sinonimia ente la pallabra sánscrita Oṃ y la pallabra hebrea **אמן** = Amén.

## Ver tamién
* *[[Aum namah shivaya]]* (mantra shivaísta)
* Autosugestión
* Mantra
* Meditación
* *[[Om mani padme hum]]* (mantra budista)
* Yoga

## Referencies

## Enllaces esternos

* IATTM.net (sanamientu mántrica tibetana).
* Om Radio
Íshwara

**Íshuara** ye un conceutu relixosu nel hinduismu, que se refier al supremu controlador.

## Nome sánscritu y etimoloxía
* *īśvara*, nel sistema AITS (alfabetu internacional pa la treslliteración del sánscritu).
* ईश्वर, en escritura devanágari del sánscritu.
* Pronunciación:
** *[ishuará]* (siendo la sh pronunciada como en Shakespeare), n'idioma sánscritu.
** *[íshuara]* o *[íshuar]*, n'inglés y en dellos idiomes modernos de la India.
* Etimoloxía: capaz de faer, capacitáu para, responsable, espuestu a.
** Una etimoloxía más llibre failo derivar de *ishá:* propietariu, posesor, daquién que ye dafechu dueñu de daqué (amu), capaz de, poderosu, supremu, gobernante, soberanu, amu, señor, maríu. Ye común ver en testos sobre hinduismu'l so significáu controlador supremu’.

### Nomes rellacionaos
* Íshuarí: femenín de Íshuara, que s'utiliza particularmente nel shaktismu;
** *īśvarī*, nel sistema AITS (alfabetu internacional de treslliteración sánscrita);
** ईश्वरी, n'escritura devanágari.
* Īswara, n'idioma malayu.
* Phra Isuan, en tailandés.

## Descripción

### Nel hinduismu
Úsase nun sentíu monoteísta (refiriéndose al únicu dios), o como un simple ishta-deva (‘deidá adorable’, l'adoración a una estatua como representación d'un dios inmanente y astractu) nun sentíu monista (qu'afirma que Dios y les almes son lo mesmo).

Íshwara tamién s'usa pa designar a un señor en sentíu mundanu (a cualquier propietariu poderosu, o rei).
Esi usu tamién s'atopa n'idioma inglés.

Otra manera xenérica de dirixise a Dios nel hinduismu ye Bhagaván (‘que tien opulencies’).

; Nes doctrines hinduistes

Ente les seis doctrines hinduistes, tantu sankhia como mimamsa nun creen nel conceutu d'un íshwara controlador supremu.
Sicasí sí creen nél les cuatro doctrines monoteístes: yoga, vaisheshika, vedanta y niaia.

### Nel budismu
Nel budismu, el términu *ishuará* ta representáu por exemplu como Avalokitéshuara, que significa un ser poderosu anque non omnipotente.

## Ver tamién
* Para Brahman
* Conceutos de Dios

## Referencies
Sri Gurú Granth Sahib Ji

El ***Sri*** ***Gurú Granth Sahib*** ***Ji*** ye'l llibru santu del sikhismu. En gurmukhi escríbese . Pa los sijs, el *Gurú Granth Sahib* *Ji* nunca foi namái un llibru, sinón un gurú (maestru) real que los guía al traviés de la vida. Los sijs consideren que'l llibru santu ye'l so gurú perpetuu.
* *Gurú* (lliteralmente ‘pesáu, grave’ en sánscritu; lo contrario a *laghú:* ‘llivianu’). Una etimoloxía estrayida del *Adwaia Tāraka Upanishad* diz que se forma a partir de dos pallabres: *gūdhá* (‘escuridá’) y *ruchi* (‘llustre, rellumanza, guapura, complaciente, prestosa, un tipu de coitu’).
* *Grantha* significa ‘testu’ (opuestu a *artha:* ‘significáu’); tantu en sánscritu, como en gurmukhi y shahmukhi;
* *Sahib* ye un términu de respetu en hindi; n'árabe significa ‘compañeru’
Tien 1430 páxines y contién les pallabres de 5 de los 10 Gurúes del sikhismu (o —como se diz n'inglés— *The Sikh Gurus*); y dellos otros santos d'otres relixones, incluyíes el hinduismu, el islamismu, y les relixones Kabirpanthi y Ravidasi.

Munches vegaes utiliza la espresión *[[Adi Granth]]* pa referise al *Gurú Granth Sahib*.
Pero en realidá'l *Adi Granth* ye solo la porción del *Granth*, que compiló Gurú Arjan en 1604.
Dacuando esti términu utilizar de manera indistinta polo que ye importante ver el contestu nel cual utilízase.

El *Granth* foi alzáu al grau de gurú viviente en 1708 pol postreru de los maestros sij, Gurú Gobind Singh. Antes de finar, Gurú Gobind Singh indicó que los sijs teníen de tratar al *Adi* *Granth* como'l so próximu gurú.

## Referencies

* *Sri Guru Granth Sahib* (versión n'inglés) por Dr. Gopal Singh. World Book Centre, 1960.

## Enllaces esternos

* Sri Guru Granth Sahib n'español
* GranthSahib.com (*Gurú Granth Sahib*).
* Edición completa en biblioteca auditiva del Guru Granth Sahib (66 hores) y el so significáu 
* Sri Guru Granth Sahib en www.sikhismguide.org 
* Shri Guru Granth Sahib Completu en MP3 con audiu d'alta calidá
* 400 aniversariu de Sri Guru Granth Sahib
Relixón tradicional china

*Pal artículu sobre la práutica de les relixones polo xeneral en datu'l país China ver: [[Relixón na República Popular China]].*

La **relixón tradicional china** ye la relixón mesma y autóctona del pueblu chinu. Ye una relixón politeísta y con ciertos elementos del xamanismu y ta fondamente influyida pol budismu, el confucianismu y el taoísmu. 

El so númberu ye malo de calcular una y bones les fontes varien ente 880 millones y 390 millones, amás nes encuestes y censos del gobiernu chinu polo xeneral les persones afíliense como budistes o taoístes si ye que s'afilien acasu. Siendo una relixón sincrética, resulta malo d'estremar la de les otres tradiciones espirituales chines más entamaes.

## Creencies

La relixón tradicional china, en términos xenerales, ye una forma de politeísmu y sincretismu qu'inclúi la veneración de los ancestros, el cultu a dioses naturales ya inclusive a astros como la lluna y el sol, estrayendo del budismu, el taoísmu y el confucionismo gran parte de la so doctrina espiritual. En munchos casos, santos taoístes, budes y dioses chinos entemécense. Parte de la relixón inclúi la bruxería realizada per parte d'homes especializaos.

## Dioses

* Guan Yu (關羽), dios de la verdá y la llealtá.

* Baosheng Dadi (保生大帝), Gran Emperador de la vida.

* Cai Shen (財神) dios de la salú y el bienestar.

* Hu Ye (虎爺 "Señor Tigre"), un espíritu guardián.

* Matsu (媽祖), la diosa patrona de los marineros.

* Shangdi (上帝) (llit. Emperador Supremu)

* Cheng Huang (城隍), deidaes proteutores

* Sun Wukong (孫悟空，齊天大聖)； "El Rei Monu"

* El to Di Gong (土地公, tǔ dì gōng), dios de la tierra.

* Wenchangdi (文昌帝 "Emperador de la cultura"), dios del estudiu.

* Xi Wangmu (西王母), "Reina Madre del Oeste" 

* Yuexia Laoren (月下老人) "Vieyu na lluna"

* Zao Shen (灶君|灶神), dios de la cocina

* Zhusheng Niangniang (註生娘娘 "Diosa de la Nacencia"). Diosa de la fertilidá.

## Demografía

La relixón tradicional china ye siguida por millones de persones tantu na China continental como en Taiwán y nes comunidaes chines en tol mundu. El gobiernu chinu ye oficialmente llaicu, y namái patrocina con cierta reserva al confucianismu y al budismu. Nel casu de Taiwán, les estadístiques oficiales del gobiernu aducen que la mayoría de la población ye formalmente budista. A pesar d'esto la influencia cultural de la tradición relixosa china ye apreciable.

## Ver tamién
* Relixones orientales
* Budismu
* Taoísmu
* Confucianismu
* Sintoísmu

## Referencies

## Enllaces esternos
Avesta

El ***Avesta*** ye una coleición de testos sagraos de l'antigua Persia, pertenecientes a la relixón zoroastriana y redactaes en avésticu.

Dizse que'l "Avesta" atópase escritu en Llingua Zend. Ésta sería una llingua primixenia constituyida poles partícules de bien de llingües yá conocíes. Asina, la Llingua Zend sería una llingua muncho más universal, yá que entiesta bien de soníos yá conocíos pol home contemporaneu. Ente los principales fonemes que constitúin la Llingua Zend, destáquense los siguientes vocablos: "Sra", "yrie", "mla".
 
El *Avesta* calteníu hasta los nuesos díes ye una coleición de testos llitúrxicos qu'apenes algama la cuarta parte del *Avesta* completu, tal que foi compilado na dómina sasánida. Una descripción del *Gran Avesta*, compuestu por 21 *nask* (llibros), tresmitiósenos nos llibros octavu y novenu del *[[Denkard]]* (enciclopedia del mazdeísmo). 

Yá nel sieglu XIX afayóse qu'ente los testos llegaos hasta nós hai una pequeña parte, que constitúi'l corazón de la lliturxa, escrita nuna llingua más antigua que'l restu del *Avesta*. Estes partes son los *[[gathas]]* (cantares), nun tipu de versificación similar a la de los himnos védicos, y el *Yasna Haptanhaiti*, escritu na mesma llingua, pero en prosa. Estes partes más antigües vienen atribuyéndose tradicionalmente a Zoroastru, pero la realidá histórica d'esti personaxe ye cuestionable y la so autoría de les *gathas* nun se pudo probar.

Nun hai nenguna edición completa del *Avesta*. La más utilizada y meyor ye la de Geldner, anque la más antigua de Westergaard ye daqué más completa, magar namái utiliza los manuscritos disponibles en biblioteques europees. Traducciones fiables más o menos completes son namái la de Darmesteter al francés y la de Wolff al alemán. Nun hai nenguna traducción fiable al español.

## Coleiciones
El *Avesta* llitúrxicu componer de trés grandes coleiciones:

* *[[Yasna]]* ("sacrificiu"), testos de la ceremonia básica zoroástrica.
* *[[Jorda Avesta|Jorda Avesta o Xwardag Abastag]]* (pequeñu Avesta), celebraciones menores a divinidaes menores. 
* *[[Videvdad]]*', llei pa caltener alloñaos a los *[[daeva|daeves]]* (cognáu de *[[devas (dioses de la India)|devas]]*, los dioses de la India), qu'en Persia yeren los xenios malinos causantes de la impureza. Conxuntu de prescripciones de pureza.

## Otru conteníu del Avesta
* *[[Visprad]]* ("toles normes"), subdividíu en 24 seiciones, con elementos rituales.
* *[[Yasts]]* ("himnos"), dedicaos a les divinidaes.
* *Neragestan* ("preceptos sobre'l cultu"), con rituales.
* *Hadojt Nask* ("llibru de les escritures"), describe'l alma dempués de la muerte.
* *Aogemadaeca* ("aceptamos", sobre la muerte.
* *Afrin i Zardust* ("bendición de Zoroastru").

## Ver tamién
* Idioma avéstico

## Bibliografía
* 

## Referencies

## Enllaces esternos

* Avesta-Archive.com (archivu dixital del Avesta).
* http://www.avesta.org Avesta.org (traducción de testos del *Avesta*).
* Videvdad.com  (proyeutu de traducción).
Imperiu oyo

L**'imperiu oyo** foi un estáu yoruba qu'ocupó lo que güei ye l'oeste y el norte de Nixeria. Establecíu nel sieglu XIV, convertir n'unu de los estaos más vastos del África precolonial colos que s'atoparon los esploradores europeos. L'imperiu foi la potencia rexonal ente mediaos del sieglu XVII y finales del sieglu XVIII, exerciendo la so influencia sobre'l Reinu de Dahomey y otros reinos de lo que güei ye Nixeria, Benín y Togu.

## Bibliografía
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*Easley, Dr. Larry. "The Four Forest States of Africa." Oyo Empire. Southeast Missouri State University, Cape Girardeau. 2 Mar. 2009.

## Referencies

## Enllaces esternos
Estaos ḥausa

Los **estaos ḥausa** o **reinos ḥausa** fueron una serie de ciudaes estáu independientes asitiaos ente'l ríu Níxer y el llagu Chad. La tradición ḥausa recuerda les llexendaries aventures de Bayajidda, de quien se diz que llegó dende Bagdag (o otru llugar d'Oriente Próximu) y fundó los estaos ḥausa. El idioma ḥausa espandir mientres el periodu de los estaos ḥausa.

## Ḥausa Bakwai
Los reinos ḥausa empezaron como siete estados con una mitoloxía común, siendo los sos fundadores los fíos d'una Reina. Son conocíos como los Bakwai ḥausa, que significa los Siete ḥausa. Estos estaos yeren:

*Daura ? - 1806
*Kano 998 - 1807
*Katsina c. 1400 - 1805
*Zazzau (Zaria) c. 1200 - 1808
*Gobir c. 1000 - 1808
*Rano c. 1000 - 1800s? 
*Biram c. 1100 - 1805

## Banza Bakwai
La crecedera y posteriores conquistes de los Bakwai ḥausa resultó na fundación d'un númberu adicional d'estaos, trazando los distintos gobernantes el so llinaxe hasta una concubina del padre ḥausa fundador, Bayajidda. Por eso conózse-yos como Banza Bakwai, que significa Bastardu o Falsu Siete. Los Banza Bakwai adoptaron munches de los costumes ya instituciones de los Bakwai ḥausa, pero yeren consideraos como reinos copiaos pola xente non ḥausa. Estos estaos incluyíen los siguientes:

*Zamfara
*Kebbi
*Yauri (tamién llamáu Yawuri)
*Gwari (tamién llamáu Gwariland)
*Kororafa (un estáu Jukun)
*Nupe (de la xente Nupe)
*Ilorin (un estáu Yoruba)

## Cénit
Los reinos ḥausa remanecieron nel sieglu XIII como vibrantes centros comerciales, compitiendo col Imperiu de Kanem y l'Imperiu de Malí. Los sos principales productos d'esportación yeren el cueru, l'oru, el testil, la sal, la nuez de cola, les correes p'animales y la henna. Sacante por aliances menores, les ciudaes estáu ḥausa funcionaben de manera independiente. Les rivalidaes xeneralmente tornaron la formación d'una autoridá centralizada.

## Cayida

A pesar d'una crecedera relativamente constante, les ciudaes Estáu yeren vulnerables a l'agresión y, a pesar de que la inmensa mayoría de los sos habitantes yeren musulmanes escontra'l sieglu XVI, fueron atacaos por yihadistes musulmanes ente 1804 y 1808. En 1808 l'últimu estáu haysa foi finalmente conquistáu por Usman dan Fodio ya incorporáu al Califatu Sokoto ḥausa-fulani.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Britannica
*Art & Life in Africa
*BBC
*Amana Online The Fulani Empire of Sokoto
*Amana Online Hausaland and the Ḥauses
Sultanatos del Decán

Los **sultanatos del Decán** ye'l nome col que se conoz a la miríada de reinos, principaos, territorios autónomos y estaos vasallos musulmanes que poblaron el pandu del Decán, nel centru y sur de la India, dende la cayida del Imperiu Chalukya Occidental, en 1189, hasta la conquista de práuticamente tol subcontinente a manes d'Aurangzeb, l'emperador mogol, mientres el so reináu ente 1658 y 1707. N'ocasiones el términu, a pesar del so significáu, tamién puede incluyir los territorios de relixón hindú.

Dalgunos de los estaos más representativos fueron la Dinastía Yadava, l'Imperiu Hoysala, el Principáu d'Anegundi —futuru Imperiu Vijayanagara—, l'Imperiu Chalukya Occidental y el sultanatu Bahmani, amás de los socesores d'esti postreru.

## Ver tamién
*Sultanatu de Delhi

## Referencies

## Enllaces esternos
Reinu sij

L**'Imperiu sij** foi un reinu ente los años 1799 y 1849, con capital en Gujranwala (ente 1799 y 1802) y en Lahore (ente 1802 y 1849). Foi'l primer estáu que tuvo al sikhismu como relixón oficial. Los sijes independizar del Imperiu durrani y crearon el suyu propiu. La Compañía de les Indies orientales quixo conquistar l'imperiu, lo que supunxo una serie de batalles que desmembraron l'imperiu, produciéndose'l fin d'este nel añu 1849, pasando a manes de los británicos.

Nos archivos oficiales siguió utilizándose el persa, pero la llingua más falada yera'l panyabí, la relixón yera'l sikhismu, anque tamién se practicaba l'islamismu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Guerres anglo-neerlandeses

Les **guerres anglo-neerlandeses** fueron una serie de conflictos militares armaos de los sieglos XVII y XVIII, ente'l Reinu d'Inglaterra (Reinu de Gran Bretaña mientres la Cuarta Guerra anglo-holandesa) y les Provincies Xuníes de los Países Baxos, coles mires de controlar les rutes comerciales marítimes. Son conocíes como les **Guerres neerlandeses** (*Dutch wars*) n'Inglaterra y como les **Guerres ingleses de mar** (*Engelse Zeeoorlogen*) nos Países Baxos.

Mientres el sieglu XVII, Inglaterra y les Provincies Xuníes enfrentar nes siguientes guerres coloniales:

:* La Primer Guerra anglo-neerlandesa ente 1652 y 1654;
:* La Segunda Guerra anglo-neerlandesa ente 1665 y 1667;
:* La Tercer Guerra anglo-neerlandesa ente 1672 y 1674.

Avanzáu'l sieglu XVIII hubo otru conflictu ente'l Reinu de Gran Bretaña y les Provincies Xuníes:

:* La Cuarta Guerra anglo-neerlandesa ente 1780 y 1784.

Y en el sieglu XIX:

:* La Guerra anglo-neerlandesa de Java, llibrada ente 1810 y 1811 na islla de Java.

## Referencies

## Enllaces esternos
Hetmanatu cosacu

El **Hetmanato** (, *Hetmánschyna* Військо Запорозьке) foi un estáu cosacu alcontráu nes rexones centrales y noroccidentales d'Ucraína mientres 1649 y 1775. Establecióse como resultáu de la rebelión de Jmelnytsky, mientres 1648-1654, dirixendo a los reximientos cosacos del Sich de Zaporozhia y a tropes compuestes por población ucraniana contra Polonia-Lituania. El primer *[[Hetman]]* foi Bogdán Jmelnitski, que gobernó ente 1648 y 1657.

## Historia
En 1654 pasó a la soberanía de los zares de Rusia, como resultancia del Tratáu de Pereyáslav (Pereyáslavska Rada), y pol Tratáu de Andrúsovo (Andrúsiv) en 1667, nel que s'estrema'l territoriu ente Rusia y Polonia. Esta división causó la guerra civil n'Ucraína, ente los distintos partíos cosacos, que termina a la fin del sieglu XVII. Nel sieglu XVIII el territoriu del Hetmanato taba llindáu a Ucraína del marxe esquierdu. En 1764 l'autonomía del estáu cosacu y el cargu de *[[Hetman]]* foi abolíu por Catalina la Grande. La so capital foi Chihirin, depués Baturin y Hlújiv.

El Hetmanato como estáu estender na mayor parte de la Ucraína central y una pequeña parte de Rusia, incluyendo los actuales óblast ucraínos de Cherníhiv, Poltava y Sumy (ensin la porción sureste), los territorios de la vera oriental del óblast de Kiev y Cherkasy, según les partes occidentales del rusu óblast de Briansk.

## Ver tamién
* Sich de Zaporozhia
* Sich del Danubiu
* Guvernia de la pequeña Rusia (1764–81)

## Referencies

## Enllaces esternos
Kanatu de Kazán

El **Kanato de Kazán** (en tártaru: Qazan xanlığı; en rusu: Казанское ханство) (1438-1552) foi un estáu tártaru asitiáu nel territoriu de l'antigua Bulgaria del Volga con capital en Kazán. Entendía les actuales repúbliques ruses de Tatarstan, Mari El, Chuvasia, Mordovia, y parte de les d'Udmurtia y Baskortostán.

Foi fundáu pol kan Ulugh Muhammad en 1437 o 38 como la Horda d'Oru, qu'acabaría desintegrada. Una teoría alternativa suxer que, a finales del sieglu XIV o principios del XV, los antiguos territorios de Bulgaria del Volga (Kazán Ulús o Ducáu de Kazán dientro de la Horda d'Oru) consiguieron esfrutar d'una relativa independencia. El principáu yera autónomu y yera gobernáu por una dinastía búlgara. Ulugh Muhammad usurpó'l tronu con ayuda de la nobleza local. Hai signos de que la tresferencia de poder remató sol mandatu del fíu de Mohammed, Mahmud, en 1445.

## Kanes de Kazán

Los gobernantes del kanato de Kazán fueron (la llista nun ta completa):
* ? — Ghiasetdín de Kazán - como gobernante de *Ghiasetdín Ulús* (distritu), non del kanato;
* 1438-1446 — Ulugh Muhammad (Olug Moxammat, Ulug Mohammad, Oluğ Möxämmät, Ulu Mukhamed);
* 1446-1466 — Maxmud (Mäxmüd, Mahmudek, Mahmud, Makhmud);
* 1466-1467 — Xalil (Xälil, Khalil ibn Mahmud);
* 1467-1479 — Ibrahim (İbrahim);
* 1479-85 — Ilham (İlham, Ğäli, Ghali, Ali) (1ª vegada);
* 1485-86 — Moxammat Amin (Möxämmät Ämin, Möxämmädämin, Muhammad Amin) (1ª vegada);
* 1486-87 — Ilham (2ª vegada);
* 1487-96 — Moxammat Amin (2ª vegada);
* 1496-97 — Mamuq (Mamıq, Mameq, Mamuk);
* 1497-1502 — Ghabdellatif *(Ğäbdellatíf*, Abd Al-----Latyf, Abdul Latyf) ;
* 1502-18 — Moxammat Amin (3ª vegada); Remata la dinastía d'Olug Moxammat.

* 1518-21 — Shahgali (Şahğäli, Shah Ali) (1ª vegada);
* 1521-25 — Sahib Giray (Säxibgäräy, Sakhib-Girey);
* 1525-32 — Safa Giray (Safagäräy, Safa-Girey) (1ª vegada);
* 1532-35 — Cangali (Canğäli, Jan Ali, Can Ali);
* 1535-46— Safa Giray (2ª vegada);
* 1546 — Shahgali (2ª vegada);
* 1546-49 — Safa Giray (3ª vegada);
* 1549-51 — Utamesh (Utamesh Giray, Ütämeşgäräy, Ötemiş, Otemish, Utyamysh) Soyembika (Söyembikä) como gobernante y rexente;
* 1551-52 — Shahgali (3ª vegada);
* 1552 — Yadegar Moxammad (Yadegär Möxämmät, Yadigar Muhammad, Yadygar);

## Referencies

## Enllaces esternos
Guerra Livona

La **Guerra Livona** de 1558-1583 foi un conflictu militar bien llargu ente Dinamarca, Polonia, Rusia y Suecia pa controlar la rexón histórica de Livonia, actuales Estonia y Letonia.

Na década de 1550, la confederación de Livonia fuera debilitada pola Reforma, ente que la so vecina Moscovia oriental creciera en fortaleza dempués de ganar a los musulmanes Janes de Kazán y Astracán.

El zar rusu Iván IV de Rusia esixó enormes impuestos: cuarenta mil táleros, que la confederación de Livonia tenía que pagar a la Orde de Dorpat. El conflictu termina cola invasión rusa de 1558. Les tropes ruses ocuparon Dorpat y Narva, poniendo sitiu a Reval. La meta del zar rusu yera tener l'accesu vital al mar Bálticu.

Esta aición yera contraria a los intereses d'otros países. En 1561, debilitada la orde de Livonia, ésta atopábase esvalixada pol Tratáu de Vilnius, ente que les sos tierres fueron asignaes a Lituania (Curlandia), Suecia (Estlandia) y Dinamarca (Ösel). L'últimu Maestre de la orde de Livonia, Gotthard Kettler, convertir nel primer gobernante (vasallu) del Estáu lituanu ducáu de Curlandia, más palantre Mancomunidá Polacu-lituana.

Erico XIV de Suecia y Federico II de Dinamarca unviaron tropes pa protexer los sos nuevos territorios adquiríos. En 1561, el conseyu de la ciudá de Reval n'Estonia foi apurríu a Suecia. Reval convertir nel puestu avanzáu pa otres conquistes sueques nel Bálticu oriental. Escontra 1562, Rusia atópase en guerra colos reinos de Polonia y de Suecia. Los exércitos de los zares tuvieron primeramente ésitos, tomando Pólotsk (1563) y Pernau (1575) y conquistando enforma territoriu de Lituania, hasta llegar a Vilnius.

Refugando ufiertes de la paz de los sos enemigos, el Zar atopar nuna posición difícil alredor de 1579, cuando Opríchnina atayara a xeitu la economía rusa, ente que Lituania xuniérase con Polonia (1569) y adquiriera un líder enérxicu, Esteban I Báthory (1576). Esti non solo reconquistó Pólotsk de Batory, sinón que tamién punxo'l sitiu a Pskov (1581-82). En 1581, un exércitu de mercenarios de Suecia baxu Pontus De La Gardie conquistaron la ciudá estratéxica de Narva.

Finalmente, en 1582, la paz de Yam Zapolski foi roblada ente Rusia y Polonia, arrenunciando la primera a les sos demandes sobre Livonia. L'añu siguiente tamién se robló la paz con Suecia. Según el Tratáu de Plussa, Rusia perdía Narva y la mariña meridional del golfu de Finlandia, siendo ésti'l so únicu accesu al mar Bálticu. La situación invirtióse parcialmente doce años más tarde, según el Tratáu de Tyávzino, qu'acabó nuna nueva guerra ente Suecia y Rusia.

La guerra arruinó la economía de Rusia y sentó parte de les bases de lo que depués foi'l Periodu Tumultoso.

## Referencies

## Enllaces esternos
Zarato rusu

El **Zarato rusu** (en rusu: *Русское царство*, Rússkoie tsarstvo) ye'l nome oficial del Estáu rusu dende tomar del títulu de Zar por Iván IV en 1547 hasta la fundación del Imperiu rusu por Pedro'l Grande en 1721. Foi'l socesor del Principáu de Moscú. Con tal nome venceyáronse tolos territorios rusos qu'en tal dómina taben llibres de la dominación de naciones estranxeres. Delles fontes referir a esti Estáu como **Zarato moscovita**.

## Zares del Zarato rusu (1547-1721)
* Iván IV (Iván el Tarrecible) (1547-1584)
* Simeón Bekbulátovich (1575-1576) (col títulu de Gran Príncipe de Toa Rusia, gobernador ficticiu designáu y empobináu por Iván IV)
* Teodoro I (1584-1598)
* Borís Godunov (1598-1605)
* Teodoro II (1605)
* Demetrio II (1605-1606)
* Basilio IV (1606-1610) (Vasili Shuiski), **postreru de la [[Rúrikovich|dinastía de Rúrik]]**
* Vladislao IV de Polonia (1610-1613; en 1634 oficialmente terminó les sos demandes)
* Miguel I (Miguel III de Rusia) (1613-1645), **primero de la [[Dinastía Romanov|dinastía Románov]]**
* Alejo I (1645-1676)
* Teodoro III (1676-1682)
* Sofía, rexente (1682-1689)
* Iván V (1682-1696) (soberanu mutuu con Pedru I)
* Pedru I (1682-1721) (soberanu mutuu con Iván V)

## Llinia temporal de los gobernantes del Zarato


Preset = TimeHorizontal_AutoPlaceBars_UnitYear
ImageSize = width:760

colors =
 id:offWhite value:rgb(0.97,0.97,0.97)
 id:paleGray value:rgb(0.86,0.86,0.86)
 id:darkGray value:gray(0.6)
 id:baroqueBlue value:rgb(0.6,1,0.6)

BackgroundColors = canvas:offWhite

Period = from:1547 till:1721
ScaleMajor = unit:year increment:20 start:1547 gridcolor:paleGray

LineData =
 at:1547 color:darkGray layer:back
 at:1578 color:darkGray layer:back
 at:1650 color:darkGray layer:back
 at:1699 color:DarkGray layer:back
 at:1721 color:DarkGray layer:back

Define $bold = fontsize:M shift:(10,-7)

BarData=
 barset:Keisarit

PlotData=
# set defaults
 width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:baroqueBlue

 barset:Keisarit

 from:1547 till:1584 text:"Iván IV"
 from:1584 till:1598 text:"Teodoro I" 
 from:1598 till:1605 text:"Borís I"
 from:1605 till:1605 text:"Teodoro II"
 from:1605 till:1606 text:"Dimitri I" 
 from:1606 till:1610 text:"Basilio IV" 
 from:1610 till:1610 text:"7 boyardos"
 from:1610 till:1612 text:"Vladislao IV" 
 from:1613 till:1645 text:"Miguel I"
 from:1645 till:1676 text:"Alexis I"
 from:1676 till:1682 text:"Teodoro III" 
 from:1682 till:1689 text:"Sofía I"
 from:1682 till:1696 text:"Iván V" 
 from:1682 till:1721 text:"Pedru I" 



## Ver tamién
* Príncipe de Moscovia
* Zares de Rusia
* Alquisiciones territoriales de Rusia

## Referencies

## Enllaces esternos
Guerra ruso-turca

El términu **guerra ruso-turca** referir a dalgún de los conflictos armaos asocedíos ente l'Imperiu otomanu y l'Imperiu rusu:

* Guerra ruso-turca (1568-1570)
* Guerra ruso-turca (1571-1574)
* Guerra ruso-turca (1676-1681)
* Guerra ruso-turca (1686-1700) parte de la Guerra de la Lliga Santa.
* Guerra ruso-turca (1710-1711)
* Guerra ruso-turca (1735-1739) 
* Guerra ruso-turca (1768-1774) 
* Guerra ruso-turca (1787-1792) 
* Guerra ruso-turca (1806-1812) 
* Guerra ruso-turca (1828-1829) 
* Guerra ruso-turca (1853-1856) 
* Guerra ruso-turca (1877-1878)
* Guerra ruso-turca (1914-1918) parte de la Primer Guerra Mundial.

## Referencies

## Enllaces esternos
Guerra polaco-rusa

**Guerra polacu-rusa** referir a dalgún de los conflictos ente Polonia (incluyida la Mancomunidá de Polonia-Lituania) y Rusia.

## Referencies

## Enllaces esternos
Era de la información

La **Era de la Información** (tamién conocida como **Era Digítal** o **Era Informática**) ye'l nome que recibe'l periodu de la historia de la humanidá que va amestáu a les teunoloxíes de la información y la comunicación. L'empiezu d'esti periodu acomuñar cola revolución dixital, magar tien los sos antecedentes en teunoloxíes como'l teléfonu, la radio o la televisión, que fixeron que'l fluxu d'información volviérase más rápidu que'l movimientu físicu.

## Historia

El desenvolvimientu de la comunicación y de la tresmisión d'información ye una de les carauterístiques especiales de la nuesa civilización desque s'inventó la imprenta de tipos móviles escontra 1450 por Johannes Gutenberg, que al dexar producir llibros masivamente supunxo un gran impulsu al caltenimientu y tresmisión d'información, idees y cultura.

Esti impulsu viose reforzáu nel sieglu XIX cola apaición de la prensa escrita y la comunicación por cable (telégrafu y teléfonu), siguíos nel sieglu XX pola apaición de medios de comunicación de mases como la radio y la televisión, y finalmente la informática y el internet, que favorecen una sociedá basada na conocencia (y paralelamente, una economía de la conocencia). 

A nivel académicu desenvuélvense les teoríes de la información, que son teoría xeneral de sistemes y teoría de la cibernética, que tienen como función estudiar cómo llograr faer llegar los mensaxes con mayor eficacia a un públicu cada vez mayor, más críticu, esixente o a cencielles enchíu ya insensible. La unión de les telecomunicaciones y el tratamientu de la información crean la disciplina conocida como telemática.

## Ver tamién

* Marshall McLuhan
* Stewart Brand
* Manuel Castells
* Teoría de la información
* Hipótesis de los trés sectores
* Economía de la conocencia

## Referencies

## Enllaces esternos

* Sociedá de la información: ¿Cómo atayar la fienda dixital? - Diagonal 
* "la Sociedá de la Información y la Conocencia Dalgunos esllindes imprescindibles", Delia Crovi (UNAM)
* "la Sociedá de la Información y la Conocencia - Ente l'optimismu y l'esperecimientu", Delia Crovi (UPEMOR)
*¿De la Sociedá de la Información a la(s) Sociedá(ye) de la Conocencia ? , Jordi López (UCM,2010)
* Deprendimientu dialógico na sociedá de la información, Ramón Flecha (CREA)
* Observatoriu de la Sociedá de la Información en Méxicu
* Blogue sobre cultura dixital .
* "El cambéu asocede" - Videu en YouTube que fala sobre cómo la era de la información ta camudando radicalmente la nuesa vida.
Segunda Guerra Bóer

La **Segunda Guerra Bóer** foi un conflictu ente'l Reinu Xuníu y los fundadores de les repúbliques independientes del Estáu Llibre d'Orange y la República Sudafricana, nel nordeste de Sudáfrica.

## Historia
La guerra, que duró dende'l 11 d'ochobre de 1899 al 31 de mayu de 1902, empezó col intentu de la Corona británica de xunir les dos repúbliques, riques en xacimientos de diamantes, oru y fierro. Los bóeres, quien ocupaben la rexón dende 1830, llucharon por caltener la so independencia. Los británicos ven nesi nacionalismu un peligru a la dominación del Reinu Xuníu nel sur d'África.

La guerra puede estremase en cuatro fases principales.

De primeres, la supremacía ye de los bóeres, qu'empiecen la guerra. Invaden la colonia del Cabu, amás de sitiar ciudaes importantes y anexonar territorios británicos. Pero, en 1902, desenvuélvese la contraofensiva inglesa. La superioridá británica n'homes y armamentos ganó a los bóeres.

Les tropes ingleses afararon y quemaron tou tipu de propiedaes mientres la guerra. Los bóeres prindaos (homes, muyeres y neños) fueron movíos a campu de concentración, onde morrieron cerca de 20.000 persones. Les noticies sobre'l tratamientu inhumanu dadu polos británicos a los prisioneros intensificaron la imaxe negativa de Reinu Xuníu ante la comunidá internacional. Unos 116 572 homes, muyeres y neños bóeres fueron movíos a campos de concentración, más unos 120 000 africanos negros. Por cuenta de les dures condiciones de los campos, aproximao'l 25 % de los bóeres (27 927 bóeres, de los cualos 22 074 yeren neños menores de 16 años) y el 12 % de los africanos presos morrieron (14 155, anque dalgunos alzar hasta los 20.000).

Cola Paz de Vereeniging, roblada'l 31 de mayu de 1902, les repúbliques fueron incorporaes al Imperiu británicu y, en 1910, xunir a les colonies del Cabu y Natal pa constituyir la Unión Sudafricana.

## Ver tamién
* Guerres de los Bóer

## Referencies

## Bibliografía
* Gooch, John. *The Boer War: Direction, Experience, and Image*. Routledge, 2000. ISBN 071465101X. ISBN 9780714651019.
* Raugh, Harold Y. *The Victorians at War, 1815-1914: An Encyclopedia of British Military History*. ABC-CLIO, 2004. ISBN 1576079252. ISBN 9781576079256.

## Enllaces esternos
Califatu de Sokoto

El **Califatu de Sokoto** o **Imperiu Fulani** foi un califatu independiente islámicu suní n'África Occidental. Foi fundáu mientres la Yihad Fulani en 1804 por Usman dan Fodio, foi unu de los imperios más poderosos d'África subsaḥariana antes de la conquista europea y de la subsiguiente colonización. El califatu permaneció mientres el periodu colonial y darréu, anque con un poder amenorgáu.

## Contestu
Los fulani son un pueblu tradicionalmente nómada, dedicáu al llendo de ganáu, cabres y oveyes, que pueblen les tierres de campera ente distintes ciudaes y pueblos d'África Occidental. A partir de la medría del comerciu na zona, un importante númberu de fulani tamién s'estableció en pueblos, formando una minoría distintiva.

Los fulani fixéronse mayoritariamente musulmanes a midida que tamién se convertíen los gobernantes de la mayor parte de los estaos qu'habitaben les comunidaes fulani. L'Islam de los gobernantes d'estos estaos yera abondo fráxil, sicasí, y llueu recuperaron el animismu nacionalista cuando se sentíen amenaciaos. Ente los sieglos XVII y XVIII, los fulani empezaron distintos llevantamientos contra los gobernantes que los primíen. Estos establecieron asina un númberu de pequeños, y de normal de curtia vida, emiratos nel oeste del Sahel.

Los estaos más poderosos de la rexón yeren les ciudaes estáu ḥausa. Estes teníen importantes poblaciones fulani, quien yeren xeneralmente consideraos ciudadanos de segunda. A midida que los sieglos fueron escurriendo, sicasí, los ḥauses y los fulani integrárense de manera significativa. Unu de los estáu ḥausa más marxinales yera'l de Gobir. Probe y na periferia de les tierra ḥauses, yera gobernáu por un herederu del defunto Imperiu songhai. Esti dominiu taba carauterizáu pol so despotismu tantu escontra los llabradores fulani como ḥauses.

## Yihad fulani

## Ver tamién
* Comerciu árabe d'esclavos
* Yihad
* Yihads fulani

## Bibliografía
*Johnston, Hugh A.S. *Fulani Empire of Sokoto.* London: Oxford University Press, 1967. ISBN 0-19-215428-1.
*Stilwell, Sean. *Paradoxes of Power: The Kano "Mamluks" and Male Royal Slavery in the Sokoto Caliphate, 1804-1903.* Portsmouth: Heinemann, 2004. ISBN 0-325-07041-5.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Web Pulaaku/Sokoto
*Sokoto
*British Sokoto Conquest - 1903
Llenes en China de 1931

Les **Hinchentes en China de 1931** o **Hinchentes del ríu Mariellu de 1931** fueron una serie d'hinchentes que se producieron na República de China. Los hinchentes considérense xeneralmente ente unu de los desastres naturales más mortíferos enxamás rexistraos, y casi con toa seguridá'l más mortíferu del sieglu 20 (cuando se descuentan les pandemies y fames). Les estimaciones del total de númberu de muertos foi de 209,558 a ente 3,9 millones y 5 millones.

## Referencies
Terremotu de Tangshan de 1976

El **terremotu de Tangshan de 1976** tuvo llugar na ciudá de Tangshan, China, el 28 de xunetu de 1976 y tuvo una magnitú de 7.5 graos na escala de Richter. Foi'l más grave terremotu que tuvo'l mundu modernu en rellación de vides perdíes, matando (según datos oficiales) 242&nbsp;419 persones, pero delles fontes non oficiales indiquen que la cifra podría ser hasta tres veces mayor.

El terremotu principal asocedió a les 3:52 hores de la mañana y munches de les persones que sobrevirían a ésti fueron preses de los edificios que nun aguantaron al segundu terremotu qu'asocedió 15 hores dempués y tuvo una magnitú de 7,1, siguíu de munchos retruques de magnitú 5,0 y 5,5. Munches persones afirmaron ver lluces estrañes la nueche anterior al terremotu que fueron conocíes como les lluces del terremotu.

El 78% de los edificios industriales, el 93% de los edificios residenciales, el 80% de les estaciones de bombéu d'agua y 14 llinies d'alcantarelláu fueron destruyíes o gravemente estropiaes. Les ondes sísmiques llegaron a algamar a construcciones que s'atopaben a 140 km del epicentru.

El Terremotu de Tangshan foi'l segundu más mortíferu rexistráu en tola historia. El primeru, asocedió nel añu 1556 en Shanxi, tamién en China, onde fueron rexistraos más de 830&nbsp;000 muertos.

Nel añu 2010 el direutor de cine Feng Xiaogang realizó a manera d'homenaxe a les víctimes de la catástrofe, la película *[[Aftershock (película de 2010)|Aftershock]]* (*Tangshan Dadizheng*).

## Ver tamién
* Terremotos

## Referencies

## Enllaces esternos
Ciclón Bhola

El **ciclón Bhola** de 1970 foi un devastador ciclón tropical que cutió l'antiguu Paquistán Oriental (actual Bangladex) y l'estáu de Bengala Occidental, India, el 12 de payares de 1970. Foi'l ciclón tropical más mortal enxamás rexistráu y unu de los desastres naturales más destructores en tiempos modernos. Calcúlase qu'hasta 500 000&nbsp;persones perdieron la so vida na nube, principalmente por cuenta de la marexada ciclónica qu'anubrió gran parte de les tierres baxes del delta del Ganges. EstI temporal foi la sesta nube ciclónica de la temporada de ciclones del océanu Índicu de 1970, y tamién el más fuerte de dicha temporada, algamando una fuercia equivalente a la categoría 3 de la Escala de furacanes de Saffir-Simpson.

El ciclón formar a partir del tifón Nora que se formara sobre'l mar de la China Meridional y depués movíu sobre la península de Malaca. Al avanzar sobre la badea de Bengala, los remanentes de Nora contribuyeron a la formación d'una nueva depresión nel centru de la badea. El ciclón formó'l día 8 de payares y movióse escontra'l norte mientres s'intensificaba. Algamó un picu de 185&nbsp;km/h el día 12, pa tocar tierra na mariña de Paquistán Oriental esa mesma nueche. La marexada ciclónica afaró munches de les islles costeres, borrando del mapa poblaos enteros y destruyendo colleches en tola rexón. La rexón más afeutada toes, el upazila de Tazumuddin nel estáu bangladesí de Barisal, perdió'l 45% de la so población nun solu día.

El gobiernu paquistanín foi duramente criticáu pol so manexu de les operaciones d'ayuda humanitaria depués del desastre, tantu polos líderes políticos locales como polos medios internacionales. La oposición, la Lliga Awami, llogró una victoria arrolladora nel estáu, y esto, sumáu a un continuu malestar ente Paquistán Oriental y el gobiernu central, dispararon la Guerra de Lliberación de Bangladesh, que concluyó cola creación del Estáu de Bangladesh.

## Referencies
Guerra de Lliberación de Bangladés

La **Guerra de Lliberación de Bangladex** (en bengalí: মুক্তিযুদ্ধ, *múkti yúdjo*, ‘lliberación-llucha') foi una guerra ente Paquistán Occidental (anguaño Paquistán) y Paquistán Oriental (dende 1971 Bangladex), que se desenvolvió dende'l 26 de marzu hasta'l 17 d'avientu de 1971.

La guerra empezó como una insurrección en Paquistán Oriental liderada pol movimientu Mukti Bahini (lluchadores pola llibertá). El sofitu indiu a la insurxencia acabó nuna guerra ente la India y Paquistán (la guerra Indo-Paquistanina de 1971), mientres la cual l'exércitu de la India y los paquistaninos orientales ganaron decisivamente a les fuercies de Paquistán occidental movíes al oeste. La guerra acabó cola independencia de Paquistán Oriental como la nueva nación de Bangladex.

## Entamu de la guerra y xenocidiu bangladesí

La nueche del 25 al 26 de marzu de 1971, el gobiernu de Yahia Khan punxo en marcha la operación Searchlight (‘operación foco' o ‘operación reflector') contra la Lliga Awami. Al mandu de los paquistaninos taba Tikka Khan ―más tarde conocíu como'l Carniceru de Dhaka―, cola orde de pacificar. La operación, con miles de soldaos, acarretó miles de muertes de civiles y la fuxida d'unos 10&nbsp;millones de bangladesíes escontra la India.

### Guerra de lliberación - Independencia de Bangladesh

La operación Searchlight convertir nuna guerra que duró dende'l 26 de marzu hasta'l 16 d'avientu de 1971 cuando, cola ayuda del exércitu de la India, los combatientes de Mukti Bahini obligaron al exércitu federal de Paquistán a rindise. Tomaron la capital, Dhaka, y establecieron l'Estáu independiente de Bangladex.

## Referencies

## Bibliografía
* 2008 - Sanjeev Sanyalm, The Indian Renaissance: India's Rise after a Thousand Years of Torne (La renacencia india: l'ascensu de la India tres mil años de decadencia).
* 2006 - Plamen Tonchez, ''Paquistán: el Corán y la espada'', Editorial Tabayón, 2006, ISBN 84-8319-252-7

## Ver tamién
* Xenocidios
* Paquistán Occidental (actual Paquistán)
* Paquistán Oriental (actual Bangladex)

## Enllaces esternos
* «El xenocidiu escaecíu», de Sanjeev Sanyal; traducíu del inglés por David Meléndez Tormen (Project Syndicate, 18 de marzu de 2011).
:* «The forgotten genocide», Sanjeev Sanya, Project Syndicate, 18 de marzu de 2011.
* «Paquistán, el difícil allumamientu de Bangladex».
Dinastía Konbaung

La **dinastía Konbaung**, delles vegaes nomada como **dinastía Alaungpaya**, foi la última familia que reinó en Birmania, ente 1752 y 1885, estableciendo'l tercer imperiu birmanu, el segundu mayor de la hestoria birmana.

En vista de la fragmentación de la dinastía Toungoo, Alaungpaya (1714-1760), xefe d'un pobláu cercanu a Mandalay, formó un exércitu, col que ganó al reinu mon de Hanthawaddy, al sur de Birmania y dempués conquistó al nordeste l'estáu Shan, axuntando escontra 1759 toa Birmania (y Manipur) a pesar del sofitu francés y británicu a Hanthawaddy.

Alaungpaya atacó la capital siamés d'Ayutthaya, pero foi forzáu a entamar la retirada. El so fíu Hsinbyushin, el tercer rei de la dinastía (1763-1776), unvió tropes al interior de los reinos vecinos y repelió trunfalmente cuatro invasiones vengatibles de la China.

El sestu rei de la dinastía, Bodawpaya (1782-1819), atropó delles campañes fallíes en contra de los siamés y treslladó la capital escontra Amarapura. Él tamién conquistó'l reinu d'Arakan. Les sos incursiones al interior d'Assam, espertaron la roxura de los británicos y sol mandu de Bagyidaw (1819-1837), Birmania foi ganada na Primer Guerra Anglu-Birmana. A partir d'entós les posesiones de Birmania fueron tornando gradualmente, pa terminar cola total anexón per parte de los ingleses en 1885 tres la Tercer Guerra Anglu-Birmana .

Mientres la dinastía Konbaung, la capital foi movida delles vegaes por razones relixoses, polítiques y estratéxiques: Shwebo (1752–1760), Sagaing (1760–1765), Ava (1765–1783, 1821–1842), Amarapura (1783–1821, 1842–1859), Mandalay (1859–1885).

## Árbol xenealóxicu

## Referencies

## Enllaces esternos