Acentu circunflexu en francés

L**'[[acentu circunflexu]]** ye unu de los cinco diacríticos utilizaos na llingua francesa. Utilizar nes vocales *a*, *y*, *i*, *o* y *o*.

Tien trés funciones principales:

* precisar la pronunciación d'una *a*, d'una *y* y de una *o*.
* señalar una lletra qu'anguaño ye muda, pero que nel pasáu esistía.
* Sirve, fortuitamente, de signu discriminante (ye pos un diacríticu con sentíu etimolóxicu) dexando estremar pallabres homófones.

En ciertos casos, l'acentu circunflexu nun tien una función llingüística específica.

## Primeros usos
El circunflexu apaeció per primer vegada en francés (inclusive na tipografía occidental) nel sieglu XVI. Ye'l griegu antiguu, tal como se tipografió nesa dómina (y entá agora pa lo esencial), el que-y suministró esti diacríticu, constituyíu a cencielles de la xunta d'un acentu grave y un acentu agudu (pa la historia del acentu circunflexu griegu, ver *[[sistema politónico|Diacríticos del Alfabetu Griegu]]*). Paez que l'anatomista y gramático Jacques Dubois, conocíu como *Sylvius*, foi'l primeru n'importar el circunflexu nel francés, anque escribiera en llatín.

Dellos gramáticos d'esti sieglu intentaron de da-y al circunflexu un rol dientro de la ortografía de la so llingua, rol que non necesariamente caltuvo. Fixo falta n'efeutu esperar hasta'l sieglu XVIII por que'l so usu fora normado y tornárase cercanu al que se-y da anguaño

### Jacobus Sylvius

Sylvius fixo del circunflexu un indicador de diptongos gráficos (o falsos diptongos *[[fausse diphtongue|fausses diphtongues]]*, yá que nel francés de la so dómina los diptongos pronunciaos yá nun yeren consideraos). Sylvius señala los sos motivaciones personales na so obra *Iacobii Sylvii Ambiani In Linguam Gallicam Isagoge una, cum eiusdem Grammatica Latinogallica ex Hebraeis Graecis et Latinus authoribus* ("Una introducción a la llingua gala [francesa] al igual qu'a la so gramática a partir d'autores hebreos, griegos y llatinos", editada por Robert Estienne en 1531). Ésti, ye un estudiu gramatical de la llingua francesa escrita en latin nel cual l'autor sofítase principalmente na comparanza ente les llingües antigües y el francés, pa esplicar les particularidaes del so propiu idioma (nesta dómina, namái concebíase la idea de describir una llingua moderna en rellación a los modelos griegos y llatinos). Puede lleese, al entamu de la obra ( páxina ensin numberación), la llista de ses convenios tipográficos. L'autor presente de manera curtia'l circunflexu, el mesmu que va ser descritu en detalle más palantre:
* *aî*, *eî*, *oî*, *oŷ*, *aû*, *eû*, *oû*, diphthongorũ notæ, vt *maî*, *pleîn*, *moî*, *moŷ*, *caûſy*, *fleûr*, *poûr*, id yſt *maius*, *plenus*, *mihi*, *mei*, *cauſa*, *flos*, *pro*.
* *Traducción:* « *aî*, *eî*, *oî*, *oŷ*, *aû*, *eû*, *oû*, son les representaciones de los diptongos, como en *maî*, *pleîn*, *moî*, *moŷ*, *caûse*, *fleûr*, *poûr*, esto ye, en llatín, *maius*, *plenus*, *mihi*, *mei*, *causa*, *flos*, *pro*.»

Sylvius ye consciente que se trata nesti casu, d'una notación puramente gráfica, yá que reconoz namái diptongos, esos dígrafos tan solo lleven el nom&nbsp;(lo que sigue solamente concierne *aî*; páxina 8):
* Nanque [sic] *aî* Græcis propriam, Latinis quibuſdam poetis vſurpatam, non *æ*, ſeu *ε* cum Græcis: non *aï* diuiſas vocales cum poetis Latinis, ſed *aî* vna ſyllaba vtriuſque vocalis ſonum leniter exprimente, pronuntiamus [...].
* *Traducción:* "N'efeutu [Sylvius acaba d'indicar que les vocales de los diptongos franceses escasamente dixébrense], pa *aî*, diptongu propiu del griegu y tomáu por dellos poetes llatinos, nós nun lo pronunciamos *æ* [ye dicir *aé* /ae/, como en llatín] pero más bien ε [ye dicir *è* /ɛ/], como en griegu: nun ye *aï* coles vocales separaes, como los poetes llatinos, pero *aî*, nuna sola sílaba, el soníu de cada vocal siendo llixeramente espresada."

L'acentu circunflexu opónse, pol mesmu grupu de lletres, a la diéresis (asitiada tamién ente les dos vocales). El problema anicia en que, y como lo señala Sylvius, solo atópense pocos casos pa los cualos les lletres de dichos grupos tienen de ser pronunciaes xebradamente: *traî* (« je trais») ~ *traï* (« je trahis»), lo que ye normal. El francés d'esta dómina nun caltién diptongos reales, los casos señalaes son más bien coalescencias, como pa *trahis*, que nun s'estrema del restu como nel inglés *try* /traj/. Sylvius fai sicasí, gran usu de les diéresis na notación de soníos griegos y llatinos. Esta notación qu'opón los diptongos gráficos a los "diptongos" orales resulta sicasí, artificial nel idioma francés. L'acentu circunflexu nun se xustifica, la diéresis ye llargamente abonda pa ciertes formes ambigues (he ende pos un exemplu).

### Étienne Dolet
Étienne Dolet, nel so *Maniere de bien traduire d'une langue en aultre: d'aduantage de la punctuation de la langue Francoyse, plus des accents d'ycelle* (1540), utiliza'l circunflexu (escritu esta vegada ente dos lletres) pa marcar trés metaplasmes:
# La síncopa (desapaición d'una sílaba interna): *lai^rra*, *pai^ra*, *urai^ment* (*vrai^ment*), *don^ra* por *laiſſyera* (*laissera*), *paiera*, *uraiemẽt* (*vraiment*), *donnera*. Nun puede perdese de vista qu'antes del sieglu XIV, la y muda o y caduca escrita pronunciar en cualquier posición. Dicíase entós *paiera* [pɛəra] y non [pɛra]. Ye a partir d'esta dómina, sicasí, que la *y* caduca empezó a sumir n'hiatu, lo qu'atiesten les formes sincopadas citaes por Dolet, que son agora les úniques correutes (*paiera* pronunciáu [pɛra], *vraiment*). Otros sincopes citaos, sicasí, nun se caltuvieron (la vocal foi reintroducida darréu) y cuten al escuchu: *lai^rra* [lɛra] (agora /lɛsəra/ o /lɛsra/), *don^ra* [dɔ̃ra] (agora /dɔnəra/ o /dɔnra/).
# La haploloxía (supresión de fonemes repitíos o cercanos). Dolet cita formes que, anguaño, nun s'utilicen más: *au^ous* (*av^ous*), *n^auous* (*n^avous*) por *auez uous* (*avez-vous*) y *n'auez uous* (*n'avez-vous*).
# La contraición d'una *é* siguida d'una *y* caduca en femenín plural, posible en poesía, que da como resultáu una *é* llarga [yː] (recordemos que la *y* caduca en posición final de pallabra foi pronunciada hasta'l sieglu XVII. Toles formes que Dolet cita son les úniques consideraes normales anguaño (escaeciendo, ta claro, la gran cantidá esistente). Por casu: *pense^ye* [pɑ̃seː], *ſuborne^ye* (*suborne^ye*) por *pensées* [pɑ̃seə], *ſubornées*. Dolet precisa que ye necesariu abstenese d'escribir l'acentu agudu cuando se nota la contraición. Esta contraición puede presentase n'otres pallabres: *a^age* [aːʒə] por *aage* [aaʒə] (*âge*).

Dolet fai entós del circunflexu, la marca de los fonemes suprimíos: en francés, esta ye una de les principales funciones d'esti diacríticu anguaño. Sicasí, en dellos exemplos daos por Dolet, poco s'utiliza tal artificiu, sacante *âge*: en *vraiment*, l'antigua *y* n'hiatu a cencielles nun s'escribe, nos femeninos plurales como *pensées*, nun s'apurrió nengún cambéu, verosímilmente pa caltener les marques flexivas, bien útiles na llectura. El so testimoniu ufierta un interés doble: per una parte pa la historia de la tipografía, considérase importante pa la fonética evolutiva del francés y dexa saber que ye na so dómina que la *y* caduca (y otres vocales) n'hiatu empezaron a suprimise.

Podemos dexar a Dolet concluyir por sigo mesmu: *Ce ſont les preceptions *[préceptes]*, que'l to garderas quant aux accents de la langue Francoyse. -yſquels auſsi obſerueront tous diligents Imprimeurs: car telles choſye enrichiſſent fort l'impreſsion, & demõſtrent *[démontrent]*, que ne faiſons rien par ignorance.*

## Cambéu del timbre de les vocales
La presencia d'un circunflexu sobre *a*, *y* y *o* denota na mayoría de casos un cambéu na pronunciación:

* *â* → [] (/a/ velar o "posterior");
* *ê* → [] (/e/ abierta; equivalente de *è* o de *e* siguida por doble consonante);
* *ô* → [] (/o/ zarrada; equivalente de *o* en posición final de sílaba o delantre de *s*).

Esa ye n'ocasiones la única razón que xustifica la presencia d'un acentu asina dientro d'una pallabra, el mesmu que sume nuna derivación si la pronunciación camuda: *infâme* [] (per *infamie* []), *grâce* [] (pero *gracieux* []), *fantôme* [] (pero *fantomatique* []). Aun así, ciertes irregularidaes son notables: *bêtise* pronúnciase [] con una /y/ zarrada, a pesar de la presencia de *ê*, la pallabra siendo direutamente formada sobre *bête* [], ensin respetu de l'alternanza. Escucharíase **bétise*.

En pallabres tomaes del griegu, nótase esporádicamente la presencia d'un oméga (ω) dientro de la pallabra cuando la *o* pronúnciase [o] (anque oméga fuera pronunciada [], esto ye, /o/ enllargada abierta, en griegu): *diplôme* (de δίπλωμα), *cône* (κῶνος). La regla escarez de coherencia yá que podemos atopar pallabres d'orixe griegu ensin el circunflexu, como *axiome* (ἀξίωμα), que se pronuncia []. Pol restu, si la pallabra heredada del griegu nun caltuvo una [o], l'acentu nun ye utilizáu: *comédie* [] (de κωμῳδία).

Amás del cambéu de timbre, la vocal ye dacuando enllargada (siquier pa ciertu llocutores). En numberosos acentus, les oposiciones de timbre ente los alófonos de los fonemes /a/, /y/ y /o/ nun se respeten sistemáticamente y funcionen namái en variante combinatoria. Esi ye'l casu, xeneralmente, nel sur de Francia, onde los llocutores nun oponen [] y [] / [] y [] en sílaba abierta, verdaderamente nun empleguen el alófono []. va pronunciase entós *dôme* [] en llugar de [], por dar un exemplu. Per otra parte, tolos llocutores del francés tán lloñe d'utilizar []. Numberosos son aquellos que van dicir entós [] en cuenta de [] na pallabra *âme*.

## Signu discriminativo
Ente que, de normal, ye l'acentu grave el que sirve como signu discriminativo en francés (*là-la*~ *où-ou*~ *çà-ça*~*à, a* etc.), el circunflexu, por razones históriques, tomó un rol asemeyáu. Ello ye que los casos d'homografíes evitaes son cuasi esplicaes poles razones mentaes enantes: sería falsu dicir qu'en ciertes pallabres ye un signu discriminativo que se sumaría como se fixo col acentu grave.
Esto dexa sicasí quitar les ambigüedaes, lo que, nes pallabres con o siguíu de eu, dexó-y ser calteníu dacuando. Demostróse que los acentos circunflexos siguíos d'antiguos diptongos eü monoptongaron en *ëu* [y] depués escritos o fueron esaniciaos sacante cuando se comprobó que yeren útiles en casu d'homografía, como pa *su*- y non **sû*- proveniente de *seü/sëu*.
Les pareyes siguientes tienen d'anotase:
* sur –sûr(e)(s) (de seür/sëur): la homografía col axetivu sur(e), >, xustifica'l caltenimientu del acentu en femenín y plural, el mesmu que se caltién tamién na derivaos de sûreté;
* du – dû (de deü): como la homografía sume nes formes flexivas del participiu pasáu, tenemos dû pero du/due(s);
* mur – mûr(e)(s) (de meür): el caltenimientu del acentu en toles formes como nos derivaos (mûrir, mûrissement) ten de ser señaláu;
* cru – crû(e)(s) (de creü): el caltenimientu del acentu en toles formes evita los tracamundios colos alomorfos del axetivu cru.
* chasse – châsse: asina, l'acentu de châsse solamente indica la pronunciación velar de /a/. El fechu qu'esista un homógrafu paez secundariu pero puede xustificar el caltenimientu del circunflexu. El calter discriminativo del acentu apaez entós concomitante al so rol fonéticu;
* vous dites (presente) – vous dîtes (pasáu simple, deîstes dempués faltes): el calter discriminativo del circunflexu deber al azar.
* Il parait (imperfectu de parer) – il paraît (presente de paraître procedente de paroist): acentu discriminativo casual;
* Na pallabra piqûre, l'acentu sirve pa indicar, amás qu'hai un diptongu antiguu ëu (atópase picqueure na edición de 1694 del diccionariu de l'Academia), que la o nun fai parte del dígrafu normal qu pero que ye bien pronunciáu.

## Casos notables
* La postrera vocal d'un verbu en tercera persona del singular en suxuntivu imperfectu lleva siempres un acentu circunflexu, por razones etimolóxiques: en francés antiguu *(qu'il) chantast*→*(qu'il) chantât*, *(qu'il) conëust* → *(qu'il) connût*; la presencia d'esti acentu puede modificar dafechu'l sentíu d'una frase. Por casu, 
** *« Je rêvais d'une femme qui fût belle» (verbu en suxuntivu imperfectu)
** Tien un significáu bien distintu de 
** « Je rêvais d'une femme qui fut belle» (verbu en pasáu simple; esti exemplu deber a Jacques Cellard);
** el verbu haïr ye unu de los que, en pasáu simple l'indicativu y en suxuntivu imperfectu nun toma'l circunflexu porque la vocal tien diéresis: nous haïmes, vous haïtes, qu'il haït;
** l'acentu circunflexu, ente que marca un radical verbal, caltener por analoxía, anque la pronunciación de la vocal que lu lleva nun lo xustifica: je rêve (de je resve) [ʁɛv] pero rêver [ʁeve] (al contrariu en Québec, dizse respeutivamente /ʀɛːv/, /ʀɛːve/);
** el caltenimientu de /s/ sofitada, enmudecida na flexón del verbu être (de estre) esplicar pola so frecuencia d'empléu: il est nunca aportó a *il êt;
** l'alternanza que siguen a los verbos de la familia de naître, plaire et paraître merecen ser señalaos porque solo la tercer persona del singular en presente d'indicativu lleven l'acentu: je / el to plais pero il plaît (de ploist). N'otres formes, ello ye que nun hai /s/ en posición sofitada.

== Ortografía de 1990 ==
Conscientes de les grandes dificultaes que representa l'empléu del acentu circunflexu y del númberu d'incoherencies nel so usu, los espertos representantes de les instancies francófonas competentes cargaes de poner simplificaciones de la ortografía oficial del francés propunxeron en [[1990]] una serie de [[reformes ortográfiques]] que se publicar nel [[Journal officiel de la République française]]*. El circunflexu convertir n'opcional sobre i y o sacante nos casos onde acarreta una ambigüedá (il croît ─ verbu croitre ─ caltién el so circunflexu pa estremase de il croit ─ verbu croire).

Estos encamientos son pocu aplicaes en Francia ente que fueron ratificaes en Bélxica y Canadá polos Conseils de la langue française según pol Conseil international de la langue française (pa la francofonía). Dende'l 2008, los programes oficiales d'educación nacional francesa pa la primer enseñanza referir a la ortografía revisada de 1990 como ortografía de referencia.

## Llista de pallabres acentuaes
Les llistes que de siguío enlistan les pallabres que tienen acentu circunflexu que figuren na última edición de dellos diccionarios d'usu frecuente como: Larousse, Robert, Hachette o Littré.
Dellos diccionarios enlistan los dobles grafismos pertenecientes al encamientu de 1990 introducida parcialmente nel so usu. Asina'l Littré almite la pallabra "boite", pero non el Larousse. Otra manera, el Littré nun almite'l grafismu "connaitre", ente qu'esta vien del mesmu encamientu de 1990.

### Acentu sobre la “a”

### Acentu sobre la “e”

### Acentu sobre la “i”

### Acentu sobre la “o”

### Acentu sobre la “u”

## Atenuación d'una lletra
En numberosos casos, un acentu circunflexu indica que la pallabra contenía una lletra sumida por cuenta de la desapaición d'un fonema col tiempu.

### Desapaición d'una ''s'' antigua
Este ye'l fonema más conocíu. La mayoría de casos provienen d'una /s/ sostenida, ye dicir delantre d'una consonante. La /s/ delantre d'una consonante atenuada nel sieglu XI alredor del añu 1066, por cuenta de un cambéu fonéticu (y al zarru permanente de la vocal /o/), cerráu dempués del sieglu XIII. Sicasí los neoloxismos posteriores, pudieron introducir nel léxicu francés nueves pallabres que conteníen una /s/ sostenida. Como se repara la situación ye complexa.

Magar la grafía guarda la presencia de /s/, nun ye hasta al XVII sieglu (ediciones de 1740 del Diccionariu de l'Academia Francesa) onde al esaniciar y notar la desapaición emplegó'l recursu sistemáticu del acentu circunflexu, que, ye'l más precisu na pronunciación de ciertes vocales que lu contengan, como la o

Sicasí nel sieglu XVII, delles tentatives de cambéu de la grafía surdieren, ensin gran ésitu. Pierre Corneille, a quien se-y debe tamién la oposición ente *é* y *è* utilizada en testos de forma antigua de la lletra *s*, *ſ*, pa indicar la atenuación d'una s, allargando la vocal precedida y suprimiendo la s sorda. L'indica los exemplos siguientes como avisu a los llectores del Teatru de P. Corneille, revisáu y correxíu pol autor (1664):

* S pronunciada: *peste*, *funeste*, *chaste*, *aguanta*, *espoir*
* S sostenida, siguida de la cayida d'una vocal allargada: *tempeſte*, *haiſte*, *teſte*
* S sorda, ensin incidencia na pallabra (estos escribíense na dómina con una s antes de la primera *é*): *vous étes*, *il étoit* [= *était*], *éblouir*, *écouter*, *épargner*, *arréter* (pero *arreſte*!, con una /y/ llarga, esti verbu ye conocíu como una alteración).

La formación de pallabres o recién estudios de radicales nos qu'una /s/ sostenida lleva a families de pallabres a utilizala, o non, el circunflexu, acordies cola /s/ ye pronunciada (en pallabres formaes o tomaes d'otros idiomes dempués de 1066, que nun tienen nenguna atenuación d'una /s/ sostenida, nos cualos esti fenómenu nun tien cabida) o non (arcaísmos). Sicasí en dellos arcaísmos la /s/ sostenida ye necesariamente atenuada, nun yera correxida na grafía pero yera remplazada pola influyencia d'una pallabra cercana. Pola influyencia de la grafía na pronunciación pudo ser escuchada de nuevu.
Exemplos de pallabres con radical proveniente del llatín:

* feste (primer apaición: 1080) → fête pero:
** llacuada: apaez nel sieglu XVI vien del italianu festino, onde se caltién la /s/.
** festoyer (1170s), pronunciada fétoyer hasta'l fin del sieglu XIX (escritu con o ensin s), dómina na cual la /s/ foi restaurada pola grafía dempués na so pronunciación como una analoxía con llacuada, 
** festivité: pallabra tomada del llatín festivitas nel sieglu XIX, lo qu'esplica'l caltenimientu de la /s/ sostenida 
** festival: pallabra tomada del inglés festival nel sieglu XIX, onde se caltién la /s/ ye sostenida.

* Teste (1050s) → tête pero:
** test (finales del sieglu XVII): tomada del inglés, onde se caltién la /s/.

* Fenestre (1135s) → fenêtre pero:
** défenestrer (segunda metá del sieglu XX): la formación tardía indica qu'al caltener la /s/ la pallabra yera aspirada pol radical del llatín fenestra.

* Castel (fin du Xe siècle) → château pero:
** Castel en dellos nomes toponímicos (Castelnaudary, Castelnau, Casteljau). Estos toponímicos d'orixe occitanu nun sobrevivieron la mesma evolución de pallabres de llingües romanes, a pesar de venir d'una familia diacrónica.

* Ospital (1170s) → hôtel/hôpital pero:
** hospitaliser (principios del sieglu XIX): de la formación tardía a partir de diacroníes onde se caltién la /s/ sostenida.
** hospitalité

Tamién:

* mesme → même (del latin popular: meïsme), 
* bastir → bâtir (pero bastide, d'orixe occitanu);
* Benoist → Benoît
* beste → bête
* conqueste → conquête
* costu → côte
* creistre → croître
* forest → forêt
* isle → île
* ostel → hôtel
* pasle → pâle
* Pasques → Pâques
* Pentecoste → Pentecôte, etc

Convién notar qu'en numberosos casos tomaos del idioma normandu (y emplegaos más tarde al francés), una /s/ delantre d'una consonante sorda pronúnciase, de forma contraria a la diacronía francesa: *forest* - *forêt*, *feast* - *fête*, *beast -bête*, *hospital* - *hôpital*, etc. N'efeutu, estes pallabres son apurras d'Inglaterra por cuenta de les conquistes de Guillermo'l Conquistador (batalla de Hastings, 1066) una dómina onde inda se pronunciaba en francés. L'inglés nun tenía atenuación, calteníase la consonante. Otra manera, la s delantre d'una consonante sonora ye atenuada nos dos idiomes: *isle* [*aɪɫ*] ~ *île* dómina de Hastings, yá yera sorda en francés (o normandu). La secuencia de la /s/+ consonante sonora (denotado por G) evoluciono más rápidu que la secuencia de la /s/ +consonante sorda (denotado por K):

* /s/+/G/ → /zG/ → /G/ (antes de 1066);
* /s/+/K/ → /K/ (dempués de 1066).

### Desapaición d'otres lletres
Otra *s*, d'otres lletres atenuaes ye representada por un acentu circunflexu. Este ye'l casu de les vocales n'hiatu onde la primera nun se pronuncia o se contraer como les siguientes:

* *aage* → *âge*;
* *baailler* → *bâiller*;
* *saoul* → *soûl* (les dos formes ortográfiques son almitíes)

El casu ye frecuente nes pallabres *où* – *o* vien dende diptongos antiguos medievales *ëu* / *ey* (la diéresis nun s'escribe orixinalmente) que se pronuncien /y/ pero escribir d'una manera conservadora eu. A fines del sieglu XVIII por cuenta de que la grafía dulda ente *ëu* (la diéresis sirve tamién a marcar una sílaba sorda), *eu* o *û*, afitada en *û*:

* *deu* → *dû* (de *devoir*);
* *meu* → *mû* (de *mouvoir*);
* *creu* → *crû* (de *croître*);
* *seur* → *sûr*;
* *cruement* → *crûment*;
* *meur* → *mûr*.

Ciertes formes fueron trataes, anguaño nun se pronuncien: *seü* → *sû* → *el so* (de *savoir*) ou *peu* → *pû* → *pu*. Pa los verbos, en virtú a analoxía, los pasaos participios en *–o* tienen acentu solamente pa evitar posibles homografíes (vease más palantre)

Nel casu de la pallabra *dîme*, l'acentu circunflexu provién de la atenuación d'una x:

*dixme* → *dîme*: la 4ª edición del Diccionariu de l'Academia francesa (1762) denota que se pronuncia la x solamente cuando sirva p'allargar la primera sílaba» La edición siguiente (1798) adoptara la grafía dîme.

## Ver tamién
* Signu diacríticu
* Acentu circunflexu
* Alfabetu llatín

## Referencies