Rupicola peruviana

***Rupicola peruviana*** ye una especie d'ave paseriforme de la familia Cotingidae. Ye l'ave nacional de Perú. Habita na rexón amazónica. El so pariente más cercanu ye'l gallu de roca guayanés (*[[Rupicola rupicola]]*) y ye notable pola increíble guapura del so plumaxe. La so forma exótica ye bien popular, pos la so figura foi afigurada en grabaos, pintures y fotografíes que se publicar peruquier. La figura del Gallín ye'l símbolu de la Sociedá Vallecaucana d'Ornitoloxía.

## Taxonomía
Gallito de les roques, Gallín de les Sierres, Gallu de la Peña Andín, Tunqui, gallín de monte, berreador, chaperón. El nome llatín *Rupicola peruviana' significa "[ave] de les roques peruana o de Perú".

Les dos especies del xéneru *Rupicola* son d'afinidá incierta. Dellos autores clasificar dientro d'una familia esclusives pa dambes, Rupicolidae, ente qu'otros incluyir dientro de Cotingidae, d'alcuerdu a los últimos estudios desenvueltos en base a [[ADN mitocondrial]], taríen allugaos dientro de la familia [[Tyrannidae]].

== Distribución y hábitat ==
Habita nos altos y húmedos [[monte nublu|montes de neblina]] de l'[[selva amazónica|Amazonia]] allugaos na aguada oriental de la [[cordal de los Andes]] dende [[Colombia]] pasando por [[Ecuador]] y el [[Perú]] hasta [[Bolivia]] ente los 400 y 2.500 [[altitú|msnm]], meyor conocíu como [[Yungas]]. 

Va décades los gallinos atopábense, non solamente nes vecindaes del [[Orinoco]], sinón nos matos de monte vecines a l'agua, nos climes medios y fríos de tol país (Rupicola peruviana), pero la so guapura incomparable y la so popularidá convertir, dende principios del sieglu pasáu, como se llee nel testimoniu de Humboldt, n'aves escorríes por munchos, Anguaño ta sufriendo fuerte presión de captura y tráficu teniendo en cuenta qu'un exemplar puede algamar US$ 5,000 (cinco mil dólares) nel mercáu illegal esternu. 

Por estes razones, puede considerase que los gallinos de les roques tán en peligru d'estinción, magar la so clasificación actual na [[Llista Colorada de la UICN|Llista Colorada]] de la [[Xunión Internacional pal Caltenimientu de la Natura|UICN]].

== Descripción ==

Presenten un marcáu [[dimorfismu sexual]]. El machu tien un [[plumaxe]] bien coloríu, combinación de naranxa y negru. Les femes, en contraposición, tienen un plumaxe de color austeru y apagáu, apoderáu por tonos en marrón. Aliméntase sobremanera de frutos diversos que les sos granes dixer y esvalixada siendo asina un preséu de la naturaleza na preservación de la so redolada ecolóxica.

El picu curtiu, les pates y los deos son fuertes. Dambos sexos tienen una cresta de plumes en forma de discu permanentemente esplegada (muncho más grande nos machos). A pesar de los brillosos colores nos machos, polo xeneral son difíciles de reparar cuando nun tán nos sos campos d'esplegue, pos son ariscos y viven en cascaes bien fondes o en llombes remotes de tierres baxes.

== Comportamientu ==
=== Alimentación ===

El gallu de roca peruanu s'[[Alimentu|alimenta]] d'una gran cantidá de frutos monteses, los que crecen en grandes cantidaes nel monte de monte de les aguaes orientales [[Cordal de los Andes|andines]].

Los gallos de roca son, ensin dulda, únicos, pero munches de les aves más conspicuas de los montes tropicales son tamién eminentemente [[Frugívoro|frugívoras]]. Esto ye consecuencia de qu'ente'l 50% y 80% de los árboles de la [[selva amazónica]] producen [[fruta|frutes]] como mecanismu d'espardimientu. Amás de la so probada bayura, factores adicionales como la disponibilidad y diversidá de los frutos monteses van determinar que seya posible topar frutes en cualquier estación o dómina del [[añu]], anque la calidá del alimentu nun seya la mesma mientres tol añu.

=== Reproducción ===
Según les investigaciones realizaes por [[biólogu|biólogos]] de campu, la bayura d'[[alimentu]] na zona onde habita dexa qu'en poco tiempu'l gallín de les roques machu satisfaiga les sos necesidaes alimentarias, quedando llibre pa dedicase al so complexu sistema de competencia dientro de la bandada. La fema, sicasí, encárgase sola de la incubación y el cuidu de les [[cría|críes]]. Pero nun se quexa d'ello, una y bones la collaboración del machu nestes xeres podría resultar altamente peligrosa. Por cuenta de los sos llamativos colores, el tráficu continuu del machu poles cercanía del [[nial]] atraería l'atención de los depredadores ([[águila|águiles]], [[culiebra|culiebres]], [[Furón|furonos]] y [[coatí]]es), añadiendo un factor de riesgu al de por sí peligrosu esfuerciu de criar una camada de pitucos. El color apagáu de les femes toma entós un valor fundamental, yá que sirve, xunto a los sos pocu conspicuos niales, pa evitar ser detectada polos sos enemigos.

El so nome, diz Humboldt, acomuñar coles roques porque habita en cañaes húmedes de gran fondura nes que frecuenten les fuécares o peñes empinaes; ellí ente buecos crian los sos pitucos.

Nun estudiu realizáu nel sureste peruanu menten que la reproducción empecipiar nel mes d'ochobre cola formación de *leks* y termina cola incubación nos meses de payares a febreru, la fema encárgase sola del cuidu del güevu y la cría, la incubación dura d'ente 40 a 42 díes, pero les críes permanecen cola fema los primeros trés meses (Quispe & Florez, 2006)

Pero entós, surde la entruga obvia: ¿Qué ye lo qu'ufierten los machos a estes autosuficientes femes?. La respuesta paez ser, a cencielles, les sos habilidaes como cantantes y baillarinos. Les singulares demostraciones de los machos, baillando y cantando en llugares escoyíos del monte conocíos col nome [[Escandinavia|escandinavu]] de *lek*, constitúin una eficaz forma de seleición ente los machos de la especie. El machu que baille meyor a los [[güeyu|güeyos]] de la fema, y aquel que torne puntual cada [[día]] a la sesión de [[baille]] evitando ser presa de los depredadores, va ser escoyíu pa brindar los sos [[xen]]es a les nueves xeneraciones de gallinos de les roques.

De les munches hipótesis qu'esisten sobre la formación de *leks*, paez que la de los Gallinos de les roques averar a la de la Teoría de los *Sitios importantes* (*Hotspots'' n'inglés) d'alcuerdu a un estudiu realizáu nel sureste peruanu onde se comparen cuandoquier 20 distintes carauterístiques del hábitat (Quispe & Florez, 2006), resaltaron ente les más importantes, la composición vexetal, el llume y la cercanía de los llugares de anidamiento.

## Ver tamién
* Ecoloxía de la cuenca amazónica peruana
* Ecoloxía de la selva amazónica suroriental peruana
* Parque Nacional Madidi

## Referencies

## Enllaces esternos

* 
* Semeyes, videos y soníos de Gallín de roca n'Internet Bird Collection, de Manú (Perú) y Tandayapa (Ecuador) (n'inglés).
*  (n'español).