open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Barthélemy Boganda

**Barthélemy Boganda**  foi un líder políticu nacionalista de l'actual República Centroafricana. Boganda foi un factor decisivu pa la independencia del so país nel periodu nel cual esti yera parte del África Ecuatorial Francesa, col nome d'Ubangui-Chari. Fungió como Primer Ministru del territoriu autónomu de la República Centroafricana.

Boganda nació nuna familia de llabradores, siendo adoptáu y educáu por un grupu de misioneros católicos. En 1938 foi ordenáu como'l primer sacerdote católicu nel territoriu de Ubangui-Chari. Mientres la Segunda guerra mundial, Boganda fixo parte de múltiples misiones y dempués d'esto, l'Obispu de Bangui convencer por que participara en política. En 1946, pasó a ser el primer habitante de Ubangui-Chari na Asamblea Nacional Francesa, onde caltuvo una postura política en contra del racismu y el réxime colonial. Depués volvió a Ubangui-Chari, pa formar un movimientu social contra'l colonialismu francés, que llevó a constituyir en 1949 na fundación del MESAN (En francés *Mouvement pour l'évolution sociale de l'Afrique noire*, Movimientu pa la evolución social del África negra); Un movimientu que tomu fuercia ente la clase trabayadora y los aldeanos. La reputación de Boganda viose afeutada al dexar el sacerdociu col fin de casase con Michelle Jourdain, una secretaria del parllamentu. Sicasí, esto nun torgar que siguiera la so llucha a favor d'un tratamientu igualitariu y la reivindicación de los derechos civiles de los negros mientres la década de los 50.

En 1958, dempués que Francia empezaba a garantizar la independencia de la mayoría de les sos colonies africanes, axuntar col primer ministru Charles de Gaulle, p'aldericar la independencia de Ubangui-Chari. De Gaulle aceptó les propuestes que se-y presentaron y el 1 d'Avientu primeru d'avientu, Boganda declaró l'establecimientu de la República Centroafricana. Pasó a ser el Primer Ministru del territoriu autónomu y cumplir como primer presidente de la República. Foi asesináu'l 29 de marzu de 1959 mientres un estrañu accidente aereu en ruta a Bangui. Espertos atoparon esplosivos nos restos del avión, pero la información caltúvose de callao. Magar nunca s'identificaron los responsables del accidente, abarruntóse del serviciu secretu francés o inclusive, de la esposa de Boganda. Pocu más d'un añu dempués del so fallecimientu, l'oxetivu de Boganda llogróse, al consolidar la independencia absoluta de la República Centroafricana.

## Referencies

## Enllaces esternos
Awash mediu

El **Awash mediu** ye un xacimientu arqueolóxicu sobre'l ríu Awash na Depresión de Afar, Etiopía. Nesti xacimientu atopáronse un bon númberu de restos homínidos del Pleistocenu y del Miocenu cimeru, según dalgunos artefautos Olduvayenses y restos de magre quemada, una apostada evidencia del usu del fueu. Les llinies evolutives d'humanos y chimpancés dixebráronse aproximao nesta dómina, hai ente unos 5 y 7 millones d'años.

Los sedimentos atopaos nel llugar fueron orixinalmente depositaos en llagos o ríos, y nos restos carbonataos atopaos hai un baxu ratio d'isótopos de carbonu. Esta información suxer que, en contraste cola aridez del clima actual, l'ambiente del Awash mediu mientres el Miocenu cimeru foi húmedu, y que la rexón yera montiega o d'hábitat montiegu cubiertu de yerba. Tamién s'atoparon restos fosilizaos de vertebraos xunto a los de los homínidos, includo el Thryonomys, un gran indicativu de la so esistencia en dichu entorno. La zona tamién foi un llugar de vulcanismu periódicu. Esta rexón fisurada de xuru creó delles rexones ecolóxiques distintes, habitaes por distintes especies d'animales vertebraos.

Les especies fósiles afayaes nel Awash Mediu inclúin:
* *[[Ardipithecus kadabba]]*
* *[[Ardipithecus ramidus]]*
* *[[Australopithecus afarensis]]*
* *[[Australopithecus garhi]]*
* *[[Australopithecus anamensis]]*
* *[[Homo erectus]]*
* *[[Homo sapiens idaltu]]* atopáu Herto Bouri.

## Referencies

* 

## Enllaces esternos
*
Batouk

***Batouk*** ye un filme documental francés realizáu por Jean-Jacques Manigot y estrenáu en 1967.

## Sinopsis
La película remembra la historia d'África, del colonialismu a la independencia.

## Ficha téunica
* Títulu : *Batouk*
* Direutor : Jean-Jacques Manigot
* Guionistes : Aimé Césaire (poemes), Carlos Páez Vilaró
* Música : Michel Magne
* Fotografía : Alain Boisnard, Gilles Bonneau, Jean Fichter, André Persin
* País d'orixe : Francia
* Formatu : Colores - Monu
* Xéneru : Documental
* Duración : 65 minutos
* Estreno : 1967

## Contestu del filme
* Poemes d'Aimé Césaire y de Léopold Sédar Senghor son lleíos nel filme.
* *Batouk* foi la película que clausuró'l Festival de Cannes 1967.

## Ver tamién
* Repartu d'África
* Colonización d'África

## Referencies

## Enllaces esternos
* ''Batouk'' en Internet Movie Database
Benben

El **Benben**, na mitoloxía exipcia, más concretamente na cosmogonía de Heliópolis, foi'l monte primordial que surdió del Nun, y na que'l dios creador Atum xenerar a sigo mesmu y a la divina pareya.

Nos Testos de les Pirámides, llinia 1587, refierse Atum a sigo mesmu como "llomba", y dizse que se tresformó nuna pequeña pirámide, allugada nel Annu, el llugar onde moraba.

El Benben, que podría significar "el radiante", yera una piedra sagrada venerada nel templu Solar de Heliópolis sobre la "llomba d'arena", el templu onde'l dios primordial manifiéstase, nel llugar onde fulgen los primeros rayos del sol naciente.

El mesmu cultu tamién se celebraba en Napata y nel oasis de Siwa, onde la piedra cónica, nel periodu tardíu d'Exiptu, foi comparada a un "embelicu".

Venceyada siempres al dios creador, y la mitoloxía desenvuelta pol cleru heliopolitano, "foi ensin dulda una rayada" (Gardiner).

El Benben, habida cuenta del so importante significáu relixosu, probablemente yera'l modelu de referencia de diverses estructures arquiteutóniques, tales como los obeliscos de los templos solares d'Abu Gurab, les cumales de los obeliscos y los piramidiones.

A partir de la forma cónica orixinal, la piedra, foi tresformáu más tarde por necesidaes arquiteutóniques nuna pequeña pirámide de base cuadrangular y con un cumal, de cutiu, cubierta con una llámina d'oru.

El mesmu mitu ta venceyáu a l'ave Bennu, el míticu y fabulosu páxaru llamáu Fénix polos griegos, que tamién yera veneráu en Heliópolis, onde se diz que se posa nel Benben. Según B. Kemp, la rellación ente'l Benben, Bennu y el Sol, podría fundase nuna semeyanza típica d'Exiptu: el sol naciente *[[weben]]*, les proyeiciones de los sos rayos nel Benben, sobre'l que se posa Bennu. Na llinia 600 de los Testos de les Pirámides dicir de Atum: 

Otres ciudaes, acordies coles sos cosmogoníes, desenvolvieron diversos mitos alrodiu de llombes primordiales, como la de Menfis onde foi la personificación de Tatenen, entamu de la Tierra y tou lo que yera bonu.

Nun testu tebanu del Templu de Jonsu, tamién foi identificáu como la primer llomba, el Benben formar de gotes del semen de Atum, que cayen nel océanu primordial y se solidifican formando'l primer túmulu de tierra que contién dientro de sí l'espíritu del dios.

Munchos estudiosos ya historiadores creen que'l Benben orixinal yera un meteoritu de composición ferrosa (siderita) cayíu na dómina prehistórica.

## Ver tamién
*Llomba primixenia

## Referencies

## Bibliografía
Kemp, Barry. *Exiptu. Anatomía d'una civilización*. Barcelona: 1996. Crítica.

## Enllaces esternos

*La piedra Benben, en egiptologia.com
* llugar-onde-descendi%C3%B3-el dios exipciu-atum-003716 La mítica piedra Benben: el llugar onde baxó'l dios Atum
Beñesmer

***Beñesmer*** o ***Beñesmen*** ye'l nome que daben los aboríxenes guanches de la islla de Tenerife −Islles Canaries− al mes d'agostu antes de la conquista castellana nel sieglu , aplicándose por estensión tamién a les celebraciones de la collecha desenvueltes nesa dómina.

## Etimoloxía
El filólogu ya historiador Juan Álvarez Delgado propón como significáu 'segundu mes', 'segunda llunación' o 'segunda midida' dende la forma primaria *beñe-sme*t o *beñ-i-smet*, onde *smet* corresponder cola denominación del númberu dos dada polos aboríxenes −de Gran Canaria− según l'esplorador Niccoloso da Recco.

Pa Ignacio Reyes la traducción de *beñesmer* sería 'el que evapora, consume o termina', derivándola d'una posible forma primaria *wənna əsmer*.

Apaez na documentación tamién coles formes ***beñasmer***, ***begnesmet***, ***benismer*** y ***benismen***.

## Carauterístiques
Los autores tradicionales Juan de Abréu Galindo y Leonardo Torriani dicen nes sos obres iguaes a finales del sieglu  que *beñesmer* yera'l nome del mes d'agostu, apuntando amás que yera'l tiempu en que los guanches recoyíen les sos colleches de cebada y trigu.

Otru autor coetaneu, Fray Alonso d'Espinosa, nun da'l términu, pero indica que:

Asina, estendióse l'usu de la voz *beñesmer* pa designar les fiestes de la recoyida desenvueltes nos meses de branu, y nes que se realizaben grandes convidaes y diversos xuegos.

Pela so parte, Tomás Arias Marín de Cubas indica que'l *beñasmer* o primer lluna d'agostu marcaba l'entamu del añu según el calendariu guanche.

Pal historiador y médicu Juan Bethencourt Alfonso el *Beñesmer* yera l'asamblea llexislativa de la sociedá guanche, constituyida polo qu'él denomina «Gran Tagoro» y pol Cuerpu de Chaureros», instituciones formaes polos nobles de cada reinu. Les sos atribuciones yeren estenses, indicando l'autor que «fiscalizaba, reglamentaba y llexislaba sobre cuanto tenía rellación cola vida d'un pueblu sol réxime socialista comunista», siendo celebraes estes Cortes mientres nueve díes na tercera decena d'abril, segunda d'agostu y tercera d'avientu.

Pa dellos autores, les fiestes celebraes n'honor a la virxe de Candelaria mientres el mes d'agostu na villa homónima son una reminiscencia sincretizada de les antigües fiestes del *beñesmer* aborixe.

## El Beñesmen anguaño
Modernamente diversos coleutivos realicen actos culturales sol nome de Beñesmer. Nel conceyu de San Juan de la Rambla celebrar en 2008 el I Beñesmen, una fiesta popular basada nesta antigua costume que pretende averar les tradiciones canaries a neños y nuevos.

Nel conceyu de San Cristóbal de La Laguna el primer sábadu del mes d'avientu, otorgar les Distinciones Beñesmer, actu entamáu y patrocináu pola Asociación Cultural Antiguos Orfeonistas La Laguna coles que pretende reconocese el llabor realizáu dende la humildá y honestidá con perpetuidad nel tiempu y que eso sirviera pa realzar el bon nome del conceyu. Anguaño apúrrense cuatro modalidaes: Individual, Deporte, Cultura y Empresa.

## Ver tamién
* Guanche
* Mitoloxía guanche

## Referencies

## Enllaces esternos
Biet Debre Sina

**Biet Debre Sina** (o Dabra-Sina, o «Casa del Monte Sinaí») ye una ilesia de cultu ortodoxu etíope asitiada en Lalibela, na rexón de Amhara (Etiopía). Ye una de les ilesies rupestres de dicha ciudá que fueron declaraes Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 1978, formando parte del grupu septentrional.

Según ciertu autores, Biet Mikael y Biet Debre Sina son un únicu edificiu, siendo «Debre Sina» el so nome antiguu. 

## Descripción
De tipu monolíticu, la ilesia ta encaxada na roca a gran fondura.

Pel sur, Biet Debre Sina tien una fachada llibre d'un llargor de 11 metros, y tamién ye visible un tramu d'unos 9,5 metros del so llau este.

La ilesia alza sobre un basamento de tipu Aksum de tres altures, midiendo'l conxuntu del edificiu unos 11,5 metros d'altu.

Con esceición d'una cornisa rectangular y de dos files de ventanes, nun s'aprecia nenguna decoración nos murios.

La ilesia ta formada por trés naves empobinaes escontra l'este, de 5 metros d'altu, 8,5 d'anchu y 9,5 de fondura. L'interior de la ilesia ta estremáu en cinco tramo por dos files de columnes cruciformes dispuestes de forma irregular. Los capiteles, d'arestes romes, tán ornados de motivos en forma de cruz y bordiaos por una cornisa. Tamién se reparen arcos que parten de les impostas de la cornisa, pilastres y bandes decoratives.

El coru de la ilesia nun ta arrodiáu de parés, y la so estructura ye pocu ellaborada. El techu nun ta decoráu.

Hai una entrada asitiada nel segundu entamo sur que da accesu a la ilesia. Al oeste, otra entrada xune la nave central col basamento. Les puertes asitiaes nel muriu norte abren sobre'l segundu y quintu tramu de la ilesia de Biet Mikael.

## Vease tamién Vease tamién
*Ilesia ortodoxa etíope
*Ilesies tallaes na roca de Lalibela

### Fuentes
**L'Art en Éthiopie*, de Walter Raunig, ochobre de 2005, páxines 92, 93, 94.
* (n'inglés) Rock-Hewn Churches, Lalibela

## Referencies

## Enllaces esternos
Biet Ghiorgis

**Biet Ghiorgis** o **Biete Ghiorgis** (በት ጊዮርጊስ, que traducíu del amháricu significa "Ilesia de San Jorge") ye una de les once ilesies monolítiques de Lalibela, una ciudá na rexón de Amhara n'Etiopía.

## Descripción
Tallada en sólida roca volcánica acoloratada nel sieglu XIII, ye la más conocida y la postrera construyida de les once ilesies nel área de Lalibela, y recibió n'ocasiones el calificativu d'octava maravía del mundu. 

La oquedad ye cuadrada y tien unes dimensiones de 25 metros de llau ente que la ilesia mide unos 12 metros de llau por 12 metros d'altu, ensin cuntar el plintu de trés niveles sobre'l que s'alza, y tien forma de cruz griega. Pa crear l'espaciu nel que ta asitiada tuvieron de retirase unos 3400 m³ de roca amás d'otros 450 metros m³ pa esculpir y decorar l'interior de la ilesia.

La construcción atopar a cierta distancia al oeste de los dos otros grupos d'ilesies formaos polos otros diez edificios y atópase xunida por un conxuntu de cabianes al grupu de cuatro ilesies asitiáu al nordeste.

## Historia
Según la historia cultural etíope, *Biet Ghiorgis* construyir nel sieglu XIII dempués de que'l rei Gebre Mesqel Lalibela de la dinastía Zagüe tuviera una visión na que se-y daben instrucciones pa construyir una ilesia. A lo llargo de la historia atribuyóse l'autoría d'estes instrucciones tanto a San Jorge como al mesmu Dios. La lleenda cunta que la ilesia foi construyida con milagrosa rapidez pol rei en persona acompañáu por un grupu d'ánxeles. 

Anguaño, Lalibela sigue siendo llugar de pelegrinación pa los miembros de la Ilesia ortodoxa etíope especialmente mientres la celebración del Timkat, versión ortodoxa etíope de la Epifanía. La ilesia forma parte del Patrimoniu de la Humanidá nomáu pola Unesco nel añu 1978 xunto al restu de les ilesies que constitúin el conxuntu llamáu Ilesies tallaes na roca de Lalibela.

## Ver tamién
* Gebre Mesqel Lalibela
* Cruz de Lalibela
* Ilesies tallaes na roca de Lalibela

## Referencies

## Notes

## Enllaces esternos

* Galería de semeyes del interior y esterior de la ilesia
* Semeyes de la ciudá y les ilesies de Lalibela
----
Biet Golgotha

**Biet Golgotha** o «Casa del Gólgota» (tamién denominada *Biet Golgotha-Selassie*) ye una ilesia de cultu ortodoxu etíope asitiada en Lalibela, na rexón d'Amhara, n'Etiopía.

Ye una de les once ilesies rupestres de la ciudá que fueron declaraes Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 1978, y forma parte del grupu de seis ilesies asitiáu al noroeste.

Biet Golgotha ye de tipu monolíticu. L'edificiu cunta con numberosos baxorrelieves de santos, la tumba de Cristu y una nacencia, según la Tumba d'Adán» y la del rei Lalibela.

La capiya allegante llamada Selassie ye de tipu hipogeo y planta trapezoidal. Cuenta con un ábside, una columna central y una ventana ojival, y alluga tres altares ornados de cruces esculpíes y baxorrelieves que representen a los cuatro evanxelistes.

## Referencies

## Ver tamién
*Ilesies tallaes na roca de Lalibela
*Ilesia ortodoxa etíope

## Enllaces esternos
Biet Mariam

** Biet Mariam** (Bêta Mâryâm o Santa María) ye una ilesia de cultu ortodoxu etíope asitiada en Lalibela, na rexón d'Amhara, n'Etiopía.

Ye una de les once ilesies rupestres de la ciudá que fueron declaraes Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 1978, y forma parte del grupu de seis ilesies asitiáu al noroeste.

De tipu monolíticu y de gran tamañu, el so esterior ye abondo simple, a pesar de los sos trés antoxanes y de la diversidá de formes de les sos ventanes.

L'interior, en forma de basílica, ta ricamente ornado de frescos y baxorrelieves pintaos. El techu sostener nuna única columna central.


file:Bete Maryam 03.jpg|Una de les entraes.
file:Bete Maryam 05.jpg|Patiu interior del complexu.
file:Ethiopie-738.JPG|Detalle de la rica decoración interior.


## Ver tamién
*Ilesies tallaes na roca de Lalibela
*Ilesia ortodoxa etíope

## Referencies

## Enllaces esternos
Biet Medhani Alem

**Biet Medhani Alem** ("El Salvador del mundu") ye una ilesia etíope ortodoxa asitiada en Lalibela, na rexón de Amhara, n'Etiopía. Foi construyida nel sieglu XIII probablemente pol emperador Gebre Mesqel Lalibela de la dinastía dinastía Zagüe d'Etiopía.

Ye una de les once ilesies monolítiques de Lalibela que fueron declaraes Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 1978, y forma parte del grupu de seis ilesies asitiaes al norte del ríu "Xordán". Los sos constructores queríen representala como una reproducción de la Ilesia de Santa María de Sion d'Aksum, destruyida en 1535 pol exércitu invasor d'Ahmed Ibn Ibrahim Al-Ghazi.

Ye la mayor y más alta de les ilesies del complexu de Lalibela con un espaciu interior de 10000 metros cúbicos y envalórase que pa la so construcción tuvieron que ser retiraos 15000 metros cúbicos de roca. Dende'l puntu de vista del diseñu destáquense les columnes que la arrodien según el so techu de dos agües. Nun tener pintures y atópase estremada en cinco naves.

## Historia
Escontra finales del sieglu XII l'Islam consolidara'l so dominiu sobre la rexón de Tierra Santa volviendo cuasi imposible la pelegrinación escontra los sos templos per parte de los cristianos. Por esta razón el complexu de Lalibela construyóse como una reproducción de la Tierra Santa.

Según la historia cultural etíope, Biet Medhani Alem, xunto coles otres ilesies de Lalibela, construyir nel sieglu XIII dempués de que'l rei Gebre Mesqel Lalibela de la dinastía Zagüe tuviera una visión na que se-y daben instrucciones pa construyir una ilesia. La lleenda cunta que la ilesia foi construyida con milagrosa rapidez pol rei en persona acompañáu por un grupu d'ánxeles.

Anguaño, Lalibela sigue siendo llugar de pelegrinación pa los miembros de la Ilesia ortodoxa etíope especialmente mientres la celebración del Timkat, versión copta etíope de la Epifanía. La ilesia forma parte del Patrimoniu de la Humanidá de la Unesco xunto al restu de les ilesies que constitúin el conxuntu llamáu *[[Ilesies tallaes na roca de Lalibela]]*.

## Ver tamién
* Ilesia copta etíope
* Lalibela
* Biet Ghiorgis

## Notes

## Referencies

## Enllaces esternos

*
Biet Mikael

**Biet Mikael** (Koudous-Mikaël) ye una ilesia de cultu ortodoxu etíope asitiada en Lalibela, na rexón de Amhara (Etiopía). Ye una de les ilesies rupestres de dicha ciudá que fueron declaraes Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 1978, formando parte del grupu septentrional.

Según ciertu autores, Biet Mikael y Biet Debre Sina son un únicu edificiu, siendo «Debre Sina» el so nome antiguu. 
 
## Descripción
La ilesia alzar en paralelu a Biet Debre Sina, siendo'l muriu oeste l'únicu qu'atiesta cola cabiana.

Son visibles diversos tipos de ventana, ente ellos tragaluces en forma de cruz griega, trés na nave norte y dos na nave sur. Sobre eses ventanes percíbese una abertura semicircular d'estilu Aksum

L'interior de la ilesia ye rectangular con un allargamientu escontra l'este. Tres pilares cruciformes dixebren dos naves de distintu anchor, estremaes en cuatro tramo. La nave sur mide 2,5 metros d'anchu, y la otra 3,5. L'interior tien unes midíes averaes de 10,7 metros de llargu, 6 d'anchu y 4,4 d'altor. Les columnes esteriores miden ente 80 cm y un metro.

Los arcos sostiénense sobre impostas; la nave ye más ancha y los arcos tresversales que traviesen la nave norte son arcos rebaxaos. Los murios ente les impostas tán decoraos por una cornisa. Nel muriu oeste son visibles nichos de forma rectangular y tragaluces cruciformes. La pequeña *[[cella (arquiteutura)|cella]]* de Iyasu mide 2 x 1,30 metros, y ensin dulda tallóse dempués que la ilesia.

La entrada principal de Biet Mikael abrir pol oeste, na exa de la puerta sur de Biet Debre Sina. Más tarde tallóse una nueva entrada nel tercer tramu.

Nos nichos de los murios norte, sur y esti esculpiéronse les figures de siete santos en tamañu mayor que'l real:

- nel muriu norte: Gebre Kristos, Esteban y Miguel
- nel muriu sur: Juan, Tcherkos y Jorge
- nel muriu esti: María 

Les formes son ríxides, y el modelu foi concebíu pa una visión frontera. Con esceición de Tcherkos, tolos santos lleven capiellu, toos sostienen un pergamín o un llibru na manzorga, y na derecha, un cayáu en forma de cruz. Toos miden 3 metros d'altu, sacante Tcherkos, que mide 2,20 metros. Percima d'esta figura, ábrese una ventana sobre Debre Sina. Ye probable que les inscripciones de los marcos sían posteriores. Pola mor en parte de la erosión, les figures de los murios norte y este tán peor calteníes.

A entrambos llaos d'una tumba en baxorrelieve ven dos ánxeles, y nel interior d'esta tumba, percíbese'l cuerpu de Cristu. Nel tramu nordés esculpióse una estatua de María.

La tumba del rei Gebre Mesqel Lalibela podría tar so una llosa de piedra nel tercer entamo norte. Nun se sabe si debaxo hai una cripta o una tumba rupestre.

Nel muriu abre una puerta escontra la capiya Biet Golgotha Selassie.

## Vease tamién Vease tamién
*Ilesia ortodoxa etíope
*Ilesies tallaes na roca de Lalibela

### Fuentes
**L'Art en Éthiopie*, de Walter Raunig, ochobre de 2005, páxines 92, 93, 94.
* (n'inglés) Rock-Hewn Churches, Lalibela

### Referencies

## Enllaces esternos
Bonifacio

**Bonifacio** puede referise a: 

*El nome propiu **[[Bonifacio (nome)|Bonifacio]]**;
***[[San Bonifacio]]**;
***[[Bonifacio de Tarso|San Bonifacio de Tarsu]]**; 
***[[Bonifacio (Comes)|Bonifacio]]**: conde romanu de la provincia d'África nel S.V;
***[[Bonifacio Alfonso]]**, pintor español;
*** [[Bonifacio (Dibuxante)]]**, dibuxante d'orixe canariu que trabayó en diversos fanzines, ente ellos OjoDePez Fanzine.
***[[Bonifacio (Córcega)|Bonifacio]]**, población francesa de la islla de Córcega;
***[[Bonifacio (Buenos Aires)|Bonifacio]]** (o Llaguna Alsina), llocalidá arxentina del partíu de Guaminí, provincia de Buenos Aires;
***[[Estrechu de Bonifacio]]**, estrechu ente Córcega y Cerdeña.
***[[Bonifacio de Montferrato]]**, líder italianu de la Cuarta Cruzada

## Papes
***[[Bonifaciu I]]**, 42ᵘ papa del sieglu V
***[[Bonifaciu II]]**, 55ᵘ papa
***[[Bonifaciu III]]**, 66ᵘ papa
***[[Bonifacio IV]]**, 67ᵘ papa
***[[Bonifaciu V]]**, 69ᵘ papa
***[[Bonifaciu VI]]**, 112ᵘ papa
***[[Bonifaciu VII]]**, 112ᵘ papa
***[[Bonifaciu VIII]]**, 193ᵘ papa
***[[Bonifaciu IX]]**, 203ᵘ papa

## Referencies

## Enllaces esternos
Osun-Osogbo

**Ọṣun-Oṣogbo**, **Monte Sagráu d'Osun-Osogbo** o **Templu d'Osun** ye un monte sagráu na vera del ríu Osún que se encontra na ciudá d'Osogbo, tao d'Osún, Nixeria. Foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 2005.

El *[[Monte sagráu]] d'Osun-Osogbo* ye una de les rares zones de monte primariu que resten nel país. D'antiguo atestaben cola mayor parte de ciudaes de los Yoruba, antes de la gran urbanización del país.

El *[[Templu]] d'Osun* como ye conocíu polos afroamericanos que procesen el cultu a Osun nes Relixones Afroamericanes. Osun, ye una de les divinidaes del panteón yoruba, considérase qu'escoyó casa ellí. Fueron alzaes numberoses escultures de calter relixosu.

## Galería

Ficheru:Templo_Osun1.jpg|Templu d'Osun en Osogbo.
Ficheru:Templo_Osun2.jpg|Templu d'Osun en Osogbo.
Ficheru:Templo_Osun5.jpg|Templu d'Osun en Osogbo.


Ficheru:Templo_Osun4.jpg|Templu d'Osun en Osogbo.
Ficheru:Rio_Osun.jpg|Ríu Osun.


## Referencies

## Enllaces esternos

* Ficha del llugar na UNESCO, (n'inglés) y (en francés).
Montes sagraos de kayas de los Mijikenda

Los **montes de kaya de los Mijikenda** son once lugar separaos ente sigo a lo llargo de 200 km de la mariña de Kenia nos que s'asitien los restos de pueblos fortificaos denominaos *Kaya*. Fueron creaos nel sieglu XVI siendo abandonaos na década de 1940. 

Estos pueblos abandonaos a lo llargo de la mariña constitúin una serie d'espacios sagraos pos según les creencies de los pueblos de la zona convirtiéronse na morada de los antepasaos de les tribus. Estos once llugares sagraos convirtiéronse nun testimoniu singular de tradición cultural y veneración sagrada nos nuesos díes.

Los montes qu'arrodien los poblaos fueron calteníos y curiaos polos habitantes de la rexón al ser declaraos de la mesma montes sagraos.

## Principales Kaya
Los *Kaya* inscritos na llista de la Unesco, de los más de trenta esistentes, son:

* Kaya Giriama
* Kaya Jibana
* Kaya Kambe
* Kaya Kauma
* Kaya Ribe
* Rabai Kayas
* Duruma Kayas
* Kaya Kinondo

En total la zona catalogada consta de 1538 ha.

## Referencies

*http://www.sacredland.org/kaya-forests/
Bujis

**Bujis** (nome griegu) o **Baj** (nome exipciu) ye'l nome que recibía'l toru consideráu la encarnación de Ra y Osiris na mitoloxía exipcia; tamién yera'l ka de Montu. Taba rellacionáu col poder germinador y la fecundidá del suelu.

Escoyíase un toru selvaxe como encarnación de Montu, y yera veneráu como tal. Col tiempu los criterios pa escoyer el toru fixéronse más ríxidos, escoyendo toros col cuerpu blancu y la cara negra. Cuando estos toros (o les sos madres) morríen yeren momificados, y llevábense a un campusantu conocíu como'l Bujeum. Les madres fueron consideraes como representaciones de Hathor, la madre d'estes deidaes. 

## Iconografía
Yera representáu como un xatu de cuerpu blancu y la cabeza negra tocáu con un ureo, con discu solar y dos altes plumes; tamién como home con cabeza de toru.

## Cultu
Venerar na ciudá de Hermontis, como "Toru de los montes y el ocaso" y en Medamud. Baj foi identificáu como una forma d'Apis, y polo tanto consideráu como una encarnación d'Osiris. L'últimu entierru d'un toru Bujis nel Bujeum de Hermontis foi en 340&nbsp;d.&nbsp;C. El cultu al toru enllargar hasta alredor del añu 360 de nuesa yera, cuando foi destruyíu pol aumentu del fundamentalismu cristianu nel imperiu romanu. 

El *Bujeum* foi afayáu en 1927 por Robert Mond y U. B. Emery, y nél había un oráculu. 

Macrobio comenta d'él que cada hora camudaba de color.

## Ver tamién
* Apis
* Toru (mitoloxía)

## Referencies

### Cites

### Bibliografía
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* Rosa Thode: ''Bujis'', en egiptologia.org
* L'últimu cercu funerariu d'un toru Bujis, reproducción y trescripción.  (n'inglés)
Béni-Isguen

**Beni Isguen** ye una ciudá santa nel norte d'El Sáḥara arxelín, nel centru del Valle de M'Zab. Ye una ciudá vecina de Ghardaia, y xunto con esta y les ciudaes vecines Melika, Bou Nora y Atteuf forma una "Pentápolis" nel M'zab. Beni Isguen, foi fundada en 1347, arrodiada de gruesos murios. La mezquita data del sieglu XII. Ye Patrimoniu de la Humanidá de la Unesco dende 1982.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Información xeneral de la zona
Campu de les Ufriendes

El campu o marisma (sx.t en singular) de **Hetep** (Hotep), conocida tamién como "Campu de les Ufriendes o "Campu de les Ufriendes" o "Campos Elíseos de los Exipcios", yera un llugar paradisiacu de fértiles campos, marismas ya islles, onde reinaba'l dios del mesmu nome Hetep o Hotep, un aspeutu del dios Shu o Schu, el dios que soporta o alza'l cielu, asimiláu polos griegos con Atles. El nome Htp, n'exipciu, tien dellos significaos, como Paz, Fortuna, Felicidad, Reposu, Poniente o llugar per onde se pon el Sol, y tamién Ufrienda. Nel mesmu Campu de Hetep tamién s'allugó los dominios d'Osiris, y la morada de Shu, de Thot d'Atum y Hathor, ente otros dioses importantes, según la mitoloxía exipcia. 

Les referencies más antigües, nos "Testos de les Pirámides", son un pocu confuses tocantes a la so llocalización; namái queda claro qu'entós la so versión celestial topar en dalgún puntu del hemisferiu norte, y que dende la mesma dempués podía pasase a les "Campos de Aaru". Pero nos "Testos de los Ataúdes o Sarcófagos" alcontrar nel Poniente, esto ye, nes paraxes per onde'l Sol Ra -nel so aspeutu como Atum- ponse (Htp). Tal como sostién el reputáu exiptólogu, Leonard H. Lesko, catedráticu del Department of Egyptology at Brown University, el "Campu de Hetep" o "Campu de les Ufriendes" d'Osiris atopar nel Oeste

## Referencies
Capiya de La nuesa Señora del Baluarte

La **capiya de La nuesa Señora del Baluarte**, (en portugués:*Capela de Nossa Senhora do Baluarte*), ye una pequeña capiya asitiada na llocalidá d'Islla de Mozambique, na islla del mesmu nome, provincia de Nampula, Mozambique, nel esterior de la Fortaleza de San Sebastián, a los pies del so baluarte norte. Forma parte del conxuntu monumental de la ciudá que ta declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO dende 1991.

## Historia
Foi construyida en 1522 pola tripulación de l'armada de Pedro de Castro que fizo ellí una escala camín de la India, la mesma qu'atacó l'establecimientu suaḥili del archipiélagu de les Quirimbas, onde fueron refugaos.

La capiya ye d'estilu manuelino, cubierta por una bóveda imperfecta, debíu posiblemente a la inesperiencia de los arquiteutos. Na so construcción fueron utilizaos cantería y elementos decorativos traíos de la metrópolis, de xuru destinaos a la India.

Foi construyida sobre una batería d'artillería nuna banda de la Fortaleza de San Sebastián. Darréu, mientres el sieglu XVII, foi-y añadíu un atriu na entrada de la mesma manera que les ilesies portugueses de la India. 

Trátase de la única amuesa d'arquiteutura d'estilu manuelino en Mozambique y ta considerada como la edificación colonial más antigua de tola mariña del Índicu. Foi restaurada en 1996 con fondos de la Comisión Nacional pa los Descubrimientos de Portugal.

## Galería d'imáxenes

Ficheru:Chapel of Nossa Senhora de Baluarte.jpg|Capiya vista dende'l Fuerte de San Sebastián.
Ficheru:Capela Nossa Senhora do Baluarte.jpg|Vista de la capiya.
Ficheru:Nossa senhora do Baluarte - entrada.jpg|Atriu d'entrada.
Ficheru:Nossa Senhora de Baluarte - Inside.gif|Bóveda del ábside.
Ficheru:Nossa Senhora do Baluarte-interior.jpg|Interior.
Ficheru:Nossa Senhora do Baluarte - troneira.jpg|Tronera.


## Referencies

## Enllaces esternos
Casba d'Arxel

La **Casba** (, *qaṣba*, que significa ciudadela o fortaleza), ye la ciudadela d'Arxel n'Arxelia y el barriu históricu que lu arrodia. Ye un tipu únicu de medina, una ciudá islámica, allugada na mariña del mar Mediterraneu.

La casba foi fundada sobre les ruines de l'antigua Icosium. Ye una pequeña ciudá que, construyida sobre una llomba, enfusar al mar estremada en dos: la ciudá alta y la baxa. Pueden atopase mezquites y edificaciones del sieglu XVII y, especialmente los trés grandes mezquites de la ciudá d'Arxel: la mezquita de Ketchaoua (que la so edificación data de 1794) flanqueada por dos minaretes, la mezquita nueva (Djemmá el Djedid) (llevantada en 1660 mientres la rexencia otomana) y la Gran Mezquita d'Arxel (Djemmá el Kebir), la más antigua d'Arxel yá que foi construyida a finales del sieglu XI. Na casba arxelina tamién esisten les típiques calles-llaberintu.

La Casba xugó un rol central mientres les lluches d'independencia d'Arxelia (1954–1962). La Casba foi l'epicentru de la insurxencia entamada pol Frente de Lliberación Nacional (FLN) que-yos dio un llugar seguru pa entamar y executar ataques contra autoridaes opresoras franceses y axentes del orde públicu n'Arxelia del momentu. Col fin de compensar los ataques, los franceses tuvieron que centrase específicamente na Casba.

Foi incorporada a la llista de Patrimoniu de la Humanidá d'Unesco en 1992.

Como informó Reuters n'agostu de 2008, la Casba atopar n'estáu d'abandonu y delles árees cuerren peligru de derrumbe. 

## Referencies

## Enllaces esternos

* Casba d'Arxel n'Unesco.org
Catábasis

La **catábasis** o ***katabasis*** (del griegu κατὰ, 'embaxo' βαίνω 'meyora') ye un descensu de dalgún tipu, como baxar una fastera, el sol al atapecer, una retirada nuna campaña militar, una espedición a los infiernos o un viaxe dende l'interior escontra la mariña. Esiste una gran cantidá de significaos ya interpretaciones pa esti términu en poesía, retórica y na psicoloxía moderna.

Como imaxe retórica refier a un descensu a los mesmos horrores con cuenta d'enfrentalos, velos, volvelos conscientes y depués xubir purificado pol horror y la conmiseración.

Con cuenta de representalo en lliteratura, usáronse llugares como'l inframundu, l'infiernu, etc., pero n'otros casos puede usase un pozu d'agua, ingresu a una cueva, covarón, escondite, o inclusive somorguiase nuna piscina. Estes imáxenes, de cutiu utilizaes pol cine, refieren coles mesmes a un aislamientu cola soledá como ferramienta de reflexón, según a un regresu a la llibradura. 

## Arte
Tanto en poesía como en retórica, el términu *katabasis* referir a un "descensu gradual" del énfasis sobre una tema nuna sentencia o nun párrafu, ente que *anabasis* referir a un ascensu gradual en dichu énfasis.

## Psicoloxía moderna
Na psicoloxía moderna, el términu de catábasis tamién s'utiliza dacuando pa describir la depresión qu'esperimenten dellos mozos. L'autor Robert Bly propón nel so llibru "*Iron John: Un llibru sobre los homes*" delles razones pal "fenómenu de la catábasis ", ente ellos la falta de los ritos de iniciación n'Occidente y la falta d'una fuerte figura paterna y de modelos a siguir.

## Viaxe al inframundu
La catábasis ye la convención épica del viaxe del héroe al inframundu. Na mitoloxía griega, por casu, Orfeo entra al inframundu pa traer a Eurídice de vuelta al mundu de los vivos.
 
La mayoría de les catábasis van tener llugar nun inframundu sobrenatural, como'l Hades o'l Infiernu, como na Nekyia, nel llibru 11 de la *[[Odisea]]*, que describe'l descensu d'Odiseo al inframundu. Sicasí, la catábasis tamién puede referise a un viaxe al traviés d'otres árees distópiques, como los alcuentros de Odiseo nel so viaxe de regresu de 10 años de Troya a Ítaca. Pilar Serrano dexa que'l términu catábasis englobe tamién estancies curties o cróniques nel inframundu, incluyendo los casos de Lázaro y Cástor y Pólux. Nesti casu, sicasí, la catábasis tien de dir siguida d'una anábasis o resurreición por que pueda ser consideráu una verdadera catábasis en llugar d'una simple muerte.

## Referencies

## Bibliografía adicional
* Rachel Falconer, *Hell in Contemporary Literature: Western Descent Narratives since 1945*, EUP, 2005. Exemplos modernos de catábasis o descensu al infiernu.

## Enllaces esternos

* *[http://www.lapequenagrecia.com/2009/08/la tema-de-la-catabasis-en-la-eneida.html?q=catabasis La catábasis en *La Eneida'' por Alejandra Crespin en lapequenagrecia.com.]
Cayo Calvisio Sabín

**Cayo** o **Gayo Calvisio Sabín**&thinsp; foi un políticu y militar romanu de la república tardía qu'ocupó'l consuláu en 39 e.C. xunto a Lucio Marcio Censorino.

Yera unu de los legaos de Xuliu César na guerra civil. Foi unviáu per este a Etolia en 48 e.C. , onde llogró la posesión de la totalidá del país. Apiano rellata que foi ganáu por Metelo Escipión en Macedonia, pero esta afirmación nun ye compatible col rellatu del propiu César.

Nel añu 45 e.C. recibió la provincia d'África de César. Dempués de ser escoyíu pretor en 44 e.C. , llogró de Marcu Antoniu el gobiernu de la provincia d'África de nuevu. Cicerón señala que Sabín nun podría ser más afortunáu, una y bones él acababa de llegar d'África, dexando tres de sigo dos mandaos en Útica, como si aldovinara que llueu diba volver. Esto sicasí nun asocedió, una y bones el Senáu, dempués de la partida d'Antonio a Módena, confier la gobernación d'África a Publio Cornificio.

Sabín foi cónsul en 39 e.C. Col so colega consular, Lucio Marcio Censorino, fueron los únicos senadores qu'intentaron defender a Xuliu César cuando ésti yera apuñaláu'l 15 de marzu de 44 e.C. Posiblemente foi esta la causa que motivó a los triunviros a concede-yos el consuláu.

Al añu siguiente (38 e.C. ) mandó la flota d'Augustu na guerra contra Sestu Pompeyo. En xunto con Menodoro, que desertara del llau de Pompeyo, lluchó contra Menécrates, l'almirante de Pompeyo, y sufrió una derrota na batalla naval de Cumas. Cuando Menodoro pasar de nuevu al bandu de Pompeyo, xustu antes del españíu de les hostilidaes del añu 36 e.C. , Sabín foi quitáu del mandu de la flota, yá que nun caltuviera abonda vixilancia sobre'l renegáu pa torgar la so fuga. Esto, siquier, ye la razón dada por Apiano, pero Augustu tenía de xuru otres razones y decide confiar la conducción de la guerra a Agripa. Rescampla, amás, que Sabín nun yera vistu con barruntu por Augustu, pos a la fin de la guerra dio-y la xera de llimpiar Italia de lladrones. Méntase-y tamién más tarde, poco primero de la batalla de Actium, como unu de los meyores amigos del futuru emperador.

Una inscripción, descrita por Ronald Syme como «una de les más notables inscripciones creaes n'honor d'un senador romanu», empondera a Sabín pol so sentíu del deber y pola so devoción.

## Notes

## Referencies
Campusantu d'elefantes

El **campusantu d'elefantes**, acordies cola mitoloxía africana y el mitu popular, yera un míticu llugar allugáu n'África onde se creía que diben pasar los sos últimos díes los elefantes morrebundos. El llugar buscar mientres el sieglu XIX pol supuestu marfil que s'atoparía naquel fantásticu llugar.

Acordies cola hipótesis plantegada por Rupert Sheldrake, parte del mitu ye verdá. La lleenda surdió a partir del fechu de que les cadarmes d'elefantes atópense frecuentemente en grupos, cerca de fontes d'agua. Según Sheldrake, los elefantes con dalgún tipu de desnutrición busquen instintivamente esti tipu de fontes aguacientes, cola esperanza de que'l líquidu déxe-yos ameyorar les sos condiciones. Aquellos animales que nun llogren ameyorar la so condición, amuesen niveles cada vez más baxos d'azucre nel sangre, y terminen morriendo cuando entá s'atopen nes proximidaes de l'agua (y de les osamentas d'otros elefantes).

L'estudiu de la conducta de los elefantes ante la muerte de los sos conxéneres reveló, per otra parte, que reaccionen claramente ante la situación llegando a acompañar o velar a los cadabres.

## Cultura popular

* La película d'Estaos Xuníos *[[Tarzán de los monos (película 1932)|Tarzán de los monos]]*, dirixida en 1932 por W. S. Van Dyke, establez tola so trama na busca per parte d'esploradores blancos d'un hipotéticu campusantu d'elefantes, apináu de caniles de marfil. Na ficción de la película les tribus africanes presentes na rexón esplorada pretenden saber que naide que viera'l campusantu d'elefantes sobrevivió pa cuntalo. Amás sienten mieu y superstición por esi supuestu campusantu yá que nes sos creencies y na so folclor considerar un llugar sagráu.

* Na película de Walt Disney *[[The Lion King]]*, una escena trescurre nun vastu campusantu d'elefantes.

* Un capítulu de *[[Johnny Quest]]* xira en redol a un campusantu d'elefantes.

* Na película boliviana *[[El campusantu de los elefantes]]* nómase asina al llugar onde indixentes, bebedores o marxinaos alleguen voluntariamente a pasar los sos últimos díes en soledá y consumiendo alcohol. Una dura trama qu'amuesa'l llau más murniu y ocultu de la vida de persones que son consideraes lacra social, pero con sentimientos y valores como cualesquier otru ser humanu.

* En 2016 el productor de dibuxos animaos Pedro Alonso Pablos estrenó un llargumetraxe que'l so tema principal ye'l desenvolvimientu del mitu del campusantu d'elefantes africanu, llamáu "La ruta de los elefantes".

## Referencies

## Enllaces esternos
* Nota sobre les investigaciones de Cynthia Moss, la mayor esperta mundial sobre elefantes
Centru d'Estudios d'Historia del Antiguu Oriente

El **Centru d'Estudios d'Historia del Antiguu Oriente** (**CEHAO**) ye un centru d'investigación universitariu de la Universidá Católica Arxentina, Buenos Aires, Arxentina, dedicáu a la investigación nel campu de la historia y l'arqueoloxía del Antiguu Oriente Próximu, especialmente la exiptoloxía, asirioloxía, y les ciencies bíbliques. Xunto col Institutu d'Historia Antigua Oriental de la Universidá de Buenos Aires y la Unidá d'Investigaciones sobre'l Cercanu Oriente Antiguu (del IMHICIHU-Conicet), ye unu de los trés centros de Buenos Aires dedicaos a estes temátiques.

## Actividaes
El CEHAO produz delles publicaciones periódiques. De primeres, *[[Antiguu Oriente (revista)|Antiguu Oriente]]*, la publicación periódica del centru, constitúi l'órganu difusor de les actividaes d'investigación tanto de los miembros del centru como d'aquellos especialistes pertenecientes a la comunidá científica internacional. De segundes, les *[[Monografíes sobre l'Antiguu Cercanu Oriente]]*, publicación on-line en xunto cola Society of Biblical Literature (EEXX). A lo último, publicar *Damqatum*, el boletín del CEHAO, tantu en castellán como n'inglés, col que se busca averar la comunidá científica al públicu polo xeneral.

Les exiptólogues arxentines Alicia Daneri y Perlla Fuscaldo son investigadores honoraries del centru.

## Direutores
* Roxana Flammini (2002-2011, 2017)
* Juan Manuel Tebes (2012-2016 y dende 2018)

## Ver tamién
* Exiptoloxía n'Arxentina
* Orientalismu n'Arxentina
* Antiguu Oriente (revista)
* Monografíes sobre l'Antiguu Cercanu Oriente

## Referencies

## Enllaces esternos
*Páxina oficial del ''CEHAO''
*ARCH University of Oxford
Charles A. Ferguson

**Charles Albert Ferguson** (Filadelfia, 6 de xunetu de 1921 – 2 de setiembre de 1998, Palo Alto), llingüista d'Estaos Xuníos.

## Carrera
Na Universidá de Pennsylvania cursó estudio orientales, llogrando la so BA en 1942; en 1943 realiza la so maestría con una tesis sobre'l verbu nel árabe marroquín; llogra'l so doctoráu en 1945 con una disertación sobre l'idioma bengalí coloquial. 

Profesor de la Universidá de Stanford, foi unu de los fundadores de la sociollingüística y ye conocíu pola so investigación sobre la diglosia. 

Ferguson dirixó un equipu de llingüistes n'Etiopía nel marcu de la Encuesta d'Usu de Llingua y Enseñanza d'Idiomes n'África Oriental, sol patrociniu de la Ford Foundation. Arriendes de esi estudiu propunxo un "área llingüística etíope" (1976), conceutu que constituyó un finxu nel estudiu del contautu ente llingües.

L'exame TOEFL foi creáu sol so lideralgu nel Center for Applied Linguistics en Washington, D. C.. 

Nel so honor, en 1986 publicáronse los sos escritos en forma de festschrift, editáu por Joshua Fishman y otros.

## Bibliografía
* Ferguson, Charles A. 1959. Diglossia. *Word* 15: 325-340.
* Ferguson, Charles. 1976. The Ethiopian Language Area. *Language In Ethiopia*, ed. by M. Lionel Bender, J. Donald Bowen, R.L. Cooper, Charles A. Ferguson, pp.&nbsp;63–76. Oxford: Oxford University Press.
* Fishman, Joshua. 2000. "Obituary: Charles A. Ferguson, 1921-1998: An Appreciation," *Journal of Sociolinguistics* 4/1: 121-128.
* Fishman, Joshua, et al., eds. 1986. *The Fergusonian impact: in honor of Charles A. Ferguson on the occasion of his 65th birthday*. (Contributions to the sociology of language, 42.) Berlin: Mouton de Gruyter.
* Huebner, Thom. 1999. "Obituary Charles Albert Ferguson". *Language in Society* 28: 431-437.

## Referencies

## Enllaces esternos

*
Chaxiraxi

**Chaxiraxi** yera unu de los nomes polos que los guanches, primeros pobladores de la islla de Tenerife −Canaries−, denominaben a una de les sos divinidaes que foi sincretizada darréu cola imaxe de la virxe de Candelaria qu'atoparen na islla antes de la conquista europea.

Chaxiraxi ye considerada la diosa principal de la moderna relixón neopagana llamada Ilesia del Pueblu Guanche.

## Etimoloxía
El términu *Chaxiraxi* −que tamién apaez na documentación coles variantes **Chaciraxi**, **Chijoragi**, **Chijoraji** y **Chirijoraji**− ye de procedencia guanche y foi traducíu como 'la que carga o sostién el firmamentu' dende una posible forma primitiva *ta-γdir-aγi*.

Tamién yera denominada **Achmayex Guayaxerax** 'he equí la madre d'él, l'Espíritu que sofita l'universu'.

## Mitoloxía

Pa dellos investigadores Chaxiraxi yera una divinidá femenina rellacionada cola lluna y la fertilidá, ente que para otros taría venceyada al Sol. Asina, yera una de les dioses principales de la mitoloxía guanche emparentada cola diosa Juno de la redolada mediterránea-norteafricano y col cultu a la estrella Canopo.

La diosa foi rellacionada polos guanches con una talla cristiana de la virxe de Candelaria qu'habíen atopáu sobre una piedra nes sableres de Güímar ente 1390 y 1401, sincretizándose más tarde el so cultu col de la Virxe por aciu de misioneros cristianos.

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ver tamién
* Virxe de la Candelaria (Islles Canaries)
* Mitoloxía guanche
* Antón Guanche
Chukwu

**Chukwu** ye'l nome de la suprema deidá na mitoloxía igbo tradicional, adorada pol pueblu igbo. El nome Chukwu ye un acrónimu que se compón de la pallabra "Chi" (Dios) y de la pallabra "ukwu" (grandes o grandes). Nun esiste un conceutu d'un tipu de xéneru, como "home" o "muyer" acomuñada a la deidá suprema Chukwu, al nun esistir pallabres nel idioma igbo pa categorizar a Chukwu como home o muyer.

Chukwu ye'l creador n'en panteón igbo, y los igbo creen que toles coses vienen de Chukwu, tales como les agües necesaries pa les plantes a crecer. Tou na tierra, el cielu y el restu del mundu espiritual ta sol control de Chukwu. 

Cuando'l Colonialismu Européu introdució'l cristianismu al pueblu igbo, el nome Chukwu empezar a aplicar tamién al Dios cristianu, y asina ye utilizáu ente los munchos igbo que se convirtieron al cristianismu nos tiempos modernos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Cidade Velha

**Cidade Velha** ye una llocalidá de Cabu Verde asitiada nel conceyu de Ribeira Grande de Santiago, a 15 quilómetros al oeste de Praia.

El 10 de xunu de 2009 foi catalogada como una de les Siete Maravíes d'Orixe Portugués nel Mundu, dempués d'un procesu públicu de votación de los distintos monumentos construyíos por Portugal nel mundu.

Por cuenta de la so rica tradición histórica (con un ricu patrimoniu arquiteutónicu nel so haber), el 26 de xunu de 2009 Cidade Velha foi declarada Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO.

## Historia

Cidade Velha foi la primera ciudá construyida polos colonu europeos na zona de trópicos africanos, y la primer capital de Cabu Verde, col nome de *Ribeira Grande*, anque darréu camudó de nome por cuenta de los tracamundios con *Ribeira Grande*, una población homónima asitiada n'otra isla. La ciudá fundóse y desenvolvióse gracies al comerciu d'esclavos provenientes de Guinea-Bisáu y Sierra Lleona, principalmente

En 2000 empecipióse un trabayu de sub-coordinación del arquiteutu Siza Vieira, pa preparar la llocalidá a la candidatura como Patrimoniu Mundial.

La ciudá foi puertu y llugar de parada de dos de los grandes navegadores históricos, Vasco da Gama, en 1497, na so ruta escontra India, y Cristóbal Colón, en 1498, cuando se disponía a realizar el so tercer viaxe a América.

## Demografía

Acordies con datos oficiales, en 1990 Cidade Velha cuntaba con 2.148 habitantes, para en 2.009 amontar la so población hasta los 9500 habitantes

## Arquiteutura

En 1520 foi construyíu'l primera *pelourinho* o cruceru de la isla (güei día monumentu de la plaza principal).

Cidade Velha tien un gran patrimoniu aquitectónico, arriendes de la llarga tradición cristiana de la islla. Nella atopa la *Igreja de Nossa Senhora do Rosário* (Ilesia de La nuesa Señora del Rosariu), la ilesia colonial más antigua del mundu, d'estilu *manuelino* (correspondiente al góticu portugués). La *Cai Banana*, na que s'atopa la ilesia, foi la primer cai urbanizada polos portugueses na zona de trópicos.

La *Sé Catedral* (Catedral de Sé) de la ciudá empezó a ser construyida frente al mar en 1555, y foi terminada en 1693, cuando la ciudá yá había perdíu gran parte de la relevancia d'antaño. Foi atacada y destruyida por pirates en 1712, siendo entá observables les sos ruines.

El *Forte Real de São Felipe* (Fuerte Real de San Felipe), que corona la ciudá dende un altor de 120 metros, foi construyíu en 1590 y tenía la función de defender la colonia de los posibles ataques franceses y ingleses.

El *Conventu de São Francisco* (Conventu de San Francisco), data de mediaos del sieglu XVII, que sirvió de llugar de cultu y formación. Foi atacáu y parcialmente destruyíu por pirates en 1712.

## Ver tamién
* Imperiu portugués

## Referencies

## Enllaces esternos

* Cidade Velha en WikiMapia