Llingua astur

L**'astur** foi una llingua paleohispánica del tueru indoeuropéu falada polos antigos astures nel so territoriu, y conocida poles inscripciones epigráfiques, y topónimos y teónimos tresmitíos poles fontes clásiques. L'inxertu del astur nel tueru de les llingües indoeuropées ye güei casi xeneral, y torga el vieyu discutiniu sobre la posibilidá de que na faza astur y cántabra falárense dacuando llingües euskériques. 

## Rellación con otres llingües
Ún de los mayores problemes nel momentu d'asignar l'astur a una familia llingüística dala, ye'l so asitiamientu ellí onde confluin los ámbitos de les dos úniques llingües indoeuropées de la Península Ibérica, de les que nos llegáren testos escritos . Esto ye, el celtíberu y el lusitanu. Asina, mientres que'l primeru comparte les innovaciones que definen al tueru llingüísticu celta como ye la pérda de -p- en posición d'aniciu y ente vocales,¨y que considérase como *conditio sine qua non* para considerar céltica una llingua (patēr / atīr), el lusitanu amuesa trazos llingüísticos incompatibles cola conocencia que se tien de la llingua céltica (Schmidt, Witczak) siendo el mas conocíu, la mantenencia de la p-.

Los trazos que'l astur conseña, dirixen dacuandu nún u otru sen, ensiendo la mantenencia o escaezu del fonema /P/ el definitoriu pa venceyar la fala de los astures bien col lusitanu bien col celtíberu, y a lo cabero inxertalu o xebralu del tueru de les llingües céltiques. Con tou, la mayoría de los autores afiten pal astur un aniciu célticu, y darreú dello, lu encuadren xunta les llingües vecines de los Vettones, Cántabros, Galaicos y Vacceos, nel nomáu subgrupu Hispanu-celta occidental. Endientro d'élli, l'astur nun dexa de presentar trazos orixinales que-y dan el so fustaxe propiu.

## Consonantismu

#### Consonantes indoeuropées
* ***p** > **p**?: Esti ye'l trazu que mayores duldes ufre, pues xunta claros exemplos de conservación, paecen dase casos d'escaezu. Valen pal primer casu los exemplos de ***Progeneo*** 'pariente, allegáu'  **b**: L'astur camudaba'n /b/ el fonema billabial aspiráu indoeuropéu /bʰ/, trazu que lu allegaba'l lusitanu y al célticu, pero que lu xebraba del Llatín que facía esti grupu en /f/. Asina amuesen los astures ***Bergidum*** 'llugar en altu' (*bʰerg-y-dom), o ***Balaeso*** 'lluminosu' (*bʰelā-so).

* ***dʰ** > **d**: Trazu esti que lu avera a les llingües celtes y lu xebra del llatín que fay un resultáu /f/. L'angüañu ríu Dobra y antiguu ***Dubra*** 'riu fondu' (*dʰeubʰ-ro). ***Vendiricus*** 're con guedeyes' (*wendʰi-rics). ***Andamo*** 'el más baxu'  **b**: La oclusiva llabio-velar /gʷ/ camudó a /b/. Concuaya asina col lusitanu, célticu y llatín. L'astur ***Bovecius*** 'como un büe'  **d**: Mesmu resultáu que nel conxuntu indoeuropéu occidental ***Dēua*** 'diosa' (güe ríos y regatos de nome Deva)  **t**: Mesmu resultáu que nel conxuntu indoeuropéu occidental ***Tritio*** 'terceru'  **kw**: Asina y dende un conxetural *equos 'caballu'  **p**: Defenden Prosper y Sevilla un desendolcu estremáu del grupu anterior, y que concasa col britónicu na fechura de la llabio-velar en oclusiva billabial /P/. Asina ***Pentovio*** y ***Pinta(w)io*** 'quintu'  **w**: Mesmu resultáu que nel conxuntu indoeuropéu occidental ***Vernesga*** 'Bernesga'  **z**: L'astur avérase al celtibéricu cola fechura fricativa. Asina, ***Zoela*** 'celestial' (*dyow-y-la) amuesa un resultáu averáu al celtíberu *ozeom* (* pody-om), magar que nu ye'l mesmu fenómenu pues el celtibéricu fricatiza la -d- ente vocales mentes que'l astur namás fáelo ante yod. Al aviesu asítiense'l lusitanu *Ioveai* (*dyow-y-ai) y llatín *Iouis* (*dyow-is) y *Iūlius* (*dyow-ly-os) que presenten cayída de la dental. Ye trazu que xebra la llingua astur del lusitanu.

 
* grupu ***dw** > **w**: La perda concueya col galu y conséñase en ***Vacoria*** 'la que tien dos exércitos', nome propiu que tien que ponese en rellación colos galos *vocorios*, *petrucorios* y *tricorios* 'de dos, cuatro y tres exércitos'. Asina, *wacoria hubo d'entamar dende *dwa-coria, onde espéyase'l numberal femenín en célticu britónicu *uā* 'dos' (*dwā).

* grupu ***kt** > **t(t)**: trazu común nel hispánicu *Tettonius* en Badajoz (*tekt-on-yos) *Vettones* (*vekt-on-es) *Retugenos* en celtiberia (*rektu-genos  **s(s)**: Ye esti un trazu común col Celtíberu y Celta insular, que lu xebra del Llatín. Asina vese nos ***Dessonkos***, onde s'albídra l'indoeuropéu *dekswo ‘sur, derecha’. L'Astur concuaya col resultáu de la ciudá vaccea de *Dessobriga* (*dekswo-bʰr̥gʰa) y col vieyu Irlandes *dess* ‘sur’, a la escontra del llatín *dekster*.

* grupu ***tt**, ***dt**, ***dd** > **s(s)**: trazu común al célticu y llatín. ***Conso*** (*komdto  **s(s)**: ***Cosso*** (Conso  **ll**: Trazu común nel indoeuropéu occidental. Asina, **Collacinos** de la ciudá *Colla-ka* o *Colla-ntium* onde albídrase l'ellementu *colla* 'tiesta, llomba' (Llatín *collis* (*kol-nis) irlandés *coll* ( **bl**: Ye trazu intermediu ente'l Celtícu común (con escaezu de /p/) y el lusitanu y llatín (con mantenencia). Conséñase nel Astur ***Ablonnio*** 'brétigu' (*aplom-d-y-o) y nos pueblos vecinos. Los cántabros ***Blendios*** 'rellumantes' (*s-plēnd-y-os) han rellacionase col llatín *splendeo* ‘brillar’ con fonema sordu, y col Irlandés *lenstu* 'rellumu' (*s-plend-to), onde vese'l escaezu de la oclusiva. Lo mesmu val pa la ciudá vettona de *Bletisama* 'perllana' (*plet-isam-a), llindante colos astures y a rellacionar col llatín *planum* y col célticu comúm *Letisama*.

* grupu ***pr** > **br**: Vese nos ***Cabruagenigos*** 'la xente de Cabruadgeno' (*kapru-ad-gen-os). Ye de nuevu carauterística intermedia ente'l Celtícu común (con escaezu de /p/) y el llatín (con mantenencia) según amuesen los resultaos llatín *caprī* y célticu *caora* (*kap-ura).

#### Asimilaciones
* Asimilación de la serie ***n...bʰ** > **n...m**: Ye esti un trazu célticu conseñáu nel Astur na deidá **Nimmedus** 'sagráu'  **nt** y ***dʰn** > **ndʰ**: Ye trazu común al Célticu y Llatín, conseñáu n'Astur gracies a los mons **Vindios** 'albos'  **-g-**: sonorización de les oclusives sordes intervocáliques. Son exemplos **Bovegio** / **Bovecio**, **Vago** / **Vaco**, **Degantia**  -ago: **Seddiago**  **-d-**: sonorización de les oclusives sordes intervocáliques dentales. Asina en Nimmedus  **-Ø-**: Dáse nos grupos pal grupu e(w)o ***Deogena*** 'fía de la diosa' = *Devogena*, o(w)a: ***Noanios*** 'novenu' = *Novanios* (*nown̥-y-os). Grupu o(w)i: ***Doidena*** = *Doviden*a, ***Zoela*** 'celestial' = *Zovila* (*dyowila). Grupu a(w)e Deo ***Aerno*** 'eternu' (*aiwe-r-no). Grupu a(w)i ***Nailo*** 'Nalón, pequeñu navia' (*nawilo), ***Pintaius*** = Pintavius, etc. Grupu u(w)o ***Cossuo*** = *Cossuvo*. Quizás en ***Noega, Noiga o Noika Ucesia*** 'nueva Ucesia' si ye que Noega, entama dende *nowika (cif. llatín novi-ky-a).
Trátase dun fenómenu que espárdese pel norte cantábricu y que pierde puxu nes rexones más meridionales, xenerando una riestra diptóngos que mesmu que acontez en Galu nun pueen consideráse etimolóxicos.

* Confusión de les oclusives llabiales **b** = **p**: Asina, vese nel **Borma**/**Porma** 'Puerma'  **-g-**: Mesmu que los Cántabros y a la escontra del Galaicu, dase tendencia a la conservación de la /-g-/ enantes de vocal. Asina conséñase **Bergidom**  **a**. Mesmu resultáu pal celta y llatín. Astur **abia** 'ríu' (*h₂eb-y-a) y **abris** 'agües' (*h₂eb-r-is), céltciu **abon** 'ríu' (*h₂eb-on-a), llatín **amnis** 'ríu' (*h₂eb-nis). L'Astur **Attio** 'tíu' (*h₂ett-y-os), vieyu irlandés aite. **Alio** 'otru, segundu' (*h₂el-y-os), vieyu irlandés aile.

* ***ā / *eh₂** > **ā** con posible desendolcu secundariu **ae**: Asina en **Brigaetium** = Brigātium (*bʰr̥gʰ-eh₂-t-y-om). **Belaeso** = Belāso (*bʰel-eh₂-s-o), y el sufixu célticu -āko que desendolca dacuando en **-aeko**. 

Sin embargu, De Bernardo camienta que esti diptongu ae / ai tien aniciu nun fenómenu de asimilación anticipatoria, dende sufixos de mena ak-ya > ay-ka: Brigakya (*bʰr̥gʰ-ak-y-a) > Brigaeka / Brigayka. 

* ***e / *h₁e** > **e**. **Bergidum** 'llugar en altu' (*bʰh₁erg-y-dom).

* ***ē / *eh₁** > **ī**. Per conocíu trazu del célticu gracies al exemplu rix 're' en oposición al llatín rēx, y presente nel Astur **Sīlo** 'seruga, fíu' (*seh₁-lo). Vieyu irlandés sīl, y nel nome **Vendiricus** 're guedeyosu' si ye que el gayatu **ricus** ye flexión de *rēcs 're', como afita Prosper.

* ***i** > **i**. L'Astur **Virio** 'masculín' (*wir-y-os), mesmu qu'en llatín vir, y vieyu irlandés fer (*wir-os).

* ***o / *h₃e** > **o**. **Borma**/**Porma** 'Puerma' (*bʰh₃er-ma) y **Borines** (*bʰh₃er-mi-nis).

* ***ō / *eh₃** > **ā**. De nuevu carauterísticu trazu célticu conseñáu nel Astur **Baedunia** = Bādunia 'balneariu' (*gʷōdʰ-un-y-a). En célticu común **bādiom**. El nome propiu **Blattia** (*bʰlōt-y-eh₂) 'florida' contién el nome de la flor **blāto** (*bʰlōto). Célticu común blato, llatín floris (*bʰlō-ris). L'adxetivu célticu **āku** 'veloz' entama nun indoeuropéu *ōku, y dexare nel astur el nome duna tal **accula** 'rapidina'. A lo cabero, el nome del ríu **Sama** en Grao, pudiere tener aniciu nel axetivu **sāmo** 'calmu, sele', que dexare sàm 'calmu, tranquilu' nel irlandés, y que entama nun PIE  **a**. Cualquier llarinxal indoeuropea (h₁, h₂, h₃) ente consonantes, representada por H, collorea en /a/ cuando nun son dambes oclusives. Asina, **Elano** 'ciervu' (*h₁elHn-o) (galés elain). **Ablaidacos** 'per pálidos' (ad-bʰlHi-dos). **Matugeno** 'bien nacíu' (*mHtu-genos), onde espéyase'l célticu **mati** 'bonu' (vieyu irlandés maith).

#### Diptongos
* ***ei / *ēi** > **ē**. Mesmu que nel celta común, que xebra al astur del llatín (que reduz el diptongu en /ī/) y del lusitanu (que guarda el vieyu diptongu /ei/ ). Asina l'Astur ***Deva*** 'diosa' (*deiw-a) a la escontra del llatín *dīva* y lusitanu *deibo*. El tamién ríu **Esva** 'ríu rápidu'  **ou** con desendolcu secundariu en **u**. **Lucocadia** 'fortaleza? alba'  **ri**. La fechura vocálica en /ri/ de la sonante llíquida en grau cero r̥ ye un resultáu célticu dafechu, a la escontra del llatín que vocaliza'n /or/ /ur/. L'astur **Brigaetium**  **an**. La fechura vocálica en /an/ de la nasal en grau cero n̥ ye tamién un resultáu célticu, a la escontra del llatín que vocaliza'n /en/. Asina, l'astur **Arganticaenos** igüau sobre **argantom** 'plata'  **am**. Mesma fechura vocálica en /am/ de la nasal en grau cero m̥ a la escontra del llatín /em/. Asina, l'astur **Degantia** `décima'  **i**. Asina en **Vinicos**  **e**. Ye esti un desendolcu exclusivu del astur, que foi vistu por Prosper. La autora afita-y al fenómenu un aniciu célticu rellacionau col abrimientu del proto-celta /i/ cuando nun-y sigue una vocal palatal: **Tillegus** = Tillicus (en Dijon), **Careca** = Carica (en Soria, Ávila y Toledo), **Ableca** = Ablicos (en Cáceres), **Lougeos**  **a(...)ā**. Per conocíu fenómenu célticu d'armonía vocálica nomáu como llei de Joseph, y conseñáu nel antropónimu **Balaeso** 'lluminosu' < *bʰelā-so.

## Morfoloxía
No que cinca a la morfoloxía o cadarma de les pallabres, malpenes conocemos dellos casos de los nomes en tema -o. 

* Nominativu singular en **-os**. **viros** 'el home'. Célticu común viros.

* Xenitivu singular en **-i**. **viri** 'del home'. Célticu común viri.

* Xenitivu plural en **-om**. **virom** 'de los homes'. Célticu común virom. 
Les xentilidaes de la mena ablaidacorum, cilurnigorum, viromenigorum, son xenitivos plurales llatinos igüaos sobre anteriores xenitivos astures *Cilurnigom, *Viromenigom, etc. D'estamiente Medugeno nun yera de la xente de los Cilurnigos sinón de la xente dun tal Cilurnu. 

* Dativu singular en **-ue**. **virue** 'pal home'. Célticu común virui.

* Dativu plural en **-ubo**. **virubo** 'pa los homes'. Célticu común virobo.

## Vocabulariu curtiu

## Referencies

## Ver tamién
* Llingües indoeuropees
* Llista de pallabres indoeuropees