Asturianu oriental

L**'asturianu oriental** ye la variante del asturianu que se fala ente'l ríu Seya y la llinia que marca'l ríu Purón nel valle de Pendueles en Llanes, y la llende de Cabrales con Peñamellera Alta. 

A la mandrecha d'esta llinia y trescalando pa Cantabria, la fala ya amuesa carauterístiques propies del castellanu y puede nomase como faza de fala de transición ente asturianu y castellanu.

## Llendes y faces llingüístiques

L'asturianu oriental amuesa como rasgu peculiar un soníu mal nomáu aspiráu (representáu cola grafía «**ḥ**») onde les otres fales faen /f/. Dizse asina *ḥoguera*, *ḥacer*, *ḥigos*, *ḥornu*, en cuenta de *foguera*, *facer*, *figos* y *fornu*.

La llinia que xebra les fales asturianes del centru y oriente (ye dicir, la llende «f-/ḥ-») cuerre cabo'l Seya. Ribeseya pertenez cuasi por entero a la faza de /ḥ/ y namás Berbes cai nel dominiu de /f/. El finxu llingüísticu que marca /ḥ/ espárdese pel terciu oriental de Parres y baxa pal sur percorriendo la llinia que xebra Ponga y Amieva.

La llende del plural femenín /-es/ nun concuaya cola de f/ḥ. Les formes de la mena *vaques*, *ḥabes*, *pites*, *ḥortigues*, trescalen nel dominiu del asturianu oriental; oise nos conceyos de Ribeseya, Cangues d'Onís y Amieva. Al norte, ye'l ríu Aguadamia que xebra Ribeseya de Llanes, el finxu ente -es/-as. Na riera izquierda, endientro de Ribeseya, namás el llugar de Cuerres conoz l'acabu /-as/. 

Esti plural emplégase sin saca en tolos llugares de Llanes. En Cangues faise'l plural /-es/ a nun ser nes faces más orientales (Samartín, Mestas, Con y Llanu) onde se diz yá *ḥueyas*, *caxigas*, *madreñas*, mesmo qu'en tou Onís.

* Faza 1: Ribeseya, Cangues d'Onís y Amieva. Plurales n'«-es» (*les cases*) y conxugación n'«-in» (*baillabin*, *punxerin*).

* Faza 2: Onís, Cabrales y Llanes. Plurales n'«-as» (*las casas*) y conxugación n'«-in» (*baillabin*, *punxerin*).

* Faza 3: Peñamellera Baxa, Peñamellera Alta y Ribedeva. Fala de transición ente l'asturianu y el castellanu.

## Principales carauterístiques

Toles faces:

* Preposición viniente de 'f': **ḥ**asta.

* Aspiración de la 'f' llatina: ***ḥ'''ariñe'', ***ḥ**ornu'', ***ḥ*'itu* (farina, fornu, fitu)

* Zarru de la «-a» cabera n'«-e». El piesllu paez dase con mayor facilidá cuando la tónica ye vocal zarrada /i/ o semizarrada /e/: tierra > *tierre*, cuerria > *cuerre*, *fageam* > *ḥae*, *puerte*, lleña > *lleñe*, *La Cueste Igüedu*, *Peñe blanca*, *Xerre d'Amieva*. Por exemplu, nel casu de *culuebra*, la fala de Llanes fai'l piesllu culuebra > culiebra > *culiebre* mientes qu'en Cabrales nun pieslla por cuenta del diptongu *culuobra*. Tamién en Llanes se rexistra *güerte* frente a *guorta* en Cabrales. En tou casu xunto a *puorta* tamién se conseña la forma *puorte* y *ḥuanrobre* < *fontem rubram 'fonte encarnada'. Esti fenómenu trescala peles tierres de [[Cantabria]] según conseña la toponimia *La Cuerne* ([[Tudanca]]), *Tombu la Muezque* (Herrerías), etc..
 
* Zarru (en delles zones más qu'otres) de la «-e» n'«-i»: *ñevi*, *padri*, *ñaidi*, *dici* (diz), *puonti*, *ḥoce* > *ḥoci* (foz), *llechi*, *ḥuenti*/*ḥuonti*, *lleñe* > *lleñi*, *ḥae* > *ḥai*, *tierre* > *tierri*.

* Zarru n'«-u» en pallabres que l'[[asturianu central]] fai n'«-o»«». Conxunciones y alverbios: cuandu, comu, abondu. Formes verbales de 3r p.s. pasáu perfeutu: *punxu*, *dixu*, *vienu*. 

* Les pallabres qu'entamen por «n-» fáenlo en «ñ-»: ***ñ**uestru*, ***ñ**uevas*, ***ñ**on* (nuesu, nueves, non)

* Simplificación de los grupos /IU/, /GI/, /GE/: *ugu*, *untar*, *elu*, *Urdi* (xugu, xuntar, xelu, Xurde cfr. Sant-Urce). 



* Acabamientu del neutru n'«-u»: *materie primu*, *ḥariñe blancu*, *lleñi secu* (materia primo, fariña blanco, lleña seco) 

* Diptongu /ue/ o /uo/ ante nasal: *puente*, *güenu*, *ḥuenti* (ponte, bonu, fonte), *ḥulluengu* (fueyu llongu').

* Verbu *ser* sin diptongar: *e*, *es*, *éremos*, *erin* (ye, yes, yéremos, yeren)


Faza 1 y 2:

* Presenta un sistema pronominal más perfechu que'l del asturianu central, estremándose los pronomes acusativos de complementu direutu (*me*, *te*) de los dativos de complementu indireutu (*mi*, *ti*). ME/MI: *Llevásti**me** (a min) pel camín que ñon era*/*Llevásti**mi** la macona sin permisu*. TE/TI: *Alcontré**te** (a ti) esclucando pela pesllera*/*Alcontré**ti** les perres en bolsu'l pantalón*.

Faces 2 y 3:

* Plural n'«-as»: *cabañas*, *ñeñas* (les cabañes, les neñes)* 

* Conxugación irregular de dellos verbos: *ero llaniscu* (soi llaniscu) 

* Imperativu plural en «-de»: *mirade*, *correde*, *venide*. 

* De mou xeneral en Cabrales, y en menor midida n'Onís, mantenencia del vieyu diptongu /uo/: *buo* 'bue', *puorte*, *guoyu*, *ḥuoya*, *ḥuorza*, *cuoxu*.

Namás pa la faza 3:

* Non desendolcu del diptongu /UE-UO/ ante /L + yod/: *ḥoḥa*, *oḥu* (fueya, güeyu)

* Posesivos *mi*, *tu*, *su*: *la mi muḥer*, *la tu casa* (la mio muyer, la to casa)

* Indireutu *-li*/*-lis*: *Ñon-lis diḥu la verdá* (nun-yos dixo la verdá)

* Desendolcu en /ḥ/ de los grupos C'L y L + yod. *muḥer*, *ḥoḥa* (muyer, fueya)

## Textos

 

## Referencies