Llingües pama-ñunganas

Les **llingües pama-ñunganas** o **llingües pama-n<sup>y</sup>oŋanas** constitúin la familia de llingües más estendida d'ente les llingües aboríxenes australianes, el que más falantes tien y el que tien un mayor númberu de falantes d'ente les llingües aboríxenes australianes. Nenguna d'elles tien, a fecha de güei, calter oficial en país dalgunu.

Dellos autores como R. M. W. Dixon refuguen que les llingües pama-ñunganas constituyan una familia filoxenéticamente probada, una y bones la hipótesis d'Hale y O'Grady basar en comparances lexicoestadístiques. Estructrualmente les llingües pama-ñunganas son bien diverses y nun se pudieron atopar correspondencies fonétiques regulares que engloben a tola familia. Por tanto, nun foi posible reconstruyir el proto-pama-ñungano.

## Historia
La familia foi identificada y bautizada por Kenneth Hale nel so llibru sobre la clasificación de les llingües natives australianes. Hale diose cuenta de que, mientres toles llingües aboríxenes australianes paecen tar rellacionaes, un grupu de llingües que s'estendiera pela mayor parte del continente paecía tar especialmente próximu ente sigo. El restu de families llingüístiques indíxenes australianes, aproximao una docena, concentrar na mariña norte d'Australia y arrexuntar dacuando como llingües non pama-ñunganas por esclusión.

El nome de *pama-ñungano* derivar de los nomes de dos grupos de llingües nos estremos d'Australia: les llingües pama nel nordeste y les llingües ñunganas nel suroeste.

## Llingües de la familia

Envalórase qu'esisten unos cientos de llingües pama-ñunganas, anque'l númberu exactu ye malo de determinar. La mayoría de les llingües pama-ñunganas son falaes por pequeñu grupos étnicos d'unos mil falantes o menos. Munches tán consideraes en peligru d'estinción y munches otres escastáronse nos últimos años.

***Yuulngu** o **Yolngu Matha**: Djinang, Dhangu, Dhuwal, Djinba, Ritharngu, Dhay'yi, Yan-nhangu.
***[[llingües pama|Pama]]** 
****[[Llingües pama del Cabu York septentrional|Pama septentrional]]**: Gudang, Atampaya, Uradhi, Wudhadhi, Tjungundji, Mpalityanh, Yupngayth, Linngithigh, Ngkoth, Yinwum, Aritinngithigh, Awngthim, Mbiywom, Wik-Me'anha, Wik Ngathana, Wik-Ngatha, Wik-Mungkan, Wik-Iiyanh, Wik-Guo, Wik-Keyangan, Wik-Nantjara , Kugu-Muminh , Kugu-Ugbanh, Kugu Uwanh, Kugu-Mangk;
****Pama occidental**: Thaayore, Yir Yoront;
****Pama nororiental**: Kantyu, Umpila;
****Lamalámico**: Umbindhamu, Umbuygamu , Mbariman-Gudhinma, Llamba-Lama, Gugu Warra;
****Pama de la mariña**: Koko Pera, Gog Nar;
****Pama central**: Thaypan, Aghu-Tharnggala, Gogo Mini, Dagalag, Kawarrangg, Oykangand; 
****Norman**: Kurtjar, Kuthant, Walangama , Areba, Gunggara;
****Flinders**: Gugadj;
****Pama meridional**: Agwamin Mbabaram (estinguida en 1972), Mbara;
****Mayábico**: Mayi-Kutuna, Mayi-Kulan, Ngawun;
***Yalánjico**: Guugu Yimidhirr, Guugu Yalandyi;
***Yidíñico**: Djabugay, Yidiny;
***[[llingües dyirbálicas|Dyirbálico]]**: Dyirbal, Warrgamay;
***Nyawáygico**: Nyawaygi, Wulguru;
***[[llingües máricas|Márico]]**: Guwa, Yanda, Yirandhali, Gunggari, Birria, Gugu Badhun, Gudjala, Yilba, Biri, Giya Yiningay, Wadjalang, Gayiri, Gangulu, Bidyara, Yiman, Margany, Guwamu 
***Waka-Kábico**: Darambal, Bayali, Gureng Gureng, Gabi, Wuliwuli, WagaBarunggam, Muringam;
***Durubálico**: Turrubal, Gowar;
***Gumbaynggírico**: Gumbaynggir, Yaygir;
***Yuin-Kúrico**: Ugarapul, Yugambeh, Nganyaywana, Dyangadi, Worimi, Awabakal, Gudungura, Ngarigu, Thawa Dyirringany, Dhurga, Dharawal, Darkinyung, Dharuk;
***[[llingües wiradhúricas|Wiradhúrico]]**: Gamilaraay, Ngiyambaa, Wiradhuri (estinguida);
***Baagandji**: Bandjigali, Baagdandji 
***Yotayótico**: Yotayota, Yabula-Yabula;
***[[llingües kulínicas|Kulínico]]**: Wemba, Nari Nari, Wathawurung, Kolakngat, Wuywurung, Bungandidj, Kuum Kopan Noot, Chaap Wuurong; 
***Ngarinyérico-Yithayíthico**: Ngarinyeri, Ngayawung, Yuyu, Keramin, Yitha-Yitha-Yitha
***Kárnico**: Lhanima, Pitta-Pitta, Arabana, Midhaga, Garuwali, Yarluyandi, Ngamini, Yandruwandha, Diyari, Pirlatapa, Wangkumara, Badjiri, Bidjara
***Yardli**: Malyangaba, Yardliwarra;
***Wagaya-Warluwárico**: Wagaya, Yindjilandji, Warluwara;
***Kalkatúngico**: Kalkatungu, Yalarnnga;
***[[llingües arándicas|Arándicas]]**: Kaytetye, Alyawarre, Arrernte, So Arrenrnte, Andegerebinha, Anmatyerre;
***Yanyuwanas**: Yanyuwa;
***[[llingües pama-ñunganas suroccidentales|Pama-Ñunganas del Suroeste]]**: Ngarinman, Garadyari, Mangala, Nyangumarta, Nyiyabali, Warriyangga, Jiwarli, Tharrgari, Maya Australiana, Wirdimay, Wirangu, Warnman, Warlmanpa, Ngardi, Nyungar, Ngadjunmaya, Adnyamathanha, Banggarla, Kaurna; 
****[[Llingües kanyara|Kanyara]]**: Thalanyji (Dhalanyji, Binigura), Burduna (Bayungu).
****[[Llingües kartu|Kartu]]**: Yinggarda, Malgana, Nhanda(?), Wajarri, Badimaya.
****[[Llingües ngayarda|Ngayarda]]**: Martuthunira, Nhuwala, Ngarluma-Kariyarra, Yindjibarndi-Kurrama, Panyjima, Jurruru (Tjurruru), Nyamal, Yinhawangka, Ngarla, Palyku.
****[[llingües ngumbin|Ngumbin-yapa]]**: Walmajarri, Djaru, Gurindji, Mudburra, Warlpiri.
****[[llingües wati|Desiertu Occidental (Wati)]]**: ente elles, el Pitjantjatjara;

## Descripción llingüística
### Tipoloxía
Evans y McConvell clasifiquen a les llingües típiques del grupu Pama-Nung, como por casu el warlpiri, como llingües con marcaje de complementu y como puramente sufijantes, qu'escarecen de xéneru. Delles llingües non-Pama-Ñung como les llingües tángkicas comparten esta tipoloxía, ya inclusive delles llingües Pama-Ñung como'l yanyuwa alloñar d'esto (yá que ye prefijante, con marcación de nucleu y con un complexu sistema de xéneru gramatical).

El proto-pama-ñung falaríase hai unos 5000 años, polo que ye bien recién comparáu col poblamientu humanu d'Australia que se remontaría a más de 60&nbsp;000 años. La espansión relativamente recién de les llingües pama-ñunganas y como se movió a otros grupos de llingües pre-pama-ñunganas sigue siendo bien incierta. Una posibilidá ye qu'estes llingües espublizar de grupu a grupu xunto con cierta cultura material y ciertos rituales. Daes les distribución de cognaos ente distintos grupos, paez que'l proto-pama-ñung tenía munches carauterístiques típiques d'un *[[Sprachbund]]*, sugieriendo l'antigüedá de diverses folaes de contactos culturales ente grupos En particular, R. M. Dixon demostró que los árboles xenealóxicos que s'atopen en munches families, nun paecen ser un modelu que describa bien les rellaciones dientro del grupu pama-ñung.

### Fonoloxía
El sistema fonolóxicu del proto-pama-ñung, tal como foi reconstruyíu por Barry Alpher (2004), ye abondo similar al usáu anguaño na mayor parte de les llingua australianes modernes. Les vocales reconstruyíes son:
:
Les cantidá vocálica ye fonolóxicamente distitntiva solo na primera sílaba (i.e. la sílaba tónica). El iventario de consonantes reconstruyíu pol mesmu autor ye:
:
El proto-pama-ñung paez tener solo un conxuntu de laminales, los dos conxuntos de lamino-dentales y lamino-alveopalatales que s'atopen nes llingües modernes sería la resultancia d'innovaciones fonétiques condicionaes recién. Sicasí, esiste un pequeñu númberu de pallabres onde la oclusiva alveopalatal atópase onde s'esperaría una dental, y pa eses reconstruyóse'l fonema /*cʸ/. Nun esiste evidencia convincente de qu'esistiera una nasal equivalente del tipu /*ñʸ/ o una llateral equivalente del tipu /*λʸ/.

### Gramática
Munches llingües pama--nyoŋanas presenten casu morfolóxicu, les terminiaciones de casu reconstruyíes pal proto-pama-nyoŋ inclúin: nominativu , acusativu **-nha * /-n̪a/, dativu **-gu*, ergativo *-nggu /-ŋɡo/, llocativu **-ngga* /-ŋɡa/ y ablativu **-ngu* /-ŋo/.

### Vocabulariu
Amás de la llista de pallabres d'Hale (1982) que namái s'atopen en pama-ñung, y amás de los pronomes y les terminaciones reconstruyíes pa la proto-llingua, Evans y McConvell informen de qu'ente que dalgunes de los raigaños son improbables, O'Grady y Tryon, sicasí apurren "centenares de cognados claros atestiguaos a lo llargo de tola área pama-ñung y ausentes fora d'ella."

### Más llingües
Amás de les clasificaes enantes, hai más llingües pama-ñunganas. Dalgunes son:
***Wargamay**: llingua típica aborixe australiana con sufixos, una estructura aglutinante y un orde llibre de pallabres. Tien trés vocales y diferencia llargues y curties na sílaba inicial de la pallabra. Si hai una vocal llarga recibe la sílaba tónica. Si nun ye asina y la pallabra ye bisílaba ye llana y si ye trisílaba aguda. L'escasu material del Wargamay nun nos diz enforma d'información sintáctica. Estrémense tres dialeutos: *Wargamay*, *Halifax Biyay*, y *Hinchinbrook Biyay*. Exemplos de pallabres: *walɲɠan*(ríu), *el mioɠo*(celebru), *ɠo:lu* (negru), y *bambaɽa* (blancu).
::*ᶇayba ᶇa: bungi / ᶇanubre bu:ᶇgurayɠa* : Nun pudi dormir polos tos ronquíos
::*ᶇayba yugaray ᶇaluᶇga*: Yo nadé na agua ::*waɲɠaᶇɠa ᶇinu
yabuɠamen*:¿ú la to madre?

***Watjarry**: ye una llingua con sufixos similar a la llingua del Western Desert. Tien trés vocales y diecisiete consonantes y nun estrema ente vocales llargues y curties. El patrón silábicu ye de normal CV o CVC, pero les pallabres pueden empezar con vocal y hai un fuerte enclín a tener una vocal como fonema final. Morfolóxicamente nun ye bien complexu, nun suel haber pallabres monosílabes. Los raigaños verbales y los lexemes suelen ser pallabres bisílabes. Exemplos de pallabres: *katjara* (ríu), *kanti* (cuchiellu de piedra), *ngurtu* (celebru), *maru* (negru) y *pirinj* (blancu).
::*Ngatja marIa njinananja*: Toi sentáu detrás
::*Palu wayi ngangkurna*: Él nun lo escuchó ::*Nja-ngka?*:
¿Cuándo?

***Yukulta**: llingua típica flexiva y derivativa a partir de sufixos. Esta llingua tien trés vocales y estrema llargues y curties. Una pallabra en yukulta empieza con una consonante y acaba con un vocal. Estrema los siguientes tipos de pallabres: nominales (nome y axetivu), pronominales, verbal (verbos y alverbios), pallabres locacionales, pallabres de tiempu, partícules ya interxeiciones. Exemplos de pallabres: *kaȶllabra* (ríu), *kankarinYa* (cuchiellu de piedra), *nalta* (cabeza), *ɳumuwa* (negru), y *kampura/palara* (blancu).
::*tan-ma-ø-nka wuruwu!o-ø miya!o!o-ø*: Tien una llanza apuntiada ::*ᶇan-ma-ø-kati
 miya!wari-ø*: Nun tengo una llanza ::*ᶇaka-țanma
 țaᶇka*: ¿Quién ye esi home?

***Guugu Yimidhirr**: llingua de sufixación con pronomes independientes y morfoloxía nominal y complexa y orde llibre de pallabres. Ye una llingua d'usu cotidianu anguaño y sobremanera en Hopevale Mission, y North Queensland. Tien trés vocales: *a*, *i*, *o* y estremen ente llargues y curties. Toles pallabres monosílabes tienen vocales llargues. Munchos nomes designen nomes xenéricos qu'estremen categoríes bien grandes. Exemplos de pallabres: *birri* (ríu),*naaybu* (cuchiellu), *garu* (celebru), *munhi* (negru) y *dyinggaa* (blancu).
::*Gad-ii nambaal-ga*: Ven a pol dineru ::*Ngayu
 gadiil-ga binaal-mul*: Nun sé (el so) nome

## Referencies

### Bibliografía
*Claire Bowern & Harold Koch, eds. (2004) *Australian Languages: Classification and the Comparative Method.* John Benjamins Publishing Company.
*McConvell, Patrick and Nicholas Evans. (eds.) 1997. *Archaeology and Linguistics: Global Perspectives on Ancient Australia.* Melbourne: Oxford University Press
*Dixon, R. M. W. 2002. *Australian Languages: Their Nature and Development.* Cambridge University Press
*Evans, Nicholas. (eds.) 2003. *The Non-Pama–Nyungan Languages of Northern Australia. Comparative studies of the continent's most linguistically complex region.* Canberra: Pacific Linguistics
*R.M.W. Dixon (1979) *Handbook of Australian Languages Volume I*, (1981)*Handbook of Australian Languages Volume II*, (1983) *Handbook of Australian Languages Volume III*

## Ver tamién
*Australia
*Aboríxenes australianos