Elementos de l'antigüedá

Munches doctrines antigües usaben un grupu de **elementos** pa esplicar los patrones na naturaleza.

Na cultura occidental, l'orixe de la teoría de los cuatro elementos atopar nos filósofos presocráticos y perduraron al traviés de la Edá Media hasta'l Renacimientu, influyendo fondamente na cultura y el pensamientu européu.

Los estaos de la materia, según la ciencia moderna y, en menor grau, tamién la tabla periódica de los elementos y el conceutu de combustión (fueu) pueden ser consideraos socesores d'aquellos modelos tempranos.

Los indios y los xaponeses teníen esos mesmos cuatro elementos, más un quintu elementu invisible, l'éter. Los chinos estremaben una serie d'elementos llixeramente distintos (qu'inda s'utilicen na medicina china tradicional) llamaos tierra, agua, fueu, metal y madera, y que yeren entendíos como distintos tipos d'enerxía nun estáu de constante interacción y fluxu ente unos y otros, n'oposición a la noción occidental que los rellaciona coles distintes manifestaciones de la materia.

## Elementos n'Europa

El filósofu griegu Aristóteles propunxo como'l principiu de toles coses (o *[[arché]]*) yera l'agua.
Dempués Demócrito consideró que'l principiu yera l'aire, Leucipo creyó que'l fueu yera'l principiu, y Jenófanes la tierra. Aecio y Sestu Empíricu comenten un fragmentu d'un testu de Jenófanes (B27) nel cual Jenófanes diz que la tierra ye principiu y fin de toles coses. Pero Aristóteles dixera que nengún pensador atribuyera a la tierra'l calter d'elementu primordial.

Para Aristóteles el "éter" o quintu elementu ye la quintaesencia, razonando que'l fueu, la tierra, l'agua y l'aire yeren terrenales y corruptibles, y que les estrelles nun podíen tar feches de nengún d'estos elementos, sinón d'unu distintu, incambiable, y de una sustancia celestial.

Los pitagóricos utilizaben les lletres iniciales de los cinco elementos pa nomar los ángulos del so pentagrama, ya identificar colos sólidos platónicos.

La teoría de los cuatro raigaños d'Empédocles (cerca del 450 e.C.) ye mentada por Aristóteles:
* L''''agua''' ye al empar frío y húmedo.
* La '''tierra''' ye al empar seco y frío.
* El '''fueu''' ye al empar caliente y seco.
* L''''aire''' ye al empar húmedo y caliente.

Acordies con Galeno, los elementos fueron usaos por Hipócrates cuando describía'l cuerpu humanu, acomuñóse colos cuatro humores:

* la fiel mariella (fueu), 
* la fiel negra o murria (tierra), 
* la flema o pituita (agua), 
* la sangre (aire).

La pallabra *éter* foi recuperada por físicos del sieglu XIX pa denominar el mediu invisible qu'enllenaba'l universu, el éter lluminosu.

En 1987, el compositor Robert Steadman escribió una sinfonía na cual cada movimientu representaba les carauterístiques de los elementos clásicos de l'antigua Grecia: aire, agua, tierra y fueu. D'una manera más tópica tratáronse en corrientes de la música contemporánea, como la new age (música).

La pallabra «elementu» utilizada polos antiguos nun se refier a los elementos químicos de la ciencia moderna.
Según los escritores de la nueva era ―nun esfuerciu por despintar la inorancia supina de los antiguos «sabios» alrodiu de la química― afirmen que los elementos referir a los estaos de la materia, esto ye: líquidu (agua), sólidu (tierra), plasma (fueu), gas (aire). El problema ye que'l fueu nun ye plasma nin lo representa de dalguna manera.

### L'astroloxía y los elementos griegos

L'astroloxía usó'l conceutu de los elementos clásicos dende l'Antigüedá hasta'l presente.

Munchos de los astrólogos modernos usen nos sos analises los cuatro elementos de l'antigüedá griega, y amás considerar una parte importante de la interpretación de la carta astral.

Según Pierre Riffard, nel so *Diccionariu d'esoterismu*, l'orde estratigráficu de los elementos ye: 
# tierra
# agua
# aire
# fueu
# éter

L'orde xenéricu de los elementos ye:
# éter
# fueu
# aire
# agua
# tierra

Según l'ocultismu, los cuatro elementos representaos na esfinxe exipcia rellacionar cola astroloxía babilónica:
* la cara humana correspuende a Acuariu (agua), 
* les ales a l'águila de Escorpio (aire), 
* les garres de lleón a Lleo (fueu) y 
* les pates de toru a Tauro (tierra).

### Shakespeare y Calderón
Na lliteratura europea, cuantimás nel teatru del barrocu, pueden atopase precises referencies a los cuatro elementos.

Por casu, en *[[La vida ye suañu]]*, de Pedro Calderón de la Barca:

::: En quien un mapa dibúxase sollerte, :::
Pos el cuerpu ye la tierra, :::
El fueu, l'alma que nel pechu zarra, :::
La espluma'l mar, y l'aire ye'l sollutu, :::
En que la so tracamundiu un caos almiro;
::: Pos na alma, espluma, cuerpu, aliendu, :::
Bisarma ye de **fueu, tierra, mar y vientu**.

Otru exemplu atópase en *[[Hamlet]]*, de William Shakespeare:

::: Yo oyí dicir que :::
el gallu, trompeta de la mañana, :::
cola alta y aguda voz del so gargüelu sonoru :::
espierta al dios del día, y que al so anunciu, :::
tou estrañu espíritu errante **nel mar o'l fueu, na tierra o l'aire**, fuxe :::
hasta la so llende.

## Los cinco elementos de l'antigua China

Nel taoísmu hai un sistema similar al de los griegos, qu'inclúi metal y madera, pero esclúi al aire.

Los cinco planetes mayores tán acomuñaos col nome de los elementos:

* Venus ye metal
* Xúpiter ye madera 
* Mercuriu ye agua 
* Marte ye fueu 
* Saturnu ye tierra.

La Lluna representa'l yin y el Sol representa'l yang.

El yin, el yang y los cinco elementos figuren nel métodu najia d'interpretación *[[I Ching]]*, el más antiguu de los testos chinos, que describe la cosmoloxía y filosofía china.

## Los cinco elementos nel hinduismu

Los *pancha maya-bhuta* (cinco grandes-elementos), del hinduismu y budismu tempranu son:

# *[[prithvi|prituí]]* o *bhumi* (tierra).
# *[[ap (sánscritu)|ap]]* o *[[jala (sánscritu)|yala]]* (agua).
# *[[agni]]* (fueu).
# *[[vāiu|vaiu]]* o *pávana* (aire o vientu).
# *[[ākāśá|akasha]]* (éter).

## Los cuatro elementos nel budismu tempranu
:*Artículu principal:* Mahābhūta

Na lliteratura pali, los *maya bhuta* (‘grandes elementos') o *chatu dhatu* (‘cuatro elementos') son:
* agua
* tierra 
* fueu
* aire
Nel budismu ceo, los cuatro elementos son les bases del entendimientu del sufrimientu y pa lliberar a unu mesmu d'él.

## Los cinco elementos en Xapón
:*Artículu principal:* Godai

Les tradiciones xaponeses usen un grupu d'elementos llamaos el 五大 (*godai*, lliteralmente ‘los cinco grandes').
Estos cinco son:
* tierra 
* agua 
* fueu 
* aire
* vacíu
Estos veníen de les creencies budistes. Los elementos clásicos chinos tamién son importantes na cultura xaponesa.

## Ver tamién
* fueu (elementu)
* tierra (elementu)
* agua (elementu)
* aire (elementu)

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* Friesian.com (distintes versiones de los elementos de l'Antigüedá).