Ríu Aras

El **ríu Aras** (; en turcu:*Aras*; en kurdu:*Aras* o *Araz*), tamién trescritu como **Araks** (), **Yeraskh** (n'armeniu clásicu, ), **Rakhsi** (en vieyu xeorxanu, რახსი), **Arax**, **Araxi**, **Araxes** (), o **Araz** (), ye un llargu ríu asiáticu de los montes del Altiplanu Armeniu** (conocíu tamién como'l Pandu Armenia**), el principal afluente del Kurá, que desagua nel mar Caspiu. Escurre nel so cursu altu por Turquía, depués ye frontera ente Turquía, Armenia, Irán y Azerbaixán, onde finalmente s'enfusa.

Tien un llargor de  —que lo asitien ente los 90 ríos más llargos d'Asia— y drena una amplia cuenca del Cáucasu Menor de , mayor que países como Corea del Sur, Hungría o Portugal.

El ríu nun pasa per importantes ciudaes, siendo les más poblaes les turques de Horasan () y Kağızman (), l'armenia Artashat (), les azerbaixanes Naxçıvan () y Julfa (), la iranina Parsabad () y nuevamente les azerbaixanes İla mioşli () y Sabirabad (). Sicasí, nel so valle y non lloñe del ríu ta la capital azerbaixana () y la capital provincial turca, Iğdır ().

El valle del ríu ye una de les históriques víes d'accesu a Armenia y tuvo ocupáu dende tiempos prehistóricos. Agora'l ríu traviesa zones de conflictos políticos recién —Guerra de Nagorno Karabakh (1988-1994)—, y les fronteres ente Armenia y Turquía y Azerbaixán permanecen zarraes.

Gran parte del so cursu mediu ta protexíu, tanto n'Armenia como Azerbaixán ya Irán.

## Historia

Na tradición armenia, el ríu lleva'l nome d', un bisnietu del llexendariu patriarca armeniu Haik. (ver  pa la etimoloxía.) El nome foi más tarde helenizado a *Araxes* y foi aplicáu a la cultura Kurá-Araxes, un pueblu prehistóricu que la so civilización florió nos valles del Kurá y del Aras.

L'historiador griegu Heródoto (484-425 e.C.) paez confundir trés ríos Araxes:
*el ríu Aras d'esti artículu;
*el ríu Oxo (actual Amu Daria), que dixebraba'l imperiu aqueménida del país de los masagetes, que diz «que ta asitiáu escontra'l nordés, allende el ríu Araxes y enfrente de los isedones». Nomar arriendes de la guerra de los masagetas contra'l rei persa Ciro II el Grande que tuvo llugar nel 529 e.C., mientres les campañes d'ésti n'Asia central;
*el baxu Volga, aludiendo al delta d'esti ríu, que desagua na vera septentrional del Caspiu y del que diz que «desagua per cuarenta boques».

El ríu tamién se menta nel últimu capítulu VIII de la *[[Eneida]]* de Virxiliu, como «enoxáu cola ponte», una y bones los romanos construyeron una ponte sobro él, pol que depués conquistaron.

Tamién dalgunos acomuñaron el ríu Aras colos ensin identificar Gihon (Guijón) y Pisón, ríos mentaos nel segundu capítulu del *[[Xénesis]]* bíblicu.

Na historia moderna, l'Aras ganó importancia como frontera políticu-xeográfica. Nos trataos de Gulistán (1813) y de Turkmenchay (1828) que siguieron a les dos guerres rusu-perses del sieglu XIX, el cursu del Aras foi escoyíu como llende territorial ente l'Imperiu persa y l'Imperiu Rusu, cuando'l primeru viose obligáu a vencer irrevocablemente tolos territorios caucásicos a Rusia. Irán y la Xunión Soviética construyeron en 1964-1971 una presa conxuntamente sobro'l ríu na zona agües abaxo de la ciudá iranina de Poldasht, creando'l banzáu d'Aras (güei de Naxçıvan).

La rexón de Naxçıvan formaba parte de la República d'Armenia, anque tenía una importante población turcófona. Los turcos ocupar a mediaos de 1918. El beneficiáu de la midida foi'l gobiernu d'Azerbaixán en Gandja, aliáu a los turcos, pos gracies a la so influencia sobro los sos compatriotes el territoriu entraba sol so control. Tres la retirada turca, los azerbaixanos proclamaron na rexón de Naxçıvan la República d'Araks», so la direición de Jafarkuli-Khan. La república usó la bandera del Musavat.
Pero en xunu de 1919 los británicos esplegar na zona y los armenios repunxeron la rexón.

Mientres la Guerra Fría, dellos comunistes iraninos escaparon a la URSS usando esti ríu. Tamién Samad Behrangi, un autor iranín de llibros pa neños, afogar nel ríu Aras.

## Xeografía

### Cursu en Turquía

El ríu Aras naz na parte oriental de Turquía, na provincia d'Erzurum, al sur de la mesma capital provincial Erzurum ( en 2012), na aguada noroeste del monte Palandöken, un monte de  na qu'hai una estación d'esquí na que se celebró la Universiada d'Iviernu 2011.

L'Aras como tal, naz na pequeña llocalidá de Kayaboğaz, a unes  d'altitú, de la confluencia de los regueros Tavsan y Kayaboğaz, que nacen a más de . Empónse de volao en direición noroeste hasta llegar a otra pequeña llocalidá, Toptepe, onde vira escontra l'este, pasando por Abonunkomu, onde recibe al so primer afluente, el pequeñu regueru de Kaplica, de daqué más de 20 km. Sigue depués por Erence y recibe dempués, pela esquierda, al Kızılgeçit Deresi. Sigue escontra l'este pasando cerca de Çevirme, onde'l valle enánchase y el ríu tien un cursu de llanura, con meandros amplios, pequeñes islles arenoses y brazos abandonaos. Depués vuélvese más al norte, hasta llegar a Yáğan y, al poco, a la capital de distritu Köprüköy ( en 2010), onde recibe pela esquierda al Hasankale Çayı. Equí'l ríu vira escontra l'este y va dir acompañáu per una importante vía rodada, la E-80 y pela vía de ferrocarril que llega dende Erzurum y va a Kars. Pasa frente a Horasan ( en 2012) (onde'l tren abandona'l valle pa siguir escontra'l noroeste) y en recibiendo al pequeñu regueru de Saat Deresi, entra na provincia de Kars, onde algama aína la pequeña llocalidá de Karakurt Bucağı. En siendo la llende septentrional d'un área protexida provincial, sigue pela pequeña ciudá de Kağızman ( en 2010), alcontrada na cola del banzáu de Karakurt Bucağı. Vuelve depués a atopar otra zona embalsada, de bien poco profundindad, la de Tomruktaş Köyü.

En Gül Dinlenme Tesisi, na confluencia col pequeñu regueru Beruj Deresi, el so cursu pasa a ser límiteadministrativo, condición límitrofe que nun va perder hasta'l so tramu final. Va Ser nesti primer tramu la llende provincial ente la provincia de Kars (Norte) y la provincia d'Iğdır (Sur). Sigue la so meyora hasta recibir pela esquierda, llegando del norte, al ríu Akhurian (), nel puntu en que'l ríu convertir en llende internacional, frente a dos pequeñes llocalidaes armenies, Bagaran ( en 2009) y Yervandashat ( en 2009).

### Frontera armeniu-turca

A partir d'equí'l ríu marca la frontera ente Armenia —provincia d'Armavir—, al norte, y Turquía —provincia d'Iğdır—, al sur. El ríu sigue agües embaxo en direición este y sale llueu de la zona montascosa, entrando nun ampliu valle, apoderáu pola pimpana y alloñada presencia del gran monte Ararat (). Ye una vega alcontrada a una altitú más baxa que la mayoría de les provincies del este de Turquía, con un clima continental fríu semiárido, con branos calorosos y secos ya iviernos fríos y nevaos. Ta cultivada a entrambos llaos de la frontera y produz mazanes, tomates, pepinos, duraznos, peres, remolacha azucrera, sandíes y melones, anque los sos productos más afamaos son l'algodón y los albaricoques. L'Aras pasa cerca de les llocalidaes armenies de Janfida ( en 2009), Pshatavan (), Margara (), Vardanashen ( en 2009), y depués les ximielgues Araks, frente a la turca Koçkıran ( en 2000). Nesti tramu l'Aras pasa a menos de 10 km de la capital provincial turca Iğdır ( en 2012). Pel llau armeniu'l ríu enfusar na provincia d'Ararat y sigue la so meyora pasando frente a delles ciudaes emplazadas a entrambos llaos del so cursu: l'armenia Ranchpar () y les turques Kerimbeyli y Yukarıçiftlik. Nel llau armeniu, l'Aras recibe pela esquierda trés ríos casi nel mesmu sitiu: al Metsamor-Kasakh (más de ); al Hrazdan () —que llega dende la cercana (a menos de 20 km) capital nacional, Yereván ( en 2011) y que naz nel llagu Sevan—; y al pequeñu Azat ().

L'Aras volver escontra'l sureste y empieza nel llau armeniu una llarga vega altamente cultivada, d'unos 60 km de llargor, presidida al fondu pol Ararat y el pequeñu Ararat (). Nesti tramu asocédense casi ensin discontinuidá un rosariu de llocalidaes: Mkhchyan (), Azatavan (), Baghramyan (), Dalar (), Mrgavan (), la capital provincial Artashat ( en 2011), Taperakan () Pokr Vedi () —onde recibe al curtiu ríu Vedi ()—, Aralez (), Vosketap (), les dos Ararat (pueblu) () y Ararat (ciudá) (), Surenavan () y Armash ().

### Frontera azerbaixano-turca y azerbaixano-iranina

De siguío el ríu ye frontera, de volao (menos de 20 km), ente la República d'Azerbaixán —el exclave de la República Autónoma de Naxçıvan— (NE) y Turquía —entá la provincia d'Iğdır— (SO). N'Azerbaixán, tola zona próxima al ríu ta incluyida en Santuariu Natural Estatal Arazboyu, un área establecida en 1993 que salvaguarda 

Dempués, en recibiendo pela derecha al pequeñu regueru Karasu Çayı, el so cursu pasa a señalar la frontera ente Azerbaixán —sigue na república Autónoma de Naxçıvan, pasando socesivamente por seis de los sos siete raiones: Sadarak, Sharur, Kangarli, Babek, Julfa y Ordubad— (NE) y Van Dir —provincia d'Azerbaixán Occidental— (NON).

Entra l'Aras nuna zona semidesértica y sigue escontra'l sureste, algamando aína la pequeña llocalidá azerbaixana de Ərəbyenigicə —onde recibe, pela esquierda y llegando dende Armenia, al ríu Arpa ()— y depués a la iranina Poldasht ), onde recibe al ríu Zangmar.

Depués llega a lo cabero del banzáu de Naxçıvan (antes conocíu como banzáu d'Araxes), con más de  de llargor y un área de . El banzáu foi construyíu na dómina soviética (1964-1971), levántándose una presa de 40 m qu'alluga una casa de máquines con una potencia instalada de solu 44 MW. Na ribera esquierda del banzáu recibe al ríu que-y da nome, el ríu Naxçıvan (), en que la so confluencia ta la pequeña ciudá de Babək ( en 2010), la capital del homónimu raión. Casi al llau de Babək ta Naxçıvan (), la capital de la república homónima, una histórica capital del Kanatu de Naxçıvan (1747-1828) de qu'agora se convirtió na ciudá más poblada d'esta zona greba.

Dexada tras la presa'l ríu sigue escontra'l sureste y vuelve entrar n'otra zona montascosa, escurriendo por un valle más zarráu y tropezosu, con munches árees protexíes, nel que na so meyora va dir acompañáu a entrambos llaos de la frontera per víes rodaes y pol ferrocarril na marxe esquierda, parte de la llinia inaugurada en 1908, Erevan-Julfa que conectaba con Irán y qu'agora nun ta en serviciu.

Nel llau iranín, el ríu ye la llende del Área protexida de Marakan —un área establecida en 1967 que protexe — y en metá del área, pel llau iranín, entra na provincia d'Azerbaixán Oriental. Depués el ríu va ser la llende del abellugu de vida selvaxe Kiamaky, otra área establecida en 1975 con  De la mesma, un curtiu tramu azerbaixanu ye la llende meridional del Santuariu Natural Estatal Ordubad, un área designada en 1969 que salvaguarda . El ríu llega llueu a les pequeñes llocalidaes azerbaixanes de Gülüstan ( en 2000)—onde recibe al ríu Əlincəçay— y Julfa (), frente a la iranina Jolfa (), coneutaes dambes por dos pontes y con una conexón ferroviariu agora ensin serviciu. Sigue l'Aras pel llau iranín siendo la llende del parque nacional Kantal, nun tramu nel que nel llau azerbaixanu algama Yaycı () —onde recibe al ríu Karadere—, Azadkənd () —onde recibe al ríu Gilanchay—, Dəstə () —onde recibe al ríu Vanadchay— y Kotam ().

### Frontera armenio-iranina y azerbaixano-iranina

El ríu pasa a ser frontera nuevamente d'Armenia, esta vegada na provincia de Syunik' con Irán. Na parte armenia'l ríu ye en parte llende de dos parques nacionales: primero, nun curtiu tramu, el parque nacional de Zangezur azerbaixanu, establecíu en 2003 y ampliáu en 2009, con , que protexe los montes Zangezur, onde podría vivir dalgún exemplar del casi estinguíu lleopardu d'Anatolia (*Panthera pardus tulliana*), amás de munches especies en peligru d'estinción; depués el parque nacional d'Arevik, un parque nacional armeniu establecíu en 2009 (el más recién del país), con , que protexe la otra aguada del mesmu cordal y toles fasteres qu'arramen al ríu Aras nesti tramu fronterizu. El parque quier caltener l'área na que vive'l lleopardu de Persia (*Panthera pardus saxicolor*), y cuenta con una amplia variedá de redolaes, incluyendo montes d'enebru, praos alpinos, ambientes de monte y semidesiertos. Tamién viven na zona animales vertebraos típicos del Cáucasu, como'l bezoar (*Capra aegagrus*), el muflón armeniu (*Ovis orientalis gmelini*), el osu pardu siriu (*Ursus arctos syriacus*) y aves como'l tetraogallo del Caspiu (*Tetraogallus caspius*) y el gallo lira caucasianu (*Tetrao mlokosiewiczi*).

Nestes fasteres l'Aras pasa por delles pequeñes llocalidaes aisllaes, como Agarak, Meghri () —onde recibe al ríu Meghri—, conocida como la puerta Sur d'Armenia, Alvank () —onde recibe al ríu Malev—, Shvanidzor () —onde recibe al ríu Shvanidzor— y Nrnadzor (). Agarak ye'l puntu más meridional del cursu y a partir d'ende'l ríu dirixir escontra l'este, y dende Nrnadzor yá escurre claramente escontra'l nordés, una direición que va caltener hasta'l final.

Depués l'Aras marca la frontera nuevamente d'Azerbaixán, ta vegada con Irán. Nel llau iranín el ríu ye la llende septentrional del Área protexida de Dizmar y depués siguíu, ensin discontinuidá, del Área protexida Qara-Dagh.

N'Azerbaixán entra na zona declarada independiente, non reconocida, de la República de Nagorno Karabakh. Pasa polos raiones de Zəngilan, Cəbrayıl (raión), Füzuli (controlaos por Nagorno Karabakh) y Beyləqan (raión), el primeru yá so control azerbaixanu.

L'este entamo fronterizu azerbaixanu, el ríu Aras sigue por Bartaz y depués recibe, pela derecha, al ríu Kaleybar y pela esquierda, dos pequeños afluentes casi nel mesmu sitiu, el ríu Tsobiget y el ríu Tsav. Depués llega a la ciudá de Mincivan (), na confluencia col principal afluente d'esti tramu, el ríu Voghdji (). Depués recibe, pela derecha, al ríu Zangilan y llega dempués a lo cabero del banzáu de Khoda Afarin, onde recibe al ríu Vorotán (). Equí entá queden los restos d'una antigua ponte de piedra del sieglu XI-XII y mui cerca, una segunda ponte d'arcos múltiples de piedra del sieglu XIII, conocíos como pontes de Khodaafarin. Sigue dempués pela pequeña llocalidá azerbaixana de Horadiz (), asitiada frente a la iranina Aslan Duz (), xuníes ambes por una presa que forma'l pequeñu banzáu de Mil-Mughan, nel que se diversifiquen agua de manera casi simétrica pa canales de regación a entrambos llaos de la frontera. Cerca d'Aslan Duz celebrar en 1812 la batalla d'Aslanduz (na guerra rusu-persa (1804–1813)), ente l'Imperiu persa y l'Imperiu Rusu, que ganaron los rusos magar decuplicarlos los perses en númberu.

Depués, en recibiendo l'Aras pela derecha al pequeñu Qarah El so y pasar pola pequeña Oltan, llega a la ciudá iranina de Parsabad (), la ciudá más septentrional del país y capital del condáu homónimu de la provincia d'Ardebil, y la ciudá más poblada de tol so cursu. Equí dexa finalmente'l so cursu de ser frontera pa enfusase n'Azerbaixán.

### Cursu baxu n'Azerbaixán
Yá n'Azerbaixán, entra na llanura de Kur-Araz y pasa ente les pequeñes ciudaes de Bəhrəmtəpə () y Çaxırlı (), separaes ambes por otra pequeña presa que embalsa el ríu y de la que se deriva agua p'alimentar dellos llagos artificiales próximos. Nesta parte final, el ríu escurre por una llanura na que, próximos al calce actual, hai munchos antiguos meandros abandonaos. Depués l'Aras llega a la capital de raión İla mioşli () y dempués enllaza pela derecha cola canal Mughan Salyan, que lleva direutamente al mar Caspiu, a daqué más de 100 km al sureste. Dempués el ríu algama otra capital de raión, Sabirabad ( en 2008), onde desagua pela marxe derecha nel ríu Kurá, que de la mesma depués desaguará nel mar Caspiu.

## Afluentes
Los principales afluentes del ríu Aras son los siguientes:

*en Turquía, Akhurian ();
*na frontera armenio-turcu, Metsamor-Kasakh (más de ), Hrazdan (), Azat () y Vedi ();
*na frontera azerbaixano-iranina, Arpa (), Zangmar, Naxçıvan (), Kaleybar, Voghdji (), Meghri, Zangilan, Vorotán ().

## Paraísu de les aves nel valle del Aras n'Iğdır

En 2006, KuzeyDoğa, una organización non gubernamental turca pal caltenimientu de la naturaleza, estableció un centru d'investigación y educación d'aves nel valle d'Aras na aldega de Yukarı Çıyrıklı nel distritu turcu de Tuzluca de la provincia d'Iğdır. Ye una de les dos estaciones d'anielláu d'aves actives tol añu de Turquía. Ente 2006 y 2014, más de 60.000 aves de 198 especies fueron anilladas y reparáronse 258 especies d'aves nesa estación. El 55% de les 471 especies d'aves atopaes en Turquía rexistrar nesta güelga, siendo la güelga más rica n'aves nel este de Turquía. El númberu de 258 especies d'aves anilladas y reparaes entiende'l 85% de les 303 especies d'aves onbservadas na provincia d'Iğdır. Nel periodu d'anielláu de 2012, reparáronse siete nueves especies d'aves, incluyendo'l rapaz Shikra o l'azor pocu bandiáu (*Accipiter badius, que yera nuevu na avifauna de Turquía.

Çağan Şekercioğlu, presidente de la Sociedá KuzeyDoğa y profesor de bioloxía de la Universidá d'Utah, apeló al Ministeriu de Montes y Xestión de l'Agua p'abandonar el proyeutu de la presa de Tuzluca, que destruyiría les güelgues qu'alluguen la vida montesa d'aves en valle del Aras. En 2013 , el ministeriu decidió que'l llugar merecía'l más altu nivel de caltenimientu (Área de Caltenimientu de la Naturaleza), pero'l mesmu ministeriu entá nun atayó los sos planes de construyir la presa que destruyiría esi sitiu [[reserva natural]]. KuzeyDoga empezó una campaña (www.savearas.org) qu'axuntó más de 61.500 firmes.

== Referencies culturales ==
El ríu Aras ye tamién aludíu nel cantar *Holy Mountains* (del álbum *Hypnotize'') de la banda System of a Down: «Back to the River Aras», n'alusión al Xenocidiu Armeniu.

## Galería d'imáxenes

Archivu:Aras Nehri.jpg|The Aras dende la capital turca Iğdır.
Archivu:Aras River, Turkey-Armenia-Iran Border Region.JPG|Vista de satélite de la vega del Aras na frontera Turquía-Armenia-Irán-Azerbaixán
Archivu:Araz River.jpg|L'Araz cerca de la ciudá iranina de Jolfa


## Ver tamién
*Xeografía de Turquía
*Xeografía d'Armenia
*Xeografía d'Irán
*Xeografía d'Azerbaixán
*Na Wikipedia n'inglés:
: Ríos y llagos d'Armenia 
: Ríos y llagos d'Azerbaixán 
: Naturaleza d'Azerbaixán 

## Notes

## Enllaces esternos
*