Dharma

***Dharma*** ye una pallabra sánscrita que significa 'relixón', 'llei relixosa' o 'conducta piadosa correuta'.
Con llixeres diferencies conceptuales, utilizar en cuasi toles doctrines y relixones d'orixe indiu (les relixones dhármicas), como'l budismu, el hinduismu, el xainismu y el sikhismu.
Nun esiste una única pallabra que sirva de traducción pa *dharma* n'otros idiomes.

## Nome sánscritu
* *dharma*, nel sistema AITS (alfabetu internacional pa la treslliteración del sánscritu).
* धर्म, n'escritura devanágari del sánscritu.
* Pronunciación:
** /dhárma/ en sánscritu o bien
** /dhárm/ en dellos idiomes modernos de la India (como'l hindi y el maratí).
** /dhórm/ en bengalí.
** /dhámma/ en idioma palí.

### Etimoloxía
El sustantivu *dharma* basar na pallabra *dhara*, que provién del sánscritu *dhri*, que significa 'tener', 'caltener', 'caltener'.

La pallabra provién d'un raigañu indoirania *dhar* 'afaer, soportar, sostener', coneutada con
* el avésticu *dar*
* el griegu θρόνος /'θɾonos/ *(thronos)*, θρᾶ-νος /'θɾanos/ *(thranos)*
* el llatín *frēnum* ('rienda pa caballu, frenu'), y *frēlos tos*.
* l'antiguu altu alemán *tarni [latens]* ('ocultu, retiráu') y 
* en eslavu eclesiásticu *drъžǫ*, *drъžati* ('sostener, tener').
Suxirióse, anque permanez incierta, la identidá etimolóxica ente *dharma* y el llatín *firmus* (d'onde provién l'español «firme»).

L'antónimu de *dharma* ye *adharma* ('irreligión').

### Significáu
*Dharma* tien dellos significaos, como 'relixón',
'enseñanza', 'llei 

natural', 'naturaleza', 'conducta 

correuta', 'virtú', 'aquello 

que sostién o caltién xuníu', 'verdá', 'daqué 

establecíu o firme', figurativamente: 'sustentador, sofitu' (nel casu de deidaes) y en sentíu más astractu, ye similar al términu griegu *nomos*, 'norma fixa, estatutu, llei'.

### Historia de la pallabra
La pallabra *dharma* apaez yá nel *[[Atharvaveda|Átharva vedá]]* (I&nbsp;mileniu e.C.) y nel sánscritu clásicu.
N'idioma pāli toma la forma *dhamma* (como s'utiliza munches vegaes nel budismu).
L'eruditu inglés del s.&nbsp;XIX, Monier-Williams propón como traducciones (nel ámbitu espiritual y relixosu) 'virtú, moralidá, relixón, méritu relixosu'. Pero tamién significa "propósitu" o "intención"; ergo: tener un bon dharma ye tener un bon propósitu, una bona intención de vida. D'ende'l so parentescu con "virtú".

La pallabra "dharma" yá taba n'usu na relixón védica histórica y el so significáu y algame conceptual evolucionó a lo llargo de dellos milenios.

## El dharma nel hinduismu
Nel hinduismu, el *dharma* significa les conductes que se considera que tán acordies con el *rita* (ye dicir col orde que fai posible la vida y l'universu) ya inclúi deberes, derechos, lleis, conducta, virtúes y una recta manera de vivir. 

Nel hinduismu, el *dharma* ye la llei universal de la naturaleza, llei que s'atopa en cada individuu lo mesmo qu'en tol universu.
A nivel cósmicu esta llei concíbese manifestada por movimientos regulares y cíclicos.
Por esti motivu simbolizar al *dharma* como una rueda *([[dharma-chakra]]: *☸*)* que torna o xira sobre sí mesma.
Esti símbolu ye'l que s'atopa na bandera de la India.

A nivel del individuu humanu, el *dharma* adquier una nueva acepción: la del deber éticu y relixosu que cada cual tien asignáu según la so determinada situación de nacencia.

Esisten dellos testos avera de la tema del deber, llamaos genéricamente *[[Dharmasastra]]*, ente los que s'inclúin les *[[Lleis de Manu]]*.

Los hinduistes nun llamen «hinduismu» a la so relixón, sinón *sanatana dharma*, que se traduz como 'relixón eterna'.

### El dios Dharma
Na epopeya india del *[[Majábharata]]* tamién apaez la figura de Dharma como un dios (Iama, el superintendente de la muerte), qu'encarna como un home, Iudistira, que ye un emperador del *[[Mahābhāaguarón|Majabhárata]]* (testu épicu-relixosu del sieglu&nbsp;III e.C.). Cuando se retiró, por causa d'edá, vivió nes ciudaes indies pa faer meditación y atopar el camín de la superación del ciclu de les reencarnaciones, daqué que yera habitual d'antiguo. Nun morrió, pos foi lleváu en cuerpu y alma al Cielu d'Indra, el xefe de tolos dioses, onde inda siguiría viviendo.

## El dharma nel budismu
Nel budismu, *dharma* significa 'llei cósmica y orde', anque tamién s'aplica a les enseñances de Buda. Na doctrina budista, el *dharma* ye tamién el términu usáu pa 'fenómenos'. 

Dientro del budismu la noción del *dharma* (entendíu como doctrina) estremar pa la so meyor comprensión nes llamaes *[[Tipitaka]]*:
* **[[sutra (budismu)|sutras]]** (enseñances del Buda Siddharta Gautama mesmu);
* **[[vinaya|vinaias]]** (regles monástiques proporcionaes por Buda); y 
* **[[abhidharma]]** (comentarios y discutinios sobre los *sutras* y *vinaias* polos sabios de periodos posteriores).

Estos trés conxuntos d'escritos conformen el Canon Pali o tamién talo como se dixo llamáu *Tipitaka*. El *dharma* ye unu de les llamaes trés xoyes *(mani)* o ayalgues del budismu xunto con Buda Gautama y Sangha.

Ye por esto que la mención de la pallabra *dharma* ye frecuente ente los budistes, yá que constitúi unu de los principales elementos de la llamada «fórmula del triple abellugu»:
::Na *shanga* ['comunidá'] abellugo
::nel *dharma* ['doctrina'] abellugo
::nel Buda abellugo
::y por ellos actúo.

## El dharma nel xainismu
Nel xainismu el *dharma* referir a les enseñances de los yinas y el cuerpu de la doctrina relativa a la purificación y tresformamientu moral de los seres humanos. 

Nel xainismu el *dharma* entiéndese principalmente como 'movimientu' de la *[[dravya|dravia]]* o sustancia universal. En tal sentíu dientro del xainismu el *dharma* ye una de les siete categoríes de la *dravia*, siendo les otres
* *[[adharma]]* (irreligión, impiedad), 
* *[[akasa]]* (éter, sustancia intanxible), 
* *[[pudgala]]*, 
* *[[kala]]* (tiempu) y 
* *[[jīva|yiva-atma]]* (viva-alma).
La rueda del *dharma* que s'atopa na bandera de la India ye conocida oficialmente como *chakra* d'Ashoka, anque'l emperador Ashoka foi un destacáu budista, la rueda del *dharma* que s'usó nos sos monumentos unviaba nel so simbolismu principalmente a l'acepción hinduista (la más antigua) del *dharma*.

## El dharma nel sikhismu
Nel sikhismu, la pallabra *dharm* significa 'el camín de la xusticia'.

## El dharma na cultura popular
* *The Dharma Bums* (*[[Los vagamundos del dharma]]*, publicada en 1958) ye una novela del escritor d'Estaos Xuníos Jack Kerouac (escritor y unu de los principales representantes del movimientu llamáu Beat generation). Nella enceta'l tema del desenvolvimientu personal al traviés de la meditación y les conocencies del budismu. La novela desenvolver en California y nella apaecen (en seudónimu) notables y reconocibles personaxes de la Xeneración Beat, como Lawrence Ferlinghetti, Allen Ginsberg, Gary Snyder y el mesmu autor. Ye considerada una de les sos meyores noveles y obra capital de la so dómina.
* Nel álbum *This Was* (1968), de la banda Jethro Tull, hai un cantar tituláu *[[Dharma for One]]* ('el senderu pa unu'), que tocaríen dos años más tarde tamién nel Festival de la Isla de Wight (ver videu en YouTube.com).
* El personaxe principal femenín del programa de televisión *Dharma y Greg* llámase Dharma. Foi criada por padres jipis, practica yoga y xunta a la espiritualidá oriental.
* La Iniciativa Dharma ye'l nome que na serie d'Estaos Xuníos *[[Lost]]* toma una organización rellacionada con investigaciones científiques (dende zooloxía y socioloxía hasta investigaciones médiques avanzaes).
* Nel videoxuegu *[[Suikoden|Suikoden III]]*, la motivación del principal antagonista (Luc) ta basada nel conceutu del *dharma*.
* La Companyia Elèctrica Dharma ye un grupu musical catalán que funde la música folk con ritmos modernos como'l jazz y el rock.
* En 2014, el xuegu de Sucker Punch Productions, **** rellaciona la so trama bien fuertemente colos conceutos de dharma y Karma.
* En 2016 el DJ y productor Headhunterz xunto al producctor KSHMR, realizaron una tema llamada Dharma

## Ver tamién
* *[[Dharmasastra]]* (testos hinduistes)
* Rueda del dharma

## Enllaces esternos
* Sutta Pitaka: Canasta de los Discursos Sutta Pitaka ye la segunda canasta (pitaka) del Canon Pali que contién más de 10&nbsp;000&nbsp;suttas (discursos) que'l Buda y, dacuando, dalgunos de los sos discípulos más cercanos pronunciaren mientres el so ministeriu de 45&nbsp;años de duración.
* El Dhamma d'Aśoka, artículu de Roberto García nel sitiu web Academia.edu.

## Notes

## Referencies