Dialeutu castellanu septentrional

Entender pol **dialeutu castellanu septentrional** al conxuntu de modalidaes dialéutiques del español emplegaes na metá norte d'España, nel área que va dende parte de Cantabria y de Vizcaya pel norte a Cuenca pel sur. En Madrid, La Mancha y otres zones popularmente consideraes polos sos habitantes como de dialeutu septentrional, danse traces meridionales, principalmente l'aspiración de la /s/ en posición implosiva.

## Carauterístiques llingüístiques
Ente les traces más representatives d'esti dialeutu tán los siguientes.

### Fonoloxía
* La /s/ xibladora fuerte, d'articulación ápico-alveolar, que tamién caracteriza a la /s/ catalana, occitana, gallegu normativu y bona parte del gallegu dialeutal, según n'otres llingües galoitalianes del norte d'Italia y Sur de Suiza y nel portugués del norte de Portugal. Tamién se da nel sur d'España, salvu Andalucía; el fonema /s/ articular de diverses maneres n'Andalucía pero bien raramente como ápico-alveolar, y esta ye precisamente la única carauterística que delimita claramente los dialeutos d'esa comunidá de los de les comunidaes vecines.
* El fonema estremáu de /s/, que se cree fitu na so forma actual nel sieglu XVII (anque otros estudiosos apunten al sieglu XIV, ver reaxuste de les sibilantes) y que se representa con «z» y con «c» ante 'y', 'i'. Esti fonema tamién se da nel sur d'España, salvu bona parte d'Andalucía, y en delles variedaes del sardu y del venecianu.
* El soníu fricativu velar sordu /x/, dacuando uvular y bien estridente (asemeyáu a la "ch" de dellos dialeutos del alemán) y bien pocu presente n'América onde la variante velar namái s'oi nel interior de Méxicu y nel Perú, según en tola Arxentina y en tol Uruguái, y en delles otres zones d'América del Sur.
* Fuerte enclín antihiática, qu'amenorga los hiatos a diptongos: *indoeuropéu* > *indouropeo* > *induropeo*; *héroe* > *herue* ['erwe]; agora > *ahura* [a'ura] > *llabra* ['ara], etc.
* Tradicionalmente yera común la distinción fonolóxica y/ll, a diferencia de los dialeutos meridionales, caracetrizados pol yeísmu (pronunciar el dígrafu  igual que ). Anguaño na metá norte d'España queden falantes non *yeístes*, ensin embago la distinción *y*/*ll* paez tar en procesu de desapaición.
* Como en tolos dialeutos del español, la -d final escasamente suena: *salú* > *salú* [sa'lu], *verdá* > *verdá* [ber'δa]. Sicasí en ciertes zones de Castiella y Lleón, Cantabria y el País Vascu, la /d/ final pronúnciase de cutiu como una [θ], por casu: *verdá* > *verdaz*; esta pronunciación tamién se da como variante formal n'otres zones d'España, como Madrid.
* Ye específicu de los dialeutos del castellán del norte d'España esaniciar la /d/ del sufixu *-ado(s)* de los participios, con consiguiente diptongación de les dos vocales; nos dialeutos del sur la /d/ tamién s'esanicia, pero non siempres hai diptongación, y amás esta eliminación forma parte d'un patrón más ampliu en que la /d/ esaniciar na mayoría de les posiciones intervocáliques (por casu nos participios en *ido(s)*, *-ida(s)*, onde nel norte nun s'esanicia la /d/). Amás, en rexistros altos, ye más habitual la pronunciación *-ao* ente falantes del norte qu'ente los del sur.

En dellos subdialeutos producen fenómenos adicionales:
* Yeísmu con «y» africada; anque ye más propiu de los dialeutos del sur.
* Pronunciación de la /k/ como [θ] frente a otra consonante plosiva: *doctor* /doθtór/, *actu* /aθto/, que suel evitase na fala formal.
* Pronunciación de la /g/ implosiva como [x]: *dignu* /díxno/, suel evitase na fala formal.
* Elisión de la componente plosiva de la grafía , que suena /s:/: *sexu* > *sesu* , *testu* > *testo* . Ye xeneral en posición implosiva, pero en posición intervocálica los falantes con mayor nivel d'estudios suelen pronunciar la [k]: *sexu* , *taxi* .

Apocayá, reparáronse los siguientes cambeos:
* Aspiración de /s/ implosiva al estilu meridional, especialmente delantre de consonante velar, *mosca* > *mojca*, *ye que* > *ej que*; por influencia de los dialeutos del sur, como'l de Madrid.
* Presencia de /ř/ asibilada en Navarra y La Rioxa, pudiéndose estender a zones vecines.

### Gramática
* La carauterística morfosintáctica más típica del castellán de delles zones centrales peninsulares ye'l leísmo y el laísmo. Nos falantes laístas los pronomes *le* y *les* en función d'oxetu indireutu tomen una forma femenina *la*, *les*:
:
en cuenta de:
:
El fenómenu ye antiguu, pero nunca foi consideráu estándar n'español; el laísmo nun progresó fora del centru de la península y ye desconocíu n'América. 
* Distintu ye'l tratamientu del leísmo, apaecíu dempués del Medievu, consistente nel usu de "le" na función d'oxetu direutu, sobremanera cuando la referencia ye a seres humanos; por casu, en masculín singular, "vilu" por "ver". Esti fenómenu anguaño ye aceptáu polos prescriptivistas yá que ta más estendíu n'España y dase en delles zones d'América. Sicasí, na parte central de Castiella y Lleón tamién ta xeneralizáu'l leísmo de cosa, non almitíu polos prescriptivistas ("Dexar" por "Déxamelo"). Tamién se dan fenómenos de loísmo.
* Usu de "vós" como pronome personal d'enfotu de segunda persona plural, frente a "ustedes", usáu como tratamientu de respetu. Úsase tamién en cuasi tol sur d'España, pero non en Canaries nin América.

Les traces tamién resaltables en dalgunos de los subdialeutos, son:
* Distinción d'usu ente l'indefiníu y el pretéritu perfectu ("güei fui al mercáu" / "ayeri salí llueu"). Esta distinción dar na mayor parte d'España, incluyida Andalucía.
* Sustitución del imperfectu de suxuntivu pol condicional simple, tamién llamada *condicional vascu* ("Si tendría tiempu, diría", en llugar de "Si tuviera/tuviera tiempu, diría). Dar en cuasi toa Navarra, Álava, Vizcaya, La Rioxa, Burgos, Palencia en delles partes de Cantabria y en delles partes de Soria. Nestos casos, el falante nun estrema ente "hubiera hubiera" y "habría", pudiendo dicir "Si mercaríes pan, nun tendríamos fame".

* Usu del infinitivu pal imperativu plural d'enfotu: *(vós) Ser bonos y callavos* (en llinguaxe formal y escritu, *Sei bonos y calláivos*); esti usu ta estendíu por tola Península Ibérica.
* En fala coloquial xeneral, anteposición del artículu masculín *el* al pronome interrogativu *qué*. Por casu, ::*¿Traxisti'l
llibru?*
::*¿El qué?* [en llugar de (*¿Qué?*)
::*El llibru.*
* Nel casu de Navarra y Salamanca, dase'l rexonalismu d'anteposición del artículu neutru "lo" al pronome interrogativu "qué". Por casu, ::*¿Traxisti'l
llibru?*
::*¿Lo qué?* [en llugar de (*¿Qué?*)
::*El llibru.*
Anque pueda paecer, nun se trata en nengún casu anterior de loísmo nin leísmo.

### Léxicu
El léxicu del castellán septentrional como nes otres variedaes ye predominantemente d'orixe llatín. Como'l restu de variedaes d'español contién ciertos arcaísmos, pero polo xeneral nun paez tener un númberu d'arcaísmos cimeru al d'otres variedaes.

## Ver tamién
* Dialeutos castellanos meridionales
* Español mediu

## Referencies

### Bibliografía
* 
* Hualde, José Ignacio (2005): *The sounds of Spanish*, Cambridge University Press, 2005.

### Enllaces esternos
* Castellanu o español
* Mapes d'isogloses de variantes fonétiques del Castellán na Península Ibérica