Décimu Xunu Xuvenal

**Décimu Xunu Xuvenal** (en llatín **Decimus Iunius Iuvenalis**, Aquino, actual Italia, 60&nbsp;d.&nbsp;C. - Roma, 128&nbsp;d.&nbsp;C.) foi un poeta llatín, activu a finales del sieglu I y empiezos del sieglu II, autor de dieciséis ''Sátires''. Los detalles de la vida del autor son confusos, anque referencies dientro del so testu a persones conocíes a finales del sieglu I y principios del II afiten el so terminus post quem (fecha de composición más temprana).

Conforme col estilu vitriólico de Lucilio, creador del xéneru de la sátira romana, y dientro d'una tradición poética que tamién inclúi a Horaciu y Persiu, Xuvenal escribió siquier 16 poemes en hexámetru dactílico tomando un conxuntu enciclopédicu de tópicos de tol mundu romanu. Ente que les *Sátires* son una fonte vital pal estudiu de l'Antigua Roma dende un vastu númberu de perspectives, la so forma d'espresión risible, hiperbólica hai, a lo menos, problemáticu l'usu de les afirmaciones atopaes nellos. A la primer vista, les *Sátires* pueden lleese como una crítica brutal de la Roma pagana, quiciabes por esti motivu pervivió nos ''scriptoria'' monásticos cristianos, un pescuezu de botella nel caltenimientu onde gran parte de los testos antiguos perecieron.

## Biografía
Los detalles precisos de la vida del autor nun pueden ser reconstruyíos con seguridá basándose na evidencia disponible anguaño. La *Vita Iuvenalis* (Vida de Xuvenal), una biografía del autor que s'acomuñó colos sos manuscritos non más tarde del sieglu X, ye pocu o namás que una extrapolación de les sos propies *Sátires*. 

Les biografíes tradicionales, incluyendo la *Vita Iuvenalis*, apurren el nome completu del escritor, y tamién dicen que yera'l fíu, por naturaleza o por adopción d'un ricu llibertu (dacuando concrétase que yera un llibertu hispanu).
Supónse que foi alumnu de Quintilianu y que prauticó retórica hasta qu'algamó la mediana edá, tanto como diversión como con propósitos llegales (les *Sátires* faen referencies frecuentes y exactes a la forma d'operar el sistema xurídicu romanu). La so carrera como satíricu supónse qu'empezó nuna etapa de la so vida bastante temprana. Al paecer, esti oficiu dexó-y ganase la vida dignamente; ye posible que-y diera hasta pa mercar una granxa en Tíbur (actual Tívoli). Yera bien amigu de Marcial (autor de los *[[Epigrames]]*). 

Les biografíes tán conformes n'atribuyir a la so vida un periodu d'exiliu por cuenta de que faltó a un actor con altos niveles d'influencia na corte: l'emperador que lo exilió sería Traxanu o Domicianu, y toles biografíes asitien el so exiliu n'Exiptu, cola esceición de la qu'opta por Escocia. Otres tradiciones consideren que sobrevivió mientres dalgún tiempu dempués del añu de la muerte d'Adriano (138).

Ye imposible dicir cuántu del conteníu d'estes biografíes tradicionales ye ficción y cuántu ye un fechu. Amplies partes son claramente meres deducciones de los escritos de Xuvenal, pero dalgunos aspeutos paecen tener más sustancia. Xuvenal nunca menta un periodu d'exiliu de la so vida, pero apaez en cada biografía tradicional esistente. Munchos estudiosos creen que la idea ye una invención posterior; les *Sátires* amuesen cierta conocencia d'Exiptu y Britania, y créese qu'esto dio llugar a la tradición de que Xuvenal foi exiliáu. Otros, sicasísobremanera Gilbert Highet, consideren que l'exiliu ye un fechu, y estos eruditos apurren una fecha concreta: dende l'añu 93 hasta'l 96, cuando Nerva convertir n'emperador. Acoten qu'una referencia a Xuvenal n'unu de los poemes de Marcial, que data de 92, ye imposible si nesa dómina Xuvenal tuviera yá nel exiliu o pasara'l so tiempu desterráu, pos Marcial nun deseyaría enfrentase a Domicianu mentando a una *persona non prestosa* como Xuvenal. Si Xuvenal foi desterráu, perdería los so patrimoniu, y esto esplicaría les consistentes descripciones de la vida de veceru de la que se llamenta nes *Sátires*.

La única otra pieza disponible d'evidencia biográfica ye la siguiente inscripción dedicatoria, que se diz atopada en Aquino col testu: 


: ...]RI·SACRVM 
: ...]NIVS·IVVENALIS 
: ...] COH·[.]·DELMATARVM 
: II·VIR·QVINQ·FLAMEN 
: DIVI·VESPASIANI 
: VOVIT·DEDICAV[...]XE : 
SVA PEC 



:CERE]RI·SACRVM 
:D(ECIMVS) IV]NIVS·IVVENALIS 
:TRIB(VNVS)] COH(ORTIS)·[I]·DELMATARVM 
:II·VIR·QVINQ(VENNALIS)·FLAMEN 
:DIVI·VESPASIANI 
:VOVIT·DEDICAV[ITQ]XE :SVA 
PEC(VNIA) 



: A Ceres (esta cosa) sagrada :
(Décimu Xunu?) Juvenal
: tribunu militar de la primer cohorte de les (lexones) Dalmátiques
: Duoviro, Quinquennalis, Flamen
: del Divín Vespasiano 
: fixo'l votu y dedicó
: colos sos propios fondos
: (*Corpus Inscriptionum Latinarum* X.5382)


Los eruditos son de normal de la opinión de qu'esta inscripción nun se refier al propiu poeta: una carrera militar nun encaxar bien col pronunciáu anti-militarismu de les *Sátires*, y entá ye más les lexones de Dalmacia nun paecen esistir enantes del añu 166. Ye posible, sicasí, qu'esti Xuvenal fuera un pariente posterior del poeta, pos dambos proveníen de Aquino y tuvieron rellacionaos cola diosa Ceres (la única deidá a la que s'amuesa respetu nes *Sátires*). Pero si la teoría que rellaciona a los dos Xuvenal ye correuta, entós la inscripción amuesa que la familia de Xuvenal yera razonablemente adinerada, y que si realmente'l poeta yera'l fíu d'un llibertu estranxeru, entós los sos descendientes asimilar a la estructura de clases italiana con rapidez. Green piensa que ye más probable que la tradición del padre lliberto seya falsa, y que los antepasaos de Xuvenal pertenecíen a la nobleza italiana menor d'ascendencia relativamente antigua.

## Les ''Sátires'' y el so xéneru Contrariu a lo que aportara a Roma, Xuvenal traza una semeya acedo y despiadao de los sos contemporáneos. Nes sos propies pallabres, ye un mundu sobre'l cual «''difficile est saturam non scribere''» (Sátira I–30). A Xuvenal atribúyense 16 poemes conocíos, estremaos en cinco [[Rollu (manuscritu)|llibros]]; toos pertenecen al xéneru romanu de la [[sátira]], que, na so forma más básica en tiempos del autor, entendía un discutiniu ampliu de la sociedá y les sos costumes en [[hexámetru dactílico]]. Na ''Sátira I'', referente a l'amplitú y conteníu de la so obra, Xuvenal afirma que:<br />


: Desque Deucalión, cuando les agües enchentes alzaron les agües,
: esguiló cola so nave'l visu pa consultar l'oráculu,
: desque los peñascos allandiáronse y recibieron adulces el calor de la vida
: y Pirra exhibió a los homes les rapaces desnudes,
: lo que dende entós ocupa a los homes, el deséu, la medrana, la roxura, el placer,
: gociar, los discursos, tou ello revuélvese nesti llibru.



: *ex quo Deucalion nimbis tollentibus aequor*
: *nauigio montem ascendit sortesque poposcit*
: *paulatimque anima caluerunt mollia saxa*
: *et maribus nudas ostendit Pyrrha puellas,*
: *quidquid agunt homines, uotum, timor, roxura, uoluptas,*
: *gaudia, discursus, nostri farrago libelli est.*
: (1.81-86)


D'últimes, Xuvenal señala que'l so propósitu ye tola variedá de la esperiencia humana dende los alboreceres de la hestoria. Quintilianu, nel contestu d'un discutiniu de xéneros lliterarios apropiaos pa una educación oratoria, señaló que, a diferencia de tantes otres formes artístiques y lliteraries tomaes de los modelos griegos, «la sátira siquier ye toa nuesa» (*enche quidem tota nostra est*). Siquier dende la perspeutiva de Quintilianu, el versu satíricu griegu precedente (por casu, el de Hiponacte) o inclusive la prosa satírica llatina (como la de Petroniu) nun constituyía *enche* por sigo. La *Enche* romana yera un xéneru lliterariu formal más que ser una simple crítica humorística y atélite ensin formatu particular.

*Llibru I: Sátires 1-5
*Llibru II: Sátira 6
*Llibru III: Sátires 7-9
*Llibru IV: Sátires 10-12
*Llibru V: Sátires 13-16 (La sátira 16 ta caltenida de manera incompleta)

Les *Sátires* individuales (salvo la 16) van dende 130 versos de la sátira 12 hasta los cerca de 695 de la sátira 6. Los poemes nun tán titulaos individualmente, pero los traductores de cutiu añadiéron-y títulos pa comodidá del llector.

## Significáu de les ''Sátires''

Anque Xuvenal foi llargamente estudiáu a lo llargo de los sieglos, el conteníu y el tonu de los sos *Sátires* fixéronse progresivamente problemáticos y difíciles de dixerir cola puxanza del movimientu feminista y mayor conciencia (y refugu) de too tipu d'intolerancia. Mientres el tonu de la sátira de Xuvenal foi considerada dende l'Antigüedá como un airáu despreciu escontra tolos representantes d'una esviadura social, estudiosos como W.S. Anderson y más tarde S.M. Braund suxirieron qu'esti aparente enfadu ye una mera *persona* (mázcara) retórica asumida pol autor pa criticar el desequilibráu enfadu amenáu pol tipu d'elitismu, sexismu y xenofobia colos que les *Sátires* paecen apinaes a la primer vista. El calter aforístico, absolutista, del testu lleva demasiáu fácilmente a l'aplicación indiscriminada de crítiques orixinariamente empobinaes a exemplos lliterarios de vicios en particular. Nel interés de caltener el testu llibre de tales esmoliciones, ye vital que'l testu y el so autor estremar de la manera o estilu nel que de normal fueron lleíos. Como señaló'l teóricu lliterariu Stanley Fish, la llectura d'un testu ye tanto'l productu de les creencies y prexuicios del llector como'l d'aquellos conteníos dientro del testu. La misoxinia y otres formes d'odiu percibíes nel testu son tan atribuyibles a lo que los llectores a lo llargo de los sieglos llevaron a la llectura como a lo que pretendía Xuvenal. 

Sería un error igualmente grave lleer les *Sátires* como un rellatu lliteral de la vida cotidiana y el pensamientu romanos a finales del sieglu I y principios del II, lo mesmo que sería un error dar creitu a cada llevantu recoyíu por Tácito o Suetonio contra los miembros de l'anterior dinastía imperial. Temes paecíes a los de les *Sátires* atópense presentes n'autores que tomen el periodu de la República Romana y principios del Imperiu que van dende Cicerón y Catulu hasta Marcial y Tácito; de manera similar, los recursos estilísticos del testu de Xuvenal entren dientro de la categoría de la lliteratura post-augusta representada por Persio, Estaciu y Petroniu. Finalmente, ye precisu dase cuenta de que'l sistema conceptual presente dientro del testu ye bien representativu de namái una porción de la población romana; les *Sátires* nun falen claramente de les esmoliciones de les muyeres, los inmigrantes, los esclavos, los neños o inclusive homes que s'estremen de la educada audiencia d'élite escontra la que se dirixía l'autor. Con estes alvertencies presentes na mente, ye posible averase a les *Sátires* como una fonte qu'ayuda enforma pal estudiu de la cultura de principios de la Roma Imperial. Amás d'una gran riqueza d'información incidental sobremanera tipu d'asuntos, dende la dieta hasta la decoración, les *Sátires* de Xuvenal revelen lo que ye esencial nuna civilización: les temes nel corazón de la identidá romana. Más que revelar una miríada de potenciales respuestes que tomen tola diversa población romana, Xuvenal revela les cuestiones esenciales de la sociedá romana.

## Mandáu
Pero si por daqué ye conocíu Xuvenal ye por delles de les sos espresiones: «*panem et circenses*» («Pan y circu»), refiriéndose a los costumes de los romanos en tiempos del Imperiu, «*Sei [[quis custodiet ipsos custodes?]]*» («¿Quién va vixilar a los mesmos vixilantes?») (VI 347–348), «*rara avis*» (llit., «*ave bien pocu común*»), refiriéndose a les esposes perfectes y comparándoles cola rareza d'un cisne negru, «*[[Mens sana in corpore sanu]]*» («Una mente sana nun cuerpu sanu») (X 356)...

Foi un autor bien popular yá en tiempos del baxu Imperiu y mientres la Edá Media. Topáronse unos 500 manuscritos medievales de les *Sátires*.

## Referencies

## Bibliografía

* 

;N'inglés
*Anderson, William S. (1982) *Essays on Roman Satire*, Princeton: Princeton University Press.
*Braund, Susanna M. (1988) *Beyond Anger: A Study of Xuvenal's Third Book of Satires*, Cambridge: Press Syndicate of the University of Cambridge.
*Braund, Susanna (1996) *Xuvenal Satires Book I*, Cambridge: Press Syndicate of the University of Cambridge.
*Braund, Susanna (1996) *The Roman Satirists and their Masks*, Londres: Bristol Classical Press.
*Courtney, Y. (1980) *A Commentary of the Satires of Xuvenal*, Londres: Athlone Press.
*Edwards, Catherine (1993) *The Politics of Immorality in Ancient Rome*, Cambridge: Cambridge University Press.
*Gleason, Maud W. (1995) *Making Men: Sophists and Self-Presentation in Ancient Rome*, Princeton: Princeton University Press.
*Gowers, Emily (1993) *The Loaded Table: Representations of Food in Roman Literature*, Oxford: Oxford University Press.
*Highet, Gilbert (1961) *Xuvenal the Satirist*, Nueva York: Oxford University Press. 
*Xuvenal (1982) *The Sixteen Satires*, Trad. Peter Green, Londres: Penguin Books.
*Xuvenal (1992) *The Satires*, Trad. Niall Rudd, Oxford: Oxford University Press.
*Xuvenal (1992) *Persi et Xuvenalis Saturae*, ed. W. V. Clausen. Londres: Oxford University Press.
* *The Oxford Classical Dictionary* 3rd ed., 1996, Nueva York: Oxford University Press.
*Richlin, Amy (1992) *The Garden of Priapus*, Nueva York : Oxford University Press.
*Rudd, Niall (1982) *Themes in Roman Satire*, Los Angeles: University of California Press.
*Syme, Ronald (1939) *The Roman Revolution*, Oxford: Oxford University Press.

## Enllaces esternos

* Biografíes y vides.

*  por Jesús Muñoz Morcillo en Convivia Lliteraria .

* Xuvenal: *Sátires*.
** Testos n'inglés, con noticia nel mesmu idioma sobre la tresmisión manuscrita, nel sitio Tertullian Project.
** Testu latino-español: primer sátira.
*** Testos en francés y en llatín, con índiz electrónicu.
**** Testos billingües llatín - francés, con índiz electrónicu, introducción y anotaciones nesti idioma, nel sitio de Philippe Remacle (1944 - 2011).
***** Testu llatín nel Proyeutu Perseus. Emplegando'l rótulu activu "*load*", que se topa na parte cimera derecha, llógrase ayuda n'inglés col vocabulariu llatín del testu.
***** Testu llatín nel sitio The Latin Library.