Castellanu mexicanu

El **castellanu mexicanu** (o **castellanu de Méxicu** o **español mexicanu**) ye la variedá de dialeutos y sociolectos del idioma español falada nel territoriu mexicanu. Tamién sobresal el dialeutu del español propiu de la península de Yucatán, conocíu como español yucateco. Méxicu tien el mayor númberu de falantes d'español, llegando a devasar el doble de falantes qu'en cualquier país del mundu. L'español ye faláu por pocu más del 97&nbsp;% de la población, na mayoría de los casos como llingua materna y n'otros como segunda llingua.

## Descripción
Históricamente, la evolución del español mexicanu coincide col desenvolvimientu del idioma español nel Perú, Sevilla, Madrid, Bogotá y les grandes urbes estandarizantes de la dómina. La Ciudá de Méxicu foi mientres sieglos el centru d'unu de los dos grandes virreinatos de l'América colonial, el virreinatu de la Nueva España, que espandíase dende'l suroeste de Canadá, pasando pel centru de lo que son agora los Estaos Xuníos, nel norte, hasta Costa Rica, nel sur. Como resultancia del prominente papel de la Ciudá de Méxicu na alministración colonial al norte del ecuador, esta convirtióse n'unu de los centros hispanofalantes más importantes fora d'España. Consecuentemente, como Lima dientro de l'Audiencia de Lima y les otres grandes ciudaes, la Ciudá de Méxicu tendió históricamente a exercer un efeutu estandarizador dientro de la so propia esfera d'influencia llingüística, la rexón central del país, un estáu de coses que se reflexa na agua de encomios al patrón de fala mexicana dada polos comentaristes de los sieglos XVII y XVIII. Sicasí, en Méxicu como n'otros países de fala hispana, esisten distintes variaciones y acentos con igual pesu ya importancia llingüística.

L'hispanista suecu Bertil Malmberg apunta que nel español de Méxicu les vocales tienden a perder fuercia, ente que les consonantes son siempres pronunciaes. Malmberg esplica ello pola influencia del complicáu sistema de consonantes de la llingua náhuatl al traviés de los falantes billingües y la toponimia de la rexón.

## Variedaes del español en Méxicu

El territoriu del Méxicu contemporaneu, nun ye coextensivo colo que podría ser llamáu español mexicanu. Por cuenta de diverses variaciones como nel casu de Yucatán con peculiaridaes úniques tantu nel so léxicu como na so pronunciación y entonación que la estremen de cualesquier otru español faláu en Méxicu y país hispanofalante. Señaláronse delles carauterístiques bien particulares y xenerales a cuasi toles versiones del español de Méxicu, tamién se refirió (anque non aportunáu en) qu'esisten delles peculiaridaes rexonal y social, qu'estacen l'español mexicanu en múltiples dialeutos. Les variedaes rexonales tienen delles traces que son bien específicos, y en dellos casos más que ser rexonales son comuñales por casu pueblos alloñaos o pequeñes rancherías con consideráu aislamientu onde se caltienen variedaes desaxeradamente peculiares, en comparanza coles mayoritaries; poblaciones d'orixe mestizu, pero de gran antigüedá, que fueron acastellanándose dende hai enforma tiempu y gradualmente; y lo que tenemos son islles llingüístiques onde se fala, variedaes de castellán bastante antiguu y rexonalizáu, que pueden ser como por casu dialeutos o fales con influencies bien fuertes de voces asturianes o estremeñes, como terminaciones n'o, en cuenta de n'o; por casu perru, en cuenta de perru; o pronunciar la h muda con soníu de j o h aspirada; tamién dicir puyí, en cuenta de perhí, prober por probe etc. Formes de falar l'español que s'aprendieron hai enforma tiempu y a lo llargo de los sieglos adquirieron carauterístiques fonolóxiques y léxiques bien particulares y bien fuertes, principalmente por influencia de les llingües indíxenes. Principalmente, esto asocedió, y subsiste güei día, nos estaos del centru del país, como'l Estáu de Méxicu onde la influencia fonolóxico y léxico nestes variedaes que sobreviven n'islles deber en gran parte a llingües orixinaries, cuantimás al náhuatl y al otomí-mazahua y el purépecha en Michoacán.

Ye común l'usu de gran cantidá de léxicu indíxena pa designar dellos elementos y según léxicu español antiguu con formes verbales y de conxugación tamién antigües, según anteponer o retardar prefixos o sufixos en llingua indíxena a les pallabres castellanes como nel Estáu de Méxicu. Pa los inmigrantes o turistes, munches vegaes resulta difícil entender la totalidá del discursu de los interlocutores paisanos. Delles macrovariedades son perfectamente estremables y la so estensión ye más o menos amplia, como los dialeutos emplegaos nel norte, sur y centru de Méxicu, na so forma xeneral, y na so forma particular, como'l casu de la península de Yucatán y en Ciudá de Méxicu, con variaciones graduales según sociolectos ya influencies d'otres rexones poles migraciones.

### Variedaes xeográfiques

#### Fales del norte
Esta variación del español mexicanu ye usada nel norte de Méxicu nos estaos de Baxa California, Baxa California Sur, Chihuahua, Sonora, Nuevo León, Sinaloa, Nayarit, Coahuila, Tamaulipas y en Durango. Estremar d'otres rexones de Méxicu principalmente na entonación (acentu) y contraición de les pallabres nes formes curties como se pronuncia y escríbese, según l'alcuentru de determinaes preposiciones colos artículos, calteniendo les mesmes conxugaciones que tien el mexicanu central con respectu al usu universal del pronome personal d'ustedes y tutéu, pa situaciones formales ya informales respeutivamente col seséu. Asina mesmu por una menor presencia d'americanismos o léxicu indíxena y una influencia notable del inglés principalmente nes zones fronterices con Estaos Xuníos. El so usu coloquial ye l'emplegu del llinguaxe, de dalguna forma nun contestu informal, familiar y distendíu, con vocablos carauterizaos pol so usu común.

#### Fales del Altiplanu
Esta variación del español mexicanu ye la más popular y usada na so mayoría por tolos estaos de Méxicu, na so forma xeneral na Ciudá de Méxicu, Guanajuato, Zacatecas, Querétaro, Estáu de Méxicu, Hidalgo, Puebla, Tlaxcala, Morelos, Aguascalientes, Jalisco y San Luis Potosí; como tamién nos estaos costeños (Oaxaca, Guerrero, Colima y Michoacán), septentrionales (Chihuahua, Sonora, Nuevo León, Durango, Sinaloa y Coahuila) y meridionales (Chiapas, Tabasco y Campeche con Quintana Roo). Y en casos especiales con Veracruz y Yucatán. L'español central mexicanu ye'l más conocíu internacionalmente nel entretenimientu de les televisoras mexicanes, en representaciones internacionales con diversos modismos triviales, y la so pronunciación ye usada en cuasi tolos doblaxes al español n'América en xunto con una entonación peculiar.

#### Fales del sureste

Esta variación del español mexicanu ye usáu nel sur de Méxicu nos estaos de Chiapas, Campeche y Yucatán esisten diverses diferencies na entonación (acentu) y gramática (vos / tu). En delles rexones del sur el voseo ye productu de la influencia guatemaliana que la so variación del español caltién estos aspeutos gramaticales. El términu tutéu davezu significa tratar de tu o de vos, en contraposición a usté. Cuando s'usa'l tutéu como antónimu de voseo suel ser necesariu esclarialo. Comoquier, el vos convive col tu, debíu por ser mayoritariu, anque nun ye bien vistu'l voseo pronominal. El vos dende los tiempos coloniales consideróse en munches partes como una forma incorreuta nos países d'usu mistu o naquellos onde'l so usu nun ye común.

#### Fales costeñas
Esta variación del español mexicanu que ye usáu nes árees costeres pacífiques de Tabasco, Oaxaca y Chiapas anque principalmente árees costeres de Veracruz ye coles mesmes distintivu siquier a nivel de la fala local, como'l qu'exhibe más traces fonétiques de la mariña que'l faláu nel restu de Méxicu. L'acentu costeño exhibe polo xeneral una idiosincrasia con traces bastante comunes a lo llargo de tola mariña, anque esisten llixeres diferencies rexonales y maneres de ser bien distintes a los de los habitantes del interior del país y estaos. Zones geo-sociolóxiques que definen a los habitantes de les mariñes y otres rexones cercanes o estremeres a los mesmos estaos.

## Fonética y fonoloxía

Los siguientes son traces xenerales:
* Africaes: L'español mexicanu tien una consonante africada inesistente o inusual n'otros dialeutos, la consonante africada alveolar sorda  representada pol dígrafu TZ, en nomes como Tzintzuntzan.
* Seséu: Como asocede en tolos dialeutos d'América, Canaries y de bona parte d'Andalucía, nun esiste diferencia na pronunciación de S, Z y les combinaciones CE y CI, siendo pronunciaes toes como una /s/. Anque esiste una diferencia alofónica, la [s] del español mexicanu ye laminodental o apicodental, ente que la [s] del centru y norte d'España ye apico-alveolar, que para oyíos mexicanos puede sonar asemeyada a una "sh" postpalatal inglesa.
* Yeísmu: De la mesma, nun s'estrema la pronunciación de Y y LL. Dambes son una fricativa palatal sonora  o una aproximante palatal , como la Y del español estándar.
* X: El fechu que la lletra X represente los soníos [ks], [ɣs], [s], [x] y [ʃ] nel español mexicanu, induz una gran variabilidá o inestabilidá na pronunciación de diverses pallabres. Por casu, ***x'''ilófono'' llega a pronunciase como [si'lofono], [xi'lofono] o entá [ʃi'lofono]; al igual que ***x**enofobia'' llégase pronunciar como [kseno'foβia], [senu'foβia] o [xeno'foβia].

Los siguientes son traces que se dan principalmente en delles rexones y n'otres cuasi nun se dan:
* [[Asordamientu|Asordamientu vocálicu]]: Nel español mexicanu (Centru, Mariña Atlántica y Mariña d'Oaxaca principalmente) esiste amenorgamientu de les vocales átones por asordamientu, como en ''trast**ye*** ['tɾ̥ast<sup>ə</sup>s]. Esti procesu ye más frecuente cuando una vocal ta en contautu col sónido , siendo la construcción [s<sup>ə</sup>s] el casu más frecuente d'amenorgamientu. Dempués síguenlu, n'orde descendente, les construcciones [t<sup>ə</sup>s], [p<sup>ə</sup>s], [k<sup>ə</sup>s], [d<sup>ə</sup>s], [m<sup>ə</sup>s] y [n<sup>ə</sup>s]. Ye un exemplu del fenómenu apuntáu por Bertil Malmberg. Un casu bien interesante dar coles pallabres ''pes'''as***, *pec*'ye*** y ''pes'''vos***, que se pronuncien d'igual forma ['pesəs]. Según l'eruditu filólogu Rafael Lapesa, delles persones omiten tamién otres vocales (Exemplos, *Cómo **s*'tás* 'cómo *'ye**tás', ''ne**c's**ito'' 'ne**ces**ito', ''palabr**'s*** 'palabr'''as'''', ''much''''s''' gras''''s*** 'much**as** graci**as**'). Dichu fenómenu sicasí, ye vistu como **non estándar** y per ende tien ciertu estigma social, a pesar de ser formes en que s'espresa gran parte de la población.
* Nes mesmes rexones – la mayor parte del interior de Méxicu – la /s/ final de sílaba raramente debilítase. Esto, combináu col frecuente amenorgamientu de vocales átones, da a la sibilante [s] una prominencia especial. Tien de reparase qu'esta situación oldea cola de les árees costeres, tantu del Pacíficu como del Caribe, onde'l debilitamientu de la /s/ a la fin de sílaba ye un marcador sociollingüísticu; reflexando la tirantez ente la norma del centru de Méxicu y l'enclín históricu escontra'l debilitamientu consonánticu, que ye tan carauterísticu de les árees costeres d'América y de la metá sur de la península Ibérica. Por casu, *lo*'s a**migos, i**sl**a, y**st**udio, ve**z p**rimera, a**sq**ueroso, lo**s j**efes, hai**zm**y, una**s f**uentes, y**sb**elto, pare**zc**o, i**sr**aelí, lo**s d**eberes, y**sg**uince,'' ''pe**z b**eta'', ''el to**s n**iños'', ente otros casos, siempres se pronuncien la S y la Z a la fin de pallabra o siguíes d'otra consonante nesta variedá del español, pronunciaos en toos estos casos con seséu enantes mentáu. 
* De la mesma, en contraste colo qu'asocede na fala ibérica y na mayor parte de los dialeutos costeros del Caribe y el Pacíficu, la variante mexicana conserva les /d/ en posición intervocálica en tolos rexistros, considerando la so omisión como perteneciente a un llinguaxe pocu educáu: ''ama**d**o, parti**d**o, na**d**a'' pronúnciense claramente, /ð/, ente que nel llinguaxe popular d'otros llugares escúchase ''amao, partío'' y ''naa'' []. Anque esiste en ciertes ocasiones (especialmente a final de pallabra) l'asordamientu de /ð/en /θ/ en llugares de les mariñes del [[Golfu de Méxicu|Golfu]] y [[Océanu Pacíficu|Pacíficu]] según ciertes areas del [[Región Norte (Méxicu)|norte]] del país. 
* La vibrante simple [] (y en cierta midida tamién [r]) son frecuentemente asibiladas a lo llargo del centru y sur de Méxicu (especialmente la ''-r'' final de sílaba), como en  ''ca**r**ta'' o  ''amu**r***, ente que nos estaos del norte les vibrantes apicoalveolares pa /rr/ múltiple y /-r/ predominen. En delles rexones de Yucatán, pronúnciase uvularmente . Tamién ye frecuente l'articulación [] del grupu /-rd-/: ''pe'''rd'''er, ve'''rd'''ad''.
* La fricativa /x/, articular nel interior del país ye usualmente una fricativa velar sorda [x], como en ['kaxa] ''ca'''j'''a'', asemeyáu al soníu de centru y norte d'España, pero ensin realizaciones [[uvular]]es. Nes mariñes l'articulación normal de J ye faríngea o glotal sorda [h], como na mayor parte de los dialeutos costeros del Caribe y el Pacíficu.
* Por influencia del [[idioma maya]], la pronunciación de la [[oclusiva glotal]]  caltener nel [[español de Yucatán]], anque nun s'usa una gráfica específica pa designala. Otramiente, l'asordamientu de la lletra /s/ inicial nos dialeutos del Norte de Méxicu deriva nuna oclusiva glotal. Por casu, ''si señor'' pronúnciase como [ʔiɲor].
* Acentu: Por diversos factores non dafechu claros, ente los que podríen cuntase les influencies de delles llingües indíxenes, les varies modalidaes rexonales del español ibéricu traíu dende la península, y les corrientes d'inmigración d'otros llugares del planeta crearon un mosaicu d'acentos en Méxicu. Ello ye comprensible, amás, pola estensión del país. Dalgunos de los acentos son claramente estremables de los demás, como por casu los de [[Nuevo León]], [[Sinaloa]], [[Yucatán]], la [[Ciudá de Méxicu]], [[Jalisco]], [[Tabasco]], [[Chiapas]] y [[Veracruz]].

== Gramática y sintaxis ==

=== Usos preposicionales ===
Dellos modelos [[Sintaxis|sintácticos]] estremar del [[español peninsular]]. En primer llugar ta la [[Elipsis (llingüística)|elipsis]] más o menos universal de la partícula negativa ‘non' n'oraciones que contienen la preposición 'hasta':
:''Va Ser publicáu hasta fines d'añu'' (n'español peninsular sería: ***Non** va ser publicáu hasta fin d'añu''.)
:''Cierren hasta los nueve'' (n'español peninsular sería: ***Non*' cierren hasta les 9.*)
:*Hasta que tomé la pastilla quitóme'l dolor* (n'español peninsular sería: *Hasta que tomé la píldora'l dolor **non** foise.*)

=== Cuantificadores ===
Una segunda forma que coesiste col usu peninsular arreya l'emplegu del interrogativu *qué* en conxunción col cuantificador *tan(to)*, como en:
:*¿**Qué tan** graves son los daños?* (n'español peninsular *¿**Cómo de** graves son los daños?*)
:*¿**Qué tan** bon cocineru yes?* = *¿**Qué** bon cocineru yes?*

Otra diferencia son les oraciones correllatives de cantidá:
:([[Méxicu]]) ***Ente** más lo faigas, peor te va dir*
:([[España]]) ***Cuanto** más lo faigas, peor te va dir*

=== Clíticos d'oxetu direutu ===
Otru puntu carauterísticu del español de Méxicu ye l'usu anómalu del marcaje del plural del receptor o [[oxetu indireutu]] d'una aición. N'español mexicanu añader una marca de plural *-s* cuando'l receptor (oxetu indireutu) ye semánticamente un plural, pero añader al clíticu d'oxetu direutu:
:(1a) *¡Esto diba pasar!, **se** dicir [a Juan]* (OI singular)
:(1b) *¡Esto diba pasar!, **se** lo**s** dixi [a Juan y a Pedro]* (OI plural)
Esto oldea cola mayoría de los otros dialeutos del español d'América  onde les oraciones anteriores seríen:
:(2a) *¡Esto diba pasar!, **se** dicir* [*a Juan*]
:(2b) *¡Esto diba pasar!, **se** dicir* [*a Juan y a Pedro*]
Esto ye, na mayoría de les variedaes cuando l'oxetu direutu ye clíticu (2a) y (2b) son idéntiques y por tanto potencialmente ambigues una y bones el númberu gramatical del oxetu indireutu nun tien marca esplícita.

Otru puntu ye l'ausencia de leísmo y l'usu de *'--y** como un clíticu dativu defeutivu, lo qu'incidentalmente produz variaciones como:
:(3a) ''Nun sé cómo hacerl**o** '' (= 'Nun sé cómo faer esto concretu')
:(3b) ''Nun sé cómo hacerl**a** '' (= 'Nun sé cómo faer la xera o actividá')
:(3c) ''Nun sé cómo hacerl**y** '' (= 'Nun sé qué faer')

=== Valores de les formes verbales ===
L'ampliu estudiu de [[José G. Moreno d'Alba]] sobre los valores de les formes verbales nel español de Méxicu refundia numberosos datos llingüísticos d'indicativu, imperativu y suxuntivu que caractericen esti dialeutu. De siguío amuésense tables referentes namái al indicativu, por ser esta manera'l más emplegáu tantu en rexistros orales como escritos:


Otra carauterística del español de Méxicu, el [[pretéritu perfectu simple]] aumentó'l so [[pretéritu perfectu simple#Frecuencia d'uso|frecuencia d'usu]] con respectu al español del sieglu XVI. Un estudiu contemporaneu basaos en muestres de llingua falada coloquial de diverses ciudaes d'América, realizáu tamién por J. G. Moreno d'Alba, amuesa que Méxicu siguió tamién esi patrón:


=== Determinantes ===
L'español de Méxicu difier del español xeneral y particularmente nel usu de ciertos determinantes indefiníos, o les espresiones ensin determinante son más frecuentes en Méxicu que n'otres árees:
:''¡Si nun soi perru!''
:'¡Nun soi **un** perru!'
:''Ye lladrona''
:'Ye **una** lladrona'
Sicasí, al igual que l'español d'América tiende a usar artículu determináu cuando n'español d'España nun apaez, por cuenta de qu'en Galicia sí se diz:
:''Salí de **la** casa''
:'Fui de casa'
:'Funme da casa' (da = de + a -> da = de + la)

=== Verbos cambiantes ===
En conxugaciones, de manera ensin normalizar, dellos verbos terminaos en ''-iar'' presenten rotura de diptongu na so conxugación nel presente del indicativu, terminando en ''ía'' o en ''ío'', como nos siguientes casos:
** ''El bancu **negocía** un préstamu'', en llugar de "El bancu **axusta** un préstamu".
** ''Yo non **diferencío** ente los colores'', en llugar de "Yo non **estremo** ente los colores".
** ''Yo te **financío** la obra'', en llugar de "Yo te **financio** la obra".

Dacuando lléguense a camudar dafechu los verbos, faciendo falses conxugaciones, de cuenta que se caltién la manera infinitivu del verbu, como sigue:

** ''Di-y que non **force** la ferradura'', en llugar de "Di-y que non **fuerce** la ferradura".
** ''Él **suelda** los metales'', en llugar de "Él **suelda** los metales".
** ''Dexa que l'arroz se **coza***, en llugar de "Dexa que l'arroz se '''cueza'''".

=== Formación de los imperativos ===
En bona parte del territoriu mexicanu acostúmase añader un ''--y'' a la fin de los verbos conxugaos en manera imperativa.
* ''Exemplu 1: José, '''cuérri-y''' porque se va'l camión.''
* ''Exemplu 2: '''Muévan-y''' (ustedes) bien a la farina.''

== Lexicoloxía ==

=== Calter rústicu ===
Por causa de la procedencia social de la mayor parte de los [[conquistadores]] y colonizadores españoles -soldaos, expresidiarios, aventureros, etc.- pueden señalase'l vulgarismu y el calter rústicu como traces carauterístiques del español d'[[América]]. Sicasí, la ciudá de [[Méxicu]] foi onde se formó'l llinguaxe más cultu de la colonia. Con una gran capacidá d'asimilación, bien llueu tuvo al nivel cultural de les más grandes ciudaes españoles: nueve años dempués de la [[conquista]], en 1530, tien una imprenta, la primera d'[[América]], en 1537 empieza a ser corte de virréis; en 1547 ye cabeza d'arzobispáu, en 1553 inaugura la so universidá, y el so ambiente lliterario yera bien curiosu pa los escritores españoles. Por toes estes carauterístiques, nun ye'l vulgarismu la traza peculiar del so español, anque nun falten traces de calter rústicu. Ente ellos, seique'l más importante sía'l de convertir los hiatos (términu col que se denomina la combinación de dos vocales que son elementos constituyentes de sílabes allegantes y que nun formen diptongu) en diptongos: ''pior'' (peor), ''peliar'' (engarrar), ''cuete'' (cohete), ''pasiar'' (pasiar), ''linia'' (llinia).

=== Mexicanismos ===
Los '''mexicanismos''' son les pallabres, acepciones y frases qu'estremen l'español que se fala en [[Méxicu]] d'otres variedaes de la llingua española. La [[Real Academia Española]] define un mexicanismo como: Vocablu, xiru o manera de falar propiu de los mexicanos.

Estos son dellos exemplos de mexicanismos col so correspondiente significáu, que apaecen nel [http://dem.colmex.mx/ Diccionariu del español de Méxicu:]

* '''cabús. 1''' Vagón de ferrocarril que, nos trenes de carga, va a lo cabero del convói, y que se caracteriza pola so forma, na que destaca una especie de mirador sobre'l techu; sirve como oficina y llugar de trabayu alministrativu, de descansu, etc, de los tripulantes del tren '''2''' Traseru d'una persona 
* '''escuincle''' o '''chamaco.''' (Coloq) '''1''' Neñu o rapazu: ''“Yá callen a esa '''escuincla'''/'''chamaca''' chillona”'', ''“Los sos '''chamacos''' yá tán grandes”'' '''2''' Que ye inespertu o neñón: ''“Ta bien '''escuincle''' pa esi puestu”'' '''II''' Escuintle; xoloescuintle
* '''papalote.''' Xuguete constituyíu por un armazón bien llixeru de distintes formes, qu'enterria una pieza de papel, tela o plásticu llixero, y tien una cola llarga. Faise volar cola presión del vientu suxetar per mediu d'un filo llargu. La pallabra más común n'español ye ***cometa***: ''“Diben a la sablera a volar la so '''papalote'''”'', ''“Cuando había fiesta'l cielu enllenar de '''papalotes'''”''
* '''platigar. 1''' Falar o parolar dos o más persones unes con otres intercambiando idees, cuntando coses, etc: platigar colos amigos '''2''' (Coloq) Cuntar o rellatar daqué: ''“Ye una hestoria que me '''platigaron''' hai enforma tiempu”'', ''“-yos '''platigué''' de Méxicu”'', ''“Tengo una infeición onde te '''platigué'''”'', ''“¿Qué más quies que te '''platigue'''?”'', ''“-yos '''platigó''' del so hermanu”''
* '''tlapalería.''' Tienda na que se vienden instrumentos pa lletricidá, albañilería, fontanería, carpintería, pintura y pa otros oficios asemeyaos: ''“Merqué la pintura na '''tlapalería''' de la esquina”'', ''“El mio hermanu trabaya nuna '''tlapalería'''”''

Los siguientes exemplos de mexicanismos y el so correspondiente significáu apaecen nel [http://www.academia.org.mx/DiccionarioDeMexicanismos Diccionariu de mexicanismos:] 

* '''¡agües!''' Emplegar pa espresar procuru o curiáu: ''“¡'''Agües''' col pasu! Te puedes cayer”''
* '''camión.''' Autobús.
* '''chapopote. 1.''' Asfaltu. '''2.''' Cualquier sustancia quemada mafosa y con fuerte golor: ''“Camudámos-y l'aceite al motor y salió '''chapopote'''”''
* '''itacate. 1.''' Provisión d'alimentu que se consume nel camín:''"Hai que llevar '''itacate'''. El viaxe va ser llargu y va danos fame"''. '''2.''' Provisión d'alimentu que se lleva a la escuela o al trabayu. '''3.''' Alimentu qu'un anfitrión ufierta a los sos invitaos pa llevar dempués d'una comida: ''“Llévense '''itacate'''. Sobró enforma mole”''. '''4.''' Conxuntu d'oxetos personales que se lleva como equipaxe: ''“Espérame, faigo'l mio '''itacate''' de ropa y voi pa la to casa”''. '''5.''' ''En Morelos'', gordina triangular de masa de maíz rellena de distintos ingredientes.
* '''taragañada.''' Sobornu.

=== Discutiniu pol conceutu de "mexicanismo" na lexicografía ===

En payares de [[2010]], l'[[Academia Mexicana de la Llingua]] editó'l Diccionariu de mexicanismos (primer edición), dirixíu pola llingüista, filóloga, lexicógrafa y académica mexicana [[Concepción Company]]. Darréu en febreru de [[2011]], el llingüista, lexicógrafu y académicu mexicanu [[Luis Fernando Lara]], publicó na revista ''[[Letras Libres]]'' una crítica al Diccionariu de mexicanismos, onde disiente del conceutu de “mexicanismo” presentáu. Al respeutu menta qu'esti ye amenorgáu al vocabulariu soez, del sexu, de la muerte y del machismu. Nel [[Diccionariu del español de Méxicu]] (DEM), Lara define “mexicanismo” como: Pallabra, construcción o significáu utilizáu nel español de Méxicu de manera carauterística o esclusiva, en comparanza con otres variedaes de la llingua española. En tantu, Company nel DM rexistra “mexicanismo” como: (…) el conxuntu de voces, llocuciones, espresiones y acepciones caracterizadores de la fala de Méxicu, qu'alloñen la variante mexicana respectu del español peninsular, concretamente, de la so variedá castellana. Dambes definiciones conseñaes pa “mexicanismo” nos dos diccionarios son similares; el discutiniu enfocar nel trabayu lexicográficu realizáu en caúna de les obres.

'''Diccionariu de mexicanismos (DM)'''

Esta obra define y esplica los mexicanismos sincrónicos, que pueden ser entendíos como vocablos qu'anguaño empleguen los mexicanos, y que son desconocíos por falantes d'español d'otres rexones de fala hispana. El [[corpus]] ta conformáu por dellos tipos de fontes d'información, ente los que s'atopen: páxines d'Internet, diccionarios y películes; amás de la fala bonal de falantes en diverses situaciones comunicatives. La nomenclatura ta entamada alfabéticamente. Apaecen [[estranxerismos]] y nomes comerciales que son marques rexistraes.

El Diccionariu de mexicanismos amuesa la rellación ente llingua, cultura y sociedá. Los mexicanismos nesti diccionariu son entendíos como les pallabres simple y complexu, les espresiones lexicalizadas, les acepciones que caractericen la llingua popular o culta de Méxicu; principalmente les que pertenecen a variedaes urbanes del Altiplanu Central de Méxicu. Dellos mexicanismos son compartíos con otres variedaes del español americanu, polo que, un mexicanismo coles mesmes puede ser un panamericanismu o [[americanismu]] xeneral. Nesta obra, un mexicanismo nun se refier necesariamente a un indixenismu (nahuatlismo, zapotequismo, etc.); coles mesmes esisten indixenismos que son consideraos mexicanismos, por casu: “itacate”, “molcajete”, “cenzontle” y “chapopote”. Esisten indixenismos que nun pueden ser clasificaos como mexicanismos, yá que'l so usu xeneralizóse en toles variedaes de la llingua española; tal ye'l casu de “tomate” y “chocolate”. Finalmente esisten dellos mexicanismos que nun son indixenismos yá que'l so orixe y emplegu nun se rellaciona con llingües indíxenes, yá que nun resulten del contautu cultural y de tipu llingüísticu ente l'español y les llingües indíxenes mesoamericanes sinón al usu del léxicu; por casu, “banqueta”, “pendexu”, ”andar” y “madrear(se)”.

'''Diccionariu del español de Méxicu (DEM)'''

Este ye un diccionariu integral qu'axunta l'español na so variedá mexicana. Los sos datos provienen del ''Corpus del español mexicanu contemporaneu''. Los vocablos apaecen por frecuencia d'usu. Contién les siguientes seiciones pa consulta: Usu de los tiempos verbales, Regles d'ortografía y puntuación. La nomenclatura ta entamada alfabéticamente. Nun apaecen vocablos d'orixe estranxeru.

El términu '''"chicle"''' ye definíu nos dos diccionarios como:

'''chicle.''' Pastilla que se mazca como duce o llambionada y prepárase industrialmente a base de una sustancia pegañoso que s'estrayi del tueru del chicozapote, o dalgún sustitutu sintéticu d'ésta, a la que s'añader endulzantes, aromatizantes y saborizantes; al mazcase adquier una consistencia blanda y elástica: chicle de menta, una caxa de chicles '''2''' Chicle bomba Pastilla o bolina que cuando se mazca puede enchese faciendo salir un pequeñu globu pela boca '''3''' Sustancia pegañoso que s'estrayi del tueru del chicozapote

'''chicle.''' Persona que apuerta a cafiante a otra por tar siempres na so compañía. ''“El chicle de Daniela nun se me dixebra”''

=== Arcaísmos ===
L'español de Méxicu puede resultar como una fala conservadora pa oyentes d'otros países hispanofalantes, como'l casu d'[[España]]. N'efeutu, nun son pocos los casos en que la fala de Méxicu caltuvo maneres que n'otros países sumieron, ensin dexase influyir poles innovaciones realizaes n'otres zones de la comunidá llingüística hispana.

El fechu de que delles voces o espresiones yá sumíes na fala d'[[España]] sigan oyéndose en Méxicu ye la razón pola cual señalóse el "arcaísmu" como carauterística del español mexicanu. Son [[arcaísmu|arcaísmos]] al respective d'España (porque en Méxicu ye espresión y pallabra vixente) espresiones como: ***faime*** (paezme), ***¿qué tantu?*** (¿cuántu?), ***bien nueche***, ***dizque***, ***onde*** (usáu como condicional n'espresiones como: ''«'''Onde''' dicir, te mato»''). Los arcaísmos resulten más evidentes nel vocabulariu. Pallabres yá escaecíes n'[[España]] caltienen vixencia en [[Méxicu]]: ***parase*** (ponese de pies), ***prieto***, ***llivianu***, ***angostu***, ***retrasase***, ***dilatase***, ***esculcar***, ***depués***, ***fierro*** (fierro), ***flama*** (llapada), ***recibise*** (graduase).

Ente otres voces sumíes n'otros países atopen formes de conxugar verbos, usaes polo xeneral en poblaciones onde nun hai muncha comunicación col esterior, a saber: ''truje'' por ''traje'', ''naza'' por ''nazca'' (de nacer), ''vide'' por ''vi'', ''traiba'' por ''traía''. Inclusive na capital ye común pa muncha xente (la mayoría de los habitantes de los pueblos y barrios orixinarios y polo xeneral nel territoriu de la Ciudá de Méxicu) usar una conxugación antigua del verbu ''haber'', ''haiga'' en cuenta de ''haya'', y emplegar la terminación en ''-stes'', como en ''hablastes'' o ''hicistes'', ''mesmamente'' (por asina mesmu o asina ye), ''mesmo'' (por mesmu); inclusive anque estes postreres son consideraes incorreutes, el so usu nel llinguaxe cotidianu alredor del país ye bien común. Tamién la pronunciación de l'hache fricativa en pallabres como ''fediondu'' que na fala rural pronúnciase ''jediondo'' y l'usu d'alverbios arcaicos como ''ansina'' 'ansí, asina'.

De la mesma, en Méxicu considérense arcaísmos l'usu de "vós" y delles espresiones y pallabres qu'entá tán vixentes n'España, pero que nun s'usen práuticamente en territoriu mexicanu, como lo son "fontaneru", "bañador", "chaquetu" o "chaval".

Estes formes persisten sobremanera nes zones relativamente aisllaes de la mayoría de la sociedá, constituyendo islles llingüístiques, como se señaló primeramente. Asina nes zones serranes del Estáu de [[Chihuahua]], [[Zacatecas]], [[Durango]] y [[Sonora]] ye onde pueden apreciase estes formes vives entá.



=== Rexonalismos ===
Xunto al conxuntu de traces comunes a toles variantes del español mexicanu, esisten diferencies de vocabulariu, entonación y gramática carauterístiques de cada rexón del país.

Por casu, ***bollu*** na [[Ciudá de Méxicu]] ye un tipu de pan, pero en Yucatán son fieces. 

En [[Chiapas]], ***mecos*** son persones rubies o se fai referencia al semen; ente que na [[Ciudá de Méxicu]] fai referencia desaxeradamente vulgar a la espelma. En [[Morelos]], refier a les coses o persones puerques. De la mesma esta espresión en [[Chihuahua]] fai alusión a persones pocu intelixentes: ''¡Cómo yes '''meco'''!'' (¡Cómo yes tontu!)

En Chiapas, ***totol*** (del nahuatl tototl, "páxaru") referir al guajolote (pavu, del náhuatl huexolotl "bisarma vieya"). 

Nel norte del país la pallabra ***lonche*** referir a una xinta o comida rápida pal almuerzu (del inglés ''lunch''), ente qu'en [[Jalisco]] ye l'equivalente a torta: ''"Prepárame un '''lonche''' de xamón".'' 

Otru casu ye ***cura**'', que se refier a un clérigu; según na variante occidental ye pa referise a daqué interesáu, raru o graciosu ''¡Qué **cura** ta'l perru!''

=== Influencia del náhuatl ===
L'español de Méxicu tuvo como [[sustratu llingüísticu]] diverses [[llingües indíxenes d'América|llingües indíxenes]]. Especialmente significativu foi l'influxu del [[náhuatl]], sobremanera nel [[léxicu]]. Sicasí, magar nel vocabulariu la so influencia ye innegable, apenes se dexa sentir nel terrén [[gramatical]]. Nel léxicu, amás de les pallabres orixinaries de Méxicu colos que s'arriqueció la [[llingua española]], como tomate, hule, tiza, chocolate, coyote, petaca, etcétera; l'[[idioma español|español]] de [[Méxicu]] cuenta con munchos nahuatlismos que-y confieren una personalidá léxica propia. Puede asoceder que la voz [[náhuatl]] coesista cola voz española, como nos casos de cuate y amigu, guajolote y pavu, chamaco y neñu, mecate y reata, etc. N'otres ocasiones, la pallabra indíxena difier llixeramente de la española, como nos casos de huarache, que ye un tipu de sandalia; tlapalería, una variedá de ferretería, molcajete, un morteru de piedra, etc. N'otres ocasiones, la pallabra náhuatl movió cuasi dafechu a la española. tecolote, atole, popote, milpa, ejote, jacal, papalote, etc. Son munchos los indixenismos que designen realidaes mexicanes pa les que nun esiste una pallabra [[castellanu|castellana]]; mezquite, zapote, jícama, ixtle, cenzontle, tuza, pozole, tamales, huacal, comal, huipil, metate, etc. Hai que faer notar que la fuercia del sustratu náhuatl acaldía fai sentir menos la so influencia, yá que nun hai aportaciones nueves.
* [[Nahuatlismos]] bien frecuentes: aguacate, cacahuate, cacáu, coyote, cuate, chapulín, chicle, chocolate, ejote, elote, huachinango, guajolote, hule, jitomate, mayate, mecate, milpa, olote, papalote, petaca (por maleta), piocha, zopilote.
* Nahuatlismos medianamente frecuentes: ajolote, clica (por pechu femenín), jacal, xocoyote (redrueyu), tecolote, tianguis, tlapalería, zacate.
* [[Purépechismos]] o [[tarasquismos]]: huarache, jorongo, cotorina, saricua, tacuche, achoque, corunda, pirecua.
* Otros indixenismos non mexicanos: arepa, butaca, cacique, caimán, canoa, coatí, colibrí, chirimoya, naguas, guayaba, furacán, iguana, xaguar, jaiba, jején, loru, maguey, maíz, mamey, maní, ñame, ñandú, papaya, piragua, puma, tabacu, tapioca, yuca.

La influencia del náhuatl na fonoloxía paez acutada a la pronunciación homosilábica de los dígrafos ''-tz-'' y ''-tl-'' (Méxicu:  / España: ), y a les diverses pronunciaciones de la lletra -x-, llegando a representar los soníos [ks], [gz], [s], [x] y [ʃ]. Na gramática, unu puede citar como inflúi del náhuatl l'usu y abusu de los diminutivos: ''¿qué ye, que un minutito tien menos segundos qu'un minutu? ¿Un cieguito ve más qu'un ciegu, o bien, ye más atentu?''
Tamién puede citase como inflúi del náhuatl l'usu del sufixu **--y** pa da-y un calter enfáticu al [[imperativu]]. Por casu: ''brinca -> brínca**-y**, come -> cóme**-y**, pasa -> pása**-y**, etcétera''. Considérase qu'esti sufixu ye un encruz del pronome d'[[oxetu indireutu]] español **-y** coles interxeiciones excitativas nahuas, tales como **cole**. Sicasí, esti sufixu nun ye un verdaderu pronome d'oxetu indireutu, yá que s'usa entá en construcciones non verbales, tales como: ''fíu -> híjo**-y**, agora -> óra**-y**, ¿qu'hubo? -> quihúbo**-y**, etcétera.''

Anque la hipótesis del sufixu ''--y'' como inflúi del náhuatl foi llargamente cuestionada. Navarro Ibarra (2009) atopa otra esplicación sobre'l calter intensificador de ''-y''. L'autora alvierte que se trata d'un clíticu dativu defeutivu; en llugar de que ''-y'' funcione como un pronome d'oxetu indireutu, modifica al verbu. Un efeutu del cambéu ye la intransitivización de los verbos transitivos qu'apaecen con esti ''-y'' defeutivu (eg. ''move-y'' nun ye "mover daqué pa daquién" sinón "faer l'aición de mover"). Esti usu intensificador ye una traza gramatical particular de la variante del español mexicanu. Sía que non, nun se debe confundir l'usu de ''-y'' como modificador verbal, colos diversos usos de los pronomes d'[[oxetu indireutu]] ([[dativu]]) nel español clásicu, pos éstos son llargamente usaos pa indicar en particular el [[caso xenitivu]] y el dativu éticu. No que se considera una de les actes de nacencia del idioma español, el [[Cantar de mio Cid|poema de Mio Cid]] escritu alredor del añu 1200, yá pueden atopase dellos exemplos de [[Declinación del llatín#Caso dativu|dativu posesivu]] o éticu.

=== Influencia del inglés ===
Méxicu tien una frontera de más de 2,500 quilómetros colos [[Estaos Xuníos]]. Recibe cada añu gran arribación de turistes estauxunidenses y canadienses. Cientos de miles de mexicanos van trabayar temporal o permanentemente al país vecín. [[Méxicu]] ye, ello ye que'l país con más ciudadanos estauxunidenses viviendo fora d'[[Estaos Xuníos]], con más de 1.000.000, distribuyíos alredor del territoriu nacional. L'[[Idioma inglés|inglés]] ye la llingua estranxera más estudiada en Méxicu y la tercera más falada depués del castellanu y de les llingües autóctones tomaes en conxuntu. Sicasí, la corriente d'anglicismos, esto ye, pallabres del inglés incorporaes al castellanu, va en continuu aumentu. Hai munches pallabres del inglés que s'usen tantu n'[[América]] como n'[[España]]: filmar, béisbol, club, cóctel, líder, cheque, sándwich, etc. Pero nel castellanu de Méxicu úsense otros anglicismos que nun s'utilicen en tolos países de fala [[hispanu|hispana]]. Nesti casu atópense: ''bye'', ''ok'', ''nice'', ''cool'', ''checar'', ''hobby'', ''fólder'', ''overol'', ''suéter'', ''réferi'', ''lonchería'', ''clóset'', ''maple'', ''baby shower'', etc.

Na rexón del norte de Méxicu y el sur d'Estaos Xuníos, especialmente nos estaos fronterizos, el castellanu incorpora pallabres del inglés d'usu común: ''troca'' (''truck''), ''lonche'' (''lunch''), ''yonque'' (''junkyard'').

El Centru de Llingüística Hispánica de la [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu|UNAM]] realizó un númberu d'encuestes nel ''Proyeutu d'estudiu coordináu de la norma llingüística culta de les principales ciudaes d'Iberoamérica y de la Península Ibérica''. Nes realizaes a falantes mexicanos de norma culta urbana'l númberu total d'anglicismos yera d'aproximao 4 %. Sicasí, nesta cifra inclúyense anglicismos que permearon el castellanu xeneral va tiempu y non particularizan la fala nacional, como son ''nailon'', ''dólar'', ''ron'', ''vagón'' y otros.

Los resultaos de dicha investigación resúmense en:
* Los préstamos léxicos rexístrense na so mayoría na clase morfolóxica del sustantivu.
* Anglicismos d'usu xeneral: O.K. (/oquéi/), ''bye'' (/bai/), ''rating'' (o reiting), ''clic'', ''basquetbol'', ''bat'', ''béisbol'', ''box(eo)'', ''cácher'', ''claxon'', ''clip'', ''clóset'', ''clutch'', ''cóctel'', ''champú'' o ''shampoo'' (/shampú/), ''cheque'', ''smoking'' (o ''esmoquin''), ''exprés'', ''futbol'', ''gol'', ''hit'' (o /xit/), ''jonrón'', ''jeep'', ''jet'', ''nocaut'' o ''knockout'', líder, mitin, nailon o ''nylon'', overol, panqué, pay (del inglés ''pie''), pudín, ''baby shower,'' reversa, rin, raund o ''round,'' set, ''strike ''(stráik o estráik), suéter, pants, tenis, supermercado,'' ''fólder, vallet parking, tenis o ''tennis'', y güisqui o'' whisk(e)y''
* Anglicismos frecuentes: bar, bermudas (por pantalón curtiu), bistec, chequera,'' jockey,'' ''DJ'' (diyei, ''disk jockey''), short, show, sport (tipu de ropa), switch.
* Anglicismos d'usu mediu: barman,'' King/Queen Size'','' grill, manager, penthouse, pullman, strapless,'' ziper o ''zipper''.
Dellos exemplos d'anglicismos sintácticos, que coesisten coles variantes comunes, son:
* Usu del verbu ''aplicar'', coesiste con ''postularse''. (, , en llugar de )
* Usu del verbu ''asumir'', coesiste de manera ensin xeneralizar con ''suponer''. (, , en llugar de )
* Usu del verbu ''accesar'' coesiste de manera ensin xeneralizar con ''acceder a''. (, , en llugar de ).

=== Estranxerismos ===
Al igual qu'asocede col español n'otros países, l'español mexicanu fai usu de ciertos anglicismos y otros estranxerismos. Por casu: ¡Qué ''cool''!, significa que daqué ta perbién o que gustó. Dicir que daqué "ta ''súper in''", quier dicir que daqué ta de moda o que ye vanguardista: dicir "ta ''out''", significa lo contrario.

=== Iberismos ===
Son pocos y usaos frecuentemente por españoles o los sos descendientes. Otros: Caló: ''chaval'', ''trusa'', ''chota'', "vale (nel Norte)". Por casu: ''"A esi vato llevar la **chota*'"*, significando: "A esi suxetu llevar la policía".

## Ver tamién
* Llingües de Méxicu
* Idioma español
* Fonoloxía dialeutal de Méxicu
* Español yucateco
* Academia Mexicana de la Llingua
* Español neutral
* Diferencies de léxicu ente países de llingua española

## Referencies

### Bibliografía

* Moreno D'Alba, José G. Suma De Minucias Del Llinguaxe. Méxicu: Fondu De Cultura Económica, 2003. Print.

### Enllaces esternos
* Diccionariu curtiu de mexicanismos
* Diccionariu del Español Avezáu en Méxicu
* Xírigues de fala hispana (diccionariu dialeutal y coloquial l'español de Méxicu y del restu de los países de fala hispana)
* so-hestoria-y-la so-actualidá.