Bretaña (rexón histórica)

**Bretaña**, foi un reinu y ducáu celta, agora incorporáu a Francia. Tamién ye, más xeneralmente, el nome del área cultural colos llímites que correspuenden a la histórica provincia y ducáu independiente. Hebo un tiempu pol que foi nomada "Pequeña Bretaña".

Bretaña ocupa una gran península al noroeste de Francia, atopándose ente la Canal de la Mancha al norte y el Golfu de Vizcaya al sur. L'área del territoriu ye de 34.034 km² (13.137&nbsp;sq&nbsp;mi). La histórica provincia de Bretaña ta dividida en cinco departamentos: Finistère al oeste, Côtes-d'Armor al norte, Ille y Vilaine al noreste, Loira Atlánticu al sureste y Morbihan al sur, nel Golfu de Vizcaya.

Dimientres la Segunda Guerra Mundial, el gobiernu de Francia de Vichy anesionóse la rexón de Nantes de Bretaña. Anguaño'l 80% de la Bretaña histórica tiense convertío nuna *rexón* de Bretaña, un territoriu alministrativu francés que nun se cuerresponde na so totalidá a la Bretaña histórica, y el restu del área nun incorporada a esa división (Nantes, que fore capital histórica de Bretaña), forma parte del departamento de Loira Atlánticu, dándose llugar a un alderique sobre la reunificación de Bretaña.

En xineru de 2006 la población de Bretaña estimóse en 4.300.500 habitantes, de los que'l 72% viven na rexón alministrativa de Bretaña, y el 28% restante na de Pays-de-la-Loire. Nel censu de 1999, l'área metropolitana de mayor tamañu yera Nantes (711.120 habitantes), siguía de Rennes (521.188 habitantes) y Brest (303.484 habitantes).

## Historia

La historia popular y tradicional de Bretaña ta perrellacionada col Mitu artúricu y la Materia de Francia nes rexones bretón y galofalantes respeutivamente. Pese a qu'atiéndese en gran midida a les conesiones céltiques antigües ente Bretaña y Gran Bretaña, la historia y política modernes bretones son estereotipaes básicamente como fechu francés o "Galo-Romance". Esti ye un conceutu erróneu dende l'área gala (parte llatina d'Europa) de Bretaña, creando conesiones cola islla de Gran Bretaña, a la busca de similitúes cola vecina "Normandía". La Guerra de los Cien Años tien escurecío toos estos fechos, al igual que la natura romano-británica del pueblu bretón (tanto'l pueblu celta como'l romance.)

Dimientres la conquista d'Inglaterra del añu 1066 dio'l control d'esi reinu a Normandía vía normandos en Londres, Bretaña foi considerada col estatus menor d'Inglaterra del Norte vía bretones en Richmond. Les posiciones relatives de los duques normandos en Londres a los duques bretones en Richmond dimientres el periodu Medieval nun yeren, a diferencia de la Primacía de Canterbury sobre de la Provincia de York, superiores a les d'obispos escoceses (fasta que foi canceláu'l Tratáu de Falaise, separtándose'l control de York del estáu n'Escocia, cola esceición de Whithorn).

Al invadir los normandos País de Gales, simultáneamente los bretones pasaron a ser influyentes n'Escocia. Importantes personaxes bretones na historia d'Escocia foren Conan IV, Duque de Bretaña, Xuan de Bretaña, Conde de Richmond, Thomas Randolph, primer Conde de Moray (FitzRandolph de Middleham), Brian FitzAlan, Lord FitzAlan de Bedale (Virréi d'Escocia por Eduardu I d'Inglaterra). La familia Randolph, de tendencia pro-Bruce, y la familia Alan, de tendencia pro-Balliol, yeren llinies illexítimes de los condes y duques de Penthièvre, con agospiu permanente y responsabilidaes nel Richmond Castle. Henry Tudor, conde de Richmond (futuru rei Enrique VII) pasó dalgún tiempo viviendo en Bretaña (1471 - 1485). La Dinastía Tudor foi galesa y Enrique incorporó'l Galgu Blancu de Richmond nel escudu d'armes, animal (al igual que'l whippet) qu'entovia ye la mascota más querida de Yorkshire Dales. Como resultáu de la incorporación a la corona francesa de de Bretaña por mor de la Casa de Valois, los Tudors fixeron del estáu de Bretaña de Richmond un infantazgu permanente de la Familia Real, con Henry FitzRoy, primer Duque de Richmond y Somerset como primer bastardu al que se-y concedió.

### Sofitu de los viquingos
Siguiendo l'esitosu exemplu de l'Allianza Córnico-Viquinga en 722 na Batalla de Hehil (actual día de Padstow) qu'aidó a parar dimientres un tiempo la conquista anglo-saxona de Cornualles, los bretones entamaron abertures amistoses colos viquingos daneses p'aidar a contener les idees espansionistes franques, y en 865 viquingos y bretones se xunieron en unu pa derrotar al exércitu francu na Batalla de Brissarthe, a la vera de l'actual Le Mans. Dos reis francos, Robertu El Fuerte y Ranulf I d'Aquitania, foren asesinaos polos viquingos y los francos foren forciaos a reconocer la dixebrá de Bretaña de los reinos francos. Como con Cornualles en 722, los viquingos táuticamente aidaron a los sos aliaos bretones a cometer un saquéu devastador nos reinos francos.

## Sitios d'interés

Bretaña ye famosa polos sos monumentos megalíticos, que s'atopen a lo llargo de tola península, y los alliniamentos más grandes atópense cerca Karnag/Carnac. El por qué de la esistencia d'estos monumentos ye entovia desconocíu, y munches persones del llugar refugien la idea d'especular acerca d'ello. Les pallabres *[[dólmen]]* (de "daol", mesa, y "maen", piedra) y *[[menhir]]* (de "maen", piedra, y "hir", llargu) son bretones y davezu emplegaes tanto por bretones como por franceses. 
 
Bretaña tamién ye conocida polos calvarios, escultures tallaes ellaboraes cola imaxe de la crucifisión, y que puen atopase en crucies de caminos y carreteres en villes y pueblos pequeños de la Bretaña occidental.

Amás de les sos cases solariegues y castiellos, Bretaña tamién tien munches ciudaes fortificaes. La ciudá amurallada de Saint-Malo (*Sant-Maloù*), una popular atraición turística, ye tamién un puertu importante que xune Bretaña con Inglaterra y les Islles de la Canal. Tamién foi'l llugar de nacencia del historiador Louis Duchesne, l'aclamáu autor Chateaubriand, el famosu corsariu Surcouf y l'esplorador Jacques Cartier. La ciudá de Roscoff (*Rosko*) sirve tamién conesiones vía ferry con Inglaterra ya Irlanda.

Ente los centros urbanos más importantes s'inclúin:

:* Nantes *Naoned*
:* Rennes *Roazhon*
:* Brest 
:* Lorient *An Oriant*
:* Quimper *Kemper*
:* Vannes *Gwened*
:* Redon
:* Saint-Brieuc *Sant-Briag*
:* Saint-Nazaire *Sant-Nazer*

La islla d'Ouessant (Bretón: *Enez Eusa*) ye'l puntu más noroccidental tanto de Bretaña como de Francia, y marca la entrada de la Canal de la Mancha. Otres islles de la costa bretona son:
.]]
:* Bréhat *enez Vriad*
:* Batz *enez Vaz*
:* Molène *Molenez*
:* Sein *enez Sun*
:* Glénan islands *inizi Glenan*
:* Groix *enez Groe*
:* Belle Île *ar Gerveur*
:* Houat *Houad*
:* Hoëdic *Edig*
:* Île-aux-Moines *Enizenac'h*
:* Île-d'Arz *an Arzh*

## Llingua

El Francés, la única llingua official de la República Francesa, ye anguaño falada endientru de toa Bretaña. Les dos llingües rexonales nun tienen estatus no que cinca al Estáu, pese a que son sofitaes por autoridaes rexonales endientru de los estrictos llímites constitucionales: el Bretón, perfuerte nel occidente anque visible en toa Bretaña, ye una llingua celta perasemeyada al córnicu, y el Galó, que ye faláu nel oriente, ye una de les Llingües d'Oïl.

Dende'l mesmu entamu de la so historia y pesie al fin de la independencia de Bretaña, el bretón caltúvose como la llingua llariega de tola población occidental de la península, con esceición de los obispos y alministradores y cargos públicos franceses. Les lleis franceses y la presión económica llevaron al pueblo al abandonu de la so llingua en favour de la del estáu dominante, anque hasta los años 1960 el bretón yera faláu y altendío pola mayoría de la población del occidente. Dende'l entamu del sieglu XX yien habío una amarraza pereficiente per parte l'alministración francesa y el sistema educativu (*"Ta prohibíu escupir en suelu y falar bretón"*) nel procesu de promocionar el francés como la única llingua del país. Acordies con una entrevista a Erwan Le Coadic, l'axente de desenrollu del Serviciu de la Llingua Bretona, "Col cursu del sieglu XX les polítiques del gobiernu en París taben calculaes pa esraizar l'usu del bretón dafechu". Pese a qu'afirma qu'hai signos de qu'"agora la situación ta estabilizada", apunta qu'hai un "cásique catastróficu declive" nel usu del bretón: "Hai cincuenta años había 1.300.000falantes de bretón; anguaño hai sólu 300.000".

El bretón foi tradicionalmente faláu nel oeste (la "Breizh-Izel" o "Basse-Bretagne"), y el galó nel este (el "pays Gallo", "Breizh-Uhzel" o "Haute-Bretagne"). Les llendes van dende Plouha, na costa norte, hasta cuasi Vannes, puntu del sureste. Dimientres, el francés tien pasao a ser la llingua cimera de les ciudaes, y l'área bretón-falante enantes cubría un territorio qu'algamaba llugares muncho más orientales qu'anguaño.

Na Edá Media el galó espardióse a zones qu'enantes yeren bretón-falantes. Agora reducío a un territoriu munchu más reducío nel este de Bretaña, el galó alcuéntrase en sí mesmu baxo presión por mor de la dominante cultura francofona. Tamién hai xente qu'afirma tar amedrentada pol rexurdimientu del bretón, que ta ganando territories qu'inxamás formaron parte del área bretón-falante cimera. 

Escueles privaes *Diwan* ("Semiente"), nes que les clases son daes en Bretón por el métodu d'immersión, xueguen un papel importante nel renacer del bretón. El gobiernu francés refuga financiación pública dala n'estes escueles, y el fechu de si deberíen o non tar financiaes con fondos públicos tien sío per munchu tiempu, y sigue siendo, puntu de controversia. En caberu llugar, delles clases billingües tamién son impartíes en centros d'escueles públiques.

Pese a la resistencia de l'alministración francesa, les sense viales billingües (bretón y francés) puen vese en delles zones, especialmente nes árees tradicionalmente bretón-falantes, anque les señes en galó son aínda muncho más rares.

Un gran influxu d'inmigrantes (y propietarios de segundes residencies) de fala inglesa en delles villes a vegades aporta dínda más diversidá llingüística.

## Relixón

Los primeros misioneros cristianos aportaron a la rexón procedentes d'Irlanda y Gran Bretaña. Con más de 300 "santos" (solo unos pocos reconocíos pola Ilesia Católica), la rexón ye fuertemente Católica. Al menos dende'l sieglu XIX Bretaña tien sío conocida como una de les rexones católiques más devotes en toa Francia, en contraste con otres munches zones secularizaes. La proporción d'estuciantes qu'asisten a escueles católiques privaes ye la más alta de toa Francia. Como n'otres rexones d'herencia celtes, el llegáu de Cristianismu celta tien dexao una rica tradición de santos llocales y comunidaes monástiques, davezu conmemoraos nos nomes de llugares entamando colos prefixos *Lan*, *Lam*, *Plou* o *Lok*. La santa patrona de Bretaña ye Santa Ana, la madre virxe, anque'l santu más famous ye San Ivo de Kermartin ('saint Yves' en francés, 'sant Erwan' en Bretón), un monxu del sieglu XIII que dedicó la so vida a los probes.

Una vegada al añu los creyentes siguen una ceremonia de Perdón, el día de fiesta de la parroquia. Davezu entama con una procession siguida d'una misa n'honor al santu. Hai amass siempres una parte secular con daqué de comer y puestos d'artesaníes. Los tres Perdones más famosos son:
* de Sainte-Anne d'Auray/Santez-Anna-Wened, onde un probe home de campu nel sieglu XVII desplicó como'l santu-y ordenó construyir una capiella nel so honor.
* de Tréguier/Landreger, n'honor de San Yves, el santu patron de los xueces, abogaos y cualaquier otra profesión involucrada na xusticia.
* de Locronan/Lokorn, n'honor de San Ronan, con una *[[Perdón (ceremonia)|troménie]]* (una procesiónd e 12km de llargu) y un ensame de xente vestíos con ropa d'época
En Bretaña hai una peregrinación perantiga nomada *[[Tro Breizh]]* (tour de Bretaña), onde los peregrinos caminen alrodiu de Bretaña yendo de la sepultura d'un santu fundador a la d'otru. Los **siete santos fundadores de Bretaña** son:

* San Pol Aurelian, en Saint-Pol-de-Leon/Kastell-Paol,
* San Tudwal (*sant Tudwal*), en Tréguier/Landreger,
* San Brioc, en Saint-Brieuc/S-Brieg,
* San Malo, en Saint-Malo/S-Maloù,
* San Sansón de Dol, en Dol,
* San Patern, en Vannes/Gwened
* San Corentin (*sant Kaourintin*), en Quimper/Kemper

Históricamente, el peregrinax facíase nun viaxe (una distancia total d'unos 600km). Anguaño, de toes formes, los peregrinos completen el circuitu a lo llargo de dellos años. En 2002 el Tro Breizh incluyó un peregrinax especial a Gales, representando simbólicamente'l viaxe de regresu de los galeses San Paol, San Brieg y San Samzun. De Amás, quien quiera que nun faiga'l peregrinax al menos una vegada en so vida tará condergáu a facelu tres morrer, avanzando solo la llonxitú del so ataúd ca siete años.

Delles tradiciones y vezos paganos de la vieya ralixón celta tamién fueren preservaos en Bretaña. La figura popular más ponderosa ye la d'Ankou o'l "Collechador de Muerte": dacuando una cadarma envueltu y cubierta col sombreru bretón planu descritu como un ser humanu real (el caberu muertu del añu, ser fiel que-y lleva a la muerte los finaos), fai viaxes pela nueche llevando una gadaña haza arriba que llanza pa poder acollechar. A vegades va a pie, anque davezu va nuna xarré, la *Karrig an Ankou*, tirada por dos bües y un caballu esmirriáu. Dos sirvientes vestíos cola mesma envolvedura y sombreru que'l Ankou van apilando los mmuertos na xarré, y si dalguien la oi cruxir mientres la nueche vien decir que-y queda poco tiempu de vida.

## Música
Bretaña ye una provincia celta rica na so herencia cultural y pesie al llargu periodu de dominiu francés ya influyenciada poles tradiciones y vezos franceses, tien retenío y, dende entamos de los setenta, revivío la so propia música folk, modernizando y adaptándola al folk rock y otros xéneros fusión.

## Gastronomía
Pese a que se produz daqué de vinu a la vera'l Ríu Loire, les bébores tradicionales de Bretaña son:
* Sidra – Bretaña ye la segunda rexón francesa que más sidra produz; Tradicionalmente servío nuna copa de cerámica asemeyada a una taza de té inglesa.
* daqué asemeyao a la hidromiel fechu d'una miel nomada *[[chouchen]]*;
* un eau de vie o brandy de mazana nomáu *lambig*.

Históricamente Bretaña foi una rexón productora de cerveza. Pese a tóu, conforme'l vinu diba medrando les sos importaciones d'otres rexones franceses, la producción y consume de cerveza foren desapaeciendo hasta quedar desaniciaes a mediaos del sieglu XX. Nos años 1970, debio a un renacer de les tradiciones llocales, nueves destilerías entamaron a abrise y anguaño hai unes 20.
El Whisky ye tamién producío por un bon puñáu de destileríes con escelentes resultaos. Otra bébora reciente ye'l *[[kir]] Breton* (Crème de cassis y sidra) que tien de ser servío como aperitivu. Davezu a los turistes se-yos fai prebar un mecigayu de pan y vinu tintu típicu.

Un platu asemeyáu a los frixuelos fechu de farina d'alforfón cómese con xamón, güevos y rellenos salaos. Son nomaos polo xeneral *[[galette]]s* (*galetes* en bretón), esceutu en partes occidentals de Bretaña onde se nomen *[[frixuelu|crêpes]]* (*krampouezh* en bretón). Frixuelos finos fechos de farina de trigu cómense de postre o d'almuerzu y tienen de ser servíes en frío con mantega. Otros elementos de repostería como'l *[[kouign amann]]*, fechu de masa de pan, mantega y zucre, o'l *[[far]]*, daqué asemeyáu a un Pudding de Yorkshire duce, o'l *[[clafoutis]]* con nisos, son tamién tradicionales. 

Rodiada pola mar, Bretaña ufre un ampliu rangu de productos gastronómicos marinos, especialmente moxones y ostres. Como especialidá cocinada de marisco destaca amás el cotriade.

## Clima

Asitiada al oeste de la costa francesa, Bretaña tien un clima templáu y temperáu. Les precipitaciones son daqué regular – lu que tien aidao a caltener el so paisax verde y con abondes viesques, anque tamién abunden los díes soleaos y ensin ñubes.

Nos meses de branu les temperatures de la rexón puen algamar los 30 graos Celsius, anque son temperaturas cómodes, más aínda comparaes con otres rexones de Francia, como nel sur y nel Ríu Loire. Bretaña xeneralmente tien un clima moderáu dimientres el branu y tamién l'iviernu, y la lluvia nun ye endemasiáu común o rara.

Los centros turísticos de branu más populares de Bretaña atópense na costa sur (La Baule, Belle Île, Golfu de Morbihan), anque la costa norte, más xabaz y espuesta atrae tamién a basura turistes en tol branu.

## Tresporte
Hei dellos aeropuertos en Bretaña con destinos a Francia ya Inglaterra. Los servicios ferroviarios de TGV xunen la rexón con ciudaes como París, Lyon, Marsella y Lille, en Francia. Amás, hai servicios de ferry que lleven pasaxeros, vehículos y otros tresportes a Irlanda, Inglaterra y les Islles de la Canal.

Brittany Ferries opera colos servicios regulares que vienen darréu:

* Plymouth-Roscoff (*Pont-L'Abbé*, *Pont-Aven*, y delles embarcaciones de vela remanaes por *Bretagne*)
* Portsmouth-St Malo (*Bretagne* col servicio de vela remanáu por *Pont-Aven*)
* Roscoff-Cork (*Pont-Aven*, davezu *Bretagne*)

Irish Ferries opera nes rutes que vienen darréu:

* Rosslare-Roscoff

## Ver tamién
* Batalla de Brest
* Bleimor (escultismu)
* Gales
* Cornualles

## Referencies

## Enllaces esternos
* Sitiu del conseyu rexonal
* Personelezh Breizh e saozneg – identidá bretona
* Sitiu d'información rexonal
* Herencia Cultural 
* Presentación de Bretaña