Llingües tupí-guaraní

Les **llingües tupí-guaraní** constitúin una subfamilia de 53 llingües de la familia macro-tupí que se falen o se falaben na Arxentina, Bolivia, Brasil, Colombia, Guayana Francesa, Paraguái, Perú, y Venezuela.

Entiende once subgrupos y una llingua ensin clasificar. Once llingües tópense estinguíes y siquier otres ocho tán en peligru d'estinción. Ye la subfamilia más importante de la familia tupí, la de mayor estensión xeográfica nel territoriu d'América del Sur. Amás les llingües tupí-guaraní son probablemente'l grupu de llingües meyor estudiaes de l'Amazonia, siendo convenientemente reconstruyíu'l **proto-tupí-guaraní** (proto-TG).

## Historia
El nome d'esta caña de les llingües macro-tupí provién de les tres llingües históricamente más importantes d'esta caña: el tupí, el tupinambá (que na so versión criollizada denominóse *[[ñe'engatú]]* o *[[língua geral]]*) y el idioma guaraní que ye anguaño llingua oficial en Paraguay con dellos millones de falantes.

Los tupinambá vivíen a lo llargo de la mariña, tando la mayor parte de la población no qu'anguaño ye l'área de Rio de Janeiro y daqué más al norte. Esti grupu foi'l mayor de los grupos indíxenes col que contautaron primeramente los portugueses. La so llingua algamaba tal estensión, que mientres los sieglos XVI y XVII la so llingua llamóse a cencielles *língua brasílica* o *brasiliano*, apaeciendo'l nome tupinambá escontra'l sieglu XVIII. El sacerdote José de Anchieta (1595) documentó extensivamente l'estadiu más antiguu d'esta llingua, señalando que se tratataba de la "llingua más usada lo llargo de la mariña de Brasil", superando nel primer periodu de la colonización al portugués. El tupinambá foi una importante fonte de préstamos léxicos al portugués de Brasil, especialmente no que fai a la flora y la fauna. Delles d'eses pallabres espublizáronse masivamene a otres llingües, ente elles: tapioca (ʔók-a*) , [[Panthera onca|xaguar]] (< *jawár-a*), [[mandioca]] (< *mani ʔók-a*), [[tucán]] (< *tukán-a*) o [[tapir]] (< *tapi ʔír-a*).

Los [[guaraníes]] vivíen al sur de lo qu'agora ye [[São Paulo]] fueron el grupu más ampliu col que los esploradores españoles tuvieron contautu na mariña este d'América del Sur. L'antiguu guaraní, documentáu y descritu por Antonio Ruiz de Montoya (1639). A diferencia del [[idioma tupí|tupí]] y el [[ñe'engatu|tupinambá]] el guaraní nun ye una llingua estinguida, sinón que col tiempu aportó a una de les mayores llingües indíxenes d'América cuntando na actualidá con casi 5 millones de falantes (2007).

El [[idioma tupí|tupí]] puramente dichu taba estrechamente rellacionáu col tupinambá, anque comparte col guaraní l'ausencia de consonantes finales. Los tupís vivíen nel área de lo qu'agora ye São Paulo, nel área de São Vicente y nel cursu altu del ríu Tieté. La forma criollizada d'esta llingua llamóse *língua geral paulista*. Na actualidá'l tupí, a diferencia de la versión criollizada del tumpinambá o *ñe'engatu*, ye una [[llingua estinguida]].

== Llingües de la familia ==
El términu tupí-guaraní foi usáu primeramente por [[Alfred Métraux]], el primer antropólgo qu'usó datos de les cróniques de los sieglos XVI y XVII sobre los tupinambaes y los guraníes. Y anque hubo intentos de clasificación de les llingües d'esta caña nes décades de 1940 y 1950, la primer clasificación basada en datos llingüísticos, en llugar de datos xeográficos o llistes de etnónimos, ye la de Rodrigues (1958) presentada orixinalmente nel [[Congresu Internacional d'Americanistes|XXXII Congresu Internacional d'Americanistes]]. Esta clasificación dexó reconocer claramente la caña tupí-guaraní del restu de llingües que conformen la [[llingües tupí|familia macro-tupí]]. La siguiente tabla resume la clasificación propuesta por Rodrigues:


Esisten munches llingües tupí-guaraníes que la so estructura fonolóxica y gramatical ta abondo alteriada respectu al proto-tupí-guaraní, como pa xustificar la hipótesis de qu'eses llingües son resultáu de sustitución llingüística en grupos que primeramente falaben otres llingües. Ente estes llingües resultáu de sustitución atoparíense'l chané, el [[tapieté]], el izoceño y el achí o guayakí del subgrupu 1; el sirionó, el yuqui y el jorá del subgrupu 2, y el kokamá / omáwa del subgrupu 3.

Otra manera la clasificación en subgrupos puede realizase acordies con ciertos cambeos compartíos:



== Carauterístiques comunes ==
=== Fonoloxía ===
L'inventariu fonolóxicu reconstruyíu pal proto-tupí-guaraní (proto-TG) ye'l siguiente (Jensen, 1989):

La mayoría de llingües modernes simplificaron esti inventariu fonolóxicu perdiéndose distinciones. Sicasí, gracies a l'ensame de llingües sobrevivientes foi posible reconstruyir con gran precisión non yá l'inventariu orixinal sinón los [[procesu fonolóxicu|procesos fonolóxicos]] propios de proto-TG.

=== Comparanza léxica ===
Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] en distintes llingües tupí-guaraníes son:

:Los términos ente paréntesis pal cocama-cocamilla y omagua son préstamos del quechua.

== Topónimos tupí-guaranís ==
Dalgunos raigaños comunes en [[toponimia|topónimo]] d'orixe tupí-guaraní son:


== Referencies ==

=== Bibliografía ===
* Cheryl Jensen: "Tupí-Guaraní languages" en *The Amazonian languages* Dixon & Alexandra Y. Aikhenvald (eds.). Cambridge: [[Cambridge University Press]], 1999, páxs. 125-161.
* Matthias Brenzinger (2007). *Language Diversity Endangered*. Berlín: Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-017049-8.
* William J. Frawley (2003) [1997]. *International Encyclopedia of Linguistics: 4-Volume Set*. Tomu I. Nueva York: Oxford University Press. ISBN 0-19-516783-X.
* Anatole V. Lyovin (1997). *An Introduction to the Languages of the World''. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-508116-1.

### Enllaces esternos
* Ethnologue
* Tupi en diez leición
* L'arte de la gramática de la llingua Tupi padre Luis Figueira