Castillo de Garcimuñoz

**Castillo de Garcimuñoz** ye un conceyu español, asitiáu na provincia de Cuenca, na comunidá autónoma de Castiella-La Mancha. Tien una superficie de 82,21 km² con una población de 157 habitantes (INE 2015) y una densidá de 1,98 hab/km².

## Xeografía

### Situación
El conceyu pertenez a la provincia de Cuenca, na comunidá autónoma de Castiella-La Mancha, España. El so términu municipal llenda pel norte con La Almarcha y Olivares de Júcar; pel este con Valverde de Júcar, Torrubia del Castillo y Honrubia; pel sur con Pinarejo, Honrubia y parte de Torrubia del Castillo y pel oeste con Villar de la Encina.

Hasta'l sieglu XVII tenía so la so xurisdicción les aldegues de Pinarejo, La Nava, Torrubia del Castillo, Don Benito, Ucero, Villafranca, La Almarcha y Poblar. Con La Almarcha en 1687 empezó la emancipación que dempués prosiguió Pinarejo (1765) y Torrubia, el restu de les aldegues terminaron sumiendo.

### Relieve ya hidroloxía

Al nivel del castiellu, la so altitú sobre'l nivel del mar ye de 915 metros, el restu de la población ta nuna cuesta descendente.
Según Pascual Madoz, tien dos montes abondo poblaos d'encines. Unu d'ellos denomináu "el Montecillo" asitiar al oeste del pueblu y l'otru denomináu "el Sotillo" asitiar al este. En tiempos de don Juan Manuel nestos montes había abondosu caza pa cazar con ferres que yera la so afición favorita y esta ye una de les razones poles que prefirió Castillo de Garcimuñoz p'habitar con al respective de los otros munchos castiellos que tenía. El restu del terrén ye llanu, cuantimás el que colinda colos términos de Honrubia y Torrubia del Castillo. Ye un terrén fayadizu pa l'agricultura de cebada y xirasol. 

Como una especie d'islla dientro del términu de La Almarcha dispón de "el monte Ardal", onde había un monte de carrasques que foi sacáu polos almarcheños nel sieglu XVIII mientres el contenciosu pola delimitación de términos.

Anguaño la so principal fonte de recursos ye l'agricultura. Los cultivos preferíos son la cebada, el xirasol y la olivar. El cultivu del trigu fai yá unos años que ta en recesión. El restu de los cultivos de los que fala'l catastru del marqués de la Ensenada sumieron a lo llargo del sieglu XX. 

Otra fonte de recursos pal conceyu ye'l Parque Eólicu que se construyó nel añu 2011 p'aprovechar los vientos del monte nos términos de Castillo de Garcimuñoz y Pinarejo. Cuenta con 17 aeroxeneradores con una potencia nominal de 1.500 kW de potencia unitaria.

La mayoría de les sos agües recoyen diversos regueros que son afluentes del ríu Záncara que lo ye del Guadiana. Cerca del castiellu naz el ríu Rus, que darréu pasa por La Almarcha, Honrubia, El Cañavate, Perona, Villar de Cantares, San Clemente y desagua en El Provencio nel ríu Záncara. Otos regueros que son afluentes del Záncara son: Rambla del Tierno, Cañada de la Moraleja, Vallejo de la Peña Cervera, Vallejo de la Tejera, Vallejo de la Halconera y Cañada Illán. Toos estos regueros tienen una marcada estacionalidad, lleven agua pel iviernu o en díes lluviosos y práuticamente van secos pel branu. 

Ente los afluentes del Júcar, que tamién pasa pol so términu, tán: el regueru Riato xunto al Molinucu, la Rambla de los Blancares, la Rambla del Tejar y la Rambla de la Casa Blanca. 
 
Dende tiempos inmemoriales Castiellu de Garcimuñoz cunta con tres fuentes d'agua duce. 

* **La fonte de baxo** ye una fonte que se restauró nel añu 2014 gracies a una subvención europea. Trátase d'una canalización soterraña d'unos 220 metros de llargor aproximao, 1,60 metros d'altor y con una canal per onde escurre l'agua dende la so nacencia. Nel esterior de la fonte, hai un escudu deterioráu de don Diego López Pacheco, pero cabo la posibilidá inda non confirmada de que'l so orixe pueda ser árabe. Xubiendo escontra'l xacimientu hai una galería tapada que probablemente comunique col castiellu. 

* Tamién contién una galería soterraña **la fonte Alcázar**. Al pie de ella hai un sondéu pa dar agua potable al pueblu qu'anguaño ta en desusu. Equí inda se caltién un antiguu llavaderu. 

* **La fonte del Berru**, que ye d'agua salobre y al llau tien un llavaderu. Probablemente tamién tenga una canalización soterraña hasta agora non descubierta. Topar xunto a l'Autovía A3 en cruciando la carretera qu'enllaza con ella baxando dende la población.

### Flora y fauna
L'asociación forestal más abondosa ye la garriga compuesta principalmente por encines, coscoja, enebro, espín negru, etc. Nes zones más degradaes vegetan árgomes, tomillu, espliegu, morquera, cantueso etc. Nes proximidaes de la paraxa del Cuetu Cañamón, cabo destacar la presencia de cambronales compuestos por coxín de monxa (*Erinacea anthyllis)*. Tamién hai pequeñes manches de pinu piñonero y dos montes repoblaos con pinu carrasco en consorciu col antiguu ICONA, los montes de Les Cuerdes y La Manga de Poblar.

Na paraxa conocida como Cuetu Murueco danse dellos casos d'hibridación ente encina y coscoja, que ye'l mestu (*Quercus x auzandrii*), estos árboles por cuenta de la superstición, davezu nun se cortaben porque se dicía que daba mala suerte.

La fauna, por cuenta de la diversidá d'ecosistemes, ye bien variada. Nes zones de cultivu ye posible reparar especies típicamente esteparias como avutardas, sisón, algaraván, ganga, calandria, calandria, falpayar y perdiz. Nes zones con más monte o cazando por tol términu colúmbrense'l uxu real, curuxa, miagón, ratoneru, azor, águila culebrera, gavilán, peñerina común y peñerina primilla. Nes proximidaes del Banzáu de Alarcón pueden reparase distintes especies d'aves acuátiques anade real, focha, polla d'agua, grulla, según el aguilucho lagunero o'l águila pescadora. 

Tocantes a mamíferos pueden atopase xabalinos, corzos, foinos, coneyos, llebres, gatu montés, gineta, etc.

### Clima

El so clima ye mediterraneu fríu, con grandes oscilaciones térmiques. La temperatura medio ye d'unos 13 °C, pero llega a raspiar los 40 °C pel branu, y baxa a temperatures baxo cero nos meses d'iviernu. Cuando los vientos vienen del Norte la sensación términa ye de menor temperatura. La so pluviosidá ye irregular concentrándose nos meses de seronda y primavera. Alternen ciclos lluviosos con ciclos de seca.

### Demografía





## Alministración

## Historia

El Castiellu de Garcimuñoz ta asitiáu nun llugar eleváu a un quilómetru del puntu quilométricu 156 de l'autovía del Este A3. Pascual Madoz diz nel so *Diccionariu xeográficu estadísticu históricu qu'en tiempos de los romanos llamóse *Segar*, pero nun apurre nengún testimoniu que lu xustifique.

Nel periodu d'ocupación musulmana esti llugar pasó a denominase al-Marg Hamal y paez ser qu'en 1172 taba ocupáu polos cristianos cuando les tropes almohades del sultán Abú Yaqúb Yusúf, que se dirixíen escontra la ciudá de [[Huete]], tomar por sorpresa, mataron a los sos homes y esclavizaron a muyeres y neños.

Nel añu 2008 Joaquín Parerisas realizó una escavación nel castiellu de don Juan Manuel, que xaz debaxo del que construyó don Juan Pacheco, pero los resultaos llograes (una blanca del rei Xuan II, dos xuegos de alquerque, cerámica valenciana, unes cañeríes d'agua y les parés de piedra y yelsu d'un alcázar cristianu) nun apurren datos novedosos. Nel añu 2010 Sonia López Melón escava la entrada al castiellu de don Juan Pacheco y na entrada atopa restos del alcázar de don Juan Manuel y ente ellos un alfaizor del sieglu X, darréu l'arqueólogu Michel Muñoz topa en diversos sitios del mentáu alcázar restos de tapial calicastrado, tou lo cual induz a pensar que los restos más antiguos del alcázar pueden ser del sieglu X.

En 1177, el rei [[Alfonsu VIII]] conquista la ciudá de [[Cuenca (España)|Cuenca]]. Dos años dempués ye probable que tamién conquiste esti allugamientu musulmán, dempués de tomar de [[Zafra de Záncara]] (1179). El castiellu tomó entós el nome del caballeru, García Muñoz, qu'acompañaba al rei y que confirma trés de los sos documentos (unu en 1167 y dos en 1179). García Muñoz tuvo de ser nomáu alcaide del Castillo y encargáu de la so repoblación, d'equí qu'a la población, en delantre, denominar Castillo de Garcimuñoz. La repoblación d'[[Alfonsu VIII]] realizar con xentes provenientes d'[[Estremadura]] y [[Provincia de Burgos|Burgos]]. Darréu, en 1184 Alfonsu VIII tomó Alarcón a que'l so alfóz perteneció Castillo de Garcimuñoz mientres 138 años. 

[[Alfonsu X el Sabiu]] noma al so hermanu, l'infante Don Manuel, Adelantado Mayor de Murcia y otorgar el señoríu de Villena nos sos entamos formáu per tierres d'[[Alicante]] y [[Murcia]]. D'esta miente surde un señoríu particular, denomináu [[señoríu de Villena]], que los sos territorios en tiempos del so fíu don Juan Manuel van terminar siendo tan grandes como un reinu. Aurelio Pretel considera qu'esti señoríu ye un *apanage*, pos si nun hai herederu home tien de volver a la Corona. 

La cita castellana más antigua vien de un documentu que se cita nel llibru *Rellaciones xenealóxiques de los marqueses de Trocical*, nel que'l conceyu de Alarcón concede a unos caballeros de Talayuelas permisu pa faer una devesa de monte. Otra cita antigua vien de *El llibru de cuentes y gastos del rei de castilla Sancho IV* nel que cita les aldegues nes que se recueye dineru pa pagar a los caballeros qu'habíen d'acompañar en 1294 a don Juan Manuel a la tierra de [[Murcia]] ya indícase que Castillo de Garcimuñoz pagó 1333 maravedinos el 14 de payares de 1294.

La incorporación de Castillo de Garcimuñoz al señoríu producióse coles mesmes qu'[[Alarcón (España)|Alarcón]] a que'l so alfoz pertenecía. Al morrer en 1295 Sancho IV, tutor de don Juan Manuel, anuévase la llucha ente los reinos de [[Castiella]] y [[Aragón]] pola posesión de Murcia. En 1296 el rei d'Aragón Xaime II empieza la guerra y conquista delles places de don Juan Manuel: Alicante, Elda, Novelda, Aspe, Crevillente, Callosa, Guardamar y Elx ente otres places allugaes na provincia d'Alicante. 

Don Juan Manuel reclamó como perxudicáu a la reina rexente doña [[María de Molina]] que se-y concediera en compensación Alarcón y la so tierra compuesta por 62 aldegues, oxetivu que llogra por privilexu dau en [[Cuellar]] (26-3-1297) y que se confirma denifinitivamente col [[tratáu de Torrellas]] en 1304.

Don Juan Manuel habitó gran parte de la so vida nel alcázar de Castillo de Garcimuñoz, en que la so torre tenía les sos ayalgues, según el so testamentu y foi equí onde escribió gran parte de la so obra lliteraria. En Garcimuñoz ye bien probable que, en 1316, naciera la so fía Constanza (esposa de Pedru I de Portugal), que morrió en [[Santarem]] (13-11-1345), a los 29 años d'edá, de puerperio a los pocos díes dempués d'allumar al so fíu Fernando, que sería rei de Portugal col nome de [[Fernandu I de Portugal|Fernandu I]].

El 3 d'ochobre de 1322, don Juan Manuel eximió a l'aldega de la xurisdicción d'[[Alarcón (España)|Alarcón]] y declarar villa independiente.

Nestos momentos el señoríu de Villena tien cuatro nucleos importantes: [[Alarcón (España)|Alarcón]], [[Chinchilla de Monte-Aragón|Chinchilla]], [[Villena]] y Castillo de Garcimuñoz, dende los cualos don Juan Manuel va llanzar ofensives contra la Corona, pos Alfonsu XI refugara a la so fía Constanza cola cual comprometiérase a casar y caltener presa nel castiellu de [[Toro (Zamora)|Toro]]. [[Alfonsu XI]] consigue romper les aliances con Aragón y ataca el señoríu dende [[Cuenca (España)|Cuenca]] y [[Murcia]]. Don Juan Manuel reconciliar col rei, gracies a la intercesión del so suegru, el rei [[Xaime II d'Aragón]], pero de nuevu declaró la guerra al rei [[Alfonsu XI]] hasta qu'ésti-y devolvió a la so fía Constanza (1329). Darréu, el maestre de Santiago, [[Vasco Rodríguez Coronado]], abarganó a don Juan Manuel en Castillo de Garcimuñoz (1336) por que nun llograra sacar d'él a la so fía Constanza (prometida del príncipe Pedro) y llevala a Portugal, pero'l matrimoniu celebrar por poderes en Castillo de Garcimuñoz (28-3-1336) y finalmente en [[Lisboa]] (24-8-1339).

En 1348 muerre Don Juan Manuel y asocéde-y el so fíu Don Fernando, que fina en 1351, probablemente envelenáu. El señoríu heredar la so fía Blanca siendo una neña, polo qu'ésti queda baxu tutelar del caballeru don Íñigo López de Orozco. Doña Blanca muerre en Sevilla na corte de Pedru I el Cruel (1360), probablemente envelenada, por que'l marquesáu torne a la corona.

Doña [[Juana Manuel]], otra fía de don Juan Manuel, casada con [[Enrique II de Castiella|Enrique de Trastámara]], reclama los sos derechos al marquesáu. Per este y otros motivos desencadénase la guerra ente los hermanascos [[Pedru I de Castiella|Pedru I]] y [[Enrique II de Castiella|Enrique de Trastámara]]. Terminada la guerra civil, don Enrique concedió'l marquesáu de la so esposa a don [[Alfonso d'Aragón el Viejo|Alfonso d'Aragón]] (Burgos, 5-2-1367) pa compensa-y polos servicios emprestaos mientres la guerra, yá que cayó prisioneru na [[batalla de Nájera]] lluchando a favor de don Enrique.

Dende la xubida al tronu d'[[Enrique II de Castiella|Enrique II]], el Castiellu va dir pasando de la Corona a la nobleza socesivamente hasta 1436, añu en que nun pasa a la corona castellana, sinón al del rei de Navarra, [[Xuan II d'Aragón|Xuan I]]. Dichu rei llogra un compromisu matrimonial ente la so fía, la infanta Blanca, y el príncipe herederu de Castiella, el futuru [[Enrique IV de Castiella|Enrique IV]]. Na dote inclúyese'l marquesáu de Villena hasta la celebración de la boda, que tendría llugar dempués de cuatro años, Garcimuñoz y otres villes teníen de ser alministraes pol rei de Navarra, pero [[Alarcón (España)|Alarcón]] negar a ello polo que'l territoriu alministrar dende Garcimuñoz, llugar de residencia del gobernador del mesmu mosén Diego Fajardo. 

Darréu, el rei dona la villa de Garcimuñoz a don Rodrigo de Villandrando, conde de Ribadeo, n'agradecimientu polos sos servicios, anque ésti nunca va llegar a tomar posesión de la villa a pesar de les sos continues reclamaciones.

En 1445 la situación política yera complicada. Dellos nobles nun aceptaben nin l'autoridá del rei nin la del so valíu, Don [[Álvaro de Luna]]. Adulces va remaneciendo la figura de don [[Juan Pacheco]], que tien una gran influyencia sobre'l príncipe. Dempués de la batalla de Olmedo (19-5-1445) contra los infantes d'Aragón, en pagu polos sos servicios y gracies a la intercesión del príncipe Enrique, Xuan II nóma-y marqués de Villena (12-9-1445). Don Juan Pacheco, pasu ente pasu va alquiriendo una gran cantidá de tierres y villes, (unes por donación de la Corona, otres por permuta y otres por compra) hasta llograr recomponer l'antiguu señoríu de Villena de don Juan Manuel.En 1449 el rei Xuan II -y permuta los castiellos de [[Chinchilla de Monte-Aragón|Chinchilla]] y Garcimuñoz pola plaza de [[Medellín (Estremadura)|Medellín]], colo que'l marqués afita los sos dominios, yá que dambos castiellos tán estratéxicamente asitiaos dientro del señoríu de Villena.

Don [[Juan Pacheco]] construyó una nueva fortaleza en Garci Muñoz (1456), sobre l'antiguu alcázar de yelsu de don Juan Manuel. Dempués de la monda que se fixo del campusantu que s'allugó ellí (1974)y de la escavación del mesmu por Joaquim Parcerisas (2008) puede apreciase la planta baxa d'esti alcázar de don Juan Manuel. 

El fíu de don [[Juan Pacheco]], [[Diego López Pacheco]], púnxose a la cabeza de la oposición a la xubida al tronu d'Isabel la Católica, xunto al arzobispu de Toledo [[Don Alfonso Carrillo]]. Nesta guerra socesoria tres la muerte d'Enrique IV xueguen un papel importante les villes de [[Belmonte (Cuenca)|Belmonte]], [[Alarcón (España)|Alarcón]] y Castillo de Garcimuñoz, que yeren l'últimu apartaz del marquesáu de Villena, en cayendo [[Almansa]], [[Chinchilla de Monte-Aragón|Chinchilla]] y la mayoría de les villes del marquesáu de Villena. Los reis unviaron a [[Jorge Manrique]] y a Pedro Ruiz de Alarcón como capitanes de les Hermandaes de Toledo, y a Pedro Fajardo, Adelantado de Murcia, a conquistales. Lluchando contra les fuercies del capitán del marqués don Pedro de Baeza, [[Jorge Manrique]] foi mancáu por una llanzada que-y dieron debaxo de los reñones, al cruciar un ribazu, a tres quilómetros del castiellu de Garcimuñoz nel camín de l'aldega de La Nava. Enteráu del acontecimientu, don [[Diego López Pacheco]], faciendo gala del so espíritu caballerescu, unvió-y el so propiu ciruxanos, (mase Rodrigo y Mastre Lorencio) pero [[Jorge Manrique]], morrió pocu dempués (24-4-1479) na cercana villa de [[Santa María del Campo Rus]], onde tenía instaláu'l so campamentu y foi soterráu en Uclés al pie del so padre, el maestre de la orde de Santiago, Rodrigo Manrique.

El 1 de marzu de 1480 firma en Belmonte la segunda concordia colos Reis Católicos. Con ello termina la guerra y tamién la importancia guerrera del Castiellu de Garcimuñoz. El patrimoniu de Don Diego López Pacheco va sufrir una importante amenorga nel so señoríu, namái-y quedaron: Alarcón, Belmonte, Garcimuñoz y Zafra en Cuenca, Alcalá de Júcar y Jorquera n'Albacete y Jumilla en Murcia. 

Darréu, la tercer esposa de don Juan Pacheco, doña María de Velasco, reclamó pa sigo y pa la so fía Mencía la villa de Castillo de Garcimuñoz, como compensación pola dote, arres y bienes gananciales. Dempués de llograr el permisu de los Reis Católicos (Toledo, 24-5-1480) roblar con Pedro Díaz Sotu (Gradia, 22 de xunu de 1480), apoderáu de doña María de Velasco y la so fía, la permuta de Castillo de Garcimuñoz y un xuro d'heredá de 45.000 maravedinos pola villa de [[Riaza]]. Los Reis Católicos confirmaron esta permuta en Toledo'l 22 de xunetu de 1480.

Darréu va siguir siendo importante como villa del marquesáu de Villena, que por compromisos matrimoniales vien xuntase col ducáu de [[Frías (Burgos)|Frías]]. 

Hasta'l primer terciu del sieglu XIX, los marqueses de Villena son los señores efectivos de la villa, poniendo Correxidor nella y cobrando les alcabalas. Ye cola llei del 3 de mayu de 1823, cuando sume la xurisdicción de los señoríos y los tributos pasa a cobralos la facienda pública en llugar del marqués, quien termina vendiendo les sos pertenencies en Castillo de Garcimuñoz.

Por cuanto respecta al castiellu, nuna llarpiaba del mesmu empieza a construyir en 1663 la ilesia de san Xuan Bautista que s'inauguró'l 7 de xunu de 1708. Nestes obres los llenzos y torres del castiellu sirvieron de cantera pa construyir la ilesia y fueron la causa de la destrucción del castiellu. Gracies a esta reutilización pudo llegar a los nuesos díes, anque na so mayor parte n'estáu semirruinoso. El patiu d'armes darréu foi arrendáu pol cura párrocu don Manuel Rufino Ximénez (24-3-1835) al marqués de Villena y duque de Frías Bernardino Fernández Pacheco pal so usu como campusantu, por causa de la prohibición del gobiernu de siguir soterrando nes ilesies. 

Nun ye ciertu que los [[Reis Católicos]] mandaren desmochar les sos torres y los sos llenzos, pos na *Rellaciones de pueblos del obispáu de Cuenca*, realizaes en 1579 en tiempos de [[Felipe II]], dizse: "El remate ye de bien formoses almenes de sillería de piedra franca sobre obres muertes.

=== Propietarios: Años, Titular y Causa ===
* 1184-1297 Corona de Castiella.
* 1297-1348 Juan Manuel. Privilexu robláu en Cuellar el 26-3-1297 pola reina rexente doña María de Molina.
* 1348-1351 [[Fernando Manuel de Villena]]. Heriedu.
* 1351-1360 Blanca Manuel. Heriedu.
* 1360-1369 Torna a la Corona. Don Sancho, fíu de Pedru I. 
* 1369-1395 [[Alfonso d'Aragón]]. Donación por Enrique II. 
* 1395-1409 Torna a la Corona. 
* 1409-1415 María, esposa d'Alfonsu V d'Aragón. Donación d'Enrique III por matrimoniu de la so fía María. 
* 1421-1427 Enrique d'Aragón. Donación d'Enrique III por matrimoniu de la so fía Catalina. 
* 1427-1436 Torna a la Corona. 
* 1436-1445 [[Xuan I de Navarra]]. Recibíu en dote por matrimoniu de la so fía con Enrique IV. 
* 1445-1468 [[Juan Pacheco]]. Permuta por Medellín col príncipe Enrique (IV). 
* 1468-1529 [[Diego López Pacheco]]. Heriedu. 
* 1529-1663 Los marqueses de Villena herederos de Diego López Pacheco. 
* 1663 El marqués de Villena, don [[Juan Manuel Fernández Pacheco]], concede permisu por que se edifique la ilesia na antigua fortaleza. 
* 1835 El cura párrocu, don Manuel Rufino Ximénez, adquier la cortil murada pa destinalo a Campu Santo. Conciertu col apoderáu del marqués de Villena y duque de Frías don [[Bernardino Fernández Pacheco]] (24-3-1835).
* 1663, y 1835-2000 Diócesis de Cuenca. 
* Añu 2000. La Diócesis de Cuenca dexa'l Castiellu al Conceyu de Castillo de Garcimuñoz mientres 50 años.

== Monumentos ==
=== Castiellu ===


Desque en 1663 empezar a edificar nuna llarpiaba del castiellu l'actual ilesia de san Xuan Bautista y utilizárense el so murios como cantera, l'estáu de la fortificación quedó semirruinoso, pero caltién tou la so cortil murada hasta'l nivel del camín de ronda.

Ta construyíu de sillarejo y argamasa. Los sos murios, de cuasi tres metros d'espesura, tán construyíos p'aguantar l'ataque de l'artillería de la dómina. Na parte baxa, amás ta reforzáu por una turria qu'enzanca la so conquista.

Tien forma de cuadráu irregular. Les sos esquines tán fortificaes con cubos de planta circular. El del Norte yera la so torre del homenaxe. Estos torrexones tienen cúpula de lladriyu y taben coronaos con casamatas o amplies plataformes pal allugamientu de l'artillería.

Tuvo en tiempos dos plantes más la baxa, dispuestes en redol a un patiu central o patiu d'armes. Na primer planta destaquen troneres d'última dómina, denominaes de cruz y orbe. Nel segundu pisu del so llau Noroeste destaquen cinco ventanes gótiques con forma de cruz. Tantu nos llenzos como nos cubos tien el clásicu gordón o bocel decorativu, característicu de les fortificaciones del sieglu XV.

Les ventanes del primer y del segundu pisu nes sos ales Este y Oeste dan testimoniu de qu'una parte del castiellu tuvo finalidá palaciega. Les ventanes del primer pisu son bien singulares, consten de tres centros, el central inversu. 

La so portada de piedra de sillería ye una de les más representatives ente los castiellos d'España. El so estilu ye góticu isabelín y asemeya un retablu de piedra tallada suspensu sobre'l muriu. Nella puédense apreciar dos partes: la inferior correspuende a la puerta que se topa a dos metros sobre'l nivel actual del suelu, los sos jambas rematar con arcu carpanel. Del allongamientu de les jambas arrinca una orla ornamental que se cierra sobre la corona; debaxo d'ésta y nel centru, les armes reales d'[[Enrique IV de Castiella]]; más embaxo, una armadura y tres escudos borrosos. Ye probable que l'artífiz de la portada seya l'arquiteutu [[Juan Guas]].

La parte cimera ye una buharda o ladronera. Nella hai cuatro buecos de troneres en forma orbe y cruz.

Dempués d'un estudiu arqueolóxicu al cargu de Parcesisas, en marzu de 2010 empecipiáronse les obres de rehabilitación que la so direición encamentar a l'arquiteuta [[Izaskun Chinchilla]]. Les obres fueron suspendíes al quebrar la empresa que les faía. En marzu de 2016 apurrióse la obra al conceyu y a mediaos d'abril abrir al públicu pa visites turístiques.

Esti castiellu tien la peculiaridá de que debaxo del castiellu que mandó construyir don Juan Pacheco en 1458 al maestru Martín Sánchez Bonifacio, esiste'l castiellu que nel so día habitó don Juan Manuel, que de la mesma ye continuación del qu'habitara Garci-Muñoz y del que nel so día destruyó'l califa Yusuf na so espedición de 1172 contra la ciudá de Huete.

=== Cruz de Jorge Manrique ===


Nel añu 1941, por iniciativa del poeta [[Federico Muelas]], construyóse esti monumentu que sustituyó a l'antigua cruz de hierrro. Ta asitiáu a 3 km del pueblu nel camín de la Nava, nel llugar onde supuestamente cayó mortalmente mancáu (1479) el poeta [[Jorge Manrique]]. El material col que ta construyíu ye piedra de sillería perteneciente a la catedral de Cuenca. El percorríu de la carrera popular por cuenta de la virxe d'agostu tien nél el so puntu de torna.

Nel monumentu lléese: *Equí cayo mortalmente mancáu Jorge Manrique, lluchando pola unidá d'España*. Tien dos escudos, una en cada llau, y nel centru una cruz de fierro. Nel pie del monumentu, hai un buecu destináu a una arqueta na que s'atopaben les coples de Jorge Manrique, ente elles les famoses "A la Muerte del so Padre"; güei solo queda'l buecu.


=== Hospital y conventos ===

Antes de les desamortizaciones del sieglu XIX (en 1834 espulsar a los flaires y en 1835 a les monxes) cuntaba con un hospital de probes mendicantes, que tenía munches almudes de terrén nos términos de Castillo de Garcimuñoz y de [[La Almarcha]] y con dos conventos. 

L'hospital de la nuesa señora de la Concepción foi fundáu por Alonso González de Villamayor que yera cura párrocu d'esta villa hacia 1640

El conventu de flaires de San Agustín fundar don Juan Manuel en 1236 ya inda se caltién l'ábside de la so ilesia (d'estilu góticu) y los murios esternos del claustru del conventu.
 
El conventu de monxes agustinas, denomináu *La nuesa Señora de Gracia* fundar nel sieglu XV doña Catalina López y foi reparáu en 1500 por Leonor González de Castillo.Esti edificiu caltener en bon estáu anguaño, pero partíu n'ocho cases habitaes polos vecinos de la villa.

=== Sábana santa ===

En 1640 Alonso de Villamayor traxo consigo una copia de la Sábana Santa de Turín que se guardaba nuna arca. Tres el fallecimientu del so postreru cura párrocu don Teodoro Bonilla, esta guardar na ayalga de la Catedral de [[Cuenca (España)|Cuenca]].

== Personaxes célebres ==
Castiellu de Garcimuñoz ye trubiecu o llugar de vida de munchos personaxes célebres, pos nesta villa esistió'l [[conventu de San Agustín]] onde vivieron munchos monxos qu'escribieron llibros célebres na so dómina.

* Ye bien probable qu'en Garcimuñoz naciera doña Constanza, fía de don Juan Manuel y de Constanza d'Aragón, que primero foi prometida del rei [[Alfonsu XI]], quien en llugar de casase con ella refugar y zarrar nel [[castiellu de Toro]]. Dempués casó col príncipe Pedro de Portugal, col que tuvo dos fíos y al futuru rei de Portugal, Fernandu I. Ente les sos dames acompañába-y doña [[Inés de Castro]] cola que se lio don Pedro dando llugar a los acontecimientos que son rellataos na novela *Reinar dempués de morrer*.

* Nesta población nació l'abogáu [[Juan de Cavallón y Arbolea]], Alcalde Mayor de [[Nicaragua]], conquistador de [[Costa Rica]] y fundador de la primer ciudá de Costa Rica llamada [[Castillo de Garcimuñoz (Costa Rica)]].

* En Garcimuñoz tamién nació (1760) l'escritor [[Ignacio García Malu]], que desempeñó emplegos públicos en Mallorca, onde tuvo conceptuado de lliberal bultable. Escribió ente otros llibros *María de Pacheco, muyer de Padilla* onde trata la espinosa tema de la rebelión comuñera.

* Don Juan Fernández de Lluz (1359-1449) foi alcalde, xusticia y rexidor de la villa de Castillo de Garcimuñoz. El so fíu Alonso de Lluz, figura ente los redactores de les Ordenances de la villa correspondientes al sieglu XV.

* [[Diego Núñez de Avendaño]] ([[Lima]], 1606), foi un doctor en lleis y políticu que tuvo provisionalmente a cargu del gobiernu del [[Virreinatu de Perú]] como Presidente de la Real Audiencia de Lima (1606).

== El romance de los Talaya ==

Dempués de la muerte de Jorge Manrique, les tropa de les Hermandaes de Toledo, qu'abarganaben Garcimuñoz, aforcaron a seis prisioneros. Enteraos los del marqués de Villena, primieron al capitán de les tropes del marqués don Pedro de Baeza por que fixera lo mesmo. El fatal destín foi sorteáu ente los prisioneros. Cayóle la suerte a un escuderu, casáu y con fíos, natural de Villanueva de la Jara, apellidado Talaya. El so hermanu menor, que tamién taba presu y yera solteru convenció al mayor de camudar la suerte y morrer por él, pos el mayor yera imprescindible pa la so familia. Sobre esti fechu novelescu dende'l sieglu XV circula un romance qu'empieza:

:N'armes ta Villena
:con tol so marquesáu;
:por fronteros tien puestos
:dos caballeros preciaos:
:unu don Jorge Manrique, :poles 
sos obres bien nomáu;
:Pedro Ruiz de Alarcón, :el 
segundu yera llamáu.

== Fiestes ==
* Fiesta de San Xuan (24 de xunu).
* Fiestes patronales n'honor a La Nuesa Señora de les Congoxes, del 11 al 15 d'agostu.
* Xornaes manriqueñas. Celébrense tolos años nel mes d'abril pa conmemorar la muerte del poeta y guerreru [[Jorge Manrique]]. Alternen los trés pueblos que formen el triángulu manriqueño: Castillo de Garcimuñoz, onde foi mancáu de muerte; [[Santa María del Campo Rus]], onde morrió; y [[Uclés]], onde foi soterráu.
* El 9 de payares de 1375 el marqués de Villena, don Alfonso d'Aragón, tando en Castillo de Garcimuñoz concediólu a [[Albacete]] el privilexu de villazgo eximiéndole de la xurisdicción de Chinchilla. Pa conmemorar tal actu, tolos años nesi día celebra una xornada conmemorativa y d'hermandá ente Albacete y Castillo de Garcimuñoz.

== Área de serviciu de autocaravanas ==
El conceyu, con fecha 10 d'ochobre de 2015, inauguró l'Área de Serviciu de Autocaravanas, que ye una de les trés disponibles na provincia de Cuenca.

== Ver tamién ==
* [[ Conceyos de la provincia de Cuenca]]
* [[La Mancha de Cuenca]]
* Poblaciones cercanes:
** [[La Almarcha]]
** [[Honrubia]]
** [[Pinarejo]]
** [[Santa María del Campo Rus]]

== Referencies ==


== Bibliografía ==
* ABELLÁN PÉREZ, J. y GARCÍA GUZMÁN, Mª M. *Ordenances municipales del Castiellu de Garcimuñoz (Sieglu XV)*. Cádiz, Universidá de Cádiz, 1985. ISBN 84-398-4722-X 
* ANTUÑA, Melchor: "Campañes de los almohades n'España". Madrid, Revista: *Relixón y Cultura*, 1935, volume XXIX.
* CARRIELLU DE HUETE, Pedro. *Crónica del halconero real*. Granada, Universidá de Granada, 2006. Versión de Juan del Mata Carriazo. ISBN 978-84-338-3991-6
* DURÁN, Agustín. *Romanceru xeneral*. Madrid, B.A.Y., 1945.
* FRANCO SILVA, Alfonso. *Juan Pacheco. Priváu d'Enrique IV de Castiella*. Granada, Universidá de Granada, 2011. ISBN 978-84-338-5333-2
* 
* GIMÉNEZ SOLER, Andrés. *Don Juan Manuel*. Zaragoza, Tipografía L'Academia, 1932.
* GONZÁLEZ MUÑOZ, José María: *La bien noble villa del Castiellu de Garcimuñoz y el so monesteriu de San Agustín*. Madrid, 1998. ISBN 84-605-7284-6
* LÓPEZ DAPENA, Asunción. *Cuentes y gastos (1292-1294) del rei D. Sancho IV el Bravo (1284-1295)*. Córdoba, Caxa d'Aforros, 1984. ISBN 84-398-1378-3
* MADOZ, Pascual. *Diccionariu xeográficu estadísticu históricu d'España y les sos posesiones d'ultramar*. Madrid, Estenotipia Tipográficu-Lliterariu Universal, 1847. Volume VI.
* MOTA LÓPEZ, Ángel. *Pinarejo*, II vols. Cuenca, Diputación Provincial, 2010. ISBN 978-84-92711-66-6.
* 
* 
* PRETEL MARÍN, Aurelio. *La villa d'Albacete na Baxa Edá Media*. Albacete, Institutu d'Estudios Albacetenses, 2010. ISBN 978-84-96800-47-2
* SUÁREZ DE ALARCÓN, A. *Rellaciones xenealóxiques de los marqueses de Trocical*. Madrid, 1656.
* TORRES MENA, José: *Noticies conquenses*. Madrid, 1878. Reedición en facsímil, Cuenca, Gaceta Conquense, 1985. ISBN 84-398-4666-5
* ZARCO CUEVAS, Julián. (1927) *Declaraciones de pueblos del obispáu de Cuenca''. Reedición por Dimás Pérez Ramírez. Cuenca, Diputación Provincial, 1983. ISBN 84-500-9266-3

## Enllaces esternos

* Páxina non oficial sobre Castillo de Garcimuñoz