open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Idioma mbyá

La **llingua mby'a guaraní** o ***ayvú*** ye una llingua de la familia tupí-guaraní falada por aproximao 15 000 persones pertenecientes a la etnia mbyá en Paraguái, Arxentina (Provincia de Misiones) y Brasil.

Como munches de les llingües amerindies nun tener lliteratura escrita. Publicáronse glosarios y pequeños diccionarios d'esta llingua en Paraguay, Arxentina y Brasil. Tien delles diferencies, especialmente lexicales y fonolóxiques, col guaraní paraguayu estándar. *[[Ethnologue]]* considera que la semeyanza ente'l léxicu de dambes fales ye de 75&nbsp;%. Vellard (1933) señala que tolos homes mbyá falaben amás el guaraní paraguayu, pero los peonos paraguayos que lo acompañaben nun podíen entender una conversación ente dos mbyá. Solo pidiéndo-yos a aquellos que repitieren amodo'l diálogu, podíen estos captar el sentíu xeneral de lo que se dicía.

## Curtiu vocabulariu

## Ver tamién
*Idioma guaraní
*Mbyá

## Referencies

## Enllaces esternos
*https://es.scribd.com/doc/76734342/Diccionariu-Mbya-Guarani-Castellanu-Leon-Cadogan-1992-Paraguay-PortalGuarani Diccionariu Mbya- español de Leon Cadogan.
*"Léxicu Mbyá-Portugués" (Dooley, 2014)
*
*''Ayvù rapytà'' (himnu sagráu en ayvù)
*
Idioma mehinaku

L**'idioma mehináku** (*Meinaku*) ye una llingua arawak del grupu Paresí-Waurá falada en Brasil. Tien un dialeutu denomináu *Waurá-kumá* que ye parcialmente intelixibles col waurá por cuenta de la influencia d'esta otra llingua sobre esi dialeutu.

## Referencies
Idioma mendé

El **mendé** (tamién llamáu ***mɛhndé yia***) ye un idioma africanu faláu por 1,5 millones de persones, principalmente en Sierra Lleona y Liberia, nel centru oeste d'África. 

Ye usáu tantu pol pueblu mendé como por otres etnies, que lo usen como llingua franca rexonal en tol sur de Sierra Lleona.

El mendé ye un idioma tonal que pertenez a la familia mandé de les llingües Níxer-Congu. En 1921, Kisimi Kamara inventó un alfabetu pal mendé, qu'él llamó kikakui (Kikaku). El silabariu espublizóse rápido, pero a la fin foi reemplazáu por una ortografía qu'utiliza'l alfabetu llatín.

Esti idioma puede escuchase nes películes *[[Amistá (película)|Amistá]]* y *[[Blood Diamond (película)|Blood Diamond]]*. L'actor Djimon Hounsou (orixinariu de Benín, agora nacionalizáu d'Estaos Xuníos) tuvo qu'aprender l'idioma p'actuar en dambes películes.

## Ver tamién
* Silabariu Vai

## Referencies
### Bibliografía
### Referencies

## Enllaces esternos
* Ethnologue.com
* Indiana.edu (bibliografía n'idioma mendé).
*  (PanAfrican L10nh, páxina sobre'l mendé, bandí y loko).
Idioma meneca

El **meneca** o **huitoto meneca** ye una llingua indíxena de la subamilia huitoto falada per unos pocos miles de falantes na rexón fronteriza ente Perú y Colombia.

La llingua fálase principalmente nel cursu cimeru del ríu Igara-Paraná, na Isla de los Monos sobre'l ríu Caquetá y nel ríu Caguán, cerca de San Vicente del Caguán. La mayoría de falantes son billingües y tán alfabetizados tantu na llingua indíxena como n'español (en Colombia 75% alfabetizados en llingua indíxena y 85% n'español). Haise compilado un diccionariu y una gramática escrita de la llingua. En Perú namái queden cinco falantes.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Ethnologue
Idioma meria

L**'idioma meria** yera'l llinguaxe urálicu faláu pola tribu meria, que vivía na actual rexón de Yaroslavl (cerca de Rostov y Pereslavl-Zaleski) al nordeste de Moscú, en Rusia. Sábese bien pocu d'esta llingua, solo un pocu del so léxicu, identificáu en dellos topónimos que podíen ser d'esti orixe. Probablemente escastóse na Edá Media, alredor del añu 1000, cuando los eslavos asimilaron a esta tribu.

L'idioma meria taba probablemente emparentáu con otres llingües finu-volgaicas de la rexón circundante, anque la so posición exacta na familia finoúgria permanez como oxetu d'alderique. Orixinalmente créese que'l meria taben bien cercanamente emparentaos col mari, pero esti puntu de vista foi apocayá puestu en dulda y empezóse a considerar una rellación más cercana coles llingües fineses del Noroeste, como les balto-finicas y sami, y que les semeyances col mari surdiríen de los sos contactos.

## Referencies
Idioma meroíticu

L**'idioma meroíticu** falábase en Meroe durante'l periodu meroíticu del Reinu de Kush (sobre 300&nbsp;e.&nbsp;C.-400), y agora ye una llingua muerta. Escribir nel alfabetu meroíticu. Nun s'entiende perbién entá por cuenta de la escasez de testos billingües; les poques pallabres que los sos significaos confirmáronse son desaparentes pa determinar la so afiliación xenética; dellos llingüistes suxirieron que puede ser una llingua afroasiática o nilo-saḥariana, ente qu'otros considerar una llingua aisllada. Escribir en dos tipos d'escritura, la demótica (escrita con una aguya y emplegada pal caltenimientu de rexistros, y la hieroglífica, que s'emplegaba en documentos relixosos y reales).

Per otra parte, l'antiguu nubiu ye una llingua distinta, nun se sabe si rellacionada col antiguu meroíticu. L'antiguu nubiu ta atestiguáu ente los sieglos VIII y XV, escritu nuna variante del alfabetu griegu ampliáu con signos afechos de la escritura meroítica y otros tomaos del alfabetu coptu. L'antiguu nubiu ye una llingua nubia que paez ser l'antecesor del modernu nobiin (nubiu septentrional).

## Referencies

### Bibliografía
* Académie des inscriptions et belles-lettres (Hrsg.): *Meroitic newsletter.* Paris 1968 ff.
* Gerhard Böhm: *Die Sprache der Aithiopen im Lande Kusch* in Beiträge zur Afrikanistik, Band 34, Wien 1988, ISBN 3-85043-047-2
* Derek A. Welsby: *The Kingdom of Kush*, British Museum Press, Londres 1996, S. 189-195, ISBN 0-7141-0986-X
Idioma meschero

L**'idioma meshchero** foi una llingua ugrofinesa faláu pola tribu meshchora, agora en veres del ríu Oká en Rusia. Sábese pocu sobre l'idioma, pero probablemente ta rellacionáu colos idiomes moksha y erzya. L'idioma meshchero probablemente escastóse nel sieglu XVI.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma mirning

**Mirning** (*Mirniny*) ye una llingua Pama-ñungana d'Australia Occidental.

El murunitja yera aparentemente un dialeutu deriváu del idioma Mirning o de la so llingua hermana'l Ngadjunmaya.

## Referencies
Idioma misio

L**'idioma misio** faláu polos misios qu'habitaben la rexón de Misia nel noroeste d'Anatolia. Tiense pocos datos sobre'l misio. Estrabón notó similaridades col lidiu y col frigio. Y, por tanto, frecuentemente considérase qu'una llingua indoeuropea posiblemente del grupu anatolio o paleobalcánico. Sicasí, un pasage d'Atenéu suxer que'l misio taba rellacionáu col idioma peonio faláu nel ver Reinu de Peonia y asitiáu al norte del Reinu de Macedonia.

Caltiénse una curtia inscripción que podría ser un fragmentu de misio y que data d'ente los sieglos V y III e.C., atopada na aldega de Üyücek nel distritu Tavşanlı de la provincia de Kütahya. Esi curtia inscripción paez amosar una llingua indoeuropea. Sicasí, nun se sabe con seguridad si la inscripción contién un fragmentu de misio o ye a cencielles el dialeutu frigio faláu na rexón de Misia. La inscripción acordies cola llectura que Friedrich fai d'ella ye:

::ΛΙΚΕC : ΒΡΑΤΕΡΑΙC : ΠΑΤΡΙΖΙ : ΙCΚ
::likes : braterais patrizi isk (treslliteración)

Les pallabres *braterais patrizi isk* interpretáronse como *para [los] hermanos y padres*, ente que *Likes* ye posiblemente un antropónimu.

## Ver tamién
* Misia

## Referencies

### Bibliografía
* J. Friedrich: *Kleinasiatische Sprachdenkmäler*
### Enllaces esternos
*Titus texts:"Mysian" inscriptions
*Palaeolexicon entry for the word ΠΑΤΡΙΖΙ
*Palaeolexicon entry for the word ΒΡΑΤΕΡΑΙΣ
Idioma meänkieli

El **meänkieli** ye una variante del finés que se fala na rexón de Tornedalen nel norte de Suecia. 

El meänkieli ta cercanu al dialeutu finés que se fala na rexón finlandesa de Ylitornio na frontera de Finlandia y Suecia. Dende 1999 ta reconocíu pol estáu suecu como unu de los cinco idiomes minoritarios en Suecia. Escritu como dos pallabres separaes *meän kieli* significa “el nuesu idioma”. Anguaño'l númberu d'habitantes suecos que fala o entiende meänkieli envalorar en 150&nbsp;000 persones de los 469&nbsp;000 que falen o entienden finés o meänkieli, o dambos, ente elles bien pocos mozos.

## Historia
A partir del añu 1100&nbsp;d.&nbsp;C., la zona del valle de Torne empezaba a ser poblada por nativos de Finlandia. Yá en 1809 por cuenta de la invasión rusa empezar a desenvolver el llinguaxe con influencia del suecu nel suroeste, causáu principalmente pola censura cultural rusa y pol fechu de les rellaciones vivientes ente dambos países pola sobrevivencia de la mesma, inclusive más tarde llegóse a afalar a la población sueca a educase con respeutivos idiomes pa caltener el billingüismu. Pasaos los años, en 1888 el gobiernu de Suecia declara como única llingua nacional al idioma nativu del país, dando llugar a utilizase nes escueles namái'l suecu, hai evidencies de la dómina de qu'inclusive se disciplina a los neños d'orixe finés a falar namái'l suecu, a consecuencia la forma dialeutal desenvuélvese finalmente na rexón, dando llugar al meänkieli. Rondando la década de 1950 empezar a estigmatizar l'idioma, hasta qu'en 1970 empiecen los movimientos sociales por que se reconociera la presencia cultural en dambos países. En 1999 tómase una decisión parlamentaría pa la reconocencia de la llingua, siendo aplicada favorablemente hasta güei. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma mochó

L**'idioma mochó**, **motozintleco** o **cotoque** (autoglotónimu: **mocho' ** [mot͡ʃoʔ]) ye una llingua mayense del tueru kanjobal faláu nel conceyu de Motozintla, Chiapas, Méxicu. Una variante dialeutal llamáu **tuzanteco** falar nes llocalidaes de Belisario Domínguez y Tuzantán. L'idioma mochó ye una llingua en grave peligru d'estinción, pos cunta con namái 141 falantes según el censu del INEGI del añu 2010.

## Clasificación
L'idioma mochó xunto col kanjobal y el jacalteco formen el grupu llingüísticu kanjobalano, de la mesma, ésti pertenez al tueru kanjobalano-chuj del tueru de llingües mayenses.

## Fonoloxía
Los cuadros siguientes amuesen los fonemes del idioma mochó: vocales y consonantes. 
### Vocales

### Diptongos
Dalgunos diptongos que se presenten en mochó son:
:ai []
:ey [] 
:oy []

## Testu amuesa
Nel intre s'amuesa una cosadiella en llingua mochó.
### En mochó

Naba kiwalatawet juune' bwelta
Ji'a chrt pero mu chila .
Ja'y xchet mu jani cheet jum.
Yan'an ju'l pero mu ji'a choq
Ti' bowital nin kawitsa ke jani

### N'español
¡A que non adivines, ninio!
Si vas cortar lleña,
un cochino bien fluexu,
te va buscar nel camín.

L'aviesperu.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Proyeutu Idiomes en peligru d'estinción: mocho'.
Idioma mocoví

L**'idioma mocoví** o *moqoit la’qaatqa* ye una llingua de la familia llingüística mataco-guaicurú falada n'Arxentina pol pueblu mocoví, qu'habita en llocalidaes del centru y norte de la provincia de Santa Fe y na zona sur de la provincia del Chaco.

En 2010 la provincia del Chaco designó al mocoví como idioma cooficial col idioma español y les llingües indíxenes toba (o *qomlaqtaq*) y wichí. 

La familia de llingües mataco-guaicurú ye un conxuntu de 11 llingües indíxenes d'América falaes n'Arxentina, Bolivia, Brasil y Paraguái, qu'abarca dos subfamilies con un total averáu de 100&nbsp;000 falantes distribuyíos nes cuenques de los ríos Bermejo, Pilcomayo y Paraguay. Otres llingües de la familia tópense escastaes y delles otres tán amenaciaes de desapaición.

Con al respective de l'espardimientu de la llingua, na provincia de Santa Fe ye utilizada mayormente pola población mocoví vieya, ente los adultos ta estendíu'l billingüismu y ente los mozu prefier l'idioma español. Na provincia del Chaco la llingua y la cultura mocoví son curioso calteníes. La escritura n'idioma mocoví foi inesistente hasta la década de 1950, cuando un grupu de misioneros desenvolvió un sistema d'escritura en alfabetu llatín pa la llingua toba, que depués foi afecha al mocoví pa la traducción de la Biblia por Alberto Buckwater. Esti sistema d'escritura inda ta basáu na correspondencia cola llingua española. 

El llinguaxe mocoví tien 23 consonantes, 4 vocales curties y 4 llargues. Les consonantes dobles tán ausentes. El acentu recái na postrera sílaba d'una pallabra.

## Referencies
Idioma moabita

El **moabita** foi un antiguu dialeutu hebraicu utilizáu polos moabitas. Allugar al oeste de l'actual Xordania. Escribir por aciu una variante del alfabetu feniciu.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
La principal fonte de conocencia sobre'l moabita provién de la cercu de Mesa, que ye l'únicu testu estensu conocíu nesti idioma. Amás, topóse una inscripción de tres llinies n'El-Kerak, según unos cuantos sellos.

## Descripción llingüística
Les principales carauterístiques qu'estremen al moabita d'otres llingües cananees como l'hebréu son: marca de plural en *-în* en llugar de *-îm* (p.&nbsp;ej. *mlkn*, «reis» pal hebréu bíblicu *məlākîm*), como asocede n'araméu y árabe; retención de la marca de femenín *-at* que n'hebréu bíblicu amenorgar a *-āh* (p.&nbsp;ej. *qryt*, «ciudá» pal hebréu bíblicu *qiryāh*, que non obsante retener nel estáu constructo nominal: p.&nbsp;ej. *qiryát yisrael*, «ciudá d'Israel»); y retención d'una forma verbal con *-t-* infija, tamién atopada n'árabe y acadiu (p.&nbsp;ej. *w-’ltḥm*, «empecé a lluchar», del raigañu *lḥm*).

Acordies con *[[Glottolog]]* nun yera un idioma estremáu del hebréu.

## Referencies

### Bibliografía
*
Idioma monu

El **monu** o **monachi** ye una llingua uto-azteca falada nos Estaos Xuníos pola tribu monu del centru-este de California y que na actualidá ta práuticamente estinguida. 

## Distribución xeográfica
Dientro de les llingües uto-azteques esta llingua pertenez al grupu númico. Dellos investigadores estremen dientro del Monu dos dialeutos l'oriental y l'occidental. La denominación Monachi usábase comúnmente col Monu occidental, anque tien de señalase qu'esti nun ye un términu nativu, sinón un heteroglotónimo.

Investigóse bien pocu sobre'l Monu oriental que se fala nes reserves indies de Lone Pine, Independence, Big Pine, Bishop y Benton. Nun esistió nengún censu de falantes de Monu oriental, polo que'l númberu de falantes de la llingua monu ye con casi toa seguridá incorreutu. Amás, munchos falantes nun sienten que nun son abondo fluentes na llingua como pa ser consideraos como falantes de la llingua.

## Fonoloxía

Son frecuentes les trescripciones alternatives:
* /c/, pal fonema //.
* /y/, pal fonema //.
* / ' /, pal fonema //.

Tolos fonemes tienen alófonos sonoros y sordos, condicionaos pol contestu fonolóxicu y la posición del acentu. L'acentu a diferencia de lo qu'asocede en munches llingües uto-azteques meridionales nun ye fonémico.

## Referencies
* Bethel, Rosalie; Paul Kroskrity; & Chris Loether. 1993. A Dictionary of Western Monu. In press.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Ethnologue report for Monu
** Linguistic lineage for Monu
Idioma mogholi

L'idioma **Mogolí (Mogholi')** pertenez a la familia de les Llingües mongóliques. Falar na rexón d'Herat, Afganistán, por poques persones pertenecientes a la comunidá hazara. Nos años 1970, Michael Weiers fixo un trabayu de campu sobre'l llinguaxe y vio que poques persones falar. La mayoría de les persones que la conocíen teníen más de 40 años.

## Fonoloxía

### Vocales

* El mogolí presenta un sistema vocálicu particular:

Les vocales mongoles  y  sumieron.
* , (mongol lliterariu )
* , güeyu (mongol lliterariu, )
De los diptongos correspondientes a les secuencies /-VgV-/, /VγV-/, /-VyV-/ del mongol lliterariu.
* , *nome* (mongol lliterariu )
* , (mongol lliterariu )

### Consonantes

## Númberos

## Ver tamién
* Llingües mongóliques

## Referencies

## Bibliografía
* G. Ramstedt. 1906. "Mogholica," *JSFOu* 23-4.
* Louis Ligeti. 1954. "Le lexique moghol de R. Leech," *AOH* 4.
* Л. Лигети. 1954. "О монгольских и тюркиских языках и диалектах Афганистана," *AOH* 4.
* Sh. Iwamura and H. F. Schurmann. 1954. "Notes on Mongolian Groups in Afghanistan," *Silver Jubilee Volume of the Zinbun-Kagaku-Kenkyusyo, Kyoto University*. Kyoto University.
* Shinobu Iwamura. 1961. *The Zirni Manuscript: A Persian-Mongolian Glossary and Grammar*. Kyoto University.
* H. F. Schurmann. 1962. *The Moghols of Afghanistan*. Mouton & Co.
* Michael Weiers. 1972. *Die Sprache der Moghol der Provinz Herat in Afghanistan (Sprachmaterial, Grammatik, Wortliste)*. Opladen: Westdeutscher Verlag.
* Michael Weiers. 2003. "Moghol," *The Mongolic Languages*. Ed. Juha Janhunen. Routledge Language Family Series 5. London: Routledge. Pages 248-264.
Idioma motu

L**'idioma motu** ye faláu pola etnia motu, na mariña sur de Papúa Nueva Guinea (específicamente na provincia Central; en y la contorna de Port Moresby) y nel norte de Niue. Ye faláu per alredor de 14.000 persones (1981).

L'idioma hiri motu basar nesti idioma. El so códigu ISO 639-3 ye *meu*.

## Referencies

### Bibliografía
* *La Carta de Colón (Kolumbos ena Reva-Reva)*. Traductor: John Kamona Ravusiro, llingüista y teólogu pol Christian Leaders Trainings College (Mt. Hagen). Ed., introduc., transcrip. y notes por Juan José Antequera Luengo. Huelva, Facediciones, 2008. Teniéndose en cuenta que tán catalogaes más de 700 llingües y dialeutos indíxenes (el motu ye una de les más practicaes xunto al pidgin, llingua de comunicación), la traducción foi realizada por aciu la variante police motu. Al tratase d'una llingua ensin consolidar, optóse por una de les posibles variedaes dialeutales y la so correspondiente versión ortográfica.
Idioma mopán

L**'idioma mopán** (tamién conocíu como ***maya mopán*** y ***mopane***) ye una llingua mayense que forma parte de la caña yucateca, xunto col maya yucateco, lacandón y itzá. Ye l'idioma nativu de la población maya mopán nos distritos de Toledo, Stann Creek y Cayo en Belize, y el departamentu de Petén en Guatemala. En Belice tien 6093 falantes, y en Guatemala aproximao 2000 falantes.

## Referencies
Idioma mohawk

L**'idioma mohawk** (autoglotónimu: *kanien’kéha*) ye la llingua tradicional del pueblu mohawk. Pertenez a la familia de les llingües iroqueses y tien unos 3.000 falantes n'Estaos Xuníos y Canadá.

En Akwesasne esiste una escuela primaria onde s'enseña esti idioma a los neños; los padres tamién tán tratando de revigorizar esti idioma. Un llingüista que realizó grandes apurras al respeutu ye Mark Baker.
## Dialeutos
El mohawk tien 3 dialeutos principales: Occidental (6 Naciones y Tyendinaga), Central (Ahkwesáhsne), y Oriental (Kahnawà:ke y Kanehsatà:ke); les diferencies ente elles ye na llarga. Esto rellaciónase al pueblu mohawk nel sieglu XVIII. La pronunciación de la /r/ ye fuerte en tolos dialeutos.

## Fonoloxía
El fonema va siguíu (usando l'AFI). La so representación fonolóxica ye en /slashes/, y na ortografía mohawk estándar.

### Consonantes
Una interesante carauterística de la fonoloxía del mohawk ye que nun esisten consonantes llabiales, sacante n'aportaciones del francés y del inglés, onde s'usen  y  (**mátsis** *matches* y **aplám** *Abraham*); Estos soníos son amiestes tardíes a la fonoloxía del mohawk ya introduciéronse dempués de la colonización europea. La pallabra "mohawk" ye un exónimo.

### Vocales

*i*, *y*, *a*, y *o* son vocales non nasales, ente que **' y **' (Vease tamién AFI Alfabetu Fonéticu Internacional) son vocales nasalizadas; les versiones non nasalizadas de **' y **' nun asoceden nel llinguaxe.

## Referencies

* Esti artículu deriva de la traducción del artículu inglés ''Mohawk language''.
### Bibliografía
## Enllaces esternos

* 
* Free Mohawk Translators, with tools to build your own
* Mohawk Language Dictionary and Virtual Teachers 
* Mohawk - English Dictionary, Websters Online Dictionary
* Mohawk language, alphabet and pronunciation, Omniglot
* Marianne Mithun, "Esqueme gramatique du Mohawk" (en Francés) , Conseil Supérieur de la Langue Française, Quebec
Idioma mundurucú

L**'idioma mundurucú** ye una llingua de la familia tupí, falada en Brasil a lo llargo del ríu Tapajós, nel estáu de Pará y del ríu Madeira nel estáu d'Amazones, por 10.065 Wuy jugu. El mundurucú constitúi, xunto col kuruaya, la subfamilia de les llingües mundurukús.

## Fonoloxía
El mundurucú rexistra los siguientes fonemes:

### Vocales

### Consonantes

## Referencies
Idioma murato

El **uru-murato**, **murato** o **chholo** ye una llingua orixinaria de la etnia de los uru-muratos, una etnia de Bolivia que tradicionalmente vivió na rexón cercana al llagu Poopó. Anguaño ye una llingua estinguida y namái dellos vieyos recuerden delles pallabres de la so llingua orixinal (2008). Tradicionalmente clasificóse como una llingua uru-chipaya, anque los datos recoyíos apocayá amuesen que les pallabres recordaes polos vieyos inclúin namái delles pallabres similares al uru-chipaya, xunto con un gran númberu de formes léxiques d'orixe desconocíu.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales
Na actualidá los uru-muratos falen aimara, quechua y castellán, con un enclín de reemplazar el aimara pol quechua. La llingua orixinal nun se conoz bien y esisten ciertes duldes sobre la so clasificación. Un par d'estudios, dambos recién, menten delles pallabres d'esta llingua. Barragán (1992) y Alavi Mamani (2008) recueyen curties llistes de vocabulariu recordaes por un falantes d'avanzada edá que recuerda pallabres pero nun ye falante de la llingua. Un trabayu de campu en 2008 realizáu en Puñaca Tinta María, realcontró a un vieyu que dicía recordar fragmentos na llingua orixinal, anque él mesmu almite nun saber enforma de la llingua.

### Distribución xeográfica
Anguaño la mayoría de los uru-muratos vive en tres asentamiento al llau oriental del llagu Poopó:
* Llapallapani cerca de Santiago de Huari
* Villañeque cerca de Challapata
* Puñaca cerca de la ciudá de Poopó

## Referencies

### Bibliografía
* Schumacher, Achim, Böcker, Nathalie y Condori Mollo, Francisca (2009).Chholo. En: Mily Crevels y Pieter Muysken (eds.) , páxs. 117-123. La Paz: Plural editores.
### Enllaz
* Llingües de Bolivia (Universidá Radboud de Nijmegen)
Idioma murle

El **murle** (tamién **ajibba, beir, merule, mourle, murele** o **murule**) ye una nilo-saḥariana del grupu súrmico, falada pola etnia murle de Sudán del Sur, cerca de la frontera con Etiopía. Un pequeñu númberu de murles vivien a lo llargo de la frontera suroeste d'Etiopía.

## Descripción llingüística

### Gramática
L'orde preferente en murle ye VSO. La morfoloxía verbal presenta concordanza de persona y númberu col suxetu, y puede indicar tamién l'oxetu.

El marcaje de númberu nel nome ye complexu, nun esiste un únicu sufixu xeneral granible pol marcaje de númberu ye bastante idiosincráticu. Dellos nomes tienen un sufixu singulativo, dalgunos usen un sufixu de plural, dalgunos usen dambos, y unos pocos tienen formes irregulares de lar raíz pa cada númberu. Arensen (1992, 1998) propunxo un conxuntu de categoría semántiques (como l'asociación colos homes, o col tiempu y les estaciones) pa tratar de predicir qué sufixos s'usen en cada contestu. Más apocayá, Payne (2006) propunxo analizar dellos casos como exemplos de morfoloxía sustractiva:

:*onyii*'t*** 'costiella' / ''onyii'' 'costielles'
:''rotti'''n*** 'guerreru' / *rotti* 'guerreros'

Estos dos formes ejemplifican como los plurales del murle pueden predicise de formes singulares, pero non al aviesu.

Esiste una traducción del Nuevu Testamentu al murle.

## Referencies

### Bibliografía
*Arensen, Jonathan E. 1982. Murle grammar. *Occasional Papers in the Study of Sudanese Languages* **2**. Juba: Summer Institute of Linguistics and University of Juba.
*Arensen, Jonathan E. 1988. "Names in the life cycles of the Murle". *Journal of the Anthropological Society of Oxford* **19**: 125-130.
*Arensen, Jonathan E. 1989. "On comparing language relationships: A case study of Murle, Kacipo and Tirma". *Occasional Papers in the Study of Sudanese Languages* **6**: 67-76
*Arensen, Jonathan E. 1991. Aspects of language and society among the Murle of Sudan. D.Phil. thesis. Wolfson College, Oxford University.
*Arensen, Jonathan E. 1992. Mice are men: Language and society among the Murle of Sudan. International Museum of Cultures Publication, 27. Dallas: International Museum of Cultures.
*Arensen, Jonathan E. 1998. "Murle categorization" in Gerrit Dimmendaal and Marco Last (eds.), Surmic Languages and Cultures. Köln: Rüdiger Köppe Verlag. pp.&nbsp;181–218.
*Lyth, R. Y. 1971. The Murle Language: Grammar and Vocabulary. *Linguistic Monograph Papers* **7** Khartoum: University of Khartoum.
*Miller, Cynthia. 1984. "Connectives in Murle epistolary discourse". *Occasional Papers in the Study of Sudanese Languages* **5**: 81-134.
*Unseth, Peter. 1986. "Word Order Shift in Negative Sentences of Surma Languages". *Afrikanistische Arbeitspapiere* **5**: 135-143.
*Unseth, Peter. 2007. "Murle language" in Siegbert Uhlig (ed.) Encyclopaedia Aethiopica, Vol 3. Wiesbaden: Harrassowitz. pp.&nbsp;1076–1077.
*Yigzu, Moges. 2001. A Comparative Study of the Phonetics and Phonology of Surmic Languages. Université Llibre de Bruxelles.

### Enllaces esternos
* World Atlas of Language Structures information on Murle
Idioma mursi

El **mursi** (tamién llamáu **dama, merdu, meritu, murzi** o **murzu**) ye una nilo-saḥariana del grupu súrmico, falada nel sureste d'Etiopía, polos mursi de la rexón Omo central. Ta estrachemente rellacionada col suri, faláu nel área darréu axacente.

## Referencies

### Bibliografía
*Bender, M. Lionel and David Turton. 1976. "Mursi". The Non-Semitic Languages of Ethiopia. East Lansing: African Studies Center, Michigan State University. pp.&nbsp;533–561.
*D. Turton, M. Yigezu and O. Olibui. 2008. Mursi-English-Amharic Dictionary. Addis Ababa: Culture and Arts Society of Ethiopia.
### Enllaces esternos
* Información sobre Mursi d'Ethnologue, archivada equí
* World Atlas of Language Structures information on Mursi
Idioma mócheno

El **mócheno** ye una variedá del altu alemán faláu en tres ciudaes del Valle del Fersina (alemán: *Fersental*, italianu: *Valle del Fersina*, mócheno: Bernstol), en Trento, nordés d'Italia.

El mócheno ta cercanamente rellacionáu al bávaru y clasifícase-y de diverses maneres, yá seya como un dialeutu bávaru meridional o una llingua separada. Reportóse que los falantes de mócheno entienden parcialmente bávaru, cimbriano y alemán estándar. Sicasí, les munches diferencies en gramática, vocabulariu y pronunciación facer difícil pa los falantes del alemán estándar entender.

## Distribución xeográfica

Según el censu del 2001, el primeru nel que se rexistró llingües natives, el mócheno yera faláu por una mayoría nes siguientes municipalidaes: Fierozzo (423 persones, 95.92%), Palù del Fersina (184 persones, 95.34%), Frassilongo (340 persones, 95.24%, incluyíu'l pueblu de Roveda). N'otres municipalidaes de Trento, 1,329 persones declararon miembros del grupu llingüísticu mócheno, con un total de 2,276 persones. Nel censu del 2011, el númberu total de falantes na provincia menguó a 1,660.

## Estatus
El mócheno ye reconocíu oficialmente en Trento por llei provincial y nacional. A entamos de los 90, delles lleis y regulaciones pasaron pol Parllamentu italianu y l'asamblea provincial que punxeron l'idioma y la cultura móchenos so proteición. Un institutu cultural foi fundáu por decretu, que'l so propósitu ye salvaguardar y educar nesa llingua. Afíxose'l currículu escolar por que se enseñe en mócheno, y camudáronse los lletreros públicos por que sían billingües.

## Exemplu

## Referencies
Idioma nande

**Nande** (tamién conocíu como **(Oru)Ndandi** y **Yira**) ye una llingua bantú falada na República Democrática d'El Congu. 

Los nande del Congo y los konjo d'Uganda formen un únicu grupu étnicu, que la so autodenominación ye yira (bayira). D'alcuerdu a la so tradición proceden del los montes Rwenzori ente los dos países. Les sos fales tán tan cercanes que se consideren a cencielles dialeutos diverxentes d'una mesma lenga.

## Dialeutos
El nande tien diverses variantes dialeutales: nande (puramente dichu), kumbule, mate, tangi, sanza, shu, songola (*songoora* Nyangala), swaga / kira. (en llingua nande, toes estes variedaes nomar col prefixu *eki-* agregu). 

Dellos d elos nande del Congo caltienen rellaciones de tipu señor-vasallu colos pigméos efé.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma nara

El **nara** (tamién llamáu **nera**, **barya** o **barea**, esti postreru ta en desusu) ye una nilo-saḥariana de la caña sudánica oriental, falada n'Eritrea occidental.

Esta llingua foi confundida col kunama cola que ta como muncho bien remotamente rellacionáu, acordies con Tsige Hailemichael, el "idioma nara ta en peligru de sumir en curtiu".

## Clasificación
El nara ye clasificáu dientro de les llingües sudániques orientales anque la so posición dientro del grupu ye pocu clara. Pa dellos autores formaría parte del grupu septentrional de les llingües sudániques orientales (grupu *k* o grupu astabora). Anque'l programa de clasificación ASJP, basáu na similaridad léxica, amuesa que'l nara nesi aspeutu ye más cercanu a les llingües daju del grupu meridional (grupu *n* o grupu kir-abbai).

## Referencies
Idioma narim

El **narim** o **longarim** ye una nilo-saḥariana del grupu de les llingües súrmiques, falada pol pueblu Laarim nos montes Boya en Sudán del Sur. Ta estrechamente rellacionáu col didinga.

## Distribución

Acordies con *Ethnologue*, el narim fálase en 10 aldees del norte del condáu de Budi, nel estáu d'Ecuatoria Oriental. El llingüista Stirtz informó qu'hai hasta 22.000 falantes, que viven principalmente en 14 aldees al oeste de la ciudá de Chukudum.

## Bibliografía
* Fleming, Harold. 1983. "Surmic etymologies," in *Nilotic Studies: Proceedings of the International Symposium on Languages and History of the Nilotic Peoples*, Rainer Vossen and Marianne Bechhaus-Gerst, 524–555. Berlin: Dietrich Reimer.

## Referencies
Idioma natchez

El **natchez** ye una llingua aisllada falada enantes polos natchez.

## Historia
Los natchez fueron contactaos per primer vegada por La Salle en 1682. Escontra'l sieglu XVIII poblaben ocho o nueve asentamiento a lo llargo del regueru St. Catherine, al este de la llocalización actual, en Mississippi (Campbell 1997:147).

En 1731, los natchez atacaron a los tunica aliaos de los franceses, y los franceses en represalia unviaron como esclavos a 400 natchez a les Indies Occidentales. El restu esvalixar poles tierres baxes de la cuenca del Mississipí, otros asitiáronse ente los chickasaw y dalgunos otros ente los creeks. Nengún natchez pudo abellugase colos aliaos de los franceses (choctaw, tunica, caddo, atakapa y quapaw), y dalgunos d'ellos fueron al este de les Carolines, y finalmente dellos natchez asitiar colos cheroquis, que aparentemetne teníen en gran estima a los natchez pola so fama de bruxos y magos (Mooney 1899:517, cited
in Crawford 1975: 62).

## Clasificación
Mientres el sieglu XIX colos europeos se compilaron dellos vocabularios del natchez, Swanton compiló un vocabulariu comparáu y trabayó con cinco falantes de natchez en Oklahoma, in 1907, 1908, and 1915, recoyendo 113 páxines de testu de dalgunos de los postreros falantes.

La llingüista d'Estaos Xuníos Mary Haas estudió'l nathchez con Watt Sam y Nancy Raven, los dos últimos falantes na década de 1930. Y propunxo que la llingua taba lejanamente emparentada coles llingües muskoki. La mesma autora propunxo que'l natchez, l'atákapa, el chitmacha y el tunica formaríen xunto coles llingües muskoguianas dientro d'una familia llamada familia del golfu.

Sicasí, dicha propuesta de parentescu tal como lo propunxo Haas nun ye llargamente aceptada anguaño, anque la idea de que que dalgunes d'eses llingües sí pudieren tar emparentaes nun foi dafechu refugada.

Apocayá, en 2005, publicóse una descripción gramatical del natchez, publicada por Geoffrey Kimball sobre la base de les notes de Haas.

## Descripción llingüística

### Fonoloxía
L'inventariu consonánticu vien dau por (en cursiva indica la ortografía práctica usada):

Onde s'emplegó la notación americanista para // (=AFI //) y onde // denotan les contrapartidas sordes de //.

El natchez estrema 6 **timbres vocálicos** y amás toa vocal puede ser llarga o curtia:

### Comparanza léxica
La siguiente tabla amuesa los numberales en delles llingües indíxenes norteamericanes:
:

## Referencies

### Bibliografía
*
Idioma natú

El **natú** o **peagaxinan** ye una llingua indíxena d'América, anguaño estinguida y enantes falada nel NE de Brasil.

## Aspeutos históricos, sociales y culturales

### Distribución xeográfica
Según delles informaciones les etnies natú y xocó viviríen nel Posto Padre Alfredo Damaso
y tamién cerca de Pacatuba, Sergipe. Sicasí, la estensa encuesta llingüística de 1961 llevada a cabu por Wilbur Pickering, Menno Kroeker y Paul Wagner nun topó muertes de los miembros d'estes etnies.

Según Loukotka el natú o peagaxinan, falábase tamién en Pôrto Real do Colégio, anque'l territoriu orixinal de los natú yera'l ríu Ipanema (afluente norte del ríu São Francisco, nel centru del estáu Pernambuco).

## Referencies

### Bibliografía
* 
* Fabre, Alain (2005): "Natú" (''Diccionariu etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indíxenes suramericanos'')
* Nimuendajú, Curt: Llista comparativa com 19 itens Natu. Pasta nᵘ 6 del Archivu da Sala Llingüística del Departamentu d'Antropoloxía del Muséu Nacional, Rio de Janeiro.
* Oliveira, Carlos Estevão de. mss. y informações. *Rev. Mus. Paul*, 17. São Paulo, 1931.
* Pompeu Sobrinho, Th. (1958): Línguas Tapuias desconhecidas do Nordeste. *Boletim de Antropologia*, 2(1). Fortaleza, 1958. (Llista vocabular nᵘ4, com 17 itens).
Idioma neo

**Neo** ye un idioma artificial creáu en 1937 por Arturo Alfandari (1888-1969), diplomáticu belga.

Morfolóxicamente, ye un amiestu d'Esperantu y Ido. Nel léxicu apaecen tamién influencies del volapük. La intención de Alfandari yera la mesma del movimientu esperantista: crear un idioma fácil y neutral, como segunda llingua común a tolos seres humanos.

En 1961 esistía una asociación llamada "Friends of Neo", qu'editaba un boletín. En 1965 Alfandari publica en Bruxeles "Méthode rapide de Neo" ("Métodu rápidu de Neo"); al añu siguiente apaez una versión inglesa en Londres. Poco dempués, a la muerte del autor, l'asociación paez sumir.

## Exemplos del Idioma Neo
**[[Padrenuesu]]:**

:Na Patro ki sar in cel, :siu
ta nom santat.
:Venu ta regno.
:Siu fat ta vol, :asben
in cel, as on ter.
:Na shakida pan ne diu oje.
:Y ne pardonu na debos, :as
nos pardonar na debevos.
:Y non ne induku in tentáu, :mo
ne fridu da mal.

**Numeros:**

:1 un, 2 du, 3 tre, 4 kuar, 5 kuin, 6 sit, 7 sep, 8 ot, 9 non
:10 is ,11 isun, 12 isdu
:20 duis, 21 duisun, 22 duisdu...
:30 treis, 40 kuaris ,50 kuinis , 60 sitis , 70 sepis , 80 otis , 90 nonis
:100 ek, 1000 mil
:1000000 milyon

## Bibliografía
* *Les Amis Du Neo* A.B.S.L ( Boletin nº10) ( Agostu 1962)

## Referencies

## Enllaces esternos
*Yahoo group "Friends of Neo"
*Blogue "Amikos de Neo"
*Arturo Alfandari, Course pratique de NEO (Brussel: Éditions Brepols, 1961) (DJVU 23,3 Mb)
*Facsímil publicación de 1966
Idioma nenezo

El ***nenets*** o **nenezo** ye l'idioma faláu polos nenets. Pertenez a la caña llingüística samoyeda y el so númberu de falantes ye d'aproximao 30&nbsp;000 persones distribuyíes nun vastu territoriu entendíu ente la península de Kola y el ríu Yeniséi, na mariña ártica rusa.

Tradicionalmente estremóse en dos dialeutos: el "nenezo de tundra" y el "nenezo de monte"; sicasí, apocayá amontó l'enclín a estremar estos dos variedaes como dos llingües distintes, dada la ininteligibilidad ente dambes. De los dos, ye'l nenezo de tundra el que tien el mayor númberu de falantes.

## Historia
La llegada de los nénets al so actual territoriu remontar al primer mileniu de la nuesa era. Los de la parte europea tuvieron n'estrechu contautu colos komis y, más tarde, colos rusos; ente que los de la parte siberiana, colos jantýs, mansís, samoyedes y otros pueblos, como dexen en claro los préstamos llingüísticos a esta llingua. Dellos nénets treslladar a la península de Kola mientres el sieglu XIX, d'onde fueron desallugaos por cuenta de los ensayos nucleares de la era soviética.

Anguaño, dempués de la coleutivización, la reubicación de munchos pueblos y l'activu desenvolvimientu de la industria petrolera y gasífera nes sos tierres amenacien les tradicionales maneres de vida de los nénets. Sicasí, el so idioma inda gocia d'un relativu bon usu, sobremanera ente los nénets que viven na tundra.

## Distribución xeográfica
El nenezo ye faláu nuna amplia zona nel norte de Rusia qu'abarca'l territoriu de Nenetsia y Yamalo-Nénets, según delles zones del krai de Krasnoyarsk, Komi y la parte oriental del óblast de Múrmansk na península de Kola.

## Fonoloxía
El nenezo tien una estructura silábica **CV**(**C**); n'otres pallabres, una sílaba puede contener una **c**onsonante inicial, una **v**ocal media y una **c**onsonante final alternativa. Dellos exemplos son: ***yá*** (“tierra”), ***wada*** (“pallabra”) y ***ŋarka*** (“grande”). Una vocal *schwa* o curtia, dacuando, puede apaecer en llugar d'una consonante final. Anque formalmente nesti idioma nun hai pallabres qu'empiecen por vocal; na práctica, esto dacuando asocede nos dialeutos occidentales, especialmente por cuenta de la perda de ŋ inicial. Por casu, ***arka*** “grande” (na fala occidental) por ***ŋarka*** (na fala oriental y central estándar).

A pesar d'esto, la estructura silábica ye abondo coherente en tolos dialeutos: nun hai diptongos, nin grupos consonánticos finales o iniciales, tampoco hai grupos entemedios de más de dos consonantes.

### Vocales

Dellos dialeutos substituyen el *æ* con *y*.

### Consonantes

La marca indica palatalización o un movimientu escontra l'articulación palatal o l'articulación palatal secundaria.

## Escritura
El nenezo escribir con un alfabetu cirílicu qu'incorpora los calteres , ' y ".

## Ver tamién
* Idiomes oficiales en Rusia

## Referencies

## Enllaces esternos
* Reporte de Ethnologue
* Llingua néncica na páxina de la Promotora Española de Llingüística (Proel)
Idioma niuano

L**'idioma niuano** (autoglotónimu: *ko e vagahau Niuē*) ye una llingua polinesia perteneciente a les llingües malayu-polinesies dientro del grupu de llingües austronesies. Ta bien rellacionáu col tongano y un pocu más distante d'otros idiomes polinesios como'l maorí, el samoanu y el ḥawaianu.

Ye faláu por 2.240 persones na islla de Niue (97,4% de la población) en 1991, según nes Islles Cook, Nueva Zelanda y Tonga, totalizando unos 8.000 falantes. Esto quier dicir qu'hai más falantes del idioma niuano fora de la islla. La mayoría de los habitantes de Niue son billingües col inglés.

Consiste de dos dialeutos principales, el *motu* faláu al norte de la islla y el *tafiti* faláu al sur. La diferencia ente dambos ta principalmente nel vocabulariu y na forma de delles pallabres.

## Númberos
*taha: unu 
*ua: dos
*tolu: trés
*faa: cuatro 
*llima: cinco 
*ono: seis
*fitu: siete 
*valu: ocho 
*hiva: nueve 
*hongofulu: diez

## Referencies

### Bibliografía
*Kaulima, Aiao & Beaumont, Clive H. (1994). *A First Book for Learning Niuean*. Auckland, New Zealand: Beaumont and Kaulima. ISBN 0-9583383-0-2.
*Kaulima, Aiao & Beaumont, Clive H. (2000). *Learning Niuean, Book 2. Tohi Ako Vagahau Niue*. Auckland, New Zealand: Beaumont and Kaulima. ISBN 0-9583383-9-6.
*McEwen, J. M. (1970). *Niue Dictionary*. Wellington, New Zealand: Department of Maori and Island Affairs. Non ISBN.
*Seiter, William J. (1980). *Studies in Niuean Syntax*. New York & London: Garland Publishing, Inc. ISBN 0-8240-4560-2.
*Sperlich, Wolfgang B. (1997). *Tohi vagahai Niue - Niue language dictionary: Niuean–English, with English–Niuean finderlist*. Honolulu, Hawai'i: University of Hawai'i Press. ISBN 0-8248-1933-0.
*Tregear, Edward & Smith, S. Percy (1907). *A Vocabulary and Grammar of the Niue Dialect of the Polynesian Language*. Wellington: Government Printer.
*Anon. et al. (2003). *Ko y Tohi Tapu | The Holy Bible in Niue*. Suva, Fiji: The Bible Society in the South Pacific. ISBN 0-564-00077-9.

### Enllaces esternos
*Learn to speak Niue - Vagahau Niue - the Niuean Language. Proyeutu del Ministeriu d'Asuntos de les Islles del Pacíficu de Nueva Zelanda.
*Entrada en Ethnologue
*Vocabulariu básicu del idioma niuano (n'inglés)
Idioma nonuya

El **nonuya** ye una llingua witoto falada per unos pocos miles de falantes del pueblu homónimu de la rexón fronteriza ente Perú y Colombia.

La llingua fálase principalmente nel cursu cimeru del ríu Igara-Paraná, na Isla de los Monos del ríu Caquetá y nel ríu Caguán, cerca de San Vicente del Caguán. La mayoría de falantes son billingües y tán alfabetizados tantu na llingua indíxena como n'español (en Colombia, 75% alfabetizados en llingua indíxena y 85% n'español). 

Hanse compilado un diccionariu y una gramática escrita de la llingua. 

Nel Perú namái queden cinco falantes.

## Ver tamién
* Nonuyas
* Llingües bora-witoto

## Referencies

### Bibliografía
* 
*
Idioma nukuoro

L**'idioma nukuoro** (n'inglés: Nukuoro language) ye una llingua austronesia falada por 300 persones en Nukuoro y por 400 en Pohnpei. Atópase emparentáu nun 55% col idioma kapingamarangi.

## Soníu
El nukuoro utiliza l'alfabetu llatín.

## Estructura de la oración
La estructura de la oración puede adoptar les formes SVO (suxetu + verbu + oxetu) o VSO (verbu + suxetu + oxetu)

## Referencies

12 Feb. 2018 https://www.ethnologue.com/language/nkr
Idioma ngäbe

El **idioma ngäbe** (pronunciáu nobe polos hispanofalantes) &mdash;conocíu tamién como **guaymí**&mdash; ye un idioma amerindiu de la familia chibchana faláu pol pueblu ngäbe. Hai 133.092 falantes en Panamá (contorna Ngäbe-Buglé) y Costa Rica (provincia de Puntarenas). La llingua usa l'alfabetu llatín o romanu. La pallabra guaymí significa "esa xente" y pa los indíxenes ngäbe paez-yos despreciatible que se refieran a ellos como "esa xente" na so llingua materna.

## Descripción llingüística
### Testu en Ngäbere
El siguiente ye un exemplu de testu en ngäbere:
*Nitre ngäbere nietä ye blite kugwe ngäbere bití, ye nie nüne Panamá bätä Costa Rica, nitre panamá ye blite bä jenénkä nin Costa Rica yé bätä.

Kugwe nin ngäbegwe ne bití blita ñakare nibíre krübäte yedre bätä ari kugwe tigueta, ögaregrö bití driedre monso mrä íe. Kugwe ne migadre kä krí bití yé kwe kugwe ye ñakare rearegä.


== Pallabres en ngäbere ==

*'KUGWE TIGANI NGÄBERE BÄBÄ SULIÁRE.**
.


=== Númberos del 1 al 10 ===
:1= kwati
:2= kubú
:3= komä
:4= kobókwä
:5= kwärikué
:6= kwätí
:7= kwä kügü
:8= kwä kwä
:9= kwä ökän
:10= kwäjätä
:11= kwäjätä kwati
:12= kwäjätä kubu
:13= kwäjätä komä
:14= kwäjätä kobokwä
:15= kwäjätä kwäti
:16 quëwuinem osass osass
17 pennywiese
Hai 18 formes de coteo en Ngäbere.
Desc. Ngäbere Cantidá Significaos 
Kwati 1 Oxetu redondu.
Iti 1 Persona.
Krati 1 Animal.
Dati 1 Árbol.
Jireiti 1 Fila.
Keteiti 1 Paquete.
Batí 1 Una vegada.
Kideiti 1 Recímanos. 
Ötöiti 1 Ropa, cachu.
Kati 1 Fueya.
Taiti 1 Una cuarta.
Ngwraiti 1 Un caricote.
Köböiti 1 Un día.
Jetébe 1 Mañana.
Jädrín 1 Ayeri.
Manáni 1 Moneda.
Kundi 1 Estielles o llata.
Duiti 1 Cantidaes grandes.

=== Frases en ngäbere ===
:Bonos díes: Käbö kwin degä
:Bones tardes: Käbö kwin dere
:Bones nueches: Käbö kwin deo
:¿Cómo tas?: ¿Mä toa ño?
:¿Cómo te llames?: ¿Mä kä ño?
:¿Cuántos años tienes?: ¿Kä nuai mä bití?
:¿Ónde vive usté?: ¿Mä tä nüne medente?

=== Conxugación ===
**Jatäguete** - **Brincar**
:Ti bigue jatäguete nemén séte - Yo voi a brincar hasta allá :Mä
jatägäte nemén séte - Usté brinca hasta allá :Kwé
jatägäite nemén séte - Él brincará hasta allá

------------------------------------------
****Kä jurä**
Ti bätä kä jurä nibí -
Kwé bätä kä jurä nibí -
Nun bätä kä jurä nibí

**Mieu****
Yo tengo mieu -
Él tien mieu -
Ella tien mieu -
Nós tenemos mieu

-------------------------------------------
** **Ngwänengä**
Ti töe ñakare ngwänängä bätä -
Kwe töe ñakare ngwänängä bätä -
Nun töe ñakare ngwänängä bätä 

**Glayar**'''
Yo nun quiero glayar -
El nun quier glayar -
Nós nun queremos glayar
-------------------------------------------
Urabá o Urracá foi un líder de la sociedá Ngäbe que lluchó contra los invasores españoles, venció a principales capitanes y morrió en total llibertá.

## Referencies
Idioma nuosu

L**'idioma Nuosu** (o **nosú**), tamién conocíu como **Yi del norte**, **Liangshan Yi**, y **Sichuan Yi** ye una llingua yi, siendo esta considerada como la llingua de prestíu falada por los Yi; esta llingua foi impuesta pol gobiernu Chinu como llingua franca d'esti pueblu (en Mandarín: *Yí yǔ*, 彝語/彝语) y, como tal, ye la única que s'enseña na escuela, tantu de forma oral como na so forma escrita. Ye faláu por más de 2 millones de persones y esta cifra paez dir n'aumentu; 60% solo fala esti idioma. Nuosu ye'l nome nativu Nuosu/Yi col qu'ellos mesmos lo nomen y esti nun ye usáu en Mandarín; anque esti pue ser traducíu como (*nuòsū yǔ* 诺苏语/諾蘇語), los caráuteres Chinos pa *nuòsū* nun tienen equivalente.

## Sistema d'escritura principal|Escritura yi}}
El **yi clásicu** ye un sistema logográico silábicu de 8000 a 10&nbsp;000 glifos. Anque similar a la china en función, los glifos son independientes na forma, con pocos nicios d'una rellación direuta.

La escritura **yi moderna** (   «escritura nuosu») ye un silabariu estandarizado deriváu de la escritura clásico en 1974 pol gobiernu chinu local. Fízose la escritura oficial de los idiomes yi en 1980. Hai 756 glifos básicos basaos nel dialeutu de Liangshan, amás de 63 pa les sílabes que namái s'atopen nos préstamos chinos.

En 1958, el gobiernu chinu introduxera un alfabetu basáu nel romanu pal usu en Yi, basáu na escritura romanizada de Gladstone Porteous de Sayingpan. (This was later replaced by the Yi script.)

## Fonoloxía
Los equivalentes escritos de los fonemes que figuren equí son «pinyin yi». Pa llograr información alrodiu de la escritura real utilizada consultar la seición anterior titulada «Sistema d'escritura».

### Consonantes

### Vocales

Identificáu cola vocal del mandarín 四 *sì* «cuatro»

### Tonos
*altu [] – escritu **-t**
*descendiente mediu [] o mediu [] – escritu **-x**
*mediu [] – non escritu *descendiente mediu []
– escritu **-p**

## Referencies

### Bibliografía
*Chen Kang [陈康]. 2010. *A study of Yi dialects* [彝语方言研究]. Beijing: China Minzu University Press.

### Llectura adicional
*Collective book, *Ritual for Expelling Ghosts, A religious Classic of the Yi nationality in Liangshan Prefecture, Sichuan*. The Taipei Ricci Institute (November 1998)
*Ma Linying, Dennis Elton Walters, Susan Gary Walters (editors). *[http://www.yihanyingcihui.net Nuosu Yi-Chinese-English Glossary] *. Nationalities Publishing House (2008). ISBN 978-7-105-09050-1/H.638.
Idioma nzema

El **nzema** (tamién llamada **nzima** o **apolo**) ye una llingües kwa del grupu tano central faláu polos nzema del suroeste Ghana y el sureste de Costa de Marfil, con cerca de 328.700 falantes, d'ellos 262.000 nel suroeste de Ghana y 66.700 nel sureste de Costa de Marfil. 

Comparte la inteligibilidad al 60% col Jwira-Pepesa y ye bien similar al Ahanta, al Anyi y al Baule. La llingua tano más importante ye'l akan. Los clanes Nzema son sobremanera granxeros. El filósofu del sieglu XIX, Anton Wilhelm Amo, yera d'orixe Nzema.

## Referencies

* Burmeister, Jonathan L. 1976. "A comparison of variable nouns in Anyi-Sanvi and Nzema."
Idioma névome

L**'idioma névome** (tamién: *pima baxu, pima del monte*; en névome: **oob non'ok**) ye una llingua uto-azteca falada por indíxenes de los estaos de Sonora y Chihuahua, en Méxicu. Tien menos de mil falantes nel territoriu mexicanu, onde ta considerada como una llingua cercana a la estinción. 

## Clasificación

Conforme al Ethnologue la clasificación del névome ye:
* **Uto-azteca**
** **Uto-azteca del sur**
*** **Sonorense**
**** **Pimana**
***** **Névome**

## Variantes

Conforme al Institutu Nacional de Llingües Indíxenes (INALI), el névome estremar en trés variantes:
* Pima del este. Cuenta con 337 falantes aproximao.
* Pima del norte. Cuenta con 155 falantes aproximao.
* Pima del sur. Cuenta con 159 falantes aproximao.

El névome tien dos variantes según el Ethnologue:
* **Pima baxu o névome de Chihuahua**
* **Pima baxu o névome de Sonora**

El pima baxu de Sonora tien una intelixibilidá mutua de 85% col idioma o'odham y el tepehuano del norte.

## Fonoloxía

### Vocales

### Consonantes

## Notes y referencies

## Bibliografía
* 

## Enllaces esternos
* Tepiman family en ILV (n'inglés)