Idioma huichol

El **huichostle o huichol** ye una llingua de la familia utoazteca falada en Méxicu polos huicholes, que se llamen a sí mesmos *Wixarika* y habiten nos estaos mexicanos de Nayarit como grupu mayoritariu, Jalisco, Durango y Zacatecas. Ta reconocida pola "Llei de Derechos Llingüísticos" como una "llingua nacional" de Méxicu, xunto con otres 62 llingües indíxenes y l'español. El nome *huichol* provién de l'adaptación al idioma náhuatl del autónimo *wixarika*, por cuenta de qu'en idioma huichol la *a* puede llegar a oirse como *o*; *r* y *l* son alófonos y la pronunciación de *x* que yera sibilante foi interpretada como africada *tz* ente los sieglos XVII y XVIII (dómina en que pudo asoceder el préstamu de la pallabra), más la perda de la sílaba *-ka*, dio como resultáu *huitzol* en náhuatl y la so castellanización *huichol*.

## Clasificación
El huichol ye una llingua utoazteca, del grupu sonorense o mexicanu, al igual que'l pima, el mayu o'l náhuatl, etc. La llingua más cercana al huichol ye'l cora o nayeri, xunto col cual forma la caña corachol.
La rexón huichol asitiar nel espinazu de la Sierra Madre Occidental, nel estáu de Jalisco. Los huicholes habiten nos conceyos de Huejuquilla l'Altu, Mezquitic y Bolaños, al norte del estáu de Jalisco, según en La Yesca y el Nayar, nel estáu de Nayarit, y hai grupos minoritarios nos estaos de Zacatecas y Durango.

## Descripción llingüística
El huichol ye una llingua mesoamericana qu'amuesa numberoses traces definitories del área llingüística mesoamericana. El huichol amás ye una llingua tonal qu'estrema dos tonos, "alto" y "so".

### Fonoloxía
L'inventariu de consonantes ye similar al de proto-utoazteca y el d'otres llingües utoazteques:
:
Equí usóse la notación fonética Americanista en que, // y // equivalen a los signos del AFI // y //, respeutivamente. La realización del fonema // varia d'un dialeutu a otru, dende una fricativa retroflexa [ʂ~ʐ] (dialeutu oriental) a una vibrante múltiple [r] (dialeutu occidental).

Tocantes a les vocales tiense un inventariu de diez elemento, cuatro vocales curtios // y los sos contrapartidas llargues //, que se distribúin el tracto bucal más o menos de la siguiente forma:
:

### Gramática
El huichol ye al igual qu'otres llingües utoazteques como'l náhuatl una llingua incorporante. el huicho tipológicamente presenta un enclín polisintéticu con un grau de polisíntesis mayor que llingües cercanamente emparentaes como'l náhuatl, yá que tien medios morfolóxicos más numberosos y complexos que dexen marcar gramaticalmente nel predicáu (forma verbal) un númberu mayor de carauterístiques de los argumentos verbales. Tómense por casu estes oraciones:
:
Reparar la forma complexa del verbu qu'inclúi marques pal suxetu, el oxetu direutu (singular *ta-* / plural *ti-*) y el oxetu indireutu (sg. *<sup>ʔ</sup>i-* / pl. *wa-*). L'oxetu esplícitu *xapa* 'carta(s)' inclusive puede "incorporase" pa formar una forma holofrástica:
: *nep
i
itixapa<sup>ʔ</sup>ut
i
iri* 'Escribí-y cartes'
:/ne-pi-ʔi-ti-**xapa**-ʔo-tii-ri/
Tamién ye posible espresar l'acción d'escribi-y coses a daquién polo xeneral (*ti-*):
: *nep
i
tiuti<sup>ʔ</sup>ut
i
iri* 'Escribílu (dellos escritos)'
:/ne-pi-**ti**-ʔi-ʔo-ti-ʔo-tii-ri/
El huichol tien un enclín fuertemente polisintética polo que munches de les sos oraciones tienden a ser holofrases, el siguiente exemplu ye una pallabra formada por 28 morfos segmentales (la mayor parte monosilábicos):
:*Tsimekamɨkakate(nin)xetsihanuyutitsɨɨk
í
riyeku*'ku**yatsitɨiriexɨaximekaitsie(/kɨ)tɨkaku''.
:/Tsi-me-ka-mɨ-ka-ka-te-(nin)-xe-tsi-hanu-yu-ti-tsɨɨk
í
-ri-ye-ku-**ku*'-yá-tsi-tɨi-rie-xɨa-xime-kai-tsie-(/kɨ)-tɨ-kaku/
:'Inda cuando taben a puntu de faer engarrar a los sos perros na xubida'
El lexema principal de l'anterior forma ye *ku* 'lluchar' (marcáu en negrina) y na pallabra apaez incorporáu la forma léxica *tsɨɨkí* 'perru', el restu de morfos son morfemes gramaticales ([[gramema|gramemes]]).

Los pronomes personal y demostrativu independientes, esto ye, aquellos que pueden apareer como pallabres independientes non amestaes al verbu son los siguientes:
:
Nestes formes *-me* ye una marca de plural qu'apaez tamién n'otros contestos. Les marques de persona nel verbu so prefixos relacioandos na so mayoría coles formes anteriores:
:

=== Sintaxis ===
El huichol ye una [[llingua polisintética]] polo que gran parte munchos aspeutos qu'otres llingües resuelven por aciu construcciones sintáctiques en huichol son trataos por aciu la morfoloxía segmental. Un aspeutu importante ye la distinción ente'l nucleu de la oración principal y les oraciones secundaries o subordinaes, esta distinción siempres va acompañada de marques morfolóxiques distintes. Esto ye, el verbu o nucleu de la oración principal lleva una marca específica /pi-/ que marca como elementu non dependiente, ente que les oraciones subordinaes nun pueden llevar esa marca y lleven otres marques.

La incorporación nominal ye bien frecuente, polo que munches oraciones tienden a ser una [[holofrase]].

== L'idioma wixárika y la teunoloxía ==
L'idioma wixárika foi estudiáu pol [[Procesamientu de llinguaxes naturales]] colo cual inténtase inxertar a esta llingua nel mundu dixital. Los esfuercios centráronse en faer posible la [[traducción automática]] que dexen la traducción de testos n'español al wixárika y viceversa. A pesar de les meyores reportaes, la calidá de traducción sigue siendo bien baxa, comparaos con traducciones ente llingües como l'inglés, español o alemán. Atribuyóse la difucultad de traducir esta llingua a l'alta complexidá morfolóxica qu'implica la so fuerte tipoloxía de [[Llingua polisintética]] y los escasos recursos colos que se cunta pa entrenar los modelos computacionales. Sicasí, foi una de les llingües indíxenes más estudiaes na tema y anguaño esisten segmentadores morfolóxicos, traductores automáticos y un corpus paralelu disponibles y en desenvolvimientu.

== Referencies ==


=== Bibliografía ===
* José Luis Iturrioz Leza y Paula Gómez López, 2006: *Gramática Wixarika I*, Lincom Studies in Native America Linguistics, ISBN 3-89586-061-1.
* José Luis Iturrioz Leza y Julio Ramírez de la Cruz, et. al., 2001: *Gramática Didáctica del Huichol: Vol. I. Estructura Fonolóxica y Sistema d'Escritura*, Departamentu d'Estudios en Llingües Indíxenes – Universidá de Guadalaxara – Secretaria d'Educación Pública, Vol. 1, * 
Paula Gómez López, 1999: *Huichol de San Andrés Cohamiata, Jalisco'', Archivu de llingües indíxenes de Méxicu, Colexu de Méxicu, ISBN 968-12-0851-X.

### Enllaces esternos
* 
* Ethnologue: Huichol