Llingües d'Arxentina

L'usu del idioma español ye predominante, entendíu y faláu como primer o segunda llingua por casi tola población de la República Arxentina, que según les últimes estimaciones supera los 40&nbsp;millones.

L'inglés ye la segunda llingua más conocida nel país, y la so enseñanza ye obligatoria dende la escuela primaria en delles provincies. Arxentina ye l'únicu país llatinoamericanu calificáu como país de "alta aptitú" nel inglés, allugándose nel puestu 15 a nivel mundial nel añu 2015, según un informe del Índiz d'Aptitú n'Inglés (EF EPI). Pa 2017, Arxentina baxó diez puestos con al respective de la so meyor posición y allugóse nel puestu 25, anque entá sigue siendo'l país con meyor inglés d'Iberoamérica. L'inglés ye, amás, la llingua que s'usa pola mayoría de los habitantes de les islles so control del Reinu Xuníu que p'Arxentina constitúin el departamentu Islles del Atlánticu Sur de la provincia de Tierra del Fueu, Antártida ya Islles del Atlánticu Sur. 

El guaraní y el quechua son otres llingües importantes con más d'un millón de falantes cada unu (en 2015).

Esisten unes 25 llingües indoamericanas vives y esistieron delles (güei estinguíes) en diverses rexones. Les llingües indoamericanas vernácules (*natives del territoriu arxentín*) vives son falaes por bien poques persones. Per otra parte, el lunfardo que ye una xíriga y xíriga tipu *pidgin* con predominiu de pallabres aniciaes en llingües italianes como'l piamontés, ligur o «zeneise», calabrés, sicilianu, lombardu, etc., faláu na Zona Nucleu d'Arxentina dende siquier 1880. Per otra parte el portuñol ye un pidgin de portugués brasilanu y español faláu dende aproximao 1960 nes zones d'Arxentina fronterices con Brasil.

Otra llingua nativa ye la llingua de señes arxentina (LSA), llingua señalada poles comunidaes sordes que surde claramente a partir de 1885 ya influencia a munches otres llingües de señes de países estremeros.

Ente los falantes de *llingües non vernácules* atópense (amás de los más de 40 millones d'arxentinos que falen l'español (principalmente'l español rioplatense como llingua materna, llingua coloquial y llingua vehicular); los del italianu (alredor de 500.000 persones). Per otra parte los desconocedores d'antropoloxía y llingüística suelen bien equivocadamente incluyir como «llingües vernácules» al guaraní (impuestu pola invasión de los avá procedentes de l'Amazonia escontra'l sieglu XV y arrobináu polos misioneros europeos xesuites no que güei ye'l NEA como llingua vehicular ente diverses etnies que nada teníen de llinaxes *avá* o «guaraníes»); daqué similar asocedió nel NOA col quechua y l'aimara impuestos tres la invasión inca procedente del sureste peruanu y lo que güei ye'l norte del Collao o Altiplanu bolivianu nel NOA y l'estremu noroeste del Cuyo nel sieglu XV y depués entá más espublizáu polos misioneros xesuites y franciscanos como llingua vehicular pa la catequesis a partir de la Conquista española nel sieglu XVI y que, anguaño tres la migración asocedida dende Bolivia y de Perú a partir de la segunda metá de la década de los 1990. 

Depués de les antecitadas llingües ya idiomes síguen-y l'alemán (cerca de 400.000, incluyendo un númberu significativu de falantes del dialeutu alemán del Volga y del plautdietsch). Los idiomes árabe, francés, portugués, rusu, euskera, gallegu, catalán, asturianu, yidish oriental, chinu (unos 100&nbsp;000&nbsp;falantes, principalmente de los dialeutos de Fujian y de Taiwán), coreanu, xaponés (alredor de 50&nbsp;000, na so mayoría falantes d'okinawense), rumanu, occitanu, lituanu, letón, estoniu, ucraín, bielorrusu, croata, eslovenu, checu, eslovacu, finés, suecu, danés, noruegu, islandés, irlandés, neerlandés, polacu, húngaru, serbiu, bosniu, albanés, griegu, macedoniu, búlgaru, hebréu, turcu, armeniu, romanín vlax (llingua de los roma, llamaos vulgarmente «xitanos») tamién son importantes.

## Llingua oficial

La República Arxentina nun estableció por norma llegal nengún idioma oficial; con tou, l'idioma castellanu ye l'utilizáu (dende la fundación del estáu arxentín) pola alministración de la república y nel que s'imparte la educación en tolos establecimientos públicos, hasta tal puntu que nos niveles básico y secundario esisti como asignatura obligatoria la de la llingua castellana (asignatura llamada «Llingua»). Tal obligatoriedá ye una imposición que resultó nun factor de cohesión social ente los millones d'habitantes d'Arxentina. Esiste una Academia Arxentina de Lletres, fundada en 1931, que dende 1952 collabora regularmente cola Real Academia Española pal rexistru de les variantes locales.

Magar la Constitución Nacional establez como función del Congresu Nacional «reconocer la preesistencia étnico y cultural de los pueblos indíxenes arxentinos», a éstos entá nun se-yos reconoció la oficialidá de les sos llingües natives, sacante nes provincies de Chaco y Corrientes.

L'idioma castellanu n'Arxentina preséntase principalmente al traviés del dialeutu rioplatense. Tamién esisten un dialeutu na rexón de Cuyo y el acentu cordobés. Nel norte fala un español andín y el nordés tien grandes influencies del español paraguayu.

## Clasificación
Les llingües indoeuropees d'Arxentina falaes por comunidaes estables pertenecen a cinco rames: romance (español y portugués), xermánicu occidental (*plautdietsch* y alemán estándar), celta britónicu (galés) y indoario central (romanina).

Les llingües indíxenes d'Arxentina per otra parte son más diverses y pertenecen a distintes families llingüístiques ente elles:




**(†)**: estinguíos

## Llingües vives
Amás del español, rexistrar n'Arxentina les siguientes llingües vives con desenvolvimientu llocal propiu:

### Europees
* El **[[portuñol]]** ye faláu nes zones estremeres col Brasil. Trátase d'un pidgin d'español y portugués.
* El **[[lunfardo]]** ye una forma dialeutal nacida en Buenos Aires, fuertemente influyíu poles llingües de los inmigrantes; sobremanera por dialeutos procedentes de les distintes rexones italianes; asina, «lunfardo» deriva de la pallabra *lombardu*, pero tamién el portugués, el gallegu, el francés, l'inglés y el yidish aproviéron-y al fala arxentina numberosos elementos léxicos y sintácticos, según la pronunciación típica del español rioplatense. El lunfardo exerció un fuerte influxu na fala informal de tol país, sobremanera por aciu el so usu nes lletres de tangu y na poesía porteña.
* El **[[idioma galés|galés]]**, ***cymraeg***, ***y gymraeg*** o ***Welsh***, faláu en Chubut: llingua indoeuropea del agrupamientu célticu insular británicu, el galés ye'l primeru o segundu llinguaxe d'unes 25&nbsp;000&nbsp;persones en 1998 (descendientes d'inmigrantes galeses de la segunda metá del sieglu XIX) na provincia del Chubut. Una estimación de 2008 señala que'l númberu de falantes pudo baxar a tan solo unos 5000.
* El ***[[plautdietsch]]*** o baxu alemán, faláu por colonies menonites disemninadas sobremanera en La Pampa, anque tamién en pequeñes comunidaes n'otres provincies.
* El **[[Idioma alemán|dialeutu alemán]]**, de los alemanes étnicos del ríu Volga en Rusia, faláu especialmente nes provincies de Santa Fe, Entre Ríos, parte de La Pampa y dellos sectores de la provincia de Buenos Aires. Coles mesmes, calteníu ente los descendientes de los inmigrantes veníos direutamente d'Alemaña lo mesmo que de otros países germanófonos como Suiza o Austria.
:* Vease tamién: Belgranodeutsch, Paraná-Wolga-Deutsch y Alemán suizu d'Arxentina.

### Llingua de señes
La **[[llingua de señes arxentina]]**, entendida per alredor de dos millones de persones sordes de l'Arxentina, los sos instructores, descendientes y otros. Estrémense variantes rexonales, tales como la de Córdoba. 

### Llingües quechues

El **[[quechua sureñu]]**: de la familia de llingües quechues. Presenta 7 variaciones que s'enmarquen nel so orixe xeográficu. Equí detállense'l sudbolivianu y la llingua quechua santiagueña:

* El **[[quechua sudbolivianu]]**: faláu por habitantes de la puna boliviana residentes n'Arxentina y los sos descendientes. Esta mesma variedá falar en tou Jujuy,Salta y Tucumán; dempués del castellán ye la segunda llingua del país más espublizada y la llingua indíxena más importante d'América, yá en 1971 tenía 855&nbsp;000&nbsp;falantes a los qu'habría que suma-yos unos 70&nbsp;000&nbsp;posibles en Salta.
* El **[[quechua santiagueño]]**: de la familia quechua II C (o *quechua wanp'una meridional*). Distintu del quechua bolivianu, con una similaridad lexical del 81&nbsp;% con este. Faláu por 100&nbsp;000&nbsp;persones, según datos de Censabella (1999), anque otres estimaciones alcen la cifra a 140&nbsp;000 o 160&nbsp;000 falantes na provincia de Santiago del Estero (departamentos de Figueroa, Moreno, Carbayos, Sarmiento, Brigadier J. F. Ibarra, San Martín, Silipica, Loreto, Atamisqui, Ablanéu, Salavina, Quebrachos, Mitre, Aguirre, parte del departamentu Taboada a lo llargo del ríu Saláu), sureste de la provincia de Salta y Buenos Aires. Esiste una cátedra pal so estudiu y caltenimientu na Universidá Nacional de Santiago del Estero. El cálculu más pequeñu fala d'un mínimu de 60&nbsp;000&nbsp;falantes nel añu 2000. Los sos falantes componer d'una población criolla que na actualidá non se autoreconoce como indíxena (anque almite un pasáu indíxena).

### Llingües tupí-guaraníes

Nes provincies de Corrientes, Misiones, Chaco, Formosa, Entre Ríos y Buenos Aires onde los dialeutos del idioma guaraní arxentinos son falaos o conocíos per cerca d'un millón de persones, incluyendo inmigrantes paraguayos que falen el guaraní paraguayu o'l jopará (2005). En Corrientes, onde se fala'l dialeutu guaraní arxentín decretar en 2004 la cooficialidá de la llingua guaraní y el so usu obligatoriu na enseñanza y gobiernu.

* El **[[Guaraní chiripá|chiripá]]**, ***tsiripá, txiripá, nhandeva, ñandeva, avakatueté*** o ***apytare***, dialeutu ***apapocuva''':'' llingua de la familia [[llingües tupí-guaraní|tupí guaraní]], subgrupu&nbsp;I. Unos pocos falantes na provincia de Misiones y ente inmigrantes paraguayos.
* El '''[[idioma mbyá|mbyá]]''', ***mbua***, '''guaraní oriental arxentín''' o ***mbyá**:'' de la familia [[llingües tupí-guaraní|tupí-guaraní]], subgrupu&nbsp;1. Semeyanza léxica d'un 75&nbsp;% col guaraní paraguayu. En 2002 cuntaba con unos 3000&nbsp;falantes na provincia de Misiones.
* El **guaraní occidental arxentín**, **guaraní oriental bolivianu**, ***chawuncu*** o **chiriguano**, dialeutos **chané** y **izoceño**: de la familia tupí-guaraní, subgrupu&nbsp;1. Unos 15&nbsp;000&nbsp;falantes nes provincies de Salta y Formosa.
* El **guaraní correntino** o **guaraní arxentín**: perteneciente a la familia tupí-guaraní. Faláu (xunto al castellán) por hasta un 70&nbsp;% de la población d'orixe de la [[provincia de Corrientes]](alredor de 350&nbsp;000&nbsp;persones). El gobiernu correntino decretó en [[2004]] la cooficialidá de la llingua guaraní y el so usu obligatoriu na enseñanza y gobiernu, anque entá nun foi reglamentado.
* El **kaiwá**, ***caingua***, ***caiwá*** o ***kayova***, llamáu ***pai tavyterá*** en Paraguay: de la familia tupí-guaraní, subgrupu&nbsp;1. Faláu por non más de 510&nbsp;persones na provincia de Misiones.
* El **tapieté**, **guarayo**, **guasurangue**, **tirumbae**, **yanaigua** o **ñanagua**: de la familia tupí-guaraní, subgrupu&nbsp;1, faláu por unes 100&nbsp;persones d'una aldega cercana a [[Tartagal]] en Salta.
* El **guaraní misioneru** o **xesuita** foi una antigua variedá del guaraní falada nes [[Misiones xesuites]]. Se exitinguió hacia 1800.

=== Mapudungun ===

El **mapudungun**, **araucanu**, **mapuchedungun**, **chedungun**, **mapuche** o **mapudungu**, dialeutos: ***pehuenche***, ***nguluche***, ***huilliche***, **ranquelche**: una [[llingua aisllada]] con aproximao 40&nbsp;000 a 100&nbsp;000 falantes nes provincies de Neuquén, Ríu Negru, Chubut y Santa Cruz nel añu [[2000]].

=== Aimara ===
**Aimara central**: llingua del grupu [[llingües aimaras|aimara]], falada por 30&nbsp;000&nbsp;habitantes de Jujuy, del norte de Salta, amás d'inmigrantes de punir boliviana y de Perú.

=== Llingües mataco-guaicurúes ===

Del grupu mataco o mataguayo:
* **Chorote iyojwa'ja**, **choroti**, **yofuaha** o **eklenjuy**: de la familia [[llingües mataco-guaicurú|mataco-guaicurú]], ye un idioma distintu del ''chorote iyo'wujwa''. Faláu en 1982 (nun hai datos más recién) por unes 1500&nbsp;persones nel nordeste de la provincia de Formosa.
* **Chorote iyo'wujwa**, **choroti**, **manjuy** o **manjui**: de la familia mataco-guaicurú. Cuenta con unos 800&nbsp;falantes en [[1982]],50&nbsp;% d'ellos monollingües, entemecíos colos falantes del ''chorote iyojwa'ja''. Anguaño ye faláu por apenes 400&nbsp;persones.
* **Nivaclé**, **ashlushlay**, ***chulupi***, ***churupi***, ***chulupie***, ***chulupe***, dialeutos **nivaclé de la selva** y **nivaclé del ríu**: de la familia mataco-guaicurú, cuenta con unos 200&nbsp;falantes nel nordeste de la provincia de Formosa. El términu «chulupí» y similares son peyorativos y como la pallabra "guaycurú" (qu'en guaraní significa daqué según "bárbaros") vien de los invasores guaraníes.
* **Wichí lhamtés güisnay**, ***mataco*' güisnay*, *'güisnay**, ***mataco*' pilcomayo*, o ***mataco***: de la familia mataco-guaicurú, faláu por unes 15&nbsp;000&nbsp;persones nel área del ríu Pilcomayo, provincia de Formosa. El términu «mataco» pa designar les llingües y los pueblos [[wichí]] ye peyorativu y vien de los invasores falantes de runa simi (falantes de quechua).
* *'Wichí lhamtés nocten**, ***mataco nocten***, ''nocten'', ''noctenes'' o ''oktenai'': de la familia mataco-guaicurú, faláu per alredor de 100&nbsp;persones na frontera nordeste del país, hasta la zona de Clorinda.
* **Wichí lhamtés vejoz**, ***mataco*** vejoz'' o ''vejos'', dialeutu **vejoz del Bermejo**: de la familia mataco-guaicurú. Cuenta con unos 25&nbsp;000&nbsp;falantes distribuyíos nes provincies de Chaco y Formosa. El so área d'influencia, polo xeneral, atopar al oeste de la del Toba, a lo llargo del cursu cimeru del ríu Bermejo y nel ríu Pilcomayo. Nun ye intelixible con otros llinguaxes del [[gran Chaco|Chaco]], y falar tamién en Bolivia.

Del grupu guaicurú:
* **Mocoví**, ''mocobí'' o ''mbocobí'': de la familia mataco-guaicurú. Nel añu [[2000]] había unos 4530&nbsp;falantes en Formosa, el sur del Chaco y el nordeste de la provincia de Santa Fe. Para [[2008]] la cifra pasara peligrosamente hasta 3000 o 5000&nbsp;persones.
* **Pilagá** o ''pilaca'': de la familia mataco-guaicurú, dialeutos **toba-pilagá** (''toba del Oeste'' o ''sombreru negru'') y **chaco pilagá** (''toba del Sur''): de la familia mataco-guaicurú, faláu por unes 2000 a 5000&nbsp;persones nes cuenques de los ríos Pilcomayo y Bermejo, provincies de Formosa y Chaco. En [[2004]] yera falada por 4000&nbsp;persones.
* **Qom**, ''chaco sur'', ''qom'', ''toba qom'' o ''toba sur'', dialeutos **toba del Sureste** y **toba del Norte**: del grupu mataco-guaicurú. Faláu nel añu [[2006]] por 40&nbsp;000 a 60&nbsp;000&nbsp;persones de la etnia kom'lik nel este de les provincies de Formosa y del Chaco. Distintu del toba-pilagá y del toba maskoy faláu en Paraguay. En [[2000]] yera falada por 21&nbsp;410&nbsp;indíxenes (19&nbsp;800 n'Arxentina).

=== En peligru d'estinción ===
* **Tehuelche**, ''tehuelche meridional'', ''aoniken'', ''gunua-kena'', ''gununa-kena'', ''inaquen'': de la familia [[llingües chon|chon]]. Nel censu de [[1966]] rexistráronse apenes 200&nbsp;falantes en Santa Cruz.
* **Vilela**: perteneciente a la familia [[llingües lule-vilela|lule-vilela]], y casi estinguíu. Falar unes 20 persones na [[ciudá de Resistencia]], provincia del Chaco.
* **Chaná**, llingua de la [[llingües charrúas|familia charrúa]] o charruana, que los sos idiomes sumieron escontra entamos de sieglu XIX al oeste del ríu&nbsp;Uruguái, asocediendo lo mesmo hacia 1830 al este del mesmu ríu. Sicasí, a mediaos de [[2005]] un habitante de la ciudá entrerriana de [[Nogoyá]] dio a conocer que caltenía por tresmisión oral familiar la llingua chaná, y mentó más de 250&nbsp;vocablos y frases, ente elles toles pallabres charrúas y chanás conocíes.

== Llingües estinguíes ==

Amás de les llingües indíxenes sobrevivientes, antes del contautu colos europeos y mientres dalgún tiempu mientres la [[conquista d'América]] n'Arxentina faláronse amás les siguientes llingües, que l'actualidá tán estinguíes:

* **Abipón**: de la familia mataco-guaicurú, faláu polos [[abipones]], y rellacionáu col kadiweu, nun paecen quedar falantes vivos d'esta llingua.

* **Cacán**, ''calchaquí'', ''cacano'' o **diaguita**: llingua falada polos pazioca («[[diaguita|diaguites]]»). Llingua ensin clasificar por falta d'información.

* **Chané**: de la familia [[llingües arawakanas|arawakana]], ensin clasificación de subgrupu. comparar col guana o kashika del Paraguay, o col terena de Brasil, pero dambos son distintos. Falar na provincia de Salta, hai unos 300&nbsp;años. El grupu étnicu ye llamáu izoceño, y agora fala guaraní occidental.

* **Kunza**, ''cunza'', ''likanantaí'', ''lipe'', ''ulipe'', o ''atacameño'' llingua de la etnia [[atacameña]] (lickan-amtay), estinguíu tamién en Chile. A falta de más información considérase una llingua aisllada.

* **Henia-camiare** o ''hênia-kamiare'': falada pola etnia del mesmu nome más conocida como [[comechingones]]. Nun hai elementos abondos pa establecer la so pertenencia a dalguna familia, nin ye posible intentar una reconstrucción.

* **Querandí**: llingua de los antiguos [[Pampa (etnia)|pampes]] tamién conocíos como [[querandí]]es. La so esistencia como única llingua ye especulativa. Les poques pallabres conocíes intentáronse rellacionar col puelche y con llingües chon.

* **Allentiac** y **millcayac**, llingües pertenecientes a la [[llingües huarpes|familia huarpe]] (nome que tamién suel dase a la primera), falaes otrora na rexón de Cuyo. La escasez d'elementos remanentes torga intentar una clasificación de mayor rangu.

* **Lule-toconoté**: consideráu de la [[llingües lule-vilela|familia lule-vilela]], dellos autores afirmen que ''lule'' y ''toconoté'' nun seríen la mesma llingua, falada por pueblos qu'habitaben en parte del territoriu de l'actual provincia de Santiago del Estero, y en parte migraron escontra'l Chaco a mediaos del sieglu XVII.

* **Ona**, ''aona'', ''selknam'' o ''shelknam'': de la familia [[llingües chon|chon]], estinguida na década de 1990 o na de 2000.

* **Puelche**, ''tehuelche septentrional'', ''gennaken'' o ''pampa'': llinguaxe aislláu, posiblemente con un parentescu remotu coles llingües chon. [[Rodolfo Casamiquela]] trabayó colos sos postreros falantes a mediaos del sieglu XX.

* **Yagán**, ''yámana'' o ''háusi-kúta'' (tamién ''yaghan'', ''yagán'', ''yagana''): llingua falada polos aboríxenes de les zones mariniegues meridionales del archipiélagu fueguino. Escastar na Arxentina a entamos de sieglu XX, anque se caltienen un gran diccionariu ellaboráu por [[Thomas Bridges]] y delles importantes pallabres na toponimia como [[Ushuaia]], Lapataia, [[Tolhuin]], etc. Queda solamente una falante nativa en Chile, [[Cristina Calderón]].

* El **guaraní misioneru''' falar nel área y tiempu d'influencia de les misiones xesuites, ente 1632 y 1767, sumiendo definitivamente escontra 1870, pero habiendo dexáu importantes documentos escritos.

## Ver tamién
* Demografía d'Arxentina
* Indíxenes n'Arxentina
* Inmigración n'Arxentina

## Referencies

## Enllaces esternos
* Academia Arxentina de Lletres.
* Real Academia Española
* Asociación de Centros d'Idiomes.
* Español n'Arxentina .
* Asociación Dante Alighieri de Buenos Aires.