Inglés d'Estaos Xuníos

L**'inglés d'Estaos Xuníos** (n'inglés *American English* o *U.S. English*) ye'l grupu de dialeutos y acentos del idioma inglés que se falen nos Estaos Xuníos d'América. Envalórase que cuasi dos tercios de los falantes nativos del inglés viven nos Estaos Xuníos. Los dialeutos d'Estaos Xuníos son bien paecíos a los de Canadá.

L'usu del inglés n'Estaos Xuníos heredóse de la colonización británica. La primer folada de colonos de fala inglesa llegó a América del Norte nel sieglu XVII. Nesi tiempu, había tamién nel continente falantes de neerlandés, francés, español, alemán, suecu, escocés, galés, irlandés, gaélicu escocés y finés, y diversos idiomes indíxenes americanos.

## Fonoloxía

De munches maneres, comparáu col inglés del Reinu Xuníu, la fonoloxía del inglés d'Estaos Xuníos considérase más conservadora. Dellos acentos distintivos pueden atopase na Mariña Este (por casu: en Nueva Inglaterra Oriental y Nueva York), en parte porque estes rexones taben en contautu con Inglaterra y asonsañaben variedaes prestixoses de la metrópolis inglesa nel momentu que estes variedaes diben sufriendo cambeos. Munches comunidaes de la Mariña Este esistieron nel so allugamientu actual más tiempu qu'otres. Sicasí, la fala del interior del país y l'amiestu de diversos dialeutos británicos, irlandeses y escoceses crearon una nueva base llingüística bien homoxénea qu'anició al típicu inglés d'Estaos Xuníos.

Na mayoría de la fala inglesa n'Estaos Xuníos, pronúnciase la R en posición final de sílaba y ante pausa (*aRt* y *sisteR*). Nel sieglu XVII, la pronunciación *rótica* (con -r final y postvocálica) yera entá mayoritaria n'Inglaterra, especialmente al norte, al oeste y, obviamente, tamién n'escocés ya irlandés, dialeutos que pesaron enforma na formación del inglés d'Estaos Xuníos. Yá dende'l sieglu XVII, los dialeutos del sureste d'Inglaterra empezaben a vocalizar esa R postvocálica y la so espansión foi bien rápida n'Inglaterra. Pero la presencia n'Estaos Xuníos del elementu irlandés y escocés, xunto con fales ingleses septentrionales, onde la R caltiénse, aseguró'l caltenimientu de la consonante en casi tol inglés d'Estaos Xuníos.

Sicasí, aquellos acentos de la mariña atlántica, más permeables a la norma culta inglesa, como Nueva York, Nueva Inglaterra y delles rexones al sur de EE.&nbsp;UU., siguieron la innovación de la metrópolis y enmudecieron o vocalizaron la -r non prevocálica, de cuenta que *sister* articúlase como *sista* y *art* tien una *a* allargada, pero ensin el soníu de la -r, como *aat*. Anguaño, la influencia del inglés d'Estaos Xuníos xeneral nos medios de comunicación, que caltién la rótica, ta causando la recuperación de la -r nos dialeutos atlánticos.

Hubo otros cambeos nel inglés británicu dende'l sieglu XVII que nun se pueden ver n'Estaos Xuníos na actualidá:

Per otru llau, hubo cambeos n'Estaos Xuníos que nun se pueden ver nel inglés británicu nin na fala internacional:

Na mayor parte de EE.&nbsp;UU. el fonema históricu d'inglés /ɒ/ ye inesistente, y sustitúyese siempres pol fonema /ɑ/. Esto ye, que pallabres como *f*'a**ther'' and ''b**o**ther'', con vocales bien estremaes nel inglés británicu, pronunciar cola mesma vocal n'Estaos Xuníos.

== Ortografía ==
Nel añu 1828, el primer diccionariu del usu d'[[Estaos Xuníos]] foi publicáu pol norteamericanu [[Noah Webster]]. Nel so diccionariu incluyó delles suxerencies pa reformar la ortografía inglesa. Munches de los sos encamientos fueron adoptaes. Esta ortografía tamién s'utiliza en territorios que fueron o entá siguen siendo colonizaos per Estaos Xuníos ([[Liberia]], [[Filipines]], [[Paláu]], [[Islles Vírxenes de los Estaos Xuníos]], [[Samoa Americana]], [[Guam]] y [[Islles Marianes del Norte]]). Al otru llau del [[océanu Atlánticu]] adoptaron otres reformes ortográfiques que nun s'usen nos Estaos Xuníos, pero en [[Canadá]] siguen más o menos les regles britániques.

Dellos exemplos de diferencies na ortografía (con unos exemplos de diferencies léxiques incluyíos):
* Les pallabres terminaes en **-or** y les sos derivaes. Como ''col**or***, ''col'''or'''ful'', ''col'''or'''less''; ''succ'''or''';'' ''fav'''or***, *fav*'or**ite''; ''harb**or***, ''harb'''or'''s;'' ''neighb'''or,''' neighb'''or'''s, neighb'''or'''hood;'' ''behavi'''or***, *behavi*'or**al;'' y ''hon**or**, hon**or**s, hon**or**ing, hon**or**ed, hon**or**ary, hon**or**able,'' ente otres. Na ortografía británica y la de los demás países de fala inglesa, **-our**. **ESCEICIONES:** ''h**our*** y ''glam'''our***, que s'escriben asina inclusive na ortografía d'Estaos Xuníos.

* Les pallabres terminaes en **-er**. Como *cent*'er***, ''met'''er***, *lust*'er***, ''sab'''er***, *och*'er**,'' ''mit**er**,'' ''theat**er***,'' louv'''er''', somb'''er''', meag'''er''', calib'''er''', reconnoit'''er''', macab'''er''', lit'''er''', scept'''er*** y *fib*'er***. Tamién aplica pal verbu ''cent'''er*** y les sos conxugaciones (*cent*'ers**, cent**ered**, cent**ering***). Nos demás países, '''-re***.* *'NOTA:** Les pallabres ''fev**er**, minist**er**, tend**er**, oyst**er,** numb**er**, filt**er**, monst**er**, chapt**er**, powd**er**, ent**er**, off**er**, memb**er**, sob**er**, lett**er**, prop**er**, disast**er**,'' y los meses ''Septemb**er**, Octob**er**, Novemb**er** y Decemb**er*** escríbense asina en toles variaciones ortográfiques del idioma inglés.

* Les pallabres terminaes en '''-og'''. Como ''dial'''og***, *monol*'og***, ''epil'''og''','' ''demag'''og***, *prol*'og**,'' ''añal**og,** travel**og*** y ''catal'''og***. La manera d'escribir estes pallabres nos demás países anglofalantes ye **-ogue**.
* Utilícense los sufixos **-ize** y **-yze** en verbos y pallabres derivaes d'estos. Como *organ*'ize*** y les sos derivaes ''organ'''ization''', organ'''ized''', organ'''izing''', organ'''izer'''; añal'''yze''', paral'''yze''', catal'''yze'''; amorth'''ize''', amorth'''ization'''; visual'''ize''', visual'''ization'''; social'''ize''', appet'''izer''', llegal'''ize'''; immun'''ize''', immun'''ization'''; critic'''ize''', author'''ize*** y *author*'ization***, ente munches otres. Los canadienses tamién apliquen esta regla ortográfica. Nos demás, toes estes pallabres escribir con S en cuenta de Z. ('''-ise''', '''-yse''' y los sos derivaos)
* Los verbos ''crysta'''lize***, *an*'y**sthet**ize***, ''tranqui'''lize*** y *col*'orize***. En [[inglés canadiense]] estes pallabres escríbense ''crysta'''llize***, *an*'ae**sthet**ize***, ''tranqui'''llize*** y *col*'ourize***. Nel británicu, la norma más común alredor del mundu, ''crysta'''llise***, *an*'ae**sthet**ise***, ''tranqui'''llise*** y *col*'ourise***.
* Les conxugaciones de los verbos '''de dos sílabes y''' '''que la so última lletra ye L''' y pallabres derivaes d'ellos, a diferencia de la ortografía británica, escríbense '''con una sola L'''. Como ''cance'''ling***, *cance*'led,** cance**lation***; ''trave'''ler***, *trave*'ling***, ''trave'''led***. El motivu ye **porque la sílaba tónica nestos verbos ye la primera** (***can'''cel'', ***tra**vel''). Casos similares son ***mo*'del, **sig**nal, **di**al, **tun**nel, **re**vel, **fun**nel, **qua**rrel, **la**bel, **gru**el, **y**qual, **shri**vel, **fu**el, **ca**rol, **to**tal, **spi**ral, **ba**rrel, **snor**kel, **mar**vel,* indicada la sílaba tónica en toos ellos. *'ESCEICIONES:** Les pallabres ''contro**lling***, ''contro'''lled*** y *contro*'ller;*** o ''patro'''lling*** y *patro*'lled*** escribir con dos L inclusive n'inglés d'[[Estaos Xuníos]], por tar l'acentu de toes estes pallabres alcontráu na última sílaba nes pallabres orixinales: ''con'''trol*** y *pa*'trol***.
* La regla enantes esplicada tamién aplica pa '''axetivos comparativos y superlativos que la so última lletra ye L''', como ''crue'''ler*** *(than)* y *(the)* *crue*'lest***. L'axetivu orixinal, ya indicada la sílaba tónica, ye ***cru**el''. 
* La esplicación anterior tamién aplica pa ''worshi**ping***, ''worshi'''ped***; *kidna*'ping**, kidna**ped**;'' y ''progra**ming***, ''progra'''med***. Na ortografía d'Estaos Xuníos, eses consonantes nun s'escriben doblemente. Los verbos n'infinitivu, cola sílaba acentuada indicada, son ***wor'''ship, '''kid'''nap;'' y ***pro**gram'' n'inglés d'[[Estaos Xuníos]].
* Los verbos ''en**roll***, ''dis'''till***, *in*'still***, ''ful'''fill''', a'''ppall*** y *en*'thrall***, ente otros, escribir con doble L nesta modalidá del inglés. Nes demás, con una sola L. '''ESCEICIONES:''' Los verbos ''con'''trol*** y *pa*'trol***, que s'escriben con una sola L inclusive n'inglés d'[[Estaos Xuníos]]. Toos estos verbos, al conxugase en pasáu, xerundiu y participiu, escribir con doble L en toles modalidaes del inglés (''enr'''olling***, *enr*'olled***, etc.). Nel casu de la tercer persona del singular en presente simple (''she'', ''he'' o ''it''), escribir según la modalidá (''enr'''olls*** n'inglés d'Estaos Xuníos; *enr*'ols*** n'inglés británicu, canadiense y los demás países de fala inglesa). El mesmu criteriu aplica pa sustantivos derivaos d'estos verbos (''enr'''ollment*** na ortografía d'Estaos Xuníos; *enr*'olment*** nes ortografíes británica, canadiense y demás países de fala inglesa).
* Les pallabres ***practice*** y ***license*** '''escribir de la mesma manera, ensin importar si referir al sustantivu o al verbu'''. A diferencia de la ortografía británica, en qu'estremen a los sustantivos (escritos con S) de los verbos (con C)***.*** '''Otres diferencies d'ortografía particulares:''' Les pallabres ''def'''ense,''' pret'''ense*** y *off*'ense***. Nos demás países, estos trés pallabres escribir con C en cuenta de S. Per otru llau, los axetivos ''offen'''s'''ive'' y ''defen'''s'''ive'', derivaes de les enantes mentaes, escribir con S en cualquier variedá del inglés. '''ESCEICIÓN:''' El sustantivu ''advi'''ce***, pronunciáu /əd'vaɪ**s**/ y el verbu *advi*'se***, que se pronuncia /əd'vaɪ'''z'''/, escribir de forma distinta en cualquier modalidá del inglés pola pronunciación distinta d'estos dos pallabres.
* Dellos verbos son clasificaos como '''regulares'''. '''EXEMPLOS:''' ''leap'''ed''','' ''spell'''ed''','' ''llean'''ed''','' ''kn'''ee'''l'''ed***, *dream*'ed***, ''misspell'''ed''','' ''learn'''ed***, *burn*'ed***, ente otros casos. N'inglés británicu, canadiense y demás países de fala inglesa, escríbense ''leap'''t''','' ''spel'''t''','' ''llean'''t''','' ''kn'''y'''l'''t''','' ''dream'''t''', misspel'''t''', learn'''t''', burn'''t***, polo que se clasifiquen como irregulares.
* Les feches esprésense predominantemente nel formatu ***mes-día***. **EXEMPLU:** *July 4* o *July 4th*, tamién aplicáu en inglés canadiense. El formatu más comúnmente utilizáu nos demás países de fala inglesa ye *día-mes*.
* **Se** **añade puntu en cualquier abreviatura**. **EXEMPLOS:** *a*'.**m**.***, ''p'''.'''m'''.***, *Mr*'.**, Mrs**.**, Ms**.**, St**.**, Ave**.**, Dr**.***, ente otres. Tamién se fai esto na ortografía canadiense. Esti signu omitir na ortografía británica. A éstes a el [[Puntu (puntuación)|puntu final]] nun enunciáu o l'usáu nuna abreviatura llámase-y ***period*** en dambes modalidaes norteamericanes, a diferencia del nome británicu ***full stop***.
* Al respective de la pronunciación, ye [[Acentu róticu y non rótico|rótica]]. Esto ye, '''la lletra R''' '''pronúnciase''' '''claramente''' '''en cualquier posición'''. '''EXEMPLOS:''' La pallabra ''wat'''er*** dizse /'waɾ**əɾ**/, *c*'or**n'' pronúnciase /'k**ɔ:ɾ**n/, la manera como la xente d'Estaos Xuníos pronuncien ''th**dir**d'' ye /'θ**ɜɾ**d/, y la manera en que dicen ***ar*'chitect* ye /**a:ɾ*'kiˌtɛkt/. Esta pronunciación clara de la R tamién s'aplica n'otres variedaes del inglés, como na fala de Canadá, Les Bahames, Barbados, India, Paquistán, Escocia ya Irlanda (tantu en la República como n'Irlanda del Norte).
* **La lletra T** (ensin importar si son una o dos) **pronúnciase /r/** **si esta lletra atopar ente dos soníos vocales y en sílaba non acentuada. EXEMPLOS:** *be*'tt**er'' pronúnciase /'bɛ**ɾ**əɾ/, a**tt**itude dizse /ˈæ**ɾ**ɪˌel to:d/ y la manera de dicir ''pota**t**o'' nesta modalidá del inglés ye /pə'tei**ɾ**ou/. Esta pronunciación particular de la lletra T tamién aplica na fala de [[Canadá]], [[Nueva Zelanda]] y [[Australia]], y tase volviendo bien común na pronunciación estándar d'esti idioma.


Hai delles pallabres na ortografía d'[[Estaos Xuníos]] que tamién s'utilicen nel [[inglés canadiense]].



== Vocabulario ==
Estaos Xuníos dio al léxicu inglés miles de pallabres, significaos y frases. Dellos miles úsense agora nel inglés faláu internacionalmente; sicasí, otres morrieron poco tiempu dempués de la so creación.

=== La creación d'un léxicu d'Estaos Xuníos===
El procesu de creación de nueves pallabres empezó asina los colonos empezaron a tomar emprestaos nomes de la flora, fauna y topografía de los [[idiomes indíxenes]]. Exemplos de tales nomes son ''opossum, raccoon'' ([[mapache]]), ''squash'' (calabaza) y ''moose'' ([[Alces alces|alce]]), d'orixe [[algonquino]]. Otros préstamos d'estes llingües, como ''wigwam'' o ''moccasin'', describen oxetos d'usu común ente los indíxenes de la rexón. Los idiomes d'otres naciones colonizadores tamién contribuyeron al léxicu d'[[Estaos Xuníos]]: por casu, ''cookie'' ([[galleta]]), ''cruller'' y ''pit'' ([[carozo]] o "güesu" d'una fruta), del [[Idioma neerlandés|holandés;]] ''levee, portage'' y (probablemente) ''gopher'', del [[idioma francés|francés;]] ''barbecue'' ([[Parrillada|barbacoa]]), ''stevedore'' ([[estibador]]), del [[idioma español|español.]]

Ente amestar más tempranes y notables del inglés regular al vocabulariu d'[[Estaos Xuníos]], que daten de los primeros díes de la colonización hasta principios del sieglu XIX, esisten términos que describen les carauterístiques del paisaxe americano: por casu, ''run, branch, fork, snag, bluff, gulch, neck'' (de los montes), ''barrens, bottomland, notch, knob, riffle, rapid[s], watergap, cutoff, trail, timberline'' y ''estrema.'' Pallabres yá esistentes tales como ''creek, slough, sleet'' y –nun usu posterior– ''watershed'' recibieron nuevos significaos, desconocíos na metrópolis.

=== Nueves pallabres orixinaries d'Estaos Xuníos===
Munches pallabres que son entendíes per tol mundu anglofalante son orixinaries d'[[Estaos Xuníos]], por casu:
* ''[[O.K.]],'' que quier dicir "d'alcuerdu / vale", "bonu" o "suficiente"; úsase como interxeición, axetivu y alverbiu.
* ''Belittle,'' "despreciar".
* ''Gerrymander,'' "aprovechase de les divisiones y los distritos nunes eleiciones".
* ''Blizzard,'' "gran nevada".
* ''Teenager,'' "adolescente", que ta en "la edá de los ''teen''" (de 13 a 19 años) en referencia a los númberos terminaos en ''-teen'' n'inglés.

Amás, debíu al contautu colos sos vecinos de [[Hispanoamérica]], l'inglés d'Estaos Xuníos y Canadá suel usar munchos préstamos d'orixe hispanu nel so léxicu.

=== Pallabres que yá nun s'usen fuera d'Estaos Xuníos ===
Hai una cantidá de pallabres antigües d'orixe inglés que yá nun s'usen fuera de los Estaos Xuníos y anguaño considérense "inglés d'Estaos Xuníos", por casu:
* ''fall'', lliteralmente "cayida", significa coles mesmes "seronda" nos Estaos Xuníos, por cuenta de la cayida de les fueyes de los árboles mientres la estación de la seronda. Nel Reinu Uníu, dizse ''autumn'' (pallabra tamién conocida nos Estaos Xuníos), cognáu de la pallabra asturiana ''otoñu''.
* ''gotten'', en cuenta de ''got,'' participiu pasáu de ''to get,'' que quier dicir "llograr", "consiguir", "sacar" y tamién "recibir".
* ''creek'' ye una pallabra pa dicir "quebrada" o "regueru". Ye más pequeñu qu'un ríu. 

Amás, la manera [[suxuntivu]] ye un pocu más usáu nel inglés d'[[Estaos Xuníos]]: ''He insisted that his daughter's first name **be** changed'' en cuenta de ''He insisted that his daughter's first name **should be*' changed*.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Los soníos del inglés d'Estaos Xuníos - Universidá d'Iowa
* 
* Frases idiomátiques del inglés d'Estaos Xuníos
* Vocabulariu básicu d'inglés americanu coles sos llocuciones