Barakaldo

**Barakaldo** ye una ciudá y conceyu asitiáu nel territoriu históricu y provincia de Vizcaya nel País Vascu (España). Ta allugáu na contorna non oficial del Gran Bilbao, na marxe izquierda de la ría del Nervión. Ye'l conceyu vizcaín más habitáu dempués de Bilbao y el cuartu vascu por detrás de les capitales de provincia al tener 100.228 habitantes (nel añu 2015). La so denominación histórica ye anteiglesia de San Vicente de Barakaldo.

El conceyu creció al traviés de la industrialización, col desorde urbanísticu qu'ello provocó, pasando de ser d'un pueblu rural a una ciudá industrial y de servicios, surdiendo distintes zones estremaes dependiendo de la so actividá económica.

A pesar de considerase un conceyu urbanu de sector servicios y homoxéneu, entá perduren eses zones: una ye l'área exindustrial de les riberes de los ríos y de les vegues d'Allampo y Galindo, qu'hasta mediaos de los años 1990 fueron barrios degradaos, que gracies a distintes actuaciones urbanístiques refixéronse o tán en procesu. Otra zona inclúi'l cascu urbanu, con una gran densidá de población y asitiada cerca de l'antigua área industrial pero a mayor altor; la so actividá económica dende la industrialización basóse nel sector servicios. El centru subdividir na *Zona Centro* (San Vicente de Barakaldo) y la *Zona de [[Cruces (Barakaldo)|Cruces]]*, esta postrera con una estensión muncho más pequeña, yá que ta asitiada nuna fastera o montículo. Con una altitú media más alta y menos poblada, anque con muncha más estensión, atópase l'área rural, allugada nes contornes al oeste y sur del conceyu, na que se llevó a cabu nos últimos años un importante desarrollu urbanísticu; dicha zona inclúi dellos pequeños barrios (Gorostiza, Les Delicies, Zubileta...), montes (Apuco, Argalario...) y el valle d'El Regatu (*Mendierreka*, *Mezpelerreka* o *Errekatxo*); en tiempos esta área yera inclusive mayor al pertenecer a Barakaldo el conceyu d'Alonsotegi hasta principios de los años 1990.

Anque históricamente la economía baracaldesa sostener na industria siderúrxica que'l so estandarte, AHV ("Altos Fornos de Vizcaya"), yera base de la economía de tola Marxe Izquierda, dende los años 2000 la economía de la ciudá basar nel sector servicios, principalmente nel turismu (cola feria de muestres BEC), el comerciu y el ociu (colos centros comerciales MegaPark Barakaldo y Max Center), lo que contribuyó a la meyora de les comunicaciones con pueblos y ciudaes d'alredor.

Nel aspeutu deportivu, esisten diversos conxuntos de fútbol, balonmano, ciclismu y otros deportes. Los más conocíos son el Barakaldo Club de Fútbol, que llegó a xugar la promoción d'ascensu a Primer División nos años 1950; el Club Balonmano Barakaldo, que llegó a xugar na lliga Asobal; y el Balonmano Zuazo Femenín, xubíu na temporada 2007-2008 a la máxima categoría nacional y que dende la temporada 2012-2013 ta afitáu en dicha categoría.

Lleven el nome de Barakaldo una ciudá de Guinea Ecuatorial, una llocalidá del conceyu de Santu Domingu (Cuba), una llocalidá del conceyu de Matamoros nel estáu de Coahuila, Méxicu, según una cai nes llocalidaes de Madrid, Eibar y Torredelcampo.

## Etimoloxía y toponimia
Según Manuel Azcárraga, el nome de Barakaldo provendría de les pallabres n'eusquera *baratz* ('güerta') y *alde(a)* ('zona'). Barakaldo significaría n'asturianu 'Zona de güertes'. El nome de *Baratzalde* diría camudando fonéticamente col pasu del tiempu hasta llegar al actual Barakaldo.

Esisten teoríes qu'apunten a otros oríxenes. Por casu, créese que la primer parte (*Bara*) provién de *Ibar(ra)* ('vega'), que por dexeneración pudo perder el so *i* inicial. Al respeutive de la segunda parte (*kaldo*), hai quien cunta que deriva direutamente del castellanu *caldu*, anque lo más probable, según esta teoría, ye que seya una dexeneración del vocablu *galdua* ('perdíu'). Por tanto, Barakaldo significaría 'Ibar galdua', o lo que ye lo mesmo, 'la vega perdida'. Carlos de la Plaza coincidía en señalar que *Bar-* provendría de *ibar*, y *-aldo* de *alde*, pero añadía amás el lexema *cai* (*kai(a)*): 'muelle'; interpretando'l nome como 'muelle de la zona de la vega'. L'escritor local Carlos Ibáñez refuga esta interpretación, aduciendo que na Marxe Izquierda del Nervión al altor de Barakaldo nun habría muelles en dómines anteriores a l'apaición del nome. Pela so parte, Ibáñez apunta una posible rellación ente'l nome de Barakaldo y les pallabres *barakulloa*, *barakulua* o *barekukuilo*: 'cascoxu'. Otra teoría pon l'orixe de Barakaldo nes llingües céltiques, derivando nestes teoríes de la pallabra céltica Baraec, refiriéndose al bracu, xabalín o a una divinidá céltica siendo "aldo” una terminación llatinizada nada descartable teniendo en cuenta los nomes con orixe celta na zona.

La Real Academia de la Llingua Vasca como academia de la llingua nun da etimoloxíes de topónimos pola razón de que ye bien delicáu a la d'interpretar los posibles significaos, anque paez claro que la terminación *aldo* vien del eusquera *alde* («zona»). L'académicu Irigoyen, que tien una obra estensa alrodiu de la toponimia del País Vascu, ye de la idea de que Barakaldo y Aracaldo ye lo mesmo.

### Nome oficial
Por alcuerdu del plenu del conceyu camudó'l nome del conceyu de **Barakaldo** a **Barakaldo**. Dichu cambéu foi oficial por resolución de 21 de mayu de 1986, del "Direutor de la Secretaría Xeneral Téunica del Gobiernu del País Vascu", publicada nel BOPV de 2 de xunu del mesmu añu. 

Barakaldo ye una de les anteiglesias que conformen la llamada tierra llana de Vizcaya por ello la denominación completa del nome del conceyu fai referencia al santu al que la so parroquia orixinal ta consagrada, nesti casu a San Vicente, polo que la so denominación orixinal ye la de San Vicente de Barakaldo.

### Xentiliciu
El xentiliciu de Barakaldo en castellán ye **baracaldés** y **baracaldesa**. El xentiliciu n'eusquera ye *barakaldar(ra)*, anque ta más popularizáu'l términu incorreutu de *barakaldotarra*. Barakaldo ye conocida como la llocalidá industrial» pola gran cantidá de fábriques qu'hubo antaño, derivándose'l llamatu o xentiliciu de "los fabriles" pa los sos habitantes.

## Escudu
L'escudu Heráldicu de Barakaldo lleva nel cuartel cimeru dos llobos de sable pasante con dos talos corderos na boca y sobre un árbol de sinople con cruz natural, como'l escudu de Vizcaya. El fondu ye azul. Los raigaños del árbol tópense soterraes sobre tierra de color natural. El segundu cuartel partíu, tien na diestra dolce cañones o ferrones que representen a caúna de Casar-Torre o Funcionales de: Ayala, Aranguren, Bengolea, Beurco, Retuerto, Irauregui, Susunaga, Zuazo, Larrea, Llanu, Luchana y Lurquizaga. Cola unión d'estos barrios formó la Anteiglesia de San Vicente de Barakaldo. Na siniestra, sobre doráu fondu, lleva dos llobos de sable pasantes con corderos blancos. Esti escudu preséntase, polo xeneral, orlado de fueyes de carbayu y coronáu pela cabeza d'un ánxel con colores naturales.

L'ánxel que corona l'escudu ye n'honor a Ángel Bitoritxa y Beurko, un neñu que se autoinmoló p'asesinar a soldaos franceses mientres la Guerra de la Independencia Española al faer esplotar la ermita de San Bartolomé que sirvía como improvisáu polvorín p'aprovir al reten de guardia. Dellos meses dempués, en xunta celebrada nel maltrecho conceyu axuntó la corporación, y a propuesta de don Benito de Zabala, apoderáu por Barakaldo nes Xuntes Xenerales de Guernica, alcordóse que:

A destacar que nun tien bandera oficial, sicasí'l conceyu utiliza nel so pendón una con fondu burdeos col escudu del conceyu nel centru de enseñar. Tamién s'utilizó una similar de color coloráu.

## Xeografía física

### Allugamientu
Barakaldo atópase na contorna del Gran Bilbao, concretamente na marxe izquierda de la ría del Nervión, d'enclín urbanu ya industrial. De siguío amuésense los conceyos colindantes con Barakaldo:



Estes llendes tán referenciaos pelos ríos y sierres de la zona, correspondiendo una parte a Barakaldo y la otra a la llocalidá pola que delimita. De siguío amuésense les llendes xeográfiques del conceyu:



### Hidrografía
Cuatro ríos bañen el territoriu de Barakaldo, que faen de frontera natural cola mayoría de conceyos estremeros:
* Castaños, que surde na sierra Sasiburu, concretamente nel monte Eretza en Güeñes, y baxa escontra Barakaldo hasta'l barriu d'El Regatu, pa dempués recoyer les agües del regueru Granada y ende xunise al Galindo formando la cuenca de la Castañales-Galindo.
* Galindo (o *Gariondo*) que desagua en ría del Nervión nel barriu de Desiertu (*Desertu*).
* Cadagua, que, procedente del Valle de Mena en Burgos, marca la llende con Bilbao y desagua na ría del Nervión en Burceña.
* Nervión, que percuerre'l conceyu polos barrios de Burceña, Luchana y Desiertu.
D'ente los banzaos, llagos y banzaos destaquen pol so mayor tamañu El Regatu (*Etxebarri* o *Urdandegieta*) y el de Gorostiza, dambos sobre'l ríu Castaños (cuenca Castaños-Galindo) y construyíos pa usu industrial, el primeru llamáu "banzáu vieyu" y el segundu "banzáu nuevu".

Otru banzáu de menor tamañu ye'l de Azcueta (*Azkueta*), próximu al barriu de Santa Águeda (*Santa Ageda*) nun pequeñu regueru qu'arrama al Cadagua. Otros pequeños banzaos o regueros que van parar nos ríos que pasen pol conceyu son, por casu, el banzáu Loiola (*Oiola*) que dende la fastera noroeste del Mendibil (llende col Valle de Trápaga) desagua nel ríu Castaños o'l regueru Nocedal que dende la sierra Sasiburu desagua nel Cadagua en pasando por Güeñes. Curiosamente'l banzáu Loiola ta nel conceyu del Valle de Trápaga pero pertenez al Conceyu de Barakaldo y dende él dacuando suminístrase agua a los conceyos de Barakaldo, Alonsotegui y Sestao siempres que los sos niveles sían aptos pal consumu sustituyendo al banzáu de Ullíbarri-Gamboa (habitual suministrador d'agua potable a gran parte de Vizcaya y Álava).

### Orografía

El so relieve ye relativamente onduláu con montes de pequeñu altor, toes elles asitiaes nel sur del conceyu, ente les que destaquen el Apuco (*Apuko/Ganeroitz*) (561 m), Argalario (514 m), Peñes Blanques (*Haitz Zuriak*) (469 m), Tellitu (462 m), Sasiburu (459 m) y Arroletza (454 m) anque tamién el nome de Sasiburu toma tola sierra al que pertenecen toos sacante'l Argalario (este ta nos montes de Triano). Amás, tamién pertenecen a Barakaldo una parte del monte Mendibil (549 m) y Burzako (450 m), nos montes de Triano, anque'l so visu ta asitiada nel Valle de Trapaga.

Hai de solliñar que la carretera d'accesu a Argalario-Mendibil ye la carretera totalmente asfaltada más alta de la zona del Gran Bilbao; y non solo eso, sinón qu'amás tien doble aguada asfaltada (polos barrios de Retuerto y Bengolea en Barakaldo y pol barriu de Larreineta nel Valle de Trápaga).

### Clima
El clima ye típicu vizcaín, con nidios branos, iviernu enllargáu y bon seronda por cuenta de la so clima oceánicu. La so temperatura medio añal ye de 14&nbsp;°C ente un mínimu añal de 8&nbsp;°C y un máximu de 18&nbsp;°C. Los vientos dominantes son de componente NON y les precipitaciones algamen una media añal de 1211,4 m/m.

## Historia

### Oríxenes
Los nicios más antiguos de presencia humana atópase na llamada Cueva de los Mosquitos nel barriu d'El Regatu, nésta atoparon restos dataos nel epipaleolítico, hai unos 10.000 años.

Los autores coinciden en que los empiezos de la hestoria de Barakaldo habría qu'asitialos nes actividaes béliques de los cántabros y les sos lluches colos romanos y les tribus vecines. L'historiador Pliniu'l Vieyu asitiaba la rexón de les nueve ciudaes de los cántabros al oeste del Nervión (posible frontera natural ente cántabros y autrigonos), ente les que podría tar incluyíu Barakaldo, por ser bañáu pola ría na so marxe izquierda nuna zona bien próxima a la so salida al mar.

El primer nucleu de población importante tuvo de formase na desaguada del ríu Galindo al ser base d'un centru de producción comercial y portuaria d'actividá estraordinaria. Esti nucleu, que nun cuntaba con más de 50 cases, convertir en anteiglesia al establecese la organización eclesiástica del territoriu, dempués de la evanxelización del país, organización que tenía la so base nes xurisdicciones respeutives de los conventos xurídicos romanos.

Según escribi Lope García de Salazar nel so llibru Les Bienandanzas y Fortunes: *"la tierra de Varacaldo ye d'antigüedá de tiempu ynmemorial"*. Sicasí, el primer documentu conocíu que fai referencia a Barakaldo data del añu 1051, y ye la carta de donación del Monesteriu de Axpe de Busturia a San Millán de la Cogolla que faen los condes de Vizcaya Don Íñigo y Doña Toa. Nesa carta mentar al Señor Lope Velázquez (en dellos testos Blázquez o Blascoz), qu'ostentaba'l títulu de Señor de Barakaldo. En 2009 el conceyu dio por bonos estos fechos y llanzó una campaña pa espublizar los 900 años del conceyu.

### Edá Media
Barakaldo yera nel sieglu XIII un pueblu agrícola, pero sobremanera, por cuenta de la so situación privilexada cercana a la zona minera de Triano y a los sos ríos Cadagua, Castaños y Galindo, podía dar salida per tierra y per mar a los productos mineros que se llograben na zona, amás esos ríos sirvíen pal llabor de llimpieza y temple. Puesto que axuntaba les condiciones aparentes, y dellos pueblos vecinos nun podíen dedicase a ello, la salida del mineral de la zona pasaba por esti pueblu, lo que causó la esistencia de munchos molinos y ferreríes na zona d'El Regatu y na zona d'Iráuregi.

Cuando nel añu 1300 promulgóse la carta puebla de Bilbao, el comerciu baracaldés salió perxudicáu en favor del de la capital, y cuando se promulgó la de Portugalete, ventidós años dempués, siguíen ameyorándose los derechos de la capital en perxuiciu de los de les anteiglesies. Amás, y según avanzaba nel tiempu, Barakaldo siguió enfrentándose a Bilbao por motivos económicos y comerciales, anque bien ye ciertu que nun podía competir con ella nin coles villes. Aun así, les xentes esforciar pa consiguir el so puestu d'importancia na zona. Equí puede trate la nacencia de la tradición industrial y comercial que tenía la anteiglesia, llegando a algamar un importante grau de desarrollu.

A mediaos del sieglu XIV destaca la fundación de la Anteiglesia de San Vicente, concretamente nel añu 1340, por Sancho López de Barakaldo, Lope Gonzalo de Zorroza y Galindo Retuerto, a terceres partes, desmembrándose de la de Santa María de Erandio ensin dulda por causes del peligru de vadear, en tiempu d'umbaes, el brazu de mar que promediaba.

Nel tercer periodu del sieglu XIV (añu 1366) Barakaldo se desmembró de les Encartaciones (a les que pertenecía pola so vinculación al Valle de Somorrostro) y, por privilexu del conde Don Tello de Trastámara, incorporar a la Merindad de Uribe. Abandonó'l fueru propiu d'aquelles y optó pol de Vizcaya, pasando a formar parte del Señoríu (lo que los demás pueblos encartaos tardaron cuatro siglos en faer), dexando de ser conceyu y naciendo como anteiglesia.

### Edá Moderna
Les primeres ferrerías establecer nos montes, cerca de los criadorios de minerales y de los montes que-yos suministraben la lleña. L'agua namái s'utilizaba pa llimpieza y temple. Por eso, los meyores ferrerías tuvieron d'establecese ente'l ríu Cadagua, el Nervión y el Galindo, tierra de Barakaldo. El fechu más importante d'estos años fueron les rivalidaes y lluches sosteníes ente bilbainos y baracaldeses, por cuestión de franquicies, competencies marítimes y comerciales, y pola participación de la anteiglesia nes agresiones de la villa, que remataron nuna llamada batalla de Retuerto, similar a que les que llibraron en tol territoriu vizcaín los banderizos, y na cual salieron trunfantes los baracaldeses.

Cuando s'empecipia'l desarrollu industrial en Vizcaya, empezaron a tener gran importancia les ferreríes, y les de Barakaldo ellaboraben el mineral de fierro estrayíu de la zona de Triano (yeren bien importantes les mines de Somorrostro). Pero nuevamente les envidies y disputes comerciales afectaron a Barakaldo. Non solamente yeren Bilbao y les villes; tamién surdieron continuos conflictos colos conceyos de San Salvador del Valle, Santurtzi y Sestao (que formaben el llamáu *Grupu de los Trés Conceyos*), que s'oponíen a esa esplotación a pesar de tener Barakaldo la ejecutoria pa esplotación del mineral de Somorrostro tomándo presu y multando a quien esplotara esa zona ensin el so permisu. Tres diverses presiones, incluyendo una denuncia formal per parte de Barakaldo nes Xuntes Xenerales de Guernica nel 1664, a la fin namái-y quedaron a Barakaldo los llabores de carga y descarga de los minerales.

### Edá contemporánea
La Guerra de la Convención supunxo la invasión francesa de Vizcaya en 1794, el reclutamiento de tropes en tola provincia, y finalmente la retirada francesa cola Paz de Basilea en 1795. En 1808 Vizcaya foi de nuevu ocupada por tropes franceses, esta vegada al mandu del emperador Napoleón Bonaparte, desamarrándose la llamada Guerra de la Independencia Española.

La socesión del rei Fernandu VII empecipió les guerres carlistes; dos d'elles afectaron a Vizcaya, ente 1833 y 1840 y ente 1872 y 1876. La mayor parte de Vizcaya foi controlada pol bandu carlista. Barakaldo atopábase metanes dos villes, Bilbao y Portugalete, que se resisitieron a los sitios carlistes, calteniéndose lleales a los gobiernos cristinos, lliberales o republicanos de Madrid, polo que los frentes de batalla fluctuaron por Barakaldo y la so contorna. Na Primer Guerra Carlista, na Aición de Castrejana (1836), los isabelinos de Castañeda intentaron cruciar la llamada *[[Ponte de Castrejana|Ponte del Diañu]]* sobre'l Cadagua, pero fueron duramente repelidos polos carlistes de Prudencio de Sopelana, y quemaron delles cases de Barakaldo na so repliegue. La batalla de Luchana (tamién en 1836) producióse en redol a la parte de Luchana pertenenciente a Erandio, pero riquió que les tropes lliberales provenientes de Portugalete travesaren el ríu Galindo y Barakaldo p'atacar les posiciones carlistes dende la parte baracaldesa de Luchana.
Na Tercer Guerra Carlista, los partidarios de Carlos VII volvieron sitiar Bilbao. En 1874, cuando l'exércitu republicanu consiguió romper el cercu carlista a Bilbao, produciéronse más combates en zones cercanes a Barakaldo, como l'Aición de San Pedro de Abanto, nel Valle de Somorrostro.

Col final d'esta Tercer Guerra Carlista y la victoria del rei Alfonsu XII llegó en 1876 l'abolición foral». La provincia perdió gran parte de la so autonomía, anque foi en parte compensada col «Conciertu económicu» (un réxime fiscal y alministrativu propiu similar al conveniu enllantáu en que Navarra en 1841). L'abolición de les normes forales supondría tamién enormes cambeos nel modelu granible industrial y el comerciu.

#### Industrialización

La posibilidá d'estrayer fierro non fosfóricu de los montes de Triano, y la demanda d'esti metal en Gran Bretaña supunxeron un intensu tráficu na Ría de Bilbao nel sieglu XIX. Barakaldo sirvió como llugar de camín y embarque del fierro; y tamién, pocu dempués, allugó numberoses pequeñes industries nes qu'esti procesábase. L'aprovechamientu doble flete (tresportando mineral de fierro escontra les costes britániques y retornando con carbón y teunoloxía ingleses) estableció un tráficu regular nos dos direiciones, que fizo posible el progresu d'una siderurxa carauterizada pola insuficiencia carbonífera.

Una cierta industrialización de Barakaldo yera visible yá a mediaos del sieglu XIX. Juan Y. Delmas al referise al Barakaldo de 1864, danos testimoniu de tres fábriques: la primer propiedá de los señores *Mwinckel* llamada *Arregui y Cía.*, la segunda ye la de la Sociedá Santa Águeda y la tercera ye de los señores Ibarra y Cía. (ó Ybarra Hermanos y Compañía) llamada La nuesa Señora d'El Carmen. Esta postrera, que los Ibarra emplazaron na confluencia del ríu Galindo cola Ría de Bilbao (barriu de Desiertu), foi unu de los principales fundamentos de la industria siderúrxica de la provincia yá que pocu dempués convirtióse na empresa *Altos Fornos y Fábriques de Fierro y Aceru de Bilbao* que dio llugar a la creación d'Altos Fornos de Vizcaya.

Na segunda metá del sieglu XIX creáronse munches más empreses en Barakaldo y la so zona d'influyencia pa procesar el fierro ensin tenelo que llevar en barco mencantes principalmente a Gran Bretaña. Por casu en 1870, o 1871 según otres fontes, fundóse la sociedá británica *The Cantabrian Iron Company* mercando terrenales en Sestao y fornos formando la fábrica de *San Francisco* anque nun se punxo en funcionamientu por cuenta de la Tercer Guerra Carlista. La supresión de la prohibición d'esportar mineral de fierro más allá de les llendes del Señoríu de Vizcaya en 1863 y l'abolición foral de 1876 dexó la esplotación ilimitada de les mines de fierro (que'l réxime foral acutara como un bien comunal) por sociedaes privaes. Ello favoreció, en pocos años, l'establecimientu d'entá más industries o ampliación de les que yá había antes: en 1880 fundóse la *San Francisco del Desiertu* ó *San Francisco de Mudela* (tres la venta de la fábrica al Marqués de la Mudela per parte de *The Cantabrian Iron Company*); en 1882 surdieron *Altos Fornos y Fábriques de Fierro y Aceru de Bilbao* o a cencielles ***Altos Fornos de Bilbao*** (la fábrica de *La nuesa Señora del Carmen* modernizada) y *Sociedá de Metalurxa y Construcciones *'La Vizcaya***, esta segunda en Sestao-; y en [[1885]] creóse ''Aurrerá'' tamién en Sestao. Per otra parte, en [[1890]], una empresa [[guipúzcoa]]na llamada ''Goitia y Compañía'', que s'allugaba nunos terrenales colindantes a ''La Vizcaya'' que mercó a esa empresa, tresformar na ''Compañía Anónima '''La Iberia***.

;Altos Fornos de Vizcaya
En 1902 fundiéronse les sociedaes ***Altos Fornos de Bilbao***, ***La Vizcaya*** y ***La Iberia*** constituyéndose la sociedá de ***[[Altos Fornos de Vizcaya]] (AHV)***, la mayor parte del capital venía de Altos Fornos de Bilbao por ello caltuvo'l so sede en Barakaldo. Esta empresa aportó a unu de los máximos esponentes de la economía industrial española. La nueva sociedá cuntaba con 200 emplegaos, 14 inxenieros, 65 contramaestres, 5.420 obreros y 230 mineros. Na so dómina de bonanza llegó a cuntar con 14.330 trabayadores -nel añu 1969- de los cualos aproximao unos 9.500 yeren de les factoríes de Sestao y Barakaldo -cifra de 1978-. Esti volume de trabayadores xeneró una gran demanda d'asistencia facultativa al accidente de trabayu y la necesidá de la empresa de reponer nel so puestu a los sos operarios. Ye nesti contestu onde se xestó'l proyeutu de construyir un sanatoriu quirúrxicu p'accidentes de trabayu que s'inauguró en 1911, años dempués tres delles ventes -incluyendo'l valtamientu del antiguu edificiu por unu nuevu en 1974- finalmente incorporóse na rede xeneral d'hospitales públicos en 1980 cola denominación d'Hospital de San Eloy. D'esta potente empresa en Barakaldo asitiáronse principalmente los servicios -como'l mentáu sanatoriu, una subestación llétrica, colexos, viviendes, la Ciudá Deportiva de San Vicente...-, los cargaderos colos sos respeutivos muelles y delles fábriques na que la postrera en funcionamientu foi la d'Allampo construyida en 1966; mientres en Sestao quedó la mayor parte granible. 

El zarru progresivu de diverses fábriques de Barakaldo, por cuenta de distintos conflictos llaborales, provocó qu'en 1970 dexara de tener factoríes granibles na *llocalidá fabril* perdiendo toles sos instalaciones siderúrxiques de cabecera y quedando namái'l Tren de Bandes en caliente (TBC) d'Allampo y un fornu llétricu. Pa desaniciar esos zarros AHV estendióse y mercó empreses asitiaes en Etxebarri (*La Basconia*) y Lesaka (*Laminaciones de Lesaka*) amás de construyir otres plantes granibles en Zalain y Legasa principalmente a principios de los 70. Sicasí, caltuvo les sos oficines centrales y la so razón social en Barakaldo.

;Consecuencies
Estes grandes industries atrayeron a otres empreses siderurgicas más pequeñes, industries auxiliares, papeleres, estelleros... La industria riquió de la mesma empreses de servicios (aseguradores, banca, comerciu...) y suministradores d'enerxía llétrica. Nesi contestu destacó la fundación d'Estelleros del Nervión en 1891 en Sestao pola sociedá de la fábrica de *San Francisco*. El procesu siguió mientres la mayor parte del sieglu XX. Por casu en 1918 la multinacional metalúrxiques d'Estaos Xuníos Babcock & Wilcox fundó'l so filial *Sociedá Española de Construcciones Babcock y Wilcox* creando delles plantes na Vega del Galindo, en terrenes de Sestao y Valle de Trápaga próximos a Barakaldo. Una década dempués creóse otra empresa similar a Babcock na mesma zona yá en terrenes del Valle de Trápaga, pero muncho más pequeña, col nome de *Xeneral Llétrica Española*.

Si nun principiu la minería fuera'l gran reclamu de xentes de distintes partes d'España, llueu la paulatina industrialización fizo que'l centru de gravedá de la inmigración treslladárase a la parte de Barakaldo. El procesu d'urbanización foi pareyu al de la industrialización. Una gran parte de los trabayadores de Barakaldo y les sos families enfrentar a condiciones de vida bien dures: xornaes llargues, salarios baxos, falta d'hixene nel trabayu y nes viviendes, arriendos altos, etc. lo que llevó a dellos españíos de protesta social. Munchos baracaldeses xuntar a movimientos anarquistes ya izquierdistes, que fueron reprimíos en delles ocasiones.

#### Guerra Civil y Franquismu
L'Alzamientu militar de 17 de xunetu de 1936 que dio empiezu a la Guerra Civil Española, sorprendió a los baracaldeses mientres les fiestes patronales d'El Carmen. Dellos actos festivos suspendiéronse. El Gobiernu de la República caltuvo en principiu'l control de Barakaldo, como'l del restu de Vizcaya. La xunta de defensa entamó la defensa llocal con 150 guardias voluntarios d'asociaciones del pueblu (33 de la Casa del Pueblu, 24 de la Confederación Nacional del Trabayu, 19 del Partíu Socialista Obreru Español, 18 d'Aición nacionalista Vasca Autónoma, 17 del Partíu Nacionalista Vascu, 14 de Solidaridá d'Obreros Vascos, 10 d'Aición Nacionalista Vasca, 8 del Partíu Comunista d'España, 6 d'Aición Republicana y 3 d'Izquierda Republicana). Militantes de fuercies de dereches, sospechosos de participar o simpatizar col Alzamientu fueron deteníos y zarraos en barco-prisión na ría, como'l Altuna Mendi o'l Cabu Quilates, de primeres curiaos pola Guardia Civil. Cuando la vixilancia de los prisioneros encargar a los milicianos estos decidieron formar a los presos en cubierta mientres los bombardeos (Barakaldo sufrió venti bombardeos de l'aviación del bandu nacional dende agostu de 1936 hasta xunu de 1937). Dalgunos d'estos bombardeos fueron siguíos d'asaltos a les prisiones, per parte d'aponderaos que queríen tomar represalies contra los presos. Tres el bombardéu de 25 de setiembre de 1936 los asaltantes llegaron a aportar a los barcos, matando a 41 recluyíos del Cabu Quilates y a 29 del Altuna Mendi. El 2 d'ochobre, mataron a 38 presos del Cabu Quilates. Les tropes franquistes tomaron finalmente Barakaldo el 22 de xunu de 1937.

En 1943 la Diputación provincial escoyó mayoritariamente a la so alcalde José María Llaneza Zabaleta pal cargu de procurador en Cortes na I Llexislatura de les Cortes Españoles (1943-1946), representando a los Conceyos d'esta provincia.

Por cuenta de la política autárquica del réxime promoviéronse la construcción de fábriques pa llograr el autoabastecimiento, pa ello construyóse en Luchana la "fábrica de Sefanitro", en 1950, dedicaba a la ellaboración de fertilizantes.

Nel añu 1955 construyóse'l Hospital de Cruces, col nome de Residencia Sanitaria Enrique Sotomayor, que se diba a convertir nel hospital de referencia de Vizcaya yá que el Hospital de Basurto empezaba a ser insuficiente. La falta de suelu urbanu fizo que se construyera nuna pequeña fastera asitiada a 45 msnm a menos de 4 km del Hospital de Basurto; sicasí, les sos bones comunicaciones -frente a la carretera <span style = "padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#cc0000; font-weight:bold;">N-634</span>, a apenes 6 km del centru de Bilbao- fueron unu de los motivos de la so construcción nesi llugar. La intensa crecedera demográfica de los años sesenta por cuenta de les migraciones foi arrodiando al centru sanitariu de viviendes, lo que-y fixo perder la imaxe inicial d'un llugar natural d'aire y sol.

#### Crisis industrial
Na década de los setenta, coincidiendo cola apertura del réxime franquista, Barakaldo dexó de ser un puntu de referencia industrial, una y bones la gran industria empezaba'l so cayente col inminente zarru d'Altos Fornos de Vizcaya (anque oficialmente nun se cerró hasta l'añu 1996) y esi amenorgamientu de l'actividá supunxo un duru golpe pa quien concebíen la vida dende y pal trabayu. Al derrumbar la base económica, de resultes de la crisis industrial, xeneróse una importante perda de puestos de trabayu, según un importante númberu de prexubilaos y xubilaos con poder adquisitivu, pero que constituyeron un sector non granible, coles mesmes qu'un sector de mozos nun podía aportar al mundu llaboral: la xeneración de los sesenta procedente del *[[baby-boom]]* viose imposibilitada a aportar al mundu del trabayu, xunto cola muyer que cada vez deseyaba más la so incorporación al mundu del trabayu. Ye dende equí que nació un nuevu resurdimientu económicu, con nueves actividaes que sustituyeron a les anteriores.

Pa faer una idea del efeutu d'esta crisis industrial, como se dixo enantes, solo AHV dio trabayu direutu a 14.330 trabayadores -nel añu 1969- de los cualos aproximao unos 9.500 yeren de les factoríes de Sestao y Barakaldo -cifra de 1978-. Aportaron a unos 11.000 (40.000 inducíos) nos años 80 cuntando toles sos instalaciones. D'ellos solo caltuviéronse 335 d'una nueva factoría llamada Acería Compacta de Bizkaia (asitiada nel mesmu llugar que la fábrica de AHV de Sestao), 800 na planta d'acabáu d'Etxebarri y otros 1.100 nes instalaciones de Navarra (Lesaka, Zalain y Legasa, ordenáu de mayor a menor númberu de trabayadores) por cuenta de una dura reconversión industrial. Cifra que varia considerablemente a la baxa dependiendo la demanda o subcontrataciones. 

Toles empreses siderometalurgicas del País Vascu en 1975 daben emplegu a 243.294 persones, cifra que suponía los 46,7% de la población activa vasca; 30 años más tarde, en 2016, solo daba emplegu a 15.000 persones.

#### Desanexón de Alonsotegi
Nesta dómina de crisis post-industrial (años 80 y principios de los 90) cabo destacar el procesu de creación de nueves llocalidaes en Vizcaya por causa de la independencia de barrios periféricos de los grandes conceyos yá que se sentíen ayenos a los planes de recuperación; Barakaldo nun foi ayenu a esti fenómenu y el barriu d'Alonsotegi (al que taba xuníu dende finales del sieglu XIX) y el barriu d'Iráuregui (que dende los sos entamos perteneció a Barakaldo) formaron conxuntamente conceyu propiu'l 1 de xineru de 1991 adoptando'l nome de ''Alonsotegi''.

#### De la industrialización al sector terciariu: problemes con restos tóxicos

Nos últimos años, la ciudá pasó de ser un conceyu industrial a convertise en nucleu de servicios. Por casu, les antigües instalaciones d'Altos Fornos de Vizcaya na Vega d'Allampo dieron pasu al BEC. Otres árees importantes del conceyu son: parques comerciales (MegaPark Barakaldo y Max Center) un xardín botánicu, delles zones piatonales y bidegorris, zones verdes, parques municipales, residencies pa la tercer edá, antiguos barrios refechos (Desiertu, Beurco, Luchana...), paseos, places, polideportivos, nuevu moblame urbanu... Asociaciones sofitaes pola alministración, como Bilbao Metrópoli-30 y Bilbao Ría 2000 encargar de la organización y supervisión de munchos de los proyeutos d'urbanización.

Unu de los proyeutos más simbólicos foi la construcción de les Torres de San Vicente, construyíes ente l'añu 2003 y 2005, que colos sos 75 metros d'altitú son de los pisos residenciales más altos del Gran Bilbao igualáu coles Torres de Zabalburu (4 torres) y les Torres d'El Caxellu (4 torres ) y solo por detrás de les Torres Garellano (3 torres) y Isozaki Atea (2 torres) en Bilbao. Estes 7 torres, xunto a la Torre Vallehermoso de 72 m, formen un semicirculo ente'l xardín botánicu y el Megapark y xunto a la cercana Torre del BEC (98 m) formen el *[[Panorama urbanu|skiline]]* de Barakaldo. A destacar qu'antes del sieglu XXI tamién se construyeron edificios de ciertu altor como son les Torres Magallanes en Cruces (68 m) anque una vegada diriximos a árees más antigües l'altor menguaba hasta un máximu de 55 m del Edificiu Arxentina (Avenida Llibertá 26) en Bagaza-Beurco.

Pa esti procesu de rexeneración y urbanización d'árees degradaes viose necesariu realizar una descontaminación de los antiguos suelos industriales que los sos productos tóxicos que nun se pueden descontaminar masivamente como'l lindane, n'otros llugares llamano lindano, entemecíu con tierres fueron almacenaos na llamada "Celda de la Seguridá de Argalario". Inclusive nel añu 2008 apaeció lindane en zones non previstes teniendo que paralizar delles obres. Por cuenta de la crisis española de 2008-2016 munchos d'esos proyeutos sufrieron demorances o cambeos.

El próximu gran proyeutu va ser la urbanización onde s'allugaba la fábrica de Sefanitro y la so redoma en Luchana nel denomináu "Enanche de Barakaldo" que se va estender escontra'l futuru "Parque Empresarial de Burtzeña" en Burceña.

## Demografía
La so configuración como un importante polu industrial traxo de resultes l'aceleración del movimientu migratoriu y mientres bona parte del sieglu XX la crecedera demográfica de Barakaldo foi impresionante, aportando al conceyu non capital más pobláu d'España anque non con más habitantes censaos. Coles mesmes que Barakaldo desapegaba hasta'l so cuasi total tresformamientu industrial, la so población foi esperimentando un imparable aumentu por cuenta de la necesidá de mano d'obra nel desarrollu de la industria siderometalúrxica. Esti despegue industrial nun se daba en nenguna otra zona d'España, polo que xentes de toles provincies allegaron al amparu del trabayu "duru pero seguru" qu'equí s'ufiertaba.
Paralelamente, la enorme crecedera demográfica, al par que'l fenómenu industrial que lu impulsó, fueron modificando fondamente un hábitat agrícola y rural, constituyíu por barrios y caseríos tremaos pola vasta estensión del conceyu. Coles mesmes, les socesives espansiones industriales baracaldesas fueron forzando espansiones urbanes y demográfiques. Crisis de crecedera y renovación fueron asocediéndose a lo llargo de la historia. Al par que les empreses enclavaes nel conceyu crecíen, fueron naciendo nueves barriaes y modernos nucleos urbanos hasta asitianos nuna ciudá urbanizada y moderna, qu'ufierta agora los sos servicios como contrapuntu del so pasáu industrial.

Hai de solliñar qu'una parte de la población nacida nos años 1930 foi orixinaria d'otres provincies estremeres, sobremanera Cantabria, que namái nacieron en Barakaldo o n'otros conceyos vizcainos por una llei qu'evitaba que los vascos fueren al serviciu militar (d'ende qu'a los cántabros llámenlos "cucos"). Tamién hai que mentar qu'hasta los años 1980, esautamente hasta 1986 (Reforma del Reglamentu del Rexistru Civil), yera obligáu empadronar a los neños nel llugar de nacencia y cuasi tolos vizcainos ya inclusive munchos de provincies cercanes nacíen nel hospital de Hospital de Cruces de Barakaldo, por ello siguió rexistrándose una alta población anque la población real fuera enforma menor.

La población más alta rexistrada tuvo llugar en 1983 con 119.380, tres el zarru de les fábriques Barakaldo baxó la so población considerablemente pol regresu de la población a los sos llugares d'orixe o de treslláu a zones con posibilidaes d'emplegu, anque hasta 1996 caltener en cifres altes (cimera a 100.000 habitantes) poles circunstancies enantes citaes, rexistrando'l picu más baxu en 2002 con 95.515 habitantes.

La desanexón d'Alonsotegi y Iráuregui agravó l'enclín baxista de principios de los 90 perdiendo nun solu añu (ente 1990 y 1991) 6.584 habitantes.

Foi históricamente la cuarta ciudá vasca por númberu d'habitantes (por detrás de les capitales) y la segunda de Vizcaya por detrás de Bilbao, tando estabilizada la so población dende finales de los años 1990 en 100.000 habitantes aproximao. La edá media en 2008 yera de 42,5 años.

### Sieglu XXI
Dende los años 2000 Barakaldo ta recuperando población y según los datos del conceyu tenía 98.460 habitantes de los cualos 47.311 son homes y 50.215 muyeres con un 3%-4% d'inmigrantes o 97.328 con 47.242 homes y 50.086 muyeres según l'INE (datu del 2008). El INE del 2009 indicó que la población xubiera hasta los 98.460 con 47.812 homes y 50.648 muyeres y el del 2010 que yá xubiera hasta los 99.321, con 48.216 homes y 51.105 muyeres, anque según datos del conceyu yá se superaren los 100.000. En 2016 la so población xubía a 100.228 habitantes y en 2017 a 100.0025 habitantes; anque según el Eustat del 2017 baxar considerablemente a 98.129.


;Evolución de la población de Barakaldo dende 1842

Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:700 height:300
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:120000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:20000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:2000 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=

 bar:1842 text:1842
 bar:1857 text:1857
 bar:1877 text:1877
 bar:1887 text:1887
 bar:1900 text:1900
 bar:1910 text:1910
 bar:1920 text:1920
 bar:1930 text:1930
 bar:1940 text:1940
 bar:1950 text:1950
 bar:1960 text:1960
 bar:1970 text:1970
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
 bar:2012 text:2012
 
PlotData=
 color:d width:20 align:left

 bar:1842 from:0 till: 1958
 bar:1857 from:0 till: 2369
 bar:1877 from:0 till: 4710
 bar:1887 from:0 till: 8868
 bar:1900 from:0 till: 15013
 bar:1910 from:0 till: 19429
 bar:1920 from:0 till: 27404
 bar:1930 from:0 till: 34209
 bar:1940 from:0 till: 36333
 bar:1950 from:0 till: 42240
 bar:1960 from:0 till: 77802
 bar:1970 from:0 till: 109185
 bar:1981 from:0 till: 118615
 bar:1991 from:0 till: 105677
 bar:2001 from:0 till: 94478
 bar:2012 from:0 till: 100369
 
PlotData=
 
 bar:1842 at: 1958 fontsize:s text: 1.958 shift:(-10,5)
 bar:1857 at: 2369 fontsize:s text: 2.369 shift:(-10,5)
 bar:1877 at: 4710 fontsize:s text: 4.710 shift:(-10,5)
 bar:1887 at: 8868 fontsize:s text: 8.868 shift:(-10,5)
 bar:1900 at: 15013 fontsize:s text: 15.013 shift:(-15,5)
 bar:1910 at: 19429 fontsize:s text: 19.429 shift:(-15,5)
 bar:1920 at: 27404 fontsize:s text: 27.404 shift:(-15,5)
 bar:1930 at: 34209 fontsize:s text: 34.209 shift:(-15,5)
 bar:1940 at: 36333 fontsize:s text: 36.333 shift:(-15,5)
 bar:1950 at: 42240 fontsize:s text: 42.240 shift:(-15,5)
 bar:1960 at: 77802 fontsize:s text: 77.802 shift:(-15,5)
 bar:1970 at: 109185 fontsize:s text: 109.185 shift:(-15,5)
 bar:1981 at: 118615 fontsize:s text: 118.615 shift:(-15,5)
 bar:1991 at: 105677 fontsize:s text: 105.677 shift:(-15,5)
 bar:2001 at: 94478 fontsize:s text: 94.478 shift:(-15,5)
 bar:2012 at: 100369 fontsize:S text: 100.369 shift:(-15,5)
 


:Fonte: INE


### Entidaes de población
Según el nomenclátor de 2012, el conceyu abarca dos entidá de población: l'anteiglesia de San Vicente de Barakaldo, capital municipal y el barriu d'El Regatu. La población empadronada en diches entidaes en 2015 ye de 99&nbsp;669 y 559 habitantes, respeutivamente.

### Tases d'ocupación
Tres el procesu de reconversión industrial Barakaldo superó la tasa de paru del 10%. Dende finales de los años 1990 hubo pequeños síntomes de mejora pero por cuenta de la crisis española de 2008-2016 la tasa llegó cuasi al 20% nos sos años más duros llegando a tar estabilizada ente'l 14% y el 15% dende'l 2016 (según el INE) pero de nuevu con una gran diferencia col Eustat qu'esti lo asitia nun 18,6%. Según dellos medios esa tasa actual pue ser engañosa debíu al altu porcentaxe de precariedá llaboral que provoquen los nuevos emplegos creaos principalmente nel sector servicios.

## Alministración

### Alministración municipal
L'alministración política de la ciudá realízase al traviés d'un conceyu de xestión democrática que los sos componentes escoyer cada cuatro años por sufraxu universal. El censu eleutoral ta compuestu por tolos residentes empadronaos en Barakaldo mayores de 18 años y nacionales d'España o de los otros países miembros de la Xunión Europea. Según lo dispuesto na Llei del Réxime Eleutoral Xeneral qu'establez el númberu de conceyales elegibles en función de la población del conceyu, la Corporación Municipal de Barakaldo ta formada por 27 conceyales, en delles eleiciones menguada a 25 cuando la población tenía menos de 100.000 habitantes.

#### Eleiciones 2015




#### Históricu d'eleiciones (dende 1991)









#### Alcaldes de Barakaldo dende 1979

### Organización alministrativa
Alministrativamente, la ciudá estremar en nueve distritos:

### Alministración xudicial

En Barakaldo asítiase un Palaciu de Xusticia que ye cabeza del partíu xudicial nᵘ2 de la provincia de Vizcaya, que la so demarcación entiende la ciudá de Barakaldo más 9 poblaciones del área del Gran Bilbao, concretamente 10 de la Marxe Izquierda (Abanto Zierbena, Alonsotegi, Barakaldo, Musques, Ortuella, Portugalete, Santurtzi, Sestao, Valle de Trápaga y Zierbena.

Nesti xulgáu atópense 4 xulgaos d'instrucción, 2 xulgaos de lo penal y 5 xulgaos de primera instancia. El más numberosu de Vizcaya, tres Bilbao.

## Economía

### Industria

La economía de la llocalidá carauterizar dende va sieglos pola agricultura, la ganadería, y especialmente les ferreríes, que tresformaben el fierro de les mines próximes. Darréu, (sieglu XIX), les ferrerías dieron pasu a la industria siderometalúrxica, destacando la empresa Altos Fornos de Vizcaya que la so última fábrica na llocalidá asítiase nel barriu d'Allampo concretamente na *Vega d'Allampo* ("fábrica d'Allampo") construyida nel añu 1966.

Asina, la industria siderúrxica vizcaina foi ganando pesu na economía nacional. Pero, a mediaos de los años 1970, cola crisis internacional, empezó'l cayente que nun se detuvo hasta'l zarru de la empresa, en xunetu de 1996.

Otres pequeñes empreses pero con ciertu pesu na economía baracaldesa fueron les dedicaes a la industria químico: **Fesa-Ercros** ("pabellón industrial de FESA") enantes "Esplosivos Ríu Tinto S.A", **Fertiberia** ("fábrica de Sefanitro"), **[[Cepsa]]** ("Plastificantes de Luchana"), **Befesa** ("fábrica de Rontealde"), **Praxair** ("fábrica de Oxinorte"), **Bilbao Chemicals** y **Bilbaina d'Alquitranes**. Fora de la industria químico destacó la llétrica **[[Iberdrola]]** ("central térmica de Burceña") y la "fábrica de Motos Lube" (primer fábrica de motos d'España). Dalgunes d'elles fueron abiertes a partir de los años 1910 y 1920 de resultes de l'actividá d'Altos Fornos de Vizcaya pero la mayoría nos años 1940 por cuenta de la política autárquica del franquismu munches d'elles clausuraes a principios del sieglu XXI y otres en procesu de zarru. Los barrios onde s'asitiaben estes empreses (Allampo, Luchana, Burceña...) fueron bien importantes na economía de la llocalidá y suponíen un encruz de caminos de la mineríes de Triano y de les Encartaciones col Nervión lo que provocó la construcción de delles llinies de ferrocarril y muelles, colos sos respeutivos cargaderos, na zona que fueron aprovechando distintes empreses.

#### Ferrocarriles y cargaderos

Por cuenta de la bona situación xeográfica del conceyu hubo hasta 3 ferrocarriles mineros, 3 ferrocarriles "mistos" de mercancíes pasaxeros y 1 llinia auxiliar qu'escurríen por Barakaldo, amás de decenes de cargaderos que s'asitiaben en distintos muelles del conceyu (principalmente na *[[Dársena]] de Portu*, *Réqueta* y *Luchana*).

El primeru de toos foi'l **Ferrocarril de Triano** (darréu C-2 de cercaníes Renfe Bilbao) que'l so primer tramu inaugurar en añu 1866 y xunía Ortuella colos cargaderos asitiaos nos muelles de San Nicolás en Sestao. Nel añu 1889, xunir cola **llinia Bilbao-Portugalete**, inaugurada esta nel añu 1888, (darréu C-1 de cercaníes Renfe Bilbao) en Barakaldo formando la llinia conocida como **BPT** (Bilbao-Portugalete-Triano) lo que supunxo que pocos años dempués empezara a tresportar viaxeros. Darréu amplióse d'Ortuella a Musques nel añu 1890 y na otra llinia de Portugalete a Santurtzi nel añu 1926. Empezó a tener un usu mayoritariamente pa pasaxeros nos años 1920 cola intensificación del tráficu de viaxeros por cuenta de la decadencia de la minería.

El **Ferrocarril de Orconera**, inauguráu nel añu 1877, estremar de los otros ferrocarriles porque empezaba na Zona Minera a 200 msnm, en cuantes que los otros quedar nel valle. Polo accidentao del terrén hubieron de construyise murios de sostenimientu de gran altor, ocho túneles (el mayor de 230 m), gran númberu de curves y una rimada media de 2,27% por ello foi un ferrocarril con carauterístiques de ferrocarril de monte construyendo dellos planos inclinaos p'aportar a les mines más altes. Anguaño, años 2010, puede acolumbrase unu de los cinco cargaderos que la compañía tenía nos muelles de Luchana, este perdió la plataforma móvil pero caltién el restu anque, pol so estáu en ruines, ta abarganáu pa evitar accidentes. Per otra parte ta en proyeutu de rematar una vía verde que'l so primer tramu, ente Ortuella y el Valle de Trápaga, inaugurar en añu 2012. Nel barriu de Luchana atópense los antiguos talleres d'arreglu del ferrocarril, güei día rehabilitaos pal proyeutu del Muséu de la Téunica d'Euskadi anque nunca se punxo en funcionamientu como tal; cercanu a esos talleres tamién había cinco cases, construyíes nel añu 1892 pa los inxenieros de Orconera, que formaben parte d'un estensu complexu con edificios d'alministración, zona deportiva, cine… güei sumíos.

El **Ferrocarril del Regatu** o **Luchana Mining** construyir nel añu 1887 pa comunicar les mines que s'atopaben nos montes cercanos a El Regatu. A finales de los años 1920 foi adquiríu por Altos Fornos de Vizcaya anque yá nel so cayente. Al igual que cola mayoría de ferrocarriles mineros una de les sos carauterístiques foi l'usu de dellos planos inclinaos unu d'ellos pa salvar una distancia de 3.100 m con un desnivel de 251 msnm. Por cuenta de la so complexidá tenía dellos puertos cargaderos, el principal, el que daba accesu a la ría de Bilbao, allugábase onde taba la "Torre de Lutxana" que baltaron lo que quedaba d'ella pa construyir dichu cargaderu.

El **Ferrocarril de la Franco-Belga**, inauguráu nel añu 1883, foi'l de más curtiu percorríu. Partía d'Ortuella y siguía un percorríu paralelu al Ferrocarril de Triano. Mientres los años 1950 la empresa pasó a denominase *Sociedá Anónima Española de les Mines de Somorrostro*. A finales de la década siguiente, concretamente en 1968, xunto con Orconera y otres esplotaciones controlaes por Altos Fornos de Vizcaya, pasó a formar parte de Agruminsa (*Agrupación Minera S.A.*). Cerrar a principios de los años 1970, y como asocedió col restu de ferrocarriles esclusivos de mercancíes (ferrocarriles mineros) desmantelóse. Pal accesu a delles mines tamién tenía planos inclinaos y por cuenta de la so intensiva esplotación provocó'l treslláu de poblaos enteros. En Réqueta caltiénse parcialmente unu de los trés cargaderos que tuvo yá que esi foi anováu y habilitáu pal so usu recreativu en sufriendo una quema nel 2000, tamién se caltienen dos de los cuatro torretas de celosía de formigón que soportaben la viga de la tranvía sobre'l depósitu según parte de les tolvas. Amás, el so trazáu, "caxa" o "caxón" que formaba la trinchera per onde pasaba'l ferrocarril, ye perfectamente identificable al travesar el cascu urbanu de Barakaldo (parte del paséu-bidegorri de Dolores Ibarruri); sicasí sumió la ponte de fierro que salvaba'l ríu Galindo.

Con un orixe distintu al restu atopa'l **[[Ferrocarril de la Robla]]** que'l so tramu final que pasa por Barakaldo abrir en añu 1902 y hubo serviciu de viaxeros hasta'l añu 1972 anque inda sigue siendo una importante terminal de mercancíes (la más importante de via estrecha del País Vascu tres Ariz). A diferencia de los otros ferrocarriles mineros qu'esportaben fierro esti surdió ante la demanda de carbón pa les industries qu'antes s'importaba por barco de Inglaterra y Asturies. Terminaba na estación baracaldesa de Luchana que por aciu víes auxiliares ya interiores tenía accesu a tou Altos Fornos de Vizcaya. Cuando se suprimió'l serviciu de pasaxeros centralizáronse toos ellos en Bilbao-Concordia (utilizando pa ello les víes del ferrocarril Santander-Bilbao) y quedándose el tramu que va a Luchana solo pa mercancíes; la esviadura pa mercancíes entra en Barakaldo al traviés de la estación de Iráuregui y escurre paralelu a l'actual llinia B-1 de Renfe Feve (Bilbao-Concordia-La Calzada) al otru llau del ríu Cadagua anque esti da serviciu a los barrios baracaldeses de Santa Águeda (*Santa Ageda*), Zubileta y Les Delicies (*Urgozo*).

Nun inventariu del añu 1909 indicábase la esistencia en Barakaldo d'un total de 30 km de víes d'anchu métricu, ente qu'en Sestao cuntaben con 23 km de víes métriques y 5 km de víes de 1.150 mm (*The Bilbao River and Railway Co. Ltd*). Col fin de poder coneutar les sos factoríes ensin necesidá de recurrir al Ferrocarril de Bilbao a Portugalete (d'anchu ibéricu: 1668 mm), Altos Fornos de Vizcaya decidió construyir una llinia de **serviciu interior ente Sestao y Barakaldo** de vía métrica, mesmu tipu de vía que la mayoría de ferrocarriles mineros de la zona pa, si fuera necesariu, facilitar la so conexón con elles. Anque darréu tamién s'incluyó'l anchu ibéricu pa facilitar la esportación. Tres menos de 2 años d'obres nel añu 1922 la nueva vía poner en serviciu. La rede completa, rematada en 1965 por cuenta de la inmimente inauguración de la fábrica d'Allampo, disponía de 15 quilómetros de víes, na so mayoría de tres carriles. El tramu ente Sestao y Allampo (Barakaldo) taba dotáu de doble vía sacante na ponte sobre'l ríu Galindo, y primeramente dotada de cuatro carriles caúna d'elles (pa dexar el pasu tanto de trenes de vía ancha como de vía métrica) col fin de facilitar la salida a los productos de la rede nacional.

D'últimes (añu 1950), un cargaderu ensin llinia de ferrocarril yá que taba conectáu direutamente cola ría de Bilbao, foi'l cargaderu de Sefanitro que por cuenta del so llargor tuvo un muelle propiu (Muelle de Sefanitro) na zona de Réqueta. Amás, al ser una empresa estatal tuvo accesu a les víes del ferrocarril Bilbao-Portugalete prindaes nel añu 1941 por Renfe y por aciu esi mesmu accesu con triple-via d'apenes 100 m tamién tenía conexón col Ferrocarril de la Robla (Ferrocarriles de La Robla).

#### Situación nel sieglu XXI
Gran parte d'esos barrios recuperáronse con proyeutos como "proyeutu Galindo Barakaldo" xunto a la rexeneración complementaria de pequeñes zones y barrios degradaos y el BEC -zones onde na so mayor parte allugábase AHV-. Amás, ta en procesu de construcción el "Enanche de Barakaldo" en Luchana que se va estender escontra'l futuru "Parque Empresarial de Burtzeña" en Burceña.

Los ferrocarriles mineros convirtiéronse en carriles bici la mayoría d'ellos con carauterística de sienda ciclable, anque debíu al calter urbanu de parte del so trazáu realizáronse cambeos por causa de la construcción de proyeutos urbanísticos o carreteres. Esto causó l'allongamientu de diches rutes por árees d'espansión de la llocalidá onde nun pasaba'l ferrocarril y fixo posible la inter-conexón ente ellos.

### Sector servicios
Anguaño (dende finales del sieglu XX) ye una llocalidá dedicada al sector servicios.

#### Feria de muestres

La llocalidá fabril ye sede de la nueva Feria Internacional de Bilbao, el llamáu BEC (***B'''ilbao '''Y'''xhibition '''C'''ente''), asitiáu nos antiguos terrenes de la "fábrica d'Allampo" ya inaugurada nel [[2004]]. L'allugamientu escoyíu foi por cuenta de qu'en Bilbao, en teoría, nun tenía un llugar pa construyir una instalación d'estes carauterístiques; a los sos bonos accesos (frente al [[Metro Bilbao]] - [[estación d'Allampo]] - y a les carreteres  , [[N-634|<span style = "padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#cc0000; font-weight:bold;">N-634</span>]] y [[N-637|<span style = "padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#cc0000; font-weight:bold;">N-637</span>]]); y a llograr un nuevu "efeutu [[Muséu Guggenheim Bilbao|Gugenheim]]" en Barakaldo, y por estensión na subcomarca de la [[Marxe Izquierda (Vizcaya)|Marxe Izquierda]], degradada tres el procesu de [[Desindustrialización (economía)|desindustrialización]]. Por ello, en teoría, diba faer disparase'l númberu de visitantes y consumidores de los servicios del conceyu y la creación de [[hotel]]es. Sicasí, práuticamente dende la so construcción hubo ciertu discutiniu por cuenta d'allugar equivocadamente, por motivos turísticos, el BEC en [[Bilbao]] lo que produció que la torna económica nun fuera l'esperáu yá que la mayoría de visitantes agóspiense y peracaben en Bilbao. Pa enmendar esi error dende'l conceyu presentáronse delles proposiones, como'l cambéu'l nome, toes elles refugaes. Los accionistes mayoritarios de la infraestructura son el [[Gobiernu Vascu]] y la [[Diputación Foral de Bizkaia]] ente que'l Conceyu de Barakaldo baxó progresivamente el so porcentaxe por non querer asumir parte de les perdes por cuenta de desalcuerdos. 

Una de les situaciones más destacaes por cuenta de diches discrepancies producir mientres la disputa del [[Campeonatu Mundial de Baloncestu de 2014]] nel que la instituciones enantes citaes, xunto al [[Conceyu de Bilbao]], financiaron y promovieron una ''Fan Zone'' oficial nel centru de Bilbao (''Fan Zone Bilbao-Bizkaia'') ente que el de Barakaldo, cola collaboración d'empreses privaes, punxo'l suyu mesmu frente'l BEC (''Barakaldo Basket Hiria'').

Enantes, tanto'l Conceyu de Bilbao como aficionaos al [[baloncestu]] de Bilbao, amosáronse reticentes a que'l [[Bilbao Basket]] xugara nel [[Bizkaia Arena]] del BEC na [[Lliga ACB 2009-10|temporada 2009-2010]] debíu una "perda económica importante" de los comercios de la capital [[Vizcaya|vizcaina]] ente otros motivos.

==== Comerciu ====
En 2005 abrió'l mayor parque comercial de la zona norte de la península, "[[MegaPark Barakaldo]]", con una superficie comercial de 137.000 metros cuadraos y 128.000 metros de SBA, según datos del propiu centru tuvo 17 millones de visitantes nel [[2007]]. La ciudá tamién dispón d'otru gran centru comercial y d'ociu "[[Max Center]]" que s'abrir a mediaos del la década de [[los 90]] (sustituyendo a un [[supermercáu]] d'[[Eroski]] de la zona llamáu "Baliak"), y darréu amplióse creándose otru complexu llamáu "Max Ociu" nos terrenes del antiguu [[supermercáu]] [[Eroski]].
Estos grandes proyeutos cuntaron cola oposición de la mayoría de pequeños y medianos comerciantes yá establecíos na zona.

== Sanidá ==
Por cuenta del so pasáu industrial y al so bonu allugamientu xeográficu Barakaldo cuenta con una amplia asistencia sanitaria, ameyorando inclusive la ufiertada por [[Bilbao]] tocantes a enfermos atendíos nos servicios d'urxencia referir nos sos dos [[hospital]]es públicos, dependientes del [[Serviciu Vascu de Salú]], que dan serviciu a gran parte de les llocalidaes del [[Gran Bilbao]].

* '''[[Hospital de Cruces]]''': Asitiáu nel barriu del mesmu nome, construyíu nel [[añu 1955]] y d'antiguo llamáu "Residencia Sanitaria Enrique Sotomayor". Ye l'hospital más grande y allegáu del [[País Vascu]]. Empresta serviciu a les contornes sanitaries de [[Marxe Izquierda (Vizcaya)|Marxe Izquierda]], [[Les Encartaciones]] y [[Uribe (España)|Uribe]]. Sicasí, la so área d'influyencia estiéndese xeográficamente más allá d'estes contornes, atendiendo a numberoses persones que precisen d'una asistencia sanitaria complexa. P'atender a tolos pacientes tuvo delles importantes ampliaciones coles que se superaron les 1.000 cames y construyóse un [[helipuertu]]. En mayu de 2010 empecipióse la construcción del Hospital de Uribe Kosta, que se va allugar nel pueblu d'[[Urdúliz]], que descongestionará esti hospital. Forma parte de la Organización Sanitaria Integrada (OSI) Ezkerraldea, Enkarterri Cruces actuando como hospital de referencia d'eses zones pa toles enfermedaes en coordinación colos sos centros de salú.

* '''Hospital de San Eloy''': Na Avda. Miranda, construyíu en [[1911]]. Nos sos entamos foi un sanatoriu priváu d'[[AHV]] llamáu "Sanatoriu Quirúrxicu Altos Fornos de Vizcaya" hasta que tres delles ventes -incluyendo'l valtamientu del antiguu edificiu por unu nuevu en [[1974]]- finalmente en [[1980]] pasó a titularidá pública. Forma parte de la Organización Sanitaria Integrada (OSI) de Barakaldo y [[Sestao]] actuando como hospital de referencia de dambos conceyos pa enfermedaes leves y de curtia estancia en coordinación colos sos centros de salú.
<center>
<gallery mode="packed" heights=175px>
File:Gurutzeta ospitalea.jpg |Hospital de cruces.
File:San Eloy Ospitalea.jpg |Hospital de San Eloy.
</gallery></center>

Amás, cuenta con siete [[centru de salú|centros de salú]], ambulatorios o consultorios -''Rontegi'', ''La Paz'', ''Lutxana'', ''San Vicente'', ''Urban'', ''Zaballa'' (o ''Barakaldo'') y ''Zuazo''- qu'al pie de los de ''Kueto'', ''Markonzaga'' y ''La Iberia'' en [[Sestao]] y al Hospital de San Eloy formen la Organización Sanitaria Integrada Barakaldo-Sestao. Amás, el de Urban tamién pertenez a la Organización Sanitaria Integrada Ezkerraldea Enkarterri Cruces. Tamién cunta con un centru de salú mental, un módulu psicosocial de drogodependencias y una oficina de la [[Cruz Roja Española]].

== Turismu ==
Barakaldo cuenta con una oficina de turismu nel [[Bilbao Exhibition Center]] (''[[BEC]]'') preparada p'atender a los turistes por aciu guíes y folletos. Tamién peles cais hai partíos mapes y cartelos colos edificios más singulares, néstos hai un númberu de teléfonu pa dar información sobre'l monumentu escoyíu. Coles mesmes, en distintos barrios atópense unos mapes indicativos de distintos percorríos a lo llargo de la ciudá, nos que podemos atopar, por casu, el percorríu del camín de Santiago a lo llargo de la llocalidá.
Amás dende'l [[2006]] Barakaldo cuenta con un stand propiu na feria [[FITUR]] onde s'amuesa'l tresformamientu del conceyu al empar que busca atraer turistes.

Por cuenta del so orixe de anteiglesia (siendo parte del [[Camín de Santiago de la Mariña]]) y a la so histórica actividá industrial la mayoría d'edificios y monumentos d'interés tán rellacionaos con esos ámbitos, anque lóxicamente a midida de la "modernización" del conceyu fuéronse incorporando llugares d'interés civiles o empobinaos direutamente al turismu, ente toos ellos puédense destacar estos:

=== Arte civil ===

* '''Mercáu de abastos''':Edificáu nel añu 1928 ye obra del arquiteutu barakaldés Ismael de Gorostiza.
* '''Edificiu El Carmen''':Antigües oficines d'[[AHV]] edificaes nel añu 1946 son obra del arquiteutu bilbaín [[Manuel María Smith]].
* '''Antiguu Mataderu''': na cai Juan de Garay, edificáu nel [[añu 1917]] d'estilu neomudéxar. Caltener en funcionamientu hasta [[añu 1985|1985]]. Foi reformáu p'acoyer la [[Escuela Oficial d'Idiomes]] nel [[añu 1992]].
* '''[[Bilbao Exhibition Centre]]''' (''BEC''): [[feria de muestres]] [[Comunidá internacional|internacional]] asitiada nel barriu d'Allampo y construyida nel [[añu 2004]]. Allugar nos mesmos terrenes qu'ocupaba l'antigua fábrica d'[[AHV]] de la Vega d'Allampo.
* '''Cases Blanques''': en plenu [[monte]] Larrazabal y cercanu a una calzada medieval nel barriu de Les Delicies (''Urgozo''). Exemplu d'edificación cúbica y de piedra de los caseríos vascos, bien pocu habitual en Barakaldo y llocalidaes cercanes.
* '''Centru d'Interpretación Histórica y Medioambiental de Barakaldo (CIHMA)''': en barriu d'El Regatu. Muséu gratuitu nel que s'esponen una serie de conteníos que dexen conocer los aspeutos físicos, naturales y históricos más relevantes de la llocalidá.

* '''Edificio fundación Antonio Miranda''': na Avda. Miranda, construyida nel [[añu 1914]], d'estilu eclécticu, nel so interior destaca la capiya d'estilu neomedieval. Anguaño alluga'l Conservatoriu y les dependencies de la Banda Municipal de Música.
* '''Escuela de Larrazabal''': próximu al monte Larrazabal en barriu de Les Delicies. Escuela rural construyida nos [[años 1920]] de piedra y con un mirador de madera. Anovada interiormente reproduciendo una escuela de la dómina.
* '''Palaciu Munoa''': nel Barriu de [[Burceña]], construyíu nel [[sieglu XVIII]], d'estilu segundu imperiu francés, propiedá del empresariu y políticu [[Horacio Echevarrieta]] hasta la so muerte. El conceyu tien cuenta de rehabilitalo pero nun llegaba a un alcuerdu colos propietarios hasta que nel 2015, tres dellos xuicios y recursos, finalemnte facer col edificiu y el parque axacente por una cantidá de 18 millones d'euros. Les obres d'arte más destacáu que contenía fueron vendíes a distintos museos. 

* '''Palaciu Larrea''': na cai Larrea, edificáu nel [[sieglu XIII]], d'[[estilu barrocu]]. Restauráu nel [[añu 2004]] p'acoyer un restorán.
* '''Palaciu de San Vicente''': frente a la Plaza San Vicente, edificáu nel postreru cuartu del [[sieglu XIX]], d'[[estilu neoclásicu]] con detalles eclécticos. En [[2005]] l'edificiu foi totalmente baltáu y reconstruyíu nuevamente.
* '''Teatru Barakaldo/Barakaldo Antzokia''': na cai ''[[Juan Sebastián Elcano]],'' fundáu nel [[añu 1933]] y reinauguráu en [[añu 1990|1990]].

==== Cases torre ====

En Barakaldo asítiense delles cases torre en distintos estaos de caltenimientu col nome de la zona (o barriu) na que tán asitiaes, son éstes:
* '''Torre Aldeko'''
* '''Torre de Beurko'''
* '''Torre de Lurkizaga ''' o '''Torre Etxatxu'''
* '''Torre de Sesunaga'''
* '''Torre de Zubileta'''

=== Arte industrial ===
* '''Cargaderu de la Franco-Belga''': atopar nel paséu piatonal de la [[dársena]] de Portu -que fai alusión a puertu n'[[eusquera]] y non al conceyu de [[Portugalete]]- na zona conocida como Réqueta, construyíu nel [[añu 1886]]. Foi anováu y habilitáu pal so usu recreativu en sufriendo una quema nel [[añu 2000|2000]].
* '''Cargaderu de la Orconera''': atópase en Requeta na marxe izquierda del ríu [[Nervión]], al igual que l'anterior tamién del [[sieglu XIX]] pero en muncho peor estáu.
* '''Edificiu Ilgner''': próximu al paséu piatonal de la dársena de Portu, construyíu nel [[añu 1927]], foi l'antigua [[central llétrica]] d'[[Altos Fornos de Vizcaya]], reinauguráu el [[27 d'avientu]] del [[añu 2000]] dempués de ser reformáu p'allugar oficines.
* '''[[Pabellón industrial de FESA]]''': asitiáu nel barriu de Burceña, construyíu a principios del [[sieglu XX]], la so estructura de madera ta considerada como la más sofisticada del país. Utilizábase como [[silu|silos]] para [[fertilizante]].

=== Arte relixoso ===
* '''Ilesia de San Vicente''': asitiada nel barriu de San Vicente, edificada nel [[sieglu XII]] y reedificada nel [[añu 1622]], d'estilu góticu-clasicista con torres renacentistes.
* '''Ilesia de San Roque''': atopar nel barriu del Regatu. 
* '''Ilesia de Santa Teresa''': atopar nel barriu de Bagatza foi construyida en 1962.
* '''Ilesia del Sagráu Corazón de Xesús''': asitiada nel barriu de Retuerto, construyida nel [[añu 1947]], estilu barrocu-clasicista.
* '''Ilesia de San José''': na Avda. de los Fueros, edificada nel [[añu 1940]] obra del arquiteutu [[Ricardo Bastida]].
* '''Ermita de Santa Águeda''': asitiada nel barriu del mesmu nome, anterior al [[sieglu XVI]], d'[[arte góticu|estilu góticu]] y restaurada nos años [[añu 1960|1960]] y [[añu 1996|1996]]. Cuenta con una bóveda barroca instalada na reforma del [[sieglu XVIII]]. Destaca la imaxe realizada n'alabastru de [[Santa Águeda]] cola cabeza separada del tueru del [[añu 1350]] aproximao. Tamién cunta con otra imaxe na capiya qu'anque nun seya Santa Águeda popularmente considerar como si fuera ella.
<center><gallery mode="packed" heights=150px>
Baracaldo - Iglesia de San José 5.jpg|Ilesia de San José.
Baracaldo - Iglesia de Santa Teresa 9.jpg|Ilesia de Santa Teresa.
Errekatxo auzoko Erroke Deuna eliza.jpg|Ilesia de San Roque.
Baracaldo - Iglesia de San Vicente Martir 1.jpg|Ilesia de San Vicente.
</gallery></center>

=== Escultura urbana ===

* '''Monte de Piedra''' (nes cais Portu, San Juan...)
* '''Bustu de Clara Campoamor''' (na cai Gernikako Arbola)
* '''Bustu de Ramón Rubial''' (nel Parque Botánicu)
* '''El Carteru Germán''' (na cai Zaballa)
* '''Escalera al Cielu''' (na plaza de Cruces)
* '''Fonte del 14 de xunetu''' (na cai Eguskiagirre)
* '''Horru y estatua de Rosalía de Castru''' (na cai Galicia)
* '''Les Chimenees''' (plaza ''Bide Onera'')
* '''Monumentu a la industria''' (na plaza Herriko Plaza)
* '''Moto Lube''' (na plaza Santiago Herrero)
* '''Pareya''' (na avenida de la Llibertá)

=== Xardinos, parques, paseos y rutes ciclistes y piatonales ===

* '''Paseo Dolores Ibarruri''' y '''carril-bici Barakaldo-L'Arena''': el paséu (tamién afechu para [[bicicletes]] en forma de [[carril-bici]]) ocupa gran parte del trazáu del antiguu ferrocarril mineru de la ''Franco-Belga'' al so pasu pola llocalidá, que remataba nel cargaderu de mineral asitiáu en Réqueta; que tres delles ampliaciones enllargar hasta'l [[BEC]] (6 km aproximao). En 2013, en [[Bagaza-Beurco]], coneutar col "Bidegorri de L'Arena" completando dende esi puntu unos 16 km ensin tráficu rodáu hasta la [[Sablera del Sable (Vizcaya)|sablera del Sable]] que de la mesma en [[Gallarta]] (a metá de camín) coneuta cola "[[Zona Minera (Vizcaya)|Zona Minera]] y la vía verde de Galdames" ó "Vía Verde de los Montes de Fierro". Según la denominación de la [[Diputación Foral de Vizcaya]] esti camín ciclable lleva'l nome de "Bidegorri Barakaldo-L'Arena" y forma parte del "exa 3: M. Izquierda y Z. Minera". La ruta en bicicleta encamentada pola Diputación, cuntando tolos sos accesos anque nun tengan señalización de [[carril-bici]], ye ente Barakaldo y [[Musques]] y tien 27 km yá que por casu en Barakaldo tien en cuenta la zona habilitada del '''paséu piatonal de la Dársena de Portu''' (de 2 km). La zona ensin acondicionar de dichu paséu, onde a pesar de tar prohibíu l'accesu d'[[automóvil|automóviles]] non autorizaos la circulación rápida ye peligrosa por cuenta de dalgunes [[Vía ferrial|víes ferriales]] en desusu xunto a los "Muelle de Sefanitro" y "Muelle de Luchana (Barakaldo)", tien un llargor averáu de 1 km y ta previstu'l so arreglu pa enllazalo con [[Bilbao]] pa faer en total cuasi 100 km de dos tales ciclables ininterrumpíes coneutaes ente sigo.
* '''Camín de Santa Águeda''': carretera asfaltada d'apenes 1 km en fuerte ascensu qu'empieza na [[Ponte de Castrejana|ponte del Diañu]], ponte d'un solu güeyu del [[sieglu XVI]] ente'l barriu de Les Delicies y [[Zorroza|Castrejana]] ([[Bilbao]]), poco dempués, nel ascensu a Santa Águeda, a la izquierda atópase una calzada medieval y a la so derecha'l '''monte Larrazabal'''. Yá nesi barriu pueden acolumbrase, y xubir, los distintos montes de la [[sierra Sasiburu]] o baxar escontra'l barriu de [[Cruces (Barakaldo)|Cruces]].

* '''[[Xardín Botánicu de Barakaldo|Xardín Botánicu]]''': nel barriu de San Vicente. Dispón de 65.000 m², de los cualos 40.000 m² son zones verdes. Les plantes, árboles y arbustos atópense arrexuntaos de forma temática: por estaciones del añu, pola so procedencia y por especies singulares. Un llagu central con surtidores enfresca l'ambiente nel puntu más altu del parque.
* '''Paseos d'El Regatu''': empiecen nel barriu de Retuerto y lleguen hasta'l d'El Regatu pasando pol de Gorostiza onde s'atopa'l '''parque de Tellaetxe'''. El primeru escurre paralelu, inclusive nun puntu crucia y en dalgún otru coincide, col trazáu del antiguu ferrocarril mineru de la ''Luchana-Mining'' al so pasu per esa zona. En 2013 inauguróse'l segundu paséu coincidiendo con esi tramu del antiguu tren mineru onde hasta dicha fecha solo taba la carretera [[BI-4743|'''<span style="background-color:yellow;color:black"> &nbsp;BI-4743&nbsp;</span>''']] d'accesu al barriu d'El Regatu. Dambos bordien el banzáu de Gorostiza a cada llau y tienen unos 5 km. Pueden aumentar en cuasi 6 km más trescurriendo pol ''PR-BI 210'' que bordia'l banzáu d'El Regatu y n'otros 12 km si aportar al [[Monte (xeomorfoloxía)|monte]] [[Argalario]] pol banzáu de Loiola ("el percorríu de los trés banzaos"). La ruta en bicicleta encamentada pola Diputación, cuntando tolos sos accesos anque nun tengan señalización de carril-bici, ye ente [[Cruces (Barakaldo)|Cruces]] y Allampo y tien 12 km.

* '''Paséu de La Orconera''': Esti paséu, qu'enllaza cola [[vía verde]] del mesmu nome, tien el so orixe nel últimu tramu del antiguu ferrocarril mineru de ''La Orconera'' ente [[Ortuella]] y Barakaldo. Empieza nel barriu de Retuerto, magar ye accesible por Kareaga (zona trasera de los polígonos industriales de Kareaga y [[Max Center#Max Ociu|Max Ociu]]). Una de les sos carauterístiques nes sos 3 km ye'l mala traza del asfaltu siendo destacable l'últimu tramu de 1 km, antes d'enllazar cola vía verde y al entrar nel conceyu del [[Valle de Trápaga]], con 3 túneles ensin llume y con [[folla]] o [[balsa d'agua|balses d'agua]]. Dicha vía verde empieza nes antigües [[Mina (minería)|mines]] de Ortuella (mines de ''La Orconera'') y [[Gallarta]] onde, al traviés de dellos [[carril-bici|carriles-bici]] que pasen por Gallarta, enllaza col "carril-bici Barakaldo-L'Arena" y la "vía verde de Galdames".
* Ente los parques urbanos destaquen el '''parque de Beurko''' (al llau del bidegorri Dolores Ibarruri), el '''parque de Les Escultures''' (antigua Campa del Pito, que coneuta col Xardín Botánicu por aciu un paséu paralelu a l'avenida ''Gernikako Arbola''), el '''parque de los Hermanos''', el '''parque de Lasesarre''', el '''[[parque Munoa]]''', el '''parque de San Vicente''', el '''parque de Róntegui''' y el '''parque de Serralta'''. La mayoría remocicaos o creaos nos [[años 1990]] y [[años 2000|2000]] y otros en procesu de renovación.

L'accesu a tolos parques ye gratuitu y por cuenta de la peculiaridá de los mesmos el [[Xardín Botánicu de Barakaldo|Xardín Botánicu]] y el [[Parque Munoa]] tien un horariu d'apertura y vixilancia.

== Cultura ==


=== Camín de Santiago ===

Barakaldo ye zona de camín del [[Camín de Santiago de la Mariña]].
Entra nel conceyu pol barriu de Les Delicies cruciando la [[Ponte de Castrejana|ponte del Diañu]], de siguío xúbese a la Ermita de [[Santa Águeda]] pel so camín homónimu percorriendo la calzada medieval que s'atopa na xubida; una vegada báxase al barriu de [[Cruces-La Paz (Barakaldo)|La Paz]] xiramos a la izquierda, direición Gorostiza, pa utilizar parte de la vía verde d'El Regatu hasta llegar a Retuerto; de siguío percuérrese l'Avenida Euskadi (onde ta asitiáu'l [[Bilbao Exhibition Centre|BEC]]) y xúbese escontra'l centru de Barakaldo. Dempués síguese cola Avenida Gernikako Arbola direición barrio de San Vicente onde s'atopa la Ilesia de San Vicente y de ende báxase direición [[Sestao]], cruciando'l Paséu Dolores Ibarruri, pel antiguu camín de Beurco Viejo (actual cai Ibaibe) paralelu al ríu [[Galindo]].
Una vegada llégase a Retuerto tamién esisten otros percorríos pero siempres direición Ilesia de San Vicente pa dempués siguir escontra [[Sestao]] pela cai Ibaibe, hai unes indicaciones cerca de la rotonda del BEC qu'amuesen eses alternatives. Si facer a bici una vegada llégase a esa rotonda encamiéntase usar el Paséu Dolores Ibarruri que bordia'l centru de Barakaldo y dempués el Bidegorri Barakaldo-L'Arena qu'escurre poles contorna de Sestao.

=== Fiestes llocales ===

Les fiestes del conceyu celebren la selmana del [[16 de xunetu]] n'honor a la [[Virxe del Carmen]], patrona de Barakaldo:
* '''Cármenes de Barakaldo'''

Les otres fiestes de barriu son éstes:
* 22 de xineru: '''San Vicente''' - Bº San Vicente 
* 5 de febreru: '''Santa Águeda''' - Bº Santa Águeda
* mayu: '''Bon Pastor''' - Bº Luchana
* 25 de xunetu: '''Santiago''' - Bº Arteagabeitia-Zuazo
* 31 de xunetu: '''San Ignacio''' - Bº de Retuerto
* 16 d'agostu: '''San Roque''' - Bº El Regatu 
* setiembre: '''Ntra. Señora de Burceña''' - [[Burceña|Bº Burceña]]
* setiembre: Errontegiko jaiak (fiestes de rontegi)
* 15 d'ochobre: '''Santa Teresa''' - [[Bagaza-Beurco]]

== Tresportes y comunicaciones ==

=== Carreteres ===
Por Barakaldo pasen y tienen salida escontra la llocalidá les siguientes carreteres:
*   [[Autovía del Cantábricu]] ([[Irun]]-[[Santiago de Compostela]]). Salíes 122/123 y 124 
* [[N-634|<span style = "padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#cc0000; font-weight:bold;">N-634</span>]] [[San Sebastián]]-[[Santiago de Compostela]].
* [[N-637|<span style = "padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#cc0000; font-weight:bold;">N-637</span>]] [[Barakaldo (España)|Barakaldo]]-[[Galdakao]] (carretera Cruces a Erletxes por "Ponte Róntegui").
* [[BI-739|<span style="padding:1px .5em; background-color:#4682B4; color:white; font-weight:bold;">BI-739</span>]] [[Bilbao]]-[[Sestao]] (por Burceña).
* [[BI-745|<span style="padding:1px .5em; background-color:#4682B4; color:white; font-weight:bold;">BI-745</span>]] [[Barakaldo (España)|Barakaldo]]-[[Valle de Trápaga]] (carretera a San Vicente)
* [[BI-3744|<span style="padding:1px .5em; background-color:yellow;color:black; font-weight:bold;">BI-3744</span>]] [[Barakaldo (España)|Barakaldo]]-[[Sestao]] (carretera Careaga a Sestao por "Vega Vieya").
* [[BI-4734|<span style="padding:1px .5em; background-color:yellow;color:black; font-weight:bold;"> BI-4734</span>]] [[Barakaldo (España)|Barakaldo]]-[[Cruces-La Paz (Barakaldo)|Cruces]] (accesu a Cruces).
* [[BI-4743|<span style="padding:1px .5em; background-color:yellow;color:black; font-weight:bold;"> BI-4743</span>]] [[Barakaldo (España)|Barakaldo]]-[[El Regatu]] (carretera Retuerto a El Regatu (Barakaldo)).

Amás, tamién escurre l'autopista ''"[[Supersur]]"'' (Variante Sur Metropolitana de Bilbao) pero nun tien salida direuta escontra Barakaldo yá qu'al so pasu pola llocalidá traviesa montes y valles. P'aportar dende dicha autopista a Barakaldo hai que tomar la salida [[BI-628|<span style="padding:1px .5em; background-color:#4682B4; color:white; font-weight:bold;">BI-628</span>]] ''Sestao Barakaldo''.

=== Autobús ===
En Barakaldo transiten (tienen parada) les siguientes llinies d'autobuses:


La mayoría de llinies tienen delles paraes en Barakaldo, sacante la urbana de Bilbobus que solo tien una en Les Delicies (cai Zubileta 74) y les de llarga distancia que tienen la so parada na cai Landeta e/n (onde tamién paran dellos interurbanos y el rexonal) a pesar de que 500 m más palantre d'esa parada principal haya una terminal d'autobuses nel [[BEC]] entá ensin inaugurar sacante pa eventos expeciales.

Pa otros destinos y opciones de viaxe (horarios, precios...) atópase la estación d'autobuses [[Termibus]] asitiáu na [[Estación de San Mamés]] de [[Bilbao]] a 7 quilómetros del centru de Barakaldo.

==== Kbus, el bus urbanu de la ciudá ====

Amás, nos primeros meses del [[2009]], taba prevista la inclusión d'un serviciu d'autobús urbanu que coneutara los barrios de la llocalidá, anque depués aplazóse hasta [[setiembre]] de [[2010]] amontando'l supuestu preciu del billete bonificáu con [[Creditrans]] en 10 céntimos al respeutive de les primeres noticies, anunciándose que l'operador sería [[Euskotren]], y retardándose de nuevu hasta [[abril]] de [[2011]] anunciándose'l nome definitivu de [[Kbus]]. En principiu ye una midida provisional a la espera de la construcción del [[Tranvía de Barakaldo]] magar una vegada construyíu'l [[tranvía]] va estudiase'l treslláu de la llinia a otros barrios.

En payares de [[2014]] creóse una nueva llinia de [[Kbus]] pa comunicar el barriu d'El Regatu col centru de la ciudá sustituyendo a la ***A3139**'' ''(El Regatu - Barakaldo)'' de [[Bizkaibus]] que, a pesar d'anunciase numberoses vegaes la so supresión, nun foi esaniciada y circularon dos linia d'autobuses públicos col mesmu trazáu y horariu hasta avientu de 2014, cuando finalmente sustituyóse.

=== Servicios ferroviarios ===


==== Tren ====

Por Barakaldo tienen servicios de cercaníes dos operadores de ferrocarril, [[Rede Nacional de los Ferrocarriles Españoles|Renfe]] y [[Feve]].

[[Renfe Cercaníes Bilbao]] cuenta con estes paraes:
* [[Estación de Barakaldo (Cercaníes Bilbao)|Estación de Desiertu-Barakaldo (''Desertu-Barakaldo'')]]
* [[Estación de Luchana (Cercaníes Bilbao)|Estación de Luchana (''Lutxana'')]]

Estes estaciones tán asitiaes na zona baxa del conceyu paraleles al [[ríu Nervión]] y tienen el so orixe nel [[añu 1888]] cuándo s'inauguró la primer fase de la llinia conocida como ''BPT'' (Bilbao-Portugalete-Triano), desque se regularizaron los servicios de trenes de cercaníes los dos pertenecieron a les llinies [[Llinia C-1 (Cercaníes Bilbao)|C-1]] (dende'l [[añu 2000]]: Bilbao-Abando / Santurtzi) y [[Llinia C-2 (Cercaníes Bilbao)|C-2]] (dende'l [[añu 2000]]: Bilbao-Abando / Musques), siendo la duración del desplazamientu a [[Bilbao-Abando]] d'aproximao 13 minutos dende la estación de Barakaldo (10 cuando había servicios [[CIVIS]]).

Pela so parte [[Feve]] cuenta coles siguientes paraes:
* Estación de Santa Águeda
* Estación de Castrejana

Estos apeaderos, que'l so trayeutu a [[Bilbao-Concordia]] dura unos 10 minutos, pertenecen a la Llinia B-1 (Bilbao-Concordia - La Calzada) y oficialmente tán asitiaes nel barriu de [[Zorroza|Castrejana]] en [[Bilbao]] al asitiase na marxe derecha del [[ríu Cadagua]]. Curiosamente'l primeru d'ellos col nome del barriu baracaldés principalmente da serviciu a un pequeñu polígonu industrial y al barriu de Castrejana (Bilbao) y el segundu col nome del barriu bilbaín si da serviciu a los barrios baracaldeses de Santa Águeda ''(Santa Ageda)'', Zubileta y Les Delicies ''(Urgozo)'' amás de a los de Castrejana ''(Kastrexana)''. Hai de solliñar que'l mayor usu de la de Castrejana concentrar na [[Víspora de Santa Águeda|festividá de Santa Águeda]] yá que esa parada ye'l tresporte públicu más cercanu pa xubir a la Ermita de Santa Águeda. A pesar del pocu usu d'esos apeaderos van sometese obres de cara a esaniciar el pasu a nivel de Santa Águeda abrir un accesu al polígonu industrial dende'l de Castrejana. La [[Estación de Iráuregui]], una de les más importantes de la llinia, si perteneció a Barakaldo hasta la desanexón del barriu de Iráuregui en [[1992]].


Dende l'apertura del tramu final en [[1902]] hasta'l [[1972]] el **Ferrocarril de La Robla** terminaba na estación baracaldesa de [[Estación de Luchana (Cercaníes Bilbao)|Luchana]] pero esta quedó suprimida, centralizando tolos servicios de pasaxeros en [[Bilbao-Concordia]] (utilizando pa ello les víes del ferrocarril Santander-Bilbao) y quedándose el tramu que va a Luchana solo pa mercancíes, sobremanera de la estinguida [[Altos Fornos de Vizcaya|Altos Fornos de Vizcaya (AHV)]] y les sos empreses socesores como [[ArcelorMittal Sestao]]. En Barakaldo, na so esviadura a Luchana, escurre paralelu a l'actual llinia B-1 de [[Renfe Feve]] ([[Bilbao-Concordia]] - La Calzada), al otru llau del [[ríu Cadagua]].

Pa otros destinos que nun tán atendíos peles llinia que pasen pola llocalidá hai que dir a les estaciones bilbaines de: [[Estación de Abando Indalecio Prieto|Abando]], [[Estación de Lutxana (Metro de Bilbao)|Lutxana (Metro Bilbao)]], [[Estación de Zorroza (FEVE)|Zorroza (FEVE)]] o [[Estación de Bilbao-Atxuri|Achuri (''Atxuri'')]] asitiaes, nel peor de los casos, a 12 quilómetros de Barakaldo.

==== Metro ====

Por Barakaldo escurre la [[Llinia 2 (Metro de Bilbao)|Llinia 2]] del [[Metro Bilbao]] coles siguientes paraes:
* [[Estación de Gurutzeta/Crucies|Estación de Cruces (''Gurutzeta/Cruces'')]]
* [[Estación d'Allampo|Estación d'Allampo (''Allampo'')]]
* [[Estación de Barakaldo (Metro de Bilbao)|Estación de Barakaldo (''Barakaldo'')]]
* [[Estación de Bagatza|Estación de Bagaza (''Bagatza'')]]
Estes estaciones fueron inauguraes, xunto a la d'[[Estación de Urbinaga|Urbinaga]], el [[13 d'abril]] del añu [[2002]] empecipiando asina la primer fase de la [[Llinia 2 (Metro de Bilbao)|Llinia]]. El trayeutu hasta [[Bilbao-Abando]] dura 21 minutos aprox.

==== Tranvía ====

Atópase en fase d'estudiu una llinia de [[tranvía]] que percuerra'l conceyu. Nun principiu foi la oposición quien propunxo un posible proyeutu que depués nun foi a más ([[añu 2003]]). Dempués ([[añu 2005]]) el parque comercial [[MegaPark Barakaldo|Megapark]] propunxo una tranvía pa coneutar el so centru comercial cola parada del [[Estación d'Allampo|metro d'Allampo]] y reactivó aquelles propuestes de la oposición mientres el [[añu 2006]]. Nel [[añu 2007]] una iniciativa popular presentó un nuevu proyeutu a la ciudadanía y a los sos representantes nel conceyu, proyeutu qu'anguaño sigue en cursu. Coles mesmes, a finales del [[2007]] salió a la lluz un estudiu de la diputación fecháu nel [[2005]], que proponía una llinia tranviaria ente Barakaldo (primer fase) y el [[Valle de Asúa]] (segunda fase) pero que foi anuláu pol so eleváu costu. Finalmente en payares de [[2009]] presentóse'l proyeutu definitivu, nesti casu si siendo vidable con una estimación de 4 millones d'usuarios añales. Dada la proximidá al proyeutu del [[tranvía UPV - Leioa - Urbinaga]] va xunir a este siendo la vuelta d'esti tresporte a Barakaldo dempués qu'en [[1959]] clausurárase la llinia Bilbao-Santurtzi que pasaba pola llocalidá (práuticamente col mesmu percorríu que les actuales [[Llinia C-1 (Cercaníes Bilbao)|llinia C-1 de cercaníes Renfe]] y llinia A3135 de [[Bizkaibus]]). 
Más información sobre'l proyeutu popular: 
[https://archive.today/20120707141029/barakaldotranvia.blogspot.es/ Tranvía de Barakaldo]

=== Tresporte marítimu ===

* **Gasolino:** Barakaldo ta comunicáu con [[Erandio]] al traviés del [[bote]] que traviesa'l [[ríu Nervión]], popularmente llamáu "Gasolino". Esti tresporte priváu operáu pola compañía "Boteros del Nervión S.L." ta en cayente (posible desapaición) por causa de la incorporación del [[Metro de Bilbao|Metro Bilbao]] en Barakaldo; a pesar de que col [[metro]] tárdase más en faer esti trayeutu (yá que hai que faer transbordo en [[Bilbao]]) pero al tener el metro más destinos, ser el trayeutu más baratu y tar más céntricu faise muncho más cómodu pa los residentes. Anque lo que condergaría definitivamente a esti clásicu tresporte sería la construcción de delles [[Ponte móvil|pontes móviles]] previstos pela zona como'l del [[Tranvía UPV - Leioa - Urbinaga]].

* **Puertu de Bilbao:** el [[puertu de Bilbao]] que la so terminal de cruceros atópase en [[Getxo]] y [[Santurtzi (España)|Santurtzi]] atopar a unos 10 quilómetros del centru de la llocalidá. En Barakaldo atópense trés muelles pertenecientes a dichu puertu que son el "Muelle de Sefanitro", el "Muelle de Luchana (Barakaldo)" y el "Muelle de Cadagua" onde se realicen llabores d'apartáu de barcos p'arreglos y de carga y descarga.

=== Tresporte aereu ===

* **Aeropuertu**: l'[[Aeropuertu de Bilbao]] ([[IATA]]: BIO, [[OACI]]: LEBB) moteyáu «''el Palombu''» pola so forma d'ave vistu dende l'aire, allugáu nos conceyos de [[Lujua]] y [[Sondica]], atopar a 16 quilómetros del centru de la ciudá.

* **Helipuertos**: en Barakaldo hai dos helipuertos, el primeru d'ellos asitiáu nel parque de la parte trasera del [[BEC]] en Barakaldo y utilizáu pa emerxencies del [[Hospital de Cruces]], ensin usu dende'l funcionamientu definitivu del creáu nel mesmu hospital.

== Deportes ==
En Barakaldo hai 52 asociaciones o clubes deportivos oficiales rexistraos nel IMD/UKE ''(Institutu Municipal del Deporte/Udal Kirol Erakundea''). D'ellos los deportes más representaos son el [[fútbol]] con 10, los [[bolos]] con 9 y el [[fútbol sala]] con 6 organizaciones.

=== Fútbol ===

Barakaldo cuenta con un equipu de fútbol en [[Segunda División B d'España|2ª División B]], el **Barakaldo C.F.**; con un equipu de fútbol en [[Tercer División d'España|Tercer División]], el **Retuerto Sport** y otru equipu en División d'Honor Vizcaino, el **Gurutzeta FKT** (d'antiguo C.F.D. Cruces); amás hai que citar a otros clubes que militen n'otres categoríes rexonales: la **Unión Sport de San Vicente** y el **Sporting Club de Lutxana** na Rexonal Preferente Vizcaina, la **O.D. Burtzeña** na Primer División Vizcaina, el **C.F. Zuazo** na Segunda División Vizcaina (con un filial na Tercer División Vizcaina, l'Allampo C.F.); y el **S.C.D. Dosa-Salesianos** y el **Pauldarrak** **FKT** (C.F.D. Pauldarrak en castellán) (venceyaos los dos últimos a los colexos de los Padres Salesianos y Padres Paúles de la llocalidá) na Tercer División Vizcaina. Clubes históricos, güei sumíos, son la S.D. Arana, el C.F. El Carmen, el C.F. Oriamendi, el C.F. Euzkotarra de San Vicente, el Centru Gallego C.F, el Gorbea-Lasesarre F.B.C., Patria C.F o l'Ecuador Barakaldo.

De toos ellos, Barakaldo C.F., Sporting de Lutxana, Unión Sport de San Vicente y Retuerto Sport tuvieron l'honor de representar a la anteiglesia fabril y a los sos barrios en categoría nacional.

=== Bolos y deporte local ===

Otru deporte con muncha tradición nel conceyu ye'l de los [[bolos]] con asociaciones de distintes modalidaes como la [[petanca]], [[Tuta (xuegu)|tuta]] y bolos a mocada. Esta última modalidá ye tradicional rural de la [[Zona Minera (Vizcaya)|Zona Minera]] y [[Santurtzi (España)|Santurtzi]] y xuégase nunes instalaciones llamaes ''carrejos''.

Al igual que colos bolos a mocada tamién esiste un deporte que solo se practica en Barakaldo y la so redoma (tamién [[Zona Minera (Vizcaya)|Zona Minera]] y [[Santurtzi (España)|Santurtzi]]) y este ye'l de los [[barrenadores]] con un club ensin rexistrar nel IMD/UKE que participa nel Campeonatu de Vizcaya de Barrenadores, el **Errekatxo**.

=== Balonmano ===
A pesar de nun ser un conceyu con especial tradición a esti deporte solo a nivel escolar- Barakaldo cunta colos sos dos clubes, el masculín y el femenín, en categoría nacional. El **Club Balonmano Barakaldo** atópase en División d'Honor B, y llegó a militar na máxima categoría nacional, la [[Lliga ASOBAL]]; y el **Club de Balonmano Femenín** (''Balonmano Zuazo Femenín'') atópase na máxima categoría, na [[División d'Honor de balonmano femenín]].

=== Instalaciones deportives ===
La mayoría d'instalaciones deportives son públiques pertenecientes al IMD/UKE nes que podemos atopar tres polideportivos públicos, asitiaos nos barrios de Gorostiza, Lasesarre y San Vicente:
El **Polideportivu de Gorostiza** ye'l más grande de los trés, asitiáu na carretera [[BI-4743|** &nbsp;BI-4743&nbsp;**]] direición a El Regatu, cuenta con pista polideportiva, [[piscines]] interiores y esteriores, pistes de tenis, frontón...; el **Polideportivu de Lasesarre**, de recién construcción, atópase na parte baxa de Barakaldo cercanu al [[ríu Galindo|Galindo]] y a les víes de tren de [[Renfe Cercaníes Bilbao|cercaníes]], tien piscines cubiertes climatizaes, canches de tenis cubiertes, canches de [[baloncestu]], campu de fútbol de yerba artificial, pistes de pádel y un estadiu multiusos; a lo último, el más pequeñu d'ellos, el **Polideportivu de San Vicente** que ta asitiáu nel barriu [[homónimu]] frente a la carretera [[BI-745|<span style="padding:1px .5em; background-color:#4682B4; color:white; font-weight:bold;">BI-745</span>]] dispón d'una pista d'atletismu y un campu de fútbol de yerba natural. Tamién pertenecen a esa organización dellos campos de fútbol y [[frontón (deporte)|frontones]], siendo los más destacaos l**'Estadiu de Lasesarre** y el **Frontón Baracaldés** respeutivamente; y otres pequeñes instalaciones deportives como boleres, club hípicu, escuela d'axedrez.
Nel pabellón **Bizkaia Arena*' del [[BEC]] tamién se realizaben diversos eventos deportivos como carreres de [[motocrós]] y partíos del [[Bilbao Basket]] que progresivamente fuéronse treslladando a otres instalaciones de [[Bilbao]].

La pista d'atletismu de San Vicente tuvo cierta fama internacional nos [[años 1990]] y [[años 2000|2000]] al consiguise nella grandes marques mundiales. De fechu ende tuvieron llugar delles ediciones de la Challenge Europea de 10.000 metros, actual [[Copa d'Europa de 10000m]].

Amás, el parque de Tellaetxe ye utilizáu pal Campeonatu de [[Campu al traviés|Cross]] de Bizkaia» y dacuando pa otres carreres o actividaes deportives al campu incluyendo'l [[ciclocross]].

== Persones destacaes ==



=== Militares y esploradores ===
* [[Jorge Gil de Barakaldo]] (sieglu XV): Foi un caballeru, persona de máximu enfotu del [[cardenal Cisneros]] y capitán del so guardia personal.
* [[Ortuño de Urkullu, o de Barakaldo]] (sieglu XV): acompañó al navegante [[Vasco Núñez de Balboa]] cuando ésti afayó l'Océanu Pacíficu nel añu 1513.
* [[Juan de Zubileta]] (s.XVI): marín, unu de los dieciocho homes que consiguió llevar a términu la primer vuelta al mundu.
* [[Juan Castaños y Beistegui]] (1604-?): Almirante de l'Armada Real.
* [[Ángel Bituritxa Beurko]] (principios del s. XIX): Foi un neñu que mientres la [[guerra de la independencia española]] se autoinmolo faciendo esplotar el polvorín francés asitiáu en Barakaldo. Nel so honor l'escudu de Barakaldo lleva un ánxel.

=== Actores ===
* [[Saturnino García]] (1935): actor.
* [[César Sarachu]] (1958): actor (el so personaxe más conocíu ye'l de *Bernardo* en *Camera Café*).
* [[Carlos Sobera]] (1960): actor y presentador de televisión.
* [[Anabel Alonso]] (1964): actriz.
* [[Maribel Salas]] (1965): actriz, risible ===
Políticos y activistes ===
* [[Eliodoro de la Torre]] (1884-1946): militante del [[Partíu Nacionalista Vascu]] y unu de los fundadores del sindicatu [[ELA-STV]].
* [[Antonio Mairal Perallos]] (1891-1939), sindicalista y diputáu del PSOE mientres la [[Segunda República Española|Segunda República]].
* [[Antonio Iturmendi Bañales]] (1903-1976): foi un políticu d'ideoloxía carlista que desempeñó los cargos de [[Ministeriu de Xusticia (España)|ministru de xusticia]] de 1951 a 1965 y [[Presidente de les Cortes franquistes|presidente de les cortes]] de 1965 a 1969.
* [[Hermenegildo Alvariño]] (?-1933): Foi un emigrante gallegu, militante d'[[EAE-ANV]] asesináu por pistoleros socialistes el 19 de payares de 1933 día de les eleiciones xenerales.
* [[Luis Ruiz d'Aguirre]] conocíu literariamente como *Sancho de Beurko* (1908-1989): políticu, militar ya historiador.
* [[Nicolás Redondo]] (1927): secretariu xeneral del sindicatu [[Unión Xeneral de Trabayadores (España)|UXT]] y diputáu nes files del [[PSOE]].
* [[Pedro Solabarria|"Periko" Solabarria]] (1930-2015): activista políticu perteneciente al movimientu de [[sacerdotes obreros]].
* [[Unai Sordu]] (1972): secretariu xeneral de CCOO de País Vascu dende 2009.

=== Deportistes ===


* [[David López García|David López]] (1981): ciclista.
* [[Asier del Fornu]] (1981): futbolista.
* [[Isidro Nozal]] (1977): ciclista.
* [[Javier Otxoa]] (1974): ciclista.
* [[José Ramón Alexanko]] (1956): futbolista.
* [[Javier Clemente]] (1950): futbolista y entrenador.
* [[Nicanor Sagarduy Gonzalo]] (1931-1998): futbolista.
* [[Raimundo Pérez Lezama]] (1922-2007): futbolista (porteru).
* [[Edmundo Suárez|Edmundo Suárez, *Mundu*]] (1916-1978): futbolista y entrenador.
* [[Agustín Sauto Arana|Agustín Sauto, *Bata'']] (1908-1986): futbolista.
* Jacinto Quincoces López (1905-1997): futbolista y entrenador.
* Iñaki Lafuente (1976): futbolista (porteru).

### Otros
* Yurena (1969): cantante, artista, personaxe.
* Ismael de Gorostiza y Urcullu (1879-1965): arquiteutu.
* Marcelino Olaechea (1888-1972): foi un relixosu salesianu. Foi obispu de Pamplona mientres la Guerra Civil Española y la posguerra (1935-1946) y más tarde arzobispu de Valencia hasta'l so retiru en 1966.
* José Ángel Sánchez Asiaín (1929-2016): ye un empresariu, profesor universitariu y economista.
* José Luis Núñez (1931): empresariu y presidente del Futbol Club Barcelona.
* Santiago Segurola (1957): periodista deportivu.
* José Manuel Prau Antúnez (1963): escritor y articulista.
* Mikel Clemente (1964): periodista, realizador de videu-clips y documentalista.
* Juan Manuel de Prada (1970): escritor y articulista.
* Raquel Alzate (1972): ilustradora, dibuxante de cómics y escultora.

## Hermanancies
*  Diez d'Ochobre (L'Habana, Cuba)
*  Daira Burka-a Aaiun (El Sáḥara Occidental)
*  Torredelcampo (Xaén, España)
*  Portoviejo (Ecuador)

## Ver tamién
* Marxe Izquierda (Bilbao)
* Gran Bilbao
* Área metropolitana de Bilbao
* Vizcaya

## Referencies y notes

## Bibliografía
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* Web oficial del Conceyu de Barakaldo
* Barakaldo Turismu