Nueva Delhi

**Nueva Delhi** (n'hindi: नई दिल्ली, panyabí: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, urdú: نئی دلی, inglés: **New Delhi**) ye la capital de la República de la India y sede del poder executivu, llexislativu y xudicial del Gobiernu de la India. Ta asitiada na metrópolis de Delhi y ye unu de los sos nueve distritos.

La ciudá foi establecida'l 15 d'avientu de 1911, foi entamada por dos de los principales arquiteutos británicos del sieglu XX, Edwin Lutyens y Herbert Baker. La nueva capital foi bautizada New Delhi en 1927 y darréu inaugurada'l 13 de febreru de 1931 por lord Irwin, virréi del Raj británicu.
Nueva Delhi cuenta con dos sitios declaraos Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO: la tumba de Humayun y el complexu de Qutb.

La metrópolis ye la ciudá más poblada de la India y la quinta más poblada del mundu.
La mesma, cuenta cola mayor estensión urbana del país, con un área total de 1482 quilómetros cuadraos.

La ciudá de Nueva Delhi tamién ye conocida poles sos amplies y arbolaes aveníes y ye'l llar de numberoses instituciones nacionales, museos y monumentos.

## Historia
Nueva Delhi foi establecida al sur de la ciudá vieya, que foi construyida pol emperador mogol Shah Jahan. Sicasí Nueva Delhi anubre'l sitiu de siete ciudaes antigües y polo tanto inclúi munchos monumentos históricos como'l Jantar Mantar, la Tumba de Humayun, Qila Rai Pithora y los Xardinos Lodhi.

Calcuta foi la capital de la India hasta avientu de 1911. Sicasí Delhi sirviera como'l centru políticu y financieru de dellos imperios de l'antigüedá y del sultanatu de Delhi, cuantimás del Imperiu mogol dende 1649 hasta 1857.
Mientres l'añu 1900 fíxose una propuesta a l'alministración británica pa mover la capital dende Calcuta a Deli.
A diferencia de Calcuta, que s'atopa na mariña oriental, Nueva Delhi atopar nel norte y el gobiernu de la India británica consideró que sería más bono d'alministrar el país dende ella.

El 12 d'avientu de 1911, mientres el Durbar de Delhi, Xurde V l'entós emperador de la India, xunto cola reina María, la so consorte, fixo l'anunciu que la capital del Raj diba ser movida de Calcuta a Delhi, de la que sienta la primer piedra de la residencia del virréi nel Coronation Park.

Gran parte de la ciudá foi entamada y construyida por Edwin Lutyens y Herbert Baker, los dos principales arquiteutos británicos del sieglu XX.
Lutyens visitó Delhi per primer vegada en 1912 y la construcción empecipióse realmente dempués de la Primer Guerra Mundial y terminóse en 1931, foi inaugurada'l 13 de febreru de 1931 por lord Irwin.
Lutyens espunxo l'área alministrativa central de la ciudá como un testimoniu de les aspiraciones imperiales de Gran Bretaña.

## Llugares d'interés

Nueva Delhi ye una de les capitales del mundu con más historia y dos de los sos monumentos, el Qutab Minar y la tumba de Humayun, fueron declaraos Patrimoniu de la Humanidá. La ciudá ufierta múltiples llugares d'interés qu'inclúin el Rashtrapati Bhavan, antigua residencia de los virréis británicu y actual palaciu presidencial; la Puerta de la India, memorial escoyíu n'honor de los soldaos finaos mientres diverses guerres; la tumba de Humayun, de la que se diz que ye la precursora del conocíu Taj Mahal d'Agra; el Raj Ghat o memorial de Mahatma Gandhi; o los restos de l'antigua ciudá de Purana Quila.

## Xeografía
El 'Territoriu Capital Nacional' de Nueva Delhi tien un área total de 1483&nbsp;km². Ta asitiáu ente la llanura Indo-Gangética y los montes Aravalis. La mayor parte del territoriu ta asitiáu na oriella oeste del ríu Yamuna. La ciudá ta asitiada a una altitú ente los 213 y los 305 metros sobre'l nivel del mar. Ta asitiada na zona norte del país y llenda colos estaos d'Uttar Pradesh y Haryana.

### Clima
El clima ye monzónicu característicu del sureste asiáticu anque daqué más secu. Tien una estación húmeda, el branu, dende finales de xunu hasta finales de setiembre y una seca más llarga que dura'l restu del añu. Los meses más lluviosos son xunetu y agostu, el restu del añu les agües son escases y ocasionales con abondosos díes de sol con borrines y fumos procedentes de la contaminación atmosférica. Les nevaes son escases y bien rares. Les temperatures son nidies en iviernu anque oldeaes ente'l día y la nueche al nun haber malapenes nubosidad. Les temperatures más altes dar nos meses de primavera, al nun haber apenes precipitaciones (abril, mayu y xunu) superando casi tolos díes los 37&nbsp;°C pudiendo raspiar los 45&nbsp;°C. El branu ye templáu anque non tanto como la primavera, la seronda como l'iviernu ye más nidiu.

## Demografía
Acordies col censu de 2011 Nueva Delhi tien una población de 249&nbsp;998 habitantes. El mesmu censu da pal Territoriu Nacional Capitalín de Delhi, del cual Nueva Delhi forma parte, una población de 14,1 millones convirtiéndola na segunda área metropolitana más grande de la India dempués de Bombay. Naquel momentu había una media de 821 muyeres por cada mil homes y un alfabetismo ye de 81,82&nbsp;%.

### Relixón

El hinduismu ye la relixón del 86,8% de la población de Nueva Delhi. Tamién hai grandes comunidaes de musulmanes (6,3%), sijs (2,4%), jainistas (1,1%) y cristianos (0,9%) en Delhi. Otres minoríes inclúin los parsis, budistes y los xudíos.
Los principales idiomes falaos en Nueva Delhi son l'hindi y el panyabí.

## Cultura
La condición de capital de Nueva Delhi amplió la importancia d'acontecimientos y festividaes nacionales. Acontecimientos como'l Día de la República, Día de la Independencia y *[[Gandhi Jayanti]]* (cumpleaños de Gandhi) celebrar con gran entusiasmu en Nueva Delhi y el restu de la India. Nel día de la independencia d'India (el 15 d'agostu) el primer ministru d'India dirixir a la nación dende la Fortaleza Colorada.
La mayoría de ciudadanos de Nueva Delhi celebren el día volando cometes, que son consideraes un símbolu de llibertá. El Desfile del día de la República ye un gran desfile cultural y militar qu'amuesa la diversidá cultural y militar d'India.

Ente los festivales relixosos inclúyese'l Diwali (Festival de les Lluces), Durga puya, Holi, Lohri, Maha Shivaratri, Eid ul-Fitr, Eid ul-Adha y Buddha Jayanti. El Festival Qutub ye un eventu cultural nocherniegu mientres el cual actúen músicos y baillarinos de toa India, col Qutub Minar como fondu. Otros eventos como'l Festival de cometes voladores, el International Mango Festival y *[[Vasant Panchami]]* (Festival de la primavera) tienen llugar de forma añal en Deli.

## Deportes
Nueva Delhi foi la sede de los Xuegos Asiáticos de 1951 y 1982, y presentó la so candidatura p'allugalos en 2019. Tamién allugó los Xuegos de la Mancomunidá de 2010.

Dende 2005 celébrase añalmente una mediu maratón.

Les principales instalaciones deportives de la ciudá son l'Estadiu Jawaharlal Nehru, el cuartu estadiu con mayor capacidá del país; l'Estadiu Ambedkar, el Indira Gandhi Arena, l'Estadiu Nacional Dhyan Chand, sede de los primeros Xuegos Asiáticos en 1951, y el Siri Fort Sports Complex.

## Economía
Connaught Place, unu de los más grandes centros comerciales y financieros del norte de la India atópase na parte norte de Nueva Delhi. El gobiernu y sector cuasi gubernamental son los principales emplegadores na ciudá. El sector de servicios na ciudá amplióse debíu en parte a la gran cantidá de personal cualificáu de fala inglesa, qu'atraxo a munches empreses multinacionales. Les industries clave de servicios inclúin teunoloxía de la información, telecomunicaciones, hoteles, bancos, medios de comunicación y el turismu.

L'informe mundial de la riqueza en 2011 clasifica l'actividá económica de la ciudá nel puestu 39, pero polo xeneral la capital allugar nel 37, percima de ciudaes como Xakarta y Johannesburgu.

El gobiernu de la capital nacional nun da nenguna cifra económica específicamente pa Nueva Delhi, pero publica un informe oficial económicu añal sobre la metrópolis de Delhi. Según el *Economic Survey of Delhi*, la metrópolis cunta con un productu internu (SDP) de 83&nbsp;085 millones de rupies (pal añu 2004-05) y un ingresu per cápita de 53&nbsp;976 rupies ($ 1&nbsp;200). Nel añu 2008-09 Nueva Delhi tenía un ingresu per cápita de ₹ 16&nbsp;886 ($ 2&nbsp;595). Creció un 16,2&nbsp;% hasta algamar los ₹ 35&nbsp;814 ($ 3&nbsp;018) en 2009-10.
L'ingresu per capita de Nueva Deli (en PPA) nel añu fiscal 2009-10 yera de 6&nbsp;860 dólares, convirtiéndose nuna de les ciudaes más riques de la India. El sector terciariu apurre'l 78,4&nbsp;% del productu internu brutu de Delhi, siguíu de los sectores secundariu y primariu con un 20,2&nbsp;% y un 1,4&nbsp;% respeutivamente.
El productu estatal brutu (GSDP) de Deli a precios corrientes pal añu 2011-12 envaloróse en 3,13 millones de rupies, que supón una medría del 18,7 per cientu con respectu al exerciciu anterior.

## Gobiernu

La capital nacional d'India, Nueva Delhi ta alministráu conxuntamente pol gobiernu federal de la India y el Gobiernu llocal de Delhi, ye tamién la capital de la NCT de Delhi.
A partir de 2005, la estructura de gobiernu de la Nueva Delhi el Conceyu inclúi un presidente, tres miembros de l'Asamblea Llexislativa de Nueva Delhi, dos miembros designaos pol Ministru Principal del Territoriu de la Capital Nacional de Deli (NCT) y cinco miembros designaos pol gobiernu central.
El xefe d'Estáu de Delhi ye'l Teniente Gobernador del Union Territory of Delhi, nomáu pol presidente de la India col asesoramientu de l'Alministración central y el puestu ye en gran parte ceremonial, como'l Primer Ministru del *Union Territory of Delhi* ye'l xefe de gobiernu y ta investido de la mayor parte de los poderes executivos. Acordies cola Constitución de la India, si una llei aprobada pola asamblea llexislativa de Nueva Delhi ye incompatible con cualquier llei aprobada pol Parllamentu de la India, la llei promulgada pol parllamentu prevalez sobre la llei aprobada pola asamblea.
Nueva Delhi ta rexíu por un gobiernu municipal, conocíu como'l Conseyu Municipal de Nueva Delhi (NDMC). Otres árees urbanes de la metrópolis de Delhi son alministraes pola Corporación Municipal de Delhi (MCD). Sicasí, tola metrópolis de Deli conozse comúnmente como Nueva Delhi, en contraste cola vieya Delhi.

## Turismu

Como una de les ciudaes más antigües del mundu, Nueva Delhi caltién cientos de monumentos. La zona histórica de **Old Delhi** tien delles mezquites y fortaleces, siendo arrodiada por una antigua muralla. Amás de los monumentos históricos, Delhi tamién ye sede de los edificios del gobiernu de la India.

Los principales curiosos turísticos son:

* Puerta de la India
* Tumba de Humayun
* Rashtrapati Bhavan
* Qutab Minar
* Akshardham Temple
* Fuerte Coloráu
* Jama Masjid
* Jantar Mantar
* Templu del Lotu

## Ciudaes hermanes
La ciudá ta hermanada con seis ciudaes.

## Ver tamién
* Antigües capitales nacionales de la India

## Referencies

## Enllaces esternos