Inglés n'Irlanda

L**'Envierno-inglés** o **Inglés irlandés** ye un conxuntu de dialeutos nativos del inglés escritu y falaos na Isla d'Irlanda (políticamente tanto como na República d'Irlanda y Irlanda del Norte). L'inglés foi introducíu n'Irlanda mientres la colonización nel sieglu XVI per parte d'escoceses y ingleses. Sicasí, yá había llegáu diba sieglos y viose influyíu pol mesmu gaélicu. La variedá diatópica del inglés n'Irlanda denominar *envierno-inglés*, o *anglo-irlandés*. La mayor diferencia ente l'inglés británicu estándar y l'inglés n'Irlanda anicia nel llinguaxe coloquial. En realidá, anque'l *envierno-inglés* esistió hasta la primer parte del sieglu XX, güei lo que se fala n'Irlanda ye una mera versión del inglés d'Inglaterra, con munches traces del inglés de los Estaos Xuníos.

## Pronunciación
* Tien un acentu rótico, esto ye, pronúnciase /r/ intervocálica, antes de consonante y al rematar pallabres, aspeutu que tamién se caltién na mayoría de dialeutos estauxunidenses o canadienses tres la colonización ya inmigración irlandesa escontra dichos territorios.
* El soníu /t/ casi nunca ye oclusivu cuando apaez nuna posición distinta a la inicial de pallabra; nel so llugar, apaez un procesu de lenición, pasando a una fricativa ente "s" y "sh" [ɕ]
* La distinción de sonoridá ente *w* [w] y *wh* [ʍ] caltiénse.
* Na variedá meridional nun hai distinción, como en inglés americanu, ente los fonemes /ɒ/ y /ɑː/. Asina, la pronunciación de *bother* ye /bɑːðɚ/, non /bɒðɚ/
* En delles variedaes d'Irlanda sumió diferencia ente [θ] y [t], y ente [ð] y [d], sumiendo los soníos fricativos.
* La distinción ente /ɔːɹ/ y /oʊɹ/ en *horse* y *hoarse* respeutivamente caltiénse.
* La distinción ente [ɛɹ]-[ɪɹ]-[ʌɹ] en **herd-bird-curd** caltiénse.
* La "l" non se velariza en nengún contestu.
* Nun hai diptongación en pallabres como *boat* /boːt/ o *cane* /keːn/.
* La "o" en *Dublin* puede apaecer pronunciada como /ʊ/.
* Nel condáu de Cork dellos soníos vocálicos vense alteriaos. Un soníu "y" convertir en "i" (esto ye, *well* /wel/ pronunciaríase /wɪl/. Coles mesmes *Cork* ye pronunciáu como /kɑːrk/ en llugar de /kɔːrk/.
* Un acentu únicu en Dublín ye conocíu como la entonación Dublín 4 (pol códigu postal del distritu), carauterísticu de les clases medies urbanes. Suel facer# risión al considerase un dialeutu "*pixu*"; falantes d'esta variedá pronuncien *car* /kɑːr/ como *core* /kɔːr/. Tamién suelen terminar una oración interrogativa como *Right?* pronunciada amodo como *Roisch?*.
* En delles variedaes más anticuaes, los grafemes *ea* que n'inglés británicu pronúnciense como [iː], pronúnciense como [eː] (*meat, beat*).

## Gramática

### Usu del "sí" y "non"

N'Irlanda nun esisten pallabres direutamente equivalentes a "**sí**" o "**non**"; nel so llugar, el verbu repitir na respuesta. Esta carauterística reflexar nel usu del inglés n'Irlanda:

:* "*Are you finished doing your homework?*" "I am" -en llugar de *Yes, I am* o *Yes* solamente- (¿Terminasti les xeres? Sí)

:* *Is your mobile charged?* "It isn't" -en llugar de *Non, it isn't* o a cencielles *Non*- (¿Ta'l to móvil celular cargáu? Non)

De manera alternativa, ye común ente los anglofalantes irlandeses del norte de la isla usar la pallabra "*aye* "(/aɪ/) como una forma débil de *yes* (más o menos equivalente a "*sure*" o "*yeah*" n'otres variedaes d'inglés).

:* *It's getting late, is it?* Aye, it is. (Ta faciéndose tarde, ¿eh ho? Sí) -o "It is, aye" en Donegal-
:* *Is that okay with you?* Aye. (¿Te paez bien? Sí)

### Sistema verbal
* Los verbos irlandeses tienen dos tiempos presentes: unu indica qué ta asocediendo nel momentu de la fala y l'otru usar p'acciones continues. Por casu, *tu tas agora* ye **tá tu anois** (lliteralmente "tas tu agora"), pero *tu tas tolos díes* ye **bíonn tu gach lá** (lliteralmente "tar tu acaldía").
* Los falantes irlandeses d'inglés, especialmente nes zones rurales (Mayo/Sligo), utilicen el verbu "**to be**" del inglés d'igual manera a como usaríen l'equivalente n'irlandés, utilizando "*does be/do be*" (o, de manera menos frecuente, "*bes*") pa indicar l'usu d'esti últimu presente continuu. Nótese qu'esto ye consideráu feu ya inaceptable na fala educada, y ye cada vez más acutáu a la xente mayor en zones remotes.

::* *He do(ye) be reading every day*. (Lee tolos díes)
::* *They do be talking on their mobiles a lot*. (Tán tol ratu falando colos móviles)
::* *They bes doing a lot of work at school*. (Nunca)
::* *It's him I do be thinking of* (Ye él en quien toi pensando)

Estos exemplos pertenecen más al llinguaxe del sieglu XIX qu'a la fala del sieglu XXI.

* L'irlandés nun tien tiempu pluscuamperfeutu: nel so llugar "**after**" (*dempués, tres*) añader al presente continuu. La espresión idiomática pa *I had done X when I did Y* (Yo fixera X cuando fixi Y) ye **I was after doing X when I did Y**, calcáu del usu n'irlandés de les preposiciones compuestes **i ndiaidh, tar éis,** y **in éis**: *bhí mé tar éis/i ndiaidh/in éis X a dhéanamh, nuair a rinne mé Y*. Sobremanera esti usu puede atopase ente los dublineses.

::* *Why did you hit him?* He was after insulting me. (¿Por qué lo cutisti? Faltárame)
* Una estructura similar atopar col *"perfectu d'últimes noticies"*, que s'usa como elementu espresivu d'escitación pa daqué que pasó apocayá:

::* *Would yá look at yer one - she's after losing five stone in five weeks!* (Mira a ésa: ¡perdió 30 quilos (30 quilos nun equival a "five stone"!) en cinco selmanes!)
* Menos contundente, usando lo que puede denominase como "perfectu de noticies pocu importantes", con una estructura similar a la del tiempu perfectu n'alemán, úsase, como n'irlandés, pa indicar daqué de menos importancia:

::* *I have the computer rebooted* - Lliteralmente "Yo he l'ordenador reiniciáu". Non. Meyor consideralo "Yo tengo l'ordenador reiniciáu".

* Esiste, como n'irlandés y casi tolos idiomes europeos (a diferencia del inglés) una forma de segunda persona del plural, perteneciente a un inglés arcaicu: "**ye**" (y tamién puede usase "**yous**", pero solu en Dublín), n'oposición a la segunda persona del singular, "**you**".

::* *Did ye/yous all go to see it?* (¿Fuistis toos a velo?)

* En zones rurales la forma reflexiva de los pronomes úsase de cutiu pa enfatizar o pa referise indireutamente a una persona en concretu, d'alcuerdu al contestu:

::* *Was it all of ye or just *'yourself**?'' -¿Érais toos vós o namái tu?
::* '' 'Tis herself that's coming now'' ([[Idioma irlandés|irlandés]]:''Is sí féin atá ag teacht anois'') - Ye ella quien va venir agora.
:::Con "**herself**" o "**himself**" (pronomes reflexivos de tercer persona del singular, femenín y masculín respeutivamente), puede indicase ''la xefa'' o ''la muyer de la casa''. Esti usu de cutiu indica que'l falante atribúi daqué d'arrogancia o egoísmu a la persona en cuestión. Nótese, amás, l'usu d'esta construcción tan indireuta (''[[cleft sentence]]''), en llugar de ''She's coming now'', y l'usu de la contraición "'' 'tis''" en llugar de "''it's''".

* Ye normal que se terminen oraciones coles coletillas "''non?''" o "''yeah''":

::* ''He's not coming today, non?'' ([[Idioma irlandés|irlandés]]: ''Níl sé ag teacht inniú, nach bhfuil?'') -Nun vien mañana, ¿eh ho?-
::* ''The bank's closed now, yeah?'' ([[Idioma irlandés|irlandés]]: ''Tá an banc dúnta anois, an bhfuil'') -El bancu ta agora zarráu, ¿a que sí?-

:Sicasí, dada la inesistencia de les pallabres "''sí''" o "''non''" n'[[Idioma irlandés|irlandés]] (''nach bhfuil'' y ''an bhfuil'' son les formes afirmativa y negativa del verbu "ser"), tamién puede atopase como alternativa:

::* ''He's not coming today, sure he isn't?''
::* ''The bank's closed now, isn't it?''

* Hai dellos xiros de llinguaxe que surden del fechu de que nun esiste verbu **tener** n'[[Idioma irlandés|irlandés]]. Nel so llugar, la posesión indícase usando la preposición **ag**, que combínase cola forma "mi" pa crear **agam**. Asina, n'[[idioma inglés|inglés]] úsase'l verbu **to have** xunto con **with me** (''al pie de mi''), lo que copia la forma ''ta ...agam''.

::* ''The book, I have it with me'' (Tengo'l llibru)
::* ''Do you have the book? I have it with me'' (¿Tienes el llibru? Sí, tener)

:Coles mesmes, pa dicir que daquién "fala una llingua" recurrir al verbu **to have** (''tener''), que toma emprestada la forma gramatical del [[Idioma irlandés|irlandés]]:

::* ''She doesn't have Irish'' -''Nil Gaeilge aici''- (Lliteralmente: ''Nun hai irlandés n'ella'')

* Otru modismu ye la descripción de "esta cosa equí" o "esa cosa allá" como **this man here** (''esti home equí'') o **that man there** (''esi home ellí''), que tamién apaez nel [[idioma inglés|inglés]] de [[Isla de Terranova|Terranova]] de [[Canadá]].

* Una subordinada d'estilu indireutu de cutiu caltién la so forma direuta; por casu:

::* ''John asked me to buy a loaf of bread'' (John pidióme que mercara una fogaza de pan) tresformar en ''John asked me would I buy a loaf of bread''.

* **Tomar** y **llevar** (''Bring'' y ''take''): l'usu nel inglés d'[[Irlanda]] difier del [[idioma inglés|inglés]] estándar, pos copia la gramática del [[Idioma irlandés|gaélicu]] pa **beir** y **tóg**. N'[[idioma inglés|inglés]] l'usu d'estos verbos depende de la direición; n'[[Idioma irlandés|irlandés]] depende de la persona. N'inglés, se ''lleva'' (**to take**) daqué ''d'equí a ellí'' y se ''trai'' (**to bring**) **a equí d'ellí**. Pero n'[[Idioma irlandés|irlandés]] una persona ''lleva'' (**to take**) namái cuando se toma un elementu d'otra persona - y la persona ''trai'' (**to bring**) nel restu de los casos, independientemente de la direición. D'esta manera apaecen oraciones como:

::* ''Don't forget to bring your umbrella with you when you go'' (Non te escaezas de llevate'l paragües cuando salgas)
::* ''Hold my hand: I don't want someone to take you.'' (Coyer de la mano: nun quiero que nadie te lleve)

== Caltenimientu d'arcaísmos ==

* Dase l'antigua contraición de "it is", "**tis**". Dase inclusive tamién doble contraición: "**tisn't**" por "it is not".
* Les pallabres "**ye**" o "**yous**", en munches variedaes yá arcaiques, utilícense inda en llugar de "**you**" pa indicar segunda persona del plural.
* El verbu "**mitch**" que significa faer la llebre ye usada n'[[Irlanda]]: apaez en [[Shakespeare]] pero apenes s'oi n'inglés británicu modernu, sacante en delles árees como [[Gales]], [[Devon]] y [[Cornualles]].

== Giros de llinguaxe ==
* **Amn't**, según la forma "**ain't**" n'inglés, úsase como contraición de "**am not**" (''primer persona singular'') por analoxía con "**isn't**" (''tercer persona singular'') y "**llabren't**" (''forma plural''). Puede usase como [[entruga coletilla]] ("I'm making a mistake, amn't I?" -Toi cometiendo un error, ¿eh ho?-), o como alternativa a "**I'm not**" (''Nun soi/toi''). ("I amn't joking" -Nun toi bromiando-), y tamién s'usa en dobles negatives ("I'm not late, amn't I not?" -Nun llegó tarde, ¿a que non?-).
* **Arra** utilízase como interxeición cuando daqué malu pasó, pero "''poner al mal tiempu bona cara''":

::* "''Arra, 'tis not the end of the world''" (¡Bonu! Nun ye'l fin del mundu).

* Les espresiones **"come here to me now"** (lliteralmente: "Vente equí agora") y **"come here and I'll tell yá something"** (lliteralmente: "Ven equí [para] que te diga daqué") utilizar pa espresar lo que n'inglés estándar diríase **"Listen to this"** ("Escucha esto") o **"I have something to tell you"** ("Tengo daqué que dicite"). Claro que casi naide usa estes espresiones. La contraición de **"Tell me this and tell me no more"** ("Dime esto y namás"), tamién ye común, meyor pocu común: tiende a implicar secretismu o una revelación importante na información dada.

* **"Diablos"** utilízase como [[espletivu]] n'[[Idioma irlandés|irlandés]]; por casu: ''Cén áit sa diabhal a bhfuil sé?'' ("¿Ónde diablos ta él?"). Na so versión [[idioma inglés|inglesa]] tratar d'un espletivu de fuercia medio.

*""Cheers""" utilízase como "salú" y como "gracies", depende del casu. 

*""hora y media"" cuando te pregunten ¿a qu'hora vienes? la respuesta ye Half Hour (metá hora). ye la forma llocal de dicilo, por casu: mañana voi a les 3:30, "Im going tomorrow at half 3"

* Dellos [[insultu|insultos]] treslladáronse direutamente del [[Idioma irlandés|irlandés]] y tienen un significáu bastante indulxente n'[[idioma inglés|inglés]]: e.g. **"Lúdramán", "Amadán", "pleidhce", "rogué", "eejit"' **(qu'a cencielles ye una versión de "idiot") , toos signifiquen "''tontu''". Tamién s'utilicen espresiones como **messer** o **langer** (sobremanera en [[Cork]]), de significaos similares.**

'''

## Referencies

## Enllaces esternos