Saldaña (Palencia)

**Saldaña** ye un conceyu y villa española de la provincia de Palencia na comunidá autónoma de Castiella y Llión, centru comarcal de la contorna de Vega-Valdavia, na vera del ríu Carrión.

## Historia

Ensin dulda son los condes de Saldaña, de que'l so castiellu les ruines entá subsisten, los qu'enllenen la hestoria y la lleenda locales. La lliteratura popular recuerda a Bernardo del Carpio, fíu de Sancho Díaz, conde de Saldaña, y de la princesa Ximena, hermana del rei Alfonsu II d'Asturies. El rei, que s'oponía a esti matrimoniu, zarró nun cuartón al conde y unvió a un monesteriu a la so hermana.

Darréu, foi la cabeza del condáu de Saldaña-Carrión que los sos condes, según documentos musulmanes, pertenecíen a la familia de los Beni Gómez, siendo'l so primer conde documentáu Diego Muñoz. Vasallu del reinu de Llión mientres el sieglu X, compartía la so frontera oriental col condáu de Monzón, que foi finalmente partíu ente l'incipiente condáu de Castiella y el mesmu condáu de Saldaña-Carrión. Esisten nicios documentales nos que s'afirma la participación de los condes de Saldaña-Carrión y de Castiella en diverses revueltes contra'l reinu lleonés aprovechando dómines de debilidá del mesmu mientres el sieglu X y que desaguaron na independencia de facto del condáu de Castiella.

El 8 de marzu de 1126 finó na llocalidá de Saldaña la reina Urraca I de Llión, reina propietaria de Castiella y Llión y fía d'Alfonsu VI de Llión, conquistador de Toledo. Dempués del so fallecimientu, el cadabre de la reina foi lleváu a la ciudá de Llión, onde recibió sepultura nel Panteón de Reis de San Isidoro de Llión.

En 1128, Alfonsu VII de Castiella, fíu d'Urraca I de Llión, y Berenguela de Barcelona contraxeron matrimoniu na villa, onde tuvo llugar la primer corrida de toros documentada. Según crónica de la dómina: «...en que casó Alfonsu VII en Saldaña con Doña Berenguela la moza, fía del Conde de Barcelona, ente otres funciones, hubo tamién fiestes de toros».

Saldaña foi la cabecera de más de cien lugar, señoríu del Marqués de Santillana y unu de los centros de formación más importantes del país. L'antigua *Gili-Zalan*, depués llamada Saldania, fíxose famosa poles sos lluches contra Roma, que la so dominación foi llarga y fecunda. Atestiguar la contorna, que son un perenal filón arqueolóxicu, en gran parte intactu.

## Llugares d'interés
* Castiellu de los Duques del Infantado: El castiellu ye d'orixe medieval y atópase n'estáu ruinosu, magar según diversos estudios arqueolóxicos esistió otru castiellu preislámico nel xacimientu de La Morterona. Declaráu Bien d'Interés Cultural el 22 d'abril de 1949. En dalgún momentu ente'l 740 y el 754, casi cuatro décades dempués de la conquista musulmana del castiellu de Saldaña, Alfonsu I, fíu del Duque Pedro de Cantabria y xenru de Don Pelayo, reconquista'l castiellu, tres un llargu asediu. Los restos actuales, tres la destrucción de la edificación anterior a manes d'Almanzor, y por cuenta de necesidaes estratéxiques y d'ampliación, fueron dataos a partir del analís con C-14 de delles de les sos vigues entá calteníes, en redol a los años 1000-1050 de la nuesa era. La so construcción, como yera habitual na dómina, vieno dada pa garantizar seguridá a la población asitiada nes sos fasteres. Construyíu con formigón a base de cal y cantar, taba forráu de sillares, güei sumíos, y taba formáu por dos torres almenadas de planta cuadrada xuníes por un muriu, de más de 2,70 metros d'espesura, que defendía'l patiu d'armes y los barcales. El so primer señor foi Ruy de Manzanedo, más tarde pasó a los Vega y a mediaos del sieglu XV al Duque del Infantado y Conde de Saldaña.
* Palaciu del Marqués de La Valdavia: Ye una de les construcciones más interesantes de Saldaña, atopándose integráu pola unión de dos grandes cases solariegas independientes nel so día, de dos y tres altures que güei formen una sola vivienda, propiedá del actual Marqués de la Valdavia, Mariano Osorio Lamadrid. Trátase d'un conxuntu con continues remodelaciones con un orixe común alredor del sieglu XV-XVI, y fuertemente camudáu nos sieglos XVII y XVIII. Exemplu de la recia y plástica arquiteutura castellana de dómina renacentista. Destaquen los sos escudos nobiliarios de la portada, según una garra d'osu colgada nuna de les vigues del teyáu, que, cunta lleenda diz foi cazáu por un antepasáu del actual marqués.
* Plaza Vieya y la so redolada: Tamién conocida como *Plaza de los Francos*, o inclusive *Plaza de los Marranos*, lo que nos da una pista de la so actividá mercantil y cercanía cola judería de la villa. Declaráu conxuntu históricu-artísticu dende'l 30 de mayu de 1996. Anque'l conxuntu actual na so mayoría ye obra de los sieglos XVI al XVIII, los sos oríxenes remontar al sieglu X. La so arquiteutura ye de poste y carrera, con portalaes de madera y dalgunos con columnes de piedra. En payares de 1128, el castiellu de Saldaña foi escenariu de la boda real del fíu de la reina Urraca y Raimundo de Borgoña, Alfonsu VII Raimúndez, con Berenguela de Barcelona, fía del conde de Barcelona Ramón Berenguer III. Pa celebrar tan magno acontecimientu, celebróse una corrida de toros nesta insigne plaza, la primera conocida na historia taurina d'España.
* Ilesia de San Pedro: Obra de mediaos del XVI, cuando se llevanten la cabecera y la capiya funeraria adosada al presbiteriu. Parte de la ilesia cubrir nesti momentu con un artesonado mudéxar. Va Ser a lo llargo del sieglu XVII cuando se complete la so construcción (o se modificar la yá esistente) y añader capiyes, sustitúyanse les cubiertes, etc. Nel so interior aprecien retablos salomónicos y la imaxe del la Virxe de Valfrío, sepulcros, llábanes y pintures. Consta de tres naves, con una cúpula sobre pechinas con yeserías barroques. Les reformes siguen nes centuries siguientes, destacando la construcción d'una nueva portada, y rematen cola so rehabilitación na década de los ochenta del sieglu XX pa convertila en muséu arqueolóxicu, onde s'esponen los oxetos descubiertos na villa romana de La Olmeda por Javier Cortes Álvarez de Miranda. Amás d'estos afayos, tamién se topa ente los oxetos espuestos los afayos realizaos nel xacimientu de La Morterona, el cercu árabe atopada por Frai Justo Pérez de Urbel nel castiellu de Saldaña y la Patena mozárabe del Monesteriu de Valcavado (sieglu X). Esta postrera foi construyida en plata con bañu d'oru ta cuenta con una inscripción qu'arrodia al Llión central, que reza en llatín: *+ IN NOME DOMINI OSORIVS ET GOTO HOC VAS FIERI IVSSERVNT* (Nel nome de Dios, Osorio y Goto mandaron faer esti vasu).
* Ilesia de San Miguel: Templu documentáu siquier dende 1362. Llevantar a partir d'una planta de tres naves, dixebraes por pilastres cilíndriques que la so parte cimera ta delimitada por una moldura decorada con boles y sogueado, motivu que se repite nel arranque de los arcos que dixebren les naves y nes ménsulas de les que parten les nervaturas de les cubiertes. En contraste col so reciu aspeutu esternu, nel so interior alluga auténtiques xoyes de los sieglos XVI y XVII.
* Casa Torcida de Saldaña: Casa solariega de finales del sieglu XVI conocida como *La casa torcida* de Saldaña. Asitiada na plaza del marqués de la Valdavia, cuenta con dos teoríes alrodiu de la so estraña construcción. La primera ye que se trata d'un fundimientu del terrén y un posterior reacondicionamiento de la so estructura de poste y carrera. La segunda que foi construyida a cuenta de esa manera pa facilitar la carga y descarga de granu dende'l primer pisu. La fachada foi rehabilitada pola Escuela Taller de Saldaña nos años 80 del sieglu XX. Anguaño, la casa foi rehabilitada na so totalidá y dende l'añu 2010 funciona como un establecimientu hosteleru.
* Ermita de La nuesa Señora del Valle: Trátase del centru espiritual, amás de xeográficu, non yá de la villa, sinón tamién de los 25 pueblos de la contorna, a unos trés quilómetros de Saldaña. La tradición venceya la ereición de la ermita colos tiempos de la Reconquista. La so lleenda data del añu 754: el rei Alfonsu I, el Católicu, consiguió conquistar un castiellu a los moros gracies a la intervención de la Virxe. Por esa ayuda, mandó entronizar la imaxe de la Virxe que llevaba nel arzón del so caballu y construyir una ermita nel llugar onde había acampáu. El templu actual ye del sieglu XVIII. Tien bellos retablos, rexa gótica, yeserías barroques y un baldaquino con columnes salomóniques del sieglu XVIII. La imaxe de la Virxe de pequeñu tamañu y policromada, ye románica primitiva. El día 8 de setiembre tien llugar ellí una impresionante y piadosa romería n'honor a la patrona. Esi mesmu día, y una vegada rematada la eucaristía, ye tradición puyar los brazos d'andar sobre les que se venera la imaxe de la Virxe, que darréu va percorrer en solemne procesión la pradería del Santuariu a costazos de los que puxaron por ello y ganaron la puya. Amás de la Virxe, nel so interior tamién se venera la reliquia del Beatu Oveco, monxu del monesteriu de Valcavado. Esta reliquia treslladar a la ermita de la Virxe del Valle (Saldaña) nel Sieglu X. Oveco foi l'autor del códiz manuscritu llamáu Beatu de Valcavado o Beatu de Valladolid, copia del Beatu de Llébana. Nesti llibru, reproducíense imáxenes del Apocalipsis y de les Visiones del profeta Daniel.
* Casa de los Noriega, en Membrillar.

## Mercáu selmanal y feries
El **mercáu selmanal** tien llugar los martes na plaza mayor de la villa y nes cais que parten d'ella. El privilexu de mercáu foi concedíu'l 31 de xineru de 1502 por Diego Hurtado de Mendoza y Lluna (1461-1531), tercer duque del Infantado, siendo unu de los más antiguos de la provincia.

Por cuenta de la tradición agrícola y ganadera de la contorna de Saldaña les feries ocupen tol calendariu:
* Feria de les Candeles: 2 de febreru, feria de maquinaria agrícola.
* Feria de San José: 19 de marzu, feria de caza, pesca, turismu y mediu ambiente.
* Feria de les frisones: celebrada en mayu, inclúi'l concursu rexonal de vaca frisona.
* Feria de la Olmeda: Finales de xunetu, inclúi un mercáu romanu.
* Feria de Santa Úrsula: 21 d'ochobre, feria de la Faba.

## Fíos pernomaos
* Andrés Moro Gallego (1905-1970), músicu y folclorista.
* Eugenio Triana, políticu.
* Eulogio Eraso (1817-1885), políticu y abogáu.
* Javier Cortes Álvarez de Miranda (Santander, 1929 - Palencia, 2009): Arqueólogu, filántropu, académicu de la Institución Tello Téllez de Meneses dende'l 26-04-1996 ya inxenieru agrónomu. El parque saldañés de Javier Cortes lleva'l so nome.
* Jesús Quijano (1951), ex secretariu xeneral del PSCL-PSOE, catedráticu de Derechu Mercantil y ponente del Estatutu d'Autonomía de Castiella y Lleón de 1983.
* Matías Duque, escritor Lliteratura del Barrocu barrocu.
* Pedro Rodríguez (Saldaña, 1802), xurista.
* Quintiliano Saldaña (1878-1938), xurista y criminólogo.
* Aquilino Machu Tome (n. 1933), farmacéuticu saldañés d'orixe herrerense. Aficionáu a la caza y l'arqueoloxía, ye'l primer naturalista y arqueólogu de Saldaña. Quedó na memoria gracies a la so *Reseña de los productos naturales y más especialmente de les plantes naturales bonales nel Partíu Xudicial de Saldaña*, premiada pola revista "La Farmacia Moderna" en 1892.
* Francisco Cuena Boy, Catedráticu de Derechu Romanu.
* Julio Eraso Ángel (s. XIX), Doctor en Derechu, cola tesis *Efeutos xurídicos de la inorancia*, y en Derechu Canónicu.
* Julio Torres, músicu 
* Mariano Cuadrado Fuentes, alcalde de Torrelodones mientres la II República.

## Datos básicos
Falta 65 km de Palencia. Cuntaba con 3052 habitantes en 2011.

### Conceyu