open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Manspreading

**Despatarramiento** o **despatarre masculín**, n'inglés ***manspreading*** (), ye un términu que se refier a la práutica de dellos homes de sentase coles piernes abiertes nel tresporte públicu, ocupando con ello l'espaciu de más d'un asientu. Tanto la práutica como l'usu del términu fueron oxetu de gran crítica y alderique n'internet. El términu popularizar nuna campaña feminista contra'l *manspreading* dientro d'un blogue de Tumblr, nel cual publicar cuadros d'esta actitú sicomotora. N'agostu de 2015, foi recoyíu pol diccionariu *[[Oxford English Dictionary]]*.

## Reacciones d'autoridaes y coleutivos
N'Estaos Xuníos, les autoridaes de tresporte de les ciudaes de Nueva York y Seattle crearon dos tales campañes p'animar a los viaxeros a adoptar postures respetuoses con otros pasaxeros en autobuses y trenes, la primera usando'l lema *Dude... stop the spread please!* ("¡Amigu, dexa d'estendete, por favor!"). Otres, como les de Philadelphia, Washington D. C. o Chicago, declararon que'l *manspreading* nun supón un problema real nes sos ciudaes.

En Turquía, el coleutivu feminista İstanbul Feminist Kolektif llanzó una campaña en redes sociales por que los homes dexaren d'abrir les piernes nos asientos d'autobuses y metros, y que nun ocuparen más d'un asientu. P'arrexuntar les semeyes de denuncia, les feministes llanzaron el *[[hashtag]]* #bacaklarinitopla ("dexa d'abrir les piernes") y #yerimisgaletme ("nun ocupes el mio espaciu").

## Discutiniu
Mientres se desenvolvíen campañes contra'l *manspreading*, criticóse'l fechu de que se focalizara el problema puramente nel xéneru masculín. Ello ye que acuñóse'l términu *[[shebagging]]* pa describir a la ocupación d'espaciu per parte de los bolsos de les muyeres. Según informó la organización Police Reform Organizing Project, axentes del Departamentu de Policía de Nueva York detuvieron en Brooklyn a dos homes d'orixe llatín por "man spreading", anque la xuez amosóse escéptica ante l'acusación yá que aseguraba nun creer qu'hubiera muncha xente nel metro a les 12:11 a.m. L'actor Tom Hanks foi acusáu pola prensa de *manspreading* al publicar unes fotografíes sos sentáu nel metro. Preguntáu por ello en *[[The Late Late Show with James Corden]]*, Hanks contestó: "Esto ta fadiándome bien de [...] Fui acusáu de *manspreading* porque paez que toi ocupando dos asientos. Y oid, fatos d'internet, el tren taba mediu vacíu, había bien de espaciu".

## Referencies

## Enllaces esternos
*''Men taking too much space on the train''
Xuegu de la galleta

La **galleta papada**, o "galleta moyada", dacuando tamién denomada'l **xuegu de la galleta**, **Xuegu grasoso**, o **Cookie Ookie**, ye un xuegu de masturbación que s'anició nel Reinu Xuníu, xuegu nel cual los participantes, (toos homes), tán alredor d'una galleta y tiénense que masturbar hasta eyacular sobre ella: el postreru que eyacula tener que comer cubierta del semen de tolos participantes. 

El xuegu ye tamién conocíu n'Australia como **SAO papada** por cuenta de la popular marca de galletes SAO.

## Orixe
El términu **galleta papada** créese que s'anició nel Reinu Xuníu en dalgún momentu de la década de 1960.

Anque la terminoloxía puede variar llixeramente, la notabilidad del xuegu ye tal que les variaciones sobre la tema son diverses. En munches noveles y series ingleses, practicóse'l xuegu ensin nenguna censura.

## Referencies
Le Pétomane

**Le Pétomane**  foi l'alies artísticu del humorista francés llamáu **Joseph Pujol** (Marsella 1 de xunu de 1857 - 1945).

Fízose particularmente famosu pola so singular habilidá pa controlar los sos músculos abdominales lo que-y dexaba soltar gases a la so voluntá. D'esta forma realizaba númberos como tocar *Au clair de la lune* con un flautín o apagar lluces sobre l'escenariu.

## Biografía

Unu de los cinco fíos del matrimoniu ente François, picapedreru y escultor d'orixe catalán, y Rose Pujol, el mozu Joseph Pujol empezó a ganase la vida como aprendiz de panaderu na so Marsella natal. En 1887 decidió probar suerte montando un pequeñu númberu nel que demostraba les sos habilidaes, lo qu'acabó llamando l'atención d'un empresariu que lu llevó a París, onde llogró un ésitu considerable y acabó actuando nel Moulin Rouge (1892). 

Nos años socesivos foi incorporando númberos al so repertoriu, qu'incluyía ente otros tocar la Marsellesa, asonsañar cañonazos y nubes y acompañar la llectura d'un poema sobre una granxa con imitaciones d'animales a base de peos.

En 1894 foi demandáu pol Moulin Rouge por participar nuna actuación bonal p'ayudar a un amigu n'apuros económicos, lo que-y valió la so rotura con esa sociedá y fichaxe pol *Théâtre Pompadour*, col que percorrió Francia recoyendo rises al so pasu.

Cuando españó la Primer Guerra Mundial retiróse a Marsella y fíxose panaderu. Nunca más volvió xubir sobre un escenariu.

## Cites
* «*Je vais devant moi, sans m’occuper de mes arrières*». «Yo colo escontra alantre ensin esmoleceme de la mio retaguardia»*.*
* «*Un artiste doit savoir se lâcher sur scène*». «Un artista tien de saber relaxase nel escenariu».
* «*Au cours de sa longue vie, il nous a donné le meilleur de lui-même*». «A lo llargo de la so vida dionos lo meyor de sí mesmu*».* (El so fíu)
* «*Tous les soirs, de 8 heures à 9 heures *'Le Pétomane**. -Le seul qui ne paie pas des droits d'auteur''» <br />«Toles nueches de 8 a 9 **Le Pétomane*'. L'únicu que nun paga derechos d'autor». (Cartelu d'unu de los sos espectáculos)

== Referencies ==
* François Caradec, Jean Nohain, *Le Pétomane'', J.-J. Pauvert, 1965, nueva edición, Mazarin, 2000

## Referencies

## Enllaces esternos
* Joseph Pujol... Le pétomane 
* Poema de Raoul Ponchon:
Nuedu gordianu

La espresión ***nuedu gordianu*** referir a una dificultá que nun se puede resolver, a una torga difícil de salvar o de mala solución o desenllaz, cuantimás cuando esta situación solo almite soluciones creatives o mesmes del pensamientu llateral. «Cortar el nuedu gordianu» significa resolver tajantemente y ensin contemplaciones un problema, esto ye, qu'afayando la esencia del problema, vamos poder revelar toles sos implicaciones.

Esta espresión vien de una lleenda griega según la cual los habitantes de Frixa (rexón d'Anatolia, na actual Turquía) precisaben escoyer rei, polo que consultaron al oráculu. Ésti respondió que'l nuevu soberanu sería quien entrara pela Puerta del Este, acompañáu d'un cuervu posáu sobre'l so carru. Trátase de Gordias, un llabrador que tenía por toa riqueza la so carreta y los sos gües. Cuando-y escoyeron monarca, fundó la ciudá de Gordio y, en señal d'agradecimientu, ufiertó al templu de Zeus el so carru; arreyando la llanza y el xugu con un nuedu que los sos cabos esconder nel interior, tan complicáu que naide podía desamarralo. Según díxose entós, aquel que lo consiguiera conquistaría toa Asia. 

Cuando Alexandru Magnu (356–323&nbsp;e.&nbsp;C.) dirixir a conquistar l'Imperiu persa, nel 333&nbsp;e.&nbsp;C., en cruciando'l Helesponto, conquistó Frixa, onde s'enfrentó al retu de desamarrar el nuedu. Solucionó'l problema cortándolo cola so espada, diciendo (según la narración de Curciu Rufu) : «tanta monta (da lo mesmo). cortar como desamarrar» .
Esa nueche hubo una nube de rayos que simbolizó, según Alejandro, que Zeus taba acordies cola solución.
El lema personal de Fernando'l Católicu, “Tanto monta”, fai alusión a esti nuedu: «tanto monta cortar como desamarrar». Esto ye, da igual cómo se faiga, lo importante ye que se consiga.

## Referencies

## Enllaces esternos
Engarradiella de boles de nieve

Una **engarradiella de boles de nieve** ye un xuegu, de cutiu ente nuevos que llancen boles de nieve col enfotu de qu'impacten contra daquién. El xuegu ye bien paecíu a *[[el matar]]*. Obviamente, esta actividá puede realizase mientres los meses de iviernu. Esiste una variante del xuegu pa los incansables, que ye xugada na sablera mientres el branu con boles de arena compacta y si nun hai sable facer con boles de papel etc.

## Regles
El xuegu nun tien unes regles estrictes pero si esisten dellos códigos que coinciden colo siguiente:
* Dos equipos que se llancen unos contra otros.
* Los implicaos na llucha de cutiu nun se porten malévolamente; un blancu (de normal) nun ye atacáu por una folada de boles.
* Hai mínimu contautu físicu, quiciabes dalguna leve agarradiella.
* En contraste con otres formes de llucha, nun suel haber nin intención nin consecuencies más allá d'un catarru.
* Suelen usase fortaleces de nieve pa protexese.
* Tien qu'haber un guardián en casu de fortaleza, que va ser quién va tar a la vista, y va defender cola so vida.
* Los xugadores muerren cuando son algamaos pol númberu de boles alcordáu, y queden esaniciaos.
* Gana l'equipu que mate a los xugadores del otru equipu.
* en casu d'un unu contra unu, el fuerte queda escaecíu, y realízase un duelu, los xugadores contrarios asítiense llombu contra llombu, y a los 3 pasos, van empezar a coyer boles de nieve d'un montón preparáu enantes. Si gasten les boles ensin da-y a naide, va realizase otra vegada.

## Códigu éticu
Tratándose d'un xuegu de neños, y cola única finalidá de prestase, toos parten de la base de nun faese dañu mutuu. Por ello suelen evitar los llanzamientos direutos escontra la cara, siendo'l restu del cuerpu oxetivu posible.

## Cultura popular

Estes lluches suelen dase mientres tol iviernu nes zones fríes. Pueden desencadenase tres una pequeña disputa, tres dalguna chancia a cencielles porque nun hai nada meyor que faer.

## Ver tamién
* Nieve

## Referencies

## Enllaces esternos
Zapatos colgantes

Los **zapatos colgantes** ye l'actu de colgar zapatos en llinies de teléfonos, lletricidá y árboles ente otros llugares. Los zapatos son llanzaos amarraos polos gordones y enriédense quedando colgaos y espuestos.

## Oríxenes

Anguaño, la práutica atribuyir n'Estaos Xuníos a una moda d'arte caleyero o como manera de «marcar» territorios de pandilleros o venta de drogues. Colos años, esta práutica de llanzar los zapatos estendióse dende los Estaos Xuníos hasta países suramericanos como Colombia, Brasil, Ecuador, Perú, Uruguái y Arxentina, Cuba y más tarde, cola proliferación d'Internet, escontra países europeos como Alemaña, Gran Bretaña o España. Esisten distintes interpretaciones avera del significáu d'esti enclín. Dalgunos señalen que los zapatos colgantes sirven pa señalizar los llugares nos que se da'l tráficu de drogues o onde se peracaben diches sustancies. Otros señalen qu'esta práutica ye utilizada polos pandilleros pa conmemorar a unu de los sos miembros, que foi asesináu, o a cencielles pa delimitar el so territoriu o señalar les zones nes que ye fácil l'accesu pa llevar a cabo robo o otres fechorías. Tou depende del tipu de calzáu que s'utilice. 

Amás d'estes interpretaciones, munchos apunten a qu'esta práutica puede tar tamién rellacionada col final de los estudios o con un futuru matrimoniu. Per otra parte, munchos mozos siguen esti enclín p'anunciar a los sos amigos la primer rellación sexual. Otres esplicaciones señalen esti enclín como una práutica llevada a cabu por simple aburrición o inclusive pa desfacer de zapatos vieyos y foliaos, o como mera decoración. Sía que non, ta claro qu'esti fenómenu dio llugar a les más diverses lleendes urbanes.

En delles zones como Nueva Zelanda, el fenómenu de los zapatos colgantes convirtióse nun deporte amateur. En delles zones rurales, los llabradores compiten pa llanzar les botes o zapatos lo más lloñe o alto posible.

Amás, los militares suelen pintar les sos botes de color mariellu o naranxa y, darréu, llanzar a tendíos llétricos o cables del teléfonu, pa simbolizar les zones onde fueron asignaos. 

Otra lleenda peculiar sostién que los zapatos que se colgar pertenecen a persones apocayá finaes, pa informar de que daquién morrió nel senu familiar. Cuando'l so espíritu se reencarne, ésti va poder tar más cerca del cielu.

## Shoefiti
**Shoefiti** ye un xuegu de pallabres ente *shoe* (zapatu) y grafitti, consiste n'afatar les cais colos zapatos creando composiciones o xuegos de colores.

Shoefiti ye conocíu tamién como'l grafiti aereu, consistente en colgar de los cables de la lluz (nes cais) priendas de ropa, anque primeramente ye una aición venceyada a zapatielles. Berlín ye un centru de shoefiti.

## Referencies

## Enllaces esternos

* El misteriu de les Botes colgante (Diariu Sur 25/08/2008)
* Les cais de Madrid xunir al fenómenu 'Shoefiti' y llucen pares de zapatielles colgaes nos sos cables de lluz
L'astronauta cayíu

***L'astronauta cayíu*** (n'inglés: ***Fallen Astronaut***) ye una escultura d'aluminiu de 8,5 cm d'altu d'un astronauta con traxe espacial. Ye obra del artista belga Paul Van Hoeydonck. Trátase de la única obra d'arte realizada col propósitu de permanecer na Lluna. Podría argumentase qu'hai otros oxetos que se quedaron ellí, como les banderes d'Estaos Xuníos y Xunión Soviética, o les plaques llunares de los Apollo, pero nun yera'l so principal cometíu.

En 1971, *L'astronauta cayíu* foi asitiáu na lluna pola tripulación del Apollo 15 xunto con una placa qu'amuesa los nomes ordenaos alfabéticamente d'ocho astronautes y seis cosmonautes que finaron en misiones o mientres entrenamientos.

* Theodore Freeman (31 d'ochobre de 1964, *accidente aereu*)
* Charles Bassett (28 de febreru de 1966, *accidente aereu*)
* Elliott See (28 de febreru de 1966, *accidente aereu*)
* Gus Grissom (27 de xineru de 1967, *quema del [[Apollo 1]]*)
* Roger Chaffee (27 de xineru de 1967, *quema del [[Apollo 1]]*)
* Edward White (27 de xineru de 1967, *quema del [[Apollo 1]]*)
* Vladímir Komarov (24 d'abril de 1967, *fallu del paracaíes na reentrada*)
* Edward Givens (6 de xunu de 1967 *accidente automovilísticu*)
* Clifton Williams (5 d'ochobre de 1967, *accidente aereu*)
* Yuri Gagarin (27 de marzu de 1968, *accidente aereu*)
* Pavel Belyayev (10 de xineru de 1970, *enfermedá*)
* Gueorgui Dobrovolski (30 de xunu de 1971, *fallu de presurización na reentrada*)
* Viktor Patsayev (30 de xunu de 1971, *fallu de presurización na reentrada*)
* Vladislav Vólkov (30 de xunu de 1971, *fallu de presurización na reentrada*)

## Ver tamién
* Muertes na carrera espacial
* Proyeutu Apollo

## Referencies

## Enllaces esternos

* Fotografía orixinal na web de la NASA
El dinosauriu

***El dinosauriu*** ye un microrrelatu del escritor guatemalianu d'orixe honduranu Augusto Monterroso, publicáu como parte del llibru *[[Obres completes (y otros cuentos)]]* en 1959. Considérase-y unu de los rellatos más curtios n'español, que diz lo siguiente:

Ye un simple enunciáu que constitúi un microrrelatu, probablemente'l más célebre de tolos publicaos por Monterroso a lo llargo de la so carrera. *El dinosauriu* foi consideráu'l rellatu más curtiu en llingua española hasta la publicación d'otros dos obres mientres el sieglu XXI: una en 2005, *[[L'emigrante]]*, del mexicanu Luis Felipe Lomelí; y otra en 2006, *[[Lluis XIV (microrrelatu)|Lluis XIV]]*, del español Juan Pedro Aparicio.

## Impautu na cultura popular mexicana
Na historia de la política mexicana, el Partíu Revolucionariu Institucional caltener nel poder por más de siete décades; comparábase-y, pola so antigüedá, con un dinosauriu; constantemente'l partíu y los sos miembros apaecen representaos n'artículos, entevistes, analises y caricatures como estos animales, polo que'l microcuento úsase constantemente.

## Referencies

## Bibliografía
*
Leck mich im Arsch

***Leck mich im Arsch*** (n'alemán "Llámbime'l culu") en si bemol mayor, K. 231/382c, ye un canon compuestu por Wolfgang Amadeus Mozart, con lletra d'autor desconocíu n'alemán. Ye unu d'una serie de siquier seis cánones probablemente escritos en Viena en 1782. Compuestu pa ser cantáu por seis voces como una ronda en trés partes, créese que ye una pieza escrita pa los sos amigos.

## Traducción al español

Una traducción lliteral del títulu del cantar y de la lletra al español sería "Llámbime nel culu". La traducción idiomática correuta ye "bésame'l culu", "llámbime'l culu" o "que te dean". Yá que tanto'l títulu como la lletra son escatolóxicos esti canon usóse n'ocasiones como evidencia pa intentar probar que Mozart sufría de Síndrome de Tourette, inda cuando esa conxetura nun ye sofitada por dellos profesionales de la medicina.

## Publicación y descubrimientu modernu
Mozart morrió en 1791. La so vilba, Constanze Mozart, unvió los manuscritos de los sos cánones a los editores Breitkopf & Härtel en 1799, esclariando que precisaríen ser afechos antes de publicar. L'editor camudó'l títulu y la lletra del cantar a un más aceptable "Laßt froh uns sein" ("¡Alegrémonos!"), similar al villancicu alemán, "Lasst uns froh und munter sein".

La versión orixinal, ensin censura, del manuscritu foi afayáu en 1991 na biblioteca de música de la Universidá de Harvard. Mientres el branu anterior, la biblioteca adquiriera una edición de 17 volúmenes de la obra de Mozart. Dientro d'esos volúmenes había nueve cánones orixinales de Mozart, seis de los cualos veníen roblaos por él mesmu, incluyendo'l catalogáu como KV 231, qu'agora nos ocupa, y otra obra del compositor, "Leck mir dean Arsch fein recht schön sauber" ("Llámbime'l culu hasta dexalo llimpiu", catalogáu como KV 233 o KV 382d na numberación revisada). Asumióse que toos yeren auténticos. Investigaciones posteriores indicaron qu'esti postreru probablemente trátese d'una obra de Wenzel Trnka (1739-1791).

## Lletra

### Lletra alternativa
*The Complete Mozart* (la edición n'inglés de *Les obres completes de Mozart*) publicada por Brilliant tien la siguiente lletra impresa y cantada:

Esto ye en clara alusión al versu *... er kann mich im Arsche lecken!* na obra teatral de Johann Wolfgang von Goethe
*[[Götz von Berlichingen (Goethe)|Götz von Berlichingen]]*; la cita tamién se menta nel artículu biográficu sobre'l personaxe históricu Götz von Berlichingen. 

Mozart equivocó un pocu la so fonte: la llinia asocede nel tercer actu, en cuenta de nel segundu como diz el cantar.

## Ver tamién
* Arias de conciertu, cantares y cánones de Wolfgang Amadeus Mozart.
* Pa saber más avera del humor escatolóxico de Mozart, vease l'artículu *[[Aspeutu físicu y personalidá de Wolfgang Amadeus Mozart]]* (seición Aficiones).

## Referencies

## Fuentes
* Cliff Eisen, et al.: "Wolfgang Amadeus Mozart", *[[The New Grove Dictionary of Music and Musicians|Grove Music]]* En llinia, ed. L. Macy (consultáu'l 9 de setiembre de 2007), (accesu con subscripción)

## Enllaces esternos

* 
* 
* Partitura na web del Mozarteum
You Suffer

**You Suffer** ye un cantar de la banda grindcore británica Napalm Death que ganó un llugar nel Llibru Guinness de récores mundiales como'l cantar más curtiu en ser grabada. Tien precisamente 1,316 segundos de duración y la lletra consiste en You suffer, but why? ("Tu sufres, pero ¿por qué?")

El cantar foi escrita polos miembros, Nicholas Bullen y Justin Broadrick mientres les sesiones 'From Enslavement to Obliteration' grabada en marzu 1986 y apaez nel álbum Scum.
Pa coincidir col llanzamientu del discu doble de Scum (Marzu de 2007), llanzóse un video musical del cantar nel qu'apaez namái nuna neña saltando.

## Referencies
Araña frita

La **araña frita** ye un platu rexonal de Camboya. Na ciudá camboyana de Skuon, los habitantes comen arañes tostaes como aperitivo cotidianu. Les arañes tamién s'atopen nel restu del país (por casu, en Phnom Penh), pero Skuon, una ciudá mercáu a 75&nbsp;km de la capital, ye'l centru de la so popularidá. Les arañes criar en furacos del suelu en pueblos al norte de Skuon, o se cacen nos montes cercanos, y tuéstense n'aceite. Nun ta claru cómo empezó esti costume, pero dalgunos suxirieron que la población pudo empezar a comer arañes pola escasez de comida provocada per años de gobiernu de los Jemeres Coloraos. 

Les arañes frites son una especie de tarántula llamada *a-ping* en camboyanu, que tien el tamañu averáu de la palma d'una mano humana. Un llibru de viaxes identificar como *[[Haplopelma|Haplopelma albostriatum]]*, tamién conocida como la tarántula cebra tailandesa, y señala que'l nome común d'esta especie foi ‘araña comestible’ dende hai más de 100 años. Sicasí, la popularidá del platu ye un fenómenu recién, dende quiciabes tan tarde como los años 1990. El mesmu llibru detalla la forma de preparación: les arañes tirar a un amiestu de glutamato monosódico, azucre y sal; tuéstase ayu machucáu n'aceite y añader les arañes, tostándoles hasta que «les pates tán cuasi dafechu tieses, momentu nel cual el conteníu del abdome nun ta demasiáu líquidu». 

El sabor foi descritu como insulsu, «abondo paecíu a un encruz ente pollu y bacaláu», con un contraste en testura del esterior crujiente col interior tienru. Les pates tienen poca carne, mientres el cuerpu y la cabeza tienen «una delicada carne blanco dientro». Hai a quien nun-yos gusta l'abdome, yá que contién una pasta marrón formada por órganos, posiblemente güevos, y escrementu. Dalgunos consideren al platu una delicia mientres otros encamienten nun comelo.

## Referencies

## Enllaces esternos
*
Chupilca del diañu

Según la tradición, la **chupilca del diañu** correspuende a una bébora, preparada a partir del amiestu d'aguardiente y pólvora negra, distribuyida a los soldaos chilenos mientres la Guerra del Pacíficu y a la que se-y atribuyeron poderes máxicu que faíen que'l soldáu entrara nun trance, algamando fuercies sobrehumanes. El so nome provién de la semeyanza ente los ingredientes utilizaos pa la preparación d'esti beberaxu y la chupilca, que ye l'amiestu de chicha y farina turrada.

## Historia

Cúntase que l'Asaltu y Toma del Morru de Arica, que se llevó a cabu en solu 55 minutos, deber al usu d'esta bébora. La chupilca del diañu ye nomada pol escritor Jorge Inostroza Cuevas na so novela épica *[[Adiós al Séptimu de Llinia (novela)|Adiós al Séptimu de Llinia]]*, onde se cunta que los soldaos peruanos llamaben «los endiablaos» a los soldaos chilenos pol estáu d'euforia y escitación qu'esta bébora provocábalos.

Magar lo anterior, anguaño asegúrase qu'esta bébora namái ye un mito, que podría basase na afición de los soldaos pol aguardiente, so que los sos efeutos aumentar l'agresividá y la temeridá, que facilitaríen los escesos mientres y dempués d'una batalla. Tamién esiste la posibilidá de que se trate de la descomposición del aguardiente, lo que podría causar que los fungos producíos tuvieren propiedaes allucinóxenes. Esto ye facederu una y bones los *[[berserker]]s* nórdicos entraben en trance de la mesma forma.

Dellos soldaos terminaron intosicaos, o inclusive muertos, al probar esta bébora yá que la pólvora negra ye tóxica —entá ye más l'actual nitrocelulosa/pólvora ensin fumu—.

## Ver tamién
* Chupilca

## Referencies

## Enllaces esternos
Tillie

**Tillie** ye'l llamatu de dos murales consistentes nuna figura d'un neñu sonriendo que fueron pintaos n'unu de los llaos del edificiu Palace Amusements, un históricu parque d'atraiciones cubiertu asitiáu en Asbury Park, Nueva Jersey, Estaos Xuníos. La figura de Tillie pintóse alredor del iviernu de 1955 y 1956. Desconozse l'orixe del nome de Tillie, pero puede tratase d'un chisgo a George C. Tilyou, el propietariu de Steeplechase Park en Coney Island, Brooklyn, Nueva York. Tamién esiste una imaxe sonriente d'aspeutu similar na señalización de Steeplechase Park. El mural apaeció en numberoses películes o series, como en *[[The Sopranos]]* (nel episodiu "Aburuyes"), la revista *Weird NJ* y nuna famosa fotografía de Bruce Springsteen and the E Street Band tomada mientres los empiezos de la banda.

Como munchos otres zones de paseos marítimos nos Estaos Xuníos, como Coney Island, Asbury Park cayó práuticamente nel olvidu. El Palace Amusements, construyíu en 1888, cerró en 1988; ente que l'históricu edificiu ta abandonáu. Cuando s'informó de les intenciones de baltar el palaciu, los habitantes de Asbury Park, los siguidores de Tillie y de Springsteen formaron una fuerte oposición pa salvar el mural de Tillie, detener la baltadera o, siquier, salvar la parte del mural. Les aiciones tuvieron ésitu y el llau esquierdu de Tillie foi salváu. El llau derechu foi baltáu. Del 8 al 11 de xunu de 2004, los voluntarios de Save Tillie esaniciaron en mural del edificiu Palace, que foi baltáu en xunetu de 2004. Tillie y otros murales del edificiu Palace fueron asitiaos nun nuevu edificiu.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Sitio web de Save Tillie
*Palace Amusements y otros edificios históricos de Asbury Park
* Imáxenes de Tillie nel Palace Amusements
* asburyboardwalk.com - El paséu marítimu de Asbury Park: Pasáu y presente.
Ikizukuri

Na cocina xaponesa,  ye la preparación de sashimi d'un animal vivu.

Ikizukuri polo xeneral empieza cola seleición per parte del veceru, nun acuariu nel restorán, los animales (camarón, pulpu, llagosta, una variedá de pexes) que desea comer. El chef, casi siempres un chef sashimi con años d'esperiencia y aprendizaxe, saca la pieza del acuariu y lo filetea y destripa, pero ensin matar al animal, que se sirve nun platu, en rodajas, col corazón inda palpitando.

Ikizukuri de pexe componer de delgaes rodajas dacuando añader cachos de llimón, una decoración de jengibre, o nori (alga marina). Calamares y pulpos pequeños son polo xeneral envolubraos alredor d'un paliyu y cómense enteros.

Ikizukuri ye un polémicu métodu de preparación d'alimentos, tantu en Xapón como n'otros países. En Xapón, la inhumanidad (不人情) y comportamientu selvaxe (野蛮な行動) considerar con una intensa desaprobación y munches persones asina consideren al ikizukuri. Sicasí, los aficionaos defenden ésta téunica de cocina al afirmar que'l sabor y la calidá - ensin dulda de la máxima frescura - xustifica'l revesosu procedimientu.

## Ver tamién
* *[[Sannakji]]*, pulpu comíu crudu na cocina coreana

## Referencies

## Enllaces esternos
* Carpa sirvida viva (Xaponés)
Hufu

El **Hufu** (acrónimu de **hu**man to**fu**) yera un productu alimenticiu falsu. Supuestamente taba compuestu por un tipu de soya que taba diseñada pa paecese a la carne humano tantu nel sabor como na testura. La páxina web na que se comercializaba'l hufu (eathufu.com) tuvo operativa dende mayu de 2005 hasta xunu de 2006, cuando foi cerrada. El creadores afirmaron que Milla Jovovich acuñó'l términu dempués d'oyer falar del desenvolvimientu del productu mientres el Eurostar de Londres a París. Anque dende l'empiezu los creadores de Hufu plantegaron el productu como una chancia de mal gustu bien de xente tuvo interesada n'adquirilo.

## Historia
El Hufu foi promocionáu como "l'alternativa saludable a la carne humano" pa "caníbales que quieren dexar el vezu", anque orixinariamente foi inventáu por que los estudiantes d'antropoloxía sintieren la esperiencia del canibalismu. El so sitiu web anunciaba que hufu tamién yera "un alimentu bien conveniente pa los caníbales. ¡Non más vienres pela nueche cazando! Quédese en casa y esfrute del deliciosu sabor de hufu". 

Mark Nuckols (fundador y CEO de Hufu, LLC) –entós estudiante en Tuck School of Business– afirmó que'l conceutu de Hufu asocedióse-y cuando taba comiendo un sándwich de "tofurkey" (sucedaneu de pavu fechu con tofu) mientres lleía "Good To Eat: Riddles of Food and Culture", un llibru sobre'l canibalismu escritu pol antropólogu Marvin Harris.

## Publicidá
Samantha Bee entrevistó a Nuckols nel programa *[[The Daily Show]]*. Na entrevista, dixo: "Creo qu'una gran parte del prestar de comer el productu Hufu, ye imaxinar que tas comiendo carne humano. Nesi momentu, usté puede xunise fraternalmente a los caníbales... Si realmente quieren esperimentar lo más cerca posible una esperiencia de canibalismu, Hufu ye la so meyor opción". Nuckols tamién foi entrevistáu por una variedá de programes de radio y medios impresos, incluyendo The Harvard Crimson y The Stanford Daily. 

## Zarru de la web
La páxina oficial de Hufu foi cerrada n'agostu de 2006, cuando apaecieron ensame de quexes n'organismos de defensa del consumidor y denuncies per estafa (munchos habíen pagu pero naide recibiera'l productu). Según Mark Nuckols, cerró'l sitiu web a cencielles porque "el mundu dexó nel pasáu'l hufu, y el sitiu web yera demasiáu caru pa caltenelo". 

El misteriu qu'arrodia al asuntu fai pensar en que tou foi nuna nueva forma d'activismu artístico o una chancia de mal gustu que llegó demasiáu lloñe.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Argumentu de Design, diseñadores de la imaxe de Hufu 
* Artículu de Harvard Crimson 
* "Flesh in the Pan", la hestoria del Hufu nel programa The Daily Show
Páxaru verde

**Páxaru verde** ye'l nome dau a un tipu de bébora alcohólico bien tóxica producida dientro del ambiente carcelario en Chile, L'amiestu sería preparada  polos reo pal so consumu dientro de les celdes.

## Preparación
El so componente principal varia según los recursos que disponga'l reu. Ente los ingredientes principales, suélense mentar el aguarrás, la pintura o'l barniz; llogrando asina un destilado d'alcohol metílico, tóxicu pal ser humanu (a diferencia del alcohol etílico que ye'l que s'atopa nes bébores alcohóliques comunes), que dacuando s'entemez con una bebida cola pa "ameyorar el gustu". Amás, amestaríase-y llimón, porque esiste la creencia de qu'esti cítricu contrarrestraría los efeutos tóxicos de los químicos.

## Toxicidá
Por cuenta de la naturaleza tóxica de los ingredientes principales, según cualos sían, munchos internos intoxicáronse severamente, ya inclusive fináu, por culpa de la ingesta d'esti illegal tragu artesanal.

## Ver tamién
* Casu del metílicu

## Referencies
Sopa de nial de golondrina

La **sopa de nial de golondrina** o **sopa de nial d'ave** (chinu tradicional: , chinu simplificáu: , pinyin: yàn wō) ye una sopa considerada una especialidá na cocina china. El nome provién del nial d'unes aves del xéneru *[[Aerodramus]]*, que s'utilicen pa ellaborar esti platu. Estos niales que les aves faen cola so cuspia solidificada considerar ente los productos más caros ente los consumíos polos humanos y consumiéronse tradicionalmente en China mientres los postreros 400 años, xeneralmente en forma de sopa.

## Carauterístiques
El nome "yan wo" fai referencia al nial de les salanganes. Cuando s'esllee n'agua'l nial de la golondrina confier-y nuna testura xelatinosa emplegada nes sopes asiátiques o'l dulce *[[tong sui]]*. Faise referencia, sicasí, de forma mayoritaria a "jin wo" cuando se fala tantu de la sopa duce o salada de la cocina china.

Güei debíu en parte a lo caro d'esti platu, aseméyense los niales na ellaboración de la sopa col emplegu de corteces de gochu que tienen una testura similares a los niales.

Esiste la creencia en China de qu'esti platu ye afrodisiacu, ameyora la voz, sollivia l'asma y ameyora el sistema inmunolóxicu.

## Captura de los niales
Los niales más solicitaos son los provenientes de dos especies de salanganes, la salangana nidoblanco (*[[Aerodramus fuciphagus]]*) y la salangana nidonegro (*[[Aerodramus maximus]]*) porque na so construcción estes especies utilicen namái la so cuspia y nun usen plumes nin materies vexetales como'l restu de los sos parientes. La sobresplotación de niales nes colonies d'estes aves poner en peligru d'estinción en munchos llugares.

## Referencies

## Bibliografía
Lau, Amy S.M. and Melville, David S. (April 1994) *International Trade in Swiftlet Nests with Special Reference to Hong Kong* Traffic Network 35pp. ISBN 1-85850-030-3
Melificación humana

La **melificación humana**, mentada dacuando como **home de miel**, ye un supuestu procesu realizáu na Antigüedá col fin de llograr una sustancia melecinal resultante de la disolución d'un cadabre humanu en miel. Esti procesu ye mentáu en fontes chines como'l *[[Bencao Gangmu|Bencao gangmu]]* del farmacólogo Li Shizhen, onde se narra qu'en Arabia, dellos vieyos que s'atopaben cerca de la muerte someter a esti procesu de «momificación en miel».

Esti procesu difier d'una simple donación, pos ta presente la connotación de autosacrificio. El procesu de melificación tendría d'empezar antes de la muerte. El donante» dexaba d'inxerir otru alimentu distinto al del miel, llegando inclusive a bañase na sustancia. Poco dempués, los sos fieces (ya inclusive la so sudu, acordies cola lleenda) consistiríen en miel. Cuando esta dieta resultaba fatal, el cuerpu del donante sería depositáu nun fondu sarcófagu de piedra, somorguiáu en miel. Dempués de daqué más d'un sieglu, el cadabre eslleiríase nel miel, produciendo una especie de sustancia melecinal capaz de curar un gran númberu d'enfermedaes. Esti preparáu sería destináu a vendese en mercadinos a altu preciu.

## Oríxenes
Esta lleenda árabe foi informada per primer vegada nel sieglu XVI pol farmacólogo chinu Li Shizhen nel so tratáu *[[Bencao Gangmu|Bencao gangmu]]*, concretamente en final de la seición&nbsp;52, nel apartáu «El ser humanu como medicina», na entrada “munaiyi” (‘momia’).

## Na cultura popular
* La novela de ficción postcyberpunk *[[The Dervish House]]* (2010), d'Ian McDonald, menta esta sustancia.

## Referencies
Vinu de culiebra

El **vinu de culiebra** ye una bébora alcohólico producida por fervinchu de culiebres enteres en vinu chino. Crear en China mientres la dinastía Zhou, siendo consideráu un remediu importante na medicina tradicional china. Puede atopase en China, Vietnam y por tol sureste asiáticu.

Les culiebres, preferiblemente venenoses, nun suelen caltenese pola so carne sinón pola so esencia» y pol venenu disueltos nel llicor. Sicasí, el venenu de culiebra ye desnaturalizado pol etanol, desdoblándose les sos proteínes y quedando por tanto desactiváu.

El mercáu nocherniegu de la cai Huaxi (華西街夜市) en Taipéi (Taiwán) ye famosu polos sos platos a base de culiebra y polos productos de vinu de culiebra.

## Variedaes

Hai dos variedaes de vinu de culiebra:

* **Infundido**: Métese una culiebra venenosa grande nun tarru de cristal con vinu d'arroz, dacuando con otres más pequeñes o floritos, dexando infundir dellos meses. El vinu tómase como reconstituyente en pequeñes dosis.
* **Entemecíu**: Los fluyíos corporales de la culiebra entemecer con vinu, consumiéndose darréu en pequeñes dosis. El vinu de sangre de culiebra prepárase cortando una culiebra pol so banduyu y balerando la so sangre direutamente nun vasu llenu de vinu chino. El vinu de fiel de culiebra facer de forma asemeyada, usando'l conteníu de la vesícula.

## Historia

Les culiebres y los sos texíos fueron consideraes dende hai enforma tiempu polos siguidores de la medicina tradicional china bien pervalibles pa la meyora de la vitalidá y la salú. Ta rexistráu'l so usu en China mientres la dinastía Zhou (771&nbsp;e.&nbsp;C.) y l'usu melecinal de les culiebres foi recoyíu nel tratáu médicu *[[Shen nong ben cao jing]]* (神农本草经), compilado ente'l 300&nbsp;e.&nbsp;C. y el 200&nbsp;d.&nbsp;C. L'usu detalláu de diverses especies de culiebres, les partes de los sos cuerpos y les distintes recetes fueron esplicaos extensivamente nel manual médicu *[[Bencao Gangmu]]* (本草綱目) de Li Shizhen na dinastía Ming.

## Valor melecinal

Creyóse llargamente que les culiebres teníen cualidaes melecinales, y el vinu ye espublizáu de cutiu como sanamientu pa dolencies que van dende la miopía a la alopecia, según potenciador sexual. Sicasí, toes o gran parte d'estes afirmaciones básense namái en creencies tradicionales. Fáense bébores asemeyaes con gecos o caballinos de mar.

Ye illegal importar vinu de culiebra en munchos países, una y bones les cobres y otres culiebres emplegaes na so ellaboración suelen ser especies en peligru d'estinción.

## Notes

## Ver tamién

* Aceite de culiebra
* *[[Rượo thuốc]]*
Copito de Nieve

**Copito de Nieve** (Ríu Muni, Guinea Ecuatorial; 1963 o 1964 - Barcelona; 24 de payares de 2003), foi hasta la fecha l'únicu gorila albino del mundu del que se tenga noticia, anque non l'únicu primate. Yera de la especie gorila occidental (*[[Gorilla gorilla]]*). Los cazadores fang que lo atoparon na Selva de Nko (Guinea Ecuatorial) llamar *Nfumu ngui* (gorila blancu). Esti cazadores vender al profesor Jordi Sabater Pi, entós conservador del Centru d'Esperimentación Zoolóxica de Ikunde del Conceyu de Barcelona como dependencia del Zoo de Barcelona, por unes 15&nbsp;000 pesetes. El profesor llevar a España en 1966. Protagonizó la portada de la revista *[[National Geographic]]* en 1967, lo que-y dio fama mundial, convirtiéndose nun símbolu del zoolóxicu de Barcelona y de la mesma ciudá.

El albinismu del gorila yera equivalente al tipu d'albinismu más frecuente nel home, l'albinismu oculocutáneo (OCA), subtipo 1A.

Tuvo 22 fíos, de los que sobreviven trés (un machu y dos femes), once nietos (cuatro machos y siete femes) y 3 bisnietos (un machu y dos femes). Nengún d'ellos foi albín. Llegó a pesar 187 Kg y midir 163 cm. Morrió'l 24 de payares de 2003 por cuenta de un cáncer de piel que-y provocara problemes de salú dende 1996. Envalórase que tenía unos 39 años cuando finó.

Millones de cartes llegaron al Zoo de Barcelona pidiendo la clonación de Copito de Nieve, convirtiéndolo n'unu de los animales más solicitaos pa clonación. Esto sería posible una y bones el zoolóxicu guarda delles muestres d'ADN..

El 23 d'avientu de 2011 estrenóse la película *[[Copito de nieve (película)|Copito de Nieve]]*, basada na hestoria d'esti gorila. Empobinada por Andrés G. Schaer, con guión d'Albert Val y Amèlia Mora, ta protagonizada por Pere Ponce, Elsa Pataky, Claudia Abate Ortiz y Joan Sullà.

## Ver tamién
* Orca Ulises
* Chu-Lin
* Monu Paco

## Referencies

## Enllaces esternos

* Páxina oficial de la película "Copito de Nieve" (Película)
* Asteroide Copito de Nieve
* L'heriedu de 'Copito'
* Copito de nieve, el gorila blancu

*
Hanno

**Hanno** (alredor de 1510 – 8 de xunu de 1516) foi l'elefante blancu mascota del Papa Lleón X (bautizáu como Giovanni de Medici), y la tema principal del llibru "L'elefante del Papa: En viaxe d'elefante dende la India fonda hasta'l corazón de Roma" de Silvio A. Bedini. Foi'l regalu del Rei Manuel I de Portugal pola coronación del Papa. El Rei Manuel recibir o bien como regalu del Rei de Kochi, o bien-y pidió a Afonso de Albuquerque, el so virréi na India, que lo mercara. Dizse que Hanno yera de color blancu, y viaxó en barcu dende Lisboa a Roma en 1514, a la edá averada de cuatro años. Primeramente foi calteníu zarráu nel Belvedere, tres los que sería treslladáu a un edificiu especialmente construyíu ente la Basílica de San Pedro y el Palaciu Apostólicu, cerca del Borgo Sant'Angelo. La so llegada foi recoyida na poesía y l'arte. Pasquale Malaspina escribió:

Hanno foi bien famosu na corte papal y foi pasiáu nes procesiones. Finalmente careció sópitamente y morrió'l 8 de xunu de 1516 xunto al Papa. Hanno foi soterráu nel Cortile del Belvedere, tres dos años en Roma y a la edá de siete años.

L'artista Rafael diseñó un frescu conmemorativo (que nun se caltién), y el mesmu Papa compunxo'l so epitafiu:

Hai cuatro bocetos de Hanno, fechos en vida con sanguina, na coleición del Muséu Ashmolean en Oxford.

## Referencies
* Silvano A. Bedini, *The Pope's Elephant*, Carcanet Press, 1997, ISBN 1-85754-277-0
* *Salomão - O Elefante Diplomata http://www.centroatl.pt/titulos/desafios/salomao/index.html*, Jorge Nascimento Rodrigues, Tessaleno Devezas, ISBN 978-989-615-073-0, 128 pags, Centru Atlântico, 2008

## Ver tamién
* Rinoceronte de Durero

## Referencies

## Enllaces esternos
Mutilación de ganáu

La **Mutilación de ganáu** (tamién conocíu como **dixebra de bovina**) ye l'aparente asesinatu y mutilación de ganáu so circunstancies inusuales o anómales. Les oveyes y los caballos fueron supuestamente tullíos en circunstancies similares. 

Desque los informes de supuestes mutilaciones d'animales empezó, les causes atribuyéronse en particular a la descomposición natural, depredadores naturales, depredadores criptidos, estraterrestres, axencies gubernamentales reservaes o militares, y sectes. Les mutilaciones fueron oxetu de dos investigaciones federales independientes.

## Historia

Los primeros informes de ganáu tullíu apaeció per primer vegada nos Estaos Xuníos na década de los 60, cuando se llindaríen en gran parte los estaos de Pennsylvania y Kansas. El fenómenu siguía siendo en gran midida desconocíu fora de les comunidaes de crianza de ganáu hasta 1967, cuando'l Pueblo Chieftain en Pueblo, Colorado publicó una historia sobre un caballu que foi llamada Lady y que tullida en circunstancies misterioses, pocu dempués foi recoyida pola prensa polo xeneral y distribuyíu en tol país; esti casu foi tamién la primer carauterística a la especulación de que seres estraterrestres y oxetos voladores non identificaos taben de dalguna manera rellacionaos cola mutilación. 

A mediaos de los años 70, informar de ganáu tullíu en 15 estaos, dende Montana a Dakota del Sur, y tamién dende Nuevu Méxicu hasta'l sur de Texas.
El senador demócrata Floyd K. Haskell contautó col FBI pa pidir ayuda en 1975 por cuenta de la esmolición pública al respective de les mutilaciones. Afirmó qu'hubo unes 130 mutilaciones anómales en Colorado.

## Carauterístiques
### Carauterístiques físiques

Anque la naturaleza exacta de la mutilación varia d'un casu a otru, la típica mutilación podría implicar dalguna de les siguientes carauterístiques, o toes:

* La dixebra de los güeyos, les ubre y los órganos sexuales. 
* La estracción del cursu a una fondura d'alredor d'unos 12 pulgaes.
* La dixebra de la llingua y los llabios.
* La eliminación d'una de les oreyes.
* El réfugu de carne y del quexal y la zona direutamente que ta debaxo de la oreya * 
La eliminación de los órganos blandos de la parte inferior del cuerpu. 
* La presencia de incisiones y cortes en tol cuerpu que paecen ser feches por un preséu quirúrxicu.
* Inesplicables daños a los restantes órganos, pero nengún signu de dañu en zones circundantes 
* Falta de signos de depredación (arañazos, marques de dientes, buelgues del depredador) sobre o alredor del cadabre.
* Falta de residuos.
* Sangre drenada fuera del cuerpu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Topsy

**Topsy** (*c.* 1875 - 4 de xineru de 1903) foi una elefanta de circu que morrió lletrocutada.

## Vida
Topsy yera una elefanta adomada del Forepaugh Circus de Coney Island. Nació nel sureste d'Asia alredor de 1875. Mató a tres homes, incluyíu a un domador borrachu que-y daba de comer pitos encendíos. Los sos propietarios considerar un peligru, asina que decidieron matala.

En principiu decidieron que fuera aforcada, pero l'American Society for the Prevention of Cruelty to Animals protestó y consideráronse otres alternatives. Thomas Edison, que coles mesmes taba metanes una disputa con Nikola Tesla, alrodiu de los peligros de la corriente alterna (AC) y les ventayes de la corriente continua (DC), trató de que fora lletrocutada con corriente alterna, colo que consiguiría amás probar los peligros d'ésta, y convenció a la proteutora d'animales.

## Muerte

Antes de lletrocutar a Topsy, dióse-y de comer cenahories rellenes con 460 gramos de cianuru de potasiu. De siguío aplicóse-y corriente alterna procedente d'una fonte de 6 600 voltios, que la mató en menos d'un minutu. El sucesu foi guardáu por 1 500 persones y el curtiumetraxe filmáu por Edison, *Lletrocutando al elefante*, amosar en cines de tol país.

El 20 de xunetu de 2003 inauguróse un monumentu nel so honor nel Coney Island Museum.

## Ver tamién
* Thomas Edison
* Mary (elefante)

## Referencies

## Enllaces esternos
* ''The New York Times'', 13. Julio de 2003 (inglés)
* Ficha de la película na Internet Movie Database
* ''Topsy, l'elefante lletrocutáu'' (inglés)
Sibon noalamina

La **culiebra noalamina** (***Sibon noalamina***) ye una especie d'ofidiu caracoleru, perteneciente al xéneru *[[Sibon]]*, y descubiertu nel añu 2012 nel oeste de Panamá. Cuenta con un notable mimetismu batesiano compuestu por rayes clares y escures, asonsañando asina, na escuridá de la nueche selvática, a les venenoses culiebres de coral. La especie foi incluyida ente'l top 10 de 2013 de les más destacaes nueves especies. El distintivu que lu destacó en dicha eleición foi l'interesáu nome escoyíu pa denominala científicamente.

## Xeneralidaes

Esta especie foi descrita pol equipu d'herpetólogos compuestu por Sebastian Lotzkat, Andreas Hertz y G. Köhler. L'holotipo ye un machu adultu colectado el 10 d'agostu de 2010 nes nacientes del ríu Chiriquí Malí, por Andreas Hertz y Sebastian Lotzkat. Los exemplares paratipos fueron dos exemplares machu xuveniles, colectados el 29 d'ochobre de 2009, y otru xuvenil prindáu'l 28 de mayu 2008 nel cuetu Caparina.

La llocalidá tipu ye: «nacientes del ríu Chiriquí Malí, aproximao a 6,4 quilómetros al noroeste de la represa Fortuna (8.7891°N, 82.2155°W, a una altitú de 1050&nbsp;msnm), nel monte proteutor Palu Secu, Contorna Ngäbe-Buglé (enantes yera parte de la provincia de Bocas del Toro), Panamá».

Esta culiebra habita nel occidente de Panamá, nes selves montanas de la cordal Central Panamiega o serranía de Tabasará, na rexón de la Contorna Ngäbe-Buglé, un territoriu autónomu creáu en 1997 pa los indíxenes de les etnies ngäbe y buglé. Estes sierres son l'hábitat de numberosos reptiles y anfibios, munchos de los cualos son reinales, polo qu'estes sierres son un puntu caliente de la biodiversidá, que permanez, en gran parte, inexplorado. La probeza de los pobladores de la rexón llevó a que la zona sufra la más alta tasa de desforestación de Panamá, pos namái mientres la década de 1990 destruyéronse más del 20&nbsp;% de les selves otrora remanentes.

; Costumes
Ye una culiebra inofensiva pal ser humanu, trepadora, de vezos nocherniegos, que prinda preses de cuerpu blandu, como baboses, cascoxues y merucos de tierra, amás de güevos d'anfibios.

## Una de les top 10 del 2013

La especie foi incluyida ente'l top 10 de 2013 de les más destacaes nueves especies, les que fueron escoyíes pol Institutu Internacional d'Esploración d'Especies de la Universidá Estatal d'Arizona d'ente una preseleición integrada por más de 140 especies de les descubiertes en 2012, y fecha pública'l 22 de mayu 2013. 

Los exemplares que sirvieron pa describir a la especie fueron prindaos na serranía de Tabasará, una rexón panamiega onde la minería a cielu abiertu, especialmente de depósitos de cobre, ye notablemente degradante pal hábitat d'esti reptil. Ye por eso que la etimoloxía del so términu específicu, *noalamina* ye una contraición de la frase lliteral del lema de la campaña de los ambientalistas que s'oponen a les aiciones de sobresplotación de la megaminería. 

## Referencies

## Enllaces esternos
* Imaxe de la especie.
Árbol de Teneré

L**Árbol de Teneré** yera una solitaria acacia, quiciabes *[[Acacia raddiana]]* o *[[Acacia tortilus]]*, que foi considerada nel so momentu como l'árbol más solitariu y aislláu de la Tierra, l'únicu dientro d'un área de 400 km a la redonda. Foi puntu de referencia pa les caravanes al traviés de la rexón de Teneré, n'El Sáḥara, al nordeste de Níxer, y ye bien sabíu que foi l'únicu árbol n'amosase nun mapa a una escala de 1:4.000.000. Foi baltáu en 1973 pol choque d'un camión y sustituyíu por una escultura de metal.

Últimu sobreviviente d'un grupu d'árboles que crecieron cuando'l desiertu yera menos secu de lo que ye güei, l'árbol permaneciera aislláu mientres décades. Mientres l'iviernu de 1938 a 1939 cavóse un pozu cerca del árbol y atopóse que los sos raigaños algamaben un mantu freáticu allugáu ente 33 y 36 metros de fondura.

El comandante de les A.M.M (del Serviciu Central d'Asuntos Saḥarianos) Michele Lesourd vio l'árbol el 21 de mayu de 1939:

## La cayida del árbol
L'árbol foi cutíu por un camión conducíu por un xofer libiu supuestamente enfiláu, en 1973. El 8 de payares de 1973 l'árbol muertu foi treslladáu al Muséu Nacional de Níxer na so capital, Niaméi. Foi reemplazáu nel so sitiu orixinal por una simple estructura metálica representando a un árbol. 

Ésti nun foi'l primer alcuentru del árbol con un camión. Nel so llibru *La epopeya de Ténéré*, l'esplorador y etnólogu francés Henry Lhote describió los sos dos viaxes escontra l'árbol de Ténéré. La so primer visita foi en 1934, n'ocasión del primer enllaz per carretera ente Djanet y Agadez. Describe al árbol como «una acacia con tueru dexenerativu, enfermu o d'aspeutu débil. Per otra parte, l'árbol tien fueyes verdes prestoses, y delles flores marielles». Visitar nuevamente 25 años dempués, el 26 de payares de 1959, na misión Berliet-Ténéré, pero atopó que fuera seriamente estropiáu dempués de qu'un vehículu topetara con él:

## Referencies

## Enllaces esternos
* L'Arbre du Ténéré (n'inglés)