Idioma avésticu

L**'avésticu** ye una de les llingües más vieyes de la familia indoeuropea. El material testual estrémase en dos clases: el que contién testos relixosos del zoroastrismu, que daten de mediaos del primer mileniu enantes de Cristu, y el que contién el cuerpu poéticu qu'engloba la mitoloxía y les tradiciones del antiguu Irán; daqué d'esti postreru material ye pre-zoroástricu. Curiosamente, nenguna d'estos dos clases de material foi rexistráu n'escritura avéstica hasta que la llingua avéstica sumió, lo qu'asocedió ente los sieglos IV y VI&nbsp;d.C.

Pa rexistrar estes tradiciones lliteraries recurrióse al alfabetu pahlavi, afaciéndolu y ampliándolu pa recoyer la riqueza fonolóxica de l'antigua llingua avéstica. A esta codificación dióse-y el nome d**avesta''. L'alfabetu ''pahlevi'' tenía 16 lletres, que colos amiestos y cambeos convirtiéronse nes 48 del avésticu, magar dalgunes de les grafíes son variantes posicionales. Hai 14 signos vocálicos, siendo'l restu consonantes. Delles lligadures pahlevi foron adoptaes.

== Historia ==
L'avésticu ye una de les dos llingües vieyes iranines meyor atestiguaes xunto col antiguu [[idioma persa|persa]], pos otres como'l ''medo'' o l**escita* son conocíes namái por pallabres ocasionales y nomes tresmitíos n'otres llingües. El material testual n'avésticu puede estremase en dos categoríes pol so conteníu:
* Los testos relixosos del [[zoroastrismu]], que proceden en parte de mediaos del [[primer mileniu e.C.]] 
* El corpus de testos poéticos trescalaos de [[mitoloxía]] y tradiciones épiques del antiguu [[Irán]], siendo daqué d'esti material anterior al [[zoroastrismu]]. 

Nenguna d'estos dos partes foi recoyida por escritu hasta muncho depués de que l'avésticu dexara de ser una llingua viva, siendo tresmitíos dambos cuerpos de lliteratura per vía oral hasta'l so [[códigu llingüísticu|codificación]] por escritu ente los sieglos IV al VI&nbsp;d.C. mientres el periodu [[sasánida]]. Col fin de rexistralos usóse'l [[alfabetu pahlevi]], magar con adautaciones y amplificaciones p'afaelo a los soníos de la llingua avéstica. A esta codificación dióse-y el nome de *Avesta*, ente que a la traducción que la acompañaba y al comentariu dióse-y el nome de *Zand-avesta*. Ye bien posible que tou este material fora más estensu qu'anguaño ye, por cuenta de la perda d'una parte del mesmu mientres les invasiones musulmanes. El conteníu del Avesta tal como agora ye conocíu entiende:

* El [[canon zoroástricu]]: el *Yasna*, incluyendo los *Gathas* y los *Homyašt*. El *Yasna* 'ufiertes (oblation)' o adoración ye la principal pieza llitúrxica del [[Canon bíblicu|canon]]. Consiste d'allabancies y oraciones onde van enxertaes los Gathas o 'himnos', que contienen enseñances y doctrines de [[Zoroastru]]. 
* El *Vispered*, que consiste d'amiestes al *Yasna* y contién invocaciones y ufriendes d'adoración a 'tolos señores' (*vispe ratavo*), d'ende'l nome *vispered*. 
* Testos menores, *Nyaishes, Gahs, Sirozahs, Afringans*, que consisten de porciones curties, allabancies y bendiciones pa ser recitaes diariamente o n'ocasiones especiales. 
* El [[Vendidad]] o 'llei contra los *daevas* o demonios' (*vidaeva data*). El primer capítulu contién un rellatu dualista de la [[Mitu de la creación|creación]], el segundu'l rellatu de [[Yima]], la edá dorada, y la venida d'un vientu destructivu, el [[diluviu iranín]]. El restu de los capítulos traten mayormente sobre cuestiones ceremoniales, rituales y llegales.
* Los *Yášts*, (*yešti* 'adoración pola allabancia') contienen himnos d'allabancia y adoración a les divinidaes o ánxeles (*yazatas*). 
Amás hai un númberu de fragmentos, cites y gloses.

== Dialeutos ==

Nel [[Avesta]] pueden reconocese dos dialeutos: el [[dialeutu Gatha]] que ye la llingua de les partes más antigües y el dialeutu clásicu, que ye la llingua del cuerpu central del Avesta. El primeru ye más arcaicu y tien una rellación col segundu asemeyada a la que'l [[Vedes|védicu]] tien col [[sánscritu]] o'l [[griegu homéricu]] col [[áticu (dialeutu)|áticu]]. El [[dialeutu gatha]] foi la llingua de [[Zoroastru]] y los sos siguidores siendo la so estructura gramatical bien pura. L'avésticu clásicu amuesa, nes sos últimes composiciones, munches corrupciones y tracamundios nes sos declinaciones.

== Escritura ==

L'alfabetu avésticu vien de les 16 lletres del [[pahlavi|alfabetu pahlevi]], que s'espandieron hasta 48 y dalgunes de les grafíes tienen valor posicional. Hai 14 signos vocálicos y el restu son consonantes. Tamién s'adoptaron delles lligadures pahlevi.

Cada pallabra dixébrase per aciu d'un puntu, nun esistiendo [[signu diacríticu|diacríticos]] nin acentos.

== Gramática ==
Les vocales son trés: /i, a, o, ī, ā, ū/ curties y llargues. La evidencia interna nos *Gathas* xunto cola evidencia paralela en llingües emparentaes indica la esistencia nel avésticu antiguu d'un sistema tonal asemeyáu al [[sánscritu védicu]]. N'etapes posteriores el tonu foi reemplazáu por un acentu tónicu na penúltima sílaba si yera llarga y si non na antepenúltima.

L'avésticu tien una facilidá pa formar pallabres per aciu de [[prefixos]] y amestando [[sufixu|sufixos]] a les [[derivación (llingüística)|derivaciones]] primaria y secundaria.

Los nomes y los [[axetivu|axetivos]] lleven [[xéneru gramatical|xéneru]] (masculín, femenín, neutru), [[númberu gramatical|númberu]] (singular, dual y plural) y [[casu (gramática)|casu]] (ocho).

Los verbos tienen voces activa y media, cuatro moos: [[Manera indicativa (gramática)|indicativu]], [[manera imperativa|imperativu]], [[manera suxuntiva|suxuntivu]] y [[Manera gramatical#Manera optativa|optativu]] y tres tiempos: [[presente (gramática)|presente]], [[aoristu]] y [[Presente perfeutu|perfeutu]]. L'orde de la frase ye llibre.

== Referencies ==


== Bibliografía ==
* Javier Martínez García y Michiel de Vaan, *Introducción al avéstico'', Madrid, Ediciones Clásicas, 2001.