open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zubeneschamali

**Zubeneschamali** o **Zuben Elschemali** ye'l nome de la estrella **β Librae** (β Lib / 27 Librae), de magnitú aparente +2,61 y la más brillosa de la constelación de Llibra.

## Nome
El nome de **Zubeneschamali** provién de la frase árabe الزبن الشمالية *Al Zuban al Shamaliyyah*, «la pinza norte», refiriéndose a la vecina constelación d'Escorpión.
**Kiffa Borealis**, otru nome ocasional, provién tantu del árabe como del llatín, significando «el platu norte de la balanza»; **Lanx Septentrionalis**, otra denominación d'esta estrella, tien el mesmu orixe.

Piénsase qu'esta estrella marcaba la 22 constelación eclíptica de Babilonia, *Nura sha-Iltānu*, «la lluz del norte».
Xunto a Zubenelgenubi (α Librae) yeren conocíes na antigua Persia como **Çrob**, «la cornina», ente qu'en Sogdiana yeren **Ghanwand**, «la que tien garra».

## Carauterístiques físiques
A una distancia de 160 años lluz del Sistema Solar, Zubeneschamali ye una estrella de la secuencia principal de tipu espectral B8V. Esti tipu d'estrelles suelen paecer de color azul claro, pero Zubeneschamali describióse frecuentemente como verde, siendo nesi casu la única d'esti color visible a simple vista. Con una lluminosidá 130 vegaes mayor que la del Sol, la so temperatura superficial ye de 12.000 K. Esta elevada temperatura produz lluz con un espectro simple, faciendo que sía ideal pal estudiu del gas y polvu interestelar ente nós y la estrella.
Al igual qu'otres estrelles asemeyaes, la velocidá de rotación de Zubeneschamali ye bien alta —de siquier 260 ± 26 km/s—, unes 130 vegaes superior a la del Sol.
Tien una masa de 3,85 mases solares, siendo la so edá envalorada de 100 millones d'años.

Astrónomos de l'antigüedá atestiguaron que Zubeneschamali yera tan brillosa o más que la cercana Antares (α Scorpii). D'alcuerdu a Eratosthenes (200 e.C.), Zubenschamali yera más brillosu que Antares; Ptolomeo, 350 años dempués, dixo que yera tan brillosu como ésta. La diferencia de rellumu actual ente dambes estrelles ye notable, yá sía porque Antares aumentó'l so rellumu o porque Zubeneschamali perdió intensidá.

## Referencies
ZZ Ceti

**ZZ Ceti**, tamién conocida como **[[Catálogu Ross|Ross]] 548**, ye una nana blanca asitiada na constelación de Cetus a 103 años lluz de distancia del Sistema Solar.

## Carauterístiques
La lluminosidá de ZZ Ceti apenes supón el 0,7% de la lluminosidá solar ente que l'estudiu del so espectru con modelos matemáticos correspuende a una temperatura efectivo de 11.900 K.
La so masa envalórase en 0,54 mases solares y tien un radiu aproximao doble que'l radiu de la Tierra.
El so periodu de rotación ye d'un día y mediu.

## Variabilidá
ZZ Ceti ye una nana blanca pulsante de tipu espectral DAV4, prototipu de les variables que lleven el so nome, variables ZZ Ceti. Nestes estrelles les variaciones son debíes a pulsaciones non radiales, con periodos de pulsación típicos ente 100 y 1200 s. La variabilidá de ZZ Ceti afayóse en 1970 por B.M. Lasker y J.Y. Hesser;xunto a HL Tau 76 y G 44-32 yeren les úniques nanes blanques variables entós conocíes.

La enerxía dominante nel espectru pulsátil de ZZ Ceti mora en dos dobletes a 213 y 274 s con un espaciamientu de 0,5 s (vease tabla inferior).

*Una amplitú de milimodulación (mma) equival a un cambéu de 0,1% n'intensidá.
Fonte: Mukadam et al. (2003)

La variación nel tiempu del periodu principal de 213,13 s ye tan pequeñu, que ZZ Ceti ye unu de los relós ópticos conocíos más estables, comparable a los relós atómicos y más estable que la mayoría de los púlsares.

## Referencies
2014 DX110

**** (tamién escritu ) ye un asteroide próximu a la Tierra d'ente 20 y  de diámetru que pasó a menos de la distancia llunar de la Tierra, , el 5 de marzu de 2014. Con una magnitú absoluta (M) de 25,7  ye l'asteroide más grande atopáu dientro de la órbita de la Lluna dende'l , topáu'l 4 d'agostu de 2013. L'acercamientu foi retresmitíu en direuto por Slooh y Virtual Telescope.

## Acercamientu
L'asteroide entró n'oposición el 15 de febreru de 2014, pero tenía una magnitú aparente bien débil, d'aproximao 23, y taba a namái 10 graos de la lluna llena. L'asteroide foi afayáu'l 28 de febreru de 2014 por Pan-STARRS con una magnitú aparente de 20 usando un telescopiu Ritchey-Chrétien de 1,8 metros (71 pulgaes).

El 5 de marzu de 2014 a les 21:00 UT, l'asteroide pasó a 0.00232 AU ( 347,000 km ) de la Tierra y algamó una magnitú aparente 15 A les 22:22 UT pasó a 0,00249 UA ( 372.000 km 231 000 milles) de la Lluna EL 6 de marzu de 2014 18:00 UT, l'asteroide taba a menos de 30 graos del Sol atenuáu significativamente

Tien un arcu d'observación de 5 díes, con un parámetru d'incertidume de 6. Foi esaniciáu de la "Sentry List Table" de la JPL el 5 de marzu de 2014 usando la solución JPL 3 con un arcu d'observación de 5 díes. Cuando l'asteroide namái tenía un arcu d'observación de 4 díes y clonar virtuales del asteroide afacer a la rexón d'incertidume na trayeutoria conocida, atopóse qu'esistía una probabiliad d'ente 1 en 10 millones de que l'asteroide impactara la Tierra'l 4 de marzu de 2046. Con un -7,11 na escala de Palermo en 20466, la probabilidá d'impautu pal 2014 DX110 en 2046 yera de cerca de 13 millones de vegaes menos que'l fondu nivel de riesgu de los impautos de la Tierra, que se define como'l permediu del riesgu plantegáu polos oxetos del mesmu tamañu o más grande sobre él a lo llargo de los años hasta la fecha sobre l'impautu potencial. L'usu de la órbita nominal, NEODyS amuesa que l'asteroide va alcuéntrase a 2,8 UA (420 millones quilómetros) de la Tierra'l 4 de marzu de 2046.

## Ver tamién
* Asteroides cercanos a la Tierra en 2014

## Referencies
2014 HQ124

**2014 HQ124**, conocíu vulgarmente como **La Bestia**, ye un asteroide cercanu a la Tierra d'unos 325 metros de diámetru que pasó a 3,25 distancies llunares (LD) de la Tierra'l 8 de xunu de 2014. Afayóse'l 23 d'abril de 2014 pol NEOWISE.

Envalórase qu'un eventu d'impautu produciría l'equivalente a 2.000 megatones de TNT y crearía un cráter d'impautu de 5 km. 2014 HQ124 pasó enantes xunto a la tierra en 1952y nun volverá faer lo hasta a finales de 2307.

El 6 de xunu de 2014 l'asteroide rellumó con una magnitú aparente de 13.7 y tuvo na constelación de Horologium. 

Cerca del so acercamientu más próximu a la Tierra'l 8 de xunu de 2014, l'asteroide crució'l ecuador celeste pa convertise nun oxetu del hemisferiu norte, pero tuvo una elongación d'aproximao 20 graos del Sol. L'Observatoriu Goldstone estudió al asteroide'l 8 de xunu de 2014. Les imáxenes radar suxeren que ye probablemente un asteroide binariu de contautu.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Orbital simulation dende JPL (Java) / Ephemeris
*Near-Earth Asteroid 2014 HQ124  
*Near-Earth asteroid 2014 HQ124 discovered by NEOWISE (Amy Mainzer 28-04-2014)
*High Resolution Radar at Arecibo Observatory Reveals Asteroid As a Beauty, Not a Beast
2014 KH39

**2014 KH39** ye un asteroide cercanu a la Tierra que pasó a 1,1 distancia llunar (dl) de la Tierra'l 3 de xunu de 2014. Afayóse'l 24 de mayu de 2014 dende'l Mount Lemmon Survey, pol astrónomu Richard Kowalski. Travesó la constelación de Cepheus a 11 km/s, pasando cerca de la Osa Menor alredor de les 20:00 UTC. Tien un diámetru averáu de 22 metros.

L'asteroide foi noticia por cuenta de que nun sería l'únicu n'averase a la Tierra en xunu de 2014: pasaría 5 díes enantes del asteroide 2014 HQ124, que s'averaría a una distancia de 3,3 dl pero con un diámetru de más de 300 m, motivu pol cual foi moteyáu "la Bestia". Primeramente indicóse que podría tener 650 m.Amás, el so pasu tresmitióse y comentáu en direutu per internet gracies al astrofísicu italianu Gianluca Masi, quien s'encargó de la tresmisión per aciu un telescopiu operáu a distancia.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Simulación orbital dende JPL (Java) / Ephemeris (n'inglés)
*
2014 RC

**2014 RC** ye un pequeñu asteroide cercanu a la Tierra que fizo un aproximamientu cercanu a la Tierra de 0,000267 UA (39,900 km, 24.800 km) (0,1 distancies llunares) en redol a les 18:02 UTC, el 7 de setiembre de 2014.

L'asteroide allumóse de volao a cerca de magnitú aparente 11,5, polo que nun foi visible a güeyu o con prismásticos comunes. Nel picu de rellumu del asteroide tenía una declinación de -47, y yera más fácilmente visible en Nueva Zelanda. L'asteroide ye aproximao tan grande como'l Bólidu de Cheliábinsk, y pasó cuasi tan cerca de la Tierra como (367943) Duende en 2013.

El 7 de setiembre un meteoritu causó una fuerte esplosión nuna zona ensin habitar al oeste del aeropuertu internacional de Managua (Nicaragua). Cayó con un enclín d'entrada de 50° con direición oeste-noroeste y creó un cráter d'unos 12 m de diámetru y 5,5 m de fondura na zona del impautu. Envalórase qu'esti meteoritu pudo esprendese del asteroide 2014 RC.

2014 RC foi retiráu de la Tabla de Riesgu JPL Sentry el 5 de setiembre de 2014 y nun hai feches posibles d'impautu conocíos nos próximos 100 años. El 8 de setiembre 2115 l'asteroide puede pasar tan cerca como 0,0017 UA (250.000 km).

Mientres l'aproximamientu cercanu a la Tierra en 2014, el periodu orbital de 2014 RC amenorgar de 600 díes a 549 díes. La escentricidá orbital menguó ente que la enclín orbital aumentó. Mientres 2014, los asteroides 2014 AA y 2014 LY21 averáronse a la Tierra. 

## Referencies
Zubenelakrab

**Zubenelakrab** —escritu tamién como **Zuben Elakrab**— ye'l nome de la estrella γ Librae (γ Lib / 38 Librae), asitiada na constelación de Llibra a 152 años lluz del Sistema Solar. El so nome provién del árabe *al-Zuban al-Aqrab* (الزبن العقرب), que significa «les pinces del escorpión».

Zubenelakrab ye una xigante naranxa de tipu espectral K0III con una temperatura efectivo de 4822 K.
Tien un diámetru 14 vegaes más grande que'l del Sol, cifra calculada a partir de la midida direuta del so diámetru angular —2,16 milisegundos d'arcu—.
De magnitú aparente +3,93, la so lluminosidá ye 71 vegaes mayor que la lluminosidá solar.

Zubenelakrab ye más probe en metales que'l Sol; la so bayura relativa de fierro ta entendida ente'l 38% y el 50% de la esistente na nuesa estrella.
Tien una masa envalorada de 2,5 mases solares pero nun esiste unanimidá tocantes a la so edá; ente que un estudiu señala una edá de 3900 millones d'años, otru amenorga esta cifra a pocu más de 1000 millones d'años.

La esistencia d'una posible compañera cercana, a 0,097 segundos d'arcu, nun pudo ser confirmada por interferometría de moteáu.

## Referencies
Zubenelgenubi

**Zubenelgenubi** (del árabe الزبن الجنوبي (*az-zuban al-janūbiyy*,"la pinza sur (del escorpión)) ye la segunda estrella más brillosa de la constelación de Llibra, conocida tamién como **α Librae**, **Kiffa Australis** o **Elkhiffa Australis** (traducciones parciales al llatín del árabe *al-kiffah al-janūbiyy*, "el platu sur (de la balanza de Llibra)).
Esta constelación alcuéntrase cerca de la d'Escorpión; los árabes d'antiguo consideraben a Zubenelgenubi y a Zubeneschamali les pinces del signu del zodiacu. Sicasí, los romanos depués inventaron la constelación de Llibra quitándo-y estrelles a la de *Scorpio*, razón pola que les estrelles más brilloses de Llibra llámense *Zubenelgenubi* (pinza sur del Escorpión) y Zubeneschamali (pinza norte del Escorpión).

Zubenelgenubi ye una estrella doble visual, tando dambes componentes separtaes una distancia angular de 231" (3'51"). La más brillosa de les dos ye una estrella blanca (tipu espectral A3 y magnitú aparente 2,8) y la otra estrella ye mariellu-pálida de tipu espectral F4 y magnitú aparente 5,2. De la mesma, la más brillosa de les dos paez ser un sistema estelar doble, formáu por dos estrelles tamién de clase A, éstes bien próximes ente sigo (menos d'una UA). El sistema alcuéntrase a 77 años lluz del nuesu sistema solar.

Zubenelgenubi ta cerca de la eclíptica y puede ser despintada pola lluna y más raramente por planetes: el próximu tapecimientu por un planeta (Mercuriu) va ser el 10 de payares de 2052.

## Referencies

## Enllaces esternos

Datos astronómicos de Zubenelgenubi.
SN 2014J

**SN 2014J** ye una supernova tipu Ia na Galaxa del Cigarru (Messier 82) afayada a mediaos de xineru de 2014. Ye la supernova de tipu Ia más cercana descubierta nos postreros 42 años. Afayóse por accidente mientres una sesión d'enseñanza de pregráu nel observatoriu de la Universidá de Londres. SN 2014J ye anguaño oxetu d'una intensa campaña d'observación por astrónomos profesionales, y ye lo suficientemente brillosa pa ser vista polos astrónomos aficionaos.

## Referencies
791 Ani

**(791) Ani** ye un asteroide perteneciente al cinturón d'asteroides afayáu'l 29 de xunu de 1914 por Grigori Nikoláievich Neuimin dende'l observatoriu de Simeiz en Crimea.
Ta nomáu por Ani, antigua ciudá armenia d'orixe medieval que les sos ruines alcuéntrase en Turquía.

## Ver tamién
* Llista d'asteroides del (701) al (800)

## Referencies

## Enllaces esternos
*
776 Berbericia

**(776) Berbericia** ye un asteroide perteneciente al cinturón d'asteroides afayáu'l 24 de xineru de 1914 por Adam Massinger dende'l observatoriu de Heidelberg-Königstuhl, Alemaña.
Ta nomáu n'honor del astrónomu alemán Adolf Berberich (1861-1920).

## Ver tamién
* Llista d'asteroides del (701) al (800)

## Referencies

## Enllaces esternos
*
788 Hohensteina

**(788) Hohensteina** ye un asteroide perteneciente al cinturón d'asteroides afayáu'l 28 d'abril de 1914 por Franz Heinrich Kaiser dende'l observatoriu de Heidelberg-Königstuhl, Alemaña.
Ta nomáu pol castiellu d'Hohenstein cercanu a Bad Schwalbach nel cordal del Taunus.

## Ver tamién
* Llista d'asteroides del (701) al (800)

## Referencies

## Enllaces esternos
*
794 Irenaea

**(794) Irenaea** ye un asteroide perteneciente al cinturón d'asteroides afayáu'l 27 d'agostu de 1914 por Johann Palisa dende'l observatoriu de Viena, Austria.
Ta posiblemente nomáu n'honor d'Irene Hillebrand, fía del astrónomu austriacu Edmund Weiss.

## Ver tamién
* Llista d'asteroides del (701) al (800)

## Referencies

## Enllaces esternos
*
775 Lumière

**(775) Lumière** ye un asteroide perteneciente al cinturón d'asteroides afayáu'l 6 de xineru de 1914 por Joanny-Philippe Lagrula dende'l observatoriu de Niza, Francia.
Ta nomáu n'honor de los hermanos Lumière Auguste (1862-1954) y Louis (1864-1948), inventores del cinematógrafu.

## Ver tamién
* Llista d'asteroides del (701) al (800)

## Referencies

## Enllaces esternos
*
797 Montana

**(797) Montana** ye un asteroide perteneciente al cinturón d'asteroides descubiertu por Holger Thiele dende'l observatoriu de Hamburgu-Bergedorf, Alemaña, el 17 de payares de 1914.

## Designación y nome
Montana foi designáu primeramente como .
Darréu, nomóse asina pela ciudá alemana de Bergedorf.

## Carauterístiques orbitales
Montana ta asitiáu a una distancia media del Sol de 2,535&nbsp;ua, pudiendo alloñar hasta 2,69&nbsp;ua. El so enclín orbital ye 4,509° y l'escentricidá 0,06091. Emplega 1475&nbsp;díes en completar una órbita alredor del Sol.

## Ver tamién
* Llista d'asteroides del (701) al (800)
* Cuerpos menores del Sistema Solar

## Referencies

## Enllaces esternos
*
784 Pickeringia

**(784) Pickeringia** ye un asteroide perteneciente al cinturón d'asteroides afayáu'l 20 de marzu de 1914 por Joel Hastings Metcalf dende Winchester, Estaos Xuníos.

## Designación y nome
Pickeringia designóse de primeres como .
Darréu, foi nomáu n'honor de los astrónomos estauxunidenses Edward Charles Pickering (1846-1919) y William Henry Pickering (1858-1930).

## Carauterístiques orbitales
Pickeringia ta asitiáu a una distancia media de 3,097&nbsp;ua del Sol, pudiendo averase hasta 2,348&nbsp;ua. El so enclín orbital ye 12,29° y l'escentricidá 0,2418. Emplega en completar una órbita alredor del Sol 1991&nbsp;díes.

## Ver tamién
* Llista d'asteroides del (701) al (800)
* Cuerpos menores del Sistema Solar

## Referencies

## Enllaces esternos
*
798 Ruth

**(798) Ruth** ye un asteroide perteneciente al cinturón d'asteroides afayáu'l 21 de payares de 1914 por Maximilian Franz Wolf dende'l observatoriu de Heidelberg-Königstuhl, Alemaña.
Ta posiblemente nomáu por Rut, un personaxe de la Biblia.

## Ver tamién
* Llista d'asteroides del (701) al (800)

## Referencies

## Enllaces esternos
*
796 Sarita

**(796) Sarita** ye un asteroide perteneciente al cinturón d'asteroides afayáu'l 15 d'ochobre de 1914 por Karl Wilhelm Reinmuth dende'l observatoriu de Heidelberg-Königstuhl, Alemaña.
Desconozse la razón del nome. Hugo Arturu Martínez calculó la órbita en 1920.

## Ver tamién
* Llista d'asteroides del (701) al (800)

## Referencies

## Enllaces esternos
*
Sinope satélite

**Sinope** (Σινώπη griegu) ye un satélite retrógradu irregular de Xúpiter descubiertu por Seth Barnes Nicholson nel Observatoriu Lick en 1914, y lleva'l nome de Sinope de la mitoloxía griega.

Sinope nun recibió'l so nome actual hasta 1975; enantes d'esa fecha, yera a cencielles conocíu como Xúpiter IX. Dacuando yera llamáu "Hades", ente 1955 y 1975.

Sinope yera'l satélite más ultraperiférico conocíu de Xúpiter, hasta'l descubrimientu de Megaclite en 2000.

## Órbita

Sinope orbita a Xúpiter con una alta escentricidá y altu enclín retrógradu. Los elementos orbitales son los de xineru de 2000. Tán camudando de cutio por cuenta de les perturbaciones solar y planetariu. De cutiu créese que pertenecen al grupu Pasiphaë. Sicasí, dada'l so enclín mediu y color distintu, Sinope podría ser tamién un oxetu independiente, prindáu, non rellacionáu col choque y la disolución nel orixe del grupu. La diagrama ilustra los elementos orbitales de Sinope en rellación colos otros satélites del grupu.

Sinope ye tamién conocíu por ser secular en resonancia con Xúpiter, de forma similar a Pasiphae. Sicasí, Sinope puede abandonar d'esta convocatoria y de los dos periodos resonante y non resonante n'escales de tiempu de 107 años.

## Carauterístiques físiques

Sinope tien un diámetru envaloráu de 38 quilómetros (suponiendo un albedu de 0,04). El satélite ye de color coloráu (color índice BV = 0,84, RV = 0,46). a diferencia de Pasiphae que ye gris.

El so espectru infrarroxu ye similar a los asteroides de tipu D, tamién ye distinta a la Pasiphae. Estes diferencies de los parámetros físicos suxeren un orixe distintu al de los principales miembros del grupu.

## Ver tamién
* Satélites de Xúpiter
* Satélite irregular

## Referencies

## Enllaces esternos
https://web.archive.org/web/20081008073721/http://www.geocities.com/saiza_2003/Moons/PicMoons.htm
http://www.journals.uchicago.edu/AJ/journal/issues/v120n5/200233/200233.web.pdf 

http://adsabs.harvard.edu//full/seri/PASP./0026//0000197.000.html
http://adsabs.harvard.edu//full/seri/PASP./0051//0000093.000.html
http://www.cfa.harvard.edu/iauc/02800/02846.html
https://web.archive.org/web/20030805013031/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/papers/JSATS/SJ2003.pdf
http://arxiv.org/abs/astro-ph/0312571
787 Moskva

**(787) Moskva** ye un asteroide perteneciente al cinturón d'asteroides afayáu'l 20 d'abril de 1914 por Grigori Nikoláievich Neuimin dende'l observatoriu de Simeiz en Crimea.
Ta nomáu pela ciudá de Moscú, capital de Rusia.

## Ver tamién
* Llista d'asteroides del (701) al (800)

## Referencies

## Enllaces esternos
*
778 Theobalda

**(778) Theobalda** ye un asteroide perteneciente al cinturón d'asteroides afayáu'l 25 de xineru de 1914 por Franz Heinrich Kaiser dende'l observatoriu de Heidelberg-Königstuhl, Alemaña.
Ta nomáu n'honor de Theobald Kaiser, padre del descubridor.

## Ver tamién
* Llista d'asteroides del (701) al (800)

## Referencies

## Enllaces esternos
*
785 Zwetana

**(785) Zwetana** ye un asteroide perteneciente al cinturón d'asteroides afayáu'l 30 de marzu de 1914 por Adam Massinger dende'l observatoriu de Heidelberg-Königstuhl, Alemaña.
Ta nomáu n'honor de la fía del profesor K. Pophoff.

## Ver tamién
* Llista d'asteroides del (701) al (800)

## Referencies

## Enllaces esternos
*
824 e.C.

## Fechos
*Shamshi-Adad V asocede a so padre Salmanasar III como Rei d'Asiria.

## Muertes
*Salmanasar III, Rei d'Asiria dende'l 859 e.C.

## Bibliografía
* E.Cassin, J.Bottéro, J.Vercoutter. *Los imperios del antiguo oriente. La primera mitad del primer milenio*. Historia universal siglo XXI 1986 ISBN 84-323-0048-9

## Referencies

## Enllaces esternos
832 e.C.

## Fechos
*Cola so muerte acaba'l reináu de Matán I, quien socediendo a Baal-Eser II, gobernaba Tiro dende'l 840 e.C. y entama'l del so fíu Pigmalión.

## Muertes
*Duque You de Chen (n. 854 e.C.)
*Matán I (n. 864 e.C.)

## Referencies

## Enllaces esternos
836 e.C.

## Fechos
*Shalmaneser III d'Asiria conduz una espedición escontra los tabareni.
*Entama n'Exiptu una guerra civil.

## Personaxes importantes

## Referencies

## Enllaces esternos
837 e.C.

## Fechos
*Cola so muerte acaba'l reináu d'Osorkon II, faraón de la Dinastía XXII d'Exiptu dende'l 872 e.C. y socédelu Sheshonq III.

## Muertes
*Marqués Wu de Cai
*Osorkon II

## Referencies

## Enllaces esternos
838 e.C.

## Fechos
*Cola so muerte acaba'l gobiernu del vizconde Xiong Yong nel Estáu Chu, quien gobernaba dende'l 847 e.C.

## Muertes
*Xiong Yong

## Referencies

## Enllaces esternos
840 e.C.

## Fechos
*Entama'l reináu de Tiro per parte de Matán I quien, socediendo a Baal-Eser II, gobernaría Tiro hasta la so muerte nel 832 e.C.

## Referencies

## Enllaces esternos
2021

**2021** (**[[Numberación romana|MMXXI]]**) ye un añu normal entamáu en vienres nel calendariu gregorianu.

## Efemérides

## Muertes
* 14 de febreru - Carlos Menem, políticu arxentín, presidente del so país de 1989 a 1999.
* 21 d'abril - Diamantina Rodríguez
* 24 d'agostu - Charlie Watts, músicu inglés, batería de The Rolling Stones.
* 13 d'avientu - Verónica Forqué, actriz española.
* 21 d'avientu - Carlyle Glean, políticu de Granada.

## Referencies

## Enllaces esternos
Robert FitzRoy

**Robert FitzRoy**  foi un marín, esplorador y meteorólogu británicu, famosu por haber sío'l capitan del barcu HMS Beagle mientres el viaxe del naturalista Charles Darwin alredor del mundu, ente los años 1831 y 1836.

Amás, FitzRoy foi gobernador de Nueva Zelanda ente 1843 y 1845.

Un datu interesante sobre FitzRoy foi'l so parentescu col rei Carlos II d'Inglaterra per parte del so padre.

## Referencies

## Enllaces esternos
Sieglu LIX e.C.

## Mesopotamia

***Cultura de Hassuna** (5800-5500) 
:Llegada d'agricultores al valle altu del Eufrates.
:Plantación de trigu y cebada. 
:Cría de cabres y oveyes y caza. 
:Creación de puntes de proyeutil d'obsidiana, cerámica bruñío de color escuro y más tarde decorada con motivos xeométricos. 
:Poblamientu de Tell Hassuna, Yarim Tepe y Matarrah.

***Cultura de Samarra** (periodo recién de Hassuna) 
:Irrigación artificial. 
:Cultivu d'alcaparra y llinaza. 
:Poblamientu de Choga Mami y Tell es-Sawwan.

## Referencies

## Enllaces esternos
842 e.C.

## Fechos
*Salmanasar III afara'l territoriu de Damascu. El reinu d'Israel y les ciudaes de Fenicia unvíen-y tributu.

## Personaxes importantes

## Referencies

## Enllaces esternos
841 e.C.

## Fechos
*En China muerre Zhou Liwang, rei de la dinastía Zhou.

## Personaxes importantes

## Referencies

## Enllaces esternos
Economía de Baḥréin

Con un sistema de telecomunicaciones y tresportes bien desenvueltu, Baḥréin ye sede de diverses empreses con negocios na rexón del Golfu Pérsicu. El petroleu ye responsable por 70% de les rentes del gobiernu, 60% de les esportaciones y el 11% del productu internu brutu.

## Desarrollu Económicu 1932-1997
Baréin foi'l primer país del Golfu Pérsicu n'empezar a esplotar los sos xacimientos petrolíferos de Yébel Dukhan y Abu Sa'fah, a partir de 1932 xunto cola refinería de Awali con una capacidá de 12 millones de tonelaes. Esti desenvolvimientu xunto cola industria tradicional pa la construcción, cerámica y lloza según la pesca fueron el sustentu económicu de la primer metá del sieglu XX. 

Una vegada llegaos los años setenta l'aumentu del preciu del petroleu xunío al descubrimientu del escosamientu de les reserves llevó a la creación de grandes planes de industrialización, atrayendo a nueva inversión internacional y ufiertando gas natural a precios bien competitivos. Ello desaguó nuna fuerte industrialización, cuantimás industria pesao bien intensiva n'enerxía como ye l'aluminiu de la mano de la empresa Aluminium Bahrein (ALBA) que se consolidó como la mayor productora d'Oriente Próximu; al pie de ella conformó una gran estructura industrial con sectores como l'aceru, la construcción naval y la industria petroquímica.

## Diversificación
Como parte de los sos esfuercios pa construyir una economía moderna, Bahrein empezó una serie de reformes llaborales mientres el gobiernu del Ministru del Trabayu Majeed Al Alawi, con mires a afaer el mercáu llaboral a los estándares internacionales. Bahrein pretende espandir les sos industries d'alta teunoloxía, invierte en investigación y desenvolvimientu, y fortalez los sos ventayes competitives dientro d'una economía global.

En 2006, anuncióse que'l Parque de Ciencia y Teunoloxía de Bahrein, una iniciativa de la Casa de Finances del Kuwait, sería reflexu d'esti esfuerciu pa crear una economía diversificada, apurriendo emplegos d'alta cualificación pa trabayadores locales y estranxeros, apurriendo un sitiu pa innovación y desenvolvimientu creativu, que tien de traer beneficios direutos a la nación isleña. La construcción del parque empezó l'añu 2012, a un costu envaloráu d'US$ 1 mil millones.

## Referencies
Velocidá radial

La **velocidá radial** ye la velocidá d'un oxetu a lo llargo de la llinia visual del observador. Esto ye la componente de la velocidá cola que l'oxetu s'avera  (Corrimientu al azul) o *alloña* (Corrimientu al bermeyu) del observador, magar que nun se mueva exautamente en direición de choque col observador. Ye perpendicular a la velocidá tresversal del oxetu.

La velocidá radial d'una estrella o otros oxetos lluminosos pero distantes puen midise con precisión, tomando una alta resolución del espectru y comparando les midíes de llonxitú d'onda de conocíes llinies espectrales con llonxitú d'onda a partir de midíes feches nun llaboratoriu. Por convención, una velocidá radial positiva indica que l'oxetu allóñase, y si'l signu ye negativu, entós l'oxetu avérase.

## Velocidá radial tables comparatives

## Ver tamién
* Efeutu Doppler
* Espectroscopia Doppler
* Planetes estrasolares

## Referencies
Distancia

En matemátiques, la **distancia** ente dos puntos del espaciu euclídeo equival al llargor del segmentu de la reuta que los xune, espresáu numbéricamente. N'espacios más complexos, como los definíos na xeometría non euclidiana, el «camín más curtiu» ente dos puntos ye un segmentu reutu con combadura denomada xeodésica.

En física, la distancia ye una magnitú escalar, que s'espresa n'unidaes de llonxitú.

## Definición formal
Dende un puntu de vista formal, pa un conxuntu d'elementos X defínese **distancia** o **métrica** como cualquier función matemática o aplicación d(a,b) de X \times X en \mathbb{R} que verifique les siguientes condiciones: 

* Non negatividá: d(a,b)\ge 0 \ \forall a,b \in X 
* Simetría: d(a,b)=d(b,a) \ \forall a,b \in X
* Desigualdá triangular: d(a,b) \le d (a,c) + d (c,b) \ \forall a,b,c \in X
* \forall x \in X : d(x,x)=0.
* Si x,y \in X son tales que d(x,y)=0, entós x=y.

Si dexamos de desixir que se cumpla esta última condición, al conceutu resultante denómase-y **[[pseudodistancia]]** o **pseudométrica**.

La distancia ye'l conceutu fundamental de la Topoloxía d'Espacios Métricos. Un espaciu métricu nun ye otra cosa qu'un par (X,d), au X ye un conxuntu nel que definimos una distancia d.

Nel casu de que tuviésemos un par (X,d) y d fore una pseudodistancia sobre X, entós diríamos que tenemos un espaciu pseudométricu.

Si (X,d) ye un espaciu métricu y E \subset X, podemos restrinxir d a E de la siguiente forma:
d': E \times E \longrightarrow \mathbb{R} de mou que si x,y \in E entós d'(x,y)=d(x,y) (ye dicir, d'=d|_{E \times E}). L'aplicación d' ye tamién una distancia sobre d, y como comparte sobre E \times E los mesmos valores que d, denótase tamién de la mesma manera, ye dicir, diremos que (E,d) ye subespaciu métricu de (X,d).

## Ver tamién

* Distancia de Mahalanobis
* Desplazamientu (vector)
* Trayeutoria
* Reuta real estendida
* Medida de Lebesgue
* Distancia d'un puntu a una reuta

## Referencies

## Enllaces esternos
Magnitú aparente

La **magnitú aparente** (m) d'una estrella, planeta o d'otru cuerpu celeste ye una midida de la cantidá de lluz (enerxía) que se recibe del oxetu. Mentanto que la cantidá de lluz recibida depende realmente del anchu de l'atmósfera, les magnitúes aparentes normalícense a un valor que tendríen fora de l'atmósfera. La magnitú absoluta, M, d'un oxetu, ye la magnitú aparente que tendría si tuviera a 10 parsecs.

La magnitú aparente pue midise pa determinaes bandes del espectru lluminosu. Nel casu del espectru visible, denómase **magnitú visual** (\scriptstyle{m_V}) y pue envalorase pol güeyu humanu.

Anguaño utilícense los fotómetros que dexen midir magnitúes con muncha precisión. Ésti ye capaz de catalogar n'orde de magnitú aparente y estremar cuando dos estrelles tienen la mesma magnitú aparente o una estrella y una fonte artificial.

## Referencies

## Ver tamién
* Magnitú absoluta
* Clasificación estelar
Tipu espectral

El **tipu espectral** estelar, conocíu tamién como **Clasificación espectral de Harvard**, yá que lu empezó a esbozar Edward Charles Pickering de la Universidá de Harvard nel añu 1890, y que perfeicionó Annie Jump Cannon de la mesma universidá en 1901, ye la clasificación estelar más utilizada n'astronomía. Les distintes clases numbérense de les más templaes a fríes. Son les siguientes:


* Les magnitúes *Masa*, *Radio* y *Lluminosidá*, en proporción respeuto al Sol (Sol=1).
Les distintes clases estrémense darréu siguiendo númberos arábicos del 0 al 9. A0 especifica les estrelles más calientes de la clase A, mientres que A9 refierse a les más fríes. Por exemplu, el Sol ye una estrella de tipu G2. Esta clasificación complétase colos tipos R, N y S.

La diagrama Hertzsprung-Russell rellaciona la clasificación espectral cola magnitú absoluta, lluminosidá y temperatura superficial de les estrelles. Esiste una regla nemotécnica pa recordar la secuencia, consistente nuna frase n'inglés que les sos pallabres empiecen por eses lletres: **Oh Be A Fine Girl/Guy/Gay, Kiss Me Right Now Sweetly**. Tamién esiste una regla mnemotécnica n'asturianu: *¡Oh, Bienllegaos Afamaos Feligreses!, Glayó Krispín Mientres Regaba los Nuesos Sabugos.* 

## Ver tamién
* Tipu espectral (asteroides)
* Clasificación estelar

## Referencies

## Enllaces esternos
* Spectral Classification of Stars
Sieglu LXII e.C.

*Afítense aldees agrícoles na costa mediterránea del oeste y el centru.

## Referencies

## Enllaces esternos
Lluminosidá

En Física de partícules defínese la **lluminosidá instantáneo** como'l númberu de partícules por unidá de superficie y por unidá de tiempu nuna faza. Mídese n'unidaes inverses de seición eficaz por unidá de tiempu. Al integrar esta cantidá mientres un periodu llógrase la **lluminosidá integrada**, que mídese n'unidaes inverses de seición eficaz (como por exemplu el pb-1). Cuanto mayor ye esta cantidá mayor ye la probabilidá de que se produzan socesos interesantes nun esperimentu d'altes enerxíes. Dau un procesu que la so seición eficaz, σ, conocemos, pa una lluminosidá integrada, *L*, dada, podemos envalorar el númberu de vegaes que se va a producir esi socesu a cencielles multiplicando dambes cantidaes:
: Númberu de sucesos = *L* × σ

## Lluminosidá estelar

N'astronomía, la **lluminosidá** ye la potencia (cantidá d'enerxía por unidá de tiempu) emitida en toes direiciones por un cuerpu celeste. Ta direutamente rellacionada cola magnitú absoluta del astru. Esti valor nun ye constante si se consideren periodos mui llargos, una y bones la estrella va camudando la so lluminosidá según l'estáu en que s'atope, pero caltiénse constante en periodos avezaos pal humanu. Magar que puede llevar a tracamundiu, n'astronomía la **lluminosidá** ye un conceutu distintu al de **[[rellumu]]**; el rellumu depende fundamentalmente de la distancia a la qu'atopamos d'un determináu oxetu, ente que la lluminosidá ye una propiedá física.

### Lluminosidá del Sol

La lluminosidá del Sol, **L<sub>☉</sub>** o **L<sub>Sol</sub>** ye la unidá clásica usada n'astronomía pa comparar la lluminosidá d'otros astros. El so valor averáu ye de: 

: L_{\bigodot} \approx 3,827 \cdot 10^{26}\ [W].

Esta ye una cantidá constante, y que nun depende de nenguna distancia de midida.

Podemos calcular un aproximamientu de la constante con pocos datos. La densidá de Potencia que la Tierra recibe del Sol ye aproximao:

: P_{\bigodot} = 1367 \left [ \frac {W} {m^2}\right ] .

Una esfera de radio *R* igual a 1 UA tien una superficie de

: S_E = 4 \pi {R^2} [ m^2 ] \approx 4 \cdot 3,1415 \cdot (1,496 \cdot 10^{11} )^2 {[m^2]} .

: S_E \approx 2,812 \cdot 10^{23} {[m^2]} .

Si suponemos que la densidá de potencia qu'emite'l Sol caltiénse constante en toles direiciones, podemos calcular la potencia total emitida como:

: L_{\bigodot} = P_{\bigodot} \cdot S_E \left [ W \right ] .
: L_{\bigodot} \approx 1367 \left [ \frac {W} {m^2}\right ] \cdot 2,812 \cdot 10^{23} {[m^2]} .
: L_{\bigodot} \approx 3,8 \cdot 10^{26}\ [W].

## Ver tamién
* Rellumu superficial, *lluminosidá superficial* o *rellumu aparente*, conceutu astronómicu.
* Llende d'Eddington, tamién denomada *lluminosidá d'Eddington*, la máxima lluminosidá que pue pasar al traviés d'una capa de gas n'equilibriu hidrostáticu.
* Lluminosidá (color), tamién denomada *claridá*, una propiedá de los colores.
* Lluminosidá llunar.

## Referencies

*
Dómina (astronomía)

N'astronomía, **época**, o tamién **dómina** de les coordenaes, ye una fecha precisa a la que faen referencia les coordenaes celestes calculaes pa les estrelles. Teniendo como orixe que dalgunos de los movimientos de la Tierra son perceutibles, tales como'l xiru sobre la so exa (día) y el xiru alredor del Sol (añu) y otros non tan perceptibles, conocíos col nome de precesión y nutación, ye d'entender que les coordenaes de les estrelles camuden, magar que cuasi imperceutiblemente, cada añu. Por esta razón resulta oportuno facer referencia a un precisu intre de tiempu pal so cálculu.

## Usu
La dómina de les coordenaes que más s'usa nos actuales atles celestes y nes Efemérides ye'l de J2000.0, que s'afita como referencia nel 1 de xineru de 2000 a les 12:00 TT. El prefixu «J» vien a indicar que ye Dómina xuliana. L'estándar anterior foi B1950.0, col prefixu «B» indicando que yera Dómina besseliana.

Les dómines besselianes emplegáronse enantes de 1984 y anguaño, nos cálculos astronómicos empléguense namái dómines xulianes.
* El Catálogu Henry Draper emplega B1900.0
* Les contornes o llendes de les constelaciones definiéronse en 1930 per aciu de llinies d'ascensión reuta y declinación pa la dómina B1875.0.

### Formatos emplegaos
Les dómines que faen referencia a los elementos orbitales danse por norma xeneral en tiempu terrestre (TT) y descríbense distintos formatos:
* Dates en Gregorianu con representación en 24-hores time: 2000 Jan. 1, 12:00 TT
* Dates en formatu gregorianu con una parte fraicionaria del día: 2000 Jan. 1.5 TT
* Día xulianu con día representáu de forma fraicionaria: JDT 2451545.0
* Emplegando los elementos orbitales definíos pol formatu de la NASA/NORAD como por exemplu: 00001.50000000

## Referencies

## Enllaces esternos
Heterosexismu

L**'heterosexismu** (del griegu ἕτερος, "diferente", y del llatín *sexualis*), o **heterocentrismu**, denota la suposición de que tol mundu ye heterosexual y la creencia en que les persones heterosexuales son por naturaleza superiores a les persones homosexuales y bisexuales. Amás, l'heterosexismu indica la discriminación y el prexuiciu en favor de les persones heterosexuales y contra los homosexuales y bisexuales. Como predisposición hacia les persones heterosexuales y la heterosexualidá, l'heterosexismu califícase por tar "enraigonáu y  característicu de les más importantes instituciones sociales, culturales y económiques de la nuesa sociedá."

Por tanto, l'heterosexismu engloba les creencies y les actitúes soxacentes de tal preferencia. L'heterosexismu nun ye monopoliu esclusivu de les persones heterosexuales, la xente de cualquier orientación sexual, incluso gais, lesbianes y bisexuales, pueden tener creencies heterosexistes surdíes de la noción cultural esencialista na que la masculinidá (home) y la feminidá (muyer) se complementen entre sí.

## Consecuencies
Ún de los efeutos principales del heterosexismu ye la marxinación o la esclusión social de les persones LGTB. Como homofobia, lesbofobia o homofobia interiorizada, l'heterosexismu tien el so papel en realidaes sociales qu'encamienten a les persones a esconder la so orientación sexual.

L'heterosexismu y los sos prexuicios pueden ser fonte de discriminación, maltratu o violencia escontra les persones LGTB ya incluso escontra les muyeres y los homes con independencia de la so sexualidá, como esplica Karen Franklin:

«Dientro'l sistema heterosexiste cualquier home que refugue aceptar los códigos culturales dominantes de comportamientu masculín correutu ye etiquetáu rápidamente como "margaritu" o "afemináu" y ye suxetu de maltratu. Del mesmu xeitu, cualquier muyer que s'oponga a la dominación y al control masculín pue ser etiquetada como lesbiana y atacada. La posibilidá de ser marxináu en tanto qu'homosexual, con independencia de les atraiciones y comportamientos sexuales reales, ye una presión sol conxuntu de xente p'adaptase al códigu de comportamientu de xéneru, agora y reforzando asina la estructura xerarquizada xenerada na nuestra sociedá.»

## Ver tamién
* Homofobia
* Teoría queer
* Estereotipu
* Sexismu

## Referencies
Masa solar

La **masa solar** ye una unidá de midida usada n'astronomía y astrofísica pa midir comparativamente la masa de les estrelles y otros oxetos astronómicos bien masivos, como galaxes. Ye igual a la masa del Sol y equival a unes 332950 vegaes la masa de la Tierra. El so símbolu convencional y el so valor son:

:M_\bigodot=1,9891\times10^{30}\hbox{ kg}

a partir de la tercer llei de kepler pue deducise que:
La masa solar pue calculase per duana de la siguiente fórmula, qu'inclúi la duración del añu terrestre, la distancia de la Tierra al Sol (la unidá astronómica, ua) y la constante gravitacional (*G*) como:

:M_\bigodot=\frac{4 \pi^2 \times (1{\rm\ ua})^3}{G\times(1{\rm\ a\tilde{n}u})^2}

Hasta apocayá, nun se conocíen con precisión nin la unidá astronómica nin la constante de gravitación. Sicasí, la determinación de la masa relativo d'otru planeta del Sistema Solar o d'una estrella binaria n'unidaes de mases solares nun depende d'estes constantes imprecisamente determinaes. Asina que yera útil espresar estes mases n'unidaes de masa solar (ver la constante gravitacional gaussiana). Anguaño, la unidá astronómica midióse de forma desaxeradamente precisa utilizando téuniques de radar interplanetariu, y tamién *G* ta bien determinada; sicasí, la masa solar sigue utilizándose n'astronomía per costume y porque ye una unidá cómoda.

## Masa solar y unidaes rellacionaes

Una masa solar pue convertise a una d'estes unidaes rellacionaes:

*  Masa llunar (ML)
* 332946 Masa terrestre (M⊕)
* 1047,56 Masa xoviana (MJ)

## Ver tamién
* Radiu solar
* Llende de Chandrasekhar

## Bibliografía
* 

## Referencies

## Enllaces esternos
Homofobia

El términu **homofobia** fai referencia a l'aversión (fobia, del griegu antiguu Φόϐος, fobos, ‘llerza’) obsesiva escontra homes o muyeres homosexuales, anque xeneralmente tamién s'inclúi a les demás persones qu'integren a la diversidá sexual, como ye'l casu de les persones bisexuales o transexuales, y les que caltienen actitúes o vezos comúnmente asociaos al otru sexu, como los metrosexuales y los homes con degomanes teníos por femeniles o les muyeres con degomanes teníos por varoniles. L'axetivu ye «homófobu» o «homofóbicu». 

Esiste ciertu relativismu sobre lo que toma'l conceutu d'homofobia. Asina por casu, los que refuguen les polítiques d'igualdá (ente persones de distinta orientación sexual) consideren qu'esi refugu nun ye homofobia, sinón a cencielles una opinión igualmente respetable como l'aprobación.

Homofobia nun ye un términu puramente psicolóxicu. Calcúlase que nel añu 2000 asesinábase cada dos díes a una persona homosexual nel mundu por cuenta d'actos violentos venceyaos a la homofobia. Amnistía Internacional denuncia que más de 70 países escuerren entá a los homosexuales y 8 condérguenlos a muerte.

## Referencies

## Enllaces esternos
Metalicidá

La **metalicidá**, tamién denomada **[[electronegatividá]]**, ye'l conceutu astrofísicu que s'usa pa describir la bayura relativa d'elementos más pesaos que l'heliu nuna estrella. Esos elementos reciben el nome de **metales** independientemente de la so posición na tabla periódica.

Espectroscópicamente ye fácil midir la bayura d'elementos metálicos (nel sentíu avezáu) n'estrelles utilizando la fondura de les sos llinies d'absorción. La bayura d'estos elementos alcuéntrase correllacionada coles bayures d'otros elementos más llixeros como carbonu o oxíxenu. N'astrofísica, suelen denominase por esta razón metales a tolos elementos más pesaos que l'heliu. Yá que la fraición d'elementos más pesaos que l'heliu aumenta en función del tiempu cósmicu, la metalicidá d'una estrella ta rellacionada col momentu nel que se formó, lo que dexa deducir la so edá o la zona de la galaxa au nació. Nel casu de la Vía Láctea la metalicidá amenorga dientro del discu a midida qu'alloñámonos del centru, asina mesmo escái más rápido entá si salimos del discu na direición perpendicular al planu galácticu.

Esisten dellos formalismos matemáticos pa espresar la metalicidá.
* **Metalicidá en fraiciones de masa**
:X \rightarrow Fraición de masa del H
:Y \rightarrow Fraición de masa del He
:Z \rightarrow Fraición de masa en "metales"

: Onde se verifica: 

:: Composición primordial: X=0,76 Y=0,24 Z=0,00
:: Composición solar: X=0,70 Y=0,28 Z=0,02

: Ha conseñase, que la metalicidá tamién pue espresase en fraiciones de númberu d'átomos, y nesi casu llógrense valores mayores pal H y menores pal heliu y los metales.
* **Índiz de metalicidá**
: La mayor parte les vegaes, la metalicidá esprésase utilizando como patrón la bayura d'elementos metálicos del Sol. Esta midida nun ye de calter absolutu sinón relativa. Les llinies d'absorción que se comparen son les del hidróxenu coles del fierro. La metalicidá del Sol ye d'un 1,6\% en masa. L'índiz de metalicidá esprésase como [Fe/H] que representa'l logaritmu del cociente ente la bayura de metales na estrella y la bayura solar. Esta ye la so fórmula:

 [{\rm Fe}/{\rm H}] = \log{\left(\frac{\rm ab\,Fe}{\rm ab\,H}\right)_{*}} - \log{\left(\frac{\rm ab\,Fe}{\rm ab\,H}\right)_{\rm Sol}} 

: onde ab ye la bayura de fierro (Fe) o hidróxenu (H) según el casu.
L'índiz de metalicidá del Sol va ser . Los oxetos más probes en metales que'l Sol tienen un índiz de metalicidá negativu y los más ricos tienen un índiz positivu. Como la escala ye logarítmica, una metalicidá de "-1" va equivalir a una bayura diez veces menor a la del Sol y un índiz de valor "+1" a una bayura diez veces mayor.

## Ver tamién
* Espectroscopia

## Referencies

## Enllaces esternos
Astrometría

L**'astrometría** o **astronomía de posición** ye la parte de l'astronomía que s'encarga de midir y estudiar la posición, paralaxes y el movimientu propiu de los astros. Ye una disciplina bien antigua, tanto como l'astronomía. 

A pesar de que casí son sinónimos vamos considerar l**'astrometría** como la parte esperimental o téunica que dexa midir la posición de los astros y los preseos que lo faen posible, mientres l'Astronomía de posición usa la posición de los astros pa ellaborar un modelu del so movimientu o definir los conceutos que s'usen. Sería entós la parte teórica. Englobamos les dos partes na mesma categoría. Esta parte de l'astronomía nun ye obsoleta porque la teoría forma parte de los rudimentos de la ciencia mientres la práutica intenta midir con muncha precisión la posición de los astros usando medios modernos como'l satélite Hipparcos.

Pue estremase en dos partes: 
* L**'astrometría global** que s'ocupa de la catalogación de posiciones sobre grandes partes del cielu dando llugar a catálogos estelares y a un sistema de referencia d'estrelles brilloses, onde les menos brilloses puen asitiase por interpolación. Los preseos típicos son el telescopiu meridianu y l'astrolabiu. Anguaño l'usu de interferómetros ópticos ameyora la precisión.

* L**'astrometría de campu pequeñu,** les posiciones relatives mídense nel campu observable per duana de plaques fotográfiques y apocayá por CCD y dexen determinar movimientos propios, paralaxes trigonométricos o binaries astrométriques ya identificar ópticamente oxetos detectaos n'otres llonxitúes.
Les observaciones feches al traviés de l'atmósfera tienen el problema de la inestabilidá d'ésta, pa evitala inventóse la óptica adautativa, y de la imprecisión que aporta la refraición atmosférica. Pa iguar estes torgues el satélite **Hipparcos** ellaboró un catálogu estelar con muncha precisión. 

## Ver tamién
* Astronomía de posición

## Referencies

## Enllaces esternos
* Great Circle Mapper - Una ferramenta interactiva pa trazar rutes ortodrómiques. 
* Esfera Armilar - preséu pa trazar rutes ortodrómiques 
* Great Circle Calculator - Calcular una ruta ortodrómica y la distancia mínima ente dos puntos.  
* Weisstein, Eric W. «Les matemátiques del Círculu Máximu (descripción, figures y ecuaciones).». En Weisstein, Eric W. *MathWorld* (n'inglés). Wolfram Research. 
* Navisfera de Wilson - Un simulador de rutes ortodrómiques
Temperatura efectivo

El términu **temperatura efectivo** úsase en delles rames de la ciencia.

## Astrofísica
N'astrofísica, la **temperatura efectivo** (*T<sub>eff</sub>*) d'una estrella ye la temperatura de la so superficie visible. Esta ye muncho más baxa, en comparanza, coles temperatures que s'algamen nel nucleu, fonte xeneradora de la enerxía que radia la estrella, asina mesmo tamién ye superada pola Llei enrarecida corona onde'l tenue gas ionizáu muévese a velocidaes peraltes impulsáu pel campu magnéticu estelar y les ondes de choque convectives. Pero dambes capes son invisibles de forma direuta. Asina, el color d'una estrella indica la so temperatura efectivo al traviés del espectru dende les fríes estrelles bermeyes de tipu espectral M que radien sobremanera nel infrarroxu hasta les inmenses estrelles azules que tienen el so picu de radiación nel ultraviola. La temperatura efectivo d'una estrella indica la cantidá de calor que la estrella radia por unidá de superficie. Diendo de les superficies más calientes hasta les más fríes hai una serie de tipos espectrales que les clasifiquen. O, B, A, F, G, K y M. La temperatura efectivo de la superficie d'una estrella irónicamente ye idéntica a la temperatura de cuerpu negru. 

Esta temperatura ta rellacionada cola Lluminosidá y col radiu de la estrella per aciu de la ecuación:
T_{eff} = \left(\frac{L}{4 \pi R^2 \sigma}\right )^{1/4}

onde L ye la lluminosidá de la estrella, R ye'l so radiu y  \sigma ye la constante de Stephan-Boltzman.

## Climatoloxía
En climatoloxía, la **temperatura efectivo** (*T<sub>e</sub>*) ye una temperatura permediu de la temperatura debío a la enerxía recibida en forma de radiación solar midida na parte esterna de l'atmósfera.

## Climatización
En climatización la Temperatura Efectivo o **Temperatura Efectivo Nuevo** ye un índiz de sensación térmica que se define como la temperatura seco del aire d'un recintu aemeyáu al problema, con un 50% de mugor relativo, velocidá del aire d'unos 0,20 m/s y panales a la mesma temperatura del aire, que produxera la mesma sensación térmico que'l recintu problema a iguales actividá ya indumentaria.

## Referencies

## Enllaces esternos
Radiu solar

El **radiu solar** ye una unidá de llonxitú emplegada n'astronomía y astrofísica pa midir comparativamente'l radiu de les estrelles y d'otros oxetos astronómicos de grandes dimensiones.

Al igual que nel casu de la masa solar, escuéyese'l Sol como referencia por ser la estrella más averada a la Tierra. Poro, una unidá de radiu solar ye igual al radiu del Sol, qu'equival a unos 109 radios terrestres.

:r_\bigodot = 6, 96\times 10^8\hbox{ m} = 0,00465247 <math>\hbox{UA}</math>

## Ver tamién
* Unidá astronómica.
* Masa solar.

## Referencies

## Enllaces esternos
Salvador Jorge Blanco

**José Salvador Omar Jorge Blanco**  foi un políticu, abogáu y escritor dominicanu. Presidente de la República Dominicana nel periodu 1982-1986, asocediendo a Jacobo Majluta del so propiu partíu. Foi senador pol Santu Domingu ente 1978-1982. Comúnmente llamáu Jorge Blanco.

## Referencies

## Enllaces esternos