open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Domo de llava

En vulcanoloxía, un **domo de llava** o **domo tapón** ye un montículo aproximao circular que s'anicia nuna erupción lenta de llava mafosa d'un volcán. La mafa, o adherencia, de la llava nun dexa que la llava fluya demasiáu lloñe de la so chimenea antes de solidificarse. Los domos pueden algamar altores de dellos cientos de metros, y pueden crecer amodo y en forma continua per meses o entá años. Los llaos d'estes estructures tán formaos de cachos inestables de roca. Por cuenta de la posibilidá d'acumuladura de presión de gas, el domo puede a lo llargo de la so historia sufrir erupciones esplosives. Cuando una parte d'un domo de llava colapsa cuando entá contién roca fundida y gases, puede producir un fluxu piroclástico, que ye una de les formes más letales d'incidentes volcánicos. Otros peligros rellacionaos colos domos de llava son la destrucción de propiedaes, quemes forestales, y lahars empecipiaos por fluxos piroclásticos en proximidaes de zones de nieve o xelu. Los domos de llava son unu de les principales traces d'estratovolcanes en tol mundu.

Dalgunos de los domos de llava más activos del mundu inclúin los allugaos nel monte Merapi na zona central de Java n'Indonesia, Soufriere Hills en Montserrat, y el monte Santa Helena en Washington. Lassen Peak nel norte de California, ye unu de los mayores domos de llava del mundu y estrémase por ser l'únicu volcán del cordal Cascade amás del monte Santa Helena que fizo erupción (1914–1921) nel sieglu XX.

Los domos pueden construyise nel interior del volcán ensin llegar a remanecer, y nesi casu pueden aprucir col pasu del tiempu por cuenta de la so resistencia a la erosión, formando entós aguyes predreses que destaquen nel paisaxe y qu'en munches rexones hispanofalantes reciben el nome de "pitón" o "roque".

## Referencies

## Enllaces esternos

* Global Volcanism Program: Lava Domes
* USGS Photo glossary of volcano terms: Lava dome
Guyot

Un **guyot** ye un monte submarín que tien la forma d'un tueru de conu. Los guyots pueden atopase aisllaos pero frecuentemente formen alliniaciones, aveces d'hasta un centenar d'ellos. El so visu ye plana, y tópase a una fondura marina de más 200 m, y a un altor de siquier 900 m enriba del fondu marín que los arrodia. Según paez, munchos son restos d'islles volcániques antigües que, nun pasáu alloñáu, sobresalíen del nivel del mar. Nelles puédense atopar muertes de terremotos y esbarrumbamientos, yá que dacuando daten del cretaceu. El so visu foi afarada por estos procesos y la erosión subáerea y l'acción de les foles. Más tarde tuvo de producise una xubida del nivel del mar por cambeos climáticos, y/o un descensu del suelu oceánicu pol so alloñamientu del dosal centro-oceánica o otru puntu caliente, onde brotó'l volcán submarín que xeneró la islla orixinalmente. Asina, quedóse la islla como guyot a la fondura a la que güei se topa.

El nome d'estes formaciones derivar de l'abreviatura del nome del xeólogu y xeógrafu suizu* *Arnold Henry Guyot.

## Ver tamién
*Dorsal oceánica
*Monte submarín

## Referencies

## Enllaces esternos
Cráter volcánicu

Los **cráteres volcánicos** son depresiones circulares causaes por actividá volcánica. Funcionen como abertura o boca d'erupción de munchos volcanes y tán allugaos xeneralmente nos sos visos.

## Carauterístiques
El cráter suel adoptar la forma d'un conu invertíu escaváu poles erupciones na parte cimera del volcán. Dacuando tópase alcontráu nun lladral, cuando aquél tien un conu adventicio, y entós el cráter ye calificáu de *llateral* o *de parásitu*. Tamién puede asoceder que'l volcán escareza de conu, como los volcanes de tipu ḥawaianu, y entós el cráter ye un cuévanu nel suelu na cual burbuya y ximiélgase la llava, que s'enche mientres les erupciones.

Esisten volcanes que dependiendo del so orixe pueden llegar a contener más d'un cráter, pero siempres unu principal. Estos cráteres pueden tener dimensiones distintes dende unos metros a quilómetros.

## Ver tamién
* Caldera volcánica

## Referencies

## Enllaces esternos
Pescuezu volcánicu

Un **pescuezu** o **tapón volcánicu** (dacuando referíu como ***neck***, nome n'inglés) ye una forma del relieve d'orixe volcánicu que se crea cuando la llava endurezse dientro d'un filón, d'una colada de llava colada o inclusive nel cráter d'un volcán activu. Componer d'un conxuntu de bloques angulares que se solidificó na chimenea del volcán y que suelen ser más masives que'l conu mesmu. La so estructura ye resistente a la erosión, polo qu'una vegada que'l conu se erosiona, esti pescuezu permanez como una aguya relicta del conu sumíu.

## Exemplares notables
La Torre del Diañu, en Wyoming (Estaos Xuníos) ye probablemente, l'exemplu más característicu y bien calteníu d'un *neck* o pescuezu volcánicu y, al tar formáu por basaltu, dio orixe a un exemplu de columnes basáltiques.

La contorna de la llocalidá camerunesa de Rhumsiki alluguen delles decenes de pescuezos volcánicos.

El castiellu d'Edimburgu asítiase sobre un tapón volcánicu, conocíu como *Castle Rock* (roca del castiellu).

 

## Referencies

## Enllaces esternos
Salar

Un **salar** ye un llagu superficial en que los sos sedimentos apoderen les sales (boratos, cloruros, nitratos, sulfatos, etc.). Los sales bastiar pol fuerte evaporamientu, qu'al llargu plazu siempres ye mayor que l'alimentación o entrada de les agües na cuenca.

## Carauterístiques
En dalgunos salares los sos cantos son netos debíu al aumentu abrupto del nivel del suelu; estos son carauterísticos de rexones ondulaes. N'otros, especialmente los que s'asitien n'enllanaes d'ínfima rimada, l'aumentu del nivel del suelu en dalgunos de los sos llaos ye tan tenue —un metro o entá menos— qu'apenes llogra menguar namái una proporción de la concentración salina que tenía'l salar continuu, pero lo suficiente pa dexar la presencia d'un tipu de plantes específiques d'esti ecosistema, a les que les arrexunta sol términu de: vexetación halófila. Partiendo de la tiez salina, esti tipu de vexetación presentar en bandes paraleles y concéntriques, caúna d'elles ta compuesta por especies xuníes por una mesma cualidá de halofilia, integrando cada nueva franxa nueves especies cada vez menos resistentes. N'ocasiones, l'altor del terrén non yá nun volver# a entamar el so aumentu, sinón que vuelve menguar, y con ello retorna l'alta concentración salina, la qu'acaba per torgar totalmente la crecedera vexetal, inclusive de les especies halófitas meyor afeches, tornando entós el paisaxe de la redolada nuevamente al d'otru salar continuu. Ye por ello que s'atopen salares en contorna (discontinuos), onde una superficie salina mayor puede tar seccionada por aciu una o delles franxes constituyíes por vexetación halófita, por casu, les Salinas Grandes del centru de l'Arxentina; o salares continuos, onde d'una punta a la otra los vexetales tán ausentes, por casu, el salar d'Uyuni.

## Allugamientu
Salar más grandes del mundu atópense allugaos na altiplanicie suramericana de la puna, partida ente'l noroeste arxentín, el suroeste de Bolivia y el nordeste de Chile. D'ellos estrayer principalmente salitre o nitratu natural, yodu, litiu y cloruru de sodiu o sal común.

## Grandes salares del mundu

## Ver tamién
* Salina
* Salares de Makgadikgadi
* Chott el Djerid
* Llagu Tuz
* Triángulu del Litiu

## Referencies

## Enllaces esternos
Pólder

Un **pólder** ye un términu neerlandés que describe les superficies terrestres ganaes al Mar del Norte. Esta téunica utilizar por primer vegada nel sieglu XII, na rexón de Flandes. Los neerlandeses convirtiéronse n'auténticos maestros nel arte de conquistar les tierres asitiaes a veres del mar, que se topen al so mesmu nivel o inferior, pa da-yos d'esta forma un aprovechamientu agrícola.

Unu de los exemplos más significativos de pólder atopar nel llagu d'IJssel, parcialmente desecado y cultiváu. Esti tipu de téuniques fueron aplicaes n'otros llugares del mundu: consisten n'aisllar per mediu de diques un espaciu cubiertu pel mar, permanentemente o mientres la marea alta. La desecación realizar por aciu el bombéu escontra'l mar del escedente d'agua de la cubeta artificial resultante, construyendo de siguío una rede de drenaxes y canales que conducen les agües pluviales y eviten el encenagamiento de los suelos. Esti procesu da llugar a un paisaxe xeométrico, animáu antaño por bombes d'agua movíes pol vientu, en forma de molinos, que la so función yera activar les maquinaries de captación de l'agua, col fin de reconducila al traviés del sistema de canales.

Por estensión, el términu «pólder» aplicar a tolos terrenes húmedos (como marismas, llagos y llanures aluviales) que fueron desecados con fines agrícoles, industriales o portuarios. Fora de los Países Baxos, construyéronse pólderes principalmente en Francia (antigües marismas costeres de La Vendée, Saintogne y Flandes), en Bélxica, n'Italia (na Toscana, el Lazio y el Vénetu), n'España (n'Andalucía y n'Asturies), n'Israel (nel Valle de Jule), en Portugal, en Xapón, n'Exiptu y en Singapur (Isla Jurong).

## Ver tamién
* Ĳsselmeer

## Referencies
Cantera

Una **cantera** ye una esplotación minera, xeneralmente a cielu abiertu, na que se llogren roques industriales, ornamentales o grebos. Les canteres suelen ser esplotaciones de pequeñu tamañu, anque'l conxuntu d'elles representa, probablemente, el mayor volume de la minería mundial.

Los productos llograos nes canteres, a diferencia del restu de les esplotaciones mineres, nun son sometíos a concentración. Les principales roques llograes nes canteres son: mármoles, granitos, caliares, travertinos y cayueles.

Toa cantera tien una vida útil, y una vegada escosa, l'abandonu de l'actividá puede aniciar problemes de calter ambiental, principalmente rellacionaos cola destrucción del paisaxe.

Pueden alcontrase na llocalidá de Macael, Almería, España, una gran concentración de canteres de mármol blancu, que ye estrayíu y ellaboráu pa distintes construcciones y oxetos de decoración.

## En Méxicu
En Méxicu tamién se conoz como **cantera** un tipu específicu de roca volcánica (toba volcánica) carauterística de delles rexones del país. Esti tipu de roca foi emplegada na escultura y l'arquiteutura rexonal, dende la dómina prehispánica y mientres el periodu colonial, principalmente.

L'estáu d'Oaxaca ye famosu pol so arquiteutura barroca de **cantera verde**. La **cantera rosa** ye típica de los edificios históricos de San Luis Potosí, Morelia, Zacatecas y San Miguel el Alto. Otros tipos de cantera tamién s'atopen nos principales monumentos de la ciudá de Guadalaxara.

Na actualidá ye bien utilizada nes construcción como recubrimientu y manufactura d'elementos decorativos tales como fontes, chimenees, columnes, etc.

Nel estáu de Jalisco hai 3 conceyos San Miguel el Alto, Yahualica de González Gallu y Degollado que se dediquen a la esplotación minera de cantera y ellaboración d'artesaníes, estes ciudaes los sos centros históricos estan creaos a base de esti material destacando los sos principales edificios arquiteutónicos.

## Ver tamién
* Cantería
* Aliki
* Mina a cielu abiertu
* Macael

## Referencies

## Enllaces esternos
Gorbizal

Un **gorbizal** ye una comunidá arbustiva, d'un altor mediu, na que les uzes (*Erica ssp*), como la urcia moural, la urcia, la queiruela y el carrizu tienen una relevancia notable. Dase la circunstancia de ser especies que pueden sobrevivir a perturbaciones severes, como'l fueu o la roza, yá que bilten a partir de yemes asitiaes n'órganos soterraños o cepes. El fechu de soportar el fueu da-yos una enorme ventaya sobre otru tipu de vexetación que tien que floriar y granar. Naturalmente vencen si los fueos son bien reiterativos, ente otros factores, pol emprobecimientu de la tierra. 

Acompáñense tamién d'otros arbustos que pueden tener bona representación como dalgunes cistus (*Cistus ssp*), como la estepa, la estepa cerval y el carpizu. Suelen ser resultáu d'una degradación importante d'alcornocal y amás de los arbustos qu'apaecen nos borrachinales acompáñense tamién de carquexes, Halimium ocymoides, árgoma machu, grezu y *[[Polygala microphylla]]*, ente otres.

El gorbizal Mediterraneu constitúi un tipu de vexetación singular y de gran importancia poles sos endemismos en tola cuenca Mediterránea.

Nel suroeste de la Península Ibérica pueden estremase dos tipos de gorbizal: los gorbizales altos y los baxos o nanogorbizales. Nos gorbizales altos la especie dominante ye *[[Erica australis]]* (urcia moural) una urcia de flor rosada o fresa, que puede algamar hasta 3&nbsp;m d'altor, dacuando acompañáu d*'[[Erica arborea]]*, (urcia) una uz de flor blanca que puede llegar tamién a esi altor. Eses dos especies d'uz suelen tar acompañaes pola Estepa cerval (*[[Cistus populifolius]]*), *[[Cytisus striatus]]*, *[[Genista triacanthos]]*, el carrizu (*[[Calluna vulgaris]]*) o la carquexa (*[[Pterospartum tridentatum]]*).

Los gorbizales baxos, qu'ocupen en munchos casos posiciones circundantes a los gorbizales altos, tán apoderaos pola presencia d'una uz d'escasu porte, la queiruela (*[[Erica umbellata]]*), que na mayoría de los casos acompáñase de *[[Halimium ocymoides]]* y con frecuencia tamién de la carquexa (*[[Pterospartum tridentatum]]*). Estos nanogorbizales atópense fundamentalmente en suelos bien degradaos.

Nel Andévalo (Andalucía) hai uan uza endémica de la faxa pirítica, *[[Erica andevalensis]]*, que forma gorbizales monoespecíficos no qu'a especies maderices refierse, fundamentalmente n'escombreres de mines y cantos de cursos d'agua ácedo debíu al fechu de la so tolerancia a los metales pesaos, circunstancia que nun comparten el restu de les especies y nestes condiciones namái ta acompañada dacuando por delles plantes yerbales. 

## Ver tamién

*Xaral

## Referencies
Montes templaos de frondoses y mestos

Los **montes templaos de frondosas y mistos**, ye unu de los catorce biomes nos que'l WWF clasifica les ecorrexones terrestres, inclúin los montes caducifolios, montes laurifolios y montes mistos. 

Son montes templaos (de clima templáu) mayormente apoderaos por anxospermes y que tienen gran variabilidá de temperatura y precipitaciones. 

Nel monte templáu del Este d'Asia la estación seca produzse pel hibiernu y nes rexones húmedes alredor de les zones de clima mediterraneu ye secu pel branu. N'otres árees, la distribución d'agües a lo llargo del añu ye más regular. Les precipitaciones añales varien ente 600 y 1500 mm como permediu. Les temperatures suelen ser moderaes, sacante en partes d'Asia como la rexón del Ussuri, nel Estremu Oriente rusu, onde los iviernos son bien fríos. 

## Tipos

Los montes templaos de frondosas presenten diversos ecosistemes dependiendo de la estacionalidad y mugor del clima.

### Monte caducifoliu

Llámase caducifoliu porque vien de la pallabra llatina *caducis* que significa malu y *foli* fueya. Son los montes de fueya caduca y copa ramificada, que pierden la so xamasca na seronda.

El monte caducifoliu tien un branu lluviosu y una estación seca iverniza, con precipitaciones mayores a los 800 mm añales. Los árboles pueden superar los 40 m y tien un estratu herbal, brotando la xamasca en primavera. Son típicos los montes de carbayu, pládanu, haya y llamera, y atópense en Norteamérica, Europa, parte d'Asia hasta Xapón, Nueva Zelanda y pocu en Suramérica. Un exemplu ye'l monte de les Grandes Montes Fumientos.

### Monte laurifolio

Tamién llamáu *selva templada* por cuenta de la so exuberante vexetación. Ye un monte templáu húmedu, perennifoliu, nublu, montano y mofoso, con fueyes llamaes lauroides pola so paecencia al lloréu. La so condición pluriespecífica fai que se considere tamién un tipu de selva con precipitaciones mayores a los 1000 mm llegando a los 3000 mm. Exemplos d'esti monte son la selva valdiviana y los montes de Macaronesia. Tamién desenvuelve en climes subtropicales como nel casu de la selva misionera.

### Monte mistu

Son aquellos onde s'entemecen anxospermes y coníferes, polo que presenten vexetación de fueya caducas y perennes.

### Monte mediterraneu

Magar ye xeneralmente consideráu un monte templáu de frondosas, pa la WWF ye un bioma aparte. El branu ye templáu secu y l'iviernu lluviosu de templáu a fríu. Tien una pluviosidá ente 300 y 700 mm añales. La so vexetación ye perennifolia con árboles de menos de 20 m, de copa trupa y un estratu de arbustos. Atópase na península Ibérica, el Magreb, California, centru de Chile, sur d'Australia y Sudáfrica.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Video d'un monte caducifoliu
* Worldwide Fund for Nature
Ecorrexón del Cerrado

El **Cerrado** (portugués: "trupu") ye una amplia ecorrexón de sabana tropical de Brasil.
El Cerrado cubre 1.916.900&nbsp;km² nel que s'inclúi l'estáu de Goiás el Distritu Federal, la mayor parte de Mato Grosso, Mato Grosso do Sul, y l'estáu de Tocantins, la parte occidental de Minas Gerais y Bahia, la parte sur Maranhão y Piauí, partes pequeñes de São Paulo y Paraná. Esti ecosistema ocupa'l 22% del área de Brasil, entá mayor que la superficie d'Alaska. El Cerrado estiéndese, asina mesmu, nel este de Bolivia, nel nordeste y centru de Paraguái, algamando pel sur, yá aprobetáu, el Parque provincial Teyú Cuaré y contorna, en Misiones Arxentina, según recién investigaciones nes cualos encetóse la notable afinidá de la flora vascular y la fauna de vertebraos d'esta área protexida con respectu al Cerrado *sensu stricto*.

Mientres el Holocenu ceo, la vexetación correspondiente al cerrado espandióse y ocupó una superficie mayor que l'actual. 
Güei esisten "islles" de cerrado nel área de selves semidecidues de la viesca atlántica, que seríen el remanente d'esta mayor área de distribución de la vexetación de Cerrado alcanzada fai 10.000-7.000 años. 

Esta rexón natural llinda al norte cola rexón de l'Amazonia y al oeste y suroeste col Gran Chaco respectu al cual caltién grandes semeyances florifaunísticas y paisaxístiques.

El *cerrado* carauterizar por una enorme biodiversidá de plantes y animales, pero esta riqueza natural ta progresivamente amenazada polos monocultivos; (particularmente pol de la soya), la espansión de l'agricultura polo xeneral, y la quema de la vexetación pa faer carbón vexetal.

Dependiendo de la so concentración de vexetación y de les condiciones de vida del llugar, puede presentar variaciones estremaes denominaes de Cerráião, Campu Llimpio y Cerrado, entrepoláu por formaciones de selva, várzeas, campos rupestres, y otros.

Otres variaciones inclúin: cerrado en sentíu ampliu, campu puerco, campu zarrao, cerrado en sentíu estrictu, cerrado rupestre, matu secu o matu mesofítica, matu de galería, matu ciliar, sienda y parque cerrado.

A pesar del fechu de que d'esti ecosistema enforma yá se perdió, Norman Borlaug, gallardoniáu Premiu Nobel de la Paz, describió'l *cerrado* como una de les últimes fronteres de la tierra de zones vírxenes con posibilidá de ser arables pa la espansión de l'agricultura. 

## Referencies

## Enllaces esternos

* Cerrado - Gobiernu de Brasil
* The Nature Conservancy in Brazil - Places We Protect: Cerrado
* Cerrado (World Wildlife Fund)
* G. Gottsberger, I. Silberbauer-Gottsberger: *[http://www.cerrado.eu Life in the Cerrado]* Reta Verlag, Ulm 2006, ISBN 3-00-017928-3 Volume 1, ISBN 3-00-017929-1 Volume 2
* Cerrado: Imagens de fronteiras y transformações Esposición fotográfica sobre'l Cerrado brasilanu
Praderíes de Norteamérica

En Canadá, los términos **Provincies de les Praderíes** y **[[pacionales y carbes templaes|Les Praderíes]]** referir a les provincies d'Alberta, Saskatchewan y Manitoba. (Más información en Praderíes canadienses). 

Nos Estaos Xuníos, los estaos consideraos como de **grandes praderíes**  y onde s'alluga'l denomináu tenada de Norteamérica son: Iowa, Indiana, Illinois, y Ohio; incluyendo tamién partes de los estaos de Dakota del Sur, Dakota del Norte, Nebraska, Kansas y Minnesota.

Esisten tamién pequeñes árees de praderíes na zona este de los Estaos Xuníos, y ye posible que fueren creaes por nativos americanos por aciu la quema periódica de les árees. Una d'elles taba al sur de la mariña sureste del llagu Erie en Pennsylvania y Nueva York; otra de diches árees taba ente'l llagu Seneca y el llagu Cayuga nel estáu de Nueva York.

## El fueu
El fueu ye una parte importante de la ecoloxía de les praderíes: les quemes natural y provocar pol home fueron comunes nes praderíes mientres la hestoria. Ye pastiáu por animales como'l bisonte americanu y el perru de la pradería tamién caltenía la ecoloxía orixinal de les praderíes.

## Bioma
Les praderíes son consideraes parte del bioma de los pacionales, carbes y sabanes templaes polos ecoloxistes, sobre la base de les temperatures similares, les agües moderaes, y les camperes, yerbes y arbustos como plantes dominantes en cuenta de los árboles. Otres rexones de pacionales templaos inclúin la pampa arxentina, y les estepes de Rusia y Ucraína.

## Árees protexíes
Les principales árees protexíes de pradería inclúin les siguientes:
* Área recreativa de Bong, nel condáu de Kenosha, Wisconsin.
* Nine-Mile Prairie, Nebraska.
* Konza Prairie, Manhattan, Kansas
* Reserva nacional de Tallgrass Prairie, Kansas.
* Abellugu de vida selvaxe de Neal Smith, Iowa.

## Pradería virxe
El términu de pradería virxe referir a la tierra de pradería que nunca foi arada. Esisten pequeñes estensiones de pradería virxe en Canadá y nos estaos del Mediu Oeste d'Estaos Xuníos. La pradería restaurada, pela so parte, ye una pradería que foi semada de nuevu dempués de ser llabrada o pasar por otra perturbación.

## Ver tamién
* Buffalo Commons, una propuesta pa restaurar una significativa proporción de la pradería de yerba curtio.
* Pradería costera
* Llocura de les praderíes
* Pradería de diente
* Pradería de siega

## Referencies

## Enllaces esternos
* Asociación de les Praderíes Natives de Texas (n'inglés)
* Sociedá de les Plantes Natives de Texas (n'inglés)
* Atope una pradería cerca de Chicago, del Chicagoland Vibary Network (n'inglés)
Pedosfera

La **pedosfera** (del Griegu πέδον [pédon] suelu, tierra + σφαίρα [sfaíra] esfera) ye la capa más esterior de la Tierra, que ta compuesta de suelu y ta suxeta a los procesos de formación del suelu. Actúa como integrador de la litosfera, atmósfera, hidrosfera y biosfera.

## Ver tamién
* Suelu
Espeyismu

Un **espeyismu** ye una ilusión óptica na que los oxetos alloñaos apaecen reflexaos nuna superficie llisa como si tuviera contemplándose una superficie líquida que, en realidá, nun esiste. 

## Mecanismu
Nos desiertos tropicales, el aire en contautu col suelu chornizu se calez y el so densidá varia de tal manera que, contrariu a lo avezáu, l'aire más frío caltiénse enriba del más caliente, que ye calecíu pola radiación reflexada pel suelu. Esto crea una densidá desigual nel aire que-y da dellos índices de refraición. Poro, un rayu de lluz reflexáu por un oxetu alloñáu que va escontra baxo, y na direición del observador, va esperimentando refraiciones socesives al travesar les distintes capes d'aire; el so enclín escontra'l suelu ye cada vez menor y, en llegando a la horizontal, el rayu sufre nueves refraiciones, anque esta vegada escontra riba. Asina ye como, en describiendo una trayeutoria curva de convexidá dirixida escontra baxo, llega al güeyu del observador, que ve *nel suelu* (*espeyismu inferior*) una imaxe pocu neta del oxetu. Agora bien, como otros rayos de procedencia real lleguen tamién direutamente al güeyu del observador, ésti albidra de ver al empar l'oxetu (por casu, una palmera nun desiertu) y, al pie del mesmu, una segunda imaxe invertida, como si esta palmera reflexar nuna superficie líquida inesistente. Por tanto, nes hores más caloroses del branu, la imaxe del cielu paez venir del asfaltu de la carretera caliente, al empar qu'ésta paez moyada o encharcada pal observador. 

Ye escepcional que la trayeutoria de los rayos lluminosos seya convexa escontra riba (*espeyismu cimeru*); de producise, un barcu, un monte, etc., paecen llexar na atmósfera.

## Ver tamién
* Desiertu
* Nauscopia

## Referencies

## Enllaces esternos
Climatoloxía

La **climatoloxía** ye la ciencia o caña de la xeografía y per ende de les ciencies de la Tierra que s'ocupa del estudiu del clima y les sos variaciones a lo llargo del tiempu cronolóxicu. Foi un asuntu del que s'ocupó la xeografía dende los sos empiezos: Claudio Ptolomeo, nel so llibru *[[Xeografía (Ptolomeo)|Geographia]]*, dedica un terciu d'este a la variación zonal de los climes na superficie terrestre.

Anque utiliza los mesmos parámetros que la meteoroloxía (ciencia qu'estudia'l tiempu atmosféricu), el so oxetivu ye distintu, yá que nun pretende faer previsiones inmediates, sinón estudiar les carauterístiques climátiques al llargu plazu.

De les condiciones atmosfériques dependen munches actividaes humanes, dende l'agricultura hasta un simple paséu pel campu. Por eso haise fechu un esfuerciu ingente por predicir el tiempu tanto a curtiu como al mediu plazu.

Cuando una contorna, ciudá, fastera, etc. tien un clima estremáu del clima zonal dizse que ye un 'topoclima'; esti carauterizar por tar mayormente afeutáu pol estáu llocal del restu de los factores xeográficos (xeomorfoloxía, hidrografía, etc.). Amás, llámase **[[microclima]]** al que nun tien divisiones inferiores, como'l qu'hai nuna habitación, debaxo d'un árbol o nuna determinada esquina d'una cai. Determina de manera fundamental, les carauterístiques principales de l'arquiteutura bioclimática.

El clima tiende a ser regular en periodos bien llargos, inclusive xeolóxicos, determinando de gran manera la evolución del ciclu xeográficu d'una rexón, lo que dexa'l desenvolvimientu d'una determinada vexetación y un tipu de suelos determinaos pola llatitú, esto ye, suelos zonales. Pero, en periodos xeolóxicos, el clima tamién camuda de forma natural, los tipos de tiempu modifíquense y pásase d'un clima a otru na mesma zona.

El tiempu y el clima tienen llugar na atmósfera. Pa definir un clima ye necesaria la observación mientres un ralu llargu (la Organización Meteorolóxica Mundial estableció periodos mínimos de trenta años, pero hai autores que creen que tienen de ser más llargos, de cien o superiores, pa rexistrar les variaciones de forma abonda). Les observaciones de temperatura, presión atmosférica, vientos, mugor y precipitaciones, según el tipu o tipos de tiempu que se recueyen nes estaciones meteorolóxiques. Con estos datos ellaboren tables de valores medios que se treslladen a climogrames, representaciones gráfiques de la variación añal de temperatura y precipitaciones, como variables principales.

## Referencies

## Enllaces esternos
Modelos de circulación xeneral

Un **modelu xeneral de circulación** (MCG, n'inglés: GCM) ye un modelu de tipu matemáticu sobre lo que ye la circulación d'una atmósfera o océanu planetariu y básense n'ecuaciones Navier-Stokes sobre una esfera rotatoria utilizando términos termodinámicos pa les diverses fontes d'enerxía (radiación, calor latente). Estes ecuaciones sirve de base pa modelos complexos en programes d'ordenador que de normal s'utilicen para asemeyar les condiciones de l'atmósfera y Océanos de la Tierra.

Los MCGs son componentes claves del modelu de clima global, xunto con componentes de la superficie terrestre y del mar como xelu marino. Estos modelos y los MCGs son llargamente utilizaos pal pronósticu del tiempu, pa entender el clima y pa proyeutar el cambéu climáticu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Cúmulus

Los **cúmulos** o **cúmulus** (***cumulus*** en llatín) son un tipu de nube qu'exhibe considerable desenvolvimientu vertical, tien cantos claramente definíos y un aspeutu que de cutiu se describe como **algodonosu** o paecencia al 'algodón'. Los cúmulos pueden formase solos, en files o en grupos. Dependiendo de los efeutos d'otros factores atmosféricos, como la inestabilidá, el mugor y el gradiente térmicu, los cúmulos son precursores d'otros tipos de nubes, como'l cumulonimbu. Los cúmulos pertenecen a la categoría xeneral de nubes cumuliformes, que inclúi tamién *[[cumulus congestus]]* y *[[cumulonimbus]]*. Los cúmulos y cumulonimbos más intensos tán acomuñaos con fenómenos de tiempu severu tales como xarazo, trombas o mangues d'agua y tornaos.

## Etimoloxía
Cúmulo, *cumulus* en llatín, significa ‘por acumuladura'.

## Meteoroloxía
Formar a altores dende 500 a 6.000 m y frecuentemente tán esparnaes en trupes formaciones de paquetes atropaos por conveición. Con fuercia ascensorial, les corrientes d'aire conocíes como termales xuben a un altor onde'l mugor del aire puede empezar a entestar. Por cuenta de esto, los cúmulos crecen verticalmente en cuenta de horizontalmente. Por esta razón, los cúmulos son "usaos" polos pilotos de planiador llogrando tar neses corrientes convectivas (les termales) por llargos periodos. 
Cuando les corrientes convectivas son lo suficientemente fuertes y l'aire ta lo suficientemente húmedu, un cúmulus puede siguir el so desenvolvimientu vertical más allá de los 6.000 m y convertise nun cumulonimbus.

Anque muncho más comunes en dómines caloroses (branu), los cúmulos pueden formase en cualquier periodu del añu; siempres que les condiciones sían les necesaries, y los cúmulos pueden crecer y pasar a ser cumulonimbus, que van traer nubes - agües.

Los cúmulos frecuentemente fórmense en tiempu d'anticiclón, anque dacuando l'aire descendente anticiclónicu produz una capa d'inversión que torga l'ascensu del aire a altores onde'l so mugor podría entestar. Neses condiciones, los cúmulos nun se formen, y el cielu sigue estenu. En munchos casos, esti procesu dura 45 minutos.

## Galería


Image:Cumulus02lg.jpg|Cúmulos sobre ruines en Méxicu, amosando formes pomposes y trupes
Image:Moon over cumulus.jpg|La Lluna y cúmulos
Image:CumulusField-01.jpg|Cúmulus
Imaxe:Img20050526 0007 at tannheim cumulus.jpg|Típicu cielu de branu con cúmulos



## Tipos de cúmulos
* Cumulus castellanus
* Cumulus congestus
* Cumulus fractus
* Cumulus humilis
* Cumulus mediocris
* Cumulonimbus (Cb)

## Ver tamién
* Cumulonimbus
* Altocumulus
* Cumulus congestus
* Cumulonimbus calvus
* Cumulonimbus incus
* Nube mastodóntica
* Pileus (meteoroloxía)
* Virga

## Referencies

## Enllaces esternos

* Biblioteca Dixital Nacional de Ciencies d'EE.XX. - Cumulus
Estación seca

La **estación seca** ye un términu de la climatoloxía usáu comúnmente al describir el tiempu nos trópicos. El tiempu nos trópicos ta apoderáu pol cinturón d'agües tropicales, que bazcuya del norte al sur del trópicu nel cursu del añu. Esta cinturón d'agües tropicales permanez nel hemisferiu sur d'ochobre a marzu, y mientres esti tiempu, el trópicu nortizu esperimenta la **estación seca**, onde la precipitación ye bien escasa, con xornaes típicamente calientes y soleyeres. D'abril a setiembre, el cinturón d'agües pasa al hemisferiu norte, y el trópicu sureñu esperimenta'l so "estación seca".

## Distribución xeográfica
El cinturón d'agües suel llegar, al norte, hasta'l trópicu de Cáncer y, al sur, hasta'l trópicu de Capricorniu. Añalmente, cerca d'eses llatitúes hai una estación lluviosa y una estación seca. Nel ecuador hai dos estaciones lluvioses y dos seques, una y bones el cinturón d'agües pasa dos veces al añu: una cuando se mueve al norte y otra al movese al sur. Ente los trópicos y l'ecuador les llocalidaes pueden esperimentar una curtia estación lluviosa y otra enllargada. La xeografía llocal puede modificar sustancialmente estos patrones climáticos.

## Duración
N'Australia y en Suramérica, la estación seca oficialmente ábrese ente mayu y setiembre. Siquier nes árees costeres, el periodu ente la estación seca y l'empiezu de les agües monzóniques (ochobre a avientu) ye una temporada d'agües ocasionales y altu mugor.

## Ver tamién
* estación lluviosa
* ITCZ

## Referencies

## Enllaces esternos
Anticiclón

Un **anticiclón** ye una zona atmosférica d'alta presión, na cual la presión atmosférica (correxida al nivel del mar) ye cimeru a la del aire circundante. L'aire d'un anticiclón ye más estable que l'aire que-y arredola y baxa sobre'l suelu dende les capes altes de l'atmósfera, produciéndose un fenómenu denomináu subsidencia. Los anticiclones, por cuenta de lo anterior, provoquen situaciones de tiempu estable y ausencia de precipitaciones, una y bones la subsidencia llenda la formación de nubes. Los anticiclones van en sentíu contrariu de les umbaes. Los meteorólogos estudien acaldía estos fenómenos.

## Conceutu
La circulación del aire nel interior d'un anticiclón ye, nel hemisferiu norte, nel sentíu de les manecillas del reló, (dextrógiro), y nel hemisferiu sur en sentíu contrariu a les manecillas del reló, (levógiro). El sentíu de xiru del aire ye pos inversu al que se da nun ciclón o umbada, (el cual ye levógiro nel hemisferiu norte y dextrógiro nel hemisferiu sur). 

Un **anticiclón térmicu ** ye'l descensu d'una masa d'aire por cuenta de que ta más fría que la redolada. Produzse cuando l'aire baxa por enfriamientu, aumenta la presión atmosférica, y la perda de temperatura ye mayor nes capes baxes que nes altes, provocando una inversión térmica. Da un tiempu secu, soleyeru y fríu.

Un **anticiclón dinámicu** (tamién llamáu Telipeciclón) ye'l descensu d'una masa d'aire por cuenta de que ye emburriada escontra la superficie de la Tierra pola advección (variación d'un esguilar nun puntu dau por efeutu d'un campu vectorial, esto ye, dientro de lo referente a la meteoroloxía, el procesu de tresporte d'una propiedá atmosférica) n'altor de mases d'aire que lo mueven del llugar nel que ta. Da tiempu secu, soleyeru y calorosu.
L'anticiclón carauterizar pola so presión atmosférica que ye cimera a la del aire cercano, que produz un efeutu espansivu nesa zona. Lo anterior estremar de la depresión, que la so presión atmosférica ye más baxa que l'aire circundante, que produz un efeutu de contraición del aire escontra'l centru de la umbada.

Anticiclón: nes zones onde l'aire frío baxa a la presión normal sumir la presión qu'exerz l'aire al baxar.

Tamién pueden clasificase pol so ciclogénesis en:

*Anticiclones fríos: Producir por enfriamientu d'una bolsa d'aire que ta en contautu col suelu. Esti aire quédase bloquiáu y nun puede movese nin dexa pasar otros sistemes meteorolóxicos.

*Anticiclones templaos: Fórmense acomuñaos a les zones de la circulación xeneral de l'atmósfera, por conveición dende otres zones anticiclóniques, qu'emburrien al aire, que primeramente xubiera, escontra baxo. Esti aire vien más secu y más fríu que la so redolada, pero baxa a esfrecese inda más. A esta categoría pertenecen los anticiclones subtropicales como'l de les Azores.

## Ver tamién
* Anticiclón del Atlánticu Sur
* Anticiclón de les Azores
* Anticicloxénesis
* Ciclón
* Gran Mancha Colorada

## Referencies

## Enllaces esternos
Escarcha

Denominar **escarcha** a la capa de xelu cristalín que se forma, en forma d'escames, aguyeretias, plumes o abanicos, sobre superficies espuestes albentestate que s'esfrecieron lo suficiente como pa provocar la deposición direuta del vapor d'agua conteníu nel aire. Ye un sinónimu de **xelada blanca**. Con éses trátase d'una forma de condensación (como'l rosada) y non de precipitación.

## Formación

La primer condición ye que les superficies tengan una temperatura per debaxo de 0&nbsp;°C; otra condición por que la escarcha prodúzase ye que la mugor relativo del aire seya cimeru al 60&nbsp;%, de lo contrario nun va haber abondu vapor d'agua na atmósfera pa depositase nes superficies. La última condición por que esto prodúzase ye que'l vientu nun seya intensu, de lo contrario, el vapor d'agua nun va poder depositase.


Ficheru:Frost patterns 1.jpg
Ficheru:Frost patterns 2.jpg
Ficheru:Frost patterns 3.jpg
Ficheru:Frost patterns 4.jpg
Ficheru:Frost patterns 5.jpg
Ficheru:Frost patterns 6.jpg


## Xelada blanca y rosada blanca

Nun se debe confundir la escarcha o xelada blanca col **rosada blanca**: ésti ye vapor d'agua atmosférico entestáu y conxeláu. La temperatura superficial ten de tar baxu de 0&nbsp;°C.

## Efeutos nes plantes

La vexetación puede non necesariamente estropiase nuna nueche en que les fueyes esponer a condiciones de conxelación. Les fueyes de les plantes formen una capa d'estáu líquidu bien fríu, asegurando temperatures de −4&nbsp;°C a −12&nbsp;°C. Sicasí, una vegada que la escarcha fórmase, les célules vexetales de la superficie de la fueya pueden afectase ante cristales de xelu filoso. Ciertes bacteries son particularmente efeutives ante la formación de escarcha.

Les plantes añales, como los tomates, van morrer una vegada que venzan a la primer xelada del añu. Les plantes caducifolies van morrer tamién, pero volverán brotar una vegada que llegue la primavera. Finalmente, les plantes perennes, como les coníferes, van permanecer verdes tol añu, anque la so crecedera ye mayor en temporaes llibres de escarcha.

Les diferencies nel clima pueden influyir fuertemente nel dañu que la escarcha fáiga-y a la planta. Por casu, una planta como'l romeru siempres va morrer tando albentestate n'árees más fríes, ente qu'en llugares templaos templaos puede fácilmente sobrevivir.

## Ver tamién

* Conxelamientu (meteoroloxía)
* Xelada
* Cencellada blanca
* Cencellada dura

## Referencies

## Enllaces esternos
Célula de Hadley

La **célula de Hadley** ye una célula de circulación zarrada de l'atmósfera terrestre qu'apodera la circulación global atmosférica nes llatitúes ecuatorial y tropical.

Les célules de Hadley estender dende l'Ecuador hasta llatitúes d'unos 30º en dambos hemisferios. Esti calor ye tresportáu nun movimientu celular col aire xubiendo por conveición nes rexones ecuatoriales y moviéndose escontra les llatitúes cimeres poles capes altes de l'atmósfera. L'ascensu del aire caliente nel ecuador ta acompañáu de la formación frecuente de nubes convectivas na llamada zona de converxencia intertropical.

## Historia
El fenómenu foi investigáu per primer vegada a empiezos del sieglu XVIII por George Hadley, un abogáu inglés aficionáu a la meteoroloxía a quien-y interesaba determinar por qué los vientos alisios nel hemisferiu Norte soplen siempres escontra l'oeste ensin esviase escontra'l Sur. El célebre astrónomu británicu Edmond Halley propunxera unos años antes una teoría sobre la circulación atmosférica, ya identificara qu'una de les cuestiones esenciales pa entender esti problema yera la rotación terrestre.
En 1941 el meteorólogu suecu Carl-Gustaf Rossby propunxo un modelu de circulación atmosférica xeneral basáu en tres célules convectivas meridionales pa cada hemisferiu que s'acepta como una descripción cualitativa correuta de la circulación na atmósfera terrestre.

## Circulación meridional en llatitúes medies y altes
L'efeutu de la rotación terrestre torga una mayor estensión de la célula de Hadley al traviés de fuercies de Coriolis. Estes fuercies, causaes pola rotación terrestre, torguen que les dos célules de Hadley estender por dambos hemisferios dende l'Ecuador a los Polos. El tresporte de calor nes llatitúes mediu y altu ta gobernáu por socesión d'umbaes y anticiclones con frentes d'aire templao procedentes dende les llatitúes inferiores y d'aire frío procedentes de les llatitúes cimeres. 

Esiste una segunda célula convectiva meridional superpuesta a estos movimientos y denomada célula de Ferrel. La célula de Ferrell tresporta l'aire templao de los trópicos hasta llatitúes subpolares (60º). Darréu esiste tamién una célula polar ente los 60º y los polos.

## Circulación de Hadley n'otres atmósferes
Les atmósferes de Marte y Venus tienen célules de Hadley de calter global capaces de tresportar el calor direutamente dende l'ecuador hasta los polos. Nel primer casu por cuenta de la tenue atmósfera y nel segundu de resultes de la baxa velocidá de rotación planetaria y el consiguiente amenorgamientu del efeutu de Coriolis.

## Ver tamién
* Circulación atmosférica
* Diverxencia (meteoroloxía)
* Zona de converxencia intertropical
* Cresta subtropical
* Célula de Ferrel
* Célula polar
* Llatitúes del caballu

## Referencies

## Enllaces esternos

* Circulación atmosférica xeneral* Conceutos teóricos fundamentales sobre meteoroloxía, Cap VII, Nimbus Weather Services
Nevasca

Una **nevasca**, **ventisca**, **nevazón**, o **vientu blancu** ye una nube de nieve, xelu y xarazo con precipitación de nieve en fuerte intensidá, que se produz xeneralmente en zones d'alta monte o altes llatitúes, onde les temperatures son bien inferiores a 0&nbsp;°C.

Una nevasca acompañada de vientos fuertes pue ser llamada *[[ventisca]]* o más explícitamente *ventisca de nieve*, yá que ventisca polo xeneral significa una torbonada acompañada de vientos fuertes, que tanto puede ser d'agua como de nieve. Cuando les precipitaciones dar en llugares de menor altor, éstes denominar *nevazones*, anque según el Diccionariu de la Real Academia Española, nevazón ye sinónimu de nevasca n'Arxentina, Chile y Ecuador. Otra pallabra utilizada en zones del Cordal Cantábricu, n'España, ye cellisca.

Les nevascas son bien peligroses pa los montañistas, yá que enzanquen la visibilidá y aumenten el riesgu de muerte poles baxes temperatures que se producen nelles. La sensación térmica mientres una nevasca mengua con facilidá per debaxo de los −20&nbsp;°C y la visibilidá vese seriamente afeutada.

Un típicu "vientu blancu" provoca una perda de la perceición de les distancies al anular la visión del horizonte o de los oxetos que puedan sirvir de referencia visual. En casos estremos, la visibilidá ye posible solo a menos d'un metro de distancia. Si esta condición asocede como esceición anómala en dómina de destemple, resulta particularmente peligrosu, cuidao qu'en tales condiciones nun ye posible estremar ente una ruta normal vidable y segura d'una cornisa de nieve que solo se proyeuta sobre un abismu, de cuenta que puede caminase, ensin tener noticia, ellí onde la nieve vence al pesu del cuerpu y el montañista puede cayer de secute munches decenes de metros nun despeñadero.

Esisten dos tipos de nevascas:
**Baxa*. Como'l so nome indica, dase cuando les partícules de nieve llevantaes son de poco altor. 
**Alta*. Na nevasca alta les partícules llevantaes algamen altores grandes respectu del suelu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Nube de polvu

Una **nube de polvu, nube de sable** o **polvoreda** ye un fenómenu meteorolóxicu común nel Desiertu d'El Sáḥara d'África septentrional, nes Grandes Llanures d'América del Norte, en Arabia, nel desiertu de Gobi de Mongolia, nel desiertu Taklamakán del noroeste de China, n'Arxentina, na zona de la Pampa seca y n'otres rexones grebes y semiáridas.

Les nubes de polvu severu pueden amenorgar la visibilidá a cero, imposibilitando la realización de viaxes, y llevase volando la capa cimera del suelu, depositándola n'otros llugares. La seca y, poques gracies, el vientu contribúin a l'apaición de nubes de polvu, qu'emprobecen l'agricultura y la ganadería. El polvu recoyíu nes nubes puede treslladase miles de quilómetros: les nubes de sable del Sahara inflúin la crecedera del plancton nel oeste del océanu Atlánticu y, según dellos científicos, son una fonte importante de minerales escasos pa les plantes de la pluvisilva amazónica. Les nubes de polvu pueden reparase de cutiu en fotografíes tomaes dende satélites. Cuando'l polvu en suspensión ye abasnáu por fuertes corrientes d'aire escontra otros llugares y llueve, dizse que llueve folla, porque tou enllenar de gotitas de folla que s'ensuguen, y acaben empcándolo tou. 

## Ver tamién

* Nube de polvu d'Australia de 2009
* Nube
* Asoria
* Simún
* Agua acedo
* Vientu

## Referencies

## Enllaces esternos

* Imáxenes d'una nube de sable en Lubbock, el 15 d'avientu de 2003. (n'inglés)
* ''Dust in the Wind'' (n'inglés)
* . Nube de sable.
Escala de furacanes de Saffir-Simpson

La **escala de furacanes de Saffir-Simpson** ye una escala que clasifica los ciclones tropicales según la intensidá del vientu, desenvuelta en 1969 pol inxenieru civil Herbert Saffir y el direutor del Centru Nacional de Furacanes (NHC) d'Estaos Xuníos, Robert "Bob" Simpson.

La escala orixinal foi desenvuelta por Saffir mientres pertenecía a una comisión de les Naciones Xuníes dedicada al estudiu de les construcciones de baxu costu n'árees propenses a sufrir furacanes. Nel desenvolvimientu del so estudiu, Saffir decatar de que nun había una escala apropiada pa describir los efeutos de los furacanes. Apreciando la utilidá de la escala sismolóxica de Richter pa describir terremotos, inventó una escala de cinco niveles, basada na velocidá del vientu, que describía los posibles daños n'edificios. Saffir dexó la escala al Centru Nacional de Furacanes d'Estaos Xuníos; darréu Simpson añadiría a la escala los efeutos del aguaxe ya hinchentes. Nun son teníes en cuenta nin la cantidá de precipitación nin la situación, lo que significa qu'un furacán de categoría 3 qu'afecte a una gran ciudá puede causar munchos más daños qu'unu de categoría 5, pero qu'afecte a una zona despoblada.

Amás, a midida que un ciclón tropical entámase, pasa por dos categoríes iniciales. Estes nun tán conteníes dientro de la Escala de Furacanes de Saffir-Simpson, pero clasifiquen a un ciclón tropical en formación y utilícense como categoríes adicionales a la mesma. Son la depresión tropical —un sistema entamáu de nubes y nube llétrica con una circulación zarrao y definío— y la nube tropical —un sistema entamáu de fuertes nubes llétriques con una circulación bien definida qu'amuesa la distintiva forma ciclónica—.





## Categoríes 1-5
Cuando la intensidá d'un ciclón tropical supera la clasificación de Nube tropical, convertir nun furacán. Les cinco categoríes, n'orde ascendente d'intensidá son:

**''NOTA:** El 1 de febreru de 2012, el centru de furacanes de Miami (NHC) modificó les categoríes 3, 4 y 5 de la escala de furacanes Saffir-Simpson, col propósitu d'evitar tracamundios al convertir el vientu en nuedos (kt) a km/h o mph. La velocidá del vientu ta tomada como la media d'un minutu. Los valores de la presión central son averaos. La intensidá de los furacanes nos exemplos ye tomada nel momentu d'impautu cola mariña, non nel so momentu de máxima intensidá (si ye que yera mayor en mar abiertu)''.

## Ver tamién
* Escala de Beaufort
* Escala Fujita

## Referencies

## Enllaces esternos
* Escala de Saffir-Simpson
* Descripción de daños producíos polos furacanes
* Entrevista a Herbert Saffir
Vórtiz polar

El **vórtiz polar** ye un ciclón persistente a gran escala asitiáu cerca de les zones polares terrestres, y allúguense na media y alta troposfera y la estratosfera. Envolubra les altes presiones polares y forma parte del frente polar. El vórtiz ye más potente nel iviernu hemisféricu, cuando'l gradiente térmicu ye más serrapatosu, y mengua o sume en branu. El vórtiz polar antárticu ye más pronunciáu y persistente que l'árticu; esto debe a que la distribución de les mases de tierra en llatitúes elevaes del hemisferiu norte trai un aumentu de les ondes Rossby que contribúin a romper el vórtiz, ente que nel hemisferiu sur el vórtiz permanez menos afeutáu. El vórtiz árticu tien forma allargada, con dos centros, unu aproximao sobre Baffin Island en Canadá y l'otru sobre'l noroeste de Siberia.

La química del vórtiz polar antárticu creó un escosamientu d'ozonu severu. L'acedu nítrico nes nubes polares estratosfériques reacciona colos CFCs formando cloru atómicu (un solu átomu de cloru llibre, en llugar d'una molécula de dos átomos), que cataliza la destrucción fotoquímica del ozonu. Les concentraciones de cloru formaes mientres la nueche del iviernu polar, y la consiguiente destrucción d'ozonu ye mayor cuando la lluz del Sol vuelve mientres la primavera (setiembre/ochobre). Estes nubes namái pueden formase con temperatures inferiores a unos −80&nbsp;°C, polo que la rexón ártica más templada nun tien furacu d'ozonu.

El vórtiz polar antárticu caltiénse de normal d'agostu a payares.

Sábese qu'otros cuerpos astronómicos tienen tamién vórtices polares, incluyendo Venus (con un doble vórtiz: esto ye, dos vórtices polares nun mesmu polu http://www.esa.int/esaCP/EMYGQEFWOE_index_0.html), Marte, Xúpiter, Saturnu y la lluna mayor de Saturnu, Titán.

## Referencies

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*