Arellano

**Arellano** ye un conceyu de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na Merindad de Estella, na contorna d'Estella Oriental y a 60 km de la capital de la comunidá, Pamplona. La so población ye de .

## Toponimia
Según Koldo Mitxelena significa «llugar propiedá de (un home llamáu) Valerius», de *de Valerius*, nome de persona llatín y el sufixu *-anu* qu'indica propiedá. Esperaríase qu'en vascuenciu dixérase *Arellao*, pero tal forma non se documenta, quiciabes porque en Arellano el eusquera perdiérase bien llueu. 

Según Endika de Mogrobejo, especialista en xenealoxía y heráldica, Arellano provién del eusquera, y significa "llomba estensa de carbayos" o "llugar de carbayos", del raigañu *aritz*.

Primeramente adscrita a la zona non vascófona pola Llei Foral 18/1986, en xunu de 2017 el Parllamentu navarru aprobó'l pasu de Arellano a la Zona mista de Navarra por aciu la Llei foral 9/2017.

L'apellíu "Arellano" ye bien conocíu anque pocu común n'España y en dellos llugares de Hispanoamérica, señaladamente en Chile y Méxicu. Vease Arellano (apellíu).

## Xeografía física

### Situación
La llocalidá de Arellano ta asitiada na parte occidental de la Comunidá Foral de Navarra, dientro de Tierra Estella y a una altitú 645 de msnm. El so términu municipal tien una superficie de 16,89 km² y llenda al norte cola facería de Arambelza y el conceyu de Dicastillo, al este y sur tamién col conceyu de Dicastillo y al oeste col d'Arróniz.

## Demografía
Tien un población de .

### Evolución de la población

## Política y alministración




## Monumentos

### Monumentos civiles
La villa romana de les Muses, ye un muséu qu'ocupa unos 2.400 m² y nél que s'atopen diversos elementos, como una bodega que caltuvo cuasi tolos sos elementos de producción, incluyíes cerca de 50 dolias, 15 de les cualos tán espuestes. Tamién se cunta col escepcional afayu d'un catavinos de cerámica, que llueu va ser un iconu del muséu, con reproducciones a la venta.

### Arte relixoso

## Cultura
El santu navarru San Veremundo, anque nun se sabe si nació en Arellano o en Villatuerta. Por eso la sagrada urna que contién los sos restos permanez cinco años en cada llocalidá. Destaca la ilesia parroquial por ser la única ilesia navarra totalmente pincelada nel sieglu XVI. Tamién s'atopa en Arellano la imaxe de Santa María de Unzizu, imaxe mariana del sieglu XIII a la que la xente del pueblu y la contorna tien-y gran devoción.

## Gastronomía

## Cultura

### Fiestes y eventos
Les fiestes grandes celébrense'l segundu fin de selmana d'agostu n'honor a Santa María de Unzizu, patrona de la villa. Siempres dempués de fiestes de Estella. El fin de selmana posterior al 8 de marzu, si esta fecha nun toca en fin de selmana, celébrense les fiestes pequeñes n'honor de San Veremundo, santu del sieglu XI y fíu de Arellano (o Villatuerta). El 8 de setiembre, coincidiendo cola natividá de María, celébrase la fiesta de la patrona, la Virxe de Unzizu. N'ochobre celebra la Virxe del Rosariu y el 15 de mayu dir de romería a la ermita de la Virxe de Unzizu. El fin de selmana anterior a antroxu celebra la fiesta de los Eskaratuleros y tamién se celebra'l xueves d'antroxu conocíu como Xueves de Lardero. En Navidá celebra'l Olentzero, que percuerre les cais del pueblu y la fiesta de los Reis Magos.

## Persones célebres nacíes nesta llocalidá
* San Veremundo: Abá del Monesteriu de Santa María la Real de Irache, dende 1056 hasta 1098. Patronu del Camín de Santiago en Navarra. Celébrase'l 8 de marzu.
* Juan Ramírez de Arellano, de la Casa de Arellano (m. 1385). Señor de Arellano y de la Solana, Recibió'l Señoríu de Cameros en 1366 por ayudar a Enrique II de Castiella.
* Fortunato Aguirre (1893-1936): Políticu navarru d'orientación nacionalista vasca, alcalde d'Estella y unu de los fundadores del Club Atlético Osasuna.
* Pablo Rodríguez González (1900-1977): Relixosu y escritor.
* Julia Juániz (1956- ): Montadora cimematográfica.

## Ver tamién
* Navarra
* Llista de conceyos de Navarra
* Merindad de Estella
* Estella Oriental

## Referencies

## Enllaces esternos