Armoracia rusticana

***Armoracia rusticana***, conocida comúnmente como **rábanu rusticano**, **rabano de caballu** o **rábanu picante** o **raigañu picante**, ye una planta perenne de la familia de les Brassicaceae, na que s'inclúin la mostaza y les coles. 

## Descripción
Ye una yerba perenne, glabra, de raigañu axonomorfa, gruesa, más o menos carnosa. Tarmos de 60-100 cm d'altor, foliosos, asurcaos, fistulosos, argutos, ramificaos na metá cimera. Fueyes basales en rosetes, largamente peciolaes con pecíolugruesu, asurcáu, d'hasta 60 cm de llargor, enllargáu pol viesu foliar; llimbu (20)30-45 por 6-12(16) cm, oval o oblongo, escasamente oblongo con un estrechamientu nel centru a la manera d'una guitarra, atenuáu o cordáu na base, obtusu, irregularmente crenáu, con nervadura secundaria reticulada. Fueyes caulinares d'hasta 10(15) cm, que van siendo menores escontra'l ápiz, de pecíolucurtiu o nulu. Flores en recímanos d'hasta 40 cm na fructificación, ensin bráctees, corimbiformes y mestos na antesis, bien allargaos na fructificación. Pedicelos d'hasta 15 mm na fructificación, finos, erectos o erecto-patentes. Sépalos erectos o erecto-patentes, con marxe membranáceo, non xibosos na base, de 2-3 mm, ovales, narquiaos, verdes. Pétalos blancos, obovaos, de 5-7 mm, d'uña indiferenciada. Estambres en numéro de 6 con anteres marielles. 2 nectarios llaterales , anulares o semianulares. Estilu de cerca de 0,5 mm, con estigma capitáu. Frutos en silícula latisepta, obovoidea o elipsoidea, de cáscares más o menos llises, ensin nerviu mediu visible. Granes dispuestes en dos fileres en cada lóculo, llises, ápteras, ensin endosperma (cáracter importante de la familia Brassicaceae) y colos 2 cotiledones aplicaos unu contra otru (acumbentes). Tien un númberu de cromosomes de 2n = 32 .

## Distribución y hábitat
Atopar a veres de güertos o suelos removíos, subespontánea; a una altitú de 800-1400 metros na rexón eurosiberiana oriental; orixinaria del sur de Rusia y suroeste d'Asia, naturalizada n'Europa y rexones húmedes de tol mundu. Apaez nes estribaciones pirenaiques d'Aragón y Cataluña, cada vegada más rara por abandonase'l so cultivu, dacuando n'otros llugares.

## Usos
Foi bien emplegada como planta melecinal y arumosa a partir del sieglu XIII, usando'l raigañu (de color crema y ramificada) qu'al cortala esprende esencies volátiles y bien caltriantes, que'l so efeutu irritante ye similar al del amoniacu, y con fuertes propiedaes lacrimógenas. Les fueyes nueves pueden emplegase como aromatizantes.

El raigañu usar pa ellaborar un condimento en forma d'arrayadura o bien molíu como pasta, que'l so fuerte sabor fai qu'en munchos países sustituya de cutiu a les mostazes. Nel Reinu Xuníu ye la base del *horseradish* y en Francia del *raifort*. N'Arxentina llámase-y *pasta de rábanu picante* anque tamién-y lo denomina colos nomes que daben los inmigrantes que lu introducieron: *Kren* pol so orixe alemán-austriaco o *hren* (Jren) pol so nome eslavu. N'Italia meridional ye conocida como *ràfano* y utilízase na cocina de Basilicata pa preparar la *ràfanata*, cola adición de güevos, quesu pecorino y pataques.

Nos países onde s'ufierten comercialmente pueden atopase preparaos en dos variantes: la variante fuerte que solo contién el raigañu y conservantes, ente que na variante nidia combinar con un ingrediente duce que puede ser puré de mazana (apfel kren), remolacha o azucre. El famosu wasabi de la cocina xaponesa sustitúyese de cutiu por una pasta ellaborada con esti rábanu (y coloriada de verde) una y bones el wasabi auténticu ye similar pero'l so preciu ye bien alto, inclusive en Xapón.
Les fueyes son comestibles y asemeyaes a grelos.

## Propiedaes
Ye una planta diurética, antiescorbútica, dixestiva, revulsiva, rubefaciente.

**Principios activos**: Los raigaños y fueyes contienen sinigrina (alil-glucosinato) y 2-fenil-etil-glucosinolato.

**Indicaciones**: antiescorbútico, dixestivu, sudoríparu, diuréticu, depurativu, carminativo, pectoral. Contra'l raquitismu. Ye bien raru'l envenamiento, dáu'l so sabor desaxeradamente picante, pero diéronse casos; carauterizar por fuerte irritación de los texíos en contautu, inflamación del tracto dixestivu, vultures de sangre y fories.

**Otros usos**: el raigañu contién una enzima (peroxidasa) por demás utilizada como axente oxidante n'ensayos químicos (inorgánicos y biolóxicos). El zusmiu usar en cosmética como estimulante y rubefaciente. Entemecíu con vinagre usar pa manches y acné. La mostaza d'Alemaña facer con raspaduras de raigañu, ye bien fuerte pero dixestiva.

## Taxonomía
*Armoracia rusticana* describióse y publicada, primero por Carlos Linneo como *Cochlearia rusticana* en *Species Plantarum*, vol. 2, p. 648 en 1753https://biodiversitylibrary.org/page/358669 y atribuyida depués al xéneru *Armoracia* por G.Gaertn., B.Mey. & Scherb. en *[[Oekonomisch-Technische Flora der Wetterau]]*, vol. 2, p.426 nel añu 1800. y ye la especie tipu del nuevu xéneru de creación concomitante. 
;Etimoloxía:
***Armoracia***: nome xenéricu tomáu del llatín *armǒrǎcēa, armorǎcǐa, - ae* col que yera conocida una especie de rábanu xavaz (por casu en Pliniu'l Vieyu, *Historia Naturalis*, (*19, xxvi, 82*)). 

***rusticana***: epítetu, del Llatín *rustǐcānus, a, um* que significa "rústicu, del campu".
;Sinonimia:
**[[Armoracia armoracia]]* Cockerell ex Daniels 
**[[Armoracia lapathifolia]]* Gilib. *nom. inval.*
**[[Armoracia rustica]]* Schur 
**[[Armoracia sativa]]* Bernh. 
**[[Cardamine armoracia]]* (L.) Kuntze 
**[[Cochlearia armoracia]]* L. - basiónimu 
**[[Cochlearia lancifolia]]* Stokes 
**[[Cochlearia lapathifolia]]* Gilib. *nom. inval.* 
**[[Cochlearia rusticana]]* Lam. *nom. illeg.*
**[[Cochlearia variifolia]]* Salisb.
**[[Crucifera armoracia]]* E.H.L.Krause 
**[[Nasturtium armoracia]]* (L.) Fr.
**[[Raphanis magna]]* Moench 
**[[Raphanus rusticanus]]* Garsault *nom. inval.* 
**[[Rorippa armoracia]]* (L.) Hitchc. 
**[[Rorippa rusticana]]* (P. Gaertn., B. Mey. & Scherb.) Godr.

## Ver tamién
* Salsa Albert
* Terminoloxía descriptiva de les plantes
* Cronoloxía de la botánica
* Historia de la botánica
* Carauterístiques de les brasicacees

## Referencies

## Enllaces esternos