Agastache mexicana

***Agastache mexicana*** ye una especie de planta melecinal perteneciente a la familia Lamiaceae. Ye orixinaria del sur d'América del Norte.

## Descripción
Ye una yerba qu'algama un tamañu d'unos 40 a 60 cm d'altor, anque en dellos casos llega hasta de 1.5 m d'altor. Los sos tarmos son cuadraos. Les sos fueyes tienen forma de llanza y na so parte inferior son más anches que na cimera, los cantos de les fueyes son dentaos y con pelos pol viesu. Tien les flores dispuestes en recímanos terminales, en númberu de 5 hasta 20, con forma tubular, de color coloráu vivu o colloráu-moráu y los sos frutos son color café. Ye una planta arumosa.

## Distribución y hábitat
El cidrón ye orixinariu de Méxicu; ta presente en climes templaos, semicálidos y templaos ente'l nivel del mar y los 780 metros y dende los 1600 a los 2670 msnm. Ta acomuñada a los montes tropicales caducifolios, subcaducifolio y perennifolios y a montes espinosos, mesófilu de monte, d'encino, de pinu y mistu d'encino-pinu.

## Propiedaes
Na medicina tradicional, esta planta úsase frecuentemente pa tratar l'espantu, como asocede nos estaos de Méxicu, Hidalgo, Michoacán, Morelos y Puebla. Con esti propósitu empléguense diversos preparaos, xeneralmente acompañaos d'otros componentes. El cocimientu d'esta planta xunto con flores de cempasuchil (*[[Tagetes erecta]]*) o les fueyes d'esta planta (cidrón blancu), más cidrón estranxeru (*[[Dracocephalum moldavica]]*), mastranso (*[[Mentha rotundifolia]]*) y yerba del pollín (*[[Eupatorium petiolare]]*), maceraes n'agua o alcohol, utilizar pa bañar al enfermu. O basta tomar peles mañanes un té preparáu con cidrón coloráu (*Agastache mexicana*) y Santu Domingu (*[[Hedeoma piperita]]*), enantes de los dolce del día. La cocción del cidrón coloráu col moráu y el blancu, aconséyase estregáu nel cuerpu de los neños axorizaos, cúbrese-yos con un llenzu hasta que suden, pero enantes únxese-yos nes corvales y piernes con ”espíritus d'untar”; esto fai trés vegaes per selmana. O bien, se macera el cidrón nun llitru de refino, acompañáu de pericón (*[[Tagetes llucida]]*), axatada (*[[Ruta chalepensis]]*), estafiate (*[[Artemisia ludoviciana var. mexicana]]*) y cempasuchil (*[[Tagetes erecta]]*), y déxase reposar hasta que'l maceráu tórnese verde. D'esti preparáu toma una cuyaradina diaria hasta sanar, o tamién puede entemecese solamente con yerba del golpe (sp. n/r) y con refino.

Nel tratamientu d'enfermedaes de los nervios y el plasmu, que s'adquieren cuando se reciben impresiones fuertes (como ver un accidente, un muertu o por salir d'un llugar caliente a un llugar fríu), la planta prepárase combinada colos cidrones blanco y azul. Otru mestrones encamienten dalos xunto con canela (*[[Cinnamomum zeylanicum]]*), manina (*[[Chiranthodendron pentadactylon]]*) y tila (*[[Tilia mexicana]]*).

## Taxonomía
*Agastache mexicana* describióse por (Kunth) Lint & Epling y espublizóse en *[[American Midland Naturalist]]* 33: 227. 1945. 
;Etimoloxía:
***Agastache***: nome xenéricu que deriva de les pallabres griegues: *agan* = "enforma" y *stachys* = "una panoya de maíz o de trigu" que tienen munchos picos.

***mexicana***: epítetu xeográficu qu'alude a la so llocalización en Méxicu.
;Subespecies:
**[[Agastache mexicana subsp. mexicana]]*
;Sinonimia:
* *Brittonastrum mexicanum* (Kunth) Briq. 
* *Cedronella mexicana* (Kunth) Benth. 
* *Dracocephalum mexicanum* Kunth basónimu

## Ver tamién
* Planta melecinal
* Fitoterapia
* Usos melecinales de los raigaños
* Terminoloxía descriptiva de les plantes

## Referencies

## Bibliografía
*Harold Lint and Carl Epling (1945). *A Revision of Agastache*, American Midland Naturalist, Vol. 33, No. 1, pp.&nbsp;207–230.
*Entry at PFAF (Plants For A Future) database

## Enllaces esternos