Llingües nixerocongoleses

Les **llingües nixerocongoleses**, **nixero-congoleses** o **Níxer-Congu** son probablemente la familia (o macrofamilia) con mayor númberu de llingua del planeta, casi 1400 llingües y con unos 400 millones de falantes n'África. Les llingües Níxer-Congu carauterizar por usar un ampliu sistema de clases nominales (sacante na mandé), l'usu preponderante de prefixos percima del de sufixos.

## Clasificación

### Historia
El pioneru nel estudiu de les llingües africanes foi'l misioneru alemán Sigismund Koelle, quien en 1854 estudió les llingües atlántiques, mandé y gur. Los llingüistes alemanes Bleek, Meinhof, Lepsius y Westermann (s.XIX y XX) trataron sobre les llingües bantús y reveláronse interrellaciones con otres llingües africanes.

Joseph Greenberg foi'l primeru n'identificar les llendes d'esta familia: siguiendo a Westermann, determinó que les llingües sudániques nun constituyíen un grupu válidu, pos les centrales y orientales formaben parte de les llingües nilo-saḥarianes y les occidentales denominar mandé (de mandinga). Al rellacionar les llingües mandé colos bantús, definió la familia **nixero-congolesa**, que depués nel so llibru *[[The Languages of Africa]]* rellaciona coles llingües cordofanas nuna familia mayor que denominó **nixero-cordofana**. Nun entamu la mayoría de llingüistes refugaba estes teoríes, pero depués fueron la visión prevaleciente; sicasí, les llingües cordofanas nun paecen formar por sigo mesmes un grupu filoxenéticamente válidu.

Magar anguaño la opinión mayoritaria ente los africanistes ye que les llingües Níxer-Congu formen una unidá filoxenética válida, anque inda nun esiste nenguna reconstrucción refecha de la protollingua, y esisten munches duldes sobre la clasificación interna. Dellos llingüistes reconocíos como R. M. W. Dixon nun consideren que pueda afirmase que sía una familia correutamente establecida, dada la evidencia disponible y que se precisa una mayor clarificación del agrupamientu internu.

### Principales grupos
Les cañes y llingües principales de la familia de llingües **Níxer-Congu** son les siguientes (*llingües van en cursiva*):
* **[[Llingües cordofanas]]**: en Sudán.
* **[[Llingües atlántiques occidentales|Llingües atlántiques]]**: inclúi'l *volofo* o ''wolof'', faláu en Senegal, y el ''fulani'' o *fulfulde*, a lo llargo del Sahel y el ''temné'' de Sierra Lleona.
* **[[Llingües mandé]]**: falaes nel África Occidental; inclúi'l ''bambara'' en Malí y el *[[diula]]* en Burkina Fasu.
* **[[Llingües dogón]]**: De los pueblos dogón en Mali.
* **[[Llingües ijoides|Llingües ịjọides]]**: 10 millones de falantes al sur de Nixeria.
* **[[Llingües Volta-Congu]]**
** **[[Llingües kru]]**: falaes n'África Occidental, inclúi'l ''beté'', el ''ñabwa'' y el ''dida''.
** **[[Llingües Adamawa-Ubangi]]**: inclúi'l ''sango'', faláu na República Centroafricana
** **[[Llingües gur]]**: falaes ente otros llugares en Costa de Marfil, Togu, Burkina Fasu y Malí.
** **[[Llingües senufo]]**:falaes en Costa de Marfil, Malí, Ghana y Burkina Fasu.
** **[[Llingües kwa]]**: inclúi'l ''acano'' o *akan*, faláu en Ghana y les llingües gbe, falaes en Ghana, Togu, Benín y Nixeria, de les cualos el ''ewe'' o *efé* ye la más conocida.
** **[[Llingües Volta-Níxer]]**, como'l ''yoruba'' y el ''ibo'' o igbo llingües falaes en Nixeria.
** **[[Llingües Benue-Congu]]**, llingües como'l ''ibibo'' y especialmente:
*** **[[Llingües bantús]]**: un grupu bien grande qu'inclúi'l ''suaḥili'' (tamién llamáu *suaḥili* o *kiswahili*) o'l xhosa.

El ''laal'', el ''mpre'' (estinguíu), el ''jalaa'' y el *mbre* (o *pre*) considérense de cutiu **Níxer-Congu**, pero nun fueron clasificaes con seguridá.






Distribución de les llingües nixeru-congoleses.


### Clasificación interna
Hasta la fecha nun esiste una reconstrucción fayadiza del proto-Níxer-Congu (anque sí esisten reconstrucciones fayadices de les protollingues que dieron orixe a dellos de los subgrupos). Por esa razón, esisten ciertes duldes sobre les rellaciones de cercanía ya innovaciones compartíes poles distintes cañes de la familia, y en consecuencia cualquier clasificación de les rellaciones internes tien de considerase provisional.

El siguiente árbol amuesa les posibles rellaciones ente los grupos nixero-congoleses según Bendor-Samuel (1989):

Dellos autores consideren que'l mandé, el dogón y el ijoide son más diverxentes que'l grupu atlánticu y por eso postulen una agrupación entemedia llamada atlánticu-congu.

### Rellación con otres llingües
Atopáronse delles paecíos estructurales coles llingües nilo-saḥarianes, polo que dellos autores propunxeron una macrofamilia **Congu-saḥariana** (Gregersen, 1972). Otra propuesta más actual (Blench, 1995-2006) plantega una macrofamilia **Níxer-saḥariana**, onde les llingües nixeru-congoleses son a cencielles una caña de les nilo-saḥarianes rellacionaes coles llingües sudániques centrales. Sicasí, la mayoría de los llingüistes entá mira estes teoríes con reserves y considera prematuru aventurar dichu parentescu. De fechu dalgunes de les similaridades podríen ser la resultancia del contautu llingüísticu.

### Estadístiques de llingües y falantes
Magar el númberu de llingües d'una familia tan amplia ye malo d'establecer, porque munches vegaes nun esiste alcuerdu sobre cuando considerar dos variedaes llingüístiques distintes variantes de la mesma llingua o llingües distintes, ya inclusive esiste poca información pa delles variedaes. El siguiente cuadru fai una estimación del númberu de llingües dientro de cada subgrupu filoxenéticu válidu:

## Carauterístiques comunes
Tipológicamente esisten delles carauterístiques notables comunes munches llingües nixerocongoleses: esistencia de clases nominales (xéneru gramatical), orde básicu de tipu SVO (bien estendíu nel restu de llingües d'África). Nes llingües Níxer-Congu ye frecuente que los verbos usen sufixos derivativos (causativos, recíprocos, etc) que frecuentemente camuden la valencia del verbu.

El siguiente cuadru resume dalgunes de les carauterístiques de los grupos tradicionales que s'estremen dientro de les llingües Níxer-Congu:
:
El signu + indica una clara presencia de cierta carauterística, - la so ausencia, (+) un llixeru enclín a presentar la carauterística.

La tabla anterior construyóse sobre una evidencia llindada:
* Pal grupu atlánticu tomóse como referencia básicamene el fula y el wólof.
* Pal grupu mandé tomóse como referencia'l soninké y el mandinga-bambara.
* Pal grupu Benue-Congu consideróse básicamente les carauterístiques de les llingua bantú.
* Pa los grupos gur y adamawa-ubangi consideráronse los comentarios xenerales de Puleyblank.

### Fonoloxía
Les llingües Níxer-Congu tienen un marcáu enclín a tener sílabes abiertes del tipu CV (= Consonante + Vocal). La estructura fonotáctica típica del antecesor común créese que podría ser CVCV, estructura qu'inda se caltién en delles llingües bantús, les llingües mandé y les llingües ịjọ (en delles otres llingües los cambeos fonéticos amenorgaron esta estructura básica).

Amás de l'ausencia de grupos consonánticos, frecuentemente les llingües Níxer-Congu presenta l'escurrimientu de consonantes prenasalizadas //. Dellos autores consideren que l'alternanza ente una consonante simple (non mutada) y el so correspondiente prenasalizada (mutada) yera regular en proto-Níxer-Congu.

Ye frecuente en munches llingües nixerocongoleses l'apaición de harmonía vocálica acomuñada a la traza fonolóxica de meyora del raigañu de la llingua ( ente qu'otres llingües con harmonía vocálica fuera d'África, suelen basar dicha harmonía nel redondeamiento vocálicu).

Fora de les xeneralidaes anteriores presentes nes llingües modernes, la fonoloxía histórica de la familia nun se conoz bien una y bones nun se cunta con una reconstrucción fayadiza del proto-Níxer-Congu (namái se tienen reconstrucciones pa dalgunos de los grupos). La falta d'una reconstrucción completa enzanca la clasificación interna de les distintes cañes. Dellos autores buscaron un aproximamientu al proto-Níxer-Congu comparando reconstrucciones parciales. Por casu comparando'l proto-potou-akan y el proto-bantú, J. M. Stewart (2002) fai un aproximamientu del proto-Níxer-Congu (en realidad si la clasificación interna comúnmente aceptada del proto-Volta-Congu meridional) acordies con esta reconstrucción toa consonante tien dos formes en distribución complementaria: grau ensin mutar / grau mutáu. Nel grau mutáu una consonante xeneralmente ye una alófono non nasal (anque les ensin mutar aproximantes son nasalizadas), ente que'l grau mutáu la consonante tien un alófono prenasalizado o nasal. Los raigaños tienen la forma avezada C1V1(C2V2), l'inventariu reconstruyíu pa les consonantes qu'apaecen en primer llugar (C1) ye:
:
Pa cada par de alófonos representáu na tabla anterior, el primeru ye'l alófono qu'apaez ante vocal non nasal (grau ensin mutar) y el segundu'l qu'apaez ante vocal nasal (grau mutáu), polo qu'en realidá nun esiste oposición fonolóxica ente los pares de alófonos. Nesti sistema destaca l'ausencia d'africaes o fricatives, una carauterística tamién presente en proto-bantú y en proto-potou-akan.

El cuanto al inventariu vocálicu reconstrúyense siquier 7 timbres (amás de la oposición de nasalidá):
:

### Morfoloxía nominal
Les llingües Níxer-Congu son de normal llingües flexivas con una morfoloxía nominal complexa que frecuentemente inclúi xéneru gramatical (clases nominales). Sicasí, dellos grupos como'l mandé nun comparten gran parte de la morfoloxía típica del restu de llingües (anque amuesen restos de mutación consonántica inicial, posible efeutu de prefixos de clase nominal). Tamién apaecen evidencies indireutes de la esistencia nel pasáu de clases nominales n'ijoide, dogón y katla-rashad. Estos sistemes de clasificación nominal, magar son análogos a la clasificación de xéneru de tipu semánticu que presenten delles llingües, basar nun númberu eleváu de clases (frecuentemente 10 o más), que pueden incluyir diferencies humanu/animal ensin animar o machu/fema pero tamién categoríes ensin atópase en llingües europees como llugar3ye, nomes astractos o oxetos qu'apaecen en grupos. Pa ilustrar esto puede tomase'l suaḥili del grupu bantú, nesta llingua ***ki'''suaḥili'' referir a la llingua, ***wa**suaḥili'' a les persones que falen esta llingua. Ya igualmente en [[idioma zande|zande]] del [[llingües Ubangui|grupu ubangui]] onde la llingua llámase ***pa*'zande*, ente que los sos falantes llámense ***a**zande*. Nes llingües bantús onde'l sistema de clases nominales ta particularmente bien desenvueltu, la clase nominal marcar por aciu un prefixos. Estos prefixos repitir con axetivos y verbos pa especificar el tipu d'entidá que se califica o sobre la que se predica daqué. Por casu, en suaḥili, *watu wazuri wataenda* traduzse como 'la xente (*-el to*) bona (*-zuri*) va dise (*-ta-enda*)' ente que *wa-* indica'l plural de referentes humanos.
Los nomes nes llingües Níxer-Congu frecuentemetne consisten nun raigañu precedíu d'un prefixu qu'indica la clase nominal de la forma (C)V-.

=== Morfoloxía verbal ===
Los verbos xeneralmente consten d'un raigañu siguíu d'unu o más sufixos flexivos. El trabayu pioneru de Voeltz (1977), entá inéditu, ye sorprendentemente l'únicu estudiu comparativu ambiciosu. Este estudia amuesa qu'esisten sufixos derivativos presentes na mayoría de les cañes, y propón formes averaes pa dalgunos d'estos sufixos:
: /-ed/ aplicativos, benefactivos.
: /-ci~-ti/ [[causativu|causativos]].
: /-na/ recíprocos
Ye posible qu'estos sufixos remontar al proto-Níxer-Congu, yá que nun paez probable que la so apaición esporádica en diverses cañes deber a préstamu llingüísticu.

Les mesmes llingües que presenten clases nominales tienen un conxuntu de sufixos aplicativos verbales y otres estensiones como los causativos y los recíprocos. Pa ilustrar l'usu d'estos sufixos vuelve considerase'l suaḥili onde *escolgue* 'amar' almite les formes derivaes como en recíprocu *pendana* 'amar(se) unu a otru, el aplicativo *pendea* 'amar para, amar en beneficiu de' o'l causativu *pendeza* 'prestar = faer que daquién ame'.

=== Sintaxis ===
Les cañes kordofana, atlántica, kwa y Benue-Congu tien orde SVOA (Suxetu-Verbu-Oxetu-Auxiliar), ente que la caña mandé ye SMOV (Suxetu-verbu Modal-Oxetu-Verbu), el ịjọ el dogón y el senufo ye SOV (el ịjọ ye de fechu SAOVM). Les llingües Volta-Congu septentrionales son SMVO. La mayoría d'especialistes conxeturen que la protollingua orixinal pudo ser más probablemente SVO que SOV.


=== Correspondencies léxiques ===
Nun esiste una reconstrucción refecha de la protollingua, y namái esisten reconstrucciones pa protollingües que dieron llugar a dalgunos de los subgrupos, ente los términos reconstruyíos atópense delles correspondencies regulares:
:
:<small>*Fonte'': proto-bantú: Guthrie (1967-71), proto-ịjọ: Williamson (2000), proto-kwa = proto-patou-akán: Stewart (2002).

### Comparanza léxica
Los numberales reconstruyivos pa la proto-llingües acomuñaes a distintes cañes son:
:

## Llingües de la familia y númberu de falantes

## Referencies

### Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Enllaces esternos
*