open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Naranxa (frutu)

La **naranxa**, **ñaranxa** o **llaranxa** ye una fruta cítrica comestible d'orixe asiáticu obtenía del naranxu dulce o *Citrus × sinensis*. Ye un hesperidiu carnosu de cubierta más o menos gruesa y endurecío, y el so pulgu ta ensamáu per dellos gaxos enllenos de zusmiu, que caltienen abonda vitamina C, flavonoides y aceites esenciales.

La **naranxa** ye un híbridu d'orixe yá antiguu, dablemente ente pomelu, (*citrus maxima*) y mandarina (*citrus reticulata*). L'árbol que produz naranxes denomínase comúnmente naranxu, naranxal o llaranxal, emplegándose estos dos últimos términos tamién para los sitios de plantíu.

La pallabra **naranxa** remana del sánscritu "*narang*" o del Idioma tamil; la fruta tien típicamente 11 pieces individuales, y nel idioma Tamil la pallabra "*orangu*" traduzse como "**6** y **5**", esto ye **11**. Esistía n'asturianu tamién una forma *llaranxa*, asemeyada a la pallabra portuguesa de "*laranja*" y a la gallega de "*laranxa*". Les naranxes orixináronse nel sureste asiáticu, na India, Vietnam o nel sureste de China. El frutu del *Citrus sinensis* ye denomáu "naranxa duce" para desemeyalu del frutu del Citrus aurantium, la *naranxa amarguxa*.

Ye más pequeña y duce que'l pomelu o *toronxa* y más grande, magar que menos perfumáu, que la mandarina. Hai munches variedaes de **naranxes**, siendo la mayoría híbridos producíos dende les especies *[[citrus maxima]]*, *[[citrus reticulata]]* (mandarina) y *[[citrus medica]]* (cidrón).

La **naranxa** ye una de les frutes más consumíes en tol mundu y colléchase especialmente en rexones de clima templáu y húmedu.

## Producción

Según FAOSTAT, los mayores productores mundiales (en tonelaes) en 2005 yeren:

## Información nutricional

## Referencies
Naranxal (dixebra)

El **naranxu** o la **naranxal** o **llaranxal** ye'l nome de:
*el **[[Citrus x sinensis|naranxu dulce]]** (*Citrus × sinensis*), árbol que'l so frutu ye la naranxa de mesa;
*el **[[Citrus x aurantium|naranxu amarguxu]]** (*Citrus × aurantium*), más resistente que l'anterior, y que'l so frutu emplégase na ellaboración de dulces;
*el **[[Poncirus trifoliata|naranxuo espinosu]]** (*Poncirus trifoliata*), que s'usa a vegaes como base pa garcios o inxertos d'otros cítricos;

## Referencies

## Enllaces esternos
Inxertu

L**'inxertu** ye un mou de propagación vexetativu artificial de los vexetales nel qu'un texíu remanáu d'una planta -la variedá o l'inxertu del que falamos- xúnese sobro otru ya afitáu -*portainxertu* o *pie*-, de tala mena que'l conxuntu de dambos xorrezca como un sólu organismu.

L**'inxertu** emplégase sobro tou pa propagar vexetales lleñosos d'usu comercial, seyan frutales u orniamentales.

## Otros nomes
**Añal**, **garfiu**, **garciu** o **gromu**.

## Reproducción asexual artificial
* Garciu o inxertu: consiste n'inxertar nuna planta, una rama asemeyada d'otra planta. 
* **Estaques**: la reproducción por estaques consiste en tayar la rama con brotes o xemes, plantala n'otru llugar y obtener asina una nueva planta. 
* Gaxos o gromos: tallos que se preparen, en recipientes con agua o en tierra mugosa, au formen nuevos raigaños, tres lo cual puen plantase. 
* **Cultivu de texíos**: cultivu fechu nun mediu llibre de microorganismos y utilizando soluciones nutritives y hormonas vexetales, que prevoquen el xorrecimientu de raigones, tallos y fueyes a partir d'un fragmentu de planta.

## Ver tamién
* Reproducción asexual
* Gromu o gaxu

## Referencies

## Enllaces esternos
Llibra esterlina

La **llibra esterlina** (en inglés ***pound sterling***) ye la divisa del Reinu Xuníu y de les Dependencias de la Corona Británica. La so abreviatura ye **GBP** (códigu ISO 4217) y el so símbolu ye £ (que remana del llatín *[[llibra (unidá)|llibra]]*, que se refería a la unidá de masa). Un llibra divídese en 100 peniques.

El nome oficial dafechu, "**llibra esterlina**" (en plural **llibres esterlines**), ye usáu en contestos formales y tamién cuando se fai necesario desemeyar la moneda que s'usa nel Reinu Xuníu de les que s'usen n'otros países y que caltienen el mesmu nome. El nome de la divisa -pero non los nomes de les sos unidaes- abréviase delles vegaes namái como "*esterlina*", particularmente nos mercaos financieros de venta al por mayor; por exemplu "acéutase pagu n'esterlines", pero non "eso cuesta cinco esterlines". 

Les abreviatures "*ster*." o "*stg*." úsense menos. El términu **llibra británica** úsase davezu en situaciones menos formales, magar que nun ye un nome oficial de la divisa. La esterlina ye una antigua moneda inglesa de *plata esterlina*, una aleación d'un 92,5% de plata y un 7,5% de cobre y/u otros metales, y con una masa de 1,555 gramos, o 1/240 de una llibra troy.

## Ver tamién
* Zona esterlina
* Llibra de les Islles Malvines
* Llibra xibraltareña
* Llibra bermudiana

## Referencies

## Enllaces esternos
* Llibra esterlina
Dólar de Singapur

El **Dólar de Singapur** (**SGD**) ye la moneda de la República de Singapur dende 1967.

1 dólar de Singapur (**S$**) = 100 centavos. La tasa de cambéu pal 13 de setiembre de 2006 yera de 1.57 dólares de Singapur por 1 U$S.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Galería de billetes del mundu
Centavu

El **centavu** o **céntimu** ye la subdivisión de delles monedes nacionales, y el so valor ye la centésima parte del valor de la moneda correspondiente. 

## Dalgunos exemplos de monedes que se dixebren en centavos o céntimos
* Pesu ,"centavu"
* Dólar (Estaos Xuníos), "cents"
* Euru Les monedes porten la lleenda "EURO CENT", magar que cimbla según la llingua:
** En Grecia por exemplu dicen "ΛΕΠΤΟ" ("lepto", *delgáu*)
** N'España "céntimos".
** En Francia, centimes

## Dalgunos exemplos de monedes que nun se dixebren en centavos o céntimos
* Llibra esterlina (Gran Bretaña), usen como fraición el términu "penique".

## Símbolu
Nos países au s'usa el centavu, emplégase el símbolu ¢ pal centavu, d'esta miente 50¢ quier dicir "50 centavos". Esti símbolu namái s'emplega pa númberos menores de 100.
Dólar Surinamés

**Dólar Surinamés** ye la moneda de cursu llegal de Surinam. 

Entró en circulación el 1 de xineru de 2004 sustituyendo al Florín de Surinam, afitando billetes de valores nominales de 5, 10, 20, 50 y 100 dólares
 
Nel añu 2005, 1 Dólar d'Estaos Xuníos equivalía a 2,70 dólares de Surinam.

## Referencies

## Enllaces esternos
Mara Torres

**Mara Torres** , periodista, escritora, presentadora de televisión y radio.

## Radio
Llicenciada en periodismu pola facultá de Ciencies de la Información de la Universidá Complutense de Madrid, Mara Torres entamó'l so trabayu na radio en 1994 empobinando un programa universitariu na emisora *Onda Mini*. Nel añu 1995 entró na Cadena SER. Tres pasar pela redaición ya producción del programa d'Iñaki Gabilondo *Hoy por hoy* y pol programa *Hola Madrid*, les sos primeres xeres foren en programes de fin de selmana como *Don Ratón* y *La Gran Evasión*. De 1998 a 2001, dirixó ya presentó'l programa d'entrevistes *A contraluz* y dende esa fecha a lo cabero la temporada del 2006, el programa nocherniegu *Hablar por hablar*

## Televisión
Enantes d'aportar na TVE, Mara Torres ya tuviere esperiencies na pequeña pantalla. Hai de solliñar la dómina en Localia Televisión presentando'l programa cultural *Entrada libre*, que recoyía los asocedimientos culturales del fin de selmana en Madrid.

N'ochobre de 2006 pasó a formar parte de los Servicios Informativos de Televisión Española pa presentar *[[La 2 Noticias]],* el informativo más premiáu de la historia de la televisión, con más de 150 galardones dende qu'en 1994 comenzara la so emisión, xera que compaxinó con otros proyeutos dientro de RTVE. Tuvo al frente del programa hasta 2018.

## Llibros asoleyaos
- *Hablar por hablar. Historias de Madrugada*, editáu por "Aguilar", nel que fai una esbilla de los alderiques ya anéudotes más interesantes y curioses de la dómina nel programa radiofónicu. 

- *Sin ti. Cuatro miradas desde la ausencia*, tamién asoleyáu por "Aguilar" y dende'l que cunta cuatro hestories protagonizaes por personaxes conocíos que quedaren ensin un ser queríu, al empar que fai un homenax con gran ciñu, a la cotidianidá y a la vida compartida.

## Premios
- En 2003 algamó'l premiu *Antena de Oro* qu'apurre la *Federación de Asociaciones de Radio y Televisión*.
-En 2006, La 2 Noticias llogró el Premiu Juan Luis Marroquín na categoría de Medios de Comunicación.
- En 2007 l*'Asociación Profesional Española de Informadores de Prensa, Radio y Televisión* (APEI)" concede-y el *Micrófono de Plata* na categoría de *Revelación* pola so xera nel informativu de *La 2 Noticias* de TVE.
-N'ochobre de 2012, Mara Torres ye la finalista na 61ª edición del Premiu Planeta cola so novela "La vida imaginaria".
-En xunu de 2013, Mara Torres gana el Premiu Lifestyle a les Lletres.
-En marzu de 2014, Mara Torres llogra el Premiu E-award a la Personalidá del Añu en E-Show Barcelona 2014.
En setiembre de 2015, Mara Torres ye gallardoniada na 6ª edición de los Premios Corresponsables, pola so implicación desinteresada n'asuntos de responsabilidá social.
-En payares de 2016, Mara Torres llogra el I Premiu al Espardimientu Cultural de ManchaArte en Ciudá Real.
-En xineru de 2023, el Festival Actual, premia a la presentadora y direutora de 'El Faro', Mara Torres, en reconocencia a la so trayectoria profesional, el so llabor comunicativu y de divulgación cultural nel programa de la Cadena SER.

## Referencies

## Enllaces esternos
Jaén

**Jaén** o **Xaén** ye un conceyu y ciudá española, capital de la provincia del mesmu nome, n'Andalucía. Tien una población de .

## Ver tamién
*Rexón de Granada

## Referencies

## Enllaces esternos
Francisco Iglesias Carreño

**Francisco Iglesias Carreño**  ye un políticu zamoranu, fundador de la asociacion cultural Ciudadanos Zamoranos (CC.ZZ.), la agrupacion eleutoral Zamoranos por Zamora (ZZxZ), miembru del Movimiento Leonesista ML y del Partido Regionalista del País Leonés (PREPAL).

## Biografía
Cursó bachilleratu en Zamora. La so carrera universitaria na Universidá de Salamanca ya dempués na Universidá de Zaragoza au se llicenciara en Ciencies Físiques y varios años de Ciencies Exactes.

Torna pa Zamora y entama'l so llabor docente en dellos institutos. 

Entama'l so llabor políticu nel añu 1979, al ser presentáu nes llistes al Senáu xunto a Inés Gutiérrez Carbajal pol ensame d'electores "Zamoranos por Zamora", nes eleiciones xenerales.

Tres d'un aconceyamientu, del M.L., na ciudá de Toro entama'l proyeutu del Partido Regionalista del País Leonés (PREPAL) que finalmente foi llegalizáu nel 18 de setiembre de 1980.

## Referencies

## Enllaces esternos
Álvaro Noboa

**Álvaro Fernando Noboa Pontón**  ye un políticu y empresariu ecuatorianu.

Noboa, consideráu como l'home más ricu d'Ecuador, fuera candidatu a la presidencia de la República d'Ecuador en 1998, 2002 y 2006. En 1997, depués d'una batalla llegal contra los sos hermanos, asumió'l control del Grupo Noboa. Les engarradielles internes hubieren entamao cola muerte del so padre, el magnate bananeru Luis Noboa Naranjo, en 1993. 

Amás d'ello, ye fundador de la “Cruzada Nueva Humanidad”, Fundación de Aición Mancomunada del Pueblo, que con fondos propios y de les empreses de so desendolca dende va 26 años llabor social n'educación, salú, emplegu, aida social, etc..

Noboa destácase tamién pola so oposición a les campañes en favor de los derechos de los trabayadores de les sos compañíes, con despidos illegales por formar parte de sindicatos. Nun incidente asocedíu nel añu 2002, trabayadores en fuelga nuna empresa filial del grupu de Noboa foron atacaos con armes de fueu, según un reporte de Human Rights Watch. El Grupo Noboa tamién foi criticáu por Human Rights Watch con una investigación sobre práutiques d'explotación infantil na industria bananera.

Noboa ye'l cabezaleru del Partido Renovador Institucional de Aición Nacional (PRIAN), un partíu de corte populista qu'él fundó tres de separtase del tamién populista Partido Roldosista Ecuatoriano (PRE). Foi candidatu presidencial pol PRE en 1998 y pol PRIAN nos años 2002 y 2006, perdiendo les eleiciones na segunda vuelta en cada vegada, en 1998 énte Jamil Mahuad, en 2002 énte Lucio Gutiérrez y en 2006 énte Rafael Correa.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Partíu PRIAN 
*Videu Ataque sobre fuelguistes na plantación de Los Alamos
*Alvaro Noboa, telepredicador y magnate en Clarín.com
Crack informáticu

Un **crack** ye un parche o programa informáticu que tien como obxetivu saltar y manipular ensin necesidá de códigu fuente a un segundu programa.
El Crack suel usase xeneralmente pa esquivar llimitaciones nel usu del mesmu o pa poder "piratealu" y distribuilu ensin derechos d'autor.
Xeneralmente ye consideráu como illegal y pue tener series consecuencies llegando a penes de cárcel palos creadores del mesmu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Voltiu

El **voltiu** o **volt** ye la unidá derivada del SI pal potencial llétricu, fuercia electromotriz y el voltaxe. Recibe'l so nome n'honor d'Alessandro Volta, quien en 1800 inventó la pila voltaica, la primer batería química. Ye representáu simbólicamente por *V*.

El voltiu defínese como la diferencia de potencial a lo llargo d'un conductor cuando una corriente con una intensidá de corriente llétrica d'un amperiu utiliza un vatiu de potencia llétrica.

El voltiu tamién pue ser definíu como la diferencia de potencial esistente ente dos puntos tales qu'hai que realizar un trabayu de 1 xuliu pa treslladar del ún al otru la carga de 1 culombiu:

1&nbsp;**V** = 1&nbsp;W·A-1 = 1&nbsp;J·C-1 = 1&nbsp;m²·kg·s-3·A-1.

L'instrumentu usáu pa midir el voltaxe ye'l voltímetru.

## Ver tamién
* Llei d'Ohm
* Diferencia de potencial
* Ohmiu
* Amperiu
Cámara web

Les cámeres web puen ser inalambriques o bien tener enganche direutu a l'ordenador.
Son mui usaes en programes como MSN Menssenger o Yahoo! Messenger.
## [[Software]]
La cámara web usa software pa poder capturar imáxenes, videos o para poder tresmitir lo que ta faciendo.
La cámara va tomandos un frame ca X tiempu y unviándolu al receptor.

## Teunoloxía
Les webcam tan formaes xeneralmente por una llente, un sensor d'imaxe y el circuitu necesariu pa que funcione.
Hai munchos tipos de llentes y les más habituales son les llentes plástiques.
Los sensores puen ser:
* CCD
* CMOS

## Referencies

## Enllaces esternos
Uva

Baya o granu más o menos redondu y zusmiosu, frutu de la vide y de la recimal (*xéneru Vitis*), que forma recimos. Esti frutu, ye'l componente primeru na ellaboración del vinu.

Existen munches variedaes:

*Uva abexar
*Uva airén
*Uva alarixe
*Uva aledo
*Uva albarazada
*Uva albariño
*Uva albilla
*Uva alcañón
*Uva arixe
*Uva baladí
*Uva bobal
*Uva bodocal
*Uva brancello
*Uva cabernet sauvignon
*Uva caiño
*Uva cariñena
*Uva cencibel
*Uva chardonnay
*Uva cigüete
*Uva doradilla
*Uva espadeiro
*Uva garnacha
*Uva garrido
*Uva godello
*Uva graciano
*Uva hebén
*Uva hebén prieta
*Uva herrial
*Uva italia 
*Uva lairén
*Uva larixe
*Uva llixeruela
*Uva listán
*Uva listán prietu
*Uva loureiro
*Uva macabeo
*Uva malbec
*Uva malvar
*Uva malvasía
*Uva mazuelo
*Uva mencía
*Uva merlot
*Uva meseguera
*Uva monastrell
*Uva moscatel
*Uva palomino
*Uva parellada
*Uva parraleta
*Uva Pedro Ximénez 
*Uva Prieto Picudo
*Uva quebranta 
*Uva roxal
*Uva rome
*Uva sauvignon blanc
*Uva sousón
*Uva syrah
*Uva tannat
*Uva tempranillo
*Uva teta de vaca
*Uva tinta
*Uva tintorera
*Uva tortozón
*Uva torrontés
*Uva treixadura
*Uva turulés
*Uva verdejo
*Uva verdil
*Uva vigiriega
*Uva del Vinalopó
*Uva viura
*Uva xabí
*Uva xaén
*Uva xarel.lo
*Uva zalema

## Referencies

## Enllaces esternos
*http://www.botanical-online.com/uvas.htm 
*http://frutas.consumer.es/documentos/frescas/uva/intro.php 
*http://www.alimentacion-sana.com.ar/informaciones/novedades/uva.htm
Janet Gaynor

**Janet Gaynor** (**Laura Gainor**, ) foi una actriz d'Estaos Xuníos ganadora del premiu Óscar.

Considerada la socesora de Lillian Gish, Janet Gaynor foi una de les mayores estrelles del cine ente finales de la dómina muda y el principiu del cine sonoru. Actriz d'aspeutu fráxil, desempeñó de cutiu papeles de moza inocente y dulce, lo que taba lloñe de la realidá, na que se manifestó como una aviespada muyer de negocios.

Debutó nel cine mudu nos años 20 interviniendo en producciones de Hal Roach. Algamó gran popularidá a finales del deceniu gracies a películes como *[[The Johnstown Flood]]* (1926), un títulu empobináu por Irving Cummings, *[[El séptimu cielu]]* (1927) de Frank Borzage, **' (1927) de [[F. W. Murnau]], o ''[[Street Angel]]'' (1928), otra película empobinada por Borzage.

Gracies a estos trés últimes interpretaciones, Janet foi premiada na primer ceremonia de los [[Premiu Óscar de 1928|Premiu Óscar]] col premiu a la meyor actriz. Les otres candidates yeren [[Louise Dresser]] por ''[[A ship is coming in]]'' y [[Gloria Swanson]] por ''[[La fráxil voluntá]]''.

Foi la primer actriz en ser gallardoniada col [[Premiu Óscar|Oscar]] a la [[Óscar a la meyor actriz|meyor actriz]] en [[Oscar 1928|1927-28]], pola so interpretación de ''[[El séptimu cielu]]'', ''[[Street Angel]]'' y **'. Volvió ser nomada en 1937 pol so papel na película *[[Nació una estrella (1937)|Nació una estrella]]*.

Tocantes a la so vida sentimental, Janet Gaynor casóse en trés causes. La primer vegada en 1929, con Jesse Lydell Peck, de quien se divorció en 1933. La segunda col conocíu diseñador de vestuariu Gilbert Adrian, con quien tuvo casada ente 1939 y 1959, añu de la muerte de Adrian. La so tercer boda foi col productor Paul Gregory, con quien se casó en 1964.

Precisamente con Gregory diba nel taxi que llevaba a la pareya, a la so amiga l'actriz Mary Martin, madre del actor Larry Hagman y al representante d'esta, Ben Washer, cuando sufrieron un fatal accidente qu'acabó cola vida de Washer y dexó gravemente mancada a Janet.

Yera 1982, dos años dempués, el 14 de setiembre de 1984, morría a la edá de 77 años.

## Filmografía (parcial)
* 1926:
** *[[L'águila azul]] ("The Blue Eagle")*
** *[[La fueya de trébole]] ("The Shamrock Handicap")*
* 1927:
** *[[El séptimu cielu]] ("Seventh Heaven")*
** * ("Sunrise")*
* 1928: *[[Street Angel]] ("Street Angel")*
* 1929: *[[Estrelles dichoses]] ("Lucky Star")*
* 1931:
** *The Man Who Came Back*
** *[[Deliciosa]] ("Delicious")*
* 1933: *[[La feria de la vida]] ("State Fair")*
* 1935: *[[Contrastes]] ("The Farmer Takes a Wife")*
* 1936: *[[Una moza de provincies]] ("Small Town Girl")*
* 1937: *[[Nació una estrella (1937)|Nació una estrella]] ("A Star is Born")*

## Referencies

## Enllaces esternos

* 
*
Iker Jiménez

**Iker Jiménez Elizari**  ye un periodista que trabaya na Cadena SER y a la mesma vegada na canal de televisión Cuatro. Ta casáu cola tamién periodista Carmen Porter y collabora con ella en dellos trabayos d'investigación.

## El so trabayu
Dende mozu anduvo averáu a los campos de lo paranormal y desconocíu. Anque tamién trabayó n'otros ámbitos como'l peridismu deportivu o les noticies. En 1999 punxo a la venta un llibru *Enigmas sin resolver* (enigmes ensin resolución).

## Reconocimientos
Iker Jimémez tien el títulu de personaxe televisivu del añu 2006 de *[[La Guia TV]]*. El concursu fizose al traviés de la rede. Tamién recibió l'antena de oro y un homenaxe de la fundación de les viztimes del 11-M.

## Obra
**Enigmas sin resolver I* (EDAF 1999)
**El paraíso maldito* (EDAF 2000)
**Enigmas sin resolver II* (EDAF 2000).
**Fronteras de lo imposible* (EDAF 2001)
**Encuentros. La Historia de los OVNI en España* (EDAF 2002)
**Tumbas sin nombre* (EDAF 2003)
**La noche del miedo* (EDAF 2004)

## Referencies

## Enllaces esternos
*Camposanto
*Milenio 3. El libro
Velocidá

En física, **velocidá** ye la magnitú qu'espresa'l cambéu d'allugamientu d'un oxetu en función de la distancia recorría na unidá de tiempu. Suel representase pola lletra  \vec{v}. La velocidá pue desemeyase según el lapsu consideráu, poro, fai referencia a la velocidá instantáneo, la velocidá permediu, etc. Nel sistema internacional d'unidaes la so unidá ye'l metru por segundu:

:{m}{s^{-1}} \, o \frac{m}{s}

Pa definir la velocidá d'un oxetu hai d'atolenar non namái la distancia que recuerre por unidá de tiempu, sinón tamién la direición y el sen del desplazamientu, colo que la velocidá esprésase como una magnitú veutorial. 

## Velocidá media
La **velocidá media** o **velocidá permediu** informa sobro la velocidá nun intervalu dau. Calcúlase dixebrando el desplazamientu (Δx) (Δ=delta) pel tiempu trescurríu (Δt):

:\vec v = \frac{\Delta \vec x}{\Delta t} = \frac{\vec x_f -\vec x_i}{t_f-t_i}

Por exemplu, si un oxetu tien recorrío una distancia de 1 metru nun lapsu de 31,63 segundos, el módulu de la so velocidá media ye:

:\vec v = \frac{\Delta \vec x}{\Delta t} = \frac{\vec x_f - \vec x_i}{t_f-t_i} = \frac{1(m) - 0(m)}{31,63(s)-0(s)} = \frac{1(m)}{31,63(s)} = {0.0316(m/s)}

Al módulu de la velocidá denómase-y rapidez.

## Velocidá instantáneo
Permite conocer la velocidá d'un móvil que se desplaza sobro una trayeutoria, cuando'l lapsu de tiempu ye infinitamente pequeñu, siendo entós l'espaciu recorríu tamién enforma pequeñu, representando un puntu de la trayeutoria.

:\vec v= \lim_{\Delta t \to 0} \frac {\Delta s}{\Delta t} = \frac {d{s}}{dt}

En mena vectorial, la velocidá ye la derivada del vector posición respeutu del tiempu:

:\vec v= \frac {ds}{dt} \ \vec u_t = \frac {d{\vec r}}{dt}

au \vec u_t ye un versor (vector de módulu unidá) de direición tanxente a la trayeutoria de cuerpu en cuestión y \vec r ye'l vector posición, darréu que nel llímite, los diferenciales d'espaciu recorríu y posición coinciden.

## Unidaes de velocidá
#### Sistema Internacional d'Unidaes (SI)
* Metru por segundu (**m/s**), unidá de velocidá del SI
* Quilómetru por hora (**km/h**) (usu coloquial)
* Quilómetru por segundu (**km/s**) (usu coloquial)

#### Sistema inglés
* Pie por segundu (**ft/s**), unidá de velocidá del sistema inglés
* Milla por hora (**mph**) (usu coloquial)
* Milla por segundu (**mps**) (usu coloquial)

#### [[Náutica]]
* Nuedu

#### [[Aeronáutica]]
* Númberu Mach

#### Sistema natural
* Velocidá de la lluz 300.000 km/s
* Warp

#### Sistema ceguesimal
* centímetru per segundu (**cm/s**) unidá de velocidá del sistema ceguesimal

## Ver tamién
* Aceleración
* Velocidá angular
* Cinemática, velocidá relativa

## Referencies

## Enllaces esternos
Rapidez

En física, la **rapidez** o **celeridá** ye la rellación ente la distancia percorrida y el tiempu que tomó percorrela. Dizse que la velocidá ye mayor si se percuerre una mayor distancia nun mesmu tiempu, o si se percuerre la mesma distancia en menor tiempu.

Matemáticamente la **rapidez media** resulta ser:

v= \frac {d}{\Delta t}= \frac {d}{t_f-t_i}

Por exemplu, si un automóvil tien percorrío un espaciu de **20** cm en **1,42** seg la so rapidez esprésase:

v= \frac {d}{\Delta t}= \frac {d}{t_f-t_i} = \frac {20(cm)}{1,42(s)}= {14(cm/s)}

## Ver tamién
* Unidaes derivaes del SI.
* Rapidez vs. Velocidá  

## Referencies

## Enllaces esternos
Pesu

Na física, el **pesu** ye la midida de la fuercia qu'exerce la gravedá sobro un cuerpu. Nel usu cotidianu de la pallabra, el términu "pesu" úsase davezu como sinónimu de masa.

Dao que la intensidá de la gravedá cimbla según seya la posición —nos Polos ye igual a 9,83 m/s², na llinia ecuatorial ye igual a 9,79 m/s² y na llatitú de 45° ye igual a 9.8 m/s²— el pesu depende del allugamientu. Si nun se diz lo contrario, atalántase que se trata del pesu prevocáu por una intensidá de la gravedá definía como normal, y de valor **9,81** m/s².

:ver: *[[Intensidá de la gravedá]]*

El pesu mídese con un dinamómetru y la so unidá nel sistema internacional ye'l newton (N). El dinamómetru ta ensamáu por un resorte con un cabu llibre y caltién una escala graduada n'unidaes de pesu. Pa saber el pesu d'un oxetu namái hai de colingalu del cabu llibre del resorte, que s'empertegará; metantu más s'allongue, más pesáu ye l'oxetu. 

:ver: *[[Newton (unidá)|Dinamómetru]]*

## Diferencia ente pesu y masa
A desemeyanza de la masa, el pesu depende de l'allugamientu relativu del oxetu o de la so distancia a la Tierra, y de l'aceleración cola que se mueve. Tamién depende del planeta o otru cuerpu masivu qu'autúe sobro l'oxetu. Nel ámbitu de la Tierra, y metantu nun heba daqué que lo torgue, tolos oxetos caen animaos d'una aceleración de la gravedá, *g*, polo que tán sometíos a una fuercia constante, que ye'l pesu.

Los oxetos diferentes son atrayíos por fuercies gravitatories de magnitú distinta. La fuercia gravitatoria qu'actúa sobro un oxetu de masa *m* pue espresase matemáticamente pola espresión:

onde:

* **P** = pesu
* **m** = masa
* **g** = aceleración de la gravedá (aproximao 9,8 metros per segundu)

Nun hai de trafulcar el pesu cola masa, darréu que según la ecuación espresao na estaya superior, la masa ye igual:

:m = \frac {P}{g}
Boikot

**Boikot** ye un grupu español d'estilu non mui definíu con ritmos punk, ska ya inclusive toques grunge anque siempre como base'l rock.

## Historia
El grupu empecipió a funcionar en 1987, tocando en llocales y bares. Dempués d'amestar un par d'igües na fechura del grupu grabaron dos discos col sellu Barrabás.

Foron faciéndose conocíos tocando per Madrid, hasta que nel añu 1995 frañen col sellu Barrabás y deciden autoxestionase cola so propia empresa de producciones Producciones BKT. Saquen dos discos más, *[[Cría Cuervos]]* y *[[Tu Condena]]*, y toquen en dellos festivales de rock como Festimad o Metaliko Rock.

Depués d'esto decidieron facer una triloxía nomada *La Ruta del Che*, que tendría tres discos que cunten la historia del Che Guevara y grabaos mientres tán de xira per países como Cuba, Méxicu, o Arxentina.

En dando por finada la Ruta del Che, sacaron un discu nuevu nomáu *[[Historias directas de Boikot]]*, que nel orixinal inclúi un llibru y un videu de la ruta. Depués asoleyarán dos discos más, De espaldas al mundo y Tus problemas crecen.

## Influyencies
Ente les sos influyencies alcuentrense, sobremanera, una gran influyencia del rock radical vascu, sobre too nos sos primeros discos, yá que na etapa de La Ruta del Che tomen influyencies de los países sudamericanos y inclúin más instrumentos y ritmos más llatinos.

## Componentes

***Alberto Pla**: Voz y guitarra
***Kosta" Vázquez**: Voz y guitarra
***Juan C. "Grass" Zapata**: Batería
***Juan Carlos Cabano**: Baxu y voz

## Discografía
**[[Los ojos de la calle]]*, 1990
**[[Con perdón de los payasos]]*, 1992
**[[Cría cuervos]]*, 1995
**[[Tu condena]]*, 1996
**[[La Ruta del Che - No mirar]]*, 1997
**[[La Ruta del Che - No escuchar]]*, 1998
**[[La Ruta del Che - No callar]]*, 1999
**[[Historias directas de Boikot]]*, 2000
**[[De espaldas al mundo]]*, 2002
**[[Tus problemas crecen]]*, 2004
**[[Amaneció]]*, 2008
**[[Lágrimas de rabia]]*, 2012
**[[Boikotea]]*, 2014
**[[Balkan acoustic]]*, 7 de mayu de 2021

## Referencies

## Enllaces esternos
* Páxina oficial
*
Punk

El **punk** ye un movimientu musical dientro'l rock que xurdió metanes los años 1970. Carauterízase por su actitú independiente y amateur. Nos sos anicios, el punk yera una música persimple y cruda, a vegaes escuidada: una mena de rock cenciella, con melodíes simples de duraciones curties, soníos de guitarres amplificaes poco controlaos o ruidosos, pocos arreglos y instrumentos, y, davezu, de compases y tempos rápidos. Les lletres suelen ser de conteníu políticu, social o provocador.

## Punk n'Asturies
Na escena asturiana, el punk llegó nos años 1980, influenciáu pol movimientu contracultural qu'estendíase por tola península y Europa. El punk n'Asturies afitóse especialmente en zones industriales y obreres, onde caló fondamente'l mensaxe antisistema y de protesta. Formáronse bandes como Escuela de Odio, que xuníen soníos duros con lletres n'asturianu y castellanu, xeneralmente de denuncia social. Otres bandes, como Los Berrones, fusionaron el punk col folclor asturianu, creando asina lo que denominaron "punk agrícola" o "agro-rock".

## Referencies

## Enllaces esternos
Los ojos de la calle

***Los Ojos de la Calle*** (Los Güeyos de la Cai n'asturianu) foi'l primer discu de Boikot, sacáu a la venta nel añu 1990 y producíu por Mariano García pol sellu discográficu Barrabas, l'estilu de música ye punk-rock, constituyíu por ritmos veloces

## Cancioneru

## Ensame
***Juan Carlos Cortes "Ronko"**: Voz
***Alberto Pla**: Guitarra
***Pedro Tirado**: Guitarra y coros
***Xabi Flores**: Batería
***Juan Carlos Cabano**: Baxu y coros

## Referencies

## Enllaces esternos
Con perdón de los payasos

**Con Perdón de los Payasos** ye un discu del grupu Boikot, fechu nel añu 1992. Les ventes del primer discu foron bien, lo que-yos dio puxu pa facer esti segundu trabayu, de nuevu baxo'l sellu Barrabas, l'estilu de la so música ye punk-rock.

## Cancioneru
# *Eskeletos Radiaktivos*
# *Luis Kandelas*
# *Hierro Oxidado*
# *Sola*
# *Sinfonía de Pitos y Claxones*
# *Rapping House*
# *Serrín-De-Madrid*
# *¿Quién es tu Dios?*
# *Pedro "El Tirao"*
# *Sueños Enfermos*
# *La Casa del Dolor*

## Ensame
***Juan Carlos Cortes "Ronko"**: Voz
***Alberto Pla**: Guitarra
***Xabi Flores**: Batería
***Juan Carlos Cabano**: Baxu y coros

## Referencies

## Enllaces esternos
Cría cuervos (discu)

**Cría cuervos** ye'l tercer discu del grupu Boikot de punk-rock, asoleyáu nel añu 1995, amás, esti ye'l primer LP que produz "Producciones BKT", empresa propia cola que s'autoxestionarán de magar esti discu, tamién baxo'l sofitu de la compañía BOA.

## Cancioneru
# *Pantera roja*
# *Cuentos inmorales*
# *Fausto Holocausto*
# *Piromanía*
# *Saltando SKA-lones*
# *El Estado del "Malestar"*
# *Cría cuervos*
# *Segunda sesión*
# *El anarka de Noe*
# *Happy money*
# *Los ojos de la calle*
# *La noche más larga*
# *Serrindemadriz*
# *Sinfonía de pitos y claxones*

## Ensame
* **Juan Carlos Cortes "Ronko"**: Voz
* **Alberto Pla**: Guitarra y coros
* **Juan "Grass"**: Batería
* **Juan Carlos Cabano**: Baxu y coros
* **"Kake" Lago**: Guitarra y coros

## Referencies

## Enllaces esternos
Tu condena

**Tu Condena** ye'l cuartu discu del grupu Boikot d'estilu punk-rock, asoleyáu nel añu 1996, siguen autoxestinándose con «Producciones BKT», y baxo'l sellu musical BOA.

## Cancioneru
# *Dopaje*
# *Fraskito*
# *Lluvia ácida*
# *Con mucha clase*
# *Jauría de perros*
# *Noche de orujo*
# *Violencia*
# *Legalización*
# *Oprime*
# *Adagio*
# *Déjeme en paz*
# *Tu condena*
# *Cría cuervos (direutu)*

## Ensame
***Alberto Pla**: Guitarra y coros
***Juan "Grass"**: Batería
***Juan Carlos Cabano**: Voz y baxu
***Kosta**: Guitarra y coros

## Referencies

## Enllaces esternos
La Ruta del Che - No mirar

**No Mirar** ye l'aniciu de la triloxía de discos de Boikot 'La Ruta del Che', d'estilu punk-rock, asoleyáu nel añu 1997.

## Cancioneru
# *Sacrifícame*
# *Nos Quieren Detener*
# *El Poder del Hambre*
# *Llorarás*
# *X4 Duros*
# *Noche de Orujo*
# *Violencia*
# *Hoy les Respondemos*
# *Yo no Estuve Allí*
# *Pueblos*

## Ensame
***Alberto Pla**: Guitarra y Coros
***Juan "Grass"**: Batería
***Juan Carlos Cabano**: Voz y Baxu
***Kosta**: Guitarra y Coros

## Referencies

## Enllaces esternos
La Ruta del Che - No escuchar

***No Escuchar*** ye'l segundu discu de de la triloxía de discos de Boikot de 'La Ruta del Che', un proyeutu que-yos llevó a tocar per toa América Llatina, l'estilu ye punk-rock, anque nesti trabayu observense ritmos más llatinos y la so música va evolucionando. El LP foi asoleyáu a fines del añu 1997.

## Cancioneru
# *Intro* (0:22)
# *Isabel* (3:40)
# *Hasta Siempre* (2:37)
# *Olvídalo* (4:00)
# *Mentiras* (3:00)
# *La Habana* (3:47)
# *Tekila* (2:25)
# *Inocente* (3:00)
# *No Escuchar* (3:35)
# *Pueblos II* (2:04)

## Ensame
***Alberto Pla**: Guitarra y Coros
***Juan "Grass"**: Batería
***Juan Carlos Cabano**: Voz y Baxu
***Kosta**: Guitarra y Coros

## Referencies

## Enllaces esternos
La Ruta del Che - No callar

***No Callar*** ye'l tercer discu, y poro, la última entrega de la triloxía de discos del grupu Boikot de 'La Ruta del Che', una esperiencia que-yos llevó a tocar per toa América Llatina, concretamente esti discu grabóse n'Arxentina, onde ñació'l Che Guevara. L'estilu ye punk-rock. El CD foi asoleyáu en Febreru del añu 1998.

## Cancioneru
# *Intro* (0:22)
# *No callar* (3:35)
# *No pasarán* (4:07)
# *P.G.B* (2:40)
# *Penadas por la ley* (3:15)
# *Korsakov* (2:56)
# *En lo triste lloramos...* (3:12)
# *Quién cojones soy* (3:05)
# *Trasgutoma* (3:30)
# *Karraskal* (2:45)
# *Estuvo bien padre* (3:40)
# *Pueblos III* (7:08)

## Ensame
***Alberto Pla**: Guitarra y Coros
***Juan "Grass"**: Batería
***Juan Carlos Cabano**: Voz y Baxu
***Kosta**: Guitarra y Coros

## Referencies

## Enllaces esternos
Historias directas de Boikot

**Historias Directas de Boikot... y que nos den mucho tekila !!** ye un discu del grupu de punk-rock Boikot. Foi asoleyáu en marzu del añu 2000 baxo la discográfica Zero Records. El discu ye un direutu, y una compilatoriu de los cantares más populares del grupu.

Esti discu supón l'acabu de la primer etapa del grupu, más inesperta y n'evolución, y da llugar a una nueva, consagrándose como banda y entamando una carrera internacional. El discu tien amás un videu y un llibru de la triloxía de discos *La Ruta del Che*.

## Cancioneru

## Ensame
***Alberto Pla**: guitarra y coros
***Juan "Grass"**: batería
***Juan Carlos Cabano**: voz y baxu
***Kosta**: guitarra y coros

*Amás del cuartetu oficial del grupu, tamién collaboraron persones ayenes al ensame. Mohamed, del grupu Mägo de Oz, emprestó'l soníu del so violín, Josito de los Canallas y Eloy de Eskorzo punxeron les percusiones, y Fernando Madina, vocalista de Reincidentes, punxo la voz nun tema.

## Referencies

## Enllaces esternos
De espaldas al mundo

**De espaldas al mundo** ye'l novenu discu que la banda madrilana de punk-rock Boikot asoleyó en 2002.

## Cancioneru
# *De espaldas al mundo*
# *No pierdo el tiempo*
# *La vieja escuela*
# *Ni un golpe más*
# *Nueva generación*
# *No dejes nada*
# *Yo te lo lailo*
# *Dame Maria*
# *Salud y rebeldía*
# *Inés*
# *Aición*
# *Una vez más*
# *Represión*
# *Cierra los ojos*

## Referencies

## Enllaces esternos
Tus problemas crecen

**Tus problemas crecen** ye'l décimu de la banda madrilana de punk-rock, Boikot. Asoleyóse en 2004 y inclúi temes como *Kualkier Día* versionando al grupu punk Piperrak.

## Cancioneru
# *Tu disparas*
# *Kualkier día*
# *Un futuro para ti*
# *Tierra quemada*
# *That's All Talks*
# *Bajo el suelo*
# *Siempre adelante*
# *Soy preso*
# *Su anochecer se acerca*
# *El muro de la vergüenza*
# *Sin claudicar*
# *Stop censura*

## Referencies
Númberu Mach

El **Númberu Mach**, conocíu nel usu coloquial como **mach** (pronúnciase "mag"), ye una midida de velocidá relativa que se define como'l cociente ente la velocidá d'un oxetu y la velocidá del soníu nel mediu nel que se mueve talu oxetu. Tala rellación pue espresase según la ecuación:

Ma= \frac {V} {V_s} 

Ye una magnitú adimensional típicamente usada pa describir la velocidá de los aviones. **Mach 1** equival a la velocidá del soníu, **Mach 2** ye dos vegaes la velocidá del soníu..etc.

Esti númberu propúnxolu'l físicu y filósofu austriacu Ernst Mach (1838-1916), ún de los más grandes teóricos de la física de los sieglos XIX-XX, como una mena cenciella d'espresar la velocidá d'un oxetu con respeutu a la velocidá del soníu.

Normalmente, les velocidaes de vuelu clasifíquense según el so númberu Mach en:

* Subsónicu M  5
## Ver tamién
* Velocidá del soníu
* Barrera del soníu
* Capa límite
* Mach críticu

## Referencies

## Enllaces esternos
Intensidá del campu gravitatoriu

La **intensidad de la gravedá**, tamién denomada **intensidá del campu gravitatoriu** y **aceleración de la gravedá**, ye l'aceleración que sofriría un oxetu en caída llibre sobro otru. En física represéntase como **g**. Nel casu de la Tierra, a nivel del mar el so valor es:

:g = 9,80665 ms^{-2} \, (9,80665 m/s²) (indícase valor aproximáu)

Tamién pue definise a partir del pesu, fuercia exercida pola gravedá de la Tierra sobro un oxetu que s'alcuentra sobro la so superficie. Nesti casu tenemos:

:g = 9,80665 N kg^{-1} = 1 kp kg^{-1}\,

### Valores comparativos



L'aceleración de la gravedá na Tierra camuda según la altura. Na superficie ta definida por 9,80665 m/s². La llista amuesa l'aceleración de la gravedá nel Sol, les superficies de cada planeta del Sistema Solar y la Lluna, tomando como base g = 1 pa la Tierra.

## Ver tamién
* Gravedá

## Referencies

## Enllaces esternos
Dinamómetru

Denómase **dinamómetru** a un instrumentu que sirve pa midir fuercies. Foi inventáu por Isaac Newton y nun hai de trafulcalu cola balanza, instrumentu usáu pa midir mases.

Normalmente, un dinamómetru sofita el so funcionamientu nun resorte que sigui la Llei de Hooke, siendo les deformaciones proporcionales a la fuercia aplicao.

Los dinamómetros úsense davezu na ortodoncia pa midir les fuercies aplicadas pol tratamientu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Quilómetru per hora

El **quilómetru per hora** (km/h) ye una unidá derivada del SI de velocidá escalar y vectorial. Un oxetu que viaxa a **1** km/h muévese **1** quilómetru nuna hora si la velocidá se caltién constante demientres esi periodu. 

* 1 km/h = 0,278 m·s–1, la unidá derivada del SI de velocidá
* 1 km/h = 0,621 mph (Milles per hora) = 0,911 pies por segundu
* 1 m/s = 3,6 km/h

## Exemplos de velocidaes en km/h




## Referencies

## Enllaces esternos
* Conversion Calculator for Units of SPEED
Puertu Ricu

**Puertu Ricu** o **Puerto Rico** (oficialmente en castellán **Estado Libre Asociado de Puerto Rico**, **Borinquén** de nome indíxena que foi usáu nes primeres estayes de la conquista) ye un estáu llibre asociáu de los Estaos Xuníos, siendo la so capital la ciudá de San Xuan.

Ye la más pequeña y la más oriental de les Grandes Antilles y ta asitiada ente l'Océanu Atlánticu al norte y el mar Caribe al sur. Pal oeste, la Canal de la Mona sepáralu de la República Dominicana, y pal este la Canal de les Vírxenes sepáralu de les Islles Vírxenes Americanes.

## Política y gobiernu

### Organización política
L'actual constitución portorricana, promulgada'l 25 de xunetu de 1952, define a Puertu Ricu como un Estáu Llibre Venceyáu a los Estaos Xuníos. Por ella llimítase l'autonomía de la islla no que cinca a la defensa nacional, l'acuñación de moneda, les rellaciones esteriores y l'alministración de correos y aduanas. 
El poder executivu exércelu'l gobernador, escoyíu pa cuatro años y que ye aidáu nes sos funciones por un gabinete de secretarios. El poder llexislativu reside nuna asamblea llexislativa bicameral, formada por un Senáu de 27 miembros y una Cámara de Representantes de 51. No que cinca al poder xudicial, el so muérganu cimeru ye'l Tribunal Supremu, formáu por siete maxistraos denomaos pol gobernador. El gobiernu federal d'Estaos Xuníos ta representáu por una corte de distritu y un procurador designaos pol presidente d'Estaos Xuníos. A la Corte Suprema d'esti país pueden ser llevaes, na cabera instancia, les apelaciones feches ante los tribunales portorricanos.

### Gobiernu
El gobernador del país ye, dende'l 3 de xineru de 2021, Pedro Pierluisi. El presidente del Senáu ye Thomas Rivera Schatz y el de la Cámara de Representantes Jennifer González.

### Partíos políticos y sindicatos
Los partíos políticos más importantes, y los sos principales cabezaleros, son los que vienen darréu:
* Partíu Popular Democráticu (PPD). El so presidente ye Héctor Ferrer.
* Partíu Nuevu Progresista (PNP). El so presidente ye Luis Fortuño.
* Partíu Independentista Portorricanu (PIP). El so presidente ye Rubén Berríos Martínez.
Presidente: Luis Fortuño.
• Partido Independentista Puertorriqueño (PIP).
Presidente: Rubén Berríos Martínez. 

No que cinca a los sindicatos, los siguientes son los que tienen mayor representación nel país:
* Central Portorricana de Trabayadores, presidida por Víctor Villalba Rodríguez.
* Unión Xeneral de Trabayadores, que'l so presidente ye Juan Eliza Colón.
* Federación de Trabayadores de Puertu Ricu (afiliada a l'AFL-CIO). El so presidente ye José Rodríguez Báez.
* Conceyu 95 de Servidores Públicos Xuníos de Puertu Ricu (AFSCME). La so presidenta ye Annette González.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Gobernador de Puertu Ricu
* Cámara de Representantes
* Senáu de Puertu Ricu
* Gobiernu de Puertu Ricu
* Asociación de los Bancos de Puertu Ricu
* Portal de turismu de la islla
Tanxente

En matemátiques, la pallabra **tanxente** tien dos significaos desemeyaos, pero etimolóxicamente rellacionaos: unu en xeometría y otru en trigonometría

## Xeometría

Seya C una curva, y A un puntu d'esta. Supónse que A ye un puntu regular de la curva, ye dicir que nun ye un puntu angulosu: La curva no camuda de sutrucu de direición en G.

La tanxente a C en A ye la reuta FA que pasa per A y que tien la mesma direición que C alrodiu de A.



La **tanxente** ye la posición llímite de la reuta (M) (nomada cuerda de la curva), cuando A ye un puntu de C que s'avera indefinidamente al puntu M (A desplázase socesivamente per C1, M2, M3, M4 ...)
 


Si C representa una función f (nun ye'l casu nel gráficu precedente), entós la reuta (AM) tendrá como coeficiente direutor (o pendiente) 
:\frac {f(x) - f(a)} {x - a}, au "a" ye l'abscisa de A y "x" la de M. 
Poro, la pendiente de la tanxente TA será:

\lim_{x \to a} \frac {f(x) - f(a)} {x - a}

Ye, por definición, f '(a), el númberu deriváu de f en a. 

La ecuación de la tanxente ye Ta: y = f '(a)·(x - a) + f(a)
 
La reuta ortogonal a la tanxente TA que pasa pel puntu (a, f(a)) denómase *reuta normal* y la so pendiente, nun sistema de coordenaes ortonormales, ye dao por  \frac {-1} {f'(a)}.
La so ecuación ye : y = - (x - a)/f '(a) + f(a) suponiendo que f'(a) ≠ 0. Esta reuta nun intervién nel estudiu xeneral de les funciones pero sí en problemes xeométricos rellacionaos coles cóniques, como por exemplu pa determinar el puntu focal d'una parábola.

## Trigonometría

En trigonometría y matemátiques la **tanxente** ye una función definía como:

:\,\tan x = \frac{\,\sin x}{\,\cos x}

Nómase asina porque pue ser definida como la llonxitú de ciertu segmentu d'una tanxete (en sen xeométricu) trazada nun círculu de radiu unitariu. Ye más cenciello de definir nel contestu d'un planu Cartesianu. Si se constrúi un círculu de radiu unitariu centráu nel orixe, la llinia tanxente al círculu nel puntu P = (1,0), y el rayu proveniente del orixe a un ángulu &theta; con respeutu del exe x, entós el rayu interseuta la reuta nun puntu Q. La tanxente en sen trigonométricu ye la llonxitú de la llinia ente los puntos P y Q. Si'l rayu nun interseuta la llinia, la tanxente (función) de &theta; ye infinitu.

### Derivada

La derivada de la tanxente ye:

:\,\frac{\mathrm{d} (\tan x)}{\mathrm{d} x} = \frac{1}{\cos^2 x}=\sec^2 x.
Adega

**Adega** ye un sistema planetariu del universu ficticiu de Star Wars. El sistema tien dos soles, conocíos como *Adega Prime* (Adega I) y *Adega Besh* (Adega II). Los sos planetes son *Kassa* (el más interior, de roca abrasiva), *Tarassi* (el segundu, ensuchu y rocosu), *[[Ossus]]* (el más importante), *Colsassa* (un xigante gaseosu que tien once llunes) y *Missarassa*, (el más esterior, un mundu xeláu).

Los Jedi descubrieron la especial conexón cola Fuercia de los cristales d'Adega unos 10.000 años enantes de la batalla de Yavin y crean con ellos los primeros sables de lluz. Asina'l planeta conviértese na fonte cimera d'esos cristales hasta que son descubiertos n'Ilum.

Bodo Baas vivió ellí con un grupu de Jedis al rodiu del añu 600 enantes de la batalla de Yavin. Alfonso Luiz Obota, el prisioneru 272-20-136 del xuegu *Dark Forces: Jedi Knight*, de 1998, ye nativu d'Adega.

## Referencies

## Enllaces esternos
Partido Independentista Puertorriqueño

El **Partido Independentista Puertorriqueño** (n'inglés, *Puerto Rican Independence Party*, n'asturianu, *Partíu Independentista Portorricanu*; "PIP") ye un partíu políticu nacionalista de Puertu Ricu de centru-esquierda, fundáu en 1946 por Gilberto Concepcion de Gracia y el más vieyu representante eleutoral del nacionalismu de Puertu Ricu. 

Tres la salida d'alcaldes del *Partido Popular* en 1944, ésti funda'l PIP, que se llegaliza en payares de 1946. Ente los sos oxetivos taba un proyeutu del PIP nel que se proponía que Puertu Ricu fora reconocíu como nacionalidá histórica y se-y diera la independencia absoluta a Puertu Ricu.

* Presidente: Ruben Berrios

## Anguaño
Dende 1948 el PIP tien representación na Xunta Xeneral de Puertu Ricu (*Senado* de Puertu Ricu; *Camara* de Puertu Ricu). 

## Ver tamién
Buró Socialista Internacional

## Referencies

## Enllaces esternos
* Páxina del partíu políticu *Partido Independentista Puertorriqueño*: **http:// www.independencia.net**
Alderaan

**Alderaan** ye un planeta del universu de ''La Guerra de les Galaxes''. Apaez na película «Revenge of the Sith, *Episodiu III*» y «A New Hope, *Episodiu IV*» de la saga.

***Sistema**: Sistema Alderaan

***Tipu**: Terrestre

***Satélites naturales**: 0

***Diámetru**: 5500 km

***Periodu orbital**: 289 díes

***Periodu de rotación**: 29 hores
(movimientu retrógradu) 

***Tarrén**: Campes y pequeños mares y viesques

***Atmósfera**: Alendable

***Gravedá**: Estándar

***Tribes**: Humanos

***Llingua**: Básicu

***Población**: 1.970.000.000

 
Alderaan foi, enantes que polos humanos, habitada polos nativos inseutoides killiks. Estes criatures crearan pergrandes torres-colmenes nuna escampada d'herba que pasaría ser nomada Tierres del Castiellu. Por desgracia los killiks estinguiéronse. N'Alderaan había unes ocho mil clases d'herba y los animales más conocíos que les comíen yeren:

* Los **herberos**: Teníen seis pates y convivíen con killiliks y llueu con humanos, que los crearon en granxes y s'alimentaron d'ellos.
* Los **bandobos**: Besties alaes herbívores.
Otros animales yeren los pexes llincerna que nalaben pelos ríos de plata y los thrantas (criatures-alaes emplegaes como mediu de tresporte).

Alderaan colonizóse por humanos 27.000 años enantes de la batalla de Yavin y dos mil años enantes de la creación de la República Galáutica. Cuando los humanos aportaron, namái sabíen de les industriales ciudaes de Coruscant y dalgún otru planeta cercanu. Poro, decidieron cudiar les tierres na so mayoría verdes y azules. Non sólo eso, decidieron construyir ciudaes monumentu acordies al preciosu paisax. Les más conocíes son:

* **Ciudá Refalla**: Foi construyida nun cañón y simplemente talláronse o escarváronse les sos muries pa espetar nelles viviendes o torres con cristaleres púrpures acordies coles muries de piedra dorada.

* **Ciudá Terranium**: La obra más guapa d'Alderaan. Enanchando y sellando una depresión natural enllenáronla de líquidu especial que ceo ensugó. Depués dende la órbita bombardiaron con láseres de precisión el llíquidu y tallaron cais y edificios. Per últimu cubrieron la so obra con trespariaceru y enxertaron nél torres y aguyes perguapes.

* **Ciudá Aldera**: La capital. Un meteoritu abriera un furacu que convirtióse nun llagu. Los colonos construyeron una islla nel centru y cubriéronla de verde. Milenios depués Aldera yera una islla verde con edificios en forma de torres cilíndriques o con forma de cúpules coneutaes ente sí y con teyaos n'ocasiones chaplos nos que s'enxertaben otres cases o xardinos. Pa salir y entrar de la islla utilizábense les carreteres soterránies de la ciudá y salíase a una autopista sobre l'agua del llagu.

Los habitantes d'Alderaan yeren conocíos en tola Galaxa pola so conciencia ecolóxica. Ye la sociedá más pacífica de tola galaxa, nun tienen nin armes nin exércitos. Incluso la caza por deporte nun ta permitida.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Páxina del planeta Alderaan na base de datos oficial (n'inglés).
Bandera d'Antigua y Barbuda

La **bandera d'[[Antigua y Barbuda]]** foi adoptada'l 27 de febreru de 1967. Diseñada pol profesor d'una escuela, Reginald Samuels, ta compuesta pola metá superior d'un sol emerxendo d'una franxa vertical de color azul. Baxo esta franxa alcuéntrase un fondu blancu y sobre ésta, fondu prietu. A dambos llaos de la bandera asítiense dos triángulos rectángulos isósceles (colos sos ángulos reutos nos requexos inferiores) de color bermeyu.

El sol representa l'alborecer d'una nueva dómina pal país, mentanto que'l prietu representa a los ancestros africanos, l'azul a la esperanza y el bermeyu a la enerxía. La combinación mariellu oru, azul y blancu tamién representa l'ambiente natural de les islles del Caribe: sol, mar y arenes.

N'embarcaciones estatales y militares, utilízase una bandera que consiste d'una cruz roxa sobre campu blancu y la bandera nacional nel cantón.

## Otres banderes