Gliridae

Los **glíridos** (**Gliridae** o **Myoxidae**) son una familia de royedores esciuromorfos conocíos popularmente como **llirones**, que pueden atopase n'Eurasia y África.

Los llirones son royedores pequeños de 18 a 26 cm, incluyendo la cola, d'aspeutu similar al mure, de pelame gris escuru o castañal nel llombu y blancu na parte baxa. Son conocíos particularmente polos sos llargos periodos d'envernía.

Son omnívoros; comen especialmente frutos serondiegos como los de la zarzamora, castañes, abiyotes, etc. Tamién peracaben inseutos (ortópteros, etc.), arácnidos, cascoxues, críes d'aves y otros pequeños royedores. Pueden llegar a taramiar a los sos conxéneres tres el llargu letargo ivernizu.

A diferencia del restu de los royedores tou les especies de llirones actuales escarecen de ciegu intestinal, polo que nun pueden dixerir la celulosa. Sicasí, nel Miocenu ceo, mientres la máxima diversidá de la familia, les especies esistentes entós entá nun lo debíen d'haber perdíu y la dieta del grupu foi muncho más variada, como se deduz de les distintes morfoloxíes dentarias, delles hipsodontas (de corones bien elevaes).

L'hábitat de los llirones pue ser zona de carbes baxes a la vera de los ríos, güertos y tamién xardinos. Sicasí dalgunos pueden tar afechos a otros ambientes, como *[[Selevinia betpakdalaensis|Sevelinia]]*, qu'habita n'ambientes desérticos.

Apariar mientres la dómina braniza, y en dómines favorables puede llegar a tener dos y tres camaes. La xestación retrásase unos 20 o 25 díes. Cada camada ye d'ente 2 a 8 críes, que pesen al nacer unos 15 gramos y abren los sos güeyos a los 20 díes. La lactancia dura unos 45 díes, y algamen el maduror a los 4 meses dempués de la nacencia.

Los sos depredadores son, xeneralmente y ente otros, la raposa, la xineta y el gatu montés, amás de les aves de presa nocherniegues.

## Evolución y filoxenia
Los glíridos aniciar n'Europa mientres la radiación adaptativo que sigue a l'apertura del Atlánticu, a partir de royedores de la familia Ischyromyidae (*[[Micoparamys]]*). El glírido más antiguu rexistráu ye *[[Eogliravus wildi]]*, del Eocenu ceo del xacimientu francés de Mas de Gimel, d'hai unos 50 millones d'años.

La primer diversificación empieza nel Eocenu tempranu, coles subfamilies Gliravinae, Glamyinae y Bransatoglirinae y sigue nel Oligocenu, nel qu'apaez y diversifícase la subfamilia Peridyromyinae y otros glíridos del grupu de *[[Glirudinus]]*.

A la fin del Miocenu ceo, hai unos 16 millones d'años, los llirones algamen la so máxima diversidá, llegando a representar n'Europa más del 90% de la fauna de royedores, moviendo a los cricétidos, hasta entós dominantes nes faunes de royedores europees, pero qu'entá lo siguíen faciendo n'Asia. Ocuparon distintos nichos ecolóxicos y hubo formes, como *[[Armantomys]]* con dientes hipsodontos, aptos inclusive pa una dieta vexetal dura, lo qu'indicaría que, siquier hasta'l Aragoniense mediu, entá teníen ciegu intestinal pa dixerir la celulosa.

Los primeros representantes de les subfamilies actuales, yá ensin ciegu intestinal, apaecen nel Miocenu mediu, rexistrándose fósiles de *[[Muscardinus]]* (Glirinae) nel Aragoniense cimeru. L'orixe de tolos llirones actuales paez tar en dalguna especie del xéneru *[[Microdyromys]]* (Bransatoglirinae). La diversificación d'estos llirones «modernos» coincide col cayente y estinción de los «antiguos», con ciegu intestinal.

La mayoría de xéneros modernos apaecen nel Vallesiense ceo, fai 10 o 11 millones d'años, sacante *[[Graphiurus]]* (Graphiurinae, los llirones africanos), qu'apaecen más apocayá, nel Pliocenu.

## Sistemática
El nome de la familia tuvo aldericáu mientres munchos años, l'usu de Gliridae o Myoxidae dependía de considerar válidu'l nome del xéneru del que deriva'l so nome: *[[Glis glis|Glis]]* Brisson, 1762 o *Myoxus* Zimmermann, 1790. El primeru foi usáu per primer vegada ensin cumplir los requisitos de la nomenclatura binomial y darréu usóse pa nomar a distintos royedores, sicasí, dende una resolución de 1998 de la Comisión Internacional de Nomenclatura Zoolóxica en contra de la opinión de dellos especialistes, adoptóse definitivamente'l nome de *Glis* pal xéneru, polo que dende entós la familia tien de nomase como Gliridae.

La clasificación de los llirones actuales realizar en función de la morfoloxía cranial, patrones de la corona dental, esmalte de los incisivos, músculos maseteros, morfoloxía xenital, rexón auditiva y distancia xenética. Wilson y Redeer (2005), que traten puramente los llirones actuales, reconocen 28 especies, arrexuntaes en tres subfamilies: Graphiurinae (con 14 especies del xéneru *[[Graphiurus]]*), Leithiinae (con 12 especies, incluyíes nos xéneros *[[Chaetocauda]]*, *[[Dryomys]]*, *[[Eliomys]]*, *[[Muscardinus]]*, *[[Myomimus]]* y *[[Selevinia]]*) y Glirinae (colos xéneros *[[Glirulus]]* y *[[Glis]]* con una especie cada unu).

Sicasí pa poder incluyir los llirones estinguíos na clasificación de la familia, muncho más abondoses y diversificaos nel pasáu, l'únicu calter que se conoz de toos ellos, y que puede usase na sistemática, ye la morfoloxía del patrón dental —númberu y distribución de crestes, uniones ente elles—, cuéncanu de la superficie oclusal, hipsodoncia, etc. Per otra parte, Freudenthal y Martín-Suarez (2013) destaquen, poles sos implicaciones filoxenétiques, l'ausencia de ciegu en tolos llirones actuales como calter mayor na subdivisión taxonómica. Señalen una clara dieta basada en vexetales duros en delles especies del Miocenu (p.ej. *[[Armantomys]]*, con dentición hipsodonta y típiques marques de gastadura por abrasión), qu'implicaría la dixestión de celulosa y, poro, la presencia de ciegu intestinal en llirones d'esa dómina. Interpreten que toles subfamilies actuales son monofiléticas y tienen de venir# de una única llinia evolutiva entroncada nel Miocenu, y que la mayor parte de los llirones estinguíos nun tienen d'asignar se a subfamilies actuales. Según el criteriu d'estos autores y basándose nos trabayos de Daams y de Bruijn (1995) y Freudenthal y Martín-Suarez (2007a y b) pueden reconocese diez subfamilies (siete d'elles estinguíes, de les que dos tán pendientes de definir y nomar formalmente), qu'entienden unes 180 especies (de les que 28 son actuales) arrexuntaes en más de 40 xéneros.

* **[[Subfamilia]] [[Graphiurinae]]**
** Xéneru *[[Graphiurus]]* (llirones africanos)
*** *[[Graphiurus angolensis]]*
*** *[[Graphiurus christyi]]*
*** *[[Graphiurus crassicaudatus]]*
*** *[[Graphiurus johnstoni]]*
*** *[[Graphiurus kelleni]]*
*** *[[Graphiurus lorraineus]]*
*** *[[Graphiurus microtis]]*
*** *[[Graphiurus monardi]]*
*** *[[Graphiurus murinus]]*
*** *[[Graphiurus nagtglasii]]*
*** *[[Graphiurus ocularis]]*
*** *[[Graphiurus platyops]]*
*** *[[Graphiurus rupicola]]*
*** *[[Graphiurus surdus]]*
*** *[[Graphiurus walterverheyeni]]*
* **Subfamilia [[Leithiinae]]**
** Xéneru *[[Chaetocauda]]*
*** *[[Chaetocauda sichuanensis]]* (llirón chinu)
** Xéneru *[[Dryomys]]*
*** *[[Dryomys laniger]]*
*** *[[Dryomys niethammeri]]*
*** *[[Dryomys nitedula]]*
** Xéneru *[[Eliomys]]*
*** *[[Eliomys melanurus]]*
*** *[[Eliomys munbyanus]]*
*** *[[Eliomys quercinus]]* (llirón caretu)
** Xéneru *[[Hypnomys]]* †
*** *[[Hypnomys morpheus]]* †
*** *[[Hypnomys mahonensis]]* †
** Xéneru *[[Muscardinus]]*
*** *[[Muscardinus avellanarius]]*
** Xéneru *[[Myomimus]]*
*** *[[Myomimus personatus]]*
*** *[[Myomimus roachi]]*
*** *[[Myomimus setzeri]]*
** Xéneru *[[Selevinia]]*
*** *[[Selevinia betpakdalaensis]]*
** Xéneru *[[Vasseuromys]]* †
*** *[[Vasseuromys autolensis]]* †
*** *[[Vasseuromys bacchius]]* †
*** *[[Vasseuromys bergasensis]]* †
*** *[[Vasseuromys cristinae]]* †
*** *[[Vasseuromys duplex]]* †
*** *[[Vasseuromys elegans]]* †
*** *[[Vasseuromys multicrestatus]]* †
*** *[[Vasseuromys pannonicus]]* †
*** *[[Vasseuromys priscus]]* †
*** *[[Vasseuromys rambliensis]]* †
*** *[[Vasseuromys rugosus]]* †
* **Subfamilia [[Glirinae]]**
** Xéneru *[[Glirulus]]*
*** *[[Glirulus japonicus]]*
** Xéneru *[[Glis]]*
*** *[[Glis glis]]* (llirón gris)
** Xéneru *[[Stertomys]]* †
*** *[[Stertomys daamsi]]* †
*** *[[Stertomys daunius]]* †
*** *[[Stertomys laticrestatus]]* †
* **Subfamilia [[Bransatoglirinae]]** †
** Xéneru *[[Oligodyromys]]* †
** Xéneru *[[Bransatoglis]]* †
*** *[[Bransatoglis adroveri]]* †
*** *[[Bransatoglis planus]]* †

## Referencies

## Enllaces esternos