Zaldibar

L'anteiglesia de **Zaldibar** ye un conceyu de la provincia de Vizcaya, País Vascu (España), perteneciente a la contorna del Duranguesado con una población de 3.087 habitantes según los datos del INE correspondientes al añu 2016. La estensión del conceyu ye de 11,84&nbsp;km² polo que la densidá poblacional ye de 260,73 hab/km².

## Toponimia

**Zaldibar** ye un topónimu d'etimoloxía tresparente, yá que puede traducise del euskera como *valle/vaguada de los caballos*, de *zaldi* (caballu) y *ibar* (valle). L'escudu del conceyu amuesa asina un caballu.

Sicasí'l conceyu denominábase d'antiguo **Zaldúa**, teniendo *zaldua* significáu n'euskera de "el sotu". Cabo la posibilidá de que Zaldívar nun derive por tantu de *valle/vaguada de los caballos*, sinón de *zaldu*(< llatín "saltus", 'sotu') y *ibar*, ye dicir de *Valle del sotu* o *Valle de Zaldúa*, anque sería un deriva fonética irregular (cf. Zalduondo, zaldu+ondo, y Zaldiaran, zaldi+llabren).

Zaldúa ye anguaño un arcaísmu que nun s'utiliza anque foi'l nome oficial del conceyu hasta 1932.

El nome formal del conceyu n'euskera y oficial dende la década de 1980 ye **Zaldibar**, que ye una adautación del históricu Zaldívar a les modernes regles ortográfiques del euskera. La pronunciación ye llixeramente distinta.

Sobre la so denominación oficial varió delles vegaes nos últimos sieglos:
* sieglu XIX: Zaldúa o Zaldívar (dependiendo de la dómina)
* 1877-1932: Zaldúa.
* 1932-1980: Zaldívar
* 1980-act.: Zaldibar

## Allugamientu y accesos
Asitiada na parte más oriental de la contorna y de la provincia estender hasta la llende con Guipúzcoa. La distancia que la dixebra de Durango, cabeza de la contorna, ye de 7&nbsp;km y con Eibar, el nucleu poblacional importante de la zona, ye de 9&nbsp;km. Bilbao, la capital de la provincia, queda a 37&nbsp;km.

Zaldibar llenda colos siguientes conceyos, al norte con Mallabia y Ermua; al sur Elorrio y Elgeta (Gipúzkoa) al este con Eibar (Gipúzkoa) y al oeste con Berriz.

### Comunicaciones
Les comunicaciones tán centraes na carretera nacional N-634 que percuerre'l conceyu d'este a oeste al igual que l'autopista AP-8, pero ésta nun tien accesos dende'l conceyu, quedando éstos en Ermua y Durango. Estes infraestructures xunen Zaldibar coles capitales de Bizkaia y Gipúzkoa.

El ferrocarril de vía estrecha d'Euskotren de la llinia Bilbao-San Sebastián, tien estación nel corazón de la trama urbana.

### Composición
El conceyu de Zaldibar ta conformáu, amás del nucleu urbanu, polos barrios rurales de Eitzaga (esti barriu ta na aguada del ríu Deba), Sallabente, Goierri, Gazaga, Urizar y Aranguren.

## Hidrografía y orografía
### Hidrografía
El ríu principal del conceyu ye'l Zaldua, o Zalduerreka, que nel barriu abadiñarra de Matiena xunir al Ibaizábal. Esti ríu recibe dellos regueros como'l Solozábal y Agirre-sakona. Na parte oriental del conceyu, perteneciente a la cuenca del Deba, el ríu que pasa pol mesmu ye'l ríu Ego que nel barriu eibarrés de Maltzaga xunir al ríu Deva. Esti ríu recibe nel conceyu los afluentes Ibuereka y Aixola ente otros.

### Orografía
Col telón de fondu de les peñes del duranguesado con Anboto apoderando les mesmes y en frente del pimpanu Oiz, Zaldívar queda arrodiáu de pequeños montes que tienen la so máxima cota en Santamariñe Zar con 675&nbsp;msnm. La pertenencia a dos vertientes, la del Ibaizábal y la del Deba, fai que la divisoria d'agües convertir en torga a superar poles infraestructures de comunicación que percuerren el conceyu d'este a oeste. El puertu que crucia la carretera nacional 634 ye'l Puertu de Areitio que tanto l'autopista AP-8 como'l ferrocarril salven con dos talos túneles.

## Economía
La economía de Zaldibar ta basada nel sector industrial, cuenta con importantes industries de tresformaos metálicos, con fábriques y talleres onde se producen máquines ferramientes, industria auxiliar del autómovil, escopetes de caza, etc.

Los barrios rurales caltienen una cierta actividá agrícola y ganadero, que se combina col trabayu nel sector industrial o de servicios, bien del propiu conceyu o de los cercanos. L'actividá agrícola, n'esplotaciones típiques de los caseríos (*baserris*) dedicar a la venta al per menor, direutamente al consumidor, nos mercaos de les ciudaes cercanes. Hai tamién una importante producción forestal, un 90% de los montes son maderables, y de viveros.

## Historia
L'anteiglesia de **Zaldua**, güei Zaldibar , pertenecía a la Merindad de Durango y formaba parte, con voz y votu, nes Xuntes de Gerediaga onde ocupaba l'asientu númberu 7. 

Como ye normal nes anteiglasias, nun se tien conocencia de la so fundación. La tradición cunta que'l rei navarru Sancho Garcés II (935–994) pasó 10 años presu en casar torre de Zaldibar, que los sos propietarios apoderaben el territoriu. Hai datos históricos qu'asitien la edificación de la ilesia de San Andrés nel sieglu XIII. En 1778 por cuenta de la recrostrucción de la ilesia que fuera estropiada con un rayu l'añu anterior, sábese que la mesma taba atendida con dos beneficiaos y que cobraben diezmos a les 64 cases qu'entós componíen la población.

La hestoria de la población ta marcada pol manantial *urgazia* (agua salao) d'agües mineru-mediciales que dio pie por qu'en el sieglu XIX construyérase un balnearío (inaugurar el Conde de Peña Florida José María Munibe en 1846). Les instalaciones gociaron de bon nome fueron d'importancia naquellos tiempos. Una vegada pasáu'l tiempu de los balnearios pasó a manes de la Diputación Foral de Vizcaya, que lo convirtió n'hospital siquiátricu, y depués estes instalaciones pasaron al Serviciu Vascu de Salú, Osakidetza, en 1985.

Na actualidá y por aciu un alcuerdu ente'l conceyu y Osakidetza una parte bien importante de los xardinos que componen el complexu hospitalariu va ser vencida al pueblu pa la construcción de diversu equipamientu de too tipu.

En 1932 la llocalidá adoptó'l nome de "Zaldivar", pol que se conocía'l balneariu, como propiu abandonando'l de Zaldua. En 1976 adoptóse como escudu de la población un árbol y un animal qu'acabo siendo un caballu (hai semeyanza ente'l trémino "Zaldibar" y el eúscaro "*zaldia*" que significa caballu) nuna remodelación d'a heráldica realizada en 2005 el caballu tomo protagonismu. En marzu de 2017, tres una investigación realizada pola asociación Gerediaga adoptóse como escudu del conceyu'l topáu más antiguu, el del molín del barriu de Eizaga, perteneciente a la familia Murga, trés llobos, unu sobre otru, al ques ya incorporó la pallabra "Zaldua".

## Monumentos
Nel patrimoniu monumental de Zaldibar destaquen:

* **La ilesia de San Andrés**: del sieglu XIII, anque bien modificada poles posteriores ampliaciones de sieglu XVII y XVIII. Caltién un ciborio góticu del sieglu XV nel muriu posterior sol pórticu. Javier de Ybarra y Bergé describir asina nel so Catálogu de Monumentos de Vizcaya:

.
 
* **Casa Consistorial** Obra d'estilu vascu realizada en 1972 por arquiteutu Esteban Argarate Uría.

* **Torre de Zaldua**, créese que data del sieglu XV, na actualidá ta en ruines. Apréciense trés plantes con puertes n'arcu de mediu puntu y dalguna muerte artísticamente llabráu.

* **Torre de Garitaondia**, del sieglu XVII, ta perbién caltenida con un bon escudu d'armes y una lleenda que señala l'añu de la obra *Esta obra icieron Pº de Onanda i Madalina de Çuricaray la so muger nel añu de 1612*. Un edificiu adosáu a la mesma tapa parte de la so fachada principal.

* **Torre de Eitzaga**, posiblemente del sieglu XV. De piedra de sillería y mampostería tien un escudu circular coles armes del rei navarru Xuan III.

* **Calvariu**, del sieglu XVII ta compuestu polos trés elementos clásicos, la cruz central y los dos llaterales de Tau. La cruz central ye interesante y lleva llabraos los elementos de la pasión de Cristu.

Hai tamién un bon númberu d'ermites polo distintos barrios según relevantes pintures contemporánees nes capiyes del hospital y del conventu de les Madres Carmelites. Ensin escaecer los testimonios civiles del trabayu cotidianu, como son los molinos, movíos per agua, y los caleros, dalgún apocayá recuperáu y bien calteníu según dalguna ferrería.

Por Zaldibar pasa un ramal secundariu del Camín de Santiago pola mariña.

## Fiestes
Zaldibar celebra les sos fiestes n'honor a San Andrés, el so patrón.

* **Fiestes de Zaldibar / Zaldibarko jaiak**: Fiestes patronales. Primer xueves de xunetu, siendo'l vienres siguiente'l día grande. Enantes el día grande yera'l día 8 de xunetu, el día de Santa Isabel.

* **San Andrés**: día 30 de payares, ye la fiesta mayor de conceyu y celébrase con actos de too tipu, tanto relixosos como civiles onde destaquen los bailles y el deporte rural vascu.

* **San Esteban**: día 26 avientu, típica fiesta con bailles populares vascos y degustación d'alimentos típicos. 

Cada barriu celebra la so fiesta particular n'honor al so patrón, son estes les fiestes: Eitzago (San Pedro), Goierri (Santa Marina), Gazaga (Santiago), Sallabente (San Llorienzo) y Urizar (San Llorienzo).

## Personaxes pernomaos

* Ignacio Artamendi, (1900 - 1953), pelotari.
* José Luis Mendilibar, (1961). Entrenador de Fútbol

## Ver tamién
* Duranguesado
* Merindad de Durango

## Referencies

## Enllaces esternos

* Web del conceyu de Zaldibar 
* Web de la Contorna de Durangaldea 
* Sybaris - Zaldibar