Musa

Na mitoloxía griega, les **muses** (en griegu antiguu μοῦσαι «*mousai»*) yeren, según los escritores más antiguos, les divinidaes inspiradores de la música y l'arte, que presidíen los distintos tipos de poesía. Caúna d'elles taba rellacionada con cañes artístiques y de la conocencia. Na dómina más arcaica yeren les ninfes inspiradores de les fontes, nes cualos yeren adoraes. Finalmente, alredor de los sieglos VII-VIII e.C. prevaleció en tol territoriu de la hélade l'adoración de les *nueve* Muses, siendo entós **Calíope, Clío, Erato, Euterpe, Melpómene, Polimnia, Talía, Terpsícore y Urania**, fíes de Zeus y compañeres de **[[Apolo]]**, dios de la música y patrón de les *belles artes*. El cultu a les muses yera orixinalmente de Tracia y Beocia, y fueron de vital importancia pal desenvolvimientu artísticu na antigua Grecia 

## Llista de Muses
Hesíodo ye'l primeru que da los nomes de les nueve, qu'a partir d'entós pasaron a ser reconocíos. Plutarcu afirma qu'en dellos llugares les nueve yeren llamaes pol nome común de *Mneiae*, ‘alcordances'.

Les nueve muses canóniques son:

* **[[Calíope]]** (Καλλιόπη, ‘*la de la bella voz*'); musa de la **elocuencia, guapura y** **poesía épica** o heroica (cantar narrativu), representada con una corona de lloréu y portando una llira. Foi madre d'Orfeo y de Reso (rei que morrió na Guerra de Troya)
* **[[Clío]]** (Κλειώ, ‘*la qu'ufierta gloria*'); **musa de la Historia** (epopeya). La so función yera caltener vivu los actos arrogantes y los trunfos. Representar con una trompeta y un llibru abiertu.
* **[[Erató]]** (Ἐρατώ, ‘*l'amorosa*'); musa de la **poesía llírica-amorosa** (cantar amatoria). Coronada con roses, representa portar una cítara.
* **[[Euterpe]]** (Ευτέρπη, ‘*la bien placentera*'); musa de la **música**, especialmente del arte de tocar la flauta. Representábase coronada de flores.
* **[[Melpómene]]** (Μελπομένη, ‘*la melodiosa*'); musa de la **traxedia**. La traxedia como *malu arte qu'espierta l'inxeniu y la imaxinación*.
* **[[Polimnia]]** (Πολυμνία, ‘*la de munchos himnos*'); musa de los **cantares sagraos** y la poesía sacra (himnos). Representábase vistida de blancu.
* **[[Talía]]** (Θάλεια o Θαλία, ‘*la festiva*'); musa de la **comedia** y de la poesía bucólica. Presidía les llacuaes y otres festividaes, otorgando dones de bayura.
* **[[Terpsícore]]** (Τερψιχόρη, ‘*la qu'allanta na danza*'); musa de la **danza** y poesía coral. Representada con guirlandes. 
* **[[Urania]]** (Ουρανία, ‘*la celestial*'); musa de la **astronomía**, poesía didáctica y les **ciencies exactes**. Representa portar un globu terráqueo, que mide con un compás.

Homero menta unes vegaes a una Musa (singular) y otres a unes Muses (plural), pero namái una vegada diz que yeren nueve. Sicasí, nun menta nengunu de los sos nomes. 

Nel sieglu IV d. C., previu a la Edá Media, y tres la obligación de profesar el cultu a un solu dios (*cristianismu*), l'adoración de la muses, como de toles deidaes, quedaron prohibíes. Nuna dómina bien tardía volvió considerase a les muses (que s'amenorgó a siete), acomuñar coles llamaes artes lliberales.
Ficheru:Muse Calliope, of Epic Poetry by Giovanni Baglione (detail).jpg|Calíope
Ficheru:Camille Corot - The Muse History, 1865.jpg|Clío
Ficheru:Muse Erato, Of Love Poetry, by François Boucher (cropped).jpg|Érato
Ficheru:Muse Euterpe (detail), by Handmann.JPG|Euterpe
Ficheru:Muse Melpomene, by Simmons-Highsmith (detail).jpeg|Melpómene
Ficheru:Muse Polyhymnia, of Eloquence, by Simon Vouet (cropped).jpg|Polimnia
Ficheru:Jean-Marc Nattier - Thalia, muse of comedy (detail).jpeg|Talía
Ficheru:Muse Terpsichore (1739), Jean-Marc Nattier (detail).jpg|Terpsícore
Ficheru:Muse Urania with Apollo, God of Light, Eloquence, Poetry and the Fine Arts - Charles Meynier (cropped).jpg|Urania


## Xenealoxía
La xenealoxía de les Muses nun ye la mesma en toles fontes. La noción más común ye que yeren fíes de Zeus, rei de los olímpicos, y Mnemósine, diosa de la memoria, y que nacieron en Pieria (Tracia), al pie del monte Olimpu, polo que dacuando se -yos llamaba **[[Piérides]]**, pero dalgunos autores como Alcmán, Mimnermo y Praxila considerar más primordiales, fíes d'Uranu y Gea. Pausanias esplica qu'había dos generación de Muses, siendo les primeres y más antigües fíes de Uranu y Gea y les segundes de Zeus y Mnemósine.

Otres versiones afirmaben que yeren fíes:
* De Píero y una ninfa pimplea (polo que dacuando se -yos llama Pimpleas o Pimpleides) a la que Cicerón llapada Antíope;
* D'Apolo;
* De Zeus y Plusia;
* De Zeus y Moneta, probablemente una simple traducción de Mnemósine o Mneme, d'onde son llamaes Mnemónides;
* D'Éter y Gea.

Considerar a Eufeme nodriza de les Muses y al pie del monte Helicón la so estatua apaecía xunto a la de Llinu.

## Sobre'l so númberu

Por Pausanias sabemos que orixinalmente adorar a tres Muses nel monte Helicón en Beocia: Meletea (‘meditación'), Mnemea (‘memoria') y Aedea o Aoide (‘cantar', ‘voz'). Dicíase que'l so cultu y nomes fueren introducíos per vegada primera por Efialtes y Oto. Xuntes formaben la semeya completa de les precondiciones pal arte poético nes práutiques relixoses.

Tamién se reconocía a trés en Sición,onde una d'elles llevaba'l nome de Polimatía, y en Delfos, onde los sos nomes yeren idénticos a los de los trés cuerdes de la llira, esto ye, Nete, Mese y Sollútate, o Cefiso, Apolonis y Boristenis, que yeren los nomes que les caracterizaben como fíes d'Apolo.

Como fíes de Zeus y Plusia tópense menciones a cuatro Muses: Telxínoe (‘prestu del corazón'), Aedea, Arque (‘empiezu') y Meletea. Delles fontes, nes qu'otra vegada son consideraes fíes de Píero, menten siete muses: *Neilo*, *Tritone*, *Asopo*, *Heptapora*, *Achelois*, *Tipoplo* y *Rhodia*, y d'últimes otres menten ocho, que tamién se diz que yera'l númberu reconocíu n'Atenes.

## Representaciones artístiques
Nes obres d'arte más antiguu atópense namái tres Muses y los sos atributos son preseos musicales, tales como la flauta, la llira o'l barbitos.

Nel arte romanu, renacentista y neoclásicu, caúna de les nueve muses recibíen al ser representaes n'escultures o pintures atributo y actitúes distintes, en función de la disciplina artística o científica cola que yeren acomuñaes, lo que dexaba estremales:

En delles representaciones les Muses apaecen con plumes sobre les sos cabeces, aludiendo a la competición coles Serenes. Tamién apaecíen n'ocasiones acompañaes d'Apolo.

## Mitos

Nos poemes homéricos considerar a les Muses dioses de la música y la poesía que viven nel Olimpu. Ellí canten allegres cantares nes comíes de los dioses, y nel funeral de Patroclo cantaron llamentos. De la estrecha rellación esistente en Grecia ente la música, la poesía y la danza puede tamién inferise qu'una de les ocupaciones de les Muses yera'l baille. Como les adoraba nel monte Helicón yeren naturalmente acomuñaes con Dioniso y la poesía dramática, y por esto yeren descrites como los sos acompañantes, compañeres de xuegu o neñeres.

El poder que se-yos atribúi con más frecuencia ye'l de traer a la mente del poeta mortal los sucesos qu'hai de rellatar, según da-y el don del cantar y da-y elegancia a lo que recita. Nun hai razón pa duldar de que los poetes más antiguos yeren sinceros nel so invocación a les Muses y que realmente se creíen inspiraos por elles, pero en dómines posteriores, al igual que na actualidá, tal invocación ye una mera imitación. (Vease *«[[#Funciones na lliteratura|Funciones na lliteratura]]»* más palantre). 

Al ser dioses del cantar, tán naturalmente rellacionaes con Apolo, el dios de la llira, quien tamién instruyía a los bardos y yera mentáu xunto a elles inclusive por Homero. En dómines posteriores Apolo ye asitiáu en bien estrecha rellación con elles, pos se-y describe como xefe del coru de les Muses col epítetu *Musageta* (Μουσαγέτης).

Otra carauterística más de les Muses ye'l so poder proféticu, que-yos pertenez en parte porque yeren consideraes como ninfes inspiradores y en parte pola so rellación con Apolo, el dios proféticu de Delfos. D'ende qu'instruyeren, por casu, a Aristeo nel arte de la profecía.

Como los poetes y los bardos llograben el so poder de les Muses, y anque la idea más xeneral ye que, como les demás ninfes, yeren divinidaes virxinales, dalgunos yeren con frecuencia llamaos los sos discípulos o fíos:
* Llinu ye llamáu fíu d'Anfímaro y Urania, o de Apolo y Calíope, o de Terpsícore;
* Xacintu, fíu de Píero y Clío;
* Orfeo, de Calíope o Clío;
* Tamiris, de Erato.

Anque les muses nun tienen ciclu llexendariu propiu, sí se-yos atribúin dellos mitos menores:
* Marsias yera un pastor frigio (n'otres versiones, un sátiru) que desafió a Apolo a un concursu de música. Atopara un aulos inventáu por Atenea qu'ésta tirara porque-y faía encher les sos mexelles. Apolo tocó la so llira y Marsias esta flauta, y dambos facer tan bien que nin Midas, al que convidaren como xuez, nin les Muses pudieron decretar un vencedor. Entós Apolo retó a Marsias a tocar el preséu del revés: él xiró la so llira y tocó, pero'l aulos nun podía tocase del revés. Entós les Muses declararon vencedor a Apolo, pero Midas oxetó contra esti veredictu. Les Muses taben en mayoría y negáronse a vencer. Apolo, pa castigar a Marsias pola so soberbia y audacia al retar a un dios, arreyó-y a un árbol y lo desolló vivu, dando la so sangre orixe al ríu Marsias (n'otres versiones, los faunos, los sátiros y les dríades lloráronlu tantu que fueron les sos llárimes les que niciaron el ríu). Darréu tocó la cabeza de Midas, y les oreyes d'ésti crecieron hasta ser como les d'un pollín.
* Les **[[Piérides]]** yeren nueve doncelles fíes del rei Píero de Pieria, en Tracia, bien hábiles nel arte del cantar que, arguyoses del so talentu, desafiaron a les Muses. Les ninfes del Parnasu fueron nomaes como xueces, y como yera d'esperar fallaron a favor de les Muses. Estes castigaron a les Piérides tresformándoles en pegues, tornando asina les sos voces en gazníos.
* En siendo asesináu por Dioniso, les Muses recoyeron los cachos del cadabre de **[[Orfeo]]**, fíu de Calíope, y soterrar al pie del sagráu monte Olimpu, onde se diz dende entós que los ruiseñores canten con más dulzura qu'en nengún otru llugar.
* Tamiris, llexendariu cantor fíu de Filamón y la ninfa Argíope, desafió a les Muses, esixendo de salir vencedor xunise socesivamente coles nueve. Les Muses vencieron, y cegaron a Tamiris pola so hibris.
* Les **[[Serena|Serenes]]**, qu'igualmente s'atrevieron a competir con elles, fueron quitaes de les plumes de les sos ales, que les mesmes Muses se punxeron como adornu.

## Funciones na sociedá
La pallabra griega *mousa* ye un sustantivu común amás d'un tipu de diosa: significa lliteralmente ‘cantar' o ‘poema'. La pallabra deriva probablemente del raigañu indoeuropéu **men-*, que ye tamién l'orixe del griegu *[[Mnemósine]]*, del llatín *[[Minerva]]*, y de les pallabres castellanes *[[mente]]* y *[[muséu]]*. O, alternativamente, de **mont-*, ‘monte', por cuenta de la so residencia nel monte Helicón, que ye menos probable en significáu, pero más probable lingüísticamente. 

Les Muses yeren por tantu les personificaciones y los patrocinadores de les representaciones de discursos en versu o *mousike* (d'onde provién «música»), ‘arte de les Muses'. Nel periodu arcaicu, primero que los llibros tuvieren llargamente disponibles, esto incluyía casi toles formes d'enseñanza: el primer llibru griegu d'astronomía, por Tales, taba escritu n'hexámetros dactílicos, igual que munches otres obres de la filosofía presocrática. Tantu Platón colos pitagóricos incluyíen explícitamente la filosofía como un subxéneru de *mousike*. Heródoto, que'l so principal mediu d'espresión yera la recitación pública, llamó a cada unu de los nueve llibros de los sos *Histories* col nome d'una musa distinta.

Pal poeta y llexislador Solón, les Muses yera «la clave de la bona vida», pos traíen tanto la prosperidá como l'amistá. Solón buscó la perpetuación de les sos reformes polítiques al traviés del establecimientu de la declamación de la so poesía (completada con invocaciones a les sos Muses práutiques) per parte de mozos atenienses nos festivales de cada añu.

## Funciones na lliteratura
Les Muses son invocaes típicamente de primeres, o cerca, d'un poema épicu o historia clásica griega. Sirvíen d'ayuda a un autor, o como auténticu orador del que l'autor nun yera más que la voz. Orixinalmente la invocación a les muses yera una indicación de que l'orador mover na tradición poética, d'alcuerdu a les fórmules establecíes.

Dellos exemplos clásicos son:

## Cultu de les Muses

L'adoración de les Muses señala orixinalmente a Tracia y Pieria sobre'l monte Olimpu, dende onde foi introducíu a Beocia, de tala forma que los nomes de los montes, covarones y fontes rellacionaos col so cultu fueron igualmente tresferíos del norte al sur. Cerca del monte Helicón, dicíase que Efialtes y Oto (los Alóadas) ufiertáron-yos los primeros sacrificios, y nel mesmu llugar había un santuariu coles sos estatues, les fontes Hipocrene y Aganipe (pola que dacuando yeren llamaes **Aganípedas**), y sobre el monte *Leibethrion*, que ta rellacionáu col Helicón, había un covarón consagráu a elles. Dicíase que Píero, un macedoniu, foi unu de los primeros n'introducir l'adoración a les *nueve* Muses dende Tracia a Tespias, al pie del Helicón. Ellí había un templu y estatues, y los tespios celebraben un solemne festival de les Muses nel Helicón, llamáu *[[Museia]]* (Μουσεἲα). El monte Parnasu taba d'igual forma consagráu a elles, cola fonte de Castalia, cerca de la cual teníen un templu, y la cueva Coricia, poles que yeren dacuando llamaes **Castálidas**, **Corícides** o **Coricianas**.

Dende Beocia, que se convirtió por tantu nel centru d'adoración de les nueve Muses, estendióse más tarde nes rexones axacentes y más distantes de Grecia. Por esto atopa un templu de les Muses na Academia d'Atenes; ufiertábense-yos sacrificios en Esparta antes de dir a la batalla; en Trecén, onde'l so cultu foi introducíu por Ardalo, ufiertábense-yos sacrificios xunto con Hipnos, el dios del suañu; en Corintu teníen consagrada la fonte Pirene, la fonte de Pegasu; en Roma teníen un altar de mancomún con Hércules, quien tamién yera consideráu un *Musageta*, y teníen un templu en Ambracia afatáu coles sos estatues.

L'adoración a les Muses solía tar tamién rellacionáu col cultu heroicu de poetes: tanto la tumba d'Arquíloco en Paros como les de Hesíodo y Tamiris en Beocia allugaben festivales nos que les declamaciones poétiques yeren acompañaes de sacrificios a les Muses.

Los sacrificios que se-yos ufiertaben consistíen en llibaciones d'agua o lleche y de miel. Les diversos epítetos coles que yeren designaes polos poetes proceden na so mayor parte de los llugares que-yos taben consagraos o nos que yeren adoraes, anque dalgunos aluden a la dulzura de los sos cantares.

Cuando Pitágores llegó a Crotona, el so primer conseyu a los crotonienses foi construyir un altar a les Muses nel centru de la ciudá, pa impulsar l'harmonía cívica y el deprendimientu.

La biblioteca d'Alexandría y el so círculu d'investigadores formáronse alredor d'un *mousaion* (‘muséu' o altar de les Muses) cercanu a la tumba d'Alexandru Magnu.

Munches figures de la Ilustración buscaron restablecer un Cultu a les Muses» nel sieglu XVIII. Una famosa loxa masónica nel París prerrevolucionario yera llamada *[[-yos Neuf Sœurs]]* (‘nueve hermanes', esto ye, nueve Muses), y alla asistieron Voltaire, Benjamin Franklin, Danton y otros personaxes influyentes de la dómina. Un efeutu secundariu d'esti movimientu foi l'usu de la pallabra *[[muséu]]* (orixinalmente, ‘llugar de cultu a les Muses') pa referise a un llugar destináu a la exhibición pública de conocencia. 

## Cultu na actualidá
Nos últimos años diose un fenómenu conocíu como neohelenismu o *dodecateísmu*, en Grecia y otres partes del mundu, que practiquen el cultu a les divinidaes olímpiques y refutan les escritures antigües, como les de Hesíodo y Homero.

## Miscelánea
* La poeta Safu de Lesbos foi compensada col cumplíu de ser llamada «la décima Musa» por Platón.
* Anguaño, les Ciencies rinden honor a les muses, nomando a la so mayoría n'especies de caparines y plantes.
* La Constitución de 1920 de Gabriele D'Annunzio pal Estáu llibre de Fiume taba basáu en redol a les 9 muses ya invocaba a Energeia (‘enerxía') como «la décima Musa».
* En Nueva Orleans hai nueve calles llamaes n'honor de les Muses.
* Na Ciudá de Guadalaxara en Méxicu esisten nueve calles llamaes n'honor de les Muses na colonia Llombes d'Independencia.
* Les muses tienen la so equivalencia na mitoloxía romana, «camenas» (anque estes teníen otru significáu).

## Ver tamién
* Dioses olímpicos
* Relixón de l'antigua Grecia
* Teatru de l'antigua Grecia
* μ's

## Referencies

## Bibliografía
* 

## Enllaces esternos

* 

* 

* Les muses del Olimpu.

* Les muses cunten a Atenea l'ultraxe de que fueron oxetu per parte de Pireneo; en *[[Les metamorfosis]]*, d'Ovidio: Llibru V, 269 - 293 (nel testu llatín, 269 - 294). Testu español en Wikisource.
** V: testu llatín en Wikisource.

* *[[Himnu homéricu]] (XXV) a les Muses y a Apolo* (*Εις Μούσας και Απόλλωνα*). 
** Texto español en Scribd; páx. 78.
*** Testu inglés, con índiz electrónicu, nel Proyeutu Perseus. Na parte cimera derecha atopen los rótulos activos "*focus*" (pa camudar al testu griegu) y "*load*" (pal testu billingüe).
*** Testu billingüe griegu - inglés n'Internet Archive; facsímil electrónicu de la ed. de 1914 de Hugh Gerard Evelyn-White d'obres de Hesíodo y de Homero na Loeb Classical Library.
**** Testu griegu en Wikisource.
** Comentariu n'inglés, con índiz electrónicu, nel Proyeutu Perseus.

* *[[Himnos]] [[Orfismu|órficos]]*. 
** *A les muses*.
*** Testu inglés en Theoi; trad. de 1792 de Thomas Taylor (1758 – 1835).
*** Testu inglés: otra edición, nel sitio Sacred Texts.
** 75: *A les muses*.
*** Testu inglés en Theoi; trad. de 1792 de Thomas Taylor.
*** Testu inglés: otra edición, nel sitiu Sacred Texts. 

* Les muses nel Proyeutu Perseus: 1; 2.