Sabah

**Sabah** ye'l nome d'unu de los estaos de Malasia. Constitúi un estáu federal nel estremu nordeste de la gran islla de Borneo. Tien un área de 73.711 km² y una población en 2010 de 3.117.405 habitantes. La so capital ye la ciudá de Kota Kinabalu (d'antiguo: *Jesselton*).

## Toponimia
Según la tradición el nome Sabah deriva del árabe *as sabah*, esto ye, "l'amanecer" por ser el puntu más oriental frecuentáu na Edá Media polos marinos árabes. Ente 1888-1963 foi llamáu pola corona del Reinu Xuníu: "Borneo Septentrional" (*Northern Borneo*), el territoriu tamién recibe'l llamatu malayu de *Sabah, negeiri di bawah bayu* ("Tierra so los vientos monzónicos").

## Xeografía

Sabah llinda al suroeste col otru estáu federáu de Malasia Oriental: Sarawak y al sur col Kalimantan d'Indonesia. Los sos otros llendes son marítimos: nel Mar de la China Meridional coles islles Labuan y nel Mar de Sulú coles islles Banggi, al este la llende ta dau pol Mar de Célebes. En Sabah atópase l'altor máximu de Malaysia (o Federación Malaya) y del Sureste Asiáticu: ye'l monte Kinabalu (o Gunong Kinabalu) con 4.175 metros d'altor. Esti cume allúgase casi nel estremu norte de la islla de Borneo siendo'l puntu culminante de los cristalinos Montes Croker, Terus Madi y Witti, estos sistemes montascosos ocupen más de la metá del estáu quedando les árees baxes más importantes nes anegadizas rexones costeres onde abonden los manglares.

Los cordales formen dellos pequeños valles selváticos polos cualos cuerren caudalosos pero curtios y rápidos cursos fluviales ente los cualos destáquense'l Labuk, Kinabatangan, Padas (que traviesen el centru del territoriu) y el Sagama que cuerre sinuosamente pel este de Sabah, el Kinabatangan ye navegable por embarcaciones de gran y mediu caláu por un trechu de 193 quilómetros.

El clima ye subecuatorial perhúmedo sometíu a frecuentes monzones.

## Prehistoria y hestoria
 
Fai 17.000 años el *[[Homo sapiens]]* yá habitaba nel territoriu de Sabah. Los xacimientos de Bukik Tengorag daten de fai 6.000 años. Ente'l 209&nbsp;e.&nbsp;C. y el 9&nbsp;d.&nbsp;C. foi importante la presencia de comerciantes chinos. Dende'l sieglu VII fíxose frecuente la presencia de comerciantes y colonos hindús. En 1541 el territoriu foi incorporáu al reinu malayu de Mayapahit. Dende'l 1541 al 1888 foi apostáu polos sultanes de Sulú (o Joló), Brunéi y Malaca.

Nel sieglu XV pertenecía al sultanatu de Brunéi, nel sieglu XVI el territoriu foi litigado por españoles y portugueses, España llogró llexitimidá na posesión d'esti territoriu cuando pasó a ser parte del Sultanatu de Joló y tal Sultanatu de Joló integrar nes Filipines, d'esta miente la soberanía española exercióse laxamente hasta la irrupción de los ingleses nos vecinos Sarawak y Brunéi (y la Crisis de les Carolines): en 1761 el representante inglés de la British East India Company (Compañía Británica de la India Oriental), Alexander Dalrymple, robló col sultán de Joló un tratáu d'arrendamientu de bases en Sabah, en 1865 l'estauxunidense Claude Lee Moses llogró del sultán de Brunéi l'arrendamientu mientres una década de la base y factoría en Kimmis, tres estos'l barón von Overbeck cónsul austriacu en Hong Kong llogró otros diez años d'arrendamientu depués los sos derechos fueron tresferíos a la British North Borneo Company en 1881 estableciendo la so capital en Kudat, de manera que pola Crisis de les Carolines España dexó por completu Sabah a R.O. En 1848 Labuan pasó a control inglés ente qu'en 1877 tropes britániques ocupaben la totalidá de Sabah de la qu'en 1871 un grupu comercial col vistu bonu de los sultanes (d'orixe inglés) de Brunéi facer col control del territoriu esti grupu pasó a llamase *Compañía Británica del Norte de Borneo*. Finalmente en 1888 Sabah foi convertíu nun "protectoráu" del Reinu Xuníu, tres 1898 (añu en qu'España se vio obligada a vence-y Filipines a Estaos Xuníos) el Reinu Xuníu foi reconocíu internacionalmente como l'estáu que controlaba a Sabah. Esti dominiu atayar ente 1942–1945 periodu de la Segunda Guerra Mundial na cual el territoriu foi invadíu por Xapón. En 1957 la vecina Indonesia declaróse independiente y reclamó la soberanía sobre l'área de Borneo baxu dominiu del Reinu Xuníu, en respuesta a esto la corona del Reinu Xuníu promovió l'autodeterminación de Sarawak y Sabah según la so inclusión na Federación de Malaysia; ante esto tanto Indonesia como Filipines protestaron yá que dambos estaos reclamaben la soberanía de Sabah.

Dende los años 1970 fomentóse la inmigración de trabayadores procedentes d'Indonesia y de les árees musulmanes de Filipines, fechu que pon en minoría a la población malaya nativa, per otra parte en 1984 la islla de Labuan foi tresformada en territoriu federal y separada de Sabah.

## Etnografía
En Sabah hai a lo menos 30 coleutivos o grupos étnicos frecuentemente engarraos, entá siguen siendo mayoría relativa los aboríxenes dayak estremaos en parcialidaes como la *bahau*, *brunei*, *dunsun* y *suluk* pueblos que son principalmente pescadores y llabradores, o los *murut* qu'habiten nes selváticas llombes, anque la etnia nativa más numberosa ye la de los kadayan población malayu-dayak dedicada a l'agricultura y cristiana católica dende'l sieglu XVI (güei –2007– aproximao 1/4 de la población de Sabah ye cristiana), ente que la población china ye entá'l conxuntu non indíxena más numberosu con un 16% de la población total, a estos añader hindús, malayos, árabes y una minoría de direutu orixe européu. Un 8% de la población ye budista, caltiénense delles creencies ancestrales y gran parte de la población adoptó al islamismu sunní.

## Idiomes
Los idiomes oficiales son el malayu, l'inglés y el chabacano, una llingua criolla derivada del español. Principalmente na llocalidá de Semporna, cerca de 12.000 persones falen el chabacano de Zamboanga, de los cualos, una gran proporción son inmigrantes filipinos. Magar la cifra ta en crecedera por cuenta de la esplosión demográfica interna y a la inmigración filipina dende Mindanao. Amás por precisiones históriques, Sabah formó parte del imperiu español axuntada al Virreinatu de Nueva España y a la Capitanía Xeneral de les Filipines (1565-1898). Sabah foi incorporáu a dichu Virreinatu y Capitanía, a partir de 1521 a 1885. Tamién se fala'l bahasa y el chinu, usaos tamién como llingües franques.

## Política

El títulu del xefe de gobiernu d'esti estáu federáu ye'l de *Yang di-Pertuan Negen* (Xefe d'estáu temporal) electu por periodos de cuatro años pol llamáu *Yang di-Pertuan Agong* (Xefe d'estáu continuu, o monarca o "sultán"), esistiendo asina un interesáu réxime monárquicu una y bones el "sultán" pela so parte ye unu de los pocos de Malaysia que nun tener esti títulu hereditariamente; tal monarca ye asesoráu por un gabinete executivu o "asamblea de notables" que supervisa al *Yang di-Pertuan Negen*; esiste amás una suerte d'asamblea llexislativa.

## Economía
Sabah carauterizar pola so producción forestal (teca, caoba, bambú) y cauchu, anque dende la segunda metá del sieglu XX destacar pola producción de petroleu y gas natural, Sabah ye'l tercer estáu productor de petroleu en Malasia, siendo importantes los xacimientos de Tembungo, otros minerales que s'atopen son el antimoniu, estañu, fierro, diamantes, azufre y oru, tamién son destacaes les producciones de copra y ratán. El principal cultivu alimenticiu ye l'arroz, siendo importantes actividaes económiques la pesca y un creciente turismu atraíu poles sableres, el turismu sexual y la esistencia d'árees naturales como'l Parque Nacional de Kinabalu.

## Principales ciudaes y la so población escontra'l 2006
* Kota Kinabalu 532.129
* Sandakan 349.962
* Tawau 349.962
* Lahad Datu 119. 939
* Keningau 97.152
* Semporna 71.157
* Kudat 34.481.

## Galería de semeyes

Ficheru:Southern_Kota_Kinabalu_2.jpg|Sur de Kota Kinabalu
Ficheru:Kota_Kinabalu_Apartment_Block.jpg|Tiendes en Sinsuran (Kota Kinabalu)
Ficheru:KKCity4.jpg|Vista aerea de Kota Kinabalu
Ficheru:KKCity5.jpg|Vista aerea de Kota Kinabalu, parte sur (CBD)
Ficheru:KKPanorama.jpg|Panorama de Kota Kinabalu dende'l mar
Ficheru:KKseaisland.jpg|Les islles frente a Kota Kinabalu
Ficheru:KKsutera.jpg|Sutera Harbour Resort (Kota Kinabalu)
Ficheru:KKtgarubeach.jpg|Shangri-la Tanjung Aru Beach Hotel (Kota Kinabalu)
Ficheru:Watermelon Transaction.jpg|Muyeres Musulmanes nun mercáu de Kota Kinabalu
Ficheru:Child Buying Coconut Drink.jpg|Neñu mercando 'agua de cocu' nun mercáu de Kota Kinabalu
Ficheru:Snack Shopper.jpg|Home mercando nun 'chiringu' d'un mercáu de Kota Kinabalu
Ficheru:Veggie at KK Market.jpg|Un mercáu de Kota Kinabalu
Ficheru:Durian on a KK Street.jpg|La fruta 'Durian' de venta nuna cai de Kota Kinabalu
Ficheru:Jalan KK.jpg|Una cai en Kota Kinabalu
Ficheru:Jetty to Gaya.jpg|Muelle xeneralmente usáu pa dir al 'Gaya Island Filipín village' (pueblu de refuxaos Filipinos na islla Gaya, frente a Kota Kinabalu)
Ficheru:KK Boat Drop-Off.jpg|Puntu d'embarque cualesquier... Kota Kinabalu
Ficheru:KK WaterFront Kids.jpg|BLanchas a la espera nel KK waterfront
Ficheru:KK WaterFront View.jpg|Vista del KK waterfront al ponese'l sol
Ficheru:KK BoardWalk at dusk.jpg|Parte del KK waterfront
Ficheru:KK Fishing Boats at Dusk.jpg|Barcos de pesca frente a Kota Kinabalu
Ficheru:Shoes and Bags.jpg|Tienda nel centru comercial 'Center Point' en Kota Kinabalu
Ficheru:Manukan Island Jetty View of KK.jpg|Les islles Manukan (derecha) y Mamutik (esquierda) frente a Kota Kinabalu
Ficheru:Mount Kinabalu on Cloudy Morning.jpg|Monte Kinabalu Vistu dende KK nuna mañana borrinosa Ficheru:Mount
Mount Kinabalu sunrise silhouette.jpg|Monte Kinabalu Vistu dende KK pela mañana
Ficheru:Tiga Crossroads.jpg|Caminando pola Xungla na Isla Tiga
Ficheru:Pulau Tiga Shore.jpg|La xungla atopa al mar. Mariña predresa de la islla 'Tiga'
Ficheru:Tiga Beach Tree.jpg|Sablera na islla 'Tiga'


## Referencies

## Enllaces esternos