Dramaturgu

Un **dramaturgu** (griegu: δραματουργός, de δρᾶμα; drama y έργον; xera) ye un escritor de testos lliterarios compuestos pa ser representaos nun espaciu escénicu. A estos testos dáse-yos el nome d'obres teatrales o obres dramátiques.

## Orixe

## Dómina Antigua
Los primeros dramaturgos de los que se tien referencia na lliteratura occidental son los antiguos griegos, y les representaciones más antigües daten del sieglu V e.C.. Estes obres son consideraes clásiques ya inda son lleíes como puntos de referencia. Notables ente ellos tán Tosquilo, Sófocles, Eurípides y Aristófanes.

Años más tarde, el teatru ye adoptáu pol Imperiu Romanu, anque lo fadrá pola so naturaleza pedagóxica que va tresformar en propagandística -pola so capacidá romanizadora- y el so potencial como entretenimientu. Los sos autores más destacaos son: Livio Andrónico, Nevio, Plauto, Terencio y Séneca.

## Dómina Medieval
N'occidente, por influxu de la ilesia'l teatru pasa a tar desfamáu y anque siga produciéndose, inclusive baxu tutelar eclesiástica como elementu evanxelizador, nun va cuntar con dramaturgos que pasen a la posteridá, siendo la mayoría de los testos que sobrevivieron d'autores anónimos.

## Dómina Moderna
Col reestablecimientu del dinamismu comercial n'Europa y l'apaición de nueves entidaes polítiques alloñaes del control eclesial, vuelve'l teatru a les ciudaes y a les cortes nobles.
* Juan del Encina
* Fernando de Rojas

### Sieglu XVI
* Jean de La Péruse y Étienne Jodelle en Francia.
* Nicolás Maquiavelo, Giovanni Fedini y Pietro Aretino n'Italia.
* N'Inglaterra Thomas Kyd y Christopher Marlowe que foi asesináu en circunstancies misterioses nuna tabierna de Londres y dizse que trabayaba como espía.

España foi tamién un centru cultural y teatral bien importante. Munchos dramaturgos españoles cuntar ente los meyores de tolos tiempos:
* Lope de Vega (llamáu "el fénix de los inxenios" por Cervantes) escribió más de 500 comedies; ente les más famoses tán *[[Fuenteovejuna]]*, *[[El caballeru de Olmedo]]* y *[[La dama boba]]*.
* Lope de Rueda.
* Miguel de Cervantes, novelista y dramaturgu, conocíu polos sos *Entremeses* pero tamién autor de la que ye considerada güei la meyor traxedia del sieglu d'oru: La Numancia.

### Sieglu XVII
Na Inglaterra isabelina destacaron: William Shakespeare y Ben Jonson; cuatro comedies brillosos consolidaron la so reputación como dramaturgu: *[[Volpone]]* (1606), *Epicone o la muyer silenciosa* (1609), *El alquimista* (1610) y *[[La feria de San Bartolomé]]* (1614). 

En Francia foi un gran renovador de la escena Molière, pero tamién son bien apreciaos Pierre Corneille y Jean Racine.

N'España destacó Pedro Calderón de la Barca, dramaturgu tráxicu. Les sos obres y autos sacramentales (forma que llevó a la so máxima espresión) entá se siguen representando en tol mundu. Dalgunes de les sos obres son: *[[La vida ye suañu]]*, *[[El gran teatru del mundu]]*, *[[L'alcalde de Zalamea]]* y *[[El príncipe constante]]*. Otros dramaturgos fueron Francisco de Rojas Zorrilla, Juan Ruiz de Alarcón y Tirso de Molina, dramaturgu conocíu poles sos comedies de fuerte conteníu satírico. Destacar por *[[El burlador de Sevilla]]*, onde apaez per primer vegada l'arquetipu del burlador Don Juan, y por *[[Don Gil de les calces verdes]]*. Ye tamién de destacar la esistencia de dos dramaturgues: Ana Caro de Mallén y Leonor Meneses Noronha.

## Dómina Contemporánea
Col desenvolvimientu de les ciudaes consolídase'l teatru a la italiana y con él, multiplícase la maquinaria teatral.

### Sieglu XVIII

N'Alemaña destaca Johann Wolfgang von Goethe y el so *[[Fausto (Goethe)|Fausto]]*, pero tamién Friedrich Müller y Gotthold Ephraim Lessing.

En Francia son representaes obres de Voltaire, Marqués de Sade y de Pierre-Augustin de Beaumarchais, como *[[El barberu de Sevilla]]*.

N'España son conocíos Ramón de la Cruz, creador de sainetes como *Les castañeres picaes*, José Cadalso, Félix Enciso Castrillón y Leandro Fernández de Moratín, creador de *[[El sí de las niñas]]*.

### Sieglu XIX
* Henrik Ibsen, creador de *[[Casa de muñeques (obra de teatru)|Casa de muñeques]]*
* Friedrich Schiller, creador de *[[Guillermo Tell]]*
* August Strindberg.

N'español son conocíos Duque de Rivas, José Zorrilla, José Echegaray, Àngel Guimerà, Manuel Bretón de los Herreros y Miguel de Unamuno.

En Francia destaquen Alfred Jarry, Maurice Maeterlinck y Victor Hugo.

En Rusia son representativos Anton Chekhov, Nikolái Gógol y Aleksandr Pushkin.

### Sieglu XX
En Reinu Xuníu fixéronse conocíos: Samuel Beckett, Harold Pinter, T. S. Eliot, Tom Stoppard, Ben Elton y John Osborne.

En francés, destacaron: Albert Camus con obres como *Calígula* o *El Tracamundiu, [[Eugène Ionesco]] creador d'obres como *La cantante calva*, 

N'Italia son conocíos [[Luigi Pirandello]], [[Eduardo De Filippo]] y [[Dario Fo]].

N'Estaos Xuníos destacaron [[Arthur Miller]], y [[Tennessee Williams]] creador d'obres como *A Streetcar Named Desire*, *La gata sobre'l teyáu de cinc caliente* o *The Night of the Iguana*.

N'España y hispanoamérica el pasáu sieglu fixéronse conocíos:
* [[Rafael Alberti]].
* [[Alejandro Casona]], quien escribió, ente otres: *La serena varada*, *La dama del alba*, *Los árboles muerren de pies*, *Nuesa Natacha* y *El caballeru de les espueles d'oru*.
* [[Federico García Lorca]] creador d'obres como *La casa de Bernarda Alba*, *Bodes de sangre* y *Desierta*.
* [[Max Aub]].
* [[Fernando Arrabalde]] creador d'obres como *Fando y Lliriu*.
* el cubanu [[José Triana]].
* [[Antonio Buero Vallejo]], con obres como *Historia d'una escalera, El suañu dela razón* o *La Fundación.''
* José Sanchis Sinisterra.
* José Luis Alonso de Santos.

## Ver tamién
* Teatru
* Dramaturxa

## Notes y referencies

## Referencies