Gelsa

**Gelsa** ye una llocalidá y conceyu español de la Ribera Baxa del Ebro, provincia de Zaragoza, Aragón.
Tien una población de 1&nbsp;122 habitantes (INE 2014).

## Situación y clima
Gelsa ta asitiada na Depresión del Ebro sobre depósitos cuaternarios, na marxe izquierda del ríu a 147 msnm, siendo unu de los conceyos d'Aragón asitiáu a menor altitú.
Atopar a tan solo 5 km de la capital comarcal, Quinto, y a 45 km de Zaragoza.

Tien una temperatura medio añal de 13,9&nbsp;°C y una precipitación añal de 340 mm.

## Historia
### Edá Antigua
El topónimu **Celsa** provién de la colonia romana **[[Celsa|Lépida Celsa]]**, primer colonia romana fundada nel valle del Ebro, y que orixinariamente yera un pobláu íberu de los ilergetes denomináu **Kelse**.
Anque'l nucleu de dicha población atópase na vecina Velilla de Ebro, ye bien probable que s'estendiera tamién hasta l'actual Gelsa, como paecen atestiguar los afayos d'enterramientos y de una llábana dedicada a la diosa Obana.
Xuliu César concedió a Celsa títulu y honores de colonia romana antes del añu 43 e.C., y estremar con singulares privilexos como l'acuñamientu de moneda.
Con Augustu empezó una lenta decadencia d'esta colonia a favor de Caesaraugusta, actual Zaragoza.
Piénsase que'l fin de Celsa pudo producise mientres la invasión de Hispania polos bárbaros.

### Edá Media
La llocalidá de Gelsa foi probablemente fundada polos árabes tres la so conquista de la península ibérica; delles construcciones son de dicha dómina, como les cais de los Cubiertos y Ocho Esquines, el Pilón de les Levatas y el Pilón de la Talaya, güei desapaecíu.
La buelga árabe ta tamién presente nos sistemes de riego tales como'l cálcer, les nories y les acequies.

Posiblemente Gelsa foi reconquistada pa los reinos cristianos por Pedru I pocu dempués de la conquista de Barbastro, anque la población musulmana siguió ocupando estes tierres tres la ocupación.
En 1210, Pedru II venció Gelsa en señoríu, xunto con otros llugares de la baronía de Quinto, a los Torrellas Ortiz, que les vendieron al conde Lope de Lluna en 1358.
En 1431, el señoríu pasó a Juan de Funes; l'octavu señor d'esta casa, Antonio de Funes, foi quien mandó construyir el palaciu de la plaza Mayor.

### Edá Moderna y Contemporánea
El fogaje de 1495 realizáu nel Reinu d'Aragón dexa constancia de que naquella dómina la práutica totalidá de los habitantes de Gelsa —unos 400 aproximao— yeren moriscos.
En 1610, yera'l pueblu de Zaragoza onde más moriscos vivíen (en redol a 1&nbsp;700) y el terceru de too Aragón.
Arriendes d'ello, la espulsión de los moriscos d'España a partir de 1609 fixo necesariu repoblar la villa, polo que Juan de Funes y Villalpando expedió una carta puebla pa Gelsa (1628).
Per otra parte, María Francisco Climente, primer esposa de Juan, foi quien apurrió a la llocalidá la reliquia del «Santu Escayu» —vease más embaxo—, quedando curiada nel Monesteriu de la Purísima Concepción y el Santu Escayu.

La ilesia parroquial, dedicada a San Pedro, foi alzada nel postreru terciu del sieglu XVII y en 1728 construyóse una fábrica de texíos de llana empobinao pol inxenieru gelsano José Genzor y López de Perea. Les tenaes del conde —anguaño'l Centru Cultural— fueron construyíos antes de 1779.

Pascual Madoz, nel so Diccionario Geográfico-Estadístico-Histórico de España de 1845, refier que «Jelsa» —escritu d'esta manera— «*cuenta con 380 cases, inclusa la del conceyu y cárcel, el palaciu del Sr. conde de Montijo, barón de Quinto... la ilesia parroquial (San Pedro Apóstol)... una pequeña capiya llamada de Pedro, que se diz foi la primer parroquia y que'l so edificiu topar abondo frayáu [y] una ermita dedicada a la virxe del Bon Sucesu*».
Menta tamién la esistencia de «*telares onde s'ellaboren estameñes, faxes y cobertores, un molín fariñeru con 4 mueles, 2 d'aceite y un batán*».

## Demografía
A principios del sieglu XV, la población de Gelsa yera d'unos 1&nbsp;700 habitantes, cifra que, tres la espulsión de los moriscos, viose menguada a menos 400 habitantes.
Yá nel sieglu XIX, el censu d'España de 1857 rexistra 2&nbsp;818 habitantes pa Gelsa, que yera nesi momentu'l segundu conceyu más pobláu del partíu xudicial de Pina —al qu'entós pertenecía—, dempués de Pina de Ebro.
Sicasí, la so evolución demográfica nos dos últimos tercios del sieglu XX foi regresiva: 2&nbsp;120 habitantes en 1930, 1&nbsp;595 habitantes en 1970 y 1&nbsp;239 habitantes en 2001. En 2014 el conceyu cuntaba con 1&nbsp;122 habitantes.

## Política llocal
### Últimos alcaldes de Gelsa

### Resultaos eleutorales

## Economía
La economía de la llocalidá basar na agricultura, la ganadería y la industria del yelsu, yá que esisten dos fábriques dedicaes a la producción de yelsos y escayoles.

Nel terrén agrícola, ye bien importante'l cultivu de secanu —trigu—, ente que l'agricultura de regadíu o de güerta ye de gran calidá. Destaca'l contraste del paisaxe de la ribera del Ebro cola aridez del restu del paisaxe monegrino.
Pela so parte, la ganadería ye actividá menos importante y dedícase al ganáu ovín y bovín.

Anguaño inténtase desenvolver el polígonu industrial *La Talaya*.

## Patrimoniu

Ye d'interés artísticu'l cascu antiguu, tamién llamáu «barriu moriscu», llugar onde s'arrexuntaron tres la reconquista les viviendes de los musulmanes. Esta parte ta carauterizada poles sos cais estreches y «cubiertos» (edificaciones asitiaes sobre la cai que comuniquen les cases d'unu y otru llau).

La ilesia parroquial de la llocalidá, dedicada a San Pedro Mártir de Verona, foi construyida nel postreru terciu del sieglu XVII y darréu reformada en 1863.
Presenta fábrica de lladriyu, tapial y zócalo de sillar. Tien trés naves, cruceru, cabecera plana, cubierta de bóveda de lunetos y cúpula sobre'l cruceru.
La so torre foi llevantada en 1826 y el reló con campanes foi instaláu en 1899.
La parroquia alluga nel so interior un relicariu de cristal guarníu n'oru con forma de columna; contién la llamada Santa Escayu», que según la lleenda vien de la corona d'escayos que llevó Xesús de Nazaré.

El Conventu de les Monxes Clarises, emplazado frente a la ilesia, foi construyíu por mandatu de D. Juan de Funes Villalpando y Ariño, Marqués d'Osera, en 1621. Ocupar mientres diez años los Padres Franciscanos veníos de Pina de Ebro, que dempués volvieron a Pina.

La ermita de La nuesa Señora del Bon Sucesu, patrona de la villa, tien fábrica de lladriyu y tapial.
Tien ábside semicircular y cubierta de bóveda de lunetos, sobre l'antoxana d'entrada, con trés arcos de mediu puntu. Edificada nel sieglu XVIII, foi quemada en 1936 y darréu reconstruyida con donativos de los vecinos.

Tocantes a l'arquiteutura civil, cabo destacar l'edificiu del Conceyu, casino mientres los sieglos XIX y XX, según casar palaciu de la familia Funes, asitiada na plaza Mayor, que data del sieglu XV.

## Fiestes
* Del 28 d'abril al 1 de mayu tien llugar la fiesta de primavera dedicada a San Pedro Mártir de Verona.
* El 10 de mayu celebra la festividá del «Santu Escayu», na que tien llugar una procesión de la reliquia peles cais de la llocalidá. El Santu Escayu goció siempres de pública veneración en Gelsa; años tras, cuando se presentaba una gran nube qu'amenaciaba xarazo, rezar al Santu Escayu por que la nube pasara ensin causar daños, llegándose inclusive a sacar la reliquia en procesión. Anguaño esta fiesta foi treslladada al domingu posterior a les comuniones.
* Del 6 al 12 de setiembre celebren les fiestes mayores, n'honor a la Nacencia de la Virxe Virxe del Bon Sucesu.

## Personaxes pernomaos
* José Genzor López de Perea (1700 - 1772). Matemáticu ya inxenieru. Realizó'l proyeutu d'una ponte pa la entrada del Molín de Ebro en Gelsa y ordenó el cursu de les agües pa llevar el regadíu a amplies zones y llograr, coles mesmes, un aprovechamientu industrial.
* Luis Calvera Serrano (n. 1941). Direutor Xeneral de la Caxa d'Aforros de la Inmaculada ente 2001 y 2005.

## Ver tamién
* Llista de conceyos de la provincia de Zaragoza

## Notes

## Referencies

## Enllaces esternos

* Información en Aragonería.com
* Ficha de la población