open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Manolo Ponteo

**Manuel González González** , conocíu como **Manolo Ponteo**, foi un cantante de tonada.

## Biografía
A la edá de trece años yá entamó la so carrera artística como cantante de tonada ganando'l concursu de les fiestes de la Fábrica d'Armes de Trubia. Años depués, en 1966, algamaría'l segundu premiu na cuarta edición del concursu entamáu pol diariu *[[Región]]*, ganando finalmente'l primer premiu na sesta edición del concursu de Radio Oviedo.

El so nome artísticu ye consecuencia de qu'al casase marchó a vivir al pueblu de Ponteo, en San Cloyo (Uviéu) y decidió amestar el topónimu al so nome. 

Foi participante habitual en concursos, romeríes y fiestes a lo llargo de tola xeografía asturiana, llegando a convertise nuna de les voces de referencia de la tonada.

Dexó grabaos unos ochenta cantares, y fízolo tanto cantando en solitario (*Nieve en el Puerto* – 1970, *Pasé'l Puertu de Payares* – 1971, *Pincheme con una espina* – 1971,…), como acompañáu a la gaita, tanto con Luis d'Arnizo (*Ay de mi que me oscurez* - 1973) como con Eduardo'l de Sabina (*Los gües de Xuana* – 1967, *[[Les Cuatro Poles]]* – 1967, *Baxé del monte* - 1967, *Adiós llugarín de Pio* – 1973, …)

Foi homenaxeáu pol Concursu y Muestra de Folklore Ciudá d'Uviéu, nel Teatru Campoamor, nun actu que tuvo llugar el 1 d'abril de 1993. El Plenu del Ayuntamientu d'Uviéu de 30 d'ochobre de 1998, aprobó da-y el nome de Manolo Ponteo a una calle de La Corredoria. Coincidiendo cola Feria de l'Ascensión, l'Ayuntamientu de la capital vien entamando dende l'añu 2001 un Memorial n'acordanza del cantante.

## Referencies

## Enllaces esternos
Lleida

**Lleida** ye la capital de la provincia homónima y tercera capital de provincia en númberu d'habitantes de la Comunidá Autónoma de Cataluña (España), con  y unos 200.000 habitantes nel área metropolitana, con previsiones de algamar un área metropolitana de 300.000 habitantes. La provincia homónima cunta con 414.015 habitantes.

Ta bien comunicada por carreteres, autovíes (*A-2*), autopistes (*AP-2*) y AVE (Llinia Madrid-Barcelona). Ta construyendose un aeropuertu na llocalidá d'Alguaire a 15 km de la ciudá. L'aeropuertu de Lleida-Alguaire tara fináu nel branu del añu 2008.

## Referencies

## Enllaces esternos
Tequixquiac

**Tequixquiac** ye un municipiu al norte del Estáu de Méxicu, en Méxicu. Llenda colos conceyos mexicanos d'Apaxco, Huehuetoca, Zumpango, Hueypoxtla y con Atotonilco de Tula nel estáu d'Hidalgo. El so área ye de 80.34 km², y la población de 31.080 habitantes. La capital municipal ye Santiago Tequixquiac, la segunda población ye Tlapanaloya, cunta cola Colonia Wenseslao Labra (dientro del municipiu de Zumpango), la ranchería de **La Heredad** y la facienda de **Montero**.

## Etimoloxía del topónimu
Tequixquiac identifícase col nome en náhuatl de **Tequixquiac** (cfr. náhuatl actual **Tequixqui**tl (salitre o tequiesquite (*bicarbonatu de sodiu con sal*), **a**tl (agua), y el sufixu de llugar -**c**). El so actual nome provién del náhuatl que significa "llugar d'agues salitroses".

## Parroquies del municipiu

* Santiago Tequixquiac
* Tlapanaloya
* La Heredad

## Gobiernu
### Alcaldes

## Referencies

## Enllaces esternos
Quadrivium

El **quadrivium** yera, na Edá Media, el conxuntu de les cuatro artes lliberales: aritmética, música, xeometría y astronomía que, xunto col trivium, yera la base del estudiu de la filosofía y la teoloxía nos centros d'enseñanza medievales. Provién de la secta de los pitagóricos que daben una gran importancia a la educación.

El quadrivium proporcionaba al estudiante que yá superara'l deprendimientu básicu un mayor conocimientu y una más fonda sabiduría pa introducilu nes ciencies superiores. 

Ye especialmente esta rama del conocimientu la que recibió más impulsu colos múltiples contautos de los monasterios catalanes col Islam: un claru exemplu encuéntrase nos adelantaos estudios matemáticos que Gerbert de Orlhac tien lleváo a cabu col obispu Ató de Vic durante la so estancia en Cataluña. 

A través del Islam conociéronse los trabayos de Maslama sobre l'astrolabiu, l'establecimientu de les meses astronómiques, l'usu de les cifres árabes y del cero y ampliáronse los conocimientos sobre l'álxebra nel mundu cristianu. 

Los conocimientos nuevos facilitaron y meyoraron l'estudiu de la xeometría, de l'aritmética y de l'astronomía nos estremaos centros d'enseñanza. 

Considerábase que l'aritmética yera l'estudiu del númberu n'estáu puru, que la xeometría yera l'estudiu del espaciu n'estáu puru, que la música yera l'estudiu del númberu en movimientu y que l'astronomía yera l'estudiu del espaciu en movimientu.

## Bibliografía
*  Sadurní i Puigbò, Núria: *Diccionari de l'any 1000 a Catalunya*. Edicions 62, Col·lecció El Cangur / Diccionaris, núm. 280. Barcelona, ochobre de 1999. ISBN 84-297-4607-2, plana 106.

## Referencies

## Enllaces esternos
Palencia

**Palencia** ye un conceyu y una ciudá de Castiella y Lleón, capital de la provincia del mesmu nome allugada na llanada de Tierra de Campos, ente los ríos Carrión y Pisuerga. Asitiada a 749 m d'altor, alcuéntrase a 235 km de Madrid, la capital d'España.

## Demografía
Tien  sobro una estensión de 94,95 km².

## Referencies

## Enllaces esternos
María Teresa González

**María Teresa González**  foi una escritora asturiana de la parroquia de Tremañes (Xixón).

A los diecisiete años entra como aprendiz na empresa d'aplicaciones elléctriques CRADY; nesta fábrica sigue trabayando hasta'l so cierre en 1987. Foi xuntal so maríu Vicente García Oliva una de les fundadores del nucleu xixonés de Conceyu Bable en 1975. Escribe los sos primeros poemes alrodiu del añu 1984. Gana dellos concursos lliterarios y asoleya poesía en diverses publicaciones. 

En 1987 da a estampa'l so primer llibru de poemes: *Collaciu de la nueche*. Con 37 años emtama a estudiar la especialidá d'ausiliar de clínica nun centru de formación profesional. 

En 1993 apaez el so tercer poemariu n'asturiano: *Heliocentru* y en 1994 el so primer y únicu llibru de rellatos: *La casa y otros cuentos*. Fallez en Xixón en 1995, depués d'una llarga enfermedá.

Ta representada en delles antoloxíes tanto como poeta y como narradora: *Antoloxía poética del Surdimientu* (1989), *El secretu de la lluvia* (1992), *La patria de la piel* (1992), *Antoloxía del cuentu asturianu contemporaniu* (1994), *Muyeres que cuenten* (1995) y *Les muyeres y los díes de la poesía asturiana contemporánea* (1995).

En 1996, el Ateneo Obrero de Xixón espublizo la so poesía completa, na coleición «Tiempu de cristal»

Foi collaboradora habitual de les revistes asturianes Lletres Asturianes y Lúnula.

## Anguaño
Dedicóse-y la XXIX Selmana de les Lletres Asturianes (2008)

## Referencies

## Enllaces esternos
*Páxina dedicada a María Teresa González
*LNE Maria Teresa Gonzalez
*Esbilla de poemes 
*''Por si dixerais el mio nome...'' N'homenaxe a María Teresa González (Enllaz de descarga)
Palma (Mallorca)

**Palma** ye un conceyu onde s'asitia una ciudá española col mesmu nome, tamién conocida como la **ciutat de Mallorca** (*ciudá de Mallorca*) y popularmente **Ciutat**, antiguamente nomada **Mallorca** y conocida dende l'esterior como **Palma de Mallorca**. La ciudá de Palma ye la capital de la comunidá autónoma de les Islles Baleares.

El so términu municipal ocupa una estensión de 208,63&nbsp;km² qu'estiéndense ente la *[[Serra de na Burguesa]]* y el *[[Prat de Sant Jordi]]*. La ciudá ta asitiada al centru de la *[[badea de Palma]]*, a unos 13 metros d'altor sobre'l nivel del mar. Diversos torrentes, como los de *[[Torrente de la Riera|la Riera]]*, o el *[[torrente Gros|Gros]]* la traviesan desembocando nel Mediterraneu. Tien una población de .

## Ver tamién
*

## Referencies

## Enllaces esternos
Pamplona

**Pamplona** (n'euskera, *Iruña* como forma cooficial ya *Iruñea* según la Real Academia de la Llingua Vasca)  ye la capital de la Comunidá Foral de Navarra (España) y centru de la cuenca de Pamplona.

Foi fundada nel 74 e.C. pol xeneral romanu Pompeyu sobro un pobláu preesistente denomáu *Iruña*. Durante la Edá Media foi la capital del Reinu de Pamplona y postreramente del Reinu de Navarra, y por ello güei ye considerada pola mayoría del nacionalismu vascu, la capital histórica d'Euskal Herria. Ye una ciudá turística na que destaca la so fiesta de San Fermín (o los Sanfermines) nel mes de xunetu, de fama internacional.

## Galería d'imáxenes

Pamplona Ayuntamiento.JPG|Portalada de la Casa'l conceyu de Pamplona
NafarParlamentua.JPG|Parllamentu de Navarra
Pamplona Sanfermines Calle San Nicolas.JPG|Imaxe de fiesta nos Sanfermines
Fachada catedral de pamplona.jpg|Catedral de Santa María de Pamplona


## Referencies

## Enllaces esternos
Pontevedra

**Pontevedra** ye la capital de la provincia del mesmu nome, allugada nel sur de Galicia, nel noroeste d'España. Como capital provincial, ye una ciudá turística, industrial y de servicios. Ye arriendes, la cabecera de la *comarca de Pontevedra*, y capital de les Ríes Baxes.

Llenda al norte colos conceyos de Barro y Moraña, al noreste col conceyu de Campo Lameiro, al este col conceyu de Cotobade, al sureste col conceyu de Ponte Caldelas, al sur col conceyu de Soutomaior, al suroeste colos conceyos de Vilaboa y Marín, al oeste col océanu Atlánticu (ría de Pontevedra) y el conceyu de Poio, al noroeste col conceyu de Meis. Al sur tien una pequeña salida a la Ría de Vigo, nel puntu d'O Castelo, au esiste una pequeña islla (Illa do Castelo) que pertenez al términu conceyil de Pontevedra.

Imaxe:Pontevedra peregrina.jpg|Ilesia de la Peregrina en Pontevedra
Image:Pdpontevedra.jpg
Image:Alexandre Bóveda.Pontevedra.jpg|Alexandre Bóveda


## Referencies

## Enllaces esternos
Santa Cruz de Tenerife

**Santa Cruz de Tenerife** ye una ciudad y un conceyu canariu perteneciente a la provincia española del mesmu nome: Santa Cruz de Tenerife. Ye la capital de la islla de Tenerife, asina como de la provincia mentada. Arriendes, comparte la capitalidá de la Comunidá Autónoma de Canaries con Les Palmes de Gran Canaria y ye sede del Parllamentu de Canaries.

El conceyu alcuéntrase allugáu nel nordeste de la islla, nes orielles del Océanu Atlánticu. La ciudá ta afitada na badea que lleva'l so nome y el *Macizu d'Anaga*, irguéndose n'anfiteatru dende la costa hasta'l cume.

El conceyu tien una estensión de 150,56 km² y una población de . El so altor nel cascu históricu ye de 4 metros sobreo'l nivel del mar. Tien 58 quilómetros de costa, dixebrada naturalmente pol sotanvíu de **Santos**. La ciudá ta asitiada nún trabuxéu, ensamando una conurbación con *San Cristóbal de La Laguna* y absorbiendo otres llocalidaes como **Taco** y *la Cuesta*.

El clima ye ensuchu, con escases lluvies (un migayu más de 200mm) y temperatures sonces: un permediu de 21&nbsp;°C añales, con escasa amplitú térmica diaria, gracies al efeutu suavizador de los vientos alisios.

## Referencies

## Enllaces esternos
Segovia

**Segovia** ye una ciudá española allugada na estaya meridional de la comunidá autónoma de Castiella y Lleón, capital de la provincia del mesmu nome. Asítiase na confluyencia de los ríos Eresma y Clamores al pie de la sierra de Guadarrama. Ye una ciudá monumental que ye patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO dende 1985.

## Población
Tien una población de . L'espoxigue de la población esperimentáu a lo llargo del sieglu XIX aceleróse a partir de 1920: 16.013 habitantes esi añu, 33.360 en 1960, 53.237 en 1981, 55.586 en 2004, 55.942 en 2005.




## Galería d'imáxenes

Archivu:Acueducto de Segovia 01.jpg|
Archivu:A Black and White Photo of the Aqueduct of Segovia in Spain.jpeg|
Archivu:Acueducto Segovia noche.JPG
Archivu:Acueducto3 Lou.jpg
Archivu:Segovia Acueducto 08 JMM.JPG


## Ver tamién
*Persones de Segovia

## Referencies

## Enllaces esternos
Penácaros

**Penácaros** ye un picu del conceyu y parroquia de Bual. Alcuéntrase al este de la capital del conceyu, cerquina d'ella (unos 4 km), y tien un altor de 732 m. Ta cubierta de praos y formaciones arbustives de toxos o cotolles, y tien, cerquina del so cumal, un llagu pequeñu. Hai nél dellos xacimientos arqueolóxicos: nún d'ellos atopóse un puñal d'antenes, fechu en bronce d'una sola pieza y fecháu nel 700 aC, que se conserva nel Muséu Arqueolóxicu d'Asturies.

 

## Referencies

## Enllaces esternos
Trivium

Del llatín, *trivium* (*tres*: tres y *vía*: camín), confluencia de tres caminos.
Na Antigüedá y la Edá Media, trés de les siete artes lliberales relatives a la elocuencia: gramática, retórica y dialéutica (o lóxica)
Nes universidaes medievales, el trivium comprendía los tres aspeutos básicos del conocimientu: La gramática como mecánica del llinguaxe; la lóxica (o dialéutica - lóxica y dialéutica llegaron a ser sinónimos nel tiempu) que ye la "mecánica" del pensamientu y l'análisis; y la retórica que ye l'usu del llinguaxe pa instruir y persuadir. Na escolástica medieval considérense campos preparatorios pal quadrivium, el cual abarca l'aritmética, la xeometría, la música y l'astronomía.

## Ver tamién
* Artes lliberales
* Quadrivium
Carbamoil fosfatu

El **carbamoil fosfatu** ye un anión de significancia bioquímica. Ta rellacionáu nel procesu d'eliminación del nitróxenu n'escesu del organismu a traviés del Ciclu de la urea, y tamién na síntesis de pirimidines.

Produzse a partir de bicarbonatu, amoniacu y fosfatu, el caberu los tres derivao del ATP. la síntesis ta catalizada pola enzima carbamoil fosfatu sintasa, como vien darréu:

* HCO3- + ATP --> ADP + HO-C(O)-OPO3-2 (carbonil fosfatu)
* HO-C(O)-OPO3-2 + NH3 + OH- &rarr; HPO42- + <sup>-</sup>O-C(O)NH<sub>2</sub> + H2O
*-O-C(O)NH2 + ATP &rarr; ADP + H2NC(O)OPO32-

## Ver tamién
* Ornitina trescarbamilasa

## Referencies

## Enllaces esternos
Magaz de Cepeda

**Magaz de Cepeda** ye ún de los cinco conceyos que formen la Mancomunidá de La Cepeda, na provincia de Lleón (España). Tien un área de 72,83 km² con una población de 427 habitantes (INE 2008) y una densidá de 5,88 hab/km².

Ta formáu polos pueblos: Benamarias, Magaz de Cepeda, Porqueiros - Porqueros, Vanidodes, Veiga de Magaz - Vega de Magaz y Zacos.

## Demografía

## Referencies

## Enllaces esternos
Quintana del Castillo

**Quintana del Castillo** ye un conceyu de la Provincia de Llión (España) que ta inxertu na mancomunidá de La Cepeda.

Ta formáu polos siguientes pueblos: Abano, Castro de Cepeda, Donillas, Escuredo, Ferreras, Morriondo, Palaciosmil, Quintana del Castillo, Riofrio, San Feliz de las Lavanderas, La Veguellina, Villameca y Villarmeriel.

## Referencies

## Enllaces esternos
Navarrete

**Navarrete** ye un conceyu de la provincia y Comunidá Autónoma de La Rioxa (España). En 2007 tenía 2.722 habitantes y el so términu municipal ocupa 28,49 km². Ta asitiáu a 11 km de Logroño. El xentiliciu de la llocalidá ye *navarretanu/a*.

## Referencies

## Enllaces esternos
1184 e.C.

## Fechos
*11 de xunu - Saquéu y esfaimientu de la ciudá de *Troya*, según los cálculos d'Eratóstenes.

## Nacencies
* -

## Muertes
* -

## Referencies

## Enllaces esternos
Fabes con amasueles

**Fabes con amasueles** ye un pote fechu con fabes y amasueles. Ye un platu tradicional asturianu.

Les fabes con amasueles son un platu típicu de la cocina asturiana nel que los principales ingredientes son la faba asturiana (fabes) y les amasueles (amasueles), dambes entemecíes sabiamente nun pote. Ye un platu d'invención recién (sieglu XIX) que se fixo bien popular nos pueblos d'Asturies. Tratar d'un platu de testures: amasueles-fabes y de golores marítimos. Preparación y presentación Ye un platu de dos tiempos de preparación, per un sitiu la cocción de les fabes que suel emplegar mayor tiempu y emplega tiempu de remueyu la nueche anterior, y por otru les amasueles que se cuecen a intervalos de minutos, dambos sincronizar en pote de folla que se pon caliente sobre la mesa de los comensales.

## Ver tamién
* Fabada
* Cassoulet

## Referencies

## Enllaces esternos
Sergio Gutiérrez Camblor

**Sergio Gutiérrez Camblor**  ye representante de les nueves xeneraciones d'escritores n'asturianu. Diplomáu n'enfermería ye miembru activu de la Xunta Moza.

Tien asoleyáu un poemariu "A dixo a B: perversu" cola editorial Trabe y tien ganaos dellos premios, como'l IV Certame de Poesía Constantino Cabal en 1999 y l'Elvira Castañón nel añu 2006. 

Sergio Gutiérrez Camblor tien collaborao en revistes asturianes como Formientu y formó parte de la creación del alcuentru lliterariu "Entamada07", nel conceyu de Siero.

## Referencies

## Enllaces esternos
Escuax

L**'Escuax** (*squash* n'inglés) ye un deporte de raqueta que se prautica n'interiores con 2 xugadores y una pelota de goma que pue tener estremaos graos de velocidá o rebote. Los xugadores golpeen la pelota coles sos raquetes faciéndola rebotar na parede frontal de la cancha. La pelota pue rebotar en toles paredes les vegaes que seya necesariu y en cualquier orde, siempre que golpee na parede frontal o frontis, pero namás que pue rebotar en suelu una, enantes de que se considere un puntu pal contrincante.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Federación internacional de squash
Xavalina

La **xavalina** ye una llanza diseñada p'arroxala. Emplegada polos cazadores prehistóricos y polos guerreros en combate. En munches sepultures de guerreros celtíberos afayáronse xavalines de fierro y nel tapiz de Bayeux representase una batalla con xavalines llanzaes al aire escontra l'exércitu enemigu. Pa da-yos mayor fuercia, puxu y recobrales depués d'arroxaes, amarrábense delles en metanes con una correa unida tamién al soldáu que se conoz col nome de *amientu*, del llatín *améntum*. 

Anguaño emplégase en competiciones atlétiques.

Menes antigües de xavalina:
* **[[Chuzu]]:** llanza curtia de fuerte moharra que se disparaba col brazu.
* **[[Dardu]]:** llanza más llixera qu'un venablu que dende la Edá del Bronce s'emplegaba como xavalina.
* **[[Farpón]]:** yeren xavalines prehistóriques cuya punta se separaba del asta cuando impactaba na presa. Anguaño'l térmninu refierse a un asta de fierro con punta dentada, usáu pa capturar grandes pexes y ballenes.
* **Frámea:** xavalina cuya llonxitú nun perpasaba la estatura d'un home.
* **[[Pilum]]:** llances usaes polos antiguos soldaos romanos, cuya punta de fierro se separaba al impautar al enemigu y se-y incrustaba parcialmente nel cuerpu.
* **Venablu:** Llanza curtia. Yera'l distintivu d'alferi español, nel sieglu XVI.

## Ver tamién
* Llanzamientu de xavalina

## Referencies

## Enllaces esternos
Sierra del Sueve

La **sierra del Sueve** tien una superficie de 8.112 hectaries esparcies pelos conceyos asturianos de Caravia, Colunga, Ribeseya, Parres y Piloña. Trátense de dos sierres contigües, la del Sueve cuyu picu de más altor ye'l Picu Pienzu (1161 m.) y tamién la sierra del Fitu na qu'afayamos el picu col mesmu nome y con mayor altor nel cual atopamos el mirador del Fitu de magar el que se ve una amplia zona tantu de la marina como del interior y en cuya carretera d'entrada tien llugar tolos años la preba automovilística de xubía al Fitu.

## Flora y fauna
La flora llariega son les fayes y les viesques de texos centenarios.

La fauna llariega son los venaos, raposos y gochos xabaces; les aves rapiegues como la zapiquera y los asturcones. Tamién topamos gamos magar qu'esta especie ye foriata de la sierra del sueve siendo introducida nel añu 1960 pola entós Dictadura franquista española.

 

## Referencies

## Enllaces esternos
Ácidu N-acetilglutámico

L' **ácidu N-acetilglutámicu** (tamién nomao N-acetilglutamatu) ye biosintetizao a partir d'ácidu glutámicu y acetil-CoA pola enzima N-acetilglutamatu sintasa, siendo l'Arxinina l'activador pa esta reacción. 

La reacción reversa ye por mediu d'una hidrólisis del grupu acetilu, y ye catalizada por una hidrolasa específica. 

El N-acetilglutamatu activa la carbamoil fosfatu sintetasa nel ciclu de la urea.

## Ver tamién
* Glutamatu
* Ácidu glutámicu

## Referencies

## Enllaces esternos
* Diagrama de la web biochemj.org
Ramón d'Andrés

**Ramón de Andrés Díaz** , conocíu como **Ramón d'Andrés**, ye un filólogu rellacionáu col estudiu del asturianu.

## Biografía
Ye fíu del escritor popular n'asturianu Manuel d'Andrés Fernández "Mánfer de la Llera" (1918-2005). Crióse en Xixón, ciudá na que vivió bona parte de la so vida. Ye profesor titular de Filoloxía Española y Asturiana na Universidá d'Uviéu au entamó a impartir la primer asignatura de Llingua Asturiana (1985) y au lleó la so tesis de doctoráu, la primer realizada sobro sociollingüística asturiana y redactada nesa llingua (1988). Les sos investigaciones tan centraes n'aspectos gramaticales y sociollingüísticos del asturianu. Tamién realiza un intensu llabor de divulgación en llibros, ensayos y artículos de prensa.

Ye autor, xunto con Fernández Álvarez-Balbuena, Xosé Miguel Suárez Fernández y Miguel Rodríguez Monteavaro, del atles llingüísticu ETLEN (*Estudiu de la Transición Llingüística na Zona Eo-Navia, Asturies*, 2017), una obra de dialectoloxía na frontera del gallegoportugués y asturlleonés, qu'inclúi una investigación d'horiometría dialeutal (midimientu matemático-estadísticu de la frontera ente dos dominios llingüísticos) y de dialeutometría según la Escuela de Salzburgu.
Ye miembru de númberu de l'Academia de la Llingua Asturiana, na que trabayó intensamente nes Normes Ortográfiques y Conxugación de Verbos, na Gramática de la Llingua Asturiana y nel Diccionariu de l'Academia de la Llingua Asturiana. Foi presidente de la Fundación “Caveda y Nava”, de la que foi secretariu, entidá que trabayó ente los años 2002 y 2016 en favor del consensu llingüísticu n'Asturies. Ye coordinador del grupu d' investigación Seminariu de Filoloxía Asturiana, de la Universidá d'Uviéu. En 2003-2007 exerció'l cargu de Xefe de la Oficina de Política Llingüística del Principáu d'Asturies. Ye miembru de la Xunta Asesora de Toponimia del Principáu d'Asturies, de la que foi secretariu nel periodu mentáu.

## Obres
### Llibros
Los sos llibros más importantes son: 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* (Coautor xunto con Fernando Álvarez-Balbuena García, Xosé Miguel Suárez Fernández y Miguel Rodríguez Monteavaro)
*

### Artículos
Ente los sos artículos puen destacase:
* *Los pronomes reflexivos átonos n'asturianu* (1994)
* *La llingua asturiana na sociedá* (1995)
* *Lingüística y sociolingüística en el concepto de dialecto* (1997)
* *L'asturianu mínimu urbanu. Delles hipótesis* (2002).
* *Pertinencia de lengua / dialecto en lingüística, con un añadido sobre el estándar* (2015)
* *Acerca de la clasificación científica de la glotodiversidad* (2016)
* *El procesu d'estandarización del asturianu* (2018)
* *Proyecto de Diccionario Geográfico Popular de España, de Camilo José Cela: materiales de Asturias* (2019)
* *Contacto de lenguas en Asturias: asturiano, "amestáu" y castellano* (2020)

## Referencies

## Enllaces esternos
Castiella la Vieya

**Castiella la Vieya** ye'l nome d'una rexón histórica española allugada na estaya norte del antiguu Reinu de Castiella, al norte del Sistema Central. Na forma más definida taría constituyida poles provincies de Santander (dende 1982, Cantabria), Burgos, Logroño (dende 1980, La Rioxa), Palencia, Valladolid, Soria, Segovia y Ávila foron clasificaes como pertenecientes a la rexón de Castiella la Vieya na dixebra territorial d'España en provincies de 1833, si bien les rexones encartichaess en dicha organización carecíen de cualesquier función xurisdicional o alministrativa, nun esistiendo nengún nivel alministrativu cimeru al provincial.

Los sos oríxenes tán na Castiella histórica que se formó nel sieglu IX nel norte de la provincia de Burgos. Nel sieglu XVIII, Carlos III asinaba al llamáu reinu de Castiella la Vieya les provincies de Burgos, Soria, Segovia, Ávila, Valladolid y Palencia (que les sos llendes nun concasen colos d'anguaño, ya qu'amás n'aquella nun esistíen nin la provincia de Santander (dividida ente Asturies, Burgos y el Señoríu de Vizcaya) nin la provincia de Logroño (integrada cuasi dafechu nes provincies de Soria y Burgos).

La Constitución española de 1812 reconoz la rexón:

El real decretu del 30 de payares de 1833, reforma de Javier de Burgos, punxo les bases de la dixebra en provincies que con deles modificaciones aportara hasta los nuesos díes; nesi decretu, aparte de les citaes (coles sos llendes d'anguaño), les de Logroño y Cantabria yeren atribuyíes tamién a la rexón de Castiella la Vieya.

Otru real decretu de 30 de payares de 1855, que dixebraba España en 49 provincies, clasificaba les provincies de Valladolid y Palencia como pertenecientes a la rexón denomada Reinu de Lleón, fincando en Castiella la Vieya únicamente les de Santander, Burgos, Logroño, Soria, Segovia y Ávila. Esta agrupación, ensin calter alministrativu, que sufrió otros intentos de reforma demientres el XIX, ye la que perdurara nos llibros y enciclopedies dende mediaos del sieglu XIX hasta soperada la segunda metá del sieglu XX. Por exemplu les primeres ediciones del Espasa, les primeres de la *Enciclopedia Británica* y la popular enciclopedia escolar Álvarez establecíen esta dixebra de provincies ente Castiella la Vieya y Lleón. 

Demientres la Primer República, los republicanos federales coxitaren crear un estáu federáu nomáu *Castiella la Vieya*, qu'abarcaba once provincies: Ávila, Burgos, Lleón, Logroño, Palencia, Salamanca, Santander, Segovia, Soria, Valladolid y Zamora. 

Col Estatutu d'Autonomía de Castiella y Lleón en 1983, Castiella la Vieya perdió bona parte de la so identidá, al, d'una parte, integrase políticamente xunto coles provincies que s'axuntaben na rexón de Lleón nún ente cimeru, y d'otra, al perder en pro d'autonomíes provinciales dos de los sos componentes: Santander y Logroño, que pasaron a constituyir les comunidaes autónomes de Cantabria y La Rioxa, respeutivamente.

## Ver tamién
* Comunidá de Villa y Tierra
* Condáu de Castiella
* Reinu de Castiella
* Castiella y Lleón
* Obispáu d'Osma
* Castiella la Nueva (España)

## Referencies

## Enllaces esternos
* Cosstitución española de 1812
María Teresa Villaverde

**María Teresa Villaverde** , conocida como "Maruxa" o "Tuxa", foi una escritora maliayesa nacida nel Palaciu de Villaverde o de Vista Hermosa de Tornón. Estudió nel Colexu de Carmelites d'Uviéu, foi una persona d'idees carlistes y relixoses. Escribió delles coses en castellanu, pero sobre too utilizó la llingua asturiana na so creación lliteraria, fundamentalmente en versu. Mantuvo durante años collaboraciones periodístiques na prensa llocal (*Villaviciosa*, *Villaviciosa hermosa* y *Pan y paz*) y na revista *Asturies* del Centru Asturianu de Madrid y de Buenos Aires. Foi la homenaxada na Selmana de les Lletres Asturianes de 2020.

## Obra
Les sos primeres creaciones dátense a primeros de la década del sieglu XX y faen referencia a escursiones y llugares visitaos pola autora. *Amiga l'alma* (1914) ye probablemente la so primera pieza en n'asturianu. *Recuerdos*, *Tornón*, *Consolatrix aflictorum* son otres composiciones que foron publicando nos años siguientes. Durante les navidaes aprendía a los neños de la parroquia de Tornón llargues composiciones d'alredor de cien versos, que güei dellos d'aquellos rapacinos, ya añosos, mantienen vives na so memoria, casu de *Diálogu navideñu* o *Los Reis Magos*. Ente les composiciones teatrales citaremos *El balcón de la Reina Lindahalaja*, que foi representada en vida, llegando a encarnar ún de los sos personaxes.

Ye interesante la rellación que mantuvo col so primu Francisco Balbín de Villaverde, *Xiquín de Villaviciosa*, asentáu en Buenos Aires, y tamién autor d'un llibru de poemes n'asturianu: *De la mio Asturies* (1926). Con él mantuvo una amplia rellación epistolar en versu asturianu que salió a la lluz en distintos medios de la dómina como la entitulada *Pa Xico d'Onón, mio primu*.

Nel añu 1928 publícase la obra *Villaviciosa y su progreso*, nel que María Teresa inclúi un interesante artículu tituláu *Algo sobre el bable*, nel qu'aborda la historia de la llingua asturiana y les sos principales carauterístiques, reafirmando la so filiación llatina. Ye un cantu a la so llingua materna:

Morrió en xunu de 1934 nun tráxicu accidente de coche -que segaría al empar la vida de so madre y una hermana- en Figares (Sariegu). Los sos restos descansen na capiella-panteón familiar del cementeriu de Tornón.

## Referencies

## Enllaces esternos
Provincia de Santander

La **Provincia de Santander** foi una antigua provincia española, perteneciente a la rexón de Castiella la Vieya y con capital en Santander. 

El so orixe alcuéntrase na provincia de Cantabria constituyida nel añu 1778. A sida de la competencia de Laredu, l'Ayuntamientu de Santander, qu'al entamu aceutara la titulación de Cantabria pa la provincia, reaicionó dempués imponiendo que denomarásela col so nome pa que nun hubiere dubia alguna de cuála yera la so capital. Cuando en 1821 la Diputación Provincial de Santander presentó nes Cortes constitucionales el so proyeutu derraderu sobro la fixación de les llendes de la provincia y de los partíos xudiciales, proponiendo la denomación de Provincia de Cantabria, l'Ayuntamientu de Santander retrucó imponiendo "*qu'a esta provincia calténga-y el nome de Santander*". La dixebra territorial d'España de 1833 coxitó les sos derraderes llendes territoriales al escluyir de la Provincia los antiguos valles de Ribedeva, El Valle Altu de Peñamellera y El Valle Baju de Peñamellera que pasaron a la Provincia d'Uviéu. L'antigua Provincia de Santander foi incorporada a la rexón de Castiella la Vieya d'onde se disgregó nel sieglu XVI.

Nel añu 1963 el Presidente de la Diputación Provincial, Pedro Escalante y Huidobro, propón alitar el nome de Cantabria pa la Provincia de Santander, n'atroxu con un eruditu informe redautaáu pol cronista Tomás Maza Solano. Pesie les xestiones realizaes y del votu afirmativu de los ayuntamientos, el pidimientu nun prosperó, sobremanera pola oposición de nuevu del Ayuntamientu de Santander.

Pa caberos de la década de 1970 pasó a formar, sobro'l papel, parte del Ente Preautonómicu de Castiella y Llión y yá cola entrada en vigor del so Estatutu d'Autonomía, el 11 de xineru de 1982, torna en comunidá autónoma uniprovincial, adotando'l nome históricu de Cantabria tanto la comunidá autónoma como la so única provincia.

## Ver tamién

* Diputación Provincial de Santander.
* Presidente de la Diputación Provincial de Santander.

## Bibliografía

* Linares Argüelles, Mariano; Pindado Uslé, Jesús; Aedo Pérez, Carlos. *Gran enciclopedia de Cantabria*. Editorial Cantabria. 1985. ISBN 84-86420-00-8 (Obra completa)ISBN 84-86420-07-5 (Tomu VII).

## Referencies

## Enllaces esternos
Tierra de Ribadeo

La **Tierra de Ribadeo** (territoriu de la riba oriental del ríu Eo, ensin venceyamientu dalu cola villa gallega de Ribadeo sacante pol nome y la cercanidá xeográfico) ye'l nome que demientres bona parte de la Edá Media denomó la parte occidental d'Asturies incluyida nel antiguu conceyu de Castropol, qu'enantábase aproximadamente ente los ríos Eo y Navia.

Históricamente dichu territorio correspondía'l qu'en dómina prerromana y romana ocupaben les tribus más nororientales de los pueblos galaicos lucenses, en particular el de los albiones, cibarcos y egobarros.

Anguaño tiende a singularizase esta zona asturiana col nome de Comarca del Navia-Eo.

## Arcedianatu de Ribadeo
Esa mesma nomenclatura dio llugar a que l'arcedianatu más occidental de la diócesis d'Uviéu llamárase Arcedianatu de Ribadeo, que'l so ámbitu enantóse dende la Sierra de los Ancares, nos confines de les provincies d'anguaño de Lugo y de Llión, fasta'l ríu Nalón, yá nel centru d'Asturies. Según un inventariu diocesanu uvieín efeutuáu en 1382 l'arcedianatu de Ribadeo incluyía los arciprestalgos de **Castiel de Navia** (Navia de Suarna), **Burón** (Fonsagrada), **Miranda** (San Tiso d'Abres), **Ribadeo** (Castropol), **Grandas** (Grandas de Salime), **Navia de Ḷḷuarca** (Navia), **Valdés** (Trevías), **Los Valles** (Navelgas), **Ḷḷuiña** (Ḷḷuarca) y **Pravia d'Allende** (Pravia fasta'l Nalón; en contraposición a **Pravia d'Aquende**, que taba na oriella oriental de dichu ríu y pertenecía al deanazgu d'Uviéu); de los cuáles los tres primeros incluyíen un basnetáu del territoriu gallegu de güei, que s'asignara al obispáu de Lugo nuna igua de les llendes diocesanes efectuáu a mediaos del sieglu XX.

## Bibliografía
* 

## Ver tamién
* Eonaviegu
* Sociedá asturgalaica d'amigos del país

## Referencies

## Enllaces esternos
Villa Madalena

**Villa Madalena** ye un palacete d'estilu afrancesáu, d'entamos del sieglu XX asitiáu nel centru d'Uviéu (Asturies). Foi espropiáu forzosamente pol Ayuntamientu d'Uviéu'l 9 de payares de 1990 (siendo alcalde Antonio Masip), dándo-y inicialmente l'usu de biblioteca pública y centru d'estudiu. N'avientu de 2004 esti edificiu cedióse a la Fundación Príncipe d'Asturies demientres dos años, prorrogándose la cesión un añu más a finales de 2006.

Foi edificáu en 1902 según el diseñu del arquiteutu Juan Miguel de la Guardia. Debe'l so nome a la so última residente, María Magdalena Argüelles Álvarez-Campa, muyer d'Alfredo Figaredo Herrero.

## Referencies

## Enllaces esternos
Semiótica

La **semiótica** o **semioloxía** (en griegu: *semeiotikos* - "observador de signos") ye la ciencia de la función de signos y de símbolos na comunicación humana, non namái en llinguaxe sinón tamién con aida de diversos medios non llingüísticos. La semiótica consta de tres rames:

* la **[[semántica]]** - tocante a significación de signos;
* la **[[sintáutica]]** - tocante a rellaciones formales o gramátiques de signos;
* la **[[pragmática]]** - tocante a la rellación de signos colos sos usuarios.

La semiótica entamó dende'l comentariu del llingüísticu suizu Ferdinand de Saussure que nenguna pallabra (y nengún otru signu) seya innatamente xuntada cola so significación. Depués, la semiótica desendolcóse como una disciplina científica, particularmente gracies a Claude Lévi-Strauss y a Roland Barthes. Llueu combinose col estructuralismu pa esplorar la "producción" de significación nel llinguaxe y otros sistemes de signos y sorrayar la naturaleza convencional d'esta producción.

## Referencies

## Enllaces esternos
Asociación Cultural Zamora Furmientu

L**'Asociación Cultural Zamorana Furmientu** nació nel añu 2002 como converxencia d'otres iniciatives asemeyaes (Zamoranos pola Llingua y Facendera pola Llingua de Zamora). Furmientu surdió pola ausencia d'iniciatives per parte de les instituciones zamoranes en favor del patrimoniu llingüísticu de les comarques zamoranes. De les tres llingües falaes nel territoriu provincial —castellanu, gallego-portugués y asturllionés—, esta última alcuéntrase nun estáu d'abandonu, postergación y indiferencia. Por ello, el puxu de l'asociación empobina a la conservación, dignificación y desendolcu de les variedaes llocales del asturllionés usaes nes comarques del occidente provincial: senabrés, carbayés y alistanu. 

Ente les actividaes que desarga l'asociación pal algame de los sos fines, han destacase:
*La edición d'un boletín trimestral llamáu *El Llumbreiru* del qu'hasta agora publicárense 31 númberos, con una tirada d'unos 2000 exemplares y repartíu de baldre.
*Un concursu de vocabulariu y de toponimia tradicional zamorana del que tiénse celebrao la so sétima edición con participantes de diferentes puntos de la provincia.
*Ciclos de conferencies sobre la cultura tradicional de Zamora, faciendo especial procuru nel patrimoniu llingüísticu. En deciembre de 2012 llegóse a la oncena edición.
*Organización en collaboración col Institutu d'Estudios Zamoranos de xornaes divulgatives sobre l'asturllionés na provincia de Zamora.
*Charles divulgatives sobre'l patrimoniu llingüísticu zamoranu en diferentes llocalidaes de la provincia.
*Otres actividaes como esposiciones divulgatives y propuestes a ayuntamientos pa la recobración de la toponimia y l'usu de nomes vernáculos en cartelos, lletreros, etc...
*Furmientu desarga un importante llabor divulgativu al traviés de la so páxina web y el blog "Actualidá de Furmientu" cola difusión de noticies y estudios.
*Los miembros de Furmientu desarguen una importante xera d'esquisa, de campu y bibliográfica, de les fales y llingües de la provincia.
*Dende Furmientu, pola primer vez na hestoria, desargóse l'usu de les fales asturllioneses de Zamora como llingua escrita. Alredor de Furmientu y protagonizáu por miembros de l'asociación, comenzó'l so cultivu lliterariu, plasmáu na creación y publicación de poemes, cuentos y traducciones nestes variedaes.

## Ver tamién
*Facendera pola Llingua Llionesa
*Xosepe Vega
*La Caleya

## Referencies
Nacionalismu catalán

El **nacionalismu catalán** ye una reivindicación cultural, política y llingüística del pueblu catalán. A lo llargo de más de seiscientos años Cataluña foi una entidá independiente y soberana con llingua, lleis y gobiernu propiu. En 1715, tres la Guerra de Socesión, los catalanes perdieron tolos sos derechos históricos.

## Partíos nacionaliegos catalanes
*CIU
*Esquerra
*Candidatures d'Unitat Popular
Epistemoloxía

La **epistemoloxía** ye una rama de la filosofía qu'examina la naturaleza del conocimientu y intenta determinar hasta u pue llegar la comprensión humana. Los asuntos centrales incluyen cómo'l conocimientu ye deriváu y cómo tien de ser validáu y probáu. 

## Referencies

## Enllaces esternos
*  Epistemoloxía L'análisis de la teoría de la naturaleza, de los oríxenes, y de los llímites del conocimientu de la Enciclopedia Católica. Una reseña histórica remonta la contribución de griegu antiguu, del cristianu, y de filósofos modernos a la epistemoloxía.
Topoloxía

La **topoloxía** (del griegu *topos* - "llugar" y *logos* - "ciencia") ye una rama de les matemátiques qu'estudia les propiedaes espaciales y les deformaciones bicontinues (dos dimensiones) del espaciu. 

Topoloxía tamién refiérese a un oxetu matemáticu nesta área. Nesti sentíu, una topoloxía ye una familia de conxuntos abiertos que contienen desde'l conxuntu vacíu hasta l'espaciu llenu. Un espaciu equipáu cola topoloxía ye un espaciu topolóxicu. 

Leibniz foi'l primeru n'usar el términu *analysus situs*, usáu depués por referirse al qu'ahora denomamos topoloxía. Leonhard Euler, en 1736, ye consideráu'l primeru al consiguir resultaos de naturaleza topolóxica. L'alemán Felix Hausdorff ye a menudu citáu como'l padre de la topoloxía moderna. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Kata

**Kata** (型, 形 significa: "la forma") ye una pallabra xaponesa que s'utiliza en dalgunes artes marciales. Nel kárate, esta pallabra describe una simulación detallada de combate - la socesión de movimientos - que prautícase individualmente o n'equipu. Enantes d'executalo, el prauticante tien de probar la práutica de téunica fundamental - *[[kihon]]*. 

Esta simulación representa una socesión de movimientos, l'ataque y la defensa nun combate imaxinariu. Cada ataque tien de facese como si hubiera un alversariu delantre del karateka, p'alcanzalu, y cada defensa tien de ser facese como si l'alversariu atacara nuna situación verdadera de peligru. Cada movimientu tien la so interpretación. El Karateka tien de respetar el so tiempu y la so aplicación. 

L'oxetivu del *kata* ye aidar nel desendocu de les calidaes y les habilidaes psicolóxiques y físiques que son necesaries pal verdaderu combate.

## Referencies

## Enllaces esternos
Tonaes soberanes

Les **tonaes soberanes** son tonaes mui apreciaes pol so arcaísmu y pola so serenidá de la so interpretación, tomen el nome de *La soberana*, ún de los cantares más tradicionales y que cunta con bien de variantes.

Son aquelles qu'utilicen la cadarma estrófica de 5-8-8 sílabes, nes que suel ser el versu de 5 sílabes parte del siguiente de 8.

Exemplos son: *Caballu al verde*, *La Portillera*, *La soberana*, *La vaca pinta*, *María si vas al horru*, *Carromateros*...
Asturianada

**L'asturianada** o *les asturianaes* son aquelles composiciones musicales que, anque partan d'una melodía tradicional en dellos casos, son d'autor y avérense al xéneru llíricu del *lied*. Delles otres que provienen de dalgún xéneru tan reconocible como la xota aragonesa recen el nome d*'axotaes*. Otres ñacen del alcuentru ente'l boleru mexicanu y la tonada, como les *mariñanaes*. Exemplos d'asturianaes seríen *Soi asturianín*, *Al pasar pel puertu*, *A la Pipiona*... Axotaes *Anda señálame un sitiu*, *Onde yo me pueda dir*, etc. Y mariñanaes *La Mariñana* o *El mió refrán*, ente otres.

Pue dicise que tres de la influyencia a primeros del sieglu XX de compositores comu Del Valle, Sáenz, Lavandera, Baldomero Fernández, Del Fresno y Torner, la música vocal asturiana vivió los sos mayores años de gloria y la so continua referencia va marcar dende entós a la música asturiana en xeneral, pero mui especialmente a la tonada. Un xéneru qu'a partir d'estos años va dir pasu ente pasu perdiendo'l so nome pa dir adquiriendo'l d'asturianada.

L'asturianada ñaz, nel primer cuartu del sieglu XX, como un nuevu xéneru modernu y tradicional, popular y cultu, que col tiempu pasaría a convertise nel más identificativu de la música asturiana. La importancia de la impronta establecida n'aquellos años foi tanta qu'entovía agora perdura.

Otros estilos de composiciones musicales asturianes, tradicionales o d'autor, son: les vaqueiraes, les tonaes soberanes, les tonaes arrieres, les tonaes dures y les tonaes de la tierra.

## Ver tamién
*Tonada

## Referencies

## Enllaces esternos
Vaqueiraes

Les **vaqueiraes** son aquelles tonaes de ritmu llibre propies del floclor de los vaqueiros d'alzada y qu'ensin l'emplegu de percusión avecen a utilizar nel repertoriu los cantadores de tonada. Cuandu lleven acompañamientu de percusión avecen a nomase vaqueres cenciellamente. Por error, estendióse l'usu de los términos diptongaos de "vaqueirada" y "vaqueira", por da-yos d'esta forma un calter más occidental. Nes sos zones d'orixe estos términos nun diptonguen, emplegándose nos derivaos comu vaqueirada. En masculín sí se diptonga, diciéndose vaqueiru y vaqueiros.

Exemplos de vaqueiraes seríen: *Anque sóu tan piquiñina*, *Mediu la mar*, *Nil monti*, etc.
Tonaes de la tierra

**Tonaes de la tierra** son aquelles tonaes que siguen la cadarma más tradicional y que nun suelen repitir los sos versos, una de les principales carauterístiques d'otros estilos. Les que siguen la cadarma del versu romance reciben el nome d*'hestories* (romances) y puen interpretase comu dialogaes (cuandu intervienen faciendo diálogu dos voces). Cuandu cunten con estribillu llámense *cantares de tonada*. Pol so emplegu destaquen tamién *les tonaes de boda*, *les añaes* (cantares de bierzu) y los *cantares de misa* (en griegu y en llatín). Les siguidiyes siguen la cadarma de la cuarteta de siguidiya y, en bien de casos, la so coda o estribillu, y les xirandiyes créense a partir del baille carauterísticu que cunta con una parte de danza y otra de baille sueltu.

Son hestories *Tengo de subir al puertu*, *Soi pastor*, *Nel roncón traigo Asturies*, etc. Dialogaes *Pastor que tas nel monte*, *Onde vas de madrugada*, *Ayer vite na fonte*... Cantares de tonada *Tengo de dir al molín*, *Ayer me dixo to madre*, *Nun puedo subir al puertu*... Añaes *Agora non*, *En tola quintana*, *Debaxo d'una panera*... Siguidiyes *¿Cómo te va?*, *Les paxarines*... y ye Xirandiya *Baxaron cuatro ayeranos*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Félix Verdeja Bardales

**Félix Verdeja Bardales**  foi un militar asturianu col rangu de comandante y principal responsable del diseñu del tanque llixeru Verdeja ente 1938 y 1954.

## Referencies
Royan

**Royan** ye un conceyu francés, asitiáu nel departamentu de Charente-Maritime y na rexón de Poitou-Charentes. 

Estación balnearia de reputación internacional, Royan ye una ciudá de , au nel corazón d'un área urbana con una población estimada de 38.638 habitantes, que la convierte na cuarta población del departamentu depués de La Rochelle, Rochefort y Saintes. Ta asitiada na boca del estuariu del Gironde, el más grande d'Europa. Cuenta con cinco playes, un puertu de recréu y unu de pesca. 

Conocida dende'l sieglu XIX polos sos baños de mar, la ciudá acoyó un gran númberu d'artistes no años llocos. Destruida polos terribles bombardeos en 1945, la ciudá foi declarada llaboratoriu d'investigación sobre l'urbanismu y tien dende entós un patrimoniu arquiteutónicu de data de los años cincuenta. El so resurdimientu de posguerra permite-y acoyer anguaño hasta 90.000 habitantes en temporada alta. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Tonaes dures

Les **tonaes dures** son tonaes fáciles de reconocer porque repiten los dos primeros versos y llamen a l'aprebación del públicu col carauterísticu *¡guo!* o déxente la sensación d'intentalu. Musicalmente, son aquelles nes que la cuerda ye la dominante, siguen la cadarma de la cuarteta y suelen repitir los sos versos primeru y segundu. Dientru d'elles cabe señalar les braves que resuelven na tónica (delles de manera que llamen a l'aprebación del oyente, nomándose *tonaes del guo* o *braves del guo*) y les pravianes que floréen per enriba de la dominante.

Exemplos: son braves del guo: *Amagostasti castañes*, *Cuatro chavales de Ciares*, *[[Cuando la máquina va]]*... Son braves: *[[Xunce les vaques, Ramona]]*, *La cabraliega*, *Carretera de Colloto*, *Los mineros del Fondón*, *Los corales que me disti*... Son pravianes *Soi de Praviana*, *Canteros de Covadonga*...

## Referencies

## Enllaces esternos
Tonaes arrieres

Les **tonaes arrieres**, como les dures, repiten polo xeneral los dos primeros versos, pero nun son de l'aprebación direuta del públicu, anque cunten con una llinia melódica nos concursos. Musicalmente, son nes que la cuerda ye la tónica y, como nes anteriores, siguen la cadarma de la cuarteta coles sos repeticiones de versos. Una serie d'elles, les arrieres dobles, o per enriba y per embaxu, resuelven na dominante pa facer un saltu d'octava o na tónica per debaxu pa facelu de decimotercera.

Son arrieres *Si quies que te cortexe*, *Vite baxar pel monte*, *[[Les Cuatro Poles]]*, *[[A la salida del Sella]]*...

## Referencies

## Enllaces esternos
Katakana

El **katakana** (片仮名), ye ún de los dos silabarios emplegaos na escritura xaponesa xunto col hiragana. Atribúyise la so invención al monxu Kukai o Kobo Daishi. Tamién llamase *katakana* a cualesquier de los carauteres d'esi silabariu. Cuando se refier al conxuntu de silabarios hiragana y katakana conózse-y como *Kana*. Esti silabariu ye'l mas vieyu de la llingua xaponesa.

Estos carauteres, al contrario de los kanji, nun tien nengún valor conceutual, sinón namái fonéticu.

El silabariu katakana consta de 46 carauteres que representen sílabes formaes por una consonante y una vocal, o bien una única vocal. La única consonante que pue dir sola ye la 'n'.
## Carauteres katakana básicos

En *bermeyo y enfatizaos* los carauteres obsoletos.

ヰ&nbsp; (wi) y ヱ&nbsp; (we) tan en desavezu y yá nun s'utilicen (arriendes, la so pronunciación auténtica ye, respeutivamente, i  e (y)e ). Pa representar wi y we (con pronunciación wi y we) úsense ウィ y ウェ, respeutivamente.

Dalgunos carauteres katakana tienen delles asemeyances, como asocede con *so* (ソ) y *n* (ン), *shi* (シ) y *tsu* (ツ), *u* (ウ) y *wa* (ワ). Otros, como *he* (ヘ) y *mo* (モ), aseméyense a los equivalentes en hiragana ( へ y も respeutivamente).

Pronunciación: Toles lletres se pronuncien más o menos como n'asturianu sacante:
* u  (comprimía, non arredondiada)
* sh  (como la *sh* inglesa)
* h  (aspirada inglesa, pero más suave)
* f  (ente f y h aspirada inglesa)
* y  (una i faciendo diptongu)
* r  (asemeyada a la r suave asturiana)

## Referencies

## Enllaces esternos