Arcu trunfal

Un **arcu trunfal** o **arcu de trunfu** ye una estructura monumental en forma d'arcada con ún o más pasadizos, bien de veces travesada per una carretera. Na so forma más cenciella un arcu trunfal consiste en dos pilastres grandes coneutaes por un arcu y coronaes por una entabladura plana o áticu, na que puede haber una estatua o una llábana con inscripciones conmemoratives. Yera vezu poner figures alaes de la diosa Victoria, asitiaes xeneralmente nes albanegues, que son los triángulos curvaos que hai a la vera de la parte cimera de les curves del arcu. La estructura aveza a tar decorada con talles y relieves esculpíos. Hai arcos más ellaboraos, con delles arcaes; xeneralmente un númberu par d'elles, más pequeñes, a los llaos de l'arcada central.

Los arcos de trunfu son ún de los tipos arquiteutónicos más carauterísticos de l'antigua Roma. Nesa civilización usáronse pa celebrar victories militares o acontecimientos públicos de sonadía como la fundación de nueves colonies, la construcción d'una calzada o una ponte, la muerte d'un miembru de la familia imperial o la xubida al tronu d'un nuevu emperador. La sobrevivencia de dellos de los mayores, como l'Arcu de Titu, inspiró a munchos estaos y dirixentes de dómines posteriores, que los imitaron. Dellos de los más famosos son l'Arcu de Trunfu de París, l'Arcu de Trunfu de Narva en San Petersburgu o l'Arcu de Wellington en Londres.

## Arcos de trunfu romanos

L'orixe del arcu trunfal romanu nun ta nidio. Les puertes monumentales teníen usáose dende cuantayá por civilizaciones como los hitites, los asirios, los babilonios y los micénicos. Tamién hai precursores d'elli nel mundu romanu: asina, los etruscos usaron arcos simples perdecoraos como puertes de les sos ciudaes; entá pueden vese anguaño arcos etruscos en Perugia y Volterra. Los dos elementos básicos de la estructura -un arcu col cumal redondeáu y la entabladura cuadrada- teníen usáose como elementos arquiteutónicos independientes na Grecia clásica. Magar que nesa civilización l'usu del arcu foi escasu y restrinxíu a estructures como tumbes o alcantarilles, les entabladures cuadraes foron un elementu perutilizáu nos sos templos, una y bones sirvíen pa sostener el techu. La gran innovación romana foi combinar un arcu redondu y una entabladura cuadrada nuna estructura única y independiente d'otros edificios. Les columnes convirtiéronse nún elementu decorativu de la cara esterior del arcu mentantu que la entabladura, yá ensin función estructural, convirtióse nel marcu nel que se tallaben los mensaxes civiles o relixosos que los constructores del arcu queríen tresmitir.

Los primeros arcos (nomaos *fornices* d'aquella) de los que queda noticia llevantáronse en tiempos de la **República romana**. Los xenerales a los que se-yos concedía'l trunfu tres de volver victoriosu d'una campaña yeren nomaos triunfadores (*vir triumphalis*) y llevantaben arcos honoríficos con estatues que conmemoraben les sos victories. Asina, Lucius Steritinus llevantó dos en 196 e.C. pa celebrar les sos victories n'Hispania, Scipio Africanus llevantó otra na Llomba Capitolina en 190 e.C. y Quintus Fabius Allobrogicus una más nel Foru romanu en 121 e.C... Nun se conserva dengún d'ellos, y sábese perpoco de la so apariencia esterna.

La práutica camudó enforma al entamu del **periodu imperial**, porque'l primer emperador romanu, César Augustu, decretó que namái a los emperadores se-yos podíen conceder trunfos. El nome que se-yos daba a estes estructures, *fornix*, camudose pol d**arcus''. Y mentantu que los ''fornices'' republicanos llevantábense por iniciativa del triunfador, que nun tenía que pedir permisu pa facelo y que corría colos gastos de la so construcción, los arcos de trunfu imperiales llevantábense pa honrar al triunfador por decretu del [[Senáu romanu|Senáu]]. L'arcu de trunfu dexó de ser un monumentu personal pa ser un monumentu propagandísticu a mayor gloria del emperador y l'estáu romanu. Los arcos nun yeren construyíos siempres con función de puerta; dafechamente, la mayoría d'ellos llevantábense nes calzaes romanes de forma que'l tráficu pasaba al traviés d'ellos, y non alredor como pasa con munchos de los posteriores a los romanos.

La mayoría de los arcos trunfales romanos construyéronse na época imperial. Nel [[sieglu IV]] había 36 na ciudá de Roma, de los que se conserven trés: l'[[Arcu de Titu]] ([[81]]), l'[[Arcu de Septimiu Severu]] ([[203]]-[[205]]) y l'[[Arcu de Constantinu]] ([[312]]). Había, amás, munchos n'otres ciudaes del imperiu. El modelu d'arcu únicu yera'l más común, pero hebo bien d'ellos de trés arcos; el más antiguu que se conserva ye l'[[Arcu Trunfal d'Orange]], llevantáu alredor del añu [[21]]. Dende'l [[sieglu II]] llevantáronse tamién munchos ''arcus quadrifons'', arcos de trunfu cuadraos llevantaos nún cruce de carreteres con arcaes abiertes nos cuatro llaos, especialmente nel norte d'África. La construcción d'arcos en Roma ya [[Italia]] decayó dempués del reináu de [[Traxanu]] ([[98]]-[[117]]), pero siguió perviva nes provincies nos sieglos II y [[sieglu III|III]], nes que avezaben a construyise pa conmemorar les visites del emperador.

Sábese perpoco de cómo víen los romanos esos arcos. [[Pliniu el Vieyu]], qu'escribió nel [[sieglu I]], ye l'únicu de los escritores clásicos que faló d'ellos. Dixo que pretendíen "llevantar perriba de la xente común" la imaxe de la persona honrada, xeneralmente representada nuna estatua que lu representaba nuna cuadriga. Sicasí, el diseñu de los arcos trunfales imperiales romanos, que foi siendo más ellaboráu acordies a regles cada vegada más regulares col pasu del tiempu, pretendía claramente tresmitir un conxuntu de mensaxes al espectador.

La ornamentación del arcu pretendía ser un recordatoriu visual constante del trunfu y del trunfador, y pa ello decorábase con imaxinería factual más qu'alegórica. La fachada decorábase con columnes de mármol, y había cornises decoraes nos pilares y nos áticos. Paneles esculpíos representaben les victories y les fazañes del trunfador, les armes capturales al enemigu o la procesión que conmemoraba'l trunfu. Les albanegues, como yá se dixera, avezaben a tener Victories alaes, y nel áticu poníase una inscripción dedicatoria n'allabancia del trunfador. La parte interior de les arcaes taba tamién decorada con relieves y escultures exentes, y delles veces había nel cumal una estatua del emperador o un ''currus triumphalis'', un grupu d'estatues representando al emperador (o al xeneral republicanu) nuna cuadriga. Les inscripciones yeren en sigo mesmes una obra d'arte aparte, con lletres perellaboraes y pertrabayaes según un diseñu precisu. La forma de cada lletra y l'espaciu qu'había ente elles taben percalculaos pa que foran perclares y persencilles, ensin denguna decoración, pa amosar el gustu romanu pol orde. Esta concepción de lo que dempués convertiríase nel arte de la tipografía caltién entá güei la so importancia y actualidá.

=== Tipoloxía de los arcos imperiales de la dómina romana ===
<gallery>
Imaxe:Arch of titus 2.jpg|Arcu de Titu (Roma), un arcu de trunfu d'arcada simple de la época imperial.
Imaxe:Arc de Triomphe d'Orange.jpg|Arcu de Trunfu d'Orange (Orange, [[Francia]]), el más vieyu de los arcos de trunfu de trés arcaes que se caltién en pie.
Imaxe:Porte Noire.jpg|La ''Porte Noire'' ([[Besançon]], Francia) d'arcu únicu y con dos columnes superpuestes formando parte de la so decoración.
Imaxe:Leptis Magna Arch of Septimius Severus.jpg|L'[[Arcu de Septimiu Severu de Leptis Magna]], bon exemplu d**arcus quadrifrons*.
Imaxe:Arch latakia5.jpg|El Tetraporticus de [[Latakia]] (Siria), construyíu por [[Septimiu Severu]] en [[183]].
Imaxe:Thessaloniki-Arch of Galerius (eastern face).jpg|[[Arcu de Galerius]] ([[Tesalónica]], [[Grecia]]), construyíu en [[298]]-[[299]] y dedicáu en [[303]] pa celebrar la victoria del tetrarca [[Galerius]] sobre los perses y la conquista de la so capital, [[Ctesiphon]], en 298.*


## Arcos de trunfu posteriores a la dómina romana

Los arcos trunfales romanos foron vistos, bien de tiempu dempués del final del imperiu, como un recordatoriu de les glories pasaes y un símbolu del poder del estáu. Na abadía de Lorsch los carolinxos construyeron el Torhalle, un arcu de trunfu con trés arcaes, como una imitación deliberada d'un arcu trunfal romanu pa sorrayar el so calter de continuadores del imperiu romanu. Nun había ser, sicasí, hasta qu'aportara'l Renacimientu cuando los gobernantes buscaran asociase sistemáticamente col legáu romanu al traviés de la construcción de los sos propios arcos trunfales. Ún de los primeros foi l'Arcu Aragonés llevantáu nel Castel Nuovo de Nápoles en 1443 pol rei aragonés Alfonsu V, magar que formaba parte, como la Porta Capuana llevantada posteriormente, de la estructura del castiellu, nel que facía les funciones de puerta. Pa finales del sieglu XVI la figura del arcu taba presente n'edificios de la corte y fortificaciones militares, y el motivu arquiteutónicu entamó a añadise tamién a la fachada d'edificios como ayuntamientos o ilesies.

Arcos trunfales temporales fechos de llargueros de madera y yesu entamaron a llevantase pa les visites reales a les ciudaes del so reinu, y foi común ente los gobernantes del Renacimientu construyir una fila d'arcos que yeren atravesaos polos desfiles. Con ellos definíase un espaciu nel que se tresmitíen a los espectadores los mensaxes que pretendía'l gobernante. Por exemplu, los papes recién elixíos desfilaben peles cais de Roma pasando al traviés d'arcos trunfales temporales construyíos especialmente pa la ocasión. Tamién se llevantaron arcos trunfales temporales qu'emponderaben l'antigüedá de la casa de Saboya y asociábenla, al traviés del arte y l'arquiteutura de los arcos, col pasáu imperial romanu, na boda celebrada en Zaragoza en 1585 ente'l duque de Saboya Carlos Manuel I y la infanta española Catalina Micaela d'Austria.

La imaxe del arcu foi ganando importancia simbólica. Magar que los arcos temporales valtábense dempués del so usu, yeren copiaos con gran detalle en grabaos que se distribuíen ampliamente, faciendo que sobreviviera'l so recuerdu bien de tiempu dempués de la so desaparición física. Gracies a los grabaos l'espectador podía desaminar les inscripciones y los motivos decorativos de los arcos con un detalle que nun yera posible demientres el desfile pal que se llevantaben. El poder simbólicu de los arcos yera talo que delles vegaes los arcos representaos enxamás esistieran realmente y yeren namái instrumentos de la propaganda real. Quiciás l'exemplu cimeru seya'l *Ehrenpforte Maximilians I*, encargáu pol emperador Maximilianu I a Alberto Durero. Foi una de les mayores xilografíes enxamás producíes, con un altor de 3,75 m y formáu por 192 pieces individuales que reproducíen un arcu que nunca nun tuviera proyectao construyise. Ficiéronse 700 copies d'ella, y repartiéronse pa ser colocaes nes muries de los ayuntamientos o los palacios de los príncipes.

Habríen de ser los franceses los qu'entamaran otra vuelta la moda de llevantar arcos de trunfu permanentes pa sofitar les ambiciones imperiales de los Borbones y Napoleón Bonaparte. El más famosu d'ellos ye, ensin dubia, l'Arcu de Trunfu construyíu ente 1806 y 1836. Sicasí, foi fecho distinto de los romanos aposta; quitáronse-y les habituales columnes ornamentales que-y daben llixereza a la estructura pa facelu robezu a la vista. Otros arcos de trunfu franceses de la dómina, por embargu, imiten más fielmente los modelos romanos; asina, l'Arcu de Trunfu de Carrousel, tamién en París, ye bien asemeyáu al Arcu de Septimiu Severu.

La construcción d'arcos trunfales na dómina contemporánea aveza a asociase a la figura de dictadores que busquen con ellos amosar el so poder y engrandecer la so figura. Adolf Hitler planeó construyir el mayor arcu trunfal del mundu en Berlín. Había tener 170 m d'anchor, 28 m de fondu y 119 m d'altor, un tamañu grande abondo como pa meter 49 arcos de trunfu de París dientro d'elli, y diba decorase colos nomes de los 1,8 millones d'alemanes que morrieran na Primer Guerra Mundial. El dictador de Corea del Norte Kim Il-sung construyó'l mayor arcu trunfal del mundu en Pyongyang en 1982. Foi diseñáu aposta pa ser abondo más grande que'l parisín, y llevantose nel llugar nel que, el 14 d'ochobre de 1945, el dictador dio'l so primer discursu públicu. Ta decoráu con escultures y relieves que representen "el regresu trunfal del Gran Líder victoriosu al país".

La forma del arcu trunfal tien usáose tamién pa otros propósitos estremaos del orixinal, como'l de facer de puerta monumental d'una ciudá o de monumentu d'alcordanza de los muertos nuna guerra. Exemplu d'arcos de trunfu que nun celebren glories militares son la Puerta de Brandenburgu en Berlín y l'Arcu de Washington Square en Nueva York, y tamién l'Arcu Trunfal de Barcelona, llevantáu como arcu de bienvenida na entrada de la Esposición Mundial de 1888.

### Arcos de trunfu post-romanos

File:Porte Saint-Denis 01.jpg|Puerta de Saint-Denis(París), construyíu pa conmemorar les victories de Lluis XIV de Francia.
File:Russians' triumphal entry in Bucharest.jpg|Arcu de trunfu temporal construyíu en Bucarest pa celebrar la victoria rumana na guerra ruso-turca (1877-78).
File:Arch of Triumph (Pyongyang) 06.JPG|Arcu de Trunfu de Pyongyang, el mayor del mundu.
File:Wellington-Arch.JPG|Arcu de Wellington (Londres), llevantáu n'alcordanza de les victories britániques nes guerres napoleóniques.
File:Ворота Триумфальные Нарвские 14.jpg|Arcu de Trunfu de Narva, en San Petersburgu, construyíu en 1814 pa recordar la victoria rusa sobro Napoleón Bonaparte.
File:Soldiers' and Sailors' Arch.jpg|Arcu de los Soldaos y los Marineros (Nueva York), construyíu pa conmemorar la victoria de los Estaos de la Xunión sobre los confederaos na Guerra de Secesión.
File:Welsford-Parker_Monument_at_the_entrance_to_the_Old_Burying_Ground_in_Halifax,_Nova_Scotia,_Canada.jpg|Welsford-Parker Monument, llevantáu en Halifax (Nueva Escocia, Canadá) pa conmemorar la victoria británica na guerra de Crimea.
File:Siegestor bei Nacht.JPG|Siegestor (Munich, Alemaña), llevantáu nel sieglu XIX n'honor del exércitu bávaru. Destruyíu na Segunda Guerra Mundial y reconstruyíu, tien una inscripción (*Dem Sieg geweiht, vom Krieg zerstört, zum Frieden mahnend*) que recuerda que la paz ye la única solución.


## Referencies

## Enllaces esternos