Košice

**Košice** (,  , ) ye la segunda ciudá más poblada d'Eslovaquia. Ta alcontrada na parte este del país, nel valle del ríu Hornád nel valle de Košice, arrodiada pelos montes de Čierna Hora al norte y los montes Volovské Vrchy al oeste. Ye sede de delles universidaes y del Tribunal Constitucional Eslovacu.

La ciudá tien un centru históricu de gran guapura. La catedral de Santa Isabel nel centru históricu ye un marcu importante que destacar. L'escritor húngaru Sándor Márai nació nesta ciudá y fala d'ella na so autobiografía *Confesiones d'un burgués*.

## Historia
L'orixe de la ciudá puede atopase yá nel paleolíticu. La primer mención escrita de la ciudá ye del añu 1230. Gracies a la so posición estratéxica pal comerciu y a los distintos privilexos daos polos reis a la ciudá, esta desenvolvióse rápido, florió'l comerciu y la producción artesanal. La historia de Košice ye la historia de la segunda ciudá de República Eslovaca. Košice ye una metrópolis de Eslovaquia oriental, ye l'antigua capital d'Hungría Cimera, foi l'epicentru de les insurrecciones contra los Habsburgos y tien inda más atributos; foi la sede de duques transilvánicos, una internacional metrópolis mercantil y la segunda ciudá real húngara que ganó la llibertá.

En Košice caltiénense los estatutos más antiguos d'un gremiu eslovacu (del añu 1307). Nel añu 1369 otorgar a Košice el privilexu d'usar escudu d'armes como primer ciudá nel mundu. La ciudá de Košice desenvolver a partir d'un pueblu d'orixe eslavu que se dedicaba enforma al comerciu y que s'atopaba na cuenca del ríu Hornád. La Villa Cassa“ yera'l pueblu con mayor importancia nesta rexón con una gran ilesia parroquial (la primer mención escrita sobre esta ilesia ye del aňo 1230). Ente la población orixinal de los paleoeslovacos y húngaros crecía'l númberu de la población alemana nel sieglu XIII. Los alemanes diben alquiriendo cada vez más privilexos yá antes del añu 1249.

Nel aňo 1290 a Košice fuéron-y daos derechos municipales y llueu se convirtió na ciudá más importante de Hungría Cimera. Košice foi la primer ciudá cercada na rexón que se diba desenvolviendo hasta una metrópolis mercantil col derechu d'almacenar.

Mientres unos intentos d'apoderase del gobiernu d'un noble de Casa de Aba, Košice sofitó al rei Carlos Roberto a esaniciar los oligarques. Tres estos acontecimientos, Košice convertir nun gran sofitu del rei y ésti dio-y dellos privilexos económicos. Col „Gran Privilexu de Lluis I. el Grande pa la ciudá de Košice“ del añu 1347 remató la popularidá de Košice pal rei. Mientres el dominiu del rei Sesigmundo de Luxemburgu, comerciu y artesanía siguíen floriando. El sociu comercial más importante yera la ciudá polaca de Cracovia. Nestos tiempos foi construyida la nueva Casa real y empecipióse la construcción de la mayor catedral de tol Reinu húngaru: la Catedral de Santa Isabel. La coxuntura medieval remataba sol dominiu de Matías Hunyadi o Matías I Corvino, cuando la ciudá entera, xunto colos suburbios, tenía aproximao 10.000 habitantes. Košice convertir na mayor ciudá medieval en territoriu de Eslovaquia actual y la segunda llibre ciudá real d'ente toles ciudaes húngares colos derechos paecíos a los de Budin (parte de la ciudá actual de Budapest). Dende'l sieglu XV Košice tuvo a la cabeza de la Pentopolitana, la organización de les 5 ciudaes del oriente de Eslovaquia.

Na dómina primitiva de la edá moderna, Hungría estremar en trés partes (1541–1699) y por causa de la so posición ya importancia, Košice bazcuyaba ente l'imperiu de los Habsburgu y Transilvania. Nestos tiempos Košice considerábase una ciudá bien rica gracies a les sos numberoses manufactures artesanales y el so comerciu tanto internacional como interior. Entós empezábense a establecer autoridaes d'Hungría Cimera col fin d'entamar operaciones militares y alministraciones financieres. Tocantes a la relixón, la reformación ganó muncha popularidá en Košice – la población eslovaca y alemana yera mayoritariamente luterana, ente que los húngaros yeren protestantes de Teoloxía Reformada. Dende ende somorguió la disputa colos católicos pola Catedral de Santa Isabel que desaguó nun conflictu bélicu paneuropéu conocíu anguaño como „La Guerra de los Trenta Años“. Mientres los sieglos XVII–XVIII foi Košice el centru de les insurrecciones contra los Habsburgos, sol dominiu de duque Esteban Bocskai, el duque Gabriel Bethlen o'l duque Xurde I Rákóczi.

Cola Paz de Szatmár (1711) empezó una nueva dómina de la historia de Košice sol permanente poder de la Casa d'Habsburgu. Les guerres, epidemies y catástrofes naturales destruyeron esta ciudá tan desenvuelta. La cantidá d'habitantes baxó a un terciu de la dómina de Matías Hunyadi. Y entós Košice empecipió la so recuperación. Nel sieglu XVIII la ciudá entró na dómina de recatolización, d'estilu barrocu y de les reformes del llume, gracies a la emperatriz María Teresia y dempués el so fíu Xosé II. Tres la revolución industrial (1848-1849) que tuvo llugar na Europa central más tarde que na Europa occidental, Košice empezó a industrializase entá más. En 1860 llegó'l primer tren y en 1891 establecióse'l ferrocarril caleyeru de caballos.

Nel sieglu XIX tamién empezaron a tener mayor importancia los intentos de revivificación nacional eslovaca. Foi una de les consecuencies de la „hungarización“ violenta que tenía llugar nes rexones non húngares del Reinu de los Habsburgos dende yá hai enforma tiempu. Y Košice, gracies a la so posición xeográfica y el so significáu político y estratéxico yera'l centru de los „buditelia“ nacionales onde desenvolvíen la so actividá. A pesar d'ello, en 1867 Košice convertir nel centru de la cultura húngara nel Reinu.

Nel añu 1918 Košice forma una parte de Checoslovaquia. L'altu nivel económicu de la Primer República Checoslovaca reflexar na crecedera de la población – agora tenía'l doble de la cantidá d'antes. Munchos, que fueren forzaos a abandonar la so nacionalidá poles fuercies de les autoridaes d'Hungría, volvieron nuevamente a ser eslovacos, pero Košice siguió siendo una ciudá multicultural y ésti calter caltener hasta la Segunda Guerra Mundial, na que perdió una numberosa minoría de xudíos.

Nos aňvos 1938-1945 Košice pertenecía al Reinu Húngaru. En 1945 roblóse equí un documentu posbélico que garantizaba la renovación de Checoslovaquia – llamáu „Košický Vládny Program“ (El Programa de Košice de Gobiernu). Pero nel añu 1948 llegaron al poder los comunistes y tola propiedá privada foi nacionalizada. En 1965 foi establecida una empresa qu'anguaño se llama US Steel – Ferrería de Eslovaquia Oriental (Východoslovenské železiarne) – que dio trabayu a 25.000 emplegaos. Mientres el dominiu de los comunistes construyeron barrios alredor de la ciudá entera. Košice yera la quinta mayor ciudá de la federación (República Checa y Eslovaquia taben xuníes nuna federación) con un gran ésitu en comerciu ya industria.

A partir del añu 1993 (cuando la federación estremar en dos partes separaes), ye la segunda ciudá de Eslovaquia ya inclusive ye la sede de la Corte de Xusticia Constitucional de la República Eslovaca.

En concordanza cola so importancia económica, alministrativa y política, fundar nel añu 1657 una universidá, que tresformóse primero na academia real, depués na academia d'abogacía y duró hasta l'añu 1921.

## Clima
Košice tien un clima continental coles sos estaciones del añu estremaes, caracterizaes per branos calorosos ya iviernos fríos.

## División alministrativa
La ciudá estremar en 4 distritos alministrativos (Košice I, II, III, IV) que se subdividen en 22 xuntes
municipales (barrios) alministraes polos conceyos colos sos alcaldes de barriu y un alcalde mayor pa tola ciudá.

## Demografía y relixón

De los 240.688 habitantes de Košice (según el censu del 31 d'avientu de 2011), 73.8% son eslovacos, 2.65% húngaros, 2% rumanos, 0.65% checos, 0.68% rusos, 0.3% ucraínos y 0.13% xermanos. El 19% de la so población nun declaró la so afiliación étnica (nel mesmu censu siempres).

Del total de la población, un 45% son de la Ilesia católica, 16.6% diz nun pertenecer a nenguna, 6.12% católicos griegos, 2.33% luteranos, 2% calvinistes y 0.11% xudíos.

## Educación
En Košice atópense dos universidaes: La Universidá Téunica de Košice y la Universidá Pavla Jozefa Šafárika, con 9 y 4 facultaes respeutivamente. En Košice ta la única universidá de veterinaria de Eslovaquia.

## Monumentos

El centru históricu de la ciudá Košice concentra'l mayor númberu de monumentos históricos de toa Eslovaquia. Foi proclamáu en 1983. De toles ciudaes monumentales de Eslovaquia rexistra tamién el conxuntu más grande de los bienes protexíos. En total hai 501. Arrexuntar en redol a la cai principal, onde nel pasáu corría'l regueru de Čermeľ. Agora, dende 1996, hai una imitación so nel norte y nel sur de la cai. 

La Catedral de Santa Isabel ye la catedral gótica más grande de Eslovaquia. Foi construyida dende'l sieglu XIV hasta l'añu 1508. Na parte sur ta la Capiya de San Miguel. Usábase como ilesia funeral pal campusantu que taba en llugar onde güei hai un parque. La catedral tien el campanariu independiente, la Torre de San Urbanu.

Na parte norte de la cai ta'l Conceyu de la ciudá, dende'l sieglu XVIII sustituyíu pol teatru. L'edificiu del Teatru estatal foi construyíu n'añu 1889. En tola cai principal tán los palacios nobiliarios y les cases burgueses. Ente les ilesies, destaca tamién la Ilesia Universitaria, orixinalmente xesuita, y d'estilu góticu, más tarde tresformada n'estilu barrocu como Ilesia Franciscana. El más formosu barrocu monumentu de Košice ye la Inmaculada- conxuntu d'estatues de los años 1720-1723 en conmemoración de la epidemia de peste. 

Nel norte, la cai principal desagua na Plaza de Maratón de la Paz. Nel centru ta'l monumentu del maratón de la paz. Debaxo de la cai principal fueron afayaos los restos de la puerta baxa de la ciudá. Dende 1998 equí allúgase'l muséu arqueolóxicu. 

Na parte este del centru históricu, na Plaza de Kalvín, ta la Cárcel de Mikluš, que xune'l conxuntu de dos cases gótiques burgueses. Ente elles y el restu de muralles de Katova Bašta, ta la Ilesia Calvinista. Nel patiu de Katova Bašta asítiase Rodošto, que ye la copia de la casa de Francisco II. Rákóczi. Na parte oeste de la ciudá ta la ilesia más antigua, de los Dominicos, del sieglu XIII, y el monesteriu.

## Cultura

### Teatros

La escena teatral de Košice ta representada pola gama de compañíes estatales ya independientes. Los teatros más grandes tienen, amás de la escena principal, tamién les escenes secundaries. Teatru Estatal ye un teatru clásicu coles compañíes dramátiques, compañíes d'ópera y de ballet. Les obres presentar nel edificiu históricu na cai Principal y en Malá scéna, na que se presenten los drames de cámara y les comedies.

El teatru de marionetes nació en 1956 y en 1957 nació con él la escena dramática ´Jorik´. El Teatru Thália, el qu'introdució la so obra n'húngaru, tuvo abiertu en 1969 y en 1995 abrió'l conxuntu teatral Máraiho. Otru teatru en Košice de minoría étnica ye'l Teatru Romathan, establecíu nel 1992 como únicu del so xéneru en Eslovaquia. Les sos obres tán presentaes n'idioma romanín y n'eslovacu.

Dempués de 1989 aniciáronse munchos teatros alternativos, de los que'l más importante, El Teatru Staromestské foi inauguráu en 1997 por una pareya llexendaria d'actores de Košice Ľalluga Blaškovičová y Peter Rašev. Los demás teatros son Teatro Golosina, Teatru n'andén, Teatru en maleta y Teatru Cassia Dance. Munchos d'ellos participen nel proyeutu Capital de la Cultura Košice 2013.

### Cines
El primer cine en Košice Uránia inaugurar en 1909. Nel comunismu aniciaron munches sales de cine nel centru de la ciudá. En 1973 construyeron nel barriu Terasa un cine panorámicu, Družba, con un aforu de más de 500 espectadores. Antes d'empezar l'actividá de los multicines en 2008, esistíen amás en Košice cinco cines tradicionales. Na actualidá yá funciona namái unu - cine Úsmev. El multicine de siete sales Cinemax ta xuníu a centru comercial Optima. Otru multicine atópase en centru comercial Galéria. Los cines alternativos son Club de películes Galéria y Cinefil.

### Música
La Filarmónica Estatal de Košice foi establecida en 1969 como la segunda orquesta sinfónica profesional en Eslovaquia. Amás de la so actividá nos conciertos en Eslovaquia y nel estranxeru, tamién presenta'l so arte musical por aciu musicales. Ye la organizadora de tres festivales internacionales: La primavera musical de Košice, El festival internacional d'órganos de Ivan Stodola y El festival d'arte moderno. La filarmónica asítiase en La Casa del arte. Nos festivales de música clásica y barroca qu'entama tán incorporaos tamién el Conservatoriu de Košice y la compañía musical de Hemerkovci.

### Folclor
La compañía folklórica más antigua de Košice ye la compañía folklórica Čarnica, fundada en 1957, de la que nació un narrador llexendariu, Ján Tríenčin o Ander de Košice. En Eslovaquia ye bien conocida la compañía folklórica Železiar. Les demás son la compañía folklórica Borievka, la compañía folklórica Hornád, compañía folklórica Jahodná y munches más compañíes infantiles.
Les compañíes folklóricas de Košice presenten el cante y el baille de les rexones Abov, Šariš, Spiš y otres zones d'este de Eslovaquia. Pa los mecenes del folclor, cada xunu entámase Cassovia folkfest cola exhibición de compañíes locales, eslovaques y estranxeres. Les fiestes folklóricas de Abov, que tienen el calter rexonal, celebrar en Rozhanovce.

### Museos
El muséu d'aviación ye l'únicu muséu d'aviación en República Eslovaca. Ta abiertu al públicu dende'l 24 d'agostu de 2002. Na so esposición hai 24 pieces de los motores d'aviones históricos dende los años 1915-1916 y de los motores más nuevos de los aviones de remexu R 13 F 2 S-300. Tamién hai modelos aéreos y maquetes d'aviones históricos. La esposición ta estremada nestes partes:
los empiezos d'aviación nel so desenvolvimientu históricu, primeros empiezos práuticos d'aviación nel so desenvolvimientu y en Eslovaquia tamién, primeres anotaciones de los vuelos en globu aerostáticu, primeros intentos de construcción de los aviones, demostraciones de primeros vuelos iniciadores d'aviación en Eslovaquia (A. Kvas, A. Zsélyi, M. Boťanský, J. Bahýľ y Š. Banič qu'inventó'l paracaíes)
aviación en Eslovaquia dempués del añu 1918 ( Constitución de lliga aérea de Masaryk) personaxes bien importantes d'aviación en República Eslovaca (M. R. Štefánik, J. Ambruš, N. Šapošniková, K. Kasala, V. Ihriský,...)

El Muséu Téunicu Eslovacu ye únicu muséu en Eslovaquia que presenta al públicu la historia y les costumes de la ciencia y téunica. Les sos esposiciones son por casu: en minería; máquines, preseos y los aparatos mineros, recursos de mina, estampillas históriques de mineru, bombilles de mina, la documentación escrita y de pintura; en electrotéunica: la téunica de telecomunicación, la téunica de la radio, televisión; en física: los microscopios, galavanómetros, antioyos; en reloxería: relós de distintos tipos, cronómetros, altímetros.

El muséu d'este de Eslovaquia ye unu de los más vieyos y los más importantes museos en Eslovaquia. Tien 3 esferes especializaes: la esfera natural, la esfera histórica y l'esfera históricu-artística. Les sos esposiciones son por casu: La xente – autor de les cantidaes duraderes ye la esposición de la historia cultural, de les rellaciones sociales, economía y urbanización dende la era paleolítica hasta la era de la burguesía (1818) nel este de Eslovaquia.

Ayalga áureo de Košice ye'l más grande y el más ricu afayu de monedes d'oru en República eslovaca, unu de los más grandes n'Europa y tol mundu que foi atopáu'l 24 d'agostu de 1935 na cai Principal númberu 68 en Košice. Ta formáu por 2920 ducaos, 3 medayes y cadena dorada. El so pesu ye 11,503g.

El muséu de figures de cera ta asitiáu na Torre de Urban, nel nucleu históricu de Košice. La so
coleición ta formada por 28 persones que mediatizaron a la vida de la rexón de Košice. Como por casu Santa Isabel Durínska que ye patrona de Košice, Maestru Esteban que foi constructor de la Catedral de Santa Isabel, Matej Korvín, Andy Warhol, Abebe Bikila que ganó Maratón de la Paz nel añu 1961.

El muséu de Adalberto Löffler presenta'l trabayu del eminente escultor de Košice, Adalberto Löffler. Esti home cola so muyer regaló a Košice la esposición estable, na qu'hai más de 2000 artículos espuestos de la so creación como por casu la coleición de la cerámica nacional y alfarería, tamién los autorretratos de los pintores.

La galería d'este de Eslovaquia foi primer galería rexonal del país. Agora tien más de 6&nbsp;400 obres de los pintores d'este de República Eslovaca. Nes parés del edificiu tán pintaes armes de Abov y otros pueblos.

### Eventos
La Rambla en Košice ye un eventu cuando, gracies a los estudiantes del institutu billingüe Park mládežy 5, la cai Principal de Košice ta tresformada na cai La Rambla de Barcelona aproximao una o dos hores. Nesti tiempu la zona peatona, ta llena de munches estatues vives, magos, acróbates, pintores, cantantes, baillarinos nos que se converten los estudiantes.

La nueche blanca en Košice(Nuit Blanche) ye la nueche cuando la xente puede pasar el so tiempu caminando pol Parque municipal que ta allumáu por 5000 bombilles y escuchar les aries operístiques en direuto o puede ver la unión ente'l coru y arte visual.

La cuadriella (European Quadrille Dance Festival) ye un proyeutu internacional que consiste en baille na cai Principal. La so función ye enseñar que Košice ye la ciudá fayadiza pa los récores culturales.

### Fiestes populares
Los díes de la ciudá Košice son una tradición que se formó cuando foi condecorada a Košice el primer escudu d'armes el día 7 de mayu nel añu 1369. La filosofía d'esta fiesta ye caltener los eventos tradicionales, benéficos, culturales y familiares. Nel programa d'estos díes la xente puede atopase coles actividaes deportives pa los ciclistes, pa corredores, partíos de fútbol, tamién coles esposiciones de perros, esgrima histórica, les esposiciones de coches históricos y actuales, de fotografíes, de cuadros, competiciones de distintos tipos, conciertos de jazz o de pop, programes de baille o folclóricos, presentaciones de la ciencia o téunica, actividaes caritatives...

Primavera musical de Košice ye un festival internacional de música con entamu nel añu 1956. Ye unu de los festivales de música más antiguos en Eslovaquia. Nesta fiesta pueden escuchase obres de los autores de música antigua y actual presentaes por artistes eslovacos y estranxeros.

Ayalga áureo de Košice ye una competición de cantares col entamu nel añu 1980. El so destín ye atraer los autores y interpretos nuevos de la música orixinal popular eslovaca, favorecer la creación de la música orixinal eslovaca y apurar la so collaboración cola Radio eslovaca.

### Deporte
La maratón de la paz de Košice ye la maratón más antigua n'Europa y nel mundu ta en segundu puestu dempués de la maratón de Boston. Ye la más grandiosa actividá deportiva en Košice. Per primer vegada realizar nel añu 1924. Cada primer sábadu d'ochobre gente de tol mundu llega a Košice pa correr. Empieza a los diez delantre del hotel DoubleTree by Hilton na cai Principal.

La ciudá alluga dos importantes clubes profesionales de fútbol y ḥoquei sobre xelu. El MFK Košice ye'l principal equipu de fútbol de la ciudá, campeón eslovacu en dos causes, xuega anguaño na Corgoň Lliga. El HC Košice ye unu de los equipos más importantes del ḥoquei sobre xelu eslovaco y xuega na Extraliga Eslovaca.

La milla de José Plachý ye un una carrera pa neños de guardería, de la escuela primaria y tamién de la escuela secundaria. El destín d'esta actividá ye atopar el nuevu José Plachý que ye personaxe atléticu bien grande.

## Gastronomía
La comida principal del día ye la xinta. Suelse comer una sopa, un platu principal y depués un postre. La sopa puede preparar casi de too, de cualesquier verdura, de carne ya inclusive de cogordes. Eslovaquia tien munches comíes típiques como, por casu, halušky que se preparar con farina, pataques y güevos y sírvense con cuayada, col o con bryndza (productu del quesu d'oveya, el quesu arrállase y depués métese a una batedora y se aňade el sal). Otra comida típica de Eslovaquia ye la sopa de col, pataques, salchiches y cogordes. Esta cómese siempres en Navidá y nel añu nuevu.

Polo xeneral la comida eslovaca ye bien grasa, cómese muncha carne tanto de pollu, como de vaca, de gochu o de coneyu. Tamién a los eslovacos gústenlos los embutíos, el lardo, los chicharrones, el xamón, el chorizu y otros productos cárnicos. Lo que más se come ye comida frita y ye una pena qu'eso ye lo que la mayoría de los restoranes ufierta a los sos veceros. Un platu de normal consta de carne, que se suel comer con pataques, frites, cocíes o asaes, pero puede sirvise tamién arroz o pella. El platu principal pue tar acompañáu d'una ensalada, pepinillos o de encurtido.

Tamién se come muncha comida duce, como los bollos rellenos, tortielles con mermelada y chocolate o empanaes. Suelen ser comíes como un postre o como'l primer platu. Pero tamién ye bien popular comer comíes internacionales como pizza, pasta o platos de verdura.
En Košice hai munchos restoranes bien bonos. Puedes atopar restoranes qu'ufierten cocina eslovaca, pero tamién hai munchos otros que cocinen les comíes de casi tol mundu.

## Ver tamién

* Catedral de Santa Isabel

## Ciudadaes hermaniaes
Košice ta hermanada coles siguientes ciudaes:

## Referencies

## Enllaces esternos

* Páxina oficial de Košice