open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Signu d'interrogación

El **signu d'interrogación** o **signu d'entruga** ye un signu de puntuación qu'indica que la oración que lu sigue o preciede ye una entruga. N'asturianu, esti signu escríbese en forma abierta (**¿**) y zarrada (**?**), na mayoría de llingües con alfabetu llatín solo s'utiliza la forma zarrada. En griegu úsase puntu y coma (;) pa señalar la interrogación. El valor decimal en ASCII *?* ye 6310, y en ISO-8859-1/ISO-8859-15 **¿** ye 0191; en Unicode correspuénden-y 039;'U+00BF* al *'¿** y ''U+003F'' al **?**.

== Historia ==


Na mayoría de los idiomes utiliza un únicu signu d'interrogación a la fin de la frase interrogativa: ''Quanti anni hai**?***, ''Quants anys tens'''?***, *Quel âge as-tu*'?***, ''Quantos anos tens'''?*** (PT EU) o *Quantos anos você tem*'?*** (PT BR), ''How old are you'''?*** (n'italianu, catalán, francés, portugués ya inglés, respeutivamente: «¿Cuántos años tienes?»).

N'obres de calter enciclopédicu ye avezáu l'usu de la interrogación pa indicar feches inciertes. Un exemplu sería *[[Gengis Kan]] (¿1162?-1227)*.

Otra llingua en que s'utiliza l'apertura del signu d'interrogación ye'l gallegu, anque ye opcional y queda apostráu a facilitar la llectura y evitar ambigüedaes. Na ortografía catalana, el llingüista Joan Solà defendió que s'usara tamién l'apertura del signu d'interrogación (pero non nel casu de la esclamación), y dalguna publicación siguió'l conseyu de Solà; pero dicha práutica ye residual nel conxuntu de la producción escrita en catalán, onde práuticamente solo s'utiliza'l signu de zarru (como nes otres llingües europees).

## Ver tamién
* Sintaxis
* Signos diacríticos
* Signos d'esclamación
* Signos de puntuación
* Interrobang

## Referencies

## Bibliografía
* 

## Enllaces esternos
Diasistema

En llingüística, **diasistema** ye «un conxuntu más o menos complexu de "dialeutos", "niveles" y "estilos de llinguaxe"». Un diasistema nun ye un sistema llingüísticu, sinón una serie de sistemes qu'entren en rellación ente sigo, formando un conxuntu que nun constitúi una llingua xunitaria (esto ye, un sistema coherente), sinón variable (nos aspeutos social, funcional y xeográficu) y sicasí constante.
Nun tien de tracamundiase diasistema con llingua estándar. L'estándar o los estándares d'una llingua son ellaboraciones artificiales de la llingua, planiaes al envís de convertise en modelos pa la enseñanza, los usos oficiales y los usos escritu y formal. 

Puede estremase en cuatro tipos:
* **Diatópicu:** que depende del allugamientu xeográficu.
* **Diafásicu:** que depende de la dómina.
* **Diastráticu:** que depende del estratu social.
* **Diaxeneracional:** que depende de la edá o xeneración, como nel casu d'una persona nueva y otra mayor.
## Exemplos
Exemplos de diasistemes compuestos de dellos idiomes por ellaboración:

### Diasistema occitanu-románicu
*Exemplu de testu n'occitanu (variante languedociana):
*:**' 
*Exemplu de testu en [[Idioma catalán|catalán]] (catalán oriental central):
*:**'

### Diasistema gallegu-portugués
*Exemplu de testu en portugués:
*:**'
*Exemplu de testu en [[Idioma gallegu|gallegu]]:
*:**'

### Otros exemplos d'idiomes per ellaboración
*El corsu y l'italianu dempués de 1852 (diasistema italianu)
*L'hindi y l'urdu (diasistema hindoustaní)
*El serbiu, el croata, el bosniu y el montenegrín (diasistema serbocroata)
*El danés, el noruegu y el suecu (diasistema escandinavu continental)
*El macedoniu y el búlgaru (diasistema búlgaru)
*L'eslovacu y el checu (diasistema checoslovacu)
*El Baxu saxón, l'holandés, el flamencu y l'afrikaans (diasistema baxu alemán).
*El francés y les llingües d'oïl.

## Referencies
Llingües llatino-falisques

Les **llingües llatino-falisques** formen un grupu que pertence al grupu itálicu de la familia indoeuropea de llingües. Falar n'Italia. Tanto'l llatín y los sos derivaos según el idioma faliscu pertenecen a esti grupu.

Finalmente, el llatín absorbió al restu de llingües, sustituyendo al faliscu pol poder espandíu de los romanos. L'únicu miembru del grupu que sobrevivió la estinción foi'l llatín, que, de la mesma, desenvolvióse dientro de les llingües romances vía llatín vulgar.

## Descripción llingüística
El llatín y el faliscu tienen delles innovaciones col itálicu:
* Les secuencies del indoeuropéu tardíu /*ə, *eu/ evolucionen a *a, ou*.
* Les líquides silábiques indoeuropees /*l̥, *r̥/ desenvuelven una vocal epentética *o* dando n'itálicu *ol, or*.
* Les nasales silábiques indeoeuropeoas /*m̥, *n̥/ desenvuelven una vocal epentética *y* dando *em, en*.
* Fricativización de les oclusives aspiraes del indoeuropéu a principiu de pallabra /*bʰ, *dʰ, *gʰ/ en *f, f, h*.
* Asimilación de la secuencia /*kʷ...p/ en *kʷ...kʷ* (pie **penkʷy* 'cinco' > llatín *quinque*)
Delles diferencies tán en que'l llatín y el faliscu retienen les labiovelares indeoeuropeas /*kʷ, *gʷ/ como *qu-, gu-* (darréu pasaríen a velares + semivocal), ente que n'oscu-umbru pasen a ser llabiales *p, b*. Amás el llatín presenta evolución de *ou* en *ū* (llatín *lūna* < p.itálicu **lousna* < pie **leuk-sna* 'lluminosa').

### Fonoloxía
L'inventariu consonánticu del proto-llatino-faliscu sería básicamente idénticu al del llatín arcaicu:
:
El soníu /kʷ/ inda tenía d'esistir en llatín arcaicu cuando se desenvolvió l'alfabetu d'onde vien el par mínimu: *quī* /kʷī/ 'el que ...' - *cuī* /ku.ī/ 'al que ...'. Nótese que n'otres posiciones nun se fai intentu d'estremar ente diptongos ya hiatos, *pers*'oā**dere'' 'persuadir' ye diptongo pero en ''s**ua**' 'so' ye hiatu. Por razones de simetría ye bien posible que munches secuencies *gu* del llatín arcaicu representaren de fechu una labiovelar sonora /gʷ/.

## Referencies

### Bibliografía
*
Llingua escrita

La **llingua escrita** constitúi una variedá de la llingua. La comunicación escrita establecer a distancia, utiliza'l códigu gráficu y ye diferida, esto ye, nun hai simultaneidá d'emisión y receición.

Na escritura, la información de los elementos prosódicos, contextuales y non verbales ye suxerida per mediu de signos d'interrogación y esclamación, recursos tipográficos (sorrayáu, mayúscules, lletra negrina, lletra cursiva) y esplicaciones verbales que dexen interpretar afechiscamente'l mensaxe.

## Oralidad y escritura
Salvo nos casos prototípicos de la llingua oral (conversaciones) y escrita (testos académicos), nun esiste oposición real ente dambes, sinón una rellación de grau: el fala y la escritura rellaciónense y combinen en diverses situaciones comunicatives, como nuna esposición oral planiada o nun *[[chat]]*.

La lliteratura, de la mesma, ufierta imitaciones de lo oral o reproduz situaciones comunicatives como'l diálogu, qu'amás ye propiu de les obres teatrales.

## Llingua escrita y rexistru
Nel usu de la llingua escrita puede emplegase un rexistru formal (trabayu d'investigación), un rexistru informal (carta personal) o combinar llingua escrita con llingua oral (corréu electrónicu).

La presencia d'un rexistru o otru depende de la situación comunicativa y la intención del falante.

## Referencies
Socontinente indiu

El **subcontinente indiu** ye la rexón xeográfica qu'abarca la mayor parte de la India histórica, anguaño estremada ente los estaos d'India, Paquistán, Bangladex, Nepal y Bután. Por razones culturales y xeográfiques, considérase tamién parte del subcontinente los estaos insulares de Sri Lanka y Maldives. Toos estos países formen parte de l'Asociación Sudasiática pa la Cooperación Rexonal (SAARC, en sigla inglesa). El subcontinente indiu foi conocíu mientres sieglos como l'Indostán y ye equivalente al territoriu qu'hasta la desapaición del Raj británicu en 1947 yera conocíu como la “India británica”. En total, la superficie del subcontinente indiu xube a unos 4&nbsp;480&nbsp;000&nbsp;km².

## Nomenclatura
De cutiu llamáu a cencielles *el Subcontinente*, por tratase de la única rexón del mundu a la que s'aplica davezu esti calificativu, la rexón conocer n'Occidente a cencielles como “la India” o como “les Indies” hasta 1947, cuando la partición de l'antigua India británica supunxo la división del territoriu ente los estaos d'Unión de la India y Paquistán. D'esti últimu estáu biforcaríase darréu la so parte oriental col nome de Bangladex. Munchos habitantes de Paquistán y Bangladex refuguen el términu “subcontinente indiu” por considerar que l'axetivu “indiu” tien d'aplicase solamente al Estáu actual de la República de la India. Más fayadizu sería'l términu Indostán pol so usu históricu y el so orixe terminolóxicu, pero ye de poco usu anguaño. Un nome alternativu pa la rexón ye Asia Meridional o Sur d'Asia, anque esta denominación dacuando inclúi tamién a Afganistán ya Irán, y dacuando hasta Birmania.

## Xeografía

La rexón llinda al norte y al este cola cadena montascosa del Himalaya, y col mar Arábigu y la badea de Bengala al sur. El cordal Hindu Kush ente Paquistán y Afganistán suel considerase la frontera noroccidental del subcontinente. La parte occidental de Paquistán, Baluchistán, ta dixebrada del subcontinente polos montes Suleimán, polo que xeográficamente nun forma parte del mesmu, al tar yá na meseta iranina.

En términos xeolóxicos, la rexón ta considerada un subcontinente porque s'asitia sobre una placa tectónica estremada, la "placa india" (parte de la placa Indoaustraliana), orixinalmente un pequeñu continente que topetó cola placa Euroasiática, dando llugar al cordal del Himalaya y a la pandu tibetanu. Na actualidá, la placa india sigui moviéndose escontra'l norte, lo cual fai que los montes que conformen l'Himalaya crezan dellos centímetros cada década.

## Población
El subcontinente indiu ye una de les rexones más densamente poblaes del mundu. Más de 1600 millones de persones, una cuarta parte de la población mundial, habiten na rexón. La densidá de población de 350 persones per quilómetru cuadráu ye siete veces cimera a la media mundial.

## Ver tamién
* Indostán
* Asia del Sur
* Placa Indoaustraliana

## Referencies

## Enllaces esternos
Alfabetu asamés

L**'alfabetu asamés** pertenez a la familia brámica d'alfabetos y ye bien paecíu al devanágari. Tien una historia continua de desarrollu dende tiempos remotos y desenvolvióse a partir del alfabetu nagari, siendo un precursor del devanágari. Nel sieglu XIX tres estilos d'alfabetu fueron identificaos (baminiya, kaitheli y garhgaya), quien dieron camín al alfabetu estándar al que siguió l'alfabetu desenvueltu pa imprentes. L'alfabetu estándar actual ye idénticu al alfabetu bengalí sacante por dos lletres.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Assamese alphabet
*Madhava Kandali Ramayana
Alfabetu bengalín

L**'alfabetu bengalín** (bengalín: বাংলা লিপি *Bangla lipi*) ye un sistema abugida d'escritura que pertenez a la familia bráhmica d'alfabetos que son acomuñaos colos idiomes bangla, asamés, bishnupriya manipuri, manipuri y sylheto. Derivó del antiguu alfabetu nagari.

Anque ye bien similar al devanágari, ye menos estructurado en bloques y presenta formes más tropezoses. L'alfabetu bengalín modernu foi formalizáu en 1778 cuando Charles Wilkins per primer vegada creó una composición tipográfica.

Testu bengalín de Jôno Gôno Môno:

## Referencies

## Enllaces esternos
* Ankur Bangla Project 
* Omniglot - Bengali Alphabet
* Free Bangla Unicode Fonts
* Free Unicode Compliant Bangla Typing Software
* Open source Bangla Transliteration Library
* Free Bangla Unicode Interface
Idioma meitei

L**'idioma meetei-lon** (otros nomes: **meitei-lol**, **manipurí**, **meitei**) ye la llingua predominante y llingua franca del estáu de Manipur, allugáu al nordeste de la India. Tamién se fala nos estaos d'Assam y Tripura, y en Bangladex y Birmania. Ye una llingua tonal.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües indoaries orientales

Les **llingües indoaries orientales** son un grupu filoxenéticu de llingües indoaries falaes na parte oriental del dominiu incluyendo los estaos de Bihar, Jharkhand, Orissa, Bengala Occidental, Assam, Megalaya. Toes elles deriven del prácrito maghadi al traviés del ardhamagadhi.

## Clasificación
Dientro de les llingües indoaries estrémense cuatro grandes grupos:
* **[[Llingües bihari|Bihari]]**: Angika, Bhojpuri (incl. hindustaní caribeñu), Kudmali, Lodhi, Magahi, maithili, Majhi, Musasa, Panchpargania, Sadri, Surajpuri.
* **Bengalí-asamés**: Asamés, Bengalí, Rajbanshi, Bishnupriya, Chakma, Chittagonian, Hajong, Halbi, Kayort, Kharia Thar, Kurmukar, Mal Paharia, Mirgan, Nahari, Sylhetti, Tangchangya.
* **Oriya**: Oriya, Oriya Adivasi, Bhatri, Bhuiya, Bhunjia, Bodo Parja, Desiya, Reli, Kupia.
* **Tharu**: Bote-Majhi, Buksa, Degaru, Tharu de Chitwan, Tharu de Kochila, Tharu de Rana

## Comparanza léxica
Los numberales para distintes llingües indoaries meridionales son:




## Referencies
Llingües bihari

**Bihari** ye'l nome d'un grupu de llingües indo-aries falaes nel estáu indiu de Bihar y dellos estaos vecinos.

El grupu Bihari consta de: 
* Angika (30.000.000 falantes). Escritu nos alfabetos Anga, Kaithi y Devanágari.
* Bhojpuri (26.254.000 falantes). Escritu nos alfabetos Kaithi y Devanágari.
* Kudmali (37.000 falantes)
* Magadhi (11.362.000 falantes). Escritu nos alfabetos Kaithi y Devanágari.
* Maithili (7.500.000 falantes). Escritu nos alfabetos Maithili y Devanágari.
* Panchpargania (274.000 falantes)
* Sadri (1.965.000 falantes)
* Sarnami Hindustani (150.000 falantes) Forma de Bihari con influencia de Awadhi, falada por surinameses de procedencia india.
* Surajpuri (273.000 falantes)
* Vajjika (500.000 falantes)

## Referencies

## Enllaces esternos

* http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bih
* Traducción al inglés de frases útiles en Angika, Bhojpuri y Maithili
Idioma angika

L'idioma **angika** o **aṅgikā** «अङ्गिका o अंगिका» ye un idioma faláu na rexón india d'Anga, un área que cai dientro de los estaos de Bihar, Jharkhand y Bengala Occidental. Ye falada por más de 30 millones d'indios y 50 millones al traviés del mundu. Falar en Bombay, Delhi, Calcuta, Durgapur, Panyab, Vadodara, Surat, Patna, Ranchi, Jamshedpur y Bokaro ente otres partes. Úsase tamién en Camboya, Vietnam, Malasia y n'otros países del sureste asiáticu. Ye usáu amás por inmigrantes communidades nos Estaos Xuníos y el Reinu Xuníu.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Google Search Engine in Angika Language
* Angika web portal
Idioma bhoshpuri

El **bhhōjapurī**, **bhoyapuri** o **bhoshpuri** ye una llingua bihari falada nel nordeste de la India nel occidente del estáu de Bihar, la parte norte de Jharkhand, y la rexón Purvanchal d'Uttar Pradesh, según el sur de Nepal. Tamién ye faláu en Guyana, Surinam, Fixi, Trinidá y Tobagu, Mauriciu y Sudáfrica.

Tien unos 38 millones de hablants aproximao.

## Referencies

## Enllaces esternos
(n'inglés)
* BLA/BIHARI properly Bih iri .html Bihari
* ChauriChaura.Com:: Bhojpuri- visit for Bhojpuri songs and news
* Bhojpuri.org :: Bhojpuri Sansaar - A Global Network of Bhojpuri Professional
* Bhojpuria: Portal for Bhojpuri Speaking people
* A Global Database of Bhojpuri Professional 
* Bhojpuriduniya.com A superhit website in Bhojpuri
* Articles: Bhojpuri Cinema Is Bhojpuri cinema heading the Bollywood way?
* Ethnologue report for Bhojpuri
* Translation of useful phrases in Bhojpuri
* Bhojpuri at Yahoo! Groups
* Bhojpuri USA at Yahoo! Groups
* Bhojpuri Singapore at Yahoo! Groups
* Bhojpuri UK at Yahoo! Groups
* Bhojpuri at the Rosetta Project
* Bhojpuri Association of North America - BANA  
* Bhojpuri Poems - Blogue
Idioma magahi

L**'idioma magadhi** (autoglotónimu: «मगही ‹*magahī*) ye una llingua indoaria falada por 11.362.000 persones n'India. El *magahi* ye cercanu col *[[bhojpuri]]* y tamién el *[[maithili]]* y dacuando méntase estos idiomes conxuntu como una sola llingua "*bihari*". Estos, xunto con otros varios idiomes rellacionaos, son conocíos como llingües *[[llingües bihari|bihari]]* los cualos formen un subgrupu del grupu oriental de llingües indoaries.

Créese qu'una forma antigua de *magahi*, conocida como *[[prácrito magahi|prácrito magadhi]]*, fuera l'idioma faláu por Buda, y que seya la llingua del antiguu reinu de Magadha.

Los casi 13 millones de falantes viven nel área de Magadha del estáu de Bihar. Esto entiende ocho distritos de Bihar qu'inclúin a les ciudaes de Patna, Gaya, Aurangabad, Jehanabad, Nalanda, Munger y Bhagalpur según los distritos circundantes. Tamién se fala *magahi* en partes de Hazaribagh, Giridih, Palamu (ant. Palamau) en total trés distritos de Jharkhand y atópense dellos falantes en Malda, Bengala Occidental. De normal escríbese emplegando la escritura devanágari.

Pensábase equivocadamente qu'estos idiomes yeren dialeutos del hindi, pero demostróse más apocayá que son descendientes del **[[Llista de llingües indoaries orientales|grupu oriental]]** de llingües índiques, amosando muncha semeyanza, xunto col bengalí, l'asamés y el oriya. El *magahi* tien una rica y antigua tradición de cantares y hestories populares.

## Referencies

## Enllaces esternos
n'inglés
*''Magahi'' n'El Proyeutu Rosetta (''The Rosetta Project'')
*''Jain Scriptures'' (Escritures jainistas)
en *magahi*
*मगही-विकिपीडिया enllaz a la Wikipedia en ''magahi''
Chitral

**Chitral** ye una llocalidá de Paquistán, na provincia de Jaiber Pajtunjuá.

## Demografía

Tien una población de .

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma shina

El **shina** (o **Tshina**) ye una llingua indoaria del grupu dárdico falada nel Gilgit-Baltistán de Paquistán. 

## Distribución
El Shina falar en valles a gran altor nes estribaciones de Hindukush (Astore, Chilas, Dareil, Tangeer, Gilgit, Ghizer, y delles partes de Baltistan y Kohistan). Tamién se fala en dellos valles asitiaos en Jammu y Caxmir d'India (Gurez, Drass, Kargil, Karkit Badgam y Ladakh).

Históricamente'l Shina movió a dialeutos de burushaski, llingua aisllada d'orixe desconocíu, que foi apostráu a los valles más altos y más periféricos de la rexón. La influencia de la fonoloxía del burushaski inda ye reconocible nel Shina.

En 1981, rexistrábense unos 321,000 falantes de variedá de Gilgit (*Gilgiti*), y envalórase que'l total contabilizando los falantes d'otres variedaes taría en redol a 550 000. Tamién esisten munchos hablates de Shina en grandes centros urbanos partíos por tod Paquistán como les ciudaes d'Islamabad, Rawalpindi, Lahore, Abbottabad, Hyderabad y Karachi.

## Dialeutos
La variedá o dialcto principal ye'l Shina de Gilgit (*Gilityaa, Kharochya*), dellos otros dialeutos importantes son:
 
* Astori Shina, Asturajaa, *
Dashkinii, Bounzhey, Shina, *
Chilasii, Darelaye Shina, *
Shinakii, Shina, *
Gulapoorii Shina, *
Brokskad (de Baltistán y Ladakh), *
Domaaki, *
Kohistani Shina, *
Palula, *
Savi, y *
Ushojo.

## Descripción llingüística
### Fonoloxía
L'inventariu consonánticu del Shina de Gilgit ye'l siguiente:

### Tonu
Amás el Tshina tien dos tonos contrastantes, unu de nivel y otru ascendente.

### Gramática

### Comparanza léxica
Los numberales en shina estándar y les otres variedaes de shina rellacionaes con él son:
:

## Pallabres y espresiones comunes
### Díes de la selmana

## Referencies

## Enllaces esternos
 
* Ethnologue Report for Shina
* 1992 Sociolinguistic Survey of Shina
Idioma sindhi

El **sindi** o **sindhi** (en alfabetu árabe: سنڌي, en devanágari: सिन्धी, treslliteración: *sindhī*) ye la llingua de la provincia paquistanina de Sind, nel sur d'Asia. Pertenez al grupu de les llingües índiques (del subgrupu indoiranias de la familia indoeuropea. Ye faláu por 18,5 millones de persones en Paquistán y 1,7 millones na India, siendo'l segundu idioma más utilizáu en Paquistán. Magar ser un idioma indoiranio, tien fuertes influencies de les llingües dravídiques.

L'alfabetu utilizáu pa la so escritura ye un alfabetu árabe modificáu; sicasí y especialmente na India, tamién s'utiliza l'alfabetu devanágari. El sindhi n'alfabetu devanágari ye menos común pero más bono d'aprender pa los indios que yá pueden escribir en hindi, idioma que tamién utiliza l'alfabetu devanágari. En Paquistán l'alfabetu utilizáu pol urdú, idioma oficial del país, ye l'alfabetu árabe, y el devanágari nun ye utilizáu n'absolutu, polo que los paquistaninos que falen sindí siempres utilicen l'alfabetu árabe modificáu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingua minoritaria

**Llingua minoritaria** ye un términu de sociollingüística que fai referencia a un idioma que nuna comunidá ye utilizáu por un pequeñu númberu d'usuarios.

Ye un términu relativu, al tomar como referente un territoriu más o menos ampliu. D'esta forma, na Carta Europea de les Llingües Minoritaries o Rexonales (que ye un tratáu internacional d'Estaos del Conseyu d'Europa pa defender llingües minoritaries), establezse que son minoritaries les que nun son oficiales nel Estáu o, si ser, atópase en franca debilidá. Por ello, por casu, el catalán pue ser consideráu como llingua minoritaria con al respective d'España, ensin selo nel so territoriu (llingua habitual d'unos 4,4 millones de persones; amás, son capaces de falalo unos 7,7 millones y ye entendíu per cerca de 10,5 millones de persones).

## Clarificación de los conceutos minoritariu y minorización

Pue haber casos onde una llingua ye minoritaria na so comunidá pero nun ta minorizada, como foi'l casu de la llingua de los colonizadores n'África y América qu'anque yeren llingües minoritaries convertir en llingua vehicular. N'otros casos una llingua nun ye minoritaria como'l catalán (depende del ámbitu territorial, ye minoritaria si tomamos España como referente, pero non si tomamos unu de los sos territorios como ye Cataluña) pero qu'históricamente sufrió una sustitución llingüística. N'otros casos una llingua non minoritaria, como'l alemán, ta minorizada en dellos territorios, como por casu en Alsacia (el francés ye l'únicu oficial nesti territoriu que güei pertenez a Francia).

## Ver tamién
* Atles interactivo Unesco de les llingües en peligru nel mundu
* Llingües aboríxenes australianes
* Llingües indíxenes d'América
* Llingües d'Europa
* Llingües d'Asia
* Llingües africanes

## Referencies
Idioma bhili

El **bhili** (tamién llamáu **bhagoria**, **bhil**, **bhilbari**, **bhilboli**, **bhilla**, **lengotia**, **llaín**) ye una llingua indo-aria falada na zona central del oeste de la India, na zona este d'Ahmedabad. El bhili ye un miembru del grupu de llingües bhil, que ta rellacionáu col guyarati y el rayastani. Úsase como escritura una variante del devanágari.

## Ver tamién

* Llista de llingües nacionales de la India

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües indoaries centroccidentales

El grupu de **llingües indo-aries centroccidentales** consta de tres llingües (y con éstes un gran númberu de dialeutos):
* Guyaratí
* Bhili
* Rayastaní
* Kandeshi
* Romanín

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes variedaes de llingües indoaries centrorientales:
:

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma bodo

L**'idioma bodo** o **boro** ye un idioma tibetanu-birmanu que ye falada polos bodos al nordeste d'India y Nepal. L'idioma ye unu de los oficiales nel estáu indiu d'Assam, y ye unu de los 22 idiomes programaos pa gociar d'estatutu especial na constitución de la India.

## Referencies

### Bibliografía
* George van Driem (2001) *Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region.* Brill.
* 

### Enllaces esternos
Llingües bodo-garo

Les **llingües bodo-garo** o **boro-garo** constitúin una pequeña familia de llingües sino-tibetanes falaes nel nordeste d'India. El términu "bodo" nun tien de confundise col términu "bódicu" pa referise a llingües sino-tibetanes del grupu del tibetano-himalayu.

## Clasificación
Les llingües bodo-garo pertenecen a la rama tibeto-birmana de les llingües sino-tibetanes. Dientro d'esta rama, les llingües bodo-garo son arrexuntaes por Burling xunto col konyak-nocte (naga) y el jingphaw (jingpo o kachin), otros autores postulen solo una rellación más cercana ente'l konyak-nocte y el bodo-garo, denomáu llingües báriques al grupu resultante.

Les llingües bodo-garo pueden estremase en tres rames:
* Les **llingües bodo**, qu'inclúin al boro propiamente dichu, al dimasa, al tiwa, al reang, al kokborok (Tripuri) y al kachari.
* Les **llingües garo**, qu'inclúin al garo y al megam.
* Les **llingües koch**, qu'inclúin al koch, al rabha, al wanang, al atong y al ruga.

El bodo tien reconocencia oficial nel estáu indiu d'Assam. El kokborok, o tripuri, ye una de les principales llingües del estáu de Tripura. El megam foi fuertemente influyíu poles llingües khásiques (jásiques).

## Característiques comunes
Nes llingües boro-garo-koch, como nes llingües sino-tibetanes polo xeneral, la sílaba tien un papel destacáu na fonoloxía y l'inventariu de consonantes qu'apaez en posición inicial ye mayor que'l que puede apaecer a final de sílaba. Esisten mayores discrepancies ente diversos autores sobre'l númberu de tonos, anque paez podese afirmar con seguridá que paecen esistir oposiciones ente dos niveles tonales (sacante en garo, que paez ser la principal esceición dientro del grupu). El contraste de les sílabes en garo ye menor al qu'hai ente sílabes acabaes n'oclusiva glotal y les que non (ye un fenómenu común que la oposición de tonu tea acomuñada a un zarru glotal nes sílabes, el mesmu fenómenu atópase en llingües como'l takelma). La falta de contraste tonal en garo atribúise al desenvolvimientu históricu de la oclusiva glotal procedente del tonu altu del proto-garo.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes variedaes bodo-garo-koch son:
:

Los pronomes en distintes variedaes bodo-garo-koch son:
:

## Referencies

### Bibliografía
* George van Driem (2001): *Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region.* Brill.
* Daniel C. Wood (2008): **
Llingües bhil

Les **llingües bhil** son un grupu de llingües indoaries centrales, del grupu centroccidental, falái por unos seis millones de persones del grupu bhil. Esti grupu de llingua formen les llingües más falaes el cordal Aravalli en Rayastán y la parte occidental del cordal Satpura en Madhya Pradesh, al noroeste de Maharastra y el sur de Gujarat.

## Clasificación
Les llingües bhil formen son variedaes de transición ente les variedaes de guyarati y les de rayastani-marwari. Usualmente el grupu bhil inclúi les siguientes llingües:
*Bhil septentrional
**Bauria
**Wagdi (seique central: ye altamente inteligigble col adiwasa o'l patelia)
**Bhilori (Noiri, Dungra)
**Magari (Magra ki Boli; incl. sol "Bhili (nuclear)" en *Ethnologue*)
*Bhil central
**Bhili (nuclear) (Patelia), bhilodi, adiwasa y rajput Garasia [mutuamente intelixibles, cierta inteligibilidad col marwari].
**Bhilali (Rathawi)
**Chodri
**Dhodia
**Dhanki
**Dubli
**Gamit (Mawchi)
*Bhil oriental (Bareli)
**Palya Bareli
**Pauri Bareli
**Rathwi Bareli
**Pardhi
El kalto tamién llamáu nahali, ye otr llingua bhil. El vasavi ye faláu por persones del grupu bhil, pero ta más estrechamente emparentáu col guyaratí.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes variedaes de llingües bhil son:
:

## Referencies

### Bibliografía
* Khare, Randhir. *The Singing Bow: Song-Poems of the Bhil*. New Delhi: HarperCollins Publishers India, 2001. ISBN 81-7223-425-2
* Varma, Siddheshwar. *Bhil Dialects and Khandesi: A Linguistic Analysis*. Panjab University Indological series, 23. Hoshiarpur: Vishveshvaranand Vishva Bandhu Institute of Sanskrit and Indological Studies, Panjab University, 1978.
Llingües báriques

Les **llingües báriques** constitúin una agrupación dientro de les llingües sino-tibetanes falaes nel nordeste d'India. Alderícase si formen una unidá filoxenética válida o pertenecen a rames independientes de la familia tibetano-birmana. Burling aceuta'l parentescu y amás propón que xunto coles llingües kachin-lui formen una unidá mayor, pero non tolos especialistes coinciden nesta clasificación.

## Clasificación
Les llingües báriques son xeográficamente cercanes y pertenecen a la rama tibeto-birmana de les llingües sino-tibetanes. Estes llingües estrémense en dos rames, anque nun ta claro inda si formen xuntes una unidá filoxenética válida. Los dos rames son:
* Les **[[llingües bodo-garo|llingües bodo-garo-koch]]**.
* Les **[[llingües konyak|llingües konyak-nocte]]**.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües del grupu báricu son:
:

## Referencies

### Bibliografía
* George van Driem (2001): *Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region.* Brill.
* Daniel C. Wood (2008): **
Llingües mon-jemer

Les **llingües mon-khmer** o **mon-khmer** son un grupu de llingües austroasiátiques autóctones d'Indochina. Tradicionalmente consideróse que formaben un grupu filoxenéticu válidu dientro de la familia austroasiática, anque esa hipótesis foi cuestionada. Según esa hipótesis la familia austroasiática estremar en dos rames o unidaes filoxenétiques les llingües mon-khmer y les llingües munda. Posterioremente propúnxose que les llingües austroasiátiques consten realmente de tres rames: mon-khmer nuclear, munda y khasi-khmui.

## Clasificación
El grupu mon-khmer tradicional constitúin una agrupación convencional de les familia austroasiática, anque n'otru tiempu consideróse que formaben una caña unidá filoxenética dientro d'esa familia. Sicasí diversos autores proponen que realmente'l grupu mon-khmer en sí mesmu nun ye una caña sinón qu'arrexunta a delles cañes de la familia austroasiática.

### Llista de llingües
Les llingües mon-khmer inclúin les siguientes subfamilies:

## Descripción
El sistema vocálicu de les llingües mon-khmer inluye una gran variedá de vocales, qu'inclúin gran cantidá de vocales centrales y oposición ente vocales abiertes y zarraes. El siguiente cuadru inclúi delles vocales frecuentes (AFI) y la ortografía convencional usada pa estremar estes vocales:
:
Sidwell (2005) reconstruyó'l siguiente inventariu consonánticu del proto-Mon-Khmer:
:
Esti sistema ye idénticu a reconstrucciones anteriores, sacante pol fonema , que foi calteníu razonablemente bien nes Katuico. Esisten mayores incertidumes sobre'l sistema del proto-austroasiático puramente dichu.

## Referencies

### Bibliografía
* D. Thomas & R. K. Headley (1970): "More on Mon-Khmer Subgroupings", *Lingua*, **25**, páxs. 398-418.
* Sidwell, Paul (2005). "Proto-Katuic Phonology and the Sub-grouping of Mon–Khmer Languages". In Sidwell, ed., SEALSXV: papers from the 15th meeting of the Southeast Asian Linguistic Society.

## Enllaces esternos
Consonante obstruyente

Una **consonante obstruyente** ye un soníu consonánticu que s'articula apexando'l pasu del aire nel tracto bucal de tal manera que s'amonta la presión del aire antes de la obstrucción. Les obstruyentes pueden de la mesma clasificase en:
*consonantes oclusives, que se producen por aciu un bloquéu o oclusión completa de la corriente d'aire.
*consonantes africaes, que se producen por aciu una oclusión momentanea que se lliberar rápido xenerándose un fluxu subsiguiente aturbolináu con resfregón.
*consonantes fricatives, que se producen ensin oclusión, anque con una estricción que produz un fluxu bien aturbolinao con resfregón oyible.
Les obstruyentes son unu de los dos tipos de consonantes esistentes, siendo l'otru grupu'l de les sonorantes. Toles llingües del mundu tienen consonantes obstruyentes sordes, anque les obstruyentes sonores tamién son frecuentes nes llingües del mundu (anque delles llingües escarecen d'elles). Les sonorantes de les llingües del mundu práuticamente siempres son sonores, siendo tipológicamente infrecuentes les sonorantes sordes.

## Bibliografía
*

## Referencies
Consonante africada

Una consonante **africada** ye un tipu de soníu consonánticu obstruyente que s'empecipia con una oclusión (obstrucción del fluxu d'aire) y una fricación (lliberación del fluxu d'aire) de forma rápida y socesivamente ente los órganos articulatorios. 

## Llistáu de les consonantes africaes
L'Alfabetu Fonéticu Internacional clasificó les siguientes consonantes africaes:
*  africada labiodental sorda
*  africada alveolar sorda
*  africada alveolar sonora
*  africada postalveolar sorda
*  africada postalveolar sonora
*  africada alveopalatal sorda
*  africada alveopalatal sonora
*  africada retroflexa sorda
*  africada retroflexa sonora

## Exemplos
Son soníos comunes nos idiomes del mundu. 
* El soníu "*ch*" n'asturianu (trescritu como  nel Alfabetu Fonéticu Internacional) ye una africada postalveolar sorda.
* El soníu de la "*j*" n'inglés  ye una africada postalveolar sonora.
* El soníu de "*z*" n'alemán  ye una africada alveolar sorda.
* Los dos posibles soníos n'Italianu *z*  y  son exemplos típicos de consonantes africaes. 
* El náhuatl tien una africada llateral-alveolar sorda "*tl*"[], que tamién foi tresferida al español de Méxicu.

## Ver tamién
*Consonante fricativa
*Consonante oclusiva
*Consonante coarticulada

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües khásiques

Les **llingües khásicas** o **jásicas** son una caña de les llingües austroasiátiques falaes nel nordeste del estáu indiu de Meghalaya y les rexones axacentes de Bangladex.

## Llingües de la familia
La caña khásica consisten nes siguientes llingües:
*Khasi
*Pnar: posiblemente la llingua más conservadora y por tanto más cercana al proto-khasi.
*War: dialeutu meridional que nun amuesa oposición de cantidá vocálica *Amwi

*Bhoi
*Lyngngam: Falantes que primeramente falaren garo pero adoptaron una variedá khásica.

Paul Sidwell (2011) conxeturó que'l grupu palaung, sería'l grupu más cercanu y conxetura una caña filoxenética denomada khasi-palaung.

### Comparanza léxica
Los numberales comparaos de distintes llingües khásicas son:
:

## Referencies

### Bibliografía
*http://pacling.anu.edu.au/series/SEALS-PDFs/JSEALS-4-2.pdf 
*http://jseals.org/seals21/sidwell11protokhasianh.pdf

### Enllaces esteriores
*Ethnologue report for Khasian
Consonante eyectiva

Una **consonante eyectiva** (o **glotalizada eyectiva**, o **glotalizada egresiva**) ye una consonante con mecanismu d'articulación non pulmonar, onde l'aire ye impulsáu por un movimientu escontra riba de la glotis, en cuenta de polos pulmones o la diafragma. 

Les consonantes eyectivas pueden ser oclusives, africaes y fricatives. Les eyectivas son siempres sordes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües konyak

Les **llingües konyak**, **konyak-nocte** o **nagas septentrionales** constitúin una pequeña familia d'una docenes de llingües sino-tibetanes falaes nel nordeste d'India. A pesar de l'asemeyanza de nome nun paecen especialmente rellacionaes coles llingües naga (), y de fechu dellos autores sostienen que podríen tener un parentescu más cercanu coles llingües bodo-garo. Les dos llingües meyor conocíes de la familia son el **konyak** (puramente dichu) y el idioma nocte.

## Clasificación
### Llingua de la familia
Les llingües konyak estrémense convencionalmente en tres rames:
***Konyak–Chang**: konyak, chang, wancho, phom
***Tangsa–Nocte**: tase (Tangsa), nocte, tutsa
* El Khiamniungan ye una llingua diverxente y ye difícil clasificala nes dos rames anteriores.

*[[Ethnologue]]* contién nomes pa munches más variedaes, pero ye difícil saber si son dialectos estremaos de les llingües anteriores o llingües puramente distintes.

El konyak ye una llingua sobre la que se trabayó pocu. A parte de dellos llibros escritos polos británicos nun se fixo trabayu de campu apocayá. Esiste una gran variación dialeutal, yá que cada aldega konyak separtaes unes d'otres unos 2 km, paez falar una variante de la llingua, al puntu que tienen variedaes franques pa comunicase.

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües konyak-nocte son:
:
Los númberos, les tildes y los símbolos a la fin de sílaba son formes distintes d'indicar los tonos.

## Referencia
* George van Driem (2001) *Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region.* Brill.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües móniques

Les **llingües mónicas** o **mon** ye una caña de les llingües mon-khmer (familia austroasiática) que deriban del antiguu mon, la llingua usada nel reinu de Dvaravati qu'ocupó lo qu'anguaño ye'l centru de Tailandia. Los nyahkur provienen direutamente de poblaciones d'esi reinu, ente que los mon son descendientes de los que migraron a Pegu dempués del sieglu XI cuando se produció la conquista de Dvaravati polos jemeres.

## Clasificación
Sidwell (2009:114) propón la siguiente clasificación cladística pa les variedaes mon, que sintetiza les antigües clasificaciones de Therapan L-Thongkum (1984) y Diffloth (1984):
* Antiguu Mon/ Proto-Monic
** Nyah Kur
*** Septentrional
*** Central
*** Meridional
** Mon mediu
*** Mon lliterariu ***
Mon Ro: el dialeutu más septentrional, faláu na rexón de Pegu-Paung-Zingyaik.
**** Mon Ro occidental: Faláu dende'l norte de Martaban hasta Thaton.
**** Mon Ro oriental: Faláu nuna pequeña rexón sobre'l marxe sur del ríu Gyaing.
*** Mon Rayo: faláu pela redolada de Moumein, estendiéndose dellos centenars de quilómetros al sur escontra Tavoy.
**** Mon Rayo septentrional
**** Mon de la rexón de Kamawet
**** Mon Rayo meridional
**** Ye Mon Rayo: Ye la variedá mon más meridional.
*** Mon tai (tien traces entemedies ente'l mon ro y el mon rayo)

## Comparanza léxica
Los numberales comparaos de distintes llingües mon son:
:

## Ver tamién
* llingües mon-jemer
* idioma mon
* idioma nyah kur

## Referencies

### Bibliografía
* Sidwell, Paul (2009). *Classifying the Austroasiatic languages: history and state of the art*. LINCOM studies in Asian linguistics, 76. Munich: Lincom Europa.
* *Monic language studies*. (1984). Bangkok, Thailand: Chulalongkorn University Print. House.
### Enllaces esternos
* SEAlang Project: Mon–Khmer languages: The Monic Branch
Idioma laosianu

L**'idioma laosianu** (ພາສາລາວ *phaasaa laao*) ye la llingua oficial de Laos. Ye una llingua tonal de la familia tai de llingües y ta estrechamente rellacionáu cola llingua isan, falada na rexón de Isan, nel nordeste de Tailandia.

El sistema d'escritura laosiana ye alfasilábico, esto ye, los calteres denotan una sílaba, la vocal de la cual modifícase por aciu diacríticos. Ta estrechamente emparentáu col alfabetu tailandés

El laosianu clasifícase davezu en cinco dialeutos principales, qu'amuesen considerable variación, especialmente en cuanto al usu de la tonalidá:
* Laosianu de Vientián, la variante davezu aceptada como estándar
* Laosianu septentrional (Luang Prabang)
* Laosianu nororiental (Xieng Khouang)
* Laosianu central Lao (Khammouan)
* Laosianu meridional (Champasak)

## Tonos
El laosianu de Vientián tien seis tonos: baxu, mediu, alto, ascendente, alto y so descendente. Los residentes de Luang Prabang usen cinco tonos: mediu descendiente ascendente, baxu ascendente, mediu, alto descendente y mediu ascendente.

## Escritura
L'alfabetu laosianu basar na mesma escritura que l'alfabetu tailandés. Introducir en Laos al traviés de monxos budistes cingaleses y camboyanos mientres el reináu del primer rei de Laos. Ye más simple y, poro, más bono d'aprender que los sos parientes tailandés, camboyanu y birmanu.

Ta formáu por 33 consonantes y 28 vocales que representen respeutivamente 21 y 27 fonemes. Escribir d'esquierda a derecha. Les pallabres laosianes escríbense fonéticamente usando esta escritura.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Idioma lao, en PROEL
N'inglés:
* Idioma y cultura laosiana
* Omniglot: escritura laosiano
* Laoconnection.com Recursos en llingua lao
En francés:
* Laocom: Idioma y lliteratura
N'español:
* AbcdLaos: Idioma y cultura laosiana
Abuxida

Los **abuxides** (dacuando **abúxides**), tamién llamaos **alfasilabarios** o **alfabetos silábicos**, son sistemes d'escritura que cunten con calteres vocálicos y consonánticos. A diferencia del alfabetu o de los abyads, les consonantes lleven una vocal inherente, xeneralmente 'a'. Pa camudar esta combinación, recurrir a los signos diacríticos que denotan cambéu de vocal o ausencia d'ésta.

El términu *abuxida* foi acuñáu por Peter T. Daniels. Deriva de los cuatro primeros calteres d'un orde de la escritura etiópico usada en dellos contestos (esti orde paez corresponder al orde ancestral de los calteres semíticos).

El mayor grupu d'abuxides ye'l de la familia bráhmica, qu'inclúi cuasi toles escritures usaes na India y nel Sureste Asiáticu. Tamién s'inclúi, ente los sistemes alfasilábicos, al silabariu Cri o la escritura etiópico.

## Ver tamién
* abyad
* alfabetu
* silabariu

## Referencies

### Bibliografía
* Peter T. Daniels (Oct–Dec 1990), "Fundamentals of Grammatology" (PDF), *Journal of the American Oriental Society*, *119*(4): 727–731, JSTOR 602899.
* William Bright (2000:65–66): "A Matter of Typology: Alphasyllabaries and Abugidas". In: *Studies in the Linguistic Sciences*. Volume 30, Number 1, 63–71.
* John D. Berry (2002:19) Language Culture Type Getatchew Haile, "Ethiopic Writing". In Daniels & Bright (1996), *The World's Writing Systems*.

## Categoríes
Abyad

**Abyad** ye un sistema d'escritura onde solo hai símbolos pa los fonemes consonánticos, llamáu dacuando por ello **consonantario** o alfabetu consonánticu. L'orixe d'esti términu ta nuna pallabra ensin sentíu utilizada como secuencia nemotécnica p'aprender l'antiguu orde de les lletres del alfabetu árabe antiguu (a, b, y, d), pero puede tener raigaños más antiguos en feniciu o ugarítico.

Abyades «impuros» (como l'arábicu) pueden tener calteres tamién pa delles vocales, diacríticos vocálicos opcionales o los dos; sicasí, el creador del términu, Peter T. Daniels, aportuna en que solo se debería aplicar a les escritures carentes de too signu vocálicu, escluyendo d'esta manera al árabe, hebréu y siríacu. Tolos abyades conocíos pertenecen a la familia semítica d'escritures, y deriven del abyad llinial septentrional orixinariu. Esto ye por cuenta de que les llingües semítiques tienen una estructura morfémica que fai redundante o seya que non innecesaria la notación de vocales. 

Munches escritures derivaes de los abyades fuéronse ampliando con símbolos vocálicos p'aportar a alfabetos plenos. Esto pasó sobremanera cuando la escritura afacer a una llingua non semítica, siendo'l casu más famosu la derivación del alfabetu griegu a partir del abyad feniciu. Otres vegaes, los signos vocálicos apaecen en forma de pequeños puntos o gabitos en rellación coles lletres consonántiques, produciendo un abugida, como nel casu del sistema d'escritura amháricu.

La mayoría de los sistemes emplegaos pa escribir llingües semítiques son abyad, por razones amestaes a la estructura morfofonológica d'estos idiomes, nos cualos ye posible, conociendo les regles gramaticales aparentes, aldovinar el llugar y timbre de les vocales. Les vocales llargues de los abyades son, sicasí, de cutiu anotaes per mediu de *[[matres lectionis]]* (consonantes con función vocálica), lo que fai qu'esistan pocos abyades «puros».

Nos abyades ye frecuente que les lletres camuden más o menos de forma según la so situación na pallabra.

## Ver tamién
* Abúgida
* Alfabetu
* Numberación abyad
* Silabariu

## Referencies

## Enllaces esternos
Mater lectionis

**Matres lectionis** (lliteralmente en llatín: 'madres de llectura', esto ye, ayudes pa la llectura) ye'l nome tradicional pa signos que usualmente designen consonantes, pero qu'en ciertes posiciones funcionen como signos auxiliares na llectura indicando qu'ende tien d'haber una vocal llarga o una vocal a final de pallabra.

Nes llingües munches vegaes ye fácilmente estremable cuando un determináu signu ta denotando un soníu consonánticu o pela cueta tien un valor vocálicu.

## Ver tamién
* Diacríticu
* Macrón
* Masorah y Testu masorético

## Referencies

## Enllaces esternos
Consonante llabiodental

Les consonantes **labiodentales** son aquelles que la so articulación producir al xuntar el llabiu inferior y los dientes incisivos cimeros. Les consonantes labiodentales identificaes pol Alfabetu fonéticu internacional son: 

## Notes
#  ye un alófonu de /m/, que se da antes de /v/ o /f/.
# Nun se confirmó que les oclusives (plosivas y la nasal ) esistan como fonemes distintivos en nenguna llingua. Pueden apaecer escrites como **' ([[monograma|monogrames]] ''qp'' y ''db'').
# Esto aplícase solo al dialeutu XiNkuna, del **Tsonga''' onde ye un fonema estremáu (con alófonos aspiraos o non aspiraos de llibre variación). Nótese qu'estos difieren de l'africada billabial-labiodental del alemán, que empieza con una p billabial.
# Solo nel dialeutu XiNkuna. 
 
## Ver tamién

* Puntu d'articulación
* Fonética
* consonante dentolabial
Consonante coarticulada

Les **consonantes coarticuladas** o **complexes** son consonantes produciendo estricciones al pasu del aire en dos puntos d'articulación del cuévanu bucal simultáneamente. Pueden estremase en dos clases: les **consonantes doblemente articulaes** con dos puntos d'articulación pero'l mesmu manera d'articulación, y les **consonantes con articulación secundaria**, en que nel segundu puntu d'articulación nun produz la mesma manera d'articulación. Nes llingües del mundu esti segundu grupu ye más frecuente que'l primeru.

Un exemplu de consonante doblemente articulada ye la oclusiva llabial-velar sorda  que se pronuncia simultáneamente col velo del cielu la boca (como una [k]) y colos llabios (como una [p]). Per otru llau, una oclusiva velar labializada o oclusiva labiovelar  tien una única articulación oclusiva, el d'una velar [k] con una articulación de tipu aproximante consistente nel arredondio de los llabios. El soníu  por ye relativamente nes llingües del mundu (náhuatl, llatín arcaicu, etc.)

Quitando los chasquíos consonánticos (''clics''), prácticamene toles consonantes doblemente articulaes son llabial-velares. Sicasí, esiste un gran númberu de consonantes coarticuladas con articulaciones secundaries, les más frecuentes de la llabialización (como en ), la palatalización (como les consonantes "blandes" del rusu, como ), la velarización (como la que se produz nes llaterales postvocálcias de delles llingües romániques y la llateral del inglés, ) y la faringalización (como la qu'asocede n'árabe coles consonantes enfátiques como ).

Tal como podría esperase de la naturaleza aproximante de munches articulaciones secundaries, ye que non siempres ye senciellu decidir si una aproximante coarticualda como  ye doblemente articulada o tien articulación secundaria. En dellos dialeutos del inglés, por casu, el fonema  ye una velara labializada que puede realiarse fonéticamente como , sicasí, el fonema del xaponés  avérase más a una auténtica llabial-velar . Ye frecuente acutar el símbolu  pal primer soníu.

Per otra parte tien de señalase que la glotis que controla la fonación, y opera simultáneamente cola articulación primaria de munches consonantes. Pero la glotis nun se considera usualmente como un órganu articulador, y por consiguiente una consonante eyectiva , que trai la estricción simultáneamente del velu del cielu la boca y la glotis, de normal nun se clasifica dientro de les consonantes coarticuladas.

## Ver tamién
* Xeminación (fonoloxía)

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma tsonga

El **tsonga**, **songa** o **xitsonga** ye una llingua bantú falada nel sur d'África específicamente nos países de Mozambique, Zimbabue y Sudáfrica, por dellos grupos étnicos; ente ellos los tsonga shangaan. Esta llingua tamién ye dacuando llamada según el subgrupu étnicu que la fala como thonga, tonga, shangana, y shangaan.

El tsonga ye una de les llingües oficiales de Sudáfrica.

## Exemplu de testu

**[[Padre nuesu]]** en tsonga:

:Tata wa hina la nge matilweni, :vito
ra wena a ri hlawuleke;
:a ku te ku fuma ka wena;
:ku rhandza ka wena a ku endliwe misaveni, :tanihi
loko ku endliwa tilweni.
:O hi nyika namuntlha vuswa bya hina bya siku rin'wana nin rin'wana;
:o hi rivalela swidyoho swa hina, :tanihi
loko na hina hi rivalela llava hi dyohelaka;
:o nga hi yisi emiringweni, :kambe
o hi ponisa eka Lowo biha, :Amen..

## Referencies

 
### Enllaces esternos
Mmabatho

**Mmabatho** (*del setswana Mmabatho: "Madre de la Xente"*) yera una ciudá cerca de Mafikeng, Sudáfrica. Foi la capital de la República Bantustán de Bofutatsuana. Depués del final del apartheid en 1994, Mabato foi xunida a Mafikeng, que se convirtió na capital de l'acabante crear Provincia del Noroeste.

## Referencies

## Enllaces esternos