España

**España**, oficialmente **Reinu d'España**, () ye un estáu soberanu miembru de la Xunión Europea, constituyíu n'Estáu social y democráticu de Derechu so la forma d'una monarquía parllamentaria, y compuestu de 17 comunidaes autónomes y 2 ciudaes autónomes.

El so territoriu, con capital en Madrid, ocupa la mayor parte de la Península Ibérica, al qu'han d'amestase los archipiélagos de les Islles Baleares (nel mar Mediterraneu occidental) y el de les Islles Canaries (nel océanu Atlánticu nororiental), asina como nel norte del continente africanu les ciudaes autónomes de Ceuta y Melilla, amás de los distritos y posesiones menores de les islles Chafarines, el peñón de Vélez de la Gomera y el peñón d'Alhucemas. 
L'enclave de Llívia, nos Pirineos, completa'l conxuntu de territorios xunto cola islla d'Alborán, y una serie d'islles y isllotes frente a les sos propies costes.

Tien una estensión de 504.645 km², siendo'l cuartu estáu más estensu del continente, tres Rusia, Ucraína y Francia. 
Con una altitú media de 650 metros sobre'l nivel del mar, ye'l segundu país más montañosu d'Europa, tres Suiza. 
La so población ye de 46.951.532 habitantes, según datos del padrón municipal de 2010.

D'alcuerdu cola Constitución Española, el castellanu o español ye la llingua oficial del Estáu. En 2006, yera la llingua materna del 89% de los españoles. Otres llingües, tamién españoles, son reconocíes como cooficiales n'estremaes comunidaes autónomes, conforme a los estatutos d'autonomía. 
La Constitución reconoz que les modalidaes llingüístiques d'España son ún de los patrimonios culturales, oxetu d'especial respetu y proteición.

El territoriu peninsular comparte llendes terrestres con Francia y col Principáu d'Andorra al norte, con Portugal al oeste y col territoriu británicu de Xibraltar al sur. Nos sos territorios africanos, comparte llendes terrestres y marítimes con Marruecos. Comparte con Francia la soberanía sobre la islla de los Faisanes na boca del ríu Bidasoa y cinco faceríes pirenaiques.

## Etimoloxía

El nome d'España deriva d**'Hispania**, nome col que los romanos conseñaben xeográficamente al conxuntu de la Península Ibérica, términu esti a la so vez, deriváu del nome **Iberia**, preferíu polos autores griegos pa referise al mesmu espaciu. Sicasí, el fechu de que'l términu Hispania nun ye de raigame llatina tien llevao a la formulación de delles teoríes sobre'l so aniciu, dalgunes d'elles controvertíes.

«Hispania» provién del feniciu *i-spn-ya*, un términu que'l so usu ta documentáu dende'l segundu mileniu enantes de Cristu, n'inscripciones ugarítiques. Los fenicios constituyeron la primer civilización non ibérica que llegó a la península pa esparder el so comerciu y que fundó, ente otres, Gadir, anguaño Cádiz, la ciudá habitada más antigua d'Europa Occidental. Los romanos tomaron la denominación de los vencíos cartaxineses, interpretando'l prefixu *i* como "costa", "islla" o "tierra", con *ya* col significáu de "rexón". El lexema *spn*, que n'hebréu pue lleese como *saphan*, tornóse como "coneyos" (en realidá damanes, unos animales del tamañu del coneyu espardíos per África y el Creciente Fértil). Los romanos, poro, diéron-y a Hispania'l significáu de "tierra abondante en coneyos", un usu recoyíu por Cicerón, César, Pliniu'l Vieyu, Catón, Titu Liviu y, en particular, Cátulu, que refierse a Hispania como península *[[Oryctolagus cuniculus|cuniculosa]]* (en dalgunes monedes acuñaes na época d'Adrianu figuraben personificaciones d'Hispania como una dama sentada y con un coneyu a los sos pies). Abondando nel orixe feniciu del términu, Isidoru de Sevilla, nes sos *[[Etimoloxíes]]*, postula que tien el so orixe n**'Ispani**, el topónimu feniciu-púnicu de Sevilla, ciudá a la que los romanos denominaron Hispalis.

Sobre l'orixe feniciu del términu, l'historiador y hebraísta Cándido María Trigueros propunxo na Real Academia de les Bones Lletres de Barcelona en 1767 una teoría estremada, basada nel fechu de que l'alfabetu feniciu (al igual que l'hebréu) carecía de vocales. Asina *spn* (*sphan* n'hebréu y araméu) significaría en feniciu "el norte", una denominación que tendríen tomao los fenicios al llegar a la península Ibérica bordeando la costa africana, viéndola al norte de la so ruta, polo que *i-spn-ya* sería la "tierra del norte".
Pola so parte, según Jesús Luis Cunchillos na so *Gramática fenicia elemental* (2000), la raigame del términu *span* ye *spy*, que significa "forxar o batir metales". Asina, *i-spn-ya* sería «la tierra na que se forxen metales».

Aparte de la teoría d'orixe feniciu, la más aceutada (magar el significáu precisu del términu sigue siendo oxetu d'alderiques, a lo llargo de la historia propuxéronse estremaes hipótesis, basaes en semeyances aparentes y significaos más o menos rellacionaos. Nel entamu de la Edá Moderna, Antonio de Nebrija, na llinia d'Isidoru de Sevilla, propunxo'l so orixe llariegu como deformación de la pallabra ibérica Hispalis, que significaría *la ciudá d'occidente*, y que, al ser Hispalis la ciudá cimera de la península, los fenicios, y, posteriormente los romanos dieron el so nome a tol so territoriu. Posteriormente, Juan Antonio Moguel propunxo nel sieglu XIX que'l términu *Hispania* podría provenir de la pallabra eusquera *Izpania* que vendría a significar *que xebra la mar* al tar compuesta por les voces *iz* y *pania* o *bania* que significa "dixebrar" o "partir". Al respeutive, Miguel de Unamuno declaró en 1902: "La única torga qu'alcuentro [...] ye que, según dalgunos paisanos míos, el nome España deriva del vascuence 'ezpaña', llabiu, faciendo notar la posición que tien la nuesa península n'Europa".

Otres hipótesis camentaben que tanto Hispalis como Hispania yeren derivaciones de los nomes de dos reis llexendarios d'España, Hispalo y el so fíu Hispano o Hispan, fíu y nietu respeutivamente d'Hércules.

De magar el periodu visigodu, el términu *Hispania*, ata entós usáu xeográficamente, entamó a emplegase tamién con una connotación política, como amuesa l'usu de la espresión *Laus Hispaniae* pa describir la historia de los pueblos de la península nes cróniques d'Isidoru de Sevilla. Esisten delles teoríes sobre cómo xurdió'l propiu xentiliciu "*español*"; según una d'elles, el sufixu "-ol" ye carauterísticu de les llingües romances provenzales y poco frecuente nes llingües romances falaes entós na península, polo que cunta que tendría sío importáu de magar el sieglu IX col desendolcu del fenómenu de les pelegrinaciones medievales a Santiagu de Compostela, polos numberosos visitantes francos que percorrieron la península, favoreciendo que col tiempu se divulgara l'adautación del nome llatín *hispani* a partir del "espagnol" o "espanyol" col qu'ellos designaben a los cristianos de l'antigua Hispania. Posteriormente, tendría sío'l llabor de divulgación de les élites formaes les que promocionaron l'usu d'"*español*" y "*españoles*": la pallabra *españoles* apaez venticuatro vegaes nel cartulariu de la catedral de Huesca, manuscritu de 1139-1221, mientres que nel capítulu *[[Estoria de España|Estoria de Espanna]]* de la *Crónica General* redautada ente 1260 y 1274 por iniciativa d'Alfonsu X el Sabiu, emplegóse esclusivamente*l [[xentiliciu]] *espannoles*, adautación ya al [[castellanu]] d'entós que progresivamente evolucionó ta ser la llingua oficial d'España.

== Historia ==


=== Edá Antigua ===

Los [[Iberos|íberos]] foron los primeros pueblos de los que se tien constancia escrita qu'ocuparen la [[península Ibérica]]. Sábese qu'había poblaciones protoíberes, por restos arqueolóxicos. Los griegos y fenicios foron los que dexaron los primeros escritos, anque nunca entraron en contautu con ellos. 
Los [[vascones]] entraríen nesta categoría.

Anguaño, defínense los íberos polos sos rasgos culturales. Según esti criteriu, los [[turdetanos]] o túrdulos, qu'ocuparon les tierres del antiguu reinu de [[Tartessos]], considéranse íberos; mientres que, según criterios etnográficos o llingüísticos, nun lo seríen. 
La bibliografía sobre los íberos ufre con frecuencia datos contradictorios y esto débese a que, a vegaes, adóptase un criteriu y otres, otro.

Ente los años [[1200 e.C.]] y [[800 e.C.]] tomaron forma na so configuración posterior les comunidaes prerromanes del noroeste y la cordelera cantábrica, entrando na [[Edá del Fierro]]. 
Les poblaciones qu'ocupaben una amplia estaya ente estos dos pueblos conócense como [[celtíberos]]. Abulta que los montes en que vivíen los vascones xamás foron dafechu romanizaes, polo que se camienta l'orixe d'esta población inciertu, y seguro mui antiguu, como la so llingua, baraxándose la posibilidá de que se tratara d'una población protoibérica. 

Alrodiu del añu [[1100 e.C.]], los [[fenicios]] llegaron a la península y fundaron, 80 años dempués de la guerra de [[Troya]], *Gadir*, la *Gades* romana, que güei ye [[Cádiz]]. Ello asitia la fundación nel 1104 e.C. y conviértela na ciudá d'Europa Occidental de la que se tienen referencies más antigües de la so fundación. A la so vez, los griegos fundaron les sos colonies na costa mediterránea d'[[Iberia]], nome que dieron a la península.

Entre la primer y segunda de les [[Guerres Púniques]] ente [[Roma]] y [[Cartagu]], los cartaxineses invadieron la península. Les sos colonies más importantes afitáronles na islla d'[[Ibiza (islla)|Ibiza]] y en [[Cartaxena (España)|Cartaxena]], nome que debiera facer referencia a la nueva Cartagu y absorbieron otres ciudaes nun entamu fenicies como Cádiz o Málaga. Derrotada Cartagu, Roma entamaría una paulatina ocupación de la península, que se prollongaría a lo llargo de cuasi 200 años. Nes primeres décades de la ocupación los romanos tuvieron que facer frente al llargu sitiu de [[Numancia]], ciudá celtíbera allugada nes orielles del [[Dueru]], nes proximidaes de la anguaño [[Soria]], que se prollongaría por cuasi 30 años, y a la guerra de guerrilles plantegada pol caudillu lusitanu [[Viriato|Viriatu]]. 

Tres la muerte de Viriatu ([[139 e.C.]]), la llucha de los pueblos prerromanos escontra Roma volveríase más disgregada y esporádica, anque nun finaría dafechu hasta los tiempos del emperador [[Augustu]] col relativu [[Guerres Astur-Cántabres|sometimientu de cántabros y astures]].
La ocupación remataría col plenu dominiu de la península baxo'l poder romanu y la so conversión en provincia baxo'l nome d'[[Hispania]]. El nome d'Hispania deriva d'Ispania y esti a la so vez escurque d'una pallabra púnica, col significáu de tierra de coneyos, anque hai otres posibilidaes (ver Etimoloxía nel puntu 1 d'esti mesmu artículu). Per primer vegada apaez con sentíu históricu en [[Titu Liviu]] [[59 e.C.]], que fala d'Hispania y de *hispani* (hispanos, con sentíu unitariu).

Los habitantes d'Hispania adoptaron la cultura romana, la so llingua y les sos lleis, alquiriendo gran importancia dientro del imperiu, puesto qu'inclusive tres emperadores romanos, [[Traxanu]], [[Adrianu]] y [[Teodosiu I el Grande|Teodosiu]], además del filósofu [[Luciu Ánneo Séneca]] y otros personaxes importantes, nacieron na península.

=== Edá Media ===


Nel añu [[409]], [[suevos]], [[alanos]] y [[vándalos]] invadieron la [[península Ibérica]]. Pocos años dempués, nel [[416]], los [[visigodos]] entraron n'[[Hispania]] como aliaos de Roma, espulsando a alanos y vándalos de la península y arrequexando a los suevos en [[Gallaecia]].


La monarquía visigoda afitó una capital que centralizaba tanto'l poder políticu como'l relixosu en [[Toletum]]. Sicasí, el carácter eleutivu de la monarquía visigótica determinó cuasi siempre una enorme inestabilidá política carauterizada por continues rebeliones y asesinatos.

Nel añu [[689]] los árabes arriben al África más noroccidental. L'añu [[711]], tres la victoria de los árabes frente a los godos na [[batalla de Guadalete]], entamó la [[Conquista musulmana de la Península Ibérica]], convirtiéndose ésta nun [[Emiratu de Córdoba|emiratu]] o provincia del imperiu [[Mundu Árabe|árabe]] denomada [[al-Ándalus]] con capital na ciudá de [[Córdoba (España)|Córdoba]].

L'avance musulmán foi veloz. Nel [[712]] cayó [[Toledo]], la capital visigoda. Dende entós, foron avanzando pal norte, y toles ciudaes foron capitulando o conquistaes. Nel [[716]] controlaben tola península, anque nel norte yera más bien nominal que militar. Los visigodos resistieron dalgunos años más na [[Septimania]], hasta'l 719. De magar entós, dirixeron los sos esfuercios hacia l'otru llau de los [[Pirineos]], escontra'l reinu [[Imperiu Carolinxu|Carolinxu]]. Esto permitió revueltes na poco controlada zona noroeste de la península.

Dempués de la cayida del reinu visigodu la península quedó dominada hasta la [[cordal Cantábrica]], onde taben los pueblos [[astures]], [[cántabros]] y [[vascones]], poco sometíos al reinu godu; y dada la so escasa importancia, nun sufrieron abondo la presión del [[Islam]], que sustituyera na península Ibérica al poder exercíu pol reinu godu. Munchos de los señores godos o hispanorromanos convirtiéronse al Islam, conservaron les sos posiciones y poder.

Surden entós movimientos nel norte, que dan aniciu a un periodu de restablecimientu del poderíu cristianu na península Ibérica. Per un llau, hacia l'añu [[718]]?- [[722]]? los astures, sublévense venciendo a una espedición de castigu musulmana establecen el [[Reinu d'Asturies]] y elixen por aclamación a [[Pelayu]] como rei. Per otru llau, na parte nororiental de la península y na [[Septimania]] goda, los godos que fuxeren al reinu de los francos pidieron ayuda a estos. Asina [[Carlomagnu]] anició una serie de campañes militares col determín d'afitar un territoriu de distensión militar, más conocíu como [[Marca Hispánica|marca]]. La [[Marca Hispánica]] constituyóse nel entamu del [[sieglu IX]] pa evitar la penetración de los musulmanes nel territoriu del [[Imperiu Carolinxu|Reinu de los Francos]]. Asina foi como los francos dixebraron esi territoriu n'estremaos condaos, onde señores feudales d'orixe francu o godu representaben al rei de los francos; teniendo, poro, un desenrollu dalgo estremáu al qu'esperimentaron los reinos cristianos ibéricos occidentales. Estos condaos en plenu procesu de feudalización emanciparíense *de facto* del dominiu francu dempués de la crisis carolinxa del [[sieglu IX]], al entamar a tresmitise hereditariamente los condaos; magar hasta [[988]], los [[condes de Barcelona]] renovaron el pautu de vasallaxe colos reis francos.

Los sieglos [[sieglu VIII|VIII]] y [[sieglu IX|IX]] significaríen un creciente poderíu musulmán na península, magar de la oposición de los nucleos cristianos del norte. Na fin del sieglu VIII, l'[[omeya]] [[Abderramán I]], afuyíu de Siria, fai d'al-Ándalus, no políticu, un emiratu independiente del [[Califatu de Damascu]].

Nel [[sieglu X]], [[Abderramán III]] torna [[al-Ándalus]] en [[califatu]] independiente de [[Damascu]], ya con autonomía relixosa y non solo política, como hasta entós. Ye una época de puxu cultural, gracies a les innovaciones nes ciencias, les artes y les lletres; con una especial atención que dedicaron al desenrollo de les ciudaes. Les ciudaes más importantes foron [[Valencia (ciudá)|Valencia]], [[Zaragoza]], [[Toledo]], [[Sevilla]] y [[Córdoba (España)|Córdoba]]. Ésta, nel [[sieglu X]], con [[al-Hakam II]], llegó a ser la mayor ciudá d'[[Europa Occidental]], cuntando con 500.000 habitantes y mayor centru cultural de la época. Sicasí, la decadencia de los territorios musulmanes entamó nel [[sieglu XI]], cuando comenzaron les pugnes ente les estremaes families reales musulmanes y el califatu s'esgayó nun mosaicu de pequeños reinos, llamaos de [[taifa|taifes]].

Mentanto, cerca de los [[Pirineos]] apaecieron otros dos reinos cristianos: [[reinu de Navarra|Navarra]] y [[reinu d'Aragón|Aragón]]. Al avanzar l'espardimientu cristianu pola península, el qu'hasta entós fora [[reinu d'Asturies]], cola so capital fincada n'[[Uviéu]] dende'l reináu d'[[Alfonsu II d'Asturies|Alfonsu II el Castu]], trensformóse en [[reinu de Lleón]] en 910 con [[García I de Lleón|García I]] al repartir [[Alfonsu III d'Asturies|Alfonsu III el Grande]] los sos territorios ente sos fíos. Años dempués, en [[914]], muertu'l rei, xube al tronu [[Ordoñu II de Lleón]], qu'aglutina baxo la so corona a los territorios de Galicia, Asturies y Lleón, fixando definitivamente nesta ciudá la so capital y confirmando la so supremacía como [[reinu de Lleón]].


L'avance de les conquistes hacia'l sur y la aglutinación en tornu a Lleón d'un territoriu cada vez más amplio trai consigo la nacencia de «sounidaes» políticu-territoriales nel so interior: ye'l casu del [[Condáu de Castiella|Castiella]]. Esti será adquirío pol rei navarru [[Sanchu III de Navarra|Sanchu III el Mayor]], que lu dexará a la so muerte n'herencia al so fíu [[Fernandu I de Castiella|Fernandu]]. Casáu esti cola hermana del rei lleonés, formará una coalición navarro-castellana que, tres una guerra y la muerte del rei de Lleón na [[batalla de Tamarón]] permitió-y acceder al tronu d'ésti. Sicasí, a la so muerte los territorios vuelven a ser repartíos ente los sos fíos: son el [[reinu de Lleón]], el [[reinu de Galicia]], [[Reinu de Castiella|Castiella]], que tamién adquier el rangu rexu y la ciudá de [[Zamora]]. A lo largu de los sieglos siguientes, estos territorios pasarán a manes del mesmu o d'estremaos monarcas en socesives ocasiones, conformando la [[Corona de Castiella]], con unes úniques [[Cortes de Castiella|Cortes]]. 

Los estremaos territorios conservaben el so carácter de reinu y delles particularidaes xurídiques (el rei qu'aglutinaba baxo la so corona toos estos territorios entitulábase Rei de Lleón, de Castiella, de Galicia... añidiendo socesivamente los de los nuevos territorios que se diben conquistando), ensin que sicasí conservaren una autonomía semeyada a la de la Corona d'Aragón. Asinamesmu, nacerá de Lleón otra unidá territorial de gran trescendencia posterior: [[Portugal]], que se constituyirá como reinu. Cal señalar, a lo cabero, como ún de los momentos más destacaos los reinaos d'[[Alfonsu VI de Lleón y Castiella|Alfonsu VI]] y [[Alfonsu VII de Lleón y Castiella|Alfonsu VII]] en Lleón l'adopción del títulu d'[[Imperator totius Hispaniae|emperador]], el primeru como "[[emperador de les dos relixones]]", el segundu como "emperador d'España".

El devenir de los reinos cristianos peninsulares nes décades siguientes pasará pola constitución de cuatro unidaes monárquiques: la denominada [[Corona de Castiella]], conceptu qu'implica la esistencia d'un solu monarca sobre dellos y estremaos reinos y territorios (Lleón y la propia Castiella, además de Galicia y otros); la [[Corona de Aragón]], que se constituyera mediante la xunión dinástica en [[1137]] del reinu d'Aragón y el [[condáu de Barcelona]]; el [[reinu de Navarra]] y el [[reinu de Portugal]]. Asina como toa una serie de reinos de taifa musulmanes.

Nel sieglu XIII, la Corona de Castiella, la más puxante de les hispániques, enantó los sos dominios hacia'l sur peninsular, mientres que la d'Aragón añidiría los reinos de [[reinu de Valencia|Valencia]] y de [[reinu de Mallorca|Mallorca]] col rei [[Xaime I d'Aragón|Xaime I]] el Conquistador, y posteriormente formaríen parte d'esta Corona: [[Cerdeña]], [[Sicilia]] y otros territorios del Oriente mediterraneu.

Na fin d'esti periodu, [[1402]], y en competencia con Portugal, la Corona de [[Castiella]] anició la [[conquista de les islles Canaries]] hasta entós habitaas esclusivamente polos [[guanche]]s. La ocupación al entamu foi llevada a cabo por parte de señores [[Xuan de Bethencourt|normandos]] que rendíen vasallaxe al rei [[Enrique III de Castiella]]. Esti procesu de conquista nun finará hasta [[1496]] y será rematao por la propia aición de la corona castellana.

Mientres na [[Corona d'Aragón]], la gran mortandá provocada pol andanciu de la [[Peste negra|Gran Peste]] de [[1348]], asina como de les males colleches qu'entamaron col ciclu de [[1333]] («[[lo mal any primer]]»), provocaron una gran inestabilidá tanto social como económica.

A la muerte del Rei [[Martín I l'Humanu]] ([[1410]]), los representantes de los Estaos que constituyíen la Corona d'Aragón, escoyeron nel [[Compromisu de Caspe]] a [[Fernandu d'Antequera]], de la castellana [[Casa de Trastámara]] como futuru rei [[Fernandu I d'Aragón|Fernandu I]] nel que recayíen por herencia materna los derechos dinásticos. Magar d'una revuelta protagonizada pol [[Conde d'Urxel]], Fernandu I foi coronáu y entamó'l reináu de los Trastámara na Corona d'Aragón. 

Dempués del espardimientu pol [[Reinu de Nápoles]] nel periodu d'[[Alfonsu V d'Aragón|Alfonsu V el Magnánimu]], la Corona d'Aragón sufrió una crisis nel [[Principáu de Cataluña]] provocada poles disputes ente [[Xuan II d'Aragón|Xuan II]], fíu de Fernandu d'Antequera, y la [[Xeneralidá de Cataluña]] y el [[Conseyu de Cientu]] (*Consell de Cent*), por mor de la prindada del so fíu y herederu [[Carlos de Viana]]; asina como poles tensiones de les clases sociales ente la [[La Biga y la Busca|Busca y la Biga]] y les revueltes de los campesinos de [[Remensa]], que coincidieron cola [[Guerra Civil Catalana]] ([[1462]] - [[1472]]) y debilitaron a [[Cataluña]], que perdió d'esi mou la hexemonía na Corona aragonesa. 

En contrapartida [[Valencia]] convirtióse nel puertu marítimu que centralizó la espansión comercial de la Corona d'Aragón. Muestra de la so puxanza ye qu'algamó los 75.000 habitantes a mediaos del [[sieglu XV]]. Paralelamente, la capital llevantina esperimenta un puxu cultural conocíu como [[Sieglu d'Oru Valencianu]].

[[Aragón]], ensin salida al mar, quedó como proveedor de cereal, ganáu y llana del restu de los estaos de la Corona. La so economía yera fundamentalmente agrícola y los privilexos de los ricoshomes y nobles impidieron el desendolcu d'una burguesía competente, polo que'l so pesu nel marcu d'equilibrios ente los estaos de la Corona aragonesa amenorgó.

Cola xuba al tronu de [[Fernandu'l Católicu]], segundu fíu y herederu de Xuan II, ([[1479]]) les tensiones sociales amenorgaron; cola robla de la [[Sentencia Arbitral de Guadalupe]] ([[1486]]) afitóse una nueva estructura nel campu catalán p'acabar cola conflictividá del mediu rural.

=== Edá Moderna ===


Na fin de la Edá Media, col matrimoniu de [[Sabela I de Castiella]] y [[Fernandu II d'Aragón]], estes dos corones peninsulares aliáronse, conquistando'l reinu musulmán de [[Reinu de Granada|Granada]] en [[1492]] y, posteriormente, el de [[Reinu de Navarra|Navarra]] en [[1512]] que continuó siendo un [[Reinu de Navarra|reinu]], acuñando moneda propia y con aduanes nel [[ríu Ebro]] hasta les [[guerres carlistes]] del [[sieglu XIX]]. Los reis navarros abellugáronse nes sos posesiones allende los Pirineos y posteriormente convertiríense en [[rei de Francia]].

Tamién entamaron una política matrimonial con [[Portugal]] que finó en [[1580]], cuando [[Felipe II d'España]] xubió al so tronu, meciendo por cabera vez baxo un mesmu soberanu tola península Ibérica.

En [[1492]], decrétase espulsión de los [[xudíos]] que nun tuvieren aceptao la conversión al cristianismu, semeyando a [[Felipe IV de Francia]]. El [[12 d'ochobre]] d'esi mesmu añu el [[Genova|xenovés]] [[Cristóbal Colón]], en nome de los Reis Católicos, llega, per primer vegada, a [[América]] coles sos naves (en memoria d'esti fitu afitóse'l doce d'ochobre como'l día de la [[Fiesta Nacional d'España]], antaño nomada tamién *de la Hispanidá* y *Día de la Raza*). Entama la carrera pola esploración y [[Conquista d'América|conquista de les tierres americanes]], a la que se meceríen posteriormente otros países como [[Portugal]], [[Francia]] ya [[Inglaterra]] entamando la [[colonización europea d'América]] partiendo a [[Antilles|islles del Caribe]] hasta [[mesoamérica]] a cargu de [[Francisco Hernández de Córdoba, descubridor de Yucatán|Francisco Hernández de Córdoba]] y dempués [[Hernán Cortes]]. 

Nel reináu de los Reis Católicos entama tamién una tímida espansión norteafricana, conquistándose delles ciudaes, ente elles [[Melilla]] ([[1497]]).

Tres la muerte de Sabela la Católica, en [[1504]], la so fía Xuana asocédela nel tronu de Castiella. Xuana taba casada con [[Felipe I de Castiella|Felipe I]], al que llamaron el Fermosu, fíu del Archiduque d'Austria y Emperador del Sacru Imperiu Romano-Xermánicu. Felipe muerre bien mozu y a Xuana incapacítase-y por lloca.
El so fíu [[Carlos I d'España]] herieda les Corones de [[Castiella]] y [[Aragón]], además del sacru Imperiu Romano-Xermánicu y les posesiones de la Casa de Borgoña. Na so madurez, decide retirase a la vida relixosa recluyéndose nel [[Monesteriu de Yuste]] ([[Provincia de Cáceres|Cáceres]]) en [[1556]]. El so fíu [[Felipe II d'España|Felipe II]] hereda la [[Corona Hispánica]] con toles sos posesiones y el so hermanu [[Fernandu I d'Habsburgu]]'l Sacru Imperiu Romano-Xermánicu.

[[Felipe II d'España]] corónase rei de [[Portugal]] en [[1580]] col nome de Felipe I de Portugal. L'ordinal «segundu» caltúvolu pa respetar la vía castellana ([[Felipe I de Castiella]] foi Felipe'l Fermosu). Nel so reináu prodúcense la victoria de [[Batalla de Lepantu|Lepantu]] en [[1571]] cola que se consiguió arrebater l'espardimientu de los turcos nel Mediterraneu y la desastrosa aventura de la [[Grande y Felicísima Armada]] en [[1588]].

España, y en mayor midida Castiella, dada la prohibición de comerciu pa la Corona de Aragón, sigue prosperando baxo la dinastía Habsburgu, per aciu del comerciu coles colonies americanes; pero al tiempu sostenta guerres escontra Francia, [[Inglaterra]] y les [[Provincies Xuníes de los Países Baxos|Provincies Xuníes]].

Cuando'l caberu rei de la dinastía de los Habsburgu, [[Carlos II d'España]], morrió ensin descendencia; Felipe de Borbón, sobrín nietu de Carlos II y nietu del rei de [[Francia]], [[Lluis XIV de Francia|Lluis XIV]], asocediólu nel tronu col nome de [[Felipe V d'España]], siendo aceptáu y xuráu por tolos territorios d'España. A los pocos años de reináu, prodúzse la [[Guerra de Socesión Española]].

Ente [[1707]] y [[1716]], los [[Decretos de Nueva Planta]] de Felipe V suprimen o amenorguen los fueros y vezos de los reinos y territorios que llucharan escontra él na Guerra de Socesión.

Dalgunos quieren ver nestos decretos una xunificación llegal d'España, pero, per un llau, los decretos, al ser estremaos pa Valencia, Aragón (onde primero foi igual que'l de Valencia, pero llueu foi modificáu), Baleares y Cataluña, afectaron de miente estremada a cada territoriu, y además, tanto Navarra como les Provincies Vasques y el [[Valle d'Arán]], que nun faltaran al so xuramentu de llealtá a Felipe V, siguieron calteniendo los sos fueros. En [[1713]], España robla'l [[Tratáu d'Utrecht]] col que pierde les sos posesiones europees y, poro, dexa de ser la primer potencia mundial.
‎ 
El restu del [[sieglu XVIII]], foi'l sieglu de la [[Ilustración política n'España|Ilustración]]. [[Fernandu VI d'España|Fernandu VI]] y [[Carlos III d'España|Carlos III]], fíos y socesores de Felipe V, faen una política de renovación que modernizó España, no que se conoz como [[Despotismu Ilustráu]]. Nesti sieglu, anque España continúa siendo una importante potencia, Francia y el Reinu Xuníu pasen a ocupar un protagonismu cada vez mayor nel escenariu internacional.

=== Edá Contemporánea ===



La Edá Contemporánea nun entamó mui bien pa España, en [[1805]], na [[Batalla de Trafalgar]] la escuadra hispano-francesa foi derrotada énte [[Gran Bretaña]], colo que significa la fin de la supremacía española nos mares mundiales a favor de [[Gran Bretaña]], mientres [[Napoleón Bonaparte|Napoleón]] que tomara'l poder tres trunfar la [[Revolución Francesa]], aprovechando les disputes ente [[Carlos IV d'España|Carlos IV]] y el so fíu Fernandu, ordenó l'unviu del so exércitu escontra España en [[1808]], col pretestu d'invadir [[Portugal]] y cuntando cola complicidá de [[Manuel Godoy]], a quien prometiera'l tronu d'una de les partes nes que camentaba dixebrar el país vecín; imponiendo al so hermanu [[Xosé I d'España|Xosé I]] nel tronu. Ello ocasiona la [[Guerra de la Independencia Española]] qu'avagaría 5 años. Nesi tiempu ellaboróse la primer [[Constitución de 1812|Constitución]] española, y una de les primeres del mundu, nes nomaes [[Cortes de Cádiz]]. Foi promulgada'l [[19 de marzu]] de [[1812]], festividá de San Xosé, polo que popularmente se la conocía como *La Pepa*. Tres la derrota de les tropes de Napoleón na [[batalla de Vitoria]] en [[1813]]; [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]] vuelve al tronu d'España.


Nel reináu de Fernandu VII la [[monarquía española]] esperimentará'l pasu del [[Absolutismu|vieyu réxime]] al [[estáu Lliberal]]. Tres la so llegada a España, Fernandu VII deroga la Constitución de 1812 y escorrexa a los lliberales constitucionalistes, dando entamu a un terriu absolutismu. Mentanto, la [[Guerra d'Independencia Hispanoamericana]] continuará'l so cursu, y magar del esfuerciu bélicu de los [[Realistes|defensores de la monarquía española]], al rematar el conflictu únicamente les islles de Cuba y Puerto Ricu, n'América, siguirán formando parte del territoriu estatal d'España qu'al finar la [[década ominosa]] y col encontu lliberal a la [[Pragmática Sanción de 1830]] a la so vez organizaráse nuevamente en [[monarquía parllamentaria]]. D'estamiente entrambos procesos revolucionarios darán orixe a los nuevos estaos nacionalaes esistentes anguaño, y la fin del reináu de Fernandu VII señala tamién la estinción del [[Absolutismu]] en tol mundu hispánicu.

La muerte de Fernandu VII abre un nuevu periodu de fuerte inestabilidá política y económica, el so hermanu [[Carlos María Isidro de Borbón|Carlos María Isidro]] encontáu nos favoratibles absolutistes, rebélase escontra la designación de [[Sabela II d'España|Sabela II]], fía de Fernandu VII, como heredera y reina constitucional, y escontra la derogación de la [[Llei Sálica]] de la dinastía Borbón, qu'impedía la socesión de muyeres a la corona, españando la [[Primer Guerra Carlista]]. El reináu de Sabela II caracterízase pola alternancia nel poder de progresistes y moderaos magar esta alternancia motívase más por pronunciamientos militares d'entrambos signos que por una pacífica cesión del poder en función de los resultaos eleutorales.

La revolución de [[1868]], nomada *La Gloriosa*, obligó a Sabela II a abandonar España. Convocáronse Cortes Constituyentes que se pronunciaron pol réxime monárquicu y, a iniciativa del [[Juan Prim|Xeneral Prim]], úfrese la corona a [[Amadéu de Saboya]], fíu del rei d'Italia. El so reináu foi breve pol cansanciu provocáu polos políticos del momentu y el refugu d'importantes sectores de la sociedá, además de pola pérdida del so cimeru encontu, el mentáu Xeneral Prim, asesináu enantes de qu'Amadéu llegara a pisar n'España. Siguidamente proclamóse la [[Primer República Española|I República]], que tampoco gozó de llarga vida, anque sí mui axitada: n'once meses tuvo cuatro presidentes ([[Estanislao Figueras|Figueras]], [[Francisco Pi y Margall|Pi y Margall]], [[Nicolás Salmerón|Salmerón]] y [[Emilio Castelar|Castelar]]); nesti convulsu periodu produxéronse graves tensiones territoriales llegándose a producir fenómenos tan pintorescos como la declaración de la ciudá de Cartaxena como "Cantón independiente" y finó colos pronunciamientos de los xenerales [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]] y [[Manuel Pavía|Pavía]], que sumió'l Parllamentu.

La [[Restauración borbónica n'España|Restauración]] proclama rei a [[Alfonsu XII d'España|Alfonsu XII]], fíu de Sabela II. España esperimenta una gran estabilidá política per aciu del sistema de gobiernu preconizáu pol políticu conservador [[Antonio Cánovas del Castillo]]. Básase nel turnu de los partíos Conservador (Cánovas del Castillo) y Lliberal (Sagasta) nel gobiernu. En [[1885]] morrió Alfonsu XII y encargóse la rexencia a la so viuda [[María Cristina d'Habsburgu-Lorena|María Cristina]], hasta la mayoría d'edá del so fíu [[Alfonsu XIII d'España|Alfonsu XIII]], nacíu tres la muerte del so pá. La rebelión independentista de Cuba en [[1895]] afala a los [[Estaos Xuníos]] a intervenir na zona y tres el tracamundiáu incidente del españíu del [[acorazáu Maine]] el [[15 de febreru]] de [[1898]] nel puertu de [[L'Habana]], declara la guerra a España. Cola derrota, España perdió les sos últimes colonies ([[Cuba]], [[Filipines]], [[Guam]] y [[Puertu Ricu]]) n'ultramar.


=== Sieglu XX ===



El [[sieglu XX]] entama con una gran crisis económica y la sosiguiente inestabilidá política. Hai un paréntesis de prosperidá comercial, afaláu pola neutralidá española na [[Primer Guerra Mundial]]. La socesión de crisis gubernamentales, la marcha desfavoratible de la guerra nel [[Rif]], l'axitación social y el descontentu de parte del exército, desembocan nel Güelpe d'Estáu del xeneral [[Miguel Primo de Rivera|Primo de Rivera]], el [[13 de setiembre]] de [[1923]]. Afitó una [[dictadura]] militar que foi aceptada por gran parte de les fuerces sociales y pol propiu rei [[Alfonsu XIII]].

Na dictadura suprímense llibertaes y derechos. L'abegosa coyuntura económica y el crecimientu de los partíos republicanos fai la situación cada vez más insostentable. En [[1930]], Primo de Rivera presentó la so dimisión al rei y marchó a París, onde morrió al pocu tiempu. Asocediólu na xefatura del Direutoriul xeneral, [[Dámaso Berenguer]]; y, dempués, por breve tiempu, l'[[Juan Bautista Aznar-Cabañas|almirante Aznar]]. Esti periodu fue nomáu *Dictablanda*.

Decidíu a buscar un desenguedeyu a la situación política y afitar la Constitución, el rei permite la celebración d'eleiciones municipales el domingu [[12 d'abril]] de [[1931]]. Estes dieron una rotunda victoria a les candidatures republicano-socialistes nes grandes ciudaes y capitales de provincia, magar el númberu total de conceyales yera mayoritariamente monárquicu. El martes [[14 d'abril]], el rei declara: «Las eleiciones celebradas el domingo me revelan claramente que no tengo hoy el amor de mi pueblo». Esa mesma nueche, exíliase en Francia. Una vegada'l rei abandonó les sos obligaciones, proclámase la [[Segunda República Española|II República]]'l [[14 d'abril]].

==== [[Segunda República Española|La Segunda República]] ====
Ábrense dos etapes:

==== Bieniu reformista ====
Nos dos primeros años ([[1931]]-[[1933]]), gobernó una coalición de partíos republicanos y socialistes. El [[9 d'avientu]] de [[1931]] promúlgase la [[Constitución de la República española]]. Declaróse la [[llibertá de cultu]], la voluntariedá de la enseñanza relixosa, y otórgase'l [[Votu (eleiciones)|votu a la muyer]], lo que noxó enforma a la [[Ilesia Católica|ilesia católica]] qu'emitió una pastoral posicionándose al llau de la [[monarquía]]. Acometióse la [[Militar|reforma militar]], amenorgando l'escesivu númberu d'oficiales, pasu previu pa modernizar l'exércitu y acabar col poder «autónomu» de los militares, poniéndolos baxo l'autoridá del [[poder civil]].

Emitiéronse decretos destinaos a alliviar la situación de los xornaleros de la metá sur d'España y acometiéronse [[Reforma agraria|reformes agraries]] y sociollaborales como la *Llei de Contratos de Trabayu*, de [[21 de payares]] de [[1931]], pola que se regulaben los [[Conveniu coleutivu|Convenios coleutivos]], dictaminábense les condiciones de suspensión y rescisión de los contratos, afitábase per primer vegada el [[Vacaciones|derechu a vacaciones]] pagaes —7 díes al añu— y protexíase'l [[Fuelga|derechu de fuelga]] que, baxo ciertes condiciones, nun podía ser causa de despidu.

N'agostu de 1932, siguiendo la senda abierta por [[Primo de Rivera]], y descontentu poles reformes, el [[xeneral Sanjurjo]] executa un [[Golpe d'Estáu|golpe d'estáu]] que fracasa espectacularmente.

==== Bieniu conservador o Bieniu Negru ====
Nes eleiciones celebraes en [[1933]], nes que per primer vegada, como consecuencia de la [[Constitución de la República española de 1931|Constitución de 1931]], exerciten el so derechu al votu les muyeres, trunfaron les dreches anque ensin mayoría suficiente. Nesti periodu, (payares de [[1933]] - febreru de [[1936]]) gobernaron los partíos de centru-derecha encabezaos pol [[Partido Republicano Radical]] d'[[Alejandro Lerroux]], xunto cola derecha católica de la [[CEDA]]. A diferencia de la relativa estabilidá política del Primer bieniu (colos dos gobiernos presidíos por [[Manuel Azaña]]), el segundu foi un periodu nel que los gobiernos presidíos pol [[Partido Republicano Radical]] tuvieron un permediu de tres meses de vida (formáronse 8 gobiernos en dos años). Ente los puntos básicos taben: revisión de la [[Constitución de 1931]] y de la llexislación reformista del primer bieniu, especialmente la social y la [[Relixón|relixosa]]; y abolición de la [[Llei de Reforma Agraria de 1932]].

Declaróse una amnistía por «*delitos políticos*», lo que sacó de la cárcel a tolos condergaos pol intentu de [[Golpe d'Estáu de 1932|golpe d'Estáu d'agostu de 1932]] encabezáu pol [[xeneral Sanjurjo]]. Conxelación de los salarios, ya inclusive disminución, aumentu de la xornada llaboral. El clero volvió a cobrar sueldos del Estáu, reforzóse'l papel de los militares de duldosa llealtá hacia la República, pese al xuramentu que toos ellos fixeran. Asina, los más significaos ocuparon los puestos clave na cúpula militar. El xeneral Fanjul, un conocíu monárquicu ultraderechista, ocupó la subsecretaría del Ministeriu; el xeneral [[Francisco Franco|Franco]], foi'l Xefe del Estáu Mayor Central (a pesar de la oposición del presidente de la República).

En cuantes a la política agraria, nun se renovó la «*Ley de Yunteros*» polo que miles de families viéronse espulsaes de sópitu de les tierres que cultivaben, les organizaciones socialistes de xornaleros quedaron dafechu estartaes y los xurados mixtos nel campu dexaron de funcionar.

La entrada de la CEDA nel gobiernu n'[[Revolución d'Ochobre|ochobre de 1934]] desencadenó'l fechu más importante del periodu: la [[Revolución d'Ochobre|Revolución d'ochobre de 1934]], que tuvo'l so focu n'Asturies. L'exércitu intervién, y la insurrección acaba con más de mil muertos. 

Nos meses siguientes a la revolución d'Asturies nun hai tampoco un plan de Gobiernu perceutible más allá de la represión de los revolucionarios asturianos o los intentos de inculpar a [[Manuel Azaña|Azaña]] nos fechos. Les presiones recibíes dende tolos grupos parllamentarios acaben cola disolución de les Cortes y la convocatoria de les eleiciones de febreru de 1936.

==== Eleiciones de 1936 ====
Tanto los grupos de derecha como d'esquierda formen llistes comunes p'agrupar el votu. La CEDA, temerosa de nun consiguir la mayoría absoluta, organiza'l [[Frente Nacional]]. Pela so parte, los republicanos d'[[Manuel Azaña|Azaña]] y los socialistes, a los que se sumen los comunistes, ensámense nel [[Frente popular|Frente Popular]]. La campaña desendólcase n'ambiente belicosu. El resultáu foi axustáu: el Frente Popular consigue'l *'34,3%** de los votos (más de 250 escaños), mentanto que'l Frente Nacional, **33,2%** del votu (malpenes 125 escaños).

Los conflictos d'orde públicu sucédense y son constantes: Los falanxistes insisten en provocar disturbios y en cometer [[Terrorismu|atentaos]] escontra militantes d'otros partíos y fuerces del orde. Los grupos revolucionarios entamen una campaña de [[Fuelga|fuelgues]], ocupaciones de tierres y ataques a edificios relixosos.

Dende les eleiciones asocediéranse les reuniones de xenerales pa propiciar un [[Golpe d'Estáu|pronunciamientu militar]]. En marzu de 1936 l'atentáu por parte de falanxistes escontra [[Jiménez de Asúa]], intelectual socialista y ún de los padres de la Constitución de 1931, da lugar a la illegalización de la [[Falanxe Española de les XONS|Falanxe]] y a la detención de la so xunta política, incluido [[José Antonio Primo de Rivera]]. A finales d'abril, dende la cárcel, Primo de Rivera redactó una carta dirixida a los oficiales del exércitu que se distribuyó'l 4 de mayu. Nella facía un llamamientu a la sublevación.

==== Guerra Civil (1936-1939) ====
El [[17 de xunetu]] de [[1936]] [[pronunciamientu del 17 y 18 de xunetu de 1936|subleváronse]] les guarniciones del [[África Española]], dando aniciu la [[Guerra Civil Española|Guerra Civil]]. España quedó dixebrada en dos zones: una baxo l'autoridá del gobiernu republicanu y otra controlada polos sublevaos, na que'l xeneral [[Francisco Franco]] foi nomáu Xefe d'Estáu. El sofitu alemán ya italianu a los sublevaos, muncho más firme que'l sofitu de la [[Xunión Soviética]] y [[Méxicu]] a la España republicana, y los continuos enfrentamientos ente les facciones republicanes, permitieron la victoria de los sublevaos el 1 d'abril de [[1939]].

==== Dictadura ====
La victoria del xeneral Franco supunxo l'afitamientu d'un réxime autoritariu. El desendolcu d'una fuerte [[Represión política|represión]] sobre los vencíos, obligó al exiliu a miles d'españoles y condergó a otros tantos a la muerte o al internamientu en campos de trabayu. El réxime practicó [[Axusticiamientu|axusticiamientos]], [[Asesinatu|asesinatos]] y desapaiciones forzoses (más de 114.000 desapaecíos). La [[persecución política]], represión educativa, relixosa, y [[Represión llingüística|llingüística]] foi la tónica de 40 años.
Dende'l primer momentu, los [[Monarquía|monárquicos]] vieron na llegada de los conservadores al poder como una bona ocasión pa retomar la so influencia. Sicasí, los primeros años de la dictadura nun dexaron espaciu a la monarquía..

[[Xuan I de Borbón|Xuan de Borbón]], conde de Barcelona y padre de [[Xuan Carlos I d'España|Xuan Carlos]], foi ún de los personaxes clave nesti periodu. Tres de la muerte d'[[Alfonsu XIII d'España|Alfonsu XIII]] nel exiliu, yera'l principal aspirante al tronu. Mentanto'l pronunciamientu escontra la II República quiso delles vegaes xuntase a les tropes golpistes, cosa que refugó Franco.

Mentanto la [[Segunda Guerra Mundial|II Guerra Mundial]] estropiáronse les rellaciones ente'l Conde de Barcelona, Xuan de Borbón. El conde de Barcelona, criticó la posición proalemana de Franco, qu'ayudó direutamente al Exe -bandu conformáu por Alemaña, Italia y Xapón que lluchaba escontra los aliados- col unviu de la [[División Azul]] (combatientes voluntarios españoles) al frente oriental. El dictador tomó baxo la so tutela y supervisión a [[Xuan Carlos I d'España|Xuan Carlos I de Borbón]], que viaxó con 10 años a España, pa la so educación.

Magar que Franco caltuvo al país non belixerante na [[Segunda Guerra Mundial|II Guerra Mundial]], el so non disimuláu sofitu a les [[Exe Roma-Berlín-Tokio|potencies del Exe]] afaló a un aisllamientu internacional de calter políticu y económicu. El resultáu foi un desastre económicu absolutu, fundiéndose la producción a niveles inferiores a los algamaos enantes de la República. La [[fame]] y la [[miseria]] azotó al réxime, que namái contaba cola ayuda de rexímenes amigos, [[António de Oliveira Salazar|Salazar]] en [[Portugal]], y [[Juan Domingo Perón|Perón]] n'[[Arxentina]] (aporte de [[trigu]]). La decadencia del réxime sumió al estáu nuna fondera crisis. En [[1950]] acabóse l'ayuda arxentina y el réxime, énte la profunda crisis viose obligáu a buscar ayudes. 

Nesta situación, el réxime de Franco dexó de ser un enemigu políticu pa convertise n'alliáu estratéxicu pal control del Sur d'Europa na [[guerra fría]] ente [[Estaos Xuníos]] y la [[Xunión Soviética]]. Esto fizo que'l réxime franquista tuviese acercamientu a Estaos Xuníos, fuera toleráu poles potencies "occidentales" y a la fin reconocío por les mesmes finando'l so aisllamientu. Robláronse alcuerdos económicos con Estaos Xuníos permitiendo l'asitiamientu de [[Base militar|bases militares]] conxuntes hispano-estauxunidenses n'España. En 1950, el presidente americanu [[Harry S. Truman|Truman]] concedió a España 62,5 millones de dólares. Y nel periodu comprendíu ente 1950 y 1963 España recibió un total de 1.310,6 millones de dólares poles bases militares. Asina mesmo, España consiguió l'ayuda del [[Fondu Monetariu Internacional|FMI]] y de la [[OECE]].


En [[1956]], [[Marruecos]], que fora protectoráu español y francés, adquirió la so independencia. En [[1969]], Franco nomó a [[Xuan Carlos I|Xuan Carlos de Borbón]], nietu d'Alfonsu XIII, [[príncipe]] d'España, el so socesor a títulu de [[rei]].

==== Transición y democracia ====
El dictador morrió'l [[20 de payares]] de [[1975]]. A los dos díes proclamóse rei a [[Xuan Carlos I d'España|Xuan Carlos I]], que tuviera baxo la tutela del dictador dende los diez años. Abrióse un periodu conocíu como [[Transición Española|Transición]]. Remató col afitamientu d'una [[Monarquía parllamentaria|Monarquía Parllamentaria]] en [[1978]], dempués de la renuncia a los sos derechos históricos realizada por D. [[Xuan de Borbón y Battenberg|Xuan de Borbón]], pá del rei. Tres les primeres eleiciones democrátiques, [[Adolfo Suárez]], del partíu [[Unión de Centro Democrático (España)|Unión de Centru Democráticu]] (centro-drecha), foi elixíu presidente de Gobiernu. Llevó a cabu importantes reformes polítiques y entamó les negociaciones pa la entrada d'España na [[Comunidá Económica Europea]]. Dimitió en [[1981]]. Nesti periodu la banda terrorista vasca [[ETA]] cometió un gran númberu d'atentaos, especialmente escontra miembros del exércitu y de les fuerces de seguridá, asina como otros de calter indiscrimináu. Na sesión de votación d'investidura del socesor de Suárez, [[Leopoldo Calvo-Sotelo]] (UCD), el [[23 de febreru]] (23-F), tuvo llugar un intentu de [[Golpe d'Estáu de 1981 (España)|golpe d'Estáu]] aniciáu por altos mandos militares. El Congresu de Diputaos foi tomáu pol teniente coronel [[Tejero]]. L'intentu foi albortáu el mesmu día. En 1981 roblóse en Bruxeles el protocolu d'aferimientu a la [[OTAN]] dando aniciu al procesu d'inxertadura na Alianza que remató na primavera de 1982, demientres el gobiernu d'UCD.
 
Nes eleiciones siguientes ([[1982]]), venció'l [[Partíu Socialista Obreru Español]], con [[Felipe González Márquez|Felipe González]] como presidente de gobiernu. Caltúvose nel poder nes trés siguientes llexislatures. En [[1986]] España incorporóse a la [[Comunidá Económica Europea]], precursora de la [[Xunión Europea]] y esi mesmu añu celebróse un referendu nel que se consultó al pueblu sobre la permanencia o non na OTAN. El PSOE defendió'l sí. En [[1992]] España apaeció de forma llamativa nel escenariu internacional cola celebración de los Xuegos Olímpicos en [[Barcelona]], la declaración de [[Madrid]] como Ciudá Cultural Europea y la celebración en [[Sevilla]] de la [[Esposición Universal]] ''[[Esposición Universal de Sevilla 1992|EXPO 92]]''.

Nesti periodu prodúxose una fonda modernización de la economía y la sociedá españoles, caracterizada poles reconversiones industriales y la sustitución del modelu económicu tardofranquista por otru de corte más lliberal -lo qu'afaló a trés importantes fuelgues xenerales-, la xeneralización del pensamientu y los valores contemporáneos a la sociedá española, el desendolcu del [[estáu de les autonomíes]], la tresformación de les Fuerces Armaes y l'enorme desendolcu de les infraestructures civiles. Sicasí, hubo tamién una situación d'eleváu desemplegu y hacia la fin del mesmu prodúxose una importante entrulladura económica, que nun entamó'l so recobramientu hasta [[1993]] —cuando la tasa de desemplegu amenorgó del 23% al 15%—, y se destapó'l casu [[GAL]] de [[terrorismu d'estáu]].

Les eleiciones de [[1996]] dieron la victoria al [[Partíu Popular]], con [[José María Aznar]] como presidente, cargu qu'exerció per dos llexislatures, algamando nes [[Eleiciones xenerales españoles de 2000|eleiciones xenerales de 2000]] la mayoría absoluta que caltuvo hasta 2004, onde'l PSOE declaró vencedor.

=== Sieglu XXI ===
El [[sieglu XXI]] entamó colos efectos del [[11 de setiembre]] de [[2001]], que llevaron a España a venceyase en dos conflictos: la [[ocupación d'Afganistán]] y la [[Invasión d'Iraq de 2003|invasión d'Iraq]]. Esti últimu conflictu y la xestión del [[11-M|atentáu del 11 de marzu de 2004]] en [[Madrid]] provocaron un distanciamientu ente'l gobiernu y parte de la opinión pública española. Too ello desembocó na eleición d'un nuevu gobiernu del [[PSOE]], tres les [[eleiciones xenerales españoles (2004)|eleiciones xenerales]] celebraes el [[14 de marzu]] de [[2004]].


L'[[euru]], moneda oficial na llamada «zona euru» d'[[Europa]] dende [[1999]], convirtióse na moneda de cambiu oficial el [[1 de xineru]] de [[2002]], reemplazando a la peseta. Los ciudadanos entamaron a usalu na vida cotidiana, magar de les protestes pola xuba encubierta de los precios que supunxo esti cambiu de moneda. Ente [[1993]] y [[2007]] prodúxose una importante espansión de la economía española, basada fundamentalmente nel sector de la construcción, que quedó acenada poles consecuencies globales de la [[crisis económica de 2008]].

Na fin del sieglu XX España recibió a una gran cantidá d'[[inmigración n'España|inmigrantes]] de países llatinoanoamericanos como [[Ecuador]], [[Colombia]], [[Arxentina]], [[Bolivia]], [[Perú]] o [[República Dominicana]], asina como d'estremaes zones d'[[África]], [[Asia]] y [[Europa]]. El fuerte crecimientu económicu de tipu espansivu que presentó'l país dende 1993 requirió una gran cantidá de mano d'obra. Según anunció'l direutor del Bancu d'España en febreru de 2007, España podría asitiase como la séptima mayor economía del mundu.

El [[Partíu Socialista Obreru Español]] ganó les [[eleiciones xenerales españoles (2004)|eleiciones]] celebraes el [[14 de marzu]] de [[2004]], convirtiéndose [[José Luis Rodríguez Zapatero]] nel quintu presidente del gobiernu de la democracia.

Con Zapatero como Presidente del Gobierno retírense les tropes españoles que permanecíen n'[[Iraq]]. Ello ocasionó un considerable enfriamientu de les rellacionies diplomátiques colos [[Estaos Xuníos]]. Roblóse la [[Constitución Europea]] y realizóse'l referendu de la Constitución Europea, nel que los ciudadanos españoles aprueben el tratáu. Tamién s'aprobó'l [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu n'España|matrimoniu homosexual]], ente otres reformes de calter social prometíes nel programa eleutoral de los socialistes.

El miércoles [[22 de marzu]] de [[2006]] la organización terrorista [[ETA]] anunció'l so segundu altu al fuegu, frayáu'l sábadu [[30 d'avientu]] d'esi mesmu añu col allugamientu d'una furgoneta bomba na recién estrenada Terminal 4 del [[Aeropuertu de Barajas]], [[atentáu de la T4|atentáu]] nel que dos persones perdieron la vida. 

Les eleiciones del [[9 de marzu]] de [[2008]] dieron la victoria de nuevo al [[PSOE]] y renovaron el gobiernu de [[José Luis Rodríguez Zapatero]]. Los socialistes ganaron los comicios con 169 escaños (5 más que nes eleiciones de [[2004]]) frente a los 154 del [[PP|Partíu Popular]] (6 más que nes eleiciones de [[2004]]). Los partíos nacionalistes sofrieron un importante descensu, a esceición de [[CIU]] que caltuvo los sos 10 diputaos. [[Izquierda Unida (España)|Izquierda UXunida]] perdió'l so grupu parllamentariu propiu nel [[Congresu de los Diputaos]], al algamar solo 2 escaños. Les eleiciones de [[2008]] postiaron y reforzaron el bipartidismu.

== Gobiernu y política ==

España ye una [[monarquía parllamentaria]], con un monarca hereditariu qu'exerce como [[Xefe d'Estáu]] —el [[Rei d'España]]—, y un [[parllamentu bicameral]], les [[Cortes Xenerales]].

=== División de poderes ===
El [[poder executivu]] fórmalu un [[Conseyu de Ministros d'España|Conseyu de Ministros]] presidíu pol [[Presidente del Gobiernu d'España|Presidente del Gobiernu]], qu'exerce como [[Xefe de Gobiernu]]. Ye'l [[Rei d'España|monarca]] quien propón al Presidente del Gobiernu tres les [[Eleiciones n´España|eleiciones xenerales]] y quien lu caltién nel cargu mientres conserve l'enfotu del Congresu de los Diputaos.

El [[poder llexislativu]] afítase nes [[Cortes Xenerales]], que son el órganu supremu de representación del pueblu español. Les Cortes Xenerales compónense d'una [[cámara baxa]], el [[Congresu de los Diputaos]], y una [[cámara alta]], el [[Senáu d'España|Senáu]]. El Congresu de los Diputaos cuenta con 350 miembros elixíos por votación popular, en llistes zarraes y per aciu de representación proporcional escoyíos por circuscripciones provinciales, pa servir en llexislatures de cuatro años. El sistema nun ye absolutamente proporcional pola mor de qu'esiste un númberu mínimu d'escaños por circuscripción (3) y úsase un sistema proporcional soncemente correxíú pa favorecer les llistes mayoritaries (el [[Sistema d'Hondt]]). El Senáu cunta anguaño con 259 escaños, de los que 208 son escoyíos direutamente per aciu del votu popular, por circuscripciones provinciales, en cadaguna de les cuales elíxense 4 senadores, siguiendo un sistema mayoritariu (3 pa la llista mayoritaria, 1 pa la siguiente), esceptu nes islles, Baleares y Canaries (nes que la circuscripción ye la islla) y los otros 51 son designaos polos órganos autonómicos pa servir, tamién, por periodos de cuatro años.

El [[poder xudicial]] ta formao pol conxuntu de Xulgaos y Tribunales, integráu por Xueces y Maxistraos, que tienen la potestá d'alministrar xusticia en nome del Rei (''víase [[Poder Xudicial d'España]]'').

=== Estáu de les Autonomíes ===
España ye anguaño lo que se noma un "Estáu d'Autonomíes", un estáu formalmente [[Estáu unitariu|unitariu]] pero que funciona como una [[federación]] [[descentralización|descentralizada]] de [[comunidaes autónomes]], cada una d'elles con estremaos niveles d'[[autogobiernu]]. Les diferencies dientro d'esti sistema débense a que'l procesu de trespasu de competencies del centru a la periferia foi atalantao nun entamu como un procesu asimétricu, que garantizara un mayor grau d'autogobiernu solo a aquelles comunidaes que buscaben una triba de rellación más federalista col restu d'ESpaña –''comunidaes autónomes de réxime especial''– ([[Andalucía]], [[Cataluña]], [[Galicia]], [[Navarra]] y [[País Vascu]]). Per otru llau, el restu de comunidaes autónomes –''comunidaes autónomas de réxime común''– dispondría d'un menor autogobiernu. Sicasí, taba albidrao qu'a midida que foran pasando los años, estas comunidaes foran alquiriendo gradualmente más competencies.

Anguaño, España ta considerada como ún de los países europeos más descentralizaos, ya que tolos sos estremaos territorios alministren de miente llocal los sos sistemes sanitarios y educativos, asina como dalgunos aspectos del presupuestu públicu; dalgunos d'ellos como'l País Vascu y Navarra, además alministren la so financiación pública cuasi ensin cuntar (esceición fecha del cupu) cola supervisión del gobiernu central. Nel casu de Cataluña Navarra y el País Vascu, tán equipaos colos sos propios cuerpos policiales, dafechu operativos y enxebre autónomos que reemplazan les funciones de la [[Policía Nacional d'España|Policía Nacional]] nestos territorios, sacante en [[Navarra]] aínda en procesu de trespasu (víase [[Mossos d'Esquadra]], [[Ertzaintza]], y [[Policía Foral de Navarra]]).



=== Defensa ===


La responsabilidá de la defensa nacional recái nes Fuerces Armaes que tienen asignaes per aciu del artículu octavu de la [[Constitución española de 1978|Constitución Española]] «''la misión de garantizar la soberanía e independencia de España, defender su integridad territorial y el ordenamiento constitucional''».

Les Fuerces Armaes Españoles dixebráronse tradicionalmente en trés armaes: [[Exércitu de Tierra d'España|Exércitu de Tierra]], [[Armada d'España|Armada]] y [[Exércitu del Aire d'España|Exércitu del Aire]]. A estes armeas súmase la [[Guardia Real]], un cuerpu protocolariu esgayáu que fai llabores fundamentalmente de seguridá.

España forma parte de les naciones más importantes del [[EUFOR]], y del [[Eurocuerpu]], asina mesmu ocupa una posición destacada na estructura de la [[OTAN]], na qu'inxirió en [[1982]]. Además de ser la sexta flota naval más poderosa y poseer el cuerpu d'[[Infantería de Marina (España)|Infantería de Marina]] más antiguu del mundu.

=== Política internacional ===
España forma parte d'organizaciones globales como les [[Naciones Xuníes]] (dende'l [[14 d'avientu]] de [[1955]]), la [[Organización del Tratáu del Atlánticu Norte]] (dende'l [[30 de mayu]] de [[1982]]) y la [[Organización pa l'Andecha y el Desendolcu Económico]]; continentales como la [[Xunión Europea]] (dende'l [[1 de xineru]] de [[1986]]), la [[Organización pa la Seguridá y la Facendera n´Europa|Organización pa la Seguridá y la Facendera n'Europa]], el tratáu de la [[Xunión Europea Occidental]] y de l'[[Axencia Europea de Defensa]]; y organizaciones que estrechen llazos históricos y culturales del vínculu transatlánticu como la [[Xunión Llatina]], la [[Comunidá Iberoamericana de Naciones]], y l'[[ABINIA]].

El gobiernu español contribúi a la financiación de la ONU nun 2,52% del so presupuestu añal ([[2006]]).

=== Drechos humanos ===
Na robla y ratificación de la ''Convención escontra la Tortura y Otros Tratos o Penes Crueles, Inhumanos o Degradantes'' ([[CAT]]) y na ''Convención Internacional sobre la Eliminación de toles Formes de Discriminación Racial'' ([[CERD]]), España reconoció la competencia de recibir y procesar comunicaciones individuales por parte del ''Comité pa la Eliminación de Discriminación Racial'' perteneciente a la Comisión de Drechos Humanos.

== Organización territorial ==


España ye un estáu organizáu territorialmente en 17 [[comunidad autónoma|comunidaes autónomes]] y 2 [[ciudá autónoma|ciudaes autónomes]]. El Títulu VIII de la [[Constitución española de 1978|constitución]] afita la organización territorial del Estáu en [[municipios d'España|municipios]], [[provincies d'España|provincies]] y comunidaes autónomes, éstes con competencies pa xestionar los sos propios intereses con un ampliu nivel d'autonomía, poderes llexislativos, presupuestarios, alministrativos y executivos nes competencies esclusives que l'Estáu-yos garantiza al traviés de la Constitución de cada [[Estatutu d´autonomía|Estatutu d'autonomía]]. Anque [[Navarra]] nun se constituyó propiamente en Comunidá Autónoma, siendo una [[Comunidá Foral]], y nun teniendo desendolcáu un Estatutu d'Autonomía, sinón articulando un [[ameyoramientu]] de los sos [[Drechu foral (España)|fueros tradicionales]], ye considerada comunidá autónoma a tolos efectos, según la interpretación del Tribunal Constitucional. 

Cada comunidá autónoma ta formada por una o delles [[provincies d'España|provincies]], faciendo un total de 50.

Dende [[2003]] adoptóse [[Nomenclatura de les Unidaes Territoriales Estadístiques]], o unidaes NUTS, de trés niveles, con fines meramente estadísticos basaos nes normatives europées y fixados pol [[Eurostat]]. Les 50 provincies españoles y les dos ciudaes autónomes alcuéntranse clasificaes nos niveles NUTS-3; les 17 comunidaes autónomes alcuéntrense clasificaes nos niveles NUTS-2; y pa los niveles NUTS-1 creáonse los .

=== Reclamaciones territoriales y territorios en disputa ===
España reclama históricamente la retrocesión de la colonia (anguaño [[Territoriu Británicu d'Ultramar]]) de [[Xibraltar]], magar amosóse últimamente favoratible a fórmules de soberanía compartida. La reclamación entamó dende'l momentu en que tropes angloholandeses tomaron la plaza en nome del [[Carlos VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|archiduque Carlos]] durante la [[Griesca de Socesión Española]] (1704), pasando posteriormente a manes britániques per aciu del [[Tratáu d'Utrecht]] (1713). La reclamación, qu'incluyó operaciones militares, foi particularmente intensa durante'l sieglu XVIII, sumió durante'l XIX y primer metada del XX y foi llevada pol gobiernu franquista a [[Naciones Xuníes]] durante la década de 1960. Ellí, encuadrada nos procesos descolonizadores, España obtuvo l'encontu a la so postura al reconocer les resoluciones al efeutu (2231 y 2353) que'l procesu descolonizador debía respetar el drechu a la integridá territorial d'España y que los intereses, y non los deseyos de los xibraltareños, debíen ser respetaos (Víase ''[[Historia de Xibraltar]]''). España nun reconoz, sicasí, la soberanía británica sobre l'istmu qu'amece'l continente col peñón..

Otramiente, [[Portugal]] nun reconoz la soberanía española sobre la fastera, na [[provincia de Badajoz]], d'[[Olivenza (Badajoz)|Olivenza]], qu'inclúi los municipios d'Olivenza y [[Táliga]] (magar nun reclama activamente la so soberanía), cedida por Portugal a España per aciu del [[tratáu de Badajoz (1801)|tratáu de Badajoz]] (1801). Les resoluciones del [[Congresu de Viena]] son interpretaes de forma diverxente por dambos países. Mientres Portugal camienta qu'aquelles obligaben a España a devolver Olivenza, España cuida que se trata d'una cenciella declaración de bonos deseyos, ensin capacidá resolutiva, razón pola qu'Olivenza siguió amecida a España. A la fin, España nun reconoz les pretensiones de soberanía de Portugal sobre les [[islles Xabaces]].

Tamién la soberanía sobre'l despobláu [[Islla Perejil|isllote de Perejil]] alcuéntrase disputada con Marruecos. Anque desaloxada tres l'[[incidente de la islla Perejil]] (2002), por alcuerdu ente entrambos países nun s'alcuentra asitiada ellí denguna fuerza militar o policial, ensin que denguna de les partes tenga renunciao a les sos pretensiones de soberanía. Otramiente, [[Marruecos]] reclama informalmente la cesión de los territorios de [[Ceuta]] y [[Melilla]], asina como les denominaes [[places de soberanía]] nel continente africanu. Dalgunos movimientos [[irredentismu|irredentistes]] en Marruecos, como'l partíu [[Istiqlal]], reclamen l'inxerimientu nel nomáu "[[Gran Marruecos]]" de les [[islles Canaries]].

=== Independentismu ===
Esisten n'España estremaos movimientos políticos de signu [[independentismu|independentista]], venceyaos a [[nacionalismu|nacionalismos]], como por exemplu'l [[nacionalismu vascu|vascu]], el [[nacionalismu gallegu|gallegu]] o'l [[nacionalismu catalán|catalán]], que reclamen la independencia d'España de los territorios nos que son activos. Estos movimientos danse cimeramente en [[Cataluña]], [[Galicia]], [[Navarra]] y el [[País Vascu]], onde esisten partíos esplícitamente independentistes como la [[UPG|Unión do Povo Galego]], [[Esquerra Republicana de Catalunya]], [[Aralar]] o [[Eusko Alkartasuna|EA]], asina como los seguidores de la llamada [[izquierda abertzale|izquierda ''abertzale'']] (la so postrera denominación formal ye [[Batasuna]], partíu illegalizáu n'España pero llegal en [[Francia]]). Otramiente, partíos como'l [[Bloque Nacionalista Galego|BNG]], [[Partido Nacionalista Vasco|PNV]] y [[Convergencia i Unió|CiU]] oscilen ente postures autonomistes y abiertamente independentistes. Arriendes esisten otros nacionalismos de menor influencia como'l castellán y l'andaluz y partíos políticos que los refrenden como'l PCAS y *EULV-CA (IULV-CA).

== Xeografía ==


Asitiada n'Europa Occidental, ocupa la mayor parte de la [[península Ibérica]] y, fuera d'ella, dos archipiélagos (el de les [[islles Canaries]] nel [[océanu Atlánticu]] y el de les [[islles Baleares]] nel [[mar Mediterraneu]]) y dos ciudaes, [[Ceuta]] y [[Melilla]], nel norte d'[[África]], asina como l'enclave de [[Llívia]], en [[Francia]].

Arriendes, tien posesiones menores non continentales como les [[islles Chafarines]], el [[peñón de Vélez de la Gomera]] y el [[peñón d'Alhucemes]], toos frente a la costa africana. La [[islla d'Alborán]], les [[islles Columbretes]] y una serie d'islles y isllotes alcuéntranse frente a les costes peninsulares.

N'estensión territorial ye'l cuartu país d'Europa, per darrera de [[Rusia]] (que ye'l mayor, inclusive teniendo en cuenta solo'l territoriu conteníu n'Europa), [[Ucraína]] y [[Francia]], y el segundu de la [[Xunión Europea]].

Les llendes físiques d'España son les siguientes: al oeste, [[Portugal]] y l'[[océanu Atlánticu]]; el [[mar Mediterraneu]] al este; l'[[estrechu de Xibraltar]], océanu Atlánticu y mar Mediterraneu al sur; y los [[Pirineos]], xunto col [[golfu de Vizcaya]] y el [[mar Cantábricu]] al norte.

=== Clima ===


España tien un [[clima]] mui estremáu a lo llargo de tol so territoriu. Predomina el calter mediterraneu en cuasi tola so xeografía. Les costes del sur y mediterranees tienen un clima nomáu mediterraneu de costa que tamién tien el Valle del [[Guadalquivir]]: temperatures suaves, precipitaciones abondantes cuasi tol añu exceptu en branu.

A midida que nos adentramos nel interior el clima ye más estremu, alcontrámonos col clima mediterraneu continental, qu'abarca cuasi tola Península, temperatures baxes n'iviernu, altes en branu y precipitaciones irregulares (dependiendo de la posición xeográfica). Polo xeneral, les comunidaes occidentales reciben más precipitaciones que les orientales. Asina pues, [[Galicia]] y el [[Cantábricu]] tienen un clima oceánicu, caracterizáu pola abondanza de precipitaciones durante tol añu, especialmente n'iviernu, y unes temperatures fresques.

El [[clima de monte]] puede observase n'altitudes altes, [[Cordillera Cantábrica]], [[Pirineos]], altos puntos de la C. Ibérica, [[Sistema Central]] y [[Cordilleres Bétiques]], asina como n'altitúes altes en [[Canaries]], au se dan temperatures baxes (iviernos fríos o mui fríos) y precipitaciones xeneralmente abondantes.

Los climes áridos o semiáridos (menos de 300&nbsp;mm añales) alcontrámoslos en dellos puntos peninsulares del este: [[Almería]] (afamáu'l [[desiertu de Tabernas]]) o'l [[Cabu de Gata]] (au se rexistren menos de 200&nbsp;mm añales), [[Granada (España)|Granada]] ([[Guadix (Granada)|Guadix]]), [[Murcia]], [[Alicante]] y [[Valle del Ebro]] onde l'[[efeutu foehn]] ye'l principal causante de tan baxes precipitaciones.

El calter [[sotropical]] ye característicu de les [[Islles Canaries]], con unes temperatures calecíes durante tol añu y poques precipitaciones (más abondantes nes islles occidentales). Sicasí, esti clima tamién se da nes costes sureñes de la península ([[Málaga]], [[Granada (España)|Granada]], [[Almería]]), onde tienen temperatures relativamente cálides mentanto tol añu, anque les precipitaciones son dalgo más abondantes qu'en Canaries.

=== Sistemas montañosos ===


El relieve d'España carauterízase por ser eleváu abondo, con una [[altitú]] media de 660 metros, y [[monte|montés]] si se compara col restu de países d'[[Europa]], con esceición de [[Suiza]], [[Austria]] y los microestaos d'[[Andorra]] y [[Liechtenstein]], cuya altitú permediu ye mayor abondo. Na España peninsular, el relieve articúlase alredor d'un gran [[Tesu Central]] qu'ocupa la mayor parte del centru de la [[Península Ibérica]] y que tien una altitú media de 660 metros. Fuera de la meseta, ta la [[Depresión (xeografía)|depresión]] del [[ríu Guadalquivir]], asitiada nel suroeste de la península, y la del [[ríu Ebro]], nel noreste de la mesma. Los cimeros sistemes montañosos son: [[Pirineos]], [[sistema Ibéricu]], [[cordal Cantábrica]], [[sistema Central]] y [[cordales Bétiques]] ([[Cordillera Sobética|Sobética]] y [[Cordal Penibética|Penibética]])

== Demografía ==




España tenía 47.190.493 habitantes en xineru de 2011. La [[densidá de población]], de 93,49 hab/km², ye menor que la de la mayoría d'otros países d'[[Europa Occidental]] y la so distribución a lo llargo del territoriu ye mui irregular: les zones más densamente poblaes concéntranse na costa y alredor de [[área metropolitana de Madrid|Madrid]], mientres que'l restu del interior alcuéntrase mui soncemente ocupáu.

=== Árees metropolitanes ===


L'aniciu d'entidaes alministratives qu'agrupen a los municipios que costitúin un [[área metropolitana]] ta nes manes de les comunidaes autónomes. Hasta'l momentu, nun esiste denguna área metropolitana regulada por un órganu alministrativu. Asina, por exemplu, l'[[Área metropolitana de Barcelona|Área Metropolitana de Barcelona]] foi suprimida en [[1987]] pola Xeneralidá de Cataluña. Dalgunes árees metropolitanes coinciden, sicasí, con [[comarque]]s, que la so regulación ta tamién en manes de les comunidaes autónomes.

Asina ya too, según estudios non oficiales, les árees metropolitanes en sentíu demográficu que sobrepasaben en 2006 los 500.000 habitantes son les siguientes:

* [[Área metropolitana de Madrid]] (5.883.521 habitantes)
* [[Área metropolitana de Barcelona]] (3.150.380 habitantes)
* [[Área metropolitana de València]] (1.810.663 habitantes)
* [[Área metropolitana de Sevilla]] (1.438.451 habitantes)
* [[Área metropolitana de Málaga]] (965.371 habitantes)
* [[Área metropolitana de Bilbao]] (949.939 habitantes)
* [[Área metropolitana central d'Asturies]] (857.495 habitantes)
* [[Área metropolitana de Alacant-Elx]] (725.395 habitantes)
* [[Área metropolitana de Zaragoza]] (688.643 habitantes)
* [[Área metropolitana de Vigo]] (659.632 habitantes)
* [[Área metropolitana de Granada]] (650.661 habitantes)
* [[Área metropolitana de la Bahía de Cádiz]] (621.712 habitantes)
* [[Área metropolitana de Las Palmas de Gran Canaria]] (618.496 habitantes)
* [[Área metropolitana de Murcia]] (576.383 habitantes)

== Demografía ==
46.063.511 habitantes en [[2008]], según l'Institutu Nacional d'[[Estadística]] (INE), distribuyíos per Comunidaes Autónomes según la siguiente tabla:

{| 
|- align="center" style="align:center;"
! **Comunidaes Autónomes'''
! Habitantes 2003
! Habitantes 2007
! Var
|- align="center"bgcolor=c60b1e
| align="left" | Andalucía || align="right" | 7.340.052 || align="right" | 8.039.399 || 
|- align="center"bgcolor=c60b1e
| align="left" | Aragón || align="right" | 1.189.909 || align="right" | 1.295.215 ||  
|- align="center"bgcolor=e00025
| align="left" |Principáu d'Asturies|| align="right" | 1.076.567 || align="right" | 1.074.632 || 
|- align="center"bgcolor=032ea1
| align="left" | Islles Baleares || align="right" | 845.630 || align="right" | 1.029.139 || 
|- align="center"bgcolor=006300
| align="left" | Canaries || align="right" | 1.716.276 || align="right" | 2.020.947 || 
|- align="center"bgcolor=f7e017
| align="left" | Cantabria || align="right" | 531.159 || align="right" | 572.503 || 
|- align="center"bgcolor=b4381c
| align="left" | Castiella-La Mancha || align="right" | 1.734.261 || align="right" | 1.975.179 || 
|- align="center"bgcolor=ffcd00
| align="left" |Castiella y Llión|| align="right" | 2.479.118 || align="right" | 2.525.157 || 
|- align="center"bgcolor=ff671f
| align="left" | Cataluña || align="right" | 6.261.999 || align="right" | 7.197.174 || 
|- align="center"bgcolor=da0000
| align="left" | Comunidá Valenciana || align="right" | 4.120.729 || align="right" | 4.874.811 || 
|- align="center"bgcolor=239f40
| align="left" | Estremadura || align="right" | 1.069.420 || align="right" | 1.088.728 || 
|- align="center"bgcolor=86cc74
| align="left" | Galicia || align="right" | 2.731.900 || align="right" | 2.771.341 || 
|- align="center"
| align="left" | Comunidá de Madrid || align="right" | 5.205.408 || align="right" | 6.061.680 || 
|- align="center"bgcolor=dae243
| align="left" | Rexón de Murcia || align="right" | 1.149.329 || align="right" | 1.391.147 || 
|- align="center"
| align="left" | Comunidá Foral de Navarra || align="right" | 543.757 || align="right" | 605.022 || 
|- align="center"bgcolor=002868
| align="left" | País Vascu || align="right" | 2.098.596 || align="right" | 2.141.116 || 
|- align="center"bgcolor=ffc400
| align="left" | La Rioxa || align="right" | 264.178 || align="right" | 308.566 || 
|- bgcolor=ffc400
| align="left" | Ceuta || align="right" | 75.241 || align="right" | 76.343 || 
|- align="center"bgcolor=ce1126
| align="left" | Melilla || align="right" | 66.263 || align="right" | 68.795 || 
|- align="centerbgcolor=ffc400"
|}

## Referencies

## Enllaces esternos