Durio

***Durio*** ye un xéneru botánicu de plantes con flores con 41 especies perteneciente a la familia de les Malvaceae. Foi descritu por Michel Adanson y publicáu en * Familles des Plantes 2: 399*, nel añu 1763. La especie tipu ye *[[Durio zibethinus]]* Rumph. ex Murray, publicáu en * Systema Vegetabilium. Editio decima tertia 581* nel añu 1774.

La fruta ye conocida como *durio*, derivación de la pallabra *duri* nel idioma bahasa melayu que traduz *[[espiga]]* o escayu, en referencia a los numberosos bárabos que salen del frutu *en forma d'espigues*, ye dicir "fruta espinoso" en dicha llingua. El sufixu *an* ye l'artículu, polo tanto dizse tamién "durian" que traduz "el durio" o "l'espinosu". 

Esisten 30 especies de durio reconocíos ente les cualos 9 son comestibles. El durio zibethinus ye la única especie comercializada nel mercáu internacional. Les demás especies atópense namái nos mercaos locales del Sureste Asiáticu onde se-y llama "el rei de les frutes". El durio carauterizar por ser una fruta grande que puede algamar los 30 centímetros de llongura por 15 de diámetru y un pesu averáu d'ente 1 y 3 quilos, el so fuerte golor y el so cuerpu cubiertu d'escayos. El golor ye una de les materies de principal discutiniu sobre esta fruta. Pa munchos resulta un auténticu arume y pa otros puede paecer un golor cheiriento. La persistencia del golor fixo que'l durio seya prohibíu en ciertos hoteles y medios de tresporte públicu n'Asia. 

## Especies y taxonomía

El xéneru del durio ta clasificáu dientro de la familia Durionaceae, que pertenez a la Bombacaceae y, de la mesma, fai parte de la Malvaceae. 

Ente les 30 especies conocíes de durio, 9 fueron identificaes como comestibles, pero ye posible qu'esistan más. Na siguiente llista resaltar en negruca aquellos que son comestibles, anque ye posible que los demás tamién lo sían:

## Descripción

L'árbol del durio puede algamar ente 25 y 50 metros d'altor, pero ello depende de la especie. Les fueyes siempres tán verdes y son elíptiques, que allárguense ente 10 y 18 centímetros. Les flores producir ente 3 y 30 recímanos en ramos llargos direutamente sobre'l tueru con cada flor tendiendo les sos sépalos y cinco - bien raramente 4 o 6 - pétalos.

L'árbol tien una o dos floraciones y fructificaciónes per añu, anque ello puede variar d'alcuerdu a la especie, llugar y los cultivadores. Un árbol típicu puede dar los sos primeros frutos a los 5 años d'edá. El frutu puede colgar de cualquier caña y maurecer en tres meses dempués de la polinización. El frutu puede crecer hasta 30 centímetros de llongura por 15 de diámetru y llograr un pesu de 3 kilogramos (ente 2 y 7 llibres). La so forma puede dir dende allargada a redonda, el color del so pulgu de verde a café y la so carne de mariellu pálido a colloráu, d'alcuerdu a la especie. Ente les 30 especies de durio conocíes, 9 fueron identificaes como comestibles: D. zibethinus, D. dulcis, D. grandiflorus, D. graveolens, D. kutejensis, D. macrantha, D. oxleyanus y D. testudinarum. Otres especies entá nun fueron oxetu d'estudios, polo tanto ye posible que sían más les especies de durio comestible. El durio guarda una semeyanza cola yaca, pero nun tienen nenguna rellación.

Les flores del durio son grandes y cubiertes con una gran cantidá de néctar, lo que produz un golor pesao, amargosu y como a mantega o quesu. Según los botánicos, estes carauterístiques vienen de flores que son polinizaes por ciertes especies d'esperteyos que tomen el néctar y el polen. D'alcuerdu a investigaciones en Malasia na década de 1970, el durio ye polinizáu puramente pol esperteyu de covarón Eonycteris. Sicasí, nun estudiu de 1996 atopóse qu'había otres dos especies que yeren vitales en dicha polinización: el páxaru Arachnothera de la familia Nectariniidae y l'abeya asiática Apis dorsata o abeya grande, según otres aves al par que los esperteyos.

## Cultivares

Al traviés de los sieglos, numberosos cultivares de durio arrobináronse con clones vexetales en distintes rexones del Sureste Asiáticu. Produciéronse distintes resultaos procedentes de granes d'árboles con cualidaes escelentes, pero na actualidá abonden sistemes como'l serpollu (obligar a les cañes acoldaes a qu'echen raigaños formando individuos dotaos de cualidaes idéntiques a la planta madre), el serpollu aereu y, muncho más tremáu, el inxertu. Los distintos cultivares producieron notables carauterístiques como variaciones de forma, tipu d'escayu ya inclusive el golor. Los consumidores de durio manifiesten inclusive preferencies por determinaos cultivares, lo qu'afecta los precios nel mercáu.

Cultivar estremar por un nome y un códigu qu'empieza pola lletra "D". Por casu en Tailandia esisten más de 200 cultivares del D. zibethinus, dalgunos de los más conocíos son D99-Xaronca (D99กบ - Kop), D123-Gibón (D123ชะนี - Chany), D145-Durio Verde (D145ทุเรียนเขียว - Tureng Khiu), D158-Tarmu Llargu (D158ก้านยาว - Kan Yao), D159-Almada d'Oru (D159หมอนทอง - Mon Thong), Botón d'Oru (กระดุมทอง - Kradum Thong) y ensin nomes: D24 y D169. Cada cultivar tien el so gustu y golor carauterístico.

D159-Mong Thong ye'l más popular nel comerciu pola so grosez, carne cremoso y sabor duce, con un golor moderao y granes pequeñes, ente que'l D123-Chany ye'l meyor pola so resistencia a pestes como la Phytophthora palmivora. D158-Kan Yao ye'l menos común, pero ye'l más esperáu porque nun emite golor y ye bien duce. Los cinco cultivares más comerciales en Tailandia son Chany, Mon Thong, Kan Yao, Ruang y Kradum.

En Malasia esisten más de 100 cultivares rexistraos dende la década de 1920 y 193 en 1992. Los meyores cultivares pueden reconocese n'esposiciones entamaes pol Ministeriu d'Agricultura de Malasia. Asina mesmu, en Vietnam l'Institutu d'Investigación de Frutes Meridionales promueve la competitividá ente cultivadores de durio onde se produz una variedá conocida como Rei Musang o Rey Montaña Cat.

En 2007 un científicu tailandés, Songpol Somsri, acomuñáu al gobiernu, crució más de 9 especies de durio pa crear el Chantaburí Non. 1, un cultivar que nun presente'l golor carauterístico. Otru híbridu, el Chantaburí Non. 3, desenvuelve'l golor tres díes antes de ser recoyíu, lo que fai posible un tresporte ensin golores, pero satisfai'l gustu de consumidores que prefieren el golor carauterístico del durio. El 22 de mayu de 2012 otros dos cultivares de Tailandia que tamién fueron desenvueltos ensin golor, Long Laplae y Lin Laplae, fueron presentaos al públicu pol gobernador de la provincia de Uttaradit, Yothin Samuthhiri y anunció l'apertura de la Feria añal del Distritu de Laplae onde tán dambos cultivares.

Cultivar más populares de Singapur y Malasia onde les variedaes son similares, inclúi'l D24, conocíu pol so sabor agriduz. Tamién el XO que tien un color pálidu y la carne con un sabor a alcohol lleldáu, el Chook Kiok, en cantonés "pata de bambú), que tien un color mariellu y el Rei Musang, que ye'l más popular.

## Cultivu y comercialización

El durio ye nativu de Brunéi, Indonesia y Malasia. Esiste un alderique alrodiu de si tamién ye nativu de la rexón de Davao en Filipines o foi introducíu ellí. Este crez n'otres árees con un clima similar y ye puramente tropical y dexa de crecer cuando atopa temperatures diaries per debaxo de los 22 °C (72 °F).

El centru de la diversidá ecolóxica del durio ye la isla de Borneo, onde ye posible atopar nel mercáu especies como D. zibethinus, D. dulcis, D. graveolens, D. kutejensis, D. oxleyanus y D. testudinarum. En Brunéi nun se cultiva D. zibethinus, porque los consumidores prefieren otres especies como D. graveolens, D. kutejensis y D. oxleyanus. Estes especies distribuyir en Brunéi y con otres como D. testudinarum y D. dulcis representen una rica diversidá xenética.

Anque'l durio nun ye nativu de Tailandia, el país ye'l principal esportador de durio, con una producción de 781 tonelaes de 1 millón 400 mil que se produz mundialmente (1999), esportando 111 mil tonelaes a países como Taiwán, Ḥong Kong, Malasia, Singapur y Canadá. Malasia ya Indonesia son los que siguen en volume d'esportaciones, dambos produciendo 265 mil tonelaes cada unu. En 1999 Malasia esportó 35 mil tonelaes. En mayu celebra'l Festival Mundial del Durio na provincia tailandesa de Chantaburí, que ye responsable del 50% de la producción nacional. Nes Filipines, el centru del durio ye la rexón de Davao, onde se celebra añalmente'l Festival Kadayawan. Otros plantíos de durio atopar en Camboya, na provincia de Kampot, onde s'atopa'l monumentu al durio, Laos, Vietnam, Birmania, Sri Lanka, India, Indies Occidentales, Florida, Ḥawai, Papúa Nueva Guinea, Polinesia, Madagascar, la isla de Hainan, el nordés d'Australia y Singapur.

Australia introdució'l durio na década de 1960 y material clonáu en 1975. Más de 30 clones del D. zibethinus y 6 especies de durio fueron introducíos subsecuentemente n'Australia. China ye'l principal importador de durio, mercando 65 mil toneldas en 1999, siguíu de Singapur con 40 mil tonelaes y Taiwán con 5 mil. Nel mesmu añu Estaos Xuníos importó 2 mil tonelaes de durio conxeláu y la Comunidá Europea 500 tonelaes. 

El durio ye una fruta d'estación y non como les frutes que pueden atopase mientres tol añu como la papaya. Na península de Malasia y en Singapur la estación del durio ye ente xunu y agostu, lo que coincide cola del mangostino. El preciu del durio ye relativamente altu si comparar con otres frutes. Por casu en Singapur l'alta demanda por cultivares de bona calidá tales como'l D24, Sultan y el Mao Shan Wang resultó en precios ente 8 15 dólares de Singapor por un quilu. La carne del frutu, conocida como'l arilo, ye tan solo ente'l 15 y 30% de tola masa del frutu, pero numberosos consumidores en Singapur tán dispuestos a invertir hasta 75 dólares de Singapur pola preciosa fruta.

## [[Sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]

* *Cullenia* Wight
* *Boschia* Korth., *
*Lahia* Hassk

## Referencies

## Enllaces esternos