open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Parque nacional de los Tabayones Victoria

El **Parque Nacional de los Tabayones Victoria** nel noroeste de Zimbabue protexi orellar sur y esti del ríu Zambeze nel área de les famoses Catarata Victoria. Cubre 23,4&nbsp;km² estendiéndose dende'l Parque Nacional del Zambeze unos 6&nbsp;km percima de los tabayones y unos 12&nbsp;km per debaxo de los tabayones.

En xunto col Parque Nacional de Mosi-oa-Tunya, en Zambia, fueron inscritos pola Unesco nel añu 1989 na llista de los llugares Patrimoniu de la Humanidá.

Una carauterística notable del parque ye la selva que crez cerca de la espluma del tabayones, qu'inclúi felechos, palmeres, lianas d'enredaderes, y dellos árboles como'l caoba que nun se ve n'otru llugar de la rexón.

Los visitantes tienen la posibilidá de ver elefantes, búfalos del Cabu, rinocerontes blancos, hipopótamos, alces y dellos tipos d'antílopes mientres safaris en coche o caminando. Pueden vese cocodrilos nel ríu, y un cercanu ranchu de cocodrilos ufierta una visión más segura d'estos peligrosos animales.

Apúrrese agospiamientu en campamentos nel Parque Nacional del Zambeze y en numberosos hoteles alredor del pueblu de Victoria Falls que forma parte de la llende oeste del parque.

Los visitantes tienen de tomar procuros contra la malaria.

## Arqueoloxía
Atopáronse cerca de los tabayones, artefautos de piedra atribuyíos a Homo habilis de hai 3 millones d'años, según otros preseos qu'indiquen la ocupación de la zona mientres el Pleistocenu mediu (d'alredor de 50 mil años tras), según armes, adornos y fesories qu'indiquen la presencia de cazadores-pañadores del Neolíticu (ente 10.000 y 2.000 años tras), que fueron sustituyíos hai unos 2.000 años polos llabradores de les persones qu'utilicen ferramientes de fierro, el ganáu y que vivieren n'aldegues fortificaes (los bantús).

La llinia de ferrocarril que xune Livingstone y Kazungula cuerre pol parque y polos tabayones, un espectáculu únicu. Nun carruaxe sobre esta ponte, roblóse un alcuerdu históricu.

## Galería

Cataratas Victoria, Zambia-Zimbabue, 2018-07-27, DD 02.jpg
Cataratas Victoria, Zambia-Zimbabue, 2018-07-27, DD 03.jpg
Cataratas Victoria, Zambia-Zimbabue, 2018-07-27, DD 04.jpg
Cataratas Victoria, Zambia-Zimbabue, 2018-07-27, DD 08.jpg
Cataratas Victoria, Zambia-Zimbabue, 2018-07-27, DD 11.jpg
Ficheru:Satellite view of Victoria Falls.jpg|
Ficheru:Victoria Falls aerial view September 2003.jpg|
Ficheru:Victoria Falls from the air 1972.jpg|
Ficheru:Victoria Falls gorge1.jpg|
Cataratas Victoria, Zambia-Zimbabue, 2018-07-27, DD 27.jpg
Catarata Victoria, Zambia-Zimbabue, 2018-07-27, DD 59-63 PAN.jpg


## Referencies

## Enllaces esternos
Parque nacional de los Montes Ruwenzori

El **Parque Nacional de los Montes Ruwenzori** ye un parque nacional d'Uganda, asitiáu nos montes Ruwenzori. Alcuéntrase al oeste d'Uganda, ente los llagos Alberto y Eduardo, na llende cola República Democrática d'El Congu. Foi creáu en 1991 y en 1994 foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco.

Ocupa 99.600 hectárees, que contienen numberoses catarates, llagos, glaciares, y el tercer picu más altu d'África, el monte Stanley. El segundu picu de la rexón ye'l monte Speke.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Rwenzori Mountains National Park
Parque nacional del Kilimanjaro

El monte Kilimanjaro asitiar nel norte de Tanzania, xunto a la frontera con Kenia. Ye'l puntu más altu d'África, con una altitú de 5895 m. Esti antiguu volcán, col cume cubiertu de nieves perpetues, llevántase metanes una llanura de la sabana, ufiertando un espectáculu únicu. El monte y les selves circundantes, con un área de 75&nbsp;353 ha tienen una fauna rica, incluyendo munches especies amenaciaes d'estinción. Constitúi'l **Parque Nacional del Kilimanjaro**, foi inscritu pola Unesco nel añu 1987 na llista de los llugares que son Patrimoniu de la Humanidá.

El complexu del monte Kilimanjaro coles sos selves, fuera consideráu como una reserva de caza pol gobiernu colonial alemán a principios del sieglu XX, en 1921 foi yá consideráu como reserva forestal, hasta que, en 1973, foi declaráu como Parque Nacional.

El monte Kilimanjaro tuvo señales de gran actividá volcánica nel Pleistocenu, nun s'atopa totalmente aislláu na llanura africana, ta acompañáu por trés conos volcánicos, empobinaos nuna exa esti suroeste: el más antiguu, Shira, al oeste, con una altitú de 3962 m, Mawenzi al este, con una altitú de 5149 m y, ente ellos, Kibo, que ye'l más recién y amuesa inda señales d'actividá, en forma de fumaroles. Ente Kibo y Mawenzi hai una pandu d'aproximao 3600 ha, llamada la siella” (“the saddle”, n'inglés), que forma la mayor área de tundra d'altitú d'África.

El parque ye'l hábitat de numberoses especies, faciéndolo un apartaz de biodiversidá qu'apura caltener.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Ficha del llugar na UNESCO, (n'inglés y en francés).
* Protected Areas Programme - Kilimanjaro (n'inglés).
Parque nacional del Llagu Malawi

El **Parque Nacional del Llagu Malawi** atopar nos distritos de Mangochi, nel sur de Malawi, y de Salima, na rexón central, a 14°02'S, 34°53'Y y, con un área de 9.400 ha, inclúi la península de Nankumba, nel estremu sur del llagu, una docena d'islles, los montes Mwenya y Nkhudzi y una zona acuática hasta 100 m de la mariña. El parque foi proclamáu'l 24 de payares de 1980, la mayor parte del área yá taba considerada reserva forestal y dalgunes de les islles fueron protexíes dende 1934.

El llagu Malawi, Niassa (en portugués), o *[[Nyasa]]* (en suaḥili) ye unu de los Grandes Llagos Africanos y ta alcontráu nel Valle del Rift, ente Malawi, Tanzania y Mozambique. Con una orientación norte-sur, el llagu tien 560 km de llargor, 80 km d'anchor máximo y 700 m de fondura.

Ye un llagu únicu nel mundu por formar una provincia bioxeográfica específica, con cerca de 400 especies de cíclidos descrites reinales (cerca de 30% de tolos cíclidos conocíos nel mundu) y probablemente munches inda por describir. Envalórase que tenga una edá ente unu y dos millones d'años. Por culpa de que s'atopa nuna rexón tropical y ye bien fondu, el llagu ta permanentemente estratificado, con un epilimnio más caliente sobre un hipolímnio más fríu. El nivel de l'agua varia coles estaciones del añu y tien tamién un ciclu de llarga duración, colos niveles más altos n'años recién, desque esisten rexistros.

## Ver tamién
* Parques nacionales de Malawi

## Referencies

## Enllaces esternos
Parque nacional del Monte Kenia

El **Parque Nacional y el monte natural del Monte Kenia**, fundáu en 1949, protexe la zona alredor del Monte Kenia, el segundu monte más altu d'África. L'área del parque ye reserva forestal de 1.300 km², siendo 715 km² percima de los 3.000 m d'altitú. 
Foi declaráu en 1978 reserva de la biosfera y tamién Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 1997.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Ficha del sitiu na UNESCO, (en francés) y (n'inglés),
Patrulla Atlántida

La **Patrulla Atlántida** foi un vuelu per etapes lleváu a cabu ente Melilla y Guinea Ecuatorial en 1926.

Patrullar, compuesta por trés aviones Dornier Wal con motores Rolls-Royce "Eagle 9", de nomes "Andalucía", "Cataluña" y "Valencia", salió de Melilla'l 10 d'avientu de 1926. Llegó a Santa Isabel (actual Malabu) na isla de Fernando Po (actual Bioko) el 25 d'avientu.

Les tripulaciones yeren les siguientes:
**Valencia*: xefe de patrulla y pilotu comandante Rafael Llorente Sola, observador capitán Teodoro Vives Camín, radiotelegrafista sarxentu Navarro y segundu mecánicu Naranxal.
**Cataluña*: piloto capitán Manuel Martínez Merín, segundu pilotu Antonio Llorente Sola, capitán fotógrafu Cipriano Grande Fernández Bazán y segundu mecánicu Juan Quesada.
**Andalucía*: piloto capitán Niceto Rubio García, segundu piloto capitán Ignacio Jiménez Martin, ("Jesús del Gran Poder 1928-1929) y navegante capitán inxenieru aeronáuticu Antonio Cañete Heredia y segundu mecánicu Modesto Madariaga (darréu mecánicu del Cuatro Vientos en 1933).

Escoltaos pol veleru "Cabu Falcón" de 120 tonelaes.

El percorríu foi: Melilla, Casablanca, Les Palmes, Port-Étienne, Dakar, Conacri, Monrovia-Grand Bassam, Lagos, Santa Isabel. Percorrieron 15.000 km ida y vuelta.

En 1927 la Lliga Internacional d'Aviadores otorgó'l primer premiu a Charles Lindbergh pol so encruz del Atlánticu norte y el segundu premiu al Cte. Rafael Llorente como xefe de Patrullar Atlántida.

## Etapes del Vuelu

## Datos globales
* Distancia total percorrida: 6.829 km
* Tiempu invertíu; 53 h 55 min
* Media de velocidá: 126,9 km/h

## Ver tamién

*http://www.patrullaatlantida.com/
Petesucos

**Petesucos** (en griegu *Πετεσοῦχος*) yera'l nome dau polos griegos al cocodrilu que vivía en Cocodrilópolis, nel Antiguu Exiptu, que'l so nome yera **Pady-Sebek**, y que yera veneráu como una manifestación del dios Sobek. Yera un animal mimáu que llevaba aretes d'oru nes oreyes y brazaletes nes pates delanteres. Al morrer, el so cuerpu yera momificado y sustituyíu por otru cocodrilu.

## Etimoloxía

Según Hans Bonnet el nome significa *nacíu de Sebek*. La opinión más xeneralizada ye que yera'l nome d'un cocodrilu sagráu, veneráu en El Fayum. Ulrich Wilcken informa que nel añu 21 de Ptolomeo Auletes venerar a un cocodrilu *Petesucos*. Adolf Erman, sicasí, supón que yera una persona divinizada; basándose en Pliniu'l Vieyu, afirma que foi'l constructor del llaberintu de Hawara, descritu por Heródoto.

## Cultu

Esta divinidá foi venerada en Per-Sobek (Cocodrilópolis), Kerkeosiris y Theadelfia, onde tán asitiaos los sos santuarios. En Karanis atopóse un templu llevantáu nel so honor y nel de Pneferos.

## Na cultura popular
Nel renomáu xuegu d'estratexa Age of Mythology, los petesucos formen parte del xuegu como unidaes mítiques de los exipcios.

## Referencies
### Cites

### Fuentes
*
*
Philosophia Africana

**Philosophia Africana** ye una revista especializada na filosofía africana. Ta publicáu pola Universidá DePaul en Chicago, Estaos Xuníos. El redactor xefe ye'l filósofu nixerianu Emmanuel Chukwudi Eze. En 2002 el periódicu recibió'l títulu de "Meyor nuevu Periódicu" por *Council of Editors of Learned Journals*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Revista Philosophia Africana
Piedra d'Ezana

La **piedra d'Ezana** ye un oxetu del antiguu reinu d'Aksum. Ye un monumentu de piedra que documenta la conversión del rei Ezana al cristianismu y el sometimientu de dellos pueblos vecinos ente los que taben los Meroe. Anguaño caltiénse *in situ* nel parque del rei Ezana, un espaciu públicu nel centru d'Aksum, n'Etiopía.

El rei Ezana gobernó ente'l 330&nbsp;d.C. y el 356&nbsp;d.&nbsp;C. l'antiguu reinu aksumita del Cuernu d'África. Ezana lluchó escontra los nubios y grabó les sos victories en piedra en ge'ez (l'antiguu llinguaxe etíope), sabéu (árabe del sur) y griegu p'allabar a Dios poles sos victories. Los grabaos en piedra apurren un monumentu trillingüe en distintes llingües, de manera asemeyada a la piedra de Rosetta.

La Ilesia Ortodoxa Etíope o Tawahedo tuvo los sos entamos mientres esta dómina. La *Hestoria Ecelesiástica* de Rufino de Aquilea narra que San Frumenciu, esclavu y tutor del nuevu rei, convirtióse al cristianismu. Escontra'l final del so reináu, en redol al añu 350, el rei Ezana llanzó una campaña escontra los kushites qu'acabó col Reinu de Kush; delles inscripciones en piedra escrites en ge'ez (y con escritura ge'ez) foron atopaes en Meroe, la ciudá principal y central de los Kushites.

## Ver tamién
*Cercu d'Ezana

## Referencies

## Enllaces esternos

*Artículu de National Geographic (n'inglés)
*Harden, J. M., "An introduction to Ethiopic Christian Literature" (1926) Capítulo II, "Brief Historical Sketch of the Country and Church", contién un discutiniu sobre la inscripción (n'inglés)

----
Pilar Dyed

El **Pilar Dyed**, o **Dyed** simbolizaba la "estabilidá". Pudo representar la columna vertebral del dios Osiris, un árbol, un poste conformáu por faxines de granu arreyaes, etc. Ye unu de los símbolos más reproducíu na mitoloxía exipcia, anque se desconoz l'oxetu que representa realmente. Puede apaecer acompañáu d'otros símbolos, como son el Cetru uas "poder" o "dominiu" y el Anj "vida".

## Historia
La pilastra dyed pudo ser un antiguu fetiche de la dómina prehistórica, rellacionáu colos ritos agrícoles, que perduró na iconografía exipcia, siendo representáu hasta'l periodu de dominación romana. 

De dómina Tinita conócense pilastres Dyed, topaos en Helwan. Darréu, mientres l'Imperiu Antiguu, foi grabáu na cortil funeraria del faraón Dyeser (Zoser) en Saqqara, na necrópolis de Menfis, y paez indicar que yera un símbolu acomuñáu a otros conceutos, como soporte del cielu; o bien pudo ser asignáu a otres divinidaes, como Sokar y Ptah, pos estos dioses de Menfis apaecen representaos portando esti símbolu. 

Mientres l'Imperiu Nuevu, nel Papiru de Ani, ta dibuxáu xunto al signu de la vida, Anj, con unos brazos que porten un discu solar naciente, acompañáu, a entrambos llaos, pola so hermana Neftis y la so esposa Isis, con dellos monos que saluden y adoren al Sol. Ye Osiris el representáu con forma de Dyed.

## Sincretismu
Ye posible que cuando Osiris, Ptah y Sokar fueron acomuñaos, la pilastra pasó a formar parte del simbolismu d'Osiris cuando s'espublizó llargamente'l so cultu. La pilastra Dyed tamién s'atopa representáu nos cetros uas de los dioses Thot y Jonsu.

## La ereición de la pilastra Dyed
"La ereición de la pilastra Dyed" yera una célebre ceremonia d'orixe menfita, posiblemente n'honor al dios Ptah, que darréu s'acomuñar con Osiris. Por aciu la celebración d'esta ceremonia simbolizábase la estabilidá del reináu, la resurrección d'Osiris, y la victoria d'ésti dios sobre Seth. Esta ceremonia constituyía una manera d'anovar, refaer y revitalizar dacuando les fuercies del faraón por que pudiera siguir reinando sobre'l tronu d'Exiptu. Amás, tenía de repitise mientres la fiesta Heb Sei. Puede reparase, ente otros llugares, nel templu de Sethy I en Abidos, el llugar de cultu a Osiris.

## Referencies

;Referencies dixitales
*

## Enllaces esternos
Pluviselves d'Atsinanana

Les **Pluviselves d'Atsinanana** comprenden seis parques nacionales alcontraos na mariña oriental de la islla de Madagascar. La selva foi inscrita nel Patrimoniu de la Humanidá de la Unesco nel añu 2007 pol so biodiversidá.

Los parques incluyíos nesta denomación son los siguientes:

# Parque Nacional de Marojejy
# Parque Nacional de Masoala
# Parque Nacional de Zahamena
# Parque Nacional de Ranomafana
# Parque Nacional d'Andringitra
# Parque Nacional d'Andohahela

Por cuenta de la caza de lémures, la tala illegal y el tráficu de maderes precioses, sobremanera dempués de la crisis política en Madagascar de 2009, el 30 de xunetu de 2010 les Pluviselves d'Atsinanana fueron incluyíes na Patrimoniu de la Humanidá en peligru Llista del Patrimoniu de la Humanidá en peligru.

## Galería



## Referencies

## Enllaces esternos
* Ficha del llugar de la Unesco, (en francés ya inglés).
Poema de Pentaur

El **Poema de Pentaur** ye un célebre escritu épicu realizáu pol escriba Pentaur por encargu de Ramsés II, narrando la batalla de Qadesh, na que s'enfrentaron los exércitos de Ramsés y del rei hitita Muwatalli II.

El poema, escritu años dempués de la batalla, afata la derrota del estamentu militar y el trunfu de Ramsés II, desfamando al primeru por cobardía y emponderando al segundu pol so gran valentía. Relieves ya inscripciones recordaríen pa siempres la xesta, presentando al faraón como l'héroe que s'enfrentó solo a numberosos enemigos y salvó una situación desesperada: Ramsés II ordenó que'l boletín de guerra fora sopelexáu nos principales templos, de tal manera que s'atopa grabáu nos baxorrelieves qu'afaten les parés de los templos d'Abidos, del Ramesseum, de Karnak y d'Abu Simbel, y nos pilonos de Luxor. El testu del boletín, sobriu y concisu, ta acompañáu por esti otru más descriptivu, de calter decididamente lliterariu, y que nos llegó grabáu na ala derecha de la Gran Sala Hipóstila de Karnak y tamién escritu en papiru (Papiru Sallier III). Ye la primer muestra de propaganda política conocida.

Los fechos asocedieron mientres el quintu añu del so reináu: El rei, a la cabeza de les sos tropes, avanzaba escontra la ciudá de Atech o Kuotchu, l'antigua Emeso, al nordeste de Trípoli, en Siria. Engañáu por falsos prófugos (beduinos que Muwatalli emplegaba como espíes), cayó nuna emboscada y foi arrodiáu pol exércitu enemigu. Ramsés quedó solo col so guardia personal, compuesta por sesenta y cinco carros, frente a un ensame d'enemigos que cuntaben con más de dos mil carros de guerra.

Alza una oración al dios de Tebas, Amón, en quien pon toa'l so enfotu: 

L'exércitu exipciu, que se retirara, vuelve llanzase siguiendo l'exemplu del Faraón:
 

Tres combate los xenerales allaben al faraón y felicítenlu pola so victoria:
 

Y asina termina'l poeta'l so rellatu: 

Ramsés II, que precisaba afitar el so papel históricu, magnificó la so actuación nuna batalla que nun ganó, per mediu d'estes páxines épiques. La propaganda escuende disposiciones polítiques que se fueron materializando nos años siguientes, al asitiar el rei a los sos fíos mayores al mandu de les estructures castrenses. Obviamente, les sos xugaes polítiques frente al estamentu militar implicaben ciertu riesgu, pero él supo alministralo con gran habilidá, a partir de dos factores favorables a los sos intereses:

* Una alta oficialidá d'orixe estranxeru. Fueron promovíos oficiales asiáticos que se caltuvieron lleales a Ramsés II, en cuenta de llograr importantes rangos. 

* Unes tropes d'élite nes que los foranos teníen un destacáu papel, soldaos que yeren lleales solamente a la persona del Faraón y non al estáu exipciu.

## Ver tamién

* Batalla de Qadesh
* Ramsés II

## Referencies

## Enllaces esternos

* .
* El cantar de Ramsés II
Primer guerra de Shaba

La **Primer guerra de Shaba** foi un conflictu ente los estaos vecinos d'Angola y Zaire asocedíu en 1977 y debíu en parte nel sofitu dau por Zaire a los grupos angoleños rebalbos de la UNITA y FNLA mientres la Guerra civil d'Angola. 

El conflictu empezó'l 8 de marzu de 1977 cuando unos 2.000 miembros del Frente pa la Lliberación Nacional del Congo (FLNC), invadieron la provincia de Shaba, nel suroeste de Zaire, col sofitu del gobiernu del MPLA n'Angola y la posible participación de tropes cubanes.

El presidente Mobutu Sese Seko de Zaire pidió sofitu internacional el 2 d'abril. La guerra terminó cuando 1.500 soldaos marroquinos, per vía aérea, llegaron al Zaire el 10 d'abril unviaos pol gobiernu francés pa ganar a los combatientes del FNLC.

L'ataque rebalbu llevó a les represalies del gobiernu, lo que provocó l'éxodu masivu de refuxaos, según una mayor inestabilidá política y económica en Zaire.

El FLNC llevó a cabu una segunda invasión, al añu siguiente. Nes provincies d'Oriental y Kivu del Norte, les fuercies de paz de les Naciones Xuníes fueron derrotaos y más tarde, 50.000 soldaos y civiles morrieron nel conflictu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Profecía de Neferti

La **profecía de Neferti** (tamién **Neferty**, **Nefer-rohu** o **Neferrohu**) ye un antiguu rellatu exipciu que se desenvuelve nel reináu de Seneferu (c. 2550&nbsp;e.&nbsp;C.) de la cuarta dinastía, pero foi escritu realmente mientres la décimu segunda dinastía (c.1991-1786&nbsp;e.&nbsp;C.). El testu ye una pseudo-profecía, ye dicir ta escrita dempués del acontecimientu. Caltúvose nun papiru de la dinastía XVIII publicáu por Vladímir Golenishchev y curiáu nel Muséu del Hermitage; tamién apaecen fragmentos n'ensame d'ostraca ramésidas.

Nel rellatu, el faraón Seneferu llama a la corte a un sabiu pa entretenelo *con belles pallabres, frases bien escoyíes*. El sabiu, un sacerdote llector de Bastet, llamáu Neferti, pregúnta-y si desea oyer falar del pasáu o del futuru, y el faraón escueye'l futuru. Neferti describe la visión d'un Exiptu futuru, el primer periodu entemediu, representándolo como'l caos na tierra, onde s'inverten toles normes social y natural. Escontra'l final del testu, Neferti prediz el advenimiento d'un rei llamáu Ameny, que va restaurar l'orde nel país:

Les descripciones de desastres del testu rellacionar cola gran tradición lliteraria exipcia de llamentos pesimistes, como asocede nos Llamentos de Ipuur o nos Llamentos de Jajeperreseneb.

El testu interpretóse de cutiu como una pieza clásica de propaganda real exipcia, de calter mesiánicu, yá que s'interpreta que'l salvador faraón *Ameny* ye una referencia al primer rei de la dinastía XII, Amenemhat I. Amenemhat nun tenía rellación familiar dalguna col so precursor, y el so reináu empezó en condiciones difíciles y cola oposición de la nobleza, de fechu según la Historia de Sinuhé foi asesináu. La profecía de Neferti sería por tanto la xustificación política de la so nueva dinastía. 

## Referencies

## Ver tamién
* Lliteratura del Antiguu Exiptu

## Enllaces esternos
* Testu traducíu. Consultáu'l 6 de xunetu de 2015.
Prosodia

El términu **prosodia** puede referise:

* en llingüística, a la **[[prosodia (llingüística)|prosodia]]**, que ye l'estudiu de los elementos de la fala que nun constitúin segmentos fonéticos (como les vocales y les consonantes), sinón que son propiedaes d'unidaes articulatories cimeres de la fala (como l'acentu, la entonación, etc., qu'afecten a la sílaba, la pallabra o a tola oración);
* na música, a la **[[prosodia (música)|prosodia]]**;
* na poesía, a la **[[métrica]]**;
* na filoloxía clásica, a la **[[prosodia (filoloxía clásica)|prosodia]]**.

## Referencies

## Enllaces esternos
Provincia marítima de Ceuta

La **Provincia Marítima de Ceuta** ye una de los trenta provincies marítimes en que s'estrema la mariña español. La so matrícula ye CU y entiende toles agües circundantes al territoriu de la Ciudá autónoma de Ceuta.:

## Referencies
Provincia marítima de Melilla

La **Provincia Marítima de Melilla** ye una de los trenta provincies marítimes en que s'estrema la mariña español. La so matrícula ye MLL y entiende la mariña de la Ciudá Autónoma de Melilla y les agües circundantes de les islles Chafarinas, el peñón de Vélez de la Gomera y el peñón d'Alhucemas.:

## Referencies
Pueblu afar

Los **afar** son una etnia africana, mayoritaria na rexón d'Afar, dende hai más de mil años. Ocupen la franxa de desiertu que s'estiende tantu na zona oriental d'Etiopía como n'Eritrea y Xibuti. Pastores nómades, empezaron a convertise al islam tres el primer contautu con comerciantes árabes nel sieglu X. Estremar a güeyu pol so pelo en tirabuzones y los sos grandes cuchiellos curvos. La so prenda principal ye'l *sanafil*, una suerte de falda que tradicionalmente variaba de color según el sexu. N'Etiopía suman un millón y mediu de persones. Faen los sos cabanos, llamaes *ari*, con cañes y teles, que mueven regularmente en busca de fontes d'agua pa los sos animales, cuantimás mientres la temporada seca. El conxuntu de cabanos, nucleu de cada comunidá, recibe'l nome de *burra*.

## Referencies

*
Pueblu akan

Los **akan** son un grupu étnicu que los sos miembros pueblen el sur de Ghana, l'este de Costa de Marfil y partes de Togu.

Los akan falen distintes variedaes akánicas de la caña de les kwa de les llingües Níxer-Congu. Ente los sieglos XIV y XVIII dellos estaos akan, cuantimás la confederación Fante y l'Imperiu asante, establecer en rexones onde'l oru yera producíu y comercializáu. Son aproximao 16 millones de akan, munchos de los cualos llaborien nos distritos urbanos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Pueblu igbo

Los **igbo**, delles vegaes (especialmente nel pasáu) escritu **ibo**, son una de les etnies más estendíes en África. La mayor parte de los igbo atopar nel sureste de Nixeria, onde constitúin el 17&nbsp;% de la población; tamién pueden atopase nun númberu significativu en Camerún y Guinea Ecuatorial. El so idioma ye llamáu igbo. Son lleales al so Dios, llamáu Ima mma, que se pronuncia "Ima ima". Hai 25 millones de igbos y 19 millones falen l'idioma y los sos dialeutos. Anque anguaño la mayoría fala inglés debíu al imperialismu británicu.

Los estaos nixerianos con mayor población igbo son Anambra, Abia, Imo, Ebonyi, y Enugu. Los igbo constitúin cerca del 25&nbsp;% de la población de Delta y Rivers. 

## Igbos destacaos
* Chinua Achebe, escritor. 
* Africanus Horton, médicu y folclorista.
* Joshua Uzoigwe, etnomusicólogo.
* Odumegwu Ojukwu, políticu.
* Ngozi Okonjo-Iweala, economista y ministra.
* Okwui Enwezor, historiador del arte.
* Emeka Okafor, baloncestista.
* Emmanuel Chukwudi Eze, filósofu.
* Havoc, raperu.
* Nwankwo Kanu, futbolista.
* Jay-Jay Okocha, futbolista.
* Optimist Chukwunanu Obioma, contador púlico y maestru en finances.
* Chimamanda Ngozi Adichie, escritora.

## Ver tamién

* Música igbo
* Idioma igbo
* Demografía de Nixeria
* Llucha de les muyeres Igbo

## Referencies

## Enllaces esternos

* Igboguide.org - Cultura ya idioma igbo (n'inglés)
* Nomes en igbo y el so significáu (n'inglés)
Quioscu de Traxano

El **quioscu de Traxano** ye un templu exipciu construyíu pol emperador romanu Traxano. Esti templu ye unu de los monumentos de mayor tamañu del antiguu Exiptu qu'entá permanecen de pies na islla d'Agilkia. Orixinalmente, l'edificiu atopar na islla de File (cerca de la presa baxa d'Asuán) pero foi tresportáu a Agilika pola Unesco na década de 1960 pa salvalo de les crecientes agües del ríu Nilu por cuenta de la construcción de la presa alta d'Asuán. Como parte del sitiu de Agilika, forma parte de la denominación *[[Muséu al campu de Nubia y Asuán|Monumentos de Nubia]], dende [[Abu Simbel]] hasta [[File (Exiptu)|File]]* escoyida como Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 1979.

Esti quioscu tien unes dimensiones de 15 metros d'anchu, 20 de llargu y 15,85 d'altu. Créese que la so función yera allugar la barca de la diosa Isis na vera oriental de la islla de File. El monumentu ta sosteníu por columnes en tol so perímetru, cuatro nos dos fachaes más curties y cinco nos llaterales, con distintos capiteles compuestos profusamente llabraos. Los capiteles tán remataos por pilastres de 2,10 metros d'altor que orixinalmente diben tar tallaos con relieves de Bes, pero la so decoración nunca foi terminada.

Anguaño, la estructura nun tien cubierta cimera, pero cavidaes dientro de los arquitrabes de la estructura suxeren qu'en tiempos antiguos tuvo de tener un techu fechu de madera. Tres vigues de 12,50 metros de llargu, presumiblemente de forma triangular, taben inxertaes nuna repisa na parte posterior de l'arquiteutura de piedra, soportando un techu llixeramente abovedáu. Esti edificiu ye un exemplu de la inusual combinación de madera y piedra na mesma estructura arquitectónica d'un templu exipciu.

## Referencies

## Enllaces esternos
QwaQwa

**QwaQwa** foi un bantustán o patria (*homeland*), asitiáu nel nordeste de Sudáfrica, establecíu en 1969. En payares de 1974, el Gobiernu de Sudáfrica concedió a QwaQwa autonomía alministrativa.

La so creación foi productu de la política de desenvolvimientu separáu que'l Gobiernu de Sudáfrica implementó como parte del so sistema d'apartheid. La premisa foi dedicar un área de territoriu onde los sothos del sur (tamién conocíos como basutos) pudieren desenvolvese en forma aisllada de les zones reservaes a los blancos.

Al constituyise llamóse Kwakwa, hasta que les autoridaes en Pretoria diéronse cuenta de qu'escribilo d'esta forma causaba problemes pos creaba tracamundiu con un subgrupu étnicu del occidente africanu, y camudaron el nome a QwaQwa. El nome quier dicir nel idioma llocal "más blancu que'l blancu" y ye en referencia al color de les fasteres de los montes de la zona. La rexón ocupaba un área llindada a 655 quilómetros cuadraos nos montes Drakensberg, al este del antiguu Estáu Llibre d'Orange (actual provincia del Estáu Llibre), partiendo con Lesothu. El territoriu na so totalidá atopar a un altor ente los 1.600 y 3.000 metros sobre'l nivel del mar.

La capital yera Phuthaditjhaba. Primeramente más de 180.000 individuos fueron destinaos a esti territoriu. Pa 1989 la población aumentara a 286.000 habitantes.

El 27 d'abril de 1994, la constitución reconoció la igualdá ente tolos habitantes de Sudáfrica cualesquier fuera la so raza; los bantustanes sumieron y se reintegraron al restu del país.

## Referencies

## Enllaces esternos
Rebelión malgax

La **rebelión malgax** o la **revuelta de Madagascar** foi una rebelión colonial contra la presencia francesa na islla por nacionalistes locales ente 1947-1948. El gobiernu francés, encabezáu pol socialista Paul Ramadier, sometió-y violentamente, costando una gran cantidá de vides, fontes de les autoridaes franceses del momentu envalorar en 8.000 a 10.000 muertos más 80.000 movíos de la zona de combate, ente que un informe de Pierre de Chevigné concluyó que los movíos nun pudieron de fechu fuxir y morrieron 80.000 a 90.000 locales. Les estimaciones modernes son más moderaes, ente 30.000 y 40.000 víctimes. La islla llograría ser autónoma en 1958. Darréu en 1960 independizóse, teniendo qu'enfrentar la rebelión del MNIM, una organización izquierdista que llegó a arrexuntar 1.000 a 6.000 guerrilleros qu'operaron nel sur del país mientres 1971.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Global security - Madagascar's Battle for Independence
Ancient Records of Egypt

**Ancient Records of Egypt** (*Rexistros Antiguos d'Exiptu <small>Documentos históricos dende los primeros tiempos hasta la conquista persa</small>*) ye una escoyeta de documentos históricos en cinco volúmenes realizáu pol historiador y arqueólogu d'Estaos Xuníos James Henry Breasted (1865-1935) ente los años 1905 y 1906. La obra contién tantu traducciones de testos n'escritura xeroglífica como reproducciones d'imáxenes del Antiguu Exiptu que fueren afayaos hasta esi entós. La escoyeta toma'l periodu entendíu polos orixe de la civilización exipcia hasta la conquista de la mesma per parte del imperiu persa.

## Historia
Publicada por The University of Chicago Press, *Rexistros Antiguos d'Exiptu* foi la segunda parte de trés series de trescripciones y traducciones de testos orixinales de l'Antigüedá propuestes por William Rainey Harper (1856-1906). L'oxetivu d'estes publicaciones yera espublizar documentos consideraos ferramientes pervalibles pa la enseñanza de les cultures que dieron orixe a la civilización Occidental. Taba inspirada na compilación realizada por A. H. Sayce llamada *Records of the Past* publicada ente 1888 y 1890.

La primer parte de la serie concebida por Harper foi publicada en 1901. La mesma contién rexistros d'Asiria y Babilonia en dos volúmenes; la segunda (*Rexistros Antiguos d'Exiptu*), foi publicada en cinco volúmenes en 1906 y la tercer serie (que fuera editada pol mesmu Harper) tuvo pensada p'arrexuntar documentos sobre Palestina, Fenicia y Siria pero nunca llegó a publicar.

## Conteníu
La obra ta estremada en cinco volúmenes:
# Volume I: contién trescripciones y traducciones de documentos históricos exipcios dende la Dinastía I hasta la Dinastía XVII inclusive. 
# Volume II: Dinastía XVIII.
# Volume III: Dinastía XIX.
# Volume IV: de la Dinastía XX a la XXVI.
# Volume V: contién los índices alfabéticos correspondientes a los nomes (de dioses, templos, reis, persones, etc.) qu'apaecen nos cuatro volúmenes anteriores.

## Ver tamién
*Institutu Oriental de Chicago
*The University of Chicago Press
*Universidá de Chicago

## Referencies

## Enllaces esternos
*http://oi.uchicago.edu (n'inglés)
*http://press.uchicago.edu/index.html (n'inglés)
*http://www.uchicago.edu (n'inglés)

----
Rehoboth

**Rehoboth** ye un pueblu na rexón alministrativa d'Hardap, na zona central de Namibia, a 90 quilómetros al sur de Windḥoek, la capital del país. La población d'esti llugar yera de 21.378 habitantes en 2005.

Ta asitiáu sobre una pandu greba d'escases precipitaciones; na so vecindá atópense manantiales d'agües termales. Les necesidaes d'agua del pueblu son satisfeches pola presa del llagu Oanob que s'atopa a seis quilómetros de distancia.

La ciudá y el territoriu que lu arrodia tán acomuñaos col grupu étnicu Baster, que constitúi la mayoría de la so población.

El antecesores de los Baster, homes blancos de la Colonia del Cabu, emigraron escontra esta rexón en 1868 sol lideralgu de Hermanus van Wyk (llamáu dacuando'l Moisés del pueblu Baster). En 1870, mientres la conferencia de paz d'Okahandja ente los xefes Herero y Nama, alcordóse crear una zona neutral ente dambos grupos, y decidió dexase a esti grupu d'emigrantes a quedase nel área alredor de Rehoboth. Col pasu del tiempu, los descendientes d'estos inmigrantes y les sos muyeres africanes, quien se llamaron *baster* (pola pallabra holandesa de «bastardu» pero entendíu por ellos como «raza mista»), fuéronse identificando cada vez más con esti pueblu, y empezar a llamar los «baster de Rehoboth». La población aumentó rápido: de 333 habitantes en 1870, pasó a 800 en 1874 y a 1500 pa 1885. Los *baster* siguieron aumentando en númberu y fueron estendiendo l'área sobre la que s'asitiaron; col pasu del tiempu tou la rexón conocióse como *Rehoboth Gebiet* (área de Rehoboth).

Mientres la dómina d'aplicación de les polítiques de desenvolvimientu separáu» impuestes por Sudáfrica mientres ocupó África del Suroeste, esti pueblu sirvió como capital del bantustán conocíu pol mesmu nome de Rehoboth (dacuando tamién llamáu Basterland, que cubría una estensión de 13&nbsp;860&nbsp;km².

Al contrariu que'l restu de Namibia, que les sos etnies falen xeneralmente un antiguu idioma africanu de la rexón, los habitantes de Rehoboth falen principalmente afrikaans ente sigo, magar son billingües y apoderen tamién l'inglés. Tienen representación na UNPO.

## Referencies

## Enllaces esternos
Reinu de Calabar

El **Reinu de Calabar** o ***Elem Kalabari***, en rellación a la denominación europea de la ciudá de Vieya Calabar, o **Reinu de Buguma**, en rellación a la ciudá de Buguma, conocíu desque foi convertíu en protectoráu como **Nueva Calabar**, foi una ciudá Estáu africana qu'ocupó una pequeña parte del delta del Níxer, no qu'anguaño ye Nixeria. Taba integráu polos kalabari, una tribu de la etnia ijaw. Anguaño ta reconocíu como unu de los Estaos tradicionales de Nixeria. En 1885 pasó a formar parte del protectoráu de la Mariña del Níxer, alquiriendo en redol a 1900 la denominación de Nueva Calabar.

El títulu del soberanu ye *amanayabo*. Los territorios reconocíos anguaño per Nixeria como parte del estáu tradicional de Calabar inclúin les ciudaes d'Abonnema, Bakana y Buguma, onde s'atopa la residencia real. Estes llocalidá asiéntanse sobre antiguos terrenes controlaos por Elem Kalabari.

## Historia
En 1879 el rei de Elem Calabar prohibiera les rellaciones colos británicos, que taben deseosos de formar protectoraos nel delta del Níxer. Sicasí, disensiones internes causaron que Will Braide, que yera vistu como una amenaza pol rei, asitiar nun nuevu llugar, Bakana, fechu que causó inestabilidaes nel país. Un grupu de kalabaris colar de Calabar en 1881, fundando la ciudá de Bakana. En 1883 otros kalabaris fixeron lo propio, fundando Abonnema. En 1884 dellos kalabaris, lideraos por Bob Manuel, colar de la ciudá y fundaron Buguma, población a la que se treslladó la corte. Formóse una guerrilla qu'obligó a Clabar a pidir ayuda británica. El confrontamientu saldar cola firma d'un tratáu de paz ente los británicos, los xefes llocales y el rei. L'el contestu de la conferencia de Berlín (1884-85), los británicos xunieron Calabari y otros territorios nel protectoráu de la Mariña del Níxer (n'inglés, *Oil Rivers Protectorate*).

## Reyes
### Estáu independiente
De siguío se listan los últimos monarques independientes de Kalabari, según los años d'entamu y finalización de los sos reinaos.

### Protectoráu y República de Nixeria
Monarques en convirtiéndose el país en protectoráu británicu, y na República de Nixeria:
 

## Referencies
Reinu de Loango

El **Reinu de Loango** foi un estáu africanu precolonial, asitiáu nuna amplia rexón que güei forma parte de Cabinda (Angola), la República del Congo, la República Democrática d'El Congu y Gabón, dende'l sieglu XV hasta'l XIX. Mientres el so apoxéu, nel sieglu XVII, estender dende Mayombe nel norte, hasta casi la desaguada del ríu Congo. Los sos habitantes falaben un dialeutu septentrional de la llingua Kikongo, tamién utilizáu nel Reinu del Congo.

## Historia

Los oríxenes del reinu son confusos. El complexu más antiguu que foi atopáu na rexón, ye'l de Madingo Kayes, que fuera yá un asentamientu nel pasáu, ensin que se tengan datos del so desenvolvimientu posterior.

Loango nun ye mentáu, nin figura nos rexistros de los primeres esploradores de la rexón. Tampoco se menta ente los títulos del Rei Afonso I del Reinu del Congo en 1535, anque Kakongo y Ngoyo, los sos vecinos del sur sí lu faen. Los primeros documentos que se caltienen, escritos cerca de 1580, rellaten como Loango formara parte nel pasáu del Congo, pero llegáu un puntu convirtiérase en simple aliáu y amigu d'esti estáu. Escritos más detallaes, recoyíos polos esploradores holandeses, en 1630, espliquen que Loango yera orixinalmente parte de Kakongo, siendo'l mesmu parte del Congo, y que se declaró independiente, aproximao en 1550.

Poco se sabe alrodiu de la ciudá de Mbanza Loango, amás de que yera una de les más avanzaes urbes d'África, que la so economía básase en gran midida na esclavitú en mientres la década de 1880. El cayente de la ciudá empieza cola abolición de la esclavitú y el fin del tráficu d'esclavos escontra América, escontra onde se dirixíen la mayor parte d'esclavos que yeren vendíos.

## Llista de Ma-Loango

### [[Sieglu XVII]]
* Moe Poaty, reinó sol nome Kamangou de primeres del sieglu XVII
* Ngouli N'kama Loembe
* N'gangue M'voumbe Niambi

### [[Sieglu XVIII]]
* N'gangue M'voumbe Nombom, muertu en 1766
* N'gangue M'voumbe Makosso reinó de 1773 a 1787.

### [[Sieglu XIX]]
* N'gangue M'voumbe Makosso Ma Nombo
* N'gangue M'voumbe Makosso Ma N'Sangou reinó de 1840 a 1885
* Moe Pratt
* N'gangue M'voumbe Loembe Lou N'kambissi, reinó sol nome de M'voudoukousala (1900).

### [[Sieglu XX]]
* Moe Loembe Lou N'Gombi .
* Moe Loembe 
* N'gangue M'voumbe Tchiboukili, que reinó sol nome de Moe Poaty II, * 
Moe "Kata Matou" 1923 - 1926. Foi destituyíu pola alministración colonial.
* Moe Poaty III, N'gangue M'voumbe Oussangueme, reinó de 1931 a 1975
* Moe Taty Ier

## Ver tamién
* Reinu del Congo

## Bibliografía
* 
* Liévin-Bonaventure Proyart (M. l'abbé), *Histoire de Loango, Kakongo, et autres royaumes d'Afrique : rédigée d'après les mémoires des préfets apostoliques de la Mission françoise…*', Paris - Lyon, C. P. Berton et N. Crapart - Bruyset-Ponthus, 1776, (Lleer).
* Cour Royale, *Royaume de Loango, historique*, Royaume de Loango, 2008, (Lleer ).

## Referencies

## Enllaces esternos

* Parlons vili (en francés)
Reinu de Numidia

El **Reinu de Numidia** (202 - 46&nbsp;e.&nbsp;C.) foi un antiguu reinu bereber africanu agora estinguíu. Estender no que güei ye Arxelia y parte de Tunicia (Norte d'África) que darréu alternó ente ser una provincia romana y ser un Estáu vasallu romanu. Atopar na frontera oriental de lo que güei ye Arxelia, bordiada pola provincia romana de Mauritania (na moderna Arxelia y Marruecos) al oeste, la provincia romana d'África (modernu Túnez) al este, el mar Mediterraneu al norte y el Desiertu d'El Sáḥara al sur. Los sos habitantes yeren los númides.

## Historia
La Numidia Nova nun yera sinón una pequeña parte del país al que los romanos dieron nun principiu esti nome, y estendíase dende les llendes del territoriu de Cartago hasta'l ríu Malva, correspondiendo al norte de lo qu'anguaño ye Arxelia. Estremar nun ensame de pueblos con xefes independientes, siendo los más notables los masilios y masesilos. El raigañu **masi-* qu'apaez en diversos etnónimos y nomes propios númides ta rellacionada col apellativu *[[bereberes|amazigh]]*.

Numidia tuvo sometida nun principiu a los cartaginese y darréu foi ocupada por Agatocles, tiranu de Siracusa, que la sacupó pocu dempués. Los soberanos del país teníen la so corte per una parte nel oeste, en Siga, y por otra en Zama. El más antiguu príncipe, llamáu Narva, tuvo casáu con una hermana d'Aníbal, y el so fíu Gaia (quien foi padre de Masinisa) reinaba en tiempos de la segunda guerra púnica.

## Ver tamién
* Numidia (provincia romana)
* Caballería númida

## Referencies

## Enllaces esternos
Reinu de Yeke

El **Reinu de Yeke** (tamién llamáu *Garaganze* o *Gareganze*) taba allugáu na actual Katanga (República Democrática d'El Congu) y formáu por persones del pueblu garaganze o yeke que tuvo una curtia duración. Foi fundáu y gobernáu por un solu rei, Msiri (*Mwenda Msiri Ngelengwa Shitambi*), ente 1856 y 1891. Aportó a l'estáu más poderosu del sur del África central, controlando cerca de mediu millón de quilómetros cuadraos. 

Controlaba la única vía comercial que travesaba'l continente d'este a oeste, el desiertu del Kalahari y el Reinu de Lozi nel sur hasta'l selves congoleses nel norte bloquiaron les rutes alternatives. Dichu control foi llográu pol usu de los recursos naturales de que disponíen, les sos armes de fueu y aliances matrimoniales. Comerciaban principalmente cobre pero tamién marfil, pólvora, armes de fueu y esclavos. Los sos socios más importantes fueron los portugueses del área de Benguela, Tippu Tip unviáu dende Zanzíbar nel norte y comerciantes suaḥilis y nyamwezi nel este lo que llevaba a tratar indireutamente col sultán de Zanzíbar.

Msiri creó un exércitu permanente de 2.000a 3.000homes armaos con armes de fueu mercaes na mariña oriental en cuenta de marfil.

Msiri (c. 1830-1891) yera de fechu un nyamwezi nacíu en Tabora que se convirtió nel socesor del xefe Wasanga del ríu Luapula en ganando a los xefes lundas rivales. Una vegada instaláu como gobernante él ganó a les tribus vecines, conquistándoles y convirtiendo el cacicazgo nun reinu.

Dende la so capital, Bunkeya, el reinu espandióse a cuenta de les tierres occidentales del Reinu de Cazembe y detuvo la espansión del Imperiu lunda nel sur y conquisto delles tribus al suroeste tratando de llegar a Angola.

Cuando'l rei Leopoldu II de Bélxica foi informáu de que Katanga yera una rexón rica en cobre y posiblemente oru y que les rutes comerciales ente este y oeste controlar los garaganzes unvió espediciones pa llograr un tratáu pol cual el reinu xunir al Estáu Llibre del Congo (francés *État indépendant du Congo*, EIC). Cecil Rhodes unvió les sos propies espediciones pa llograr lo mesmo pero a nome de la Compañía Británica de Sudáfrica (inglés *British South Africa Company*, BSAC). Finalmente Katanga foi ganada pola espedición belga del capitán William Grant Stairs (1863-1892) quién punxo términu al reinu prindando y executando a Msiri. El territoriu paso a ser parte del EIC, esto ye, sol so mandatu personal pa depués ser parte del Congo Belga. 

Stairs instalo a unu de los fíos de Msiri como nuevu gobernante, Mukanda-Bantú foi nomáu xefe d'un territoriu d'apenes 20 km alredor de Bunkeya. Tocantes a la capital, de los 60.000 a 80.000 habitantes que tenía al morrer Msiri (sumaos los de les aldegues vecines) un añu tres la so muerte quedaben namái 10.000 a 20.000. El cacicazgo continua entá güei col nome de *Mwata Msiri*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Reinos Maravi

Los **reinos Maravi** fueron una serie d'Estaos africanos precoloniales establecíos por etnies falantes de chichewa. La primer documentación sobre unu d'estos reinos data d'empiezos del sieglu XVII, magar se cree qu'esistieron dende'l sieglu XIV o dende'l XV. Conozse la esistencia d'otru reinu maravi nel sieglu XVI, en redol al ríu Shire, y un terceru na actual provincia de Tete (Mozambique), dambos biforcaos del primeru.

Dellos historiadores creen que la etnia chewa abandonó'l Imperiu luba antes del añu 1450 p'asitiase nos cantos del llagu Malawi, entemeciéndose colos pobladores del llugar y alquiriendo entós el nome de *maravi*, del cual deriva'l de *Malawi*.

## Historia
### De la relixón a la política
Los maravi yeren un grupu d'etnies bantús, dalgunes de les cuales migraron dende los territorios pertenecientes al Imperiu luba por causes desconocíes hasta'l llagu Malawi, onde atoparon una primitiva estructura política que terminaron por desintegrar. Taben estremaos en clanes y el términu Maravi acabó designando una llocalización xeográfica, non una etnia.

Anque cada reinu foi independiente política y económicamente, los sos sistemes taben encontaos nun cultu análogu que puede catalogase dientro de la Edá del Fierro africana. En redol a una serie d'altares centralizábense cultos prehistóricos escontra una mesma deidá. En redol a estos llugares sagraos formáronse xerarquíes que dempués tomaron función política. Dacuando estos cargos tamién llevaben apareyaes tierres. Mientres los sieglos XIV y XV esta organización aportó nuna realeza, que estableció los sos propios cultos, onde'l fueu yera un elementu bien importante, especialmente nel ritu d'accesu a la pubertá. Esti fueu calteníase activu hasta la muerte de cada rei. Cada nuevu gobernante tenía'l so propiu altar, y éstos pertenecíen ente sigo, dando llugar a diversos reinos. Los *kalonga* (títulu de los dirixentes) eram del clan Firi. Les sos muyeres portaben el títulu de *mwali* y debíen pertenecer al clan Banda.

### Los reinos maravi
Según el títulu de los sos gobernantes yera'l dadu al reinu: Kalonga (*xefe de xefes*), en redol al llagu Malawi. Mientres el sieglu XV el reinu, que la so capital yera Manthimba, espandir pel norte de Mozambique. En redol a 1600 paez ser que'l territoriu travesaba una crisis política qu'agoraba'l so esmembramientu. Esta situación, motivada por lluches de poder y disensiones na familia real, terminó nel nuevu llinaxe real de Chisakamzondi Msenya Undi y los sos descendientes, quien se movieron a l'actual provincia de Tete en Mozambique a finales de la década de los 1560, creando un nuevu Estáu maravi que por estensión y riqueza llegó a considerase un imperiu.

### Imperiu
So los reinaos de Undi y Lundu les llendes de los maravi espandiéronse extraordinariamente, configurando un gran imperiu nos sieglos XVI y XVII. Darréu, esti imperiu dio llugar a la etnia chewa.

## Referencies
Reinos Mossi

Los **Reinos Mossi**, n'ocasiones citaos equivocadamente como l**'Imperiu Mossi**, fueron un tríu de poderosos estaos allugaos na actual Burkina Fasu. Cada estáu tenía costumes y gobiernu similares, pero yeren gobernaos de manera independiente ente ellos. N'ocasiones, los reinos llucharon ente sigo o se xunieron frente a les agresiones musulmanes que veníen del norte, en Malí.

## Oríxenes

Los mossi migraron escontra Burkina Fasu dende'l norte de Ghana escontra'l cambéu del sieglu X al XI. Movieron a los pobladores orixinales, conocíos como los yonyonse, y empezaron a formar complexos estaos con fuertes exércitos centraos nel usu de la caballería. Los mossi llograron defender con ésitu'l so nuevu llar de los pueblos mandinga y songhai de relixón musulmana, ya inclusive llegaron a prindar porciones de territoriu maliense n'ocasiones. Siguieron, ya inda siguen, ritos relixosos tradicionales africanos.

### Tengkodogo
El primer reinu Mossi foi **Tengkodogo**, tamién conocíu como Tenkodogo (*l'antigua madre patria*). Formar en 1120 na actual Tenkodogo, en Burkina Fasu. El gobernador del reinu yera denomináu'l Naabaa y la so capital tamién se llamaba Tengkodogo (d'onde'l reinu toma'l so nome).

### Yatenga
El segundu reinu Mossi foi **Yatenga**. Foi formáu en 1333 mientres l'ascensu del agresivu Imperiu de Malí nel norte. El so gobernante yera conocíu como Yatenga Naaba o Rima y reinaba dende la capital de **Waiguya** (fundada por Naaba Yadegaa y que significaba "ven y venera al rei"), na actual Ouahigouya, en Burkina Fasu.

### Wogodogo
El tercer y postreru de los grandes reinos Mossi foi **Wogodogo**, fundáu pol fíu de la princesa Yennenga **Naaba Ouedraogo**. Wogodogo convertir nel primer estáu Mossi na formación de Burkina Fasu en 1441. El so líder, el Moogo Naaba, gobernó na actual Uagadugú.

## Cayida

Los reinos Mossi sobrevivieron hasta'l sieglu XIX cola invasión y colonización francesa. El reinu de Tengkodogo, primero de los estaos Mossi, foi irónicamente el primeru en ser conquistáu per Francia en 1894. El reinu Yatenga, nun deseyando siguir la mesma suerte que Tengkodogo, robló un alcuerdu de protectoráu colos franceses en mayu de 1895. Wagadougou foi conquistáu y sometíu sol estatus de protectoráu en setiembre del mesmu añu. Wobogoo, el postreru Mogho Naba de Mossi independiente y gobernante d'Uagadugú foi formalmente depuestu en 1897, forzándo-y al exiliu en Zongoiri na Mariña del Oru, onde morrió en 1904.

## Referencies

## Enllaces esternos
*World History at KMLA
*Ebroadcast
*Mossi
*Conquest of the Western Sudan