Tequila

El **tequila** ye un destiláu orixinariu del conceyu de Tequila nel estáu de Jalisco, Méxicu. Ellabórase a partir de la fermentadura y destiláu al igual que'l mezcal, zusmiu estrayíu del agave sobremanera'l llamáu agave azul (*[[Agave tequilana]]*), con denominación d'orixe en cinco estados de la República Mexicana (Guanajuato, Michoacán, Nayarit, Tamaulipas y de xacíu en tol estáu de Jalisco yá que nos trés primeros solo puede producise en dellos conceyos, los fronterizos a Jalisco). Ye quiciabes la bébora más conocida y representativa de Méxicu nel mundu. Siendo'l tequila una bébora distinto al mezcal, créese qu'una bébora nun tendría nenguna rellación n'aspeutos d'ellaboración nin destilación col tequila, pero ye de gran importancia mentar que'l tequila ye consideráu como un tipu especifico de mezcal, siendo esti llográu del Agave tequilana del tipu Weber Azul, siendo que'l mezcal nes sos distintes variedaes puede ser llográu de 14 distintos tipos d'agave.

La pureza d'un tequila consiste en tar fechu dafechu a partir del agave. Cuando un tequila nun señala na so etiqueta que ye 100% d'agave ye un tequila mistu. Esto significa qu'una proporción del azucre llograda del agave entemecióse con otros azucres mientres la so ellaboración. A lo llargo de munchos años esistió en Méxicu una norma que dexaba que les tequiles tuvieren un mínimu de 51% d'agave y un máximu de 49% d'otros azucres. Dende va dalgún tiempu, sicasí, la norma esixe que pa ser llamáu tequila tien de ser siquier 60% agave. Nos tequiles mistos, l'agave entemecióse con xarabe de maíz o de caña d'azucre.

El nome *tequila* ye una denominación d'orixe controláu, reconocíu internacionalmente, y que designa'l destilado de agave ellaboráu en rexones determinaes de Méxicu, na redoma de les llocalidaes de Tequila y Amatitán, según n'Arandas y Atotonilco l'Altu na zona de Los Altos y en Nayarit en conceyos cómo Ixtlán del Ríu. Tamién s'ellabora en determinaes zones en Guanajuato, Michoacán, y Tamaulipas.

L'orixe náhuatl *(téquitl*: trabayu o oficiu; *tlan*: llugar) de la pallabra fala d'un llugar de trabayu y, al empar, del trabayu específicu de cortar plantes. La pallabra tequio referir a la xera de los homes de campu.

## Ellaboración del tequila

Acordies cola definición prevista na Norma Oficial Mexicana NOM-006-SCFI-2012 Bébores Alcohóliques – Tequila – Especificaciones, Tequila ye la bébora alcohólico" rexonal llograda por destilación de mostios, preparaos direuta y orixinalmente del material estrayíu, nes instalaciones de la fábrica d'un Productor Autorizáu la cual tien de tar allugada nel territoriu entendíu na Declaración, derivaos de les cabeces de Agave tequilana weber variedá azul, previa o darréu hidrolizadas o cocíes, y sometíos a fermentadura alcohólica con lleldos, cultivaes o non, siendo susceptibles los mostios de ser arriquecíos y entemecíos conjuntamente na formulación con otros azucres hasta nuna proporción non mayor de 49% d'azucres reductores totales espresaos n'unidaes de masa, nos términos establecíos por esta NOM y na intelixencia que nun tán dexaes los amiestos en fríu.

### Ellaboración industrial
Lo que contién el agave ye la inulina y que esti compuestu nun ye susceptible de ser lleldáu polos lleldos, ye necesariu realizar la hidrólisis pa llograr azucres simples (principalmente fructosa). Pa ello, utilízase principalmente un procedimientu térmicu o enzimáticu o bien, la commbos. Nesta etapa tamién hai munchos compuestos que son determinantes nel perfil del productu final.
* **Estracción**: previa o posterior a la hidrólisis, los carbohidratos o azucres conteníos nes piñes de agave tienen de ser dixebraos de la fibra, esta estracción realízase comúnmente con una combinación de desgarradora y un tren de molinos de rodiellos. Anguaño, ye común l'usu de difusores que faen eficiente esta operación.
* **Formulación**: acordies cola Norma Oficial Mexicana del Tequila, el fabricante de tequila puede ellaborar 2 categoríes de Tequila, que son Tequila 100% de agave y Tequila respeutivamente. El tequila 100% de agave ye aquel que s'ellabora a partir de los azucres estrayíos del agave puramente y poro, la formulación a que nos referimos puede consistir namái de la unviada de los zusmios a les tinas de fermentadura y la adición de lleldos, la resultancia d'esta operación ye'l mostiu. Sicasí, nel casu de la categoría Tequila, este puede ellaborase cola participación d'hasta un 49% d'azucres provenientes de fonte distinta al agave; en tal casu, la formulación consiste nel amiestu de los azucres estrayíos del agave y d'otra fonte siempres y cuando la participación d'esta postrera nun sía mayor al 49% d'azucres reductores totales espresaos n'unidaes de masa. Amás de lo anterior, añader los lleldos resultando a la fin d'esta fase, el Mostiu llistu pa empecipiar el procesu de fermentadura.

* **Fermentadura**: nesta fase del procesu, los azucres presentes nos mostios son tresformaos, pola aición de les lleldos, n'alcohol etílico y bióxidu de carbonu. Nesta etapa, tamién se van formar otros compuestos que van contribuyir a les carauterístiques sensoriales finales del Tequila. Factores críticos a controlar nesta fase son, la temperatura, el pH y la contaminación por organismos que representen una competencia pa los lleldos.
* **Destilación**: Una vegada concluyida la fase de fermentadura, ye necesariu llevar los mostios a destilación; procesu que consiste na separación de los constituyentes del mostiu. La destilación alcohólica ta basada en que l'alcohol etílico siendo más llixeru que l'agua, vaporiza a una temperatura menor que'l puntu de ebullición de l'agua, los vapores pueden ser entestaos y convertíos a forma líquida con un altu conteníu alcohólico. La destilación realízase xeneralmente n'alambiques y consiste en dos fases. El productu llográu del primer ciclu conozse comúnmente como ordinariu; esti productu ye sometíu a un segundu ciclu o rectificación llogrando finalmente nel Tequila.

El tequila llográu puede tener dellos destinos como son; el envasado como tequila blancu, la so abocamiento y envasado como tequila nuevo o bien pue ser unviáu a maduración pal llogru de tequila reposao, aneyu o extra aneyu y el so posterior filtración y envasado.

## Clasificación del tequila: categoríes y clases
**Categoríes**

D'alcuerdu al porcentaxe de los azucres provenientes del Agave que s'utilice na ellaboración del tequila, ésti puédese clasificar nuna de les siguientes categoríes:

**“100% de agave”**
Ye'l productu que nun ta arriquecíu con otros azucres distintos a los llograos del *Agave tequilana* Weber variedá azul cultiváu nel territoriu entendíu na Declaración. Por que esti productu sía consideráu como “tequila 100% de agave” tien de ser envasado na planta que controle'l mesmu Productor Autorizáu, mesma que tien de tar allugada dientro del territoriu entendíu na Declaración.
Esti productu tien de ser denomináu namái al traviés de dalguna de les siguientes lleendes: “100% de agave”, “100% puru de agave”, “100% agave”, o “100% puru agave”, a la fin de les cualos puede añader la pallabra azul”.

“**Tequila**”
Ye'l productu, nel que los mostios son susceptibles de ser arriquecíos y entemecíos conjuntamente na formulación con otros azucres hasta nuna proporción non mayor de 49% d'azucres reductores totales espresaos n'unidaes de masa. Esti arriquecimientu máximu d'hasta 49% d'azucres reductores totales espresaos n'unidaes de masa, nun se debe realizar con azucres provenientes de cualquier especie de agave. Namái podrá amontase el 51% d'azucres reductores totales espresaos n'unidaes de masa con azucres reductores totales provenientes de *Agave tequilana* Weber variedá azul cultiváu nel territoriu entendíu na Declaración.
Esti productu puede ser envasado en plantes ayenes a un Productor Autorizáu, siempres y cuando los envasadores cumplan coles condiciones establecíes al respeutu na Norma Oficial Mexicana pal tequila.

**Clases**

D'alcuerdu a les carauterístiques adquiríes en procesos posteriores a la destilación, el tequila clasificar nuna de les siguientes clases:

• **Blanco** o **Plata**
Productu tresparente non necesariamente incoloru, ensin abocante, llográu de la destilación añadiendo namái agua de dilución y lo previsto nel numberal 6.1.1.1 de la NOM-006-SCFI-2012 nos casos que proceda p'afaer la graduación comercial riquida, pudiendo tener una maduración menor de dos meses en recipientes de carbayu o encino. 

• **Mozu** o **Oru**
Productu resultante del amiestu de tequila blancu con tequiles reposaos y/o aneyos y/o extra aneyu.
Tamién se denomina tequila nuevo o oru al productu resultante del amiestu de tequila blancu con dalgún de los ingredientes previstos nel numberal 4.1 (de la NOM-006-SCFI-2012) lo que se conoz como abocamiento.

• **Reposáu**
Productu susceptible de ser empuestu, suxetu a un procesu de maduración d'a lo menos dos meses en contautu direutu cola madera de recipientes de carbayu o encino. El so conteníu alcohólico comercial debe, nel so casu, afaese con agua de dilución.
La resultancia de los amiestos de tequila reposao con tequiles aneyos o extra aneyos, considérase como tequila reposao.

• **Aneyu**
Productu susceptible de ser empuestu, suxetu a un procesu de maduración d'a lo menos un añu en contautu direutu cola madera de recipientes de carbayu o encino, que la so capacidá máxima sía de 600 llitros, el so conteníu alcohólico comercial debe, nel so casu, afaese con agua de dilución. La resultancia de los amiestos de tequila aneyu con tequila extra aneyu considérase como tequila aneyu.

• **Extra** **aneyu**
Productu susceptible de ser empuestu, suxetu a un procesu de maduración d'a lo menos trés años, en contautu direutu cola madera de recipientes de carbayu o encino, que la so capacidá máxima sía de 600 llitros, el so conteníu alcohólico comercial debe, nel so casu, afaese con agua de dilución.

* **Reserva** 
Esta nun ye puramente una clasificación normada una y bones nun ta prevista na norma oficial mexicana correspondiente, sicasí y acorde al criteriu del Conseyu Regulador del tequila según a los grandes productores d'esti productu, previu al pronunciamientu de la declaración de 1974 en que se consideró al tequila como denominación d'orixe, el distintivu "RESERVA" de cada casa productora destinar pa designar la calidá suprema de determinaos tequiles añejados.

## Compañíes productores de tequila

Bob Emmons, en 1997, apurre un repartu d'unos cincuenta compañíes y comenta los sos productos. Les compañíes productores de tequila nun coinciden col númberu de destileríes, pos en munches ocasiones una compañía tien delles destileríes. Tamién apurre una panorámica de los llugares onde les destileríes tán allugaes

Delles cases tequileras namái producen tequila 100% de agave y hai otres que namái lo producen mistu esto quier dicir que tienen 51% de agave y 49% d'otros azucres ( pue ser azucre de caña, piloncillo etc). Lo más avezáu ye que produzan dambes clases de tequila como la fai Tequila San Matías de Jalisco S.A de C.V col so tequila "Pueblo Viejo" y "San Matias Gran Reserva" ente munchos más.

Esisten 10 Cases tequileras que se consideren les más importantes de Méxicu tantu pola so antigüedá, volume de producción ya importancia nel mercáu, esta llista la encabezada Tequila Cuervo, Siguiéndola de cerca Tequila Sauza, Casa Ferradura, Tequila Don Julio (Diageo SA de CV), Tequila Centinela, Tequila San Matias de Jalisco SA de CV, Pernod Ricard Mexico, Productos finos de agave SA de CV, Tequila Siete Llegües SA de CV y Bacardi & Cazadores.

Ente toes elles destaca pola so antigüedá y pola so estensión Tequila Cuervo La Rojeña, S. A. de C. V. La so fundación remontar a la dómina de la colonia. Carlos IV concedió llicencia en 1795 pa la ellaboración de “vinu de mezcal” –como se llamaba entós- a José María Guadalupe Cuervo. El so padre, José Antonio de Cuervo, mercara primeramente, en 1758, la Facienda Cuisillos na que s'atopaba una destilería. Dende entós producióse una socesión ininterrumpida amestada a la familia Cuervo de producción de tequila. La so especialización siempres foi'l mistu, anque nunca dexó d'ellaborar el “Tradicional”, que ye puru. A partir de 1995 tamién ellabora otru tequila puro llamáu “Reserva de la familia”.

## Regulación del tequila
En Méxicu, al igual que munches partes del mundu, esisten bébores alcohóliques que tien el so orixe nun determináu territoriu o llugar, conociéndose esto como «Denominación d'Orixe».
 
La denominación d'orixe, ye una calificación que s'emplega pa protexer llegalmente a los productores de ciertos alimentos que se producen nuna zona determinada, contra productores d'otres zones que quixeren aprovechar el bon nome que crearon los productores orixinales, nun llargu tiempu de fabricación o cultivu.

Los productores que s'acueyen a la denominación d'orixe, comprometer a caltener la calidá del so productu nun estándar lo más alto posible, y a caltener tamién ciertos usos tradicionales na producción (como exemplu, puede mentase nel casu particular de la producción del vinu, qu'en ciertes zones esíxese utilizar la uva orixinaria de la mesma).

Suel esistir un organismu públicu regulador de la «Denominación d'Orixe», qu'autoriza exhibir el distintivu, a los productores de la zona que cumplen coles regles establecíes pol mesmu. Por casu, en Méxicu, la denominación “Tequila” puede ser utilizada namái polos productores establecíos na que s'estableció como “zona protexida” (inclúi tolos conceyos del Estáu de Jalisco, ocho del Estáu de Nayarit, siete del Estáu de Guanajuato, 30 del Estáu de Michoacán y 11 del Estáu de Tamaulipas), pal cultivu del agave Tequila Weber na so variedá azul.

### Conseyu Regulador del Tequila
El Conseyu Regulador del Tequila, A.C. (CRT), ye la organización dedicada a verificar y certificar el cumplimientu de la Norma Oficial del Tequila, según a promover la calidá, la cultura y el prestíu de la bébora nacional por excelencia.

Trátase d'una institución interprofesional, onde s'axunten dende'l 16 d'avientu de 1993, tolos actores y axentes granibles amestaos a la ellaboración del tequila. L'oxetivu d'estes xuntes, ye promover la cultura y la calidá d'esta bébora, que ganóse un llugar importante ente los símbolos d'identidá nacional.

El Conseyu Regulador del Tequila, A.C. (CRT) procura'l prestíu del tequila, per mediu de la investigación y estudios especializaos. D'esta manera, espubliza tolos elementos que-y confieren valor y recreen la so cultura.

Oxetivos del Conseyu Regulador del Tequila, A.C. (CRT):

*Verificar y certificar el cumplimientu de la NOM.
*Salvaguardar la Denominación d'Orixe” (DOT), tantu en Méxicu como nel estranxeru.
*Garantizar al consumidor l'autenticidá del tequila.
*Apurrir información oportuna y veraz, a la cadena granible Agave-Tequila.

Col fin d'asegurar la calidá del productu, el Conseyu Regulador del Tequila, A.C. (CRT) cuenta coles siguientes autorizaciones:

1. Acreditación de la Entidá Mexicana de Acreditación (EMA), como:
**Unidá de Verificación.
**Organismu de Certificación (según Oficiu de Acreditación Non. 05/10 emitíu'l 13 d'abril de 2010).
**Llaboratoriu de Pruebes .

2. Aprobación de la Direición Xeneral de Normes (DGN) de la Secretaría d'Economía (SE), pa exercer como:
**Unidá de Verificación.
**Organismu de Certificación (según oficiu DGN.312.02.2010.1476 emitíu'l 27 d'abril de 2010).
**Llaboratoriu de Pruebes.

3. Autorización como Llaboratoriu de pruebes Terceru Autorizáu pola Comisión Federal pa la Proteición contra Riesgos Sanitarios (COFEPRIS), dependiente de la Secretaría de Salú. Autorización Non. TA-17-09, según oficiu CCAYAC/1/OR/3479 emitíu'l 11 de xunu de 2009.

El Conseyu Regulador del Tequila, A.C. (CRT), cuenta con un Sistema d'Aseguramientu calidable, que garantiza la confiabilidad de los sos servicios. Ye según nel mes de xunu de 1999, llogró la certificación ISO. Esta certificación del so sistema calidable internacional, implica pal CRT el compromisu permanente d'ameyorar los sos procesos y consolidar un cambéu de cultura enfocáu escontra la calidá.

Certificaos llograos:
*Asociación Española de Normalización (AENOR) 22 de xunu de 1999, Con reconocencia na Rede IQnet (con más de 25 países miembros).
*Asociación de Normalización y Certificación (ANCE). 16 de xunetu de 1999.

El Conseyu Regulador del Tequila, A.C. (CRT), nun tien fines d'arriquecimientu, ye de calter priváu y tien personalidá xurídica propia. El so algame ye nacional ya internacional, teniendo como fin primordial el certificar el cumplimientu de la Norma Oficial Mexicana del Tequila.

Col fin garantizar la representación del sector tequilero y la tresparencia na so operación, el Conseyu Regulador del Tequila, A.C. (CRT) integra nel so senu a los productores d'agave, a los industriales tequileros, a los envasadores, a los comercializadores y a la representación gubernamental. Tolos sos integrantes ayuden a xenerar credibilidá y enfotu, tantu escontra l'interior de los sos representaos como escontra l'esterior del Conseyu, de manera equilibrada y participativa.

## Efemérides contemporánees del tequila
* Esisten referencies dende 1943 alrodiu de ciertes xestiones per parte de los industriales de la rexón, pa protexer el nome de "tequila" y llograr la exclusividad del so usu. Los argumentos centrar nuna llarga historia qu'acomuña a la industria y la rexón (rexón, pueblu, cuetu) con esta bébora que tamién se ganó l'apellativu de *bébora nacional*.

* En 1958 Méxicu suscribe'l Arreglu de Lisboa relativu a la proteición de les denominaciones d'orixe y el so rexistru internacional

* Na década de los sesenta y años siguientes, cuando'l tequila yera relativamente famosu nel mundu, en dellos países (Xapón, España) empezar a fabricar aguardientes a los que los llamaron *tequila*.

* En 1972 refórmase la llei mexicana de la propiedá industrial capítulu X, títulu terceru, referente a les denominaciones d'orixe.

* El 27 de setiembre de 1973 la CRIT presenta la solicitú a la SIC por qu'emita la Declaración Xeneral de Proteición de la denominación d'orixe "Tequila".

* El 22 de payares resuélvese favorablemente la mentada solicitú y publicar nel diariu oficial de la federación mexicana'l 9 d'avientu de 1974.

* Establezse un conveniu ente Méxicu y los Estaos Xuníos por aciu el cual Méxicu ta d'alcuerdu en torgar l'usu del nome "Bourbon" dientro del so territoriu y los Estaos Xuníos reconocen al tequila como productu distintivu y esclusivu de Méxicu.

* Nel *Federal Register* (5 d'avientu de 1973) publicar un decretu per mediu del cual reconozse la denominación d'orixe Tequila. En Méxicu, el 6 de mayu de 1974 publicar la resolución que modifica'l numberal 2.1.1. de la norma oficial calidable pa güisqui, DGN-V-I-1969.

* El 27 de xunetu de 1974, el Ministeriu d'Esteriores de Canadá emite un decretu per mediu del cual acútase l'usu del nome Tequila a productos provenientes de Méxicu.

* El 20 de setiembre de 1976 tequilera *la Gonzaleña* solicita l'ampliación del territoriu de denominación d'orixe escontra dellos conceyos de Tamaulipas.

* El 13 d'ochobre de 1977 publicar nel diariu oficial del gobiernu federal de Méxicu la resolución favorable a dicha ampliación.

* El 13 d'abril de 1978 llógrase'l certificáu del rexistru del Tequila nel *Rexistre international des appellations d'origine* de la Organización Mundial de la Propiedá Intelectual (Xinebra, Suiza).

* El 29 de marzu de 1981 la provincia de Quebec (Canadá) unvió un escritu onde se manifiesta la so reconocencia a la denominación d'orixe.

* El 29 d'ochobre de 1982 Dinamarca reconoz la D.O.T.

*:*(Tomáu de la páxina web del Conseyu Regulador del Tequila, Méxicu)*.

## Inversión del Paisaxe Agavero

Gracies a les xestiones presentaes pola Secretaría de Cultura del Estáu de Jalisco, la UNESCO aprobó inscribir al Paisaxe Agavero como unu de los primeros paisaxes culturales dientro de la llista de sitios protexíos como Patrimoniu de la Humanidá. Esto dexó que'l Gobiernu destine una serie de recursos que dexen la proteición y caltenimientu del Patrimoniu qu'ufierta esta rexón.

Como parte del proyeutu estratéxicu del Paisaxe Agavero, destináronse más de 70 millones de pesos de la Secretaría de Cultura, que fueron invertíos nos conceyos d'Arenal, Amatitán, Tequila, Magdalena y Teuchitlán, los recursos fueron utilizaos p'adquirir finques históriques y restaurales como Museos na zona de Proteición del Paisaxe Agavero, los recursos dexaron reconstruyir el patrimoniu históricu, les antigües instalaciones onde s'ellaboraba'l tequila yá que nos cinco conceyos atopen muertes arqueolóxicos de la industria del Tequila, asitiar señalamientos y la construcción d'una serie de miradores onde usté va poder apreciar l'espectáculu qu'ufierten los azulaos valles semaos de Agave Azul, estos miradores tán alcontraos unu en Teuchitlán, unu n'Arenal, unu en Amatitán y dos más nel Conceyu de Tequila, cabo mentar que'l mirador allugáu na Sierra de Tequila al que puede aportar n'automóvil ufierta unu de los espectáculos más importantes de la rexón yá que dende ende puede apreciar
el Volcán de Tequila, el valle qu'alluga los conceyos de Teuchitlán, Arenal, Amatitán, Tequila y Magadalena y la Fuécara del Ríu Santiago.

A lo llargo de la Ruta del Tequila nel Paisaxe Agavero usté va poder visitar cinco museos que tán en procesu de construcción, mesmos que-y dexarán afayar porque foi declarada esta rexón como Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO:

:Arenal: Muséu de les Faciendes
:Amatitán: Muséu de les Tabiernes Antigües de los Conceyos de Amatitán, Arenal y Tequila.
:Tequila: Muséu Nacional del Tequila :Magdalena:
Muséu de les Faciendes
:Teuchitlán: Muséu de la cultura Guachimontones

Ye d'anotar qu'en Bogotá - Colombia esta unu de los museos más grande del mundu fora de Méxicu: Muséu del Tequila.

## Del orixe al ''boom'' del tequila
Les distintes empreses fabricantes de tequila nos valles de Tequila, Arenal, Magdalena y Amatitán, Jalisco, y les establecíes na zona Norte de los Altos de Jalisco, como Atotonilco y Arandas, esplegaron, dende 1992, numberoses versiones de les espresiones propies de cada llocalidá del Tequila o Vieno Mezcal.

El *boom* o puxanza comercial del tequila en tiempos modernos asocedió a partir de 1992 anque tuvo cimientos nel llargu llabor de don Francisco Javier Sauza, empresariu de Tequila, Jal., qu'ente 1945 y 1975 promovió'l so productu per tol mundu ya invirtió una fortuna en series patrocinaes primero na radio y, dempués, na televisión. El programa "Nueches tapatías" foi bien popular mientres esos años.

"Lo único no que Tequila superó a Atotonilco foi en quedase col nome del destilado", declaró don Julio González en 1998, mientres una entrevista. La empresa d'esi caballeru tuvo una rellación importante col *boom* del tequila en 1992.
La realidá ye qu'a partir d'aquel añu, el tequila, que yá yera un bien bon negociu, convertir nuna xigantesca fonte de riqueza pa los empresarios y pa Méxicu, al algamar, como industria, una contribución d'un díxitu nel Productu Nacional Brutu. Entós volvióse importante, pa fines publicitarios y comerciales, retomar los conceutos calidable, seguridá, tradición y, ensin dulda, l'orixe del agora tan pervalible destilado.

"Naide puede enseña-y a Cuervo a fabricar tequila", dicir en referencia a qu'escontra finales del sieglu XVIII l'empresariu José Cuervo foi'l primeru en recibir permisu oficial de les autoridaes virreinales pa fabricar llegalmente el destilado, y la so primer fabrica tuvo instalada na facienda la rogeña en Teuchitlán, Jalisco, Méxicu, pa dempués ser treslladada a lo qu'agora ye conocíu como Tequila, Jalisco, Méxicu.

"El tequila d'Amatitán ye l'únicu y verdaderu", diz otra opinión que se refier a que'l destilado ellaboráu por una fábrica allugada en San José del Abellugu, en Amatitán, Jalisco, gocia de la reputación d'ellaborar el productu a partir de mostios de agave ensin azucre de caña —esto ye, 100% de agave— y, amás, de que la so receta coincide cola meyor documentada a fines del sieglu XIX por cuanto a les carauterístiques del productu orixinal con 46% d'alcohol en volume. "En Los Altos de Jalisco caltúvose la tradición que se perdió nos valles cuando llegó la industrialización", dixeron los fabricantes d'esa rexón jalisciense, ensin esclariar que tamién s'industrializó.

El Conseyu Regulador del Tequila foi constituyíu polos empresarios y convirtióse nel árbitru d'una rellación de negocios na que, por llargu tiempu, los fabricantes nun pudieren llegar a alcuerdos benéficos pa toos.

La participación de grandes consorcios estranxeros foi decisiva. El *boom* del tequila enxamás sería posible ensin esi sofitu y especialmente el de los distribuidores mundiales de bébores. Y asina foi como'l bien mexicanu tequila volvióse internacional y pallo tuvo qu'aceptar que la publicidá valir de la so lleenda y, non poques vegaes, manipoliar p'amontar les ventes, tal que asocedió con incontables productos más nel orbe.

Cúntense les lleendes llocales que la primer vegada que se destilo foi na facienda la rogeña en Teuchitlán, se destiló per vegada primera un mostiu ellaboráu a partir de zusmios de agave cocíu. Creer qu'asocedió en dalguna llocalidá de Jalisco ye pa fines práuticos un actu de fe equiparable col de creer que la diosa Mayahuel tuvo daqué que ver con ello. Lo único que paez razonablemente ciertu, hasta que se demuestre d'otra manera, ye que los mezcales, destilados de agave, inventar en Méxicu y que ente ellos s'atopa'l tequila.

## Producción d'hidróxenu a partir del tequila
La Facultá d'Inxeniería de la Universidá Nacional Autónoma de Méxicu (UNAM) desenvolvió un procesu por aciu el cual puede xenerase hidróxenu combustible a partir de les vinazas del tequila. Mientres el procesu de destilación d'esta bébora típico mexicana estrayida del agave azul xenérense agües residuales o líquidos como subproductu que ye lo que se conoz como vinaces del tequila.

Anguaño esti subproductu ye inutilizáu pola industria, depués por aciu el procesu que se propón lo que se pretende ye usalo como materia primo pa llogru d'hidróxenu, que ye consumíu pol fueu y ye consideráu como una fonte d'enerxía llimpia.

“La metodoloxía utilizada foi un biorrector a nivel de llaboratoriu. Utilizóse agua residual de la industria tequilera como fonte de carbonu. Nel estudiu utilizáronse 2 temperatures, 25 graos centígrados y 35 graos centígrados, amás de dos tiempos de residencia hidráulica. El biogás xeneráu foi recoyíu usando'l métodu de desplazamientu d'agua. Pa cada temperatura fueron reparaos en cada fase'l volume según la composición del biogás, el carbonu orgánico y la producción d'ácidos.”

L'hidróxenu puede ser llográu a partir de distintes agües residuales, esto ye, d'agües o bien d'orixe industrial o bien d'orixe domésticu que contengan materia orgánico.

## Ver tamién
* Paisaxe agavero y antigües instalaciones industriales de Tequila
* Tequila sunrise
* Bebíes de Méxicu
* Bebida destilada

## Referencies

 1 

## Enllaces esternos

* Cámara Nacional de la Industria Tequilera
* El papel de les comunidaes llocales nun paisaxe cultural: el paisaxe agavero de Tequila.