Jaya

:*Pa los porteros de Vaikunthá de la [[Mitoloxía hindú]], vease [[Rābaldida#Jaya y Vijaya|Rābaldida]]

El *'monte Jaya** (***Puncak Jaya*** n'[[Idioma indonesiu|indonesiu]]), tamién conocíu como **monte Carstensz** o **pirámide de Carstensz**, ye'l [[monte]] insular más altu del mundu y el picu más altu d'[[Oceanía]], na islla de [[Nueva Guinea]], con 4.884 metros d'altor sobre'l [[nivel del mar]]. Atópase nos [[montes Sudirman]], o ''Dugunduguoo'', al oeste de la zona montascosa de [[Papúa Nueva Guinea|Papúa]], la metá oeste de la islla principal d'[[Indonesia]]. Ye una zona frecuentemente ximelgada por [[terremotu|terremotos]] y [[maremotu|maremotos]]. Otros nomes inclúin ***Nemangkawi*** nel idioma [[Amungme|amungkal]], ***Ngga Pulu***, ***Carstensz Toppen*** y ***Gunung Sukarno**'.

Ye'l picu asitiáu nuna islla más altu del mundu. Ye'l monte más altu d'[[Indonesia]], la más alta de la islla de [[Nueva Guinea]] (qu'abarca la provincia indonesia de Papúa más l'estáu independiente de [[Papúa Nueva Guinea]]), la más alta d'[[Oceanía]] ([[Australia (continente)|Australia]]), y el [[Llista de montes del sureste asiáticu|quintu monte más altu]] nel [[Sureste Asiáticu]] políticu. Tamién ye'l puntu más altu ente'l [[Himalaya]] y los [[Andes]], y el [[Isla per puntu más altu|picu d'isla más altu]] nel [[Mundu]]. Delles fontes pretenden que'l [[monte Wilhelm]], de 4.509 metros, como'l picu de monte más altu d'Oceanía, considerando qu'Indonesia forma parte d'[[Asia]] ([[Sureste d'Asia]]).

== Historia ==
Les [[tierres]] altes qu'arrodiaben el picu tuvieron habitaes antes del contautu européu, y el picu yera conocíu como Nemangkawi en [[Amungkal]]. Orixinalmente, Puncak Jaya llamábase "Pirámide Carstensz", pol [[esploración xeográfica|esplorador]] [[Países Baxos|holandés]] [[Jan Carstenszoon|Jan Carstensz]], quien foi'l primeru en columbrar los [[glaciar]]es nel visu del monte, nun día estenu de 1623. El avistamiento quedó ensin verificase mientres dos sieglos, y Carstensz foi fechu risión n'Europa al afirmar que viera nieve cerca del ecuador. Esti nome sigue siendo usáu ente los [[Alpinismo|montañero]]. Anque les nieves de Jaya fueron algamaes en 1909 por un esplorador holandés, [[Hendrik Albert Lorentz|Hendrik A. Lorentz]] con seis porteadores indíxenes [[dayak]] [[kenyah]] reclutados en [[Apo Kayan]] en [[Borneo]], el cume nun foi esguilada hasta 1962, por una espedición encabezada pol montañeru [[Austria|austriacu]] [[Heinrich Harrer]] (famosu pol so llibru *Siete años nel Tibet*), y trés amigos, P. Temple, R. Kippax y B. Huizenga.

Cuando [[Indonesia]] asumió'l control de la provincia nos [[años 1960|años sesenta]], el monte foi renomáu "Puncak [[Sukarno]]", o "Picu [[Sukarno]]", pol primer presidente d'Indonesia. Más tarde, foi camudáu por Puncak Jaya. *Puncak* significa "picu" o "monte", y *Jaya'' significa "victoria", "victoriosu" o "gloriosu". El conflictu ente les fuercies armaes d'Indonesia y la población caltúvose dende 1960.

## Xeoloxía
Puncak Jaya ye'l puntu más altu del cordal central, que foi creada a finales de la oroxenia melanesia del Miocenu, causáu por un choque oblicua ente la placa australiana y la del Pacíficu y ta formada por caliar de mediaos del Miocenu.

## Accesu
Por cuenta de la deteriorada situación política, el gobiernu indonesiu cerró l'accesu públicu al monte en payares de 1995, riquir un permisu especial del gobiernu pa entrar. Dende entós hasta 2005 el monte tuvo cerráu al turismu y los escaladores. Anguaño (2006), l'accesu ye posible al traviés de delles axencies turístiques.

## Glaciares

Anque'l cume de Jaya ta llibre de xelu, pola so elevada rimada que nun dexa la so acumuladura, hai dellos glaciares nes sos fasteres, incluyendo'l glaciar Carstensz y el Firn de la paré norte. El glaciar Meren sumió nel añu 2000. Siendo ecuatorial, esta zona tien poca variación de temperatura mientres l'añu (alredor de 0,5&nbsp;°C), y los glaciares fluctúan namái llixeramente nuna base estacional. Comoquier, los analises de la estensión d'estos raros glaciares ecuatoriales, amuesen significativos retrocesos dende los años 1850, alredor del tiempu del máximu na Pequeña Edá de Xelu qu'afectó especialmente al Hemisferiu Norte, indicando un calentamientu rexonal d'alredor de 0,6&nbsp;°C por sieglu ente 1850 y 1972.

El glaciar en Puncak Trikora nos montes Maoke sumió dafechu en dalgún momentu ente l'añu 1939 y 1962. Dende los años 1970, les imáxenes per satélite punxeron n'evidencia'l rápidu derretimiento de los glaciares de Jaya (derecha). El Glaciar Meren se derritió en dalgún momentu ente 1994 y 2000. Una espedición liderada pol paleoclimatólogo Lonnie Thompson en 2010 atopó que los glaciares tán reculando a un ritmu de siete metros per añu y van sumir en cuatro o cinco años.

Anguaño la nieve que cai nel monte se licúa antes d'amacerase y nun s'atropa nos glaciares, pol calentamientu global

## Alpinismu
El monte Jaya ye unu de los ascensos más esixentes nuna versión de la llista de les Siete Cumbre. Na otra ye reemplazada pol monte Kosciuszko. Tien la calificación téunica más alta, magar, nun tien les mayores demandes físiques nesa llista d'ascensos. La ruta estándar ye pela cara norte, y a lo llargo de l'aresta del cume, que ye toa superficie de roca dura. A pesar de la gran mina, la zona ye altamente inaccesible pa los escaladores y el públicu polo xeneral, riquiendo andar 100 km dende la ciudá más cercana con un aeropuertu, Timika, al campamentu base, que de normal se tarda ente 4 y 5 díes cada vía.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Puncak Jaya  información xeneral (español)
* Puncak Jaya - Embaxada d'Indonesia (español)
* Carstensz Pyramid Galería d'imáxenes (inglés)
* Racing Time on Oceania's Highest Peak  (inglés)
* Puncak Jaya en Peakware (inglés)
* Puncak Jaya en Peakbagger (inglés)
* Información pa escaladores (inglés)
* Espediciones a la Pirámide Carstensz (inglés)
* Equipu de la Pirámide Carstensz pa una espedición a la Pirámide Carstensz (inglés)
* Carstensz Peak Summit