Amy Winehouse

**Amy Jade Winehouse**  foi una cantante y compositora británica, destacada polos sos amiestos de diversos xéneros musicales, incluyíos ente ellos el jazz, R&B, soul y ska. Foi reconocida pol so contraltu, rexistru vocal que foi descritu como «acústicamente poderosu» y capaz d'espresar «fondamente les sos emociones».

En 2003 llanzó'l so álbum debú, *[[Frank (álbum)|Frank]]*, que llogró crítiques positives y foi comercialmente esitosu nel so país natal, el Reinu Xuníu, y foi nomáu a los premios Mercury Prize. El so segundu álbum d'estudiu, *[[Back to Black]]*, foi publicáu en 2006. Por esti discu la cantante consiguió seis nominaciones a los Premios Grammy, de les cualos ganó cinco, ente elles, Cantar del añu, Grabación del añu y Meyor artista nuevu.

Esti fechu conducir a igualar el récor de gallardones llograos nuna nueche pa un artista —llográu antes por Lauryn Hill, Norah Jones, Alicia Keys y Beyoncé—, llogrando un total de cinco, amás de ser la primer artista británica ganadora de cinco Grammys nuna nueche. De la mesma esto provocó que tuviera en mirar de los medios, arreyándose cola so solmenada vida personal.

En febreru de 2007, ganó'l BRIT Award a Meyor Artista Británica. Tamién ganó un World Music Award y trés Premios Ivor Novello, ente otres prestixoses reconocencies. Winehouse foi acreditada como una influyencia detonadora nel ascensu de la popularidá de muyeres dedicaes a la música y de la mesma música soul, y por fortalecer a la música británica, siendo una de les poques cantantes de soul actuales qu'influyeron fuertemente na industria musical.

Tamién recibió atención de los medios por causes ayenes a la so voz. El so estilu distintivu, los sos tatuaxes y el so peñáu *[[beehive]]* convertir en motivu d'inspiración pa dellos diseñadores de modes como Karl Lagerfeld. Los sos constantes problemes llegales, la so adicción a les drogues y al alcohol y los sos entueyos médicos derivaes del so comportamientu autodestructivo fueron fonte de titulares dende l'añu 2007.

Foi atopada muerta nel so apartamentu'l 23 de xunetu de 2011 a los 27 años d'edá, en sufriendo un colapsu ante'l síndrome d'astinencia. Esto revelóse meses dempués de la so muerte, que nun principiu foi acomuñada a les sos múltiples adicciones. El so álbum *Back to Black* darréu convirtióse nel álbum más vendíu del sieglu <span style="font-variant: small-caps;">xxi</span> del Reinu Xuníu. En 2012, Winehouse foi incluyida nel númberu 26 nel llistáu de les «100 meyores muyeres na música» de la cadena VH1.

## Biografía y carrera artística

### 1983-2001: primeros años de vida
Amy Winehouse nació'l 14 de setiembre de 1983, nel senu d'una familia xudía y con tradición musical nel jazz. Criar nos suburbios de Southgate (norte de Londres) al pie del so padre Mitchell (conductor de taxi), la so madre Janis (farmacéutica) y el so hermanu mayor Alex. Constantemente, Mitchell cantaba ésitos de Frank Sinatra pa la moza Amy, quien llueu tomó dichu vezu, a tal puntu que los sos maestros nun podíen caltenela callada en clase. Los sos padres divorciáronse cuando ella tenía nueve años.

Nesi tiempu inscribir na Escuela de Teatru de Susi Earnsh, onde permaneció por cuatro años. A la edá de diez años, Winehouse fundó una banda de rap llamada Sweet 'n' Sour. Depués, a los trelce, allegó a la Escuela de Teatru de Sylvia Young, pero foi espulsada trés años más tarde por non aplicase» y por faese un *piercing* na ñariz. En 1997, apaeció nun episodiu de *The Fast Show*, xunto con otros estudiantes de la escuela de Sylvia Young. Más tarde, foi al Colexu Británicu de Selhurst, Croydon y tamién a Ashmole School.

### 2002: entamos de la so carrera
Amy recibió la so primer guitarra a los trelce años y empezó a componer un añu más tarde. Al poco tiempu, empezó a presentase en pequeños chigres de Londres. Más tarde, formó parte d'una pequeña banda femenina de jazz. Daquella, el so noviu, el cantante Tyler James, apurrió una maqueta so a un productor, y asina Amy empezó la so carrera profesional a los dieciséis años. Robló'l so primer contratu con Simon Fuller, al que, darréu, arrenunció en 2002.

Más tarde, un representante d'Island/Universal, Darcus Beese, escuchar cantar cuando'l xerente de los hermanos Lewinson amosó-y unes producciones grabaes por Amy nes qu'ella yera la vocalista principal. Cuando se-y preguntar quién yera la cantante, el xerente nun lu sabía. Dempués de decidir contratar a Winehouse, Beese pasó dellos meses buscándola pa saber quién yera. Sicasí Amy atopábase grabando cantares y, cuando la topó, presentar al so xefe Nick Gatfield, quien, entusiasmáu pol talentu de la cantante, robló con ella un contratu editorial con EMI. Nesi momentu conoció al so futuru productor, Salaam Remi.

### 2003-2005: ''Frank''
El so álbum debú, *[[Frank (álbum)|Frank]]*, salió a la venta'l 20 d'ochobre de 2003. El discu, producíu principalmente por Salaam Remi, contenía influyencies de jazz y, sacante dos covers, tolos cantares taben coescritas por Winehouse. L'álbum foi bien recibíu polos críticos, quien compararon la so voz coles de Sarah Vaughan y Macy Gray, y llogró algamar el discu de platín nel Reinu Xuníu y foi nomáu a los Premios Mercury Music y a los BRIT Awards. En 2004, ganó un Premiu Ivor Novello al *Meyor Cantar Contemporaneu* pol so single "Stronger Than Me". El mesmu añu, la cantante presentar nel Festival de Glastonbury y nel V Festival.

### 2006-2008: ''Back to Black'' y ésitu internacional

El 30 d'ochobre de 2006, Amy sacó'l so segundu álbum, *[[Back to Black]]*, que tuvo bona receición tanto comercial como de la crítica, algamando'l númberu unu nel Reinu Xuníu. Gracies al álbum Amy ganó un *[[Brit award]]* na categoría de *Meyor Artista Británica*. En xunu de 2007, Winehouse foi nuevamente nomada a los *Mercury Prize* por esi discu, y la so venta algamó'l platino n'Estaos Xuníos. Como broche d'oru, consiguió tres nominaciones a los *[[MTV Video Music Awards]]* de 2007.

En xineru de 2008 llanzó *[[Back To Black: B-Side]]*, saga del esitosu *Back to Black,* y el so primer DVD tituláu *[[I Told You I Was Trouble: Live in London|I Told You I Was Trouble: Live in Londres]]*. *Back to Black* tuvo un ésitu atayante, y una crítica favorable que ganó numberoses comparances cola «*yera [[Motown]] de [[R&B]]*». La revista *[[Rolling Stone]]* dixo que nesti álbum, Amy Winehouse esprendía la fuercia de los intérpretes de *[[Música independiente|indie]]* y de *[[hip hop]]*. La revista anglosaxona *[[People]]* afirmó que «*Back to Black ye un discu meyor cada vegada que lo escuchamos*». *The New Statesmen* remarcó qu'esti segundu trabayu yera meyor que'l primeru, refiriéndose a él como «*un impresionante trabayu de soul*».

El 10 de febreru de 2008, celebróse la ceremonia d'entrega de los *[[Premios Grammy]]*, na que Winehouse resultó ser la gran ganadora de la nueche, llevándose cinco de los seis premios a los que taba nomada, ente ellos: *Meyor nuevu artista*, *Grabación del añu*, *Cantar del añu*, *[[Premiu Grammy a la Meyor Interpretación Vocal Pop Femenina|Meyor interpretación femenina de pop]]* por *[[Rehab (cantar de Amy Winehouse)|Rehab]]*, amás de *[[Premiu Grammy al meyor álbum de pop vocal|Meyor álbum pop vocal]]* por *Back to Black*, pero nun pudo asistir a la ceremonia por cuenta de que, nun primer momentu, Estaos Xuníos refugó-y el visáu por «*usu y abusu de narcóticos*», y anque esta decisión foi reconsiderada, el visáu nun llegó a tiempu por que la artista pudiera asistir a la gala. Finalmente intervieno vía satélite dende Londres, interpretando dos de los sos cantares más esitosos. El trabayu de Mark Ronson como productor de Amy valió-y un premiu Grammy como "Productor del añu".

Col so ésitu, la cantante ganó una entrada a la edición del 2009 de los Récores Guinnes, pola mayoría de premios Grammy ganaos por una artista británica, tres los que les ventes de *Back to Black* aumentaron, algamando'l númberu dos del Billboard 200. En xineru de 2008 Universal Music International dixo que creía que les ventes del álbum aumentaron gracies a los medios de comunicación.

Una edición especial de *Back to Black* encabezó la llista del Reinu Xuníu, el 2 de marzu de 2008; ente que la versión orixinal tuvo nel númberu 30 na so selmana 68, y Frank nel 35. A 12 de marzu l'álbum yá vendiera un total de 2,467,575 copies nel Reinu Xuníu entrando nel top-10 de los álbumes más vendíos del sieglu XXI. El 7 d'abril de 2008, *Back to Black* lideraba la llista de los álbumes europeos, siendo la so sesta selmana consecutiva. Esto fizo que se convirtiera nel séptimu álbum más vendíu de tol mundu.

Nos premios Ivor Novello de 2008 Winehouse convertir na primer artista en tar nomada en dos categoríes importantes: "Meyor Cantar" y "Meyor Lletra" ganáu por «Love Is a Losing Game» y nomáu por «You Know I'm Non Good», «Rehab» ganó na categoría Meyor cantar contemporaneu. Winehouse foi nomada a un MTV Europe Music Award na categoría «Actu del añu». *Amy Winehouse – The Girl Done Good: A Documentary Review,* un DVD de 78 minutos, foi llanzáu'l 14 d'abril de 2008. El documental inclúi entevistes con aquellos que la conocieron nuna edá nueva, ayudáronlu a tener ésitu, espertos en música de jazz, según especialistes en música y cultura pop.

Na selmana del 26 de xunetu de 2011, dempués de la muerte de Winehouse, *Frank*, *Back to Black* y *Back To Black-EP* entraron nuevamente nel Billboard 200 n'Estaos Xuníos nel númberu 57, 9 y 152, respeutivamente. *Back to Black* algamó'l puestu númberu cuatro a la selmana siguiente. Tamién encabezó la llista *Digital Albums* y foi'l segundu meyor vendedor en *[[iTunes]]* na mesma selmana. «Rehab» volvió entrar y lideró la llista *[[Digital Songs]]* con ventes de 38 000 copies. Tamién algamó'l quintu puestu nel Billboard Hot 100.

### 2009-2011: proyeutos finales y fallecimientu
Winehouse y Mark Ronson contribuyeron con «It's My Party» de Quincy Jones pal discu homenaxe Q Soul Bossa Nostra llanzáu'l 9 de payares de 2010. Un tiempu antes, alcordara formar un grupu col batería *?uestlove* de la banda the Roots, pero los sos problemes personales fixeron retrasar el proyeutu de trabayar xuntos nel grupu inda ensin nome. El productor Salaam Remi creara dalgún material con Winehouse como parte del proyeutu. Según un informe de prensa, Universal Music impulsar a considerar la producción de nuevu material mientres 2008, pero'l 2 de setiembre nun se rexistró la so presencia nun estudiu de grabación. Díxose que tuviera actuando mientres el branu y tamién que, por más qu'un discu grabárase rápido, tendría de selo siquier un añu primero que pudiera ser llanzáu. A finales d'ochobre, el voceru de Winehouse declaró que nun tenía un plazu pa completar el so tercer álbum, porque taba aprendiendo a tocar la batería.

Mientres la so estancia en 2009 en Santa Llucía, Winehouse trabayó en nuevos cantares col productor Salaam Remi. Island afirmó qu'un nuevu álbum sería llanzáu en 2010, y al respeutu, el so copresidente Darcus Beese dixo: "Oyí un par de demos de cantares qu'absolutamente me baltaron". En xunetu de 2010, Winehouse mentó'l so próximu álbum, que sería editáu a más tardar en xineru de 2011, diciendo: "Va ser bien, bien paecíu al mio segundu discu, onde hai un montón de coses jukebox y cantares que son ... solo jukebox, la verdá". Sicasí, Mark Ronson dixo en xunetu de 2010 que nun empezara a grabar l'álbum inda.

La so última grabación foi un dueto col cantante d'Estaos Xuníos Tony Bennett, pal discu Duets II, que foi llanzáu'l 20 de setiembre de 2011. El so single del álbum, *[[Body & Soul]]*, foi publicáu antes, el 14 de setiembre de 2011, en MTV y VH1 pa conmemorar el que fuera'l so cumpleaños númberu 28. El so padre, Mitch Winehouse, llanzó la Amy Winehouse Foundation coles mires de crear conciencia y sofitu a les organizaciones qu'ayuden a los adultos vulnerables y a los mozos con problemes d'adicción. Les ganancies de Body & Soul van ser pa la fundación. El cantar recibió'l Grammy a Meyor Artista Pop Dúu / Grupu de rendimientu nos premios Grammy númberu 54, el 12 de febreru de 2012. El padre de Amy recoyó'l premiu na ceremonia d'entrega xunto a la madre Amy, Janis, diciendo: "Nun tendríamos de tar equí. Nuesa querida fía tendría de ser quien lo recibiera. Estes son les cartes que te parten". Tamién amestó a la fin del discursu «Amy, Etta, Whitney grandes muyeres tán nel cielu» yá que Etta James finara selmanes antes y Whitney Houston un día antes de los Grammy.

Al ser entrevistáu por Jon Stewart en The Daily Show, el 29 de setiembre de 2011, Bennett dixo que, en retrospectiva, él creía que Amy:

A la edá de 27 años, el 23 de xunetu de 2011 sobre les 16:00 hora llocal BST, Amy Winehouse foi atopada muerta nel so apartamentu de Londres. La policía británica respondió a una llamada del serviciu londinense d'ambulancies tres reportes del decesu d'una muyer. Los oficiales atoparon el cuerpu de Winehouse, que foi declarada muerta darréu. El so cuerpu foi atopáu ensin vida nel so apartamentu en Camden. Realizóse una investigación pa topar les causes de la so muerte, descrita pola policía como inexplicada. Darréu, los medios de comunicación y l'ensame axuntáronse pela redolada de la residencia de Winehouse pa rindi-y honores. Los investigadores forenses entraron nel apartamentu una vegada que la policía aislló la cai. La so discográfica, Universal, fixo un comunicáu públicu nel que declaraba: «Tamos fondamente aflixíos na perda repentina d'una artista tan dotada y almirable».

El 23 d'agostu, la familia de Winehouse dio a conocer un curtiu comunicáu sobre los resultaos de les pruebes de toxicoloxía devueltos poles autoridaes: «Nun había drogues illegales» y la causa de la muerte entá non pudo determinase. La declaración conclúi: «La familia desea dar les gracies a la policía y al xuez d'instrucción pola so investigación refecha y continua pa caltenelos informaos mientres tol procesu. Espérase que los resultaos de la investigación publicar n'ochobre». Nuna entrevista na CNN en setiembre, el padre de Amy Winehouse, quien de la mesma s'atopaba en procesu de rehabilitación del alcoholismu, sostuvo la teoría de que la so muerte pudo producise por un ataque provocáu poles sustancies que lu prescribieren pa solliviar los efeutos del síndrome d'astinencia del alcohol. «Tou lo que Amy fixo facer por demás: bebió por demás y tamién se desintoxicó por demás», declaró.

El 25 d'ochobre de 2011 fíxose públicu el resultáu de l'autopsia. La forense Suzanne Greenway dixo que «la muerte repentina foi la consecuencia non intencional» de la gran ingesta d'alcohol per parte de la cantante. N'el so apartamentu atoparon trés botelles de vodca vacíes, dos grandes y una pequeña. La investigación forense topó 416&nbsp;mg d'alcohol per decillitru de sangre (416&nbsp;mg/dl). La llende pa conducir en Gran Bretaña ye de 80&nbsp;mg/dl. El patólogu que realizó l'exame *post mortem* afirmó que 350&nbsp;mg/dl yera consideráu un nivel fatal, esto ye, qu'implicaba la muerte. L'exame concluyó que los órganos vitales taben en bon estáu, pero que l'artista tenía grandes cantidaes d'alcohol nel sistema, polo que la so respiración podría detenese y terminaría nuna coma. Les pruebes toxicológiques nun toparon nel so cuerpu sustancies illegales cuando morrió.

Winehouse foi incluyida nel llamáu Club de los 27 en finando a la edá de 27 años, la mesma a la que morrieron otra serie de reconocíos músicos de resultes, na so gran mayoría, de los sos problemes col alcohol y les drogues: Robert Johnson, Brian Jones, Jimi Hendrix, Jim Morrison, Janis Joplin y Kurt Cobain son los sos integrantes más relevantes. Los sos restos fuelguen nel Campusantu d'Edgwarebury (Londres).

## Trabayos póstumos
Tres la so muerte anuncióse que'l so trabayu *[[Back to Black]]* enmarcó direutamente la llista d'iTunes en cuasi tolos países del mundu, volvió entrar nes llistes del Reinu Xuníu'l 24 de xunetu de 2011 col númberu cincuenta y nueve, con tan solu siete hores de ventes. A la selmana siguiente, el so discu volvió ser númberu unu, lo que marcó la cuarta vegada en qu'algamó'l primer puestu. En Canadá, dende la so muerte, l'álbum vendió 2.500.000 copies, llogrando algamar el númberu trelce na llista d'álbumes d'esi país. A la selmana siguiente, llegó al númberu seis y vendióse un adicional de 5.000 copies. El 25 d'agostu, la Official Charts Company anunció que *Back to Black* foi l'álbum más vendíu nel Reinu Xuníu nel sieglu XXI, con unes ventes de 3,26 millones de copies.

El 5 d'avientu salió a la venta'l primer álbúm póstumu de la cantante, **', que contenía covers y cantares inéditos grabaes a partir de 2002. Primeramente publicárase un primer [[senciellu]] cola tema ''[[Body & Soul]]'', a dueto con [[Tony Bennett]], y el 18 de payares de 2011 llegó al públicu'l segundu senciellu ''[[Our Day Will Come]]'', que fuera grabáu n'estudiu nel añu 2007. D'esti primer trabayu póstumu vender nel [[Reinu Xuníu]] 194.000 copies na so primer selmana, la más grande en ventes de la carrera de la cantante. Tamién foi'l cuartu álbum con mayor númberu de ventes na primer selmana de ventes de 2011, debutando nel primer puestu. Nos [[Estaos Xuníos]] l'álbum debutó nel númberu 5 nel [[Billboard 200]] con 144.000 unidaes vendíes, polo que ye la so más alta primer selmana de ventes nel país. Dempués del llanzamientu del álbum, el cantar ''«Between the Cheats»,'' que diba pertenecer al so tercer álbum d'estudiu, sirvió pal espardimientu d'un rumor que trataba sobre la posibilidá de la publicación d'un segundu discu del mesmu estilu.

En 2012, Winehouse foi incluyida nel númberu 26 en [[VH1]] 100 meyores muyeres na música.

== Mandáu ==


La cantante foi destacada como gran influyencia y ayuda por dellos artistes. [[Duffy]] esplicó que gracies a Amy ella ta "un pocu más nidiu", [[Lady Gaga]] acreditó que «gracies a Winehouse les muyeres tienen un camín más fácil na música pop polo xeneral». [[Raphael Saadiq]], [[Anthony Hamilton]] y [[John Legend]] dixeron: «Amy Winehouse foi producida pola xente que quería crear una comercialización golpe d'Estáu. El llau positivu ye qu'al familiarizar al públicu con esta música desempeñó un papel introductoriu pa los demás. Revitalizó'l xéneru por aciu la superación del aspeutu vintage.»

Dempués del llanzamientu de ''[[Back to Black]]'', les discográfiques buscaben artistes femenines similares, música ensin mediu polo xeneral. [[Adele]] y [[Duffy]] yeren artistes similares a Winehouse; otres muyeres que surdieron tres el so ésitu fueron [[VV Brown]], [[Florence Welch]], [[La Roux]] y [[Little Boots]].

En febreru de 2010 el raperu [[Jay-Z]] acreditó que Winehouse revitalizó la música británica diciendo que: «Hai un fuerte impulsu que sale de Londres nestos momentos, lo cual ye xenial. Tuvo viniendo desque imaxino a Amy (Winehouse). Quiero dicir siempres, pero creo que por ella, esti resurdimientu foi anunciáu»; en marzu de 2011 New York Daily News publicó un artículu onde atribúi a les muyeres britániques que tuvieron ésitu n'Estaos Xuníos tres l'ausencia de Winehouse. Charles Aaron de [[Spin (revista)|Spin]] citó que «Amy Winehouse foi'l [[Nirvana (banda)|Nirvana]] de toes estes muyeres», «Toos ellos remóntense a Winehouse en forma d'actitú y forma musical». Según Keith Caulfield de Billboard: «por cuenta de la ausencia de Amy el mercáu foi capaz n'artistes como

En 2015 estrénase'l documental, Amy (La moza detrás del nome), dirixíu por Asif Kapadia. Proyeutar nel Festival de Cannes: Seición oficial llargumetraxes (fora de concursu) y recibió premios como Premios del Cine Européu: Meyor documental, National Board Review (NBR): Meyor documental, Críticos de Los Angeles: Meyor documental y una nominación nos Satellite Awards. En 2016 el documental ganó'l premiu Grammy na categoría Meyor Película Musical y tamién el premiu Oscar na categoría Meyor Documental.

== Voz ==
Tenía un poderosu rexistru de [[contraltu]], tomando 3 [[octaves]] y 1 semitonu. La so voz yera naturalmente hábil con una gran téunica y el fraseo con brillantez individual. La so voz conectábase bien al traviés de los rexistros y caltenía el so personaxe a lo llargo del so repertoriu. Tamién, yera una voz emotiva, capaz de comunicar les emociones de los sos cantares.

== Vida personal ==
En 2004 conoció nun pub de Londres a Blake Fielder, dambos teníen pareya pero decidieron tar xuntos. Dempués de dellos meses, en 2005 Blake punxo fin a la rellación pa volver cola so ex novia, Amy entós pasó por un periodu de consumu de pastillas pa la depresión, violentos cambeos d'humor y perda de pesu por cuenta de la bulimia. La so condición de salú ameyoró en 2006 y la recuperación coincidió cola grabación del so segundu y últimu álbum d'estudiu ''[[Back to Black]]''. Nesti periodu de bona salú física y emocional empezó a salir col cantante británicu Alex Clare.

En 2007 volvió retomar la so rellación con Blake Fielder. Ye dempués de contraer matrimoniu con él, cuando Amy influyida por Blake toma per primer vegada les drogues dures. N'agostu d'esi mesmu añu, Winehouse atayó una serie de shows nel Reinu Xuníu y Europa, aduciendo escosamientu y enfermedá. Foi hospitalizada mientres esti periodu, polo que s'informó como una sobredosis de [[heroína]], [[crack (droga)|crack]], [[cocaína]], [[ketamina]] y [[alcohol]].

En xineru de 2008, espublizóse un videu onde presuntamente se repara a Winehouse fumando crack. Díes dempués la so compañía discográfica anunció qu'ingresaría nun centru de desintosicación por mesma voluntá pa compensar la so adicción.

En mayu de 2008, Amy participó del festival Rock in Río III, na ciudá de [[Lisboa]]. Dempués de media hora de retrasu y aclamación de les sos fanes, la cantante, pa sorpresa del públicu, xubió al escenariu con un mal aspeutu, un pocu bebida, taramellándose y disfónica.

En xunetu de 2009, presentóse la demanda de divorciu contra Blake Fielder-Civil.

A principios de 2010 empecipió una rellación col direutor Reg Traviss, hasta'l día de la muerte de Amy en 2011.

El 18 de xunu de 2011, Amy realizó en [[Belgráu]], capital de [[Serbia]], un conciertu catalogáu polos sos propios fanes como «desastrosu» y «escandalosu», ya inclusive-y lo consideró «el peor conciertu enxamás vistu», al atopase nel escenariu bebida dafechu. La crítica foi tal, que l'artista atayó'l restu de les funciones, tornando al so llar antes de lo previsto.

== Discografía ==


;**Álbumes d'estudiu**
* 2003: ''[[Frank (álbum)|Frank]]''
* 2006: ''[[Back to Black]]''

;**Álbumes póstumos**
* 2011: **'

## Premios y nomamientos

## Ver tamién
* Psicoloxía social
* Socioloxía de la música
* Cultura popular
* Cultura del Reinu Xuníu

## Referencies
;Notes

;Cites

## Bibliografía adicional
* 
* 

## Enllaces esternos