open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llista d'islles de Tuvalu

La islla-nación oceánica de Tuvalu arrexunta más de 114 islles. Estes islles arrexuntense en 9 grupos, atolones o distritos. 

Los siguientes 3 atolones consisten en solo una islla:
* Nanumanga (más 5 castros na llaguna)
* Niulakita
* Niutao (más 3 castros na llaguna)

Los siguientes 6 atolones, consisten, cada unu, en más islles.
* Funafuti (a lo menos 30 islles)
* Nanumea (a lo menos 6 islles)
* Nui (a lo menos 21 islles)
* Nukufetau (a lo menos 33 islles)
* Nukulaelae (a lo menos 15 islles)
* Vaitupu (a lo menos 9 islles)

A lo menos 11 islles tán poblaes: les islles más grandes de los nueve atolones, más 2 islles en Funafuti.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Datos sobro Tuvalu y les sos islles y archipiélagos.
Zarracín

**Zarracín** ye una aldea de la parroquia de Santolaya, nel conceyu asturianu de Tinéu. Tien una población de .

## Sitios
* El Pozugrande
* La Pruyera

## Referencies

## Enllaces esternos
José Maldonado González

**José Maldonado González**  foi un políticu asturianu de la Segunda República, qu'exerció como l'últimu presidente republicanu nel exiliu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Juan García Barzanallana

**Juan García Barzanallana Pertierra**  foi un políticu asturianu.

## Biografía
Combatió na guerra de la independencia española.​ Tres la guerra foi xeneral de prisiones en Madrid, onde casó con María de la Soledá García de Fríes y Germán, cola que tuvo a los futuros políticos Manuel y José García Barzanallana.

Ocupó dellos cargos públicos, siendo mientres el Trieniu Lliberal alministrador d'aduanes en Santander y darréu xefe del puertu de Cádiz ya intendente en Cartaxena, Salamanca y Zaragoza. Siendo intendente de Zaragoza, foi nomáu xefe políticu superior interín de la provincia de Zaragoza, cargu qu'ocupó del 26 d'avientu de 1836 al 12 de xineru de 1837.

En volviendo a la capital d'España, ocupó nuevos puestos nel gobiernu como el de director xeneral d'aduanes.​ Tamién foi senador pola provincia d'Uviéu (1843-1845).

## Bibliografía
* SÁNCHEZ LECHA, Alicia, * 175 años de historia de las Diputaciones Provinciales*, Diputación Provincial de Zaragoza, 2008, 57 pp.

## Referencies

## Enllaces esternos
An Ros

**An Ros** (o tamién n': 'península de los árboles del texu'; n'inglés: *Rush*), ye una pequeña ciudá costera en Fine Gall, Irlanda. Foi una de les poques ciudaes del históricu condáu de Dublín. An Ros alcuéntrase na mariña del mar irlandés, ente *[[Na Sceirí]] (Skerries* n'inglés*)* y *[[Lusca]] (*Lusk*)*, y tien un pequeñu puertu. Nel censu de 2011 tenía una población de 9.231 habitantes.

An Ros foi una vegada conocíu como'l "xardín de mercáu d'Irlanda" pol gran papel que la xardinería de mercáu desempeñó na so economía y cultura. Nel sieglu XXI, An Ros yá nun ye un centru importante d'horticultura nacional y evolucionó hasta convertise nuna creciente ciudá de viaxeros nes franxes septentrionales del Área del Gran Dublín.

## Xeografía
An Ros alcuéntrase na mariña del Mar d'Irlanda, nel ángulu onde la carretera rexonal R128 xira dende l'este o'l oeste de Lusca hasta'l norte al sur a *[[Na Sceirí]]*. Tien un pequeñu puertu.

An Ros ta nun área costera llixeramente montascosa. Cuatro ríos lleguen al mar nes cercaníes, St. Catherine's Stream, Kenure Stream, Rush Town Stream, y un fluxu combináu nel estremu oeste de la ciudá; dalgunos dacuando causen hinchentes. Los dos del mediu crucien la sablera North Strand d'An Ros.

An Ros ye tamién un *townland* na parroquia civil de Lusca na baronía de Baile an Ridire Thoir *(Balrothery East*).

## Historia y carauterístiques históriques
Hai evidencia d'asentamientu nel área d'An Ros que data de los tiempos neolíticos. Les ferramientes de pinu atopáronse nel área y hai una tumba de pasaxe y una cista allugada fora de la carretera Skerries nel promontoriu al norte de North Beach.

En tiempos medievales An Ros yera una finca del conde d'Ormond.

Esta ye la descripción d'un viaxeru en 1744 sobre An Ros:Esta ciudá ta cerca d'una milla inglesa de llargor y alcuéntrase sobre una ribera arenosa. La mayoría de les cases tán construyíes de folla y cubiertes con paya y bien poblaes. Por un modestu cálculu dizse qu'hai ente 300/400 almes. Los homes tán emplegaos pol comerciu de pesca y contrabandu... el muelle alcuéntrase escontra l'este per debaxo de la ciudá, que ta en forma de L. La entrada ye bien peligrosa dende S.E. y por E. ente dos cantos de roques nel puertu y el llau de la borda.

## Educación
An Ros tien trés escueles primaries, *Gaelscoil Ros Eo*, *Rush National School*, y *St. Catherines National School*.

Hai tamién una escuela secundaria, St.Joseph's Secondary School.

## Deporte
An Ros ye'l llar de dellos clubes deportivos, incluyendo'l club *Naomh Maur GAA*, *Rush Athletic F.C*. *Rush Sailing Club*, *Rush Cricket Club*, *Elite Taekwon-Do Academy*, *Rush Fight Academy*, *Rush And Lusk Karate Club* y el tornéu *Benny Murphy*.

El futbolista de Shamrock Rovers y d'Irlanda Stephen McPhail ye d'An Ros y xugó pol *Rush Athletic* nos sos años *junior*, al igual que l'ex capitán d'Irlanda Sub-21 David Worrell. El capitán de cricket d'Inglaterra Eoin Morgan creció n'An Ros, y él y la so familia representaron al *Rush Cricket Club* per munchos años.

## Referencies

## Enllaces esternos
Sumba

La **islla de Sumba** () ye una islla perteneciente a la provincia de Nusa Tenggara Oriental. Con una estensión de 11.153 km², tien una población de 611.422 habitantes.

La principal llocalidá de la islla ye Waingapu, con una población d'unos 10.700 habitantes, cercana al aeropuertu. Los isleños son d'orixe malayu y melanesiu; anque munchos practiquen la tradicional relixón Malapu o Malafu, otros son cristianos (calvinistes y católicos) y dellos musulmanes suníes.

Como'l restu d'islles que formen les Islles de la Sonda, Sumba pertenez al área de la Llinia de Wallace (Wallacea), de gran interés científicu pola so rica biodiversidá, al ser islles allugaes ente'l Sureste asiáticu y Oceanía. 

Conocida antaño como la *Islla de la Madera*, Sumba ye mundialmente conocida polos sos pequeños caballos y el so escelente pañu de doble Ikat. 

L'oeste de la islla (capital Waikabubak) cuenta con tumbes en grandes piedres (megalitos) y les sos cabañes con techos de paya. 

En Inda na actualidá siguen construyéndose tumbes megalítiques para delles persones riques. El futuru difuntu (construyela en vida) entama'l treslláu de la piedra dende la cantera hasta la so aldega (kampung). Un día a la selmana axunten docenes de persones de tolos kampung cercanos, y van abasnando la piedra sobro rodiellos. El pagu d'esta mano d'obra faise n'especies (el xefe mata dellos animales y prepara una gran comida colectiva). Los funerales inclúin equí'l sacrificiu de numberosos gochos, búfalos, perros y caballos. 

Otres ceremonies son el ***Pajura*** o ***Pasola***, combate tradicional de caballeros engarraos con llances que busquen facer sangrar al adversariu, según los festivales del Añu Nuevu llunar n'ochobre y payares, con carreres y dances rituales.

## Referencies

## Enllaces esternos

*britannica.com/
Islla Tonga

La **Islla Tonga** ye una islla bien pequeña na badea de Tasman, na mariña norte de la Islla Sur de Nueva Zelanda.  

Atópase nel Parque nacional Abel Tasman. La islla tien una floreciente colonia de llobos marinos, y ta arrodiada pola Reserva Marina de la Islla Tonga, que foi establecida en 1993. 

La islla ye accesible por taxi acuáticu o kayak.

## Ver tamién
* Islla Tengah
* Islla Tiboulen de Maïre
* Islla Tobago Grande
* Islla Toc Vers

## Referencies

## Enllaces esternos
*http://mapcarta.com/16707624 Mapa y situación.
Nukufetau

**Nukufetau** ye unu de los nueve atolones de Tuvalu, allugáu a 86 km al nordeste de Funafuti y a 57 km al suroeste de Vaitupu. La so superficie total ye de 2,99 km².

La islla foi reclamada polos Estaos Xuníos baxo el Acta del guanu nos años 1800s, foi cedida nun tratáu d'amistá celebráu en 1979 y qu'entró a valir en 1983. 

Tien una población de 597 persones que viven nel castru Savave (censu de 2017).

En 1951, la escuela que taba allugada nel castru de Motumua cambióse a Savave y convirtióse na escuela primaria del gobiernu de Nukufetau.

Según el censu nel 2002, tien una población de 586 habitantes y tien 35 islles:

* Faiava Lasi
* Fale
* Funaota
* Kongo Loto Lafanga
* Lafanga
* Matanukulaelae
* Motufetau
* Motulalo
* Motuloa (norte de Nukufetau)
* Motuloa (sur de Nukufetau)
* Motumua
* Niualuka
* Niuatui
* Oua
* Sakalua
* Savave
* Teafatule
* Teafuaniua
* Teafuanonu
* Teafuone
* Temotuloto
* y otres 14 islles más.

## Referencies

## Enllaces esternos
Teresa del Riego

**María Teresa del Riego y Bustillos**  foi la vilba y sobrina del xeneral Rafael del Riego.

## Biografía
Teresa  casó por poderes col so tíu, dieciséis años mayor qu'ella, en Cangas del Narcea, n'ochobre de 1821. En 1822, el matrimoniu establecióse en Madrid onde Rafael del Riego yera diputáu electu por Asturies. Tres la invasión de los Cien Mil Fíos de San Luis en 1823, Teresa fuxó a Xibraltar y darréu exilióse en Little Chelsea, cerca de Londres, onde tendría noticia del apresamientu, procesu y execución del so maríu.

Mientres el so exiliu, Teresa mantúvose con una pensión de 25 llibres añales que daba'l gobiernu británicu a los exiliaos españoles siempre que demostraren que nun dieraon sofitu a los franceses na Guerra de la Independencia. 

El 19 de xunu de 1824, tres una enfermedá finó, siendo soterrada na capiella de St Mary Moorfields en Londres.

## Bibliografía
* La Ilustración Liberal, Carlos Pla: ''El testamento de la viuda de Riego''.
* Pedro J. Ramírez, ''La desventura de la libertad: José María Calatrava y la caída del régimen'', Ed. Espasa.

## Referencies

## Enllaces esternos
Islla Tengah

**Islla Tengah** (en malayu: *Pulau Tengah*) ye una islla despoblada. 

Atópase a nueve milles náutiques de la mariña de Mersing, nel Mar del Sur de China frente a la mariña este de Johor, Malasia. Atópase a 45 minutos en barcu dende Mersing.

Cerca de la islla de Besar, Tengah ta a unos 16 km de la mariña y ye fácil aportar a ella en 45 minutos en barcu. Mientres los años 70, la islla fíxose famosa como un campu de refuxaos vietnamites, que se cerró a principios de los años 80.

En 1985, Tengah foi una de les poques islles que por aciu Boletín Oficial foi protexida pol Gobiernu de Malasia como un parque marín por cuenta de la so abondosa vida marina y especies rares de pexes y corales.

## Ver tamién
* Islla Tabawan
* Islla Taohua
* Isla Tarahiki
* Islla Tegeler

## Referencies

## Enllaces esternos
*Xeneralidaes
Islla Tiboulen de Maïre

La **Islla Tiboulen de Maïre** 

(en francés: Île Tiboulen de Maïre) ye una islla despoblada nel sur de la Islla Maïre, nel archipiélagu de Riou, al sur de Marsella, comuña a la que pertenez. 

Estiéndese por unos 100 metros de llargu y 49 d'altu, la islla cunta amás con un faru de lluz blanco para la señalización marítima, a una altitú de 58 metros.

## Ver tamién
* Xeografía de Francia

## Referencies

## Enllaces esternos
*Île Tiboulen de Maïre
Miguel del Riego

**Miguel Eugenio del Riego Flórez**  foi un sacerdote católicu asturianu, canónigu de la catedral d'Uviéu, traductor y editor. Hermanu de Rafael del Riego, exilióse en Londres tres la restauración del absolutismu n'España en 1823.

## Biografía
Fíu d'Eugenio Antonio del Riego y Núñez y de Teresa Flórez de Sierra, venía d'una familia fidalga ya ilustrada asturiana, pero d'escasos recursos. Estudió na Universidá d'Uviéu y en 1803 llogró plaza de canónigu na catedral uvieína. Opuestu a la invasión francesa, formó parte de la Xunta asturiana en representación del conceyu de Tinéu y, contra'l paecer de la mayoría del cabildru catedraliciu, sofitó la supresión de la Inquisición alcordada poles Cortes de Cádiz. Col pronunciamientu del so hermanu Rafael en Las Cabezas de San Juan y la restauración del réxime lliberal, l'obispu d'Uviéu, Gregorio Ceruelo de la Fuente, participante del Manifiestu de los Perses, foi deportáu y Domingo Somoza, ayudante del obispáu na so ausencia, designó a Miguel del Riego p'asocedelu nel cargu, a lo que s'opunxo el cabildru. A finales de 1822, cola autorización d'esti, coló a Andalucía cola so cuñada (Teresa del Riego). Al producise la invasión patrocinada pola Santa Alianza buscó abellugu en Xibraltar. D'ehí marchó pa Londres, u se dedicó al negociu de llibros nuna pequeña llibrería. Morrió ellí en 1846 a los 65 años .

## Referencies

## Enllaces esternos
Fonciello (Tiñana)

**Fonciello** ye una aldea de la parroquia de Tiñana, nel conceyu asturianu de Siero Alcuéntrase a cinco kilómetros de Pola Siero, capital del conceyu. El so códigu postal ye'l 33199.

## Historia
Debío a les crecíes del ríu Nora, nel  los sos habitantes ricibieron llicencia de les autoridaes eclesiástices pa allegar y realizar los actos de cultu na ilesia de Santa Ana.

## Xeografía
Fonciello allúgase a 210 metros sobro'l nivel del mar, nuna zona húmeda y d'antiguo cuasi pantanosa, por cuenta de les crecíes del ríu Nora. Llega diéndose en direición sur pela carretera AS-17 y en tren pel apeaderu de Fonciello. Alcuéntrase de la mesma cerca del camín de Santiago conocíu como'l camín francés.

## Demografía
Tien una población de .

## Ver tamién

## Referencies

## Bibliografía
* 

## Enllaces esternos

* Blog con imáxenes del ''Camín de Fonciello'', Fonciello y alredores
Asturiana de los valles

La **asturiana de los valles**, tamién llamada **carreña**, **carreñana** o **vaca roxa**, ye una raza vacuna autóctona d'Asturies. Críase principalmente na cordelera Cantábrica (Galicia, Asturies, Cantabria y País Vascu), magar tien una notable presencia en Castiella y Llión y Estremadura. Esisten fataos en casi toles comunidaes autónomes españoles.

## Ver tamién
* Vaca casina

## Referencies

## Enllaces esternos
Fangataufa

**Fangataufa** ye un atolón del archipiélagu de les islles Tuamotu, na Polinesia Francesa. Alministrativamente depende de la comuña de Tureia, pero foi cedíu pola Asamblea Territorial al Centru d'Esperimentación del Pacíficu, xunto col atolón Mururoa, pa que se fixeren pruebes nucleares. Ta asitiáu al sureste del archipiélagu, a 40 km al sureste de Mururoa.

## Xeografía
L'atolón tien forma rectangular de 8,5 km de llargu y 7,5 km d'anchu, con una superficie de 5 km². La llaguna, que tien 45 km², orixinalmente nun tenía nengún pasu, pero les fuerces armaes franceses volaron 400 metros de petones p'abrir un pasu que facilitara'l programa de pruebes nucleares. Ye una zona militar con accesu prohibíu ensin autorización.

## Historia
Foi afayáu en 1826 pol marín de la Royal Navy y xeógrafu inglés Frederick William Beechey. Beechey dirixía una espedición del almirantalgu en busca del Pasu del Noroeste dende la mariña oriental (1825-28) y dirixíase al Pacíficu Norte. Ye unu de los 23 atolones qu'esploró Beechey nel archipiélagu y llamólu *Cockburn Island*.

Tuvo habitáu nel  por pañadores de copra. En 1964 cedióse pa ser utilizáu como blancu de tiru pal programa nuclear francés. Ente 1966 y 1996 practicáronse cuatro esplosiones nucleares atmosfériques y 10 soterrañes a una fondura ente 500 y 700 metros so la llaguna.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Transporte y bombardeo nuclear sobre ''Fangataufa''
Departamentu de Colón

**Colón** ye un departamentu d'Hondures. La so cabecera ye Trujillo.

Tien una superficie de  km y una población de .

## División alministrativa

## Ver tamién

## Notes

## Referencies

## Enllaces esternos
Ríu Sama

El **ríu Sama** ye un ríu d'Asturies d'unos 14,5 km. Naz na parroquia de Llinares, nel conceyu de Proaza y desemboca nel ríu Nalón cerca del banzáu de Valdunu, en Les Regueres.

Pasa peles parroquies moscones de Sama, Vayu, Báscones y Santa María Grau.

## Referencies

## Enllaces esternos
Selmana de la Dinámica de 2022

La **Selmana de la Dinámica de 2022** (n'inglés **Dynamics Week in Jerusalén**) foi un eventu paralelu al Congresu Internacional de Matemáticos de 2022 celebráu del 3 de xunetu al 5 de xunetu de 2022 en Jerusalén sobro teoría ergódica y dinámica matemática.[ 1]

Dellos matemáticos esmolecer pola decisión de celebrar l'eventu, alegando que si'l Congresu de Rusia foi movíu por una invasión, Jerusalén tamién lo taba siendo.[2]

Hillel Furstenberg, ganador del Premiu Abel 2020, taba nel comité organizador.

## Referencies
The War of the Worlds

**The War of the Worlds** pue referise a:

* ''The War of the Worlds'' (novela), escrita por H. G. Wells.
* ''The War of the Worlds'' (película de 1953), dirixida por Byron Haskin.
* ''War of the Worlds'' (película de 2005), dirixida por Steven Spielberg.
Under the Volcano

***Under the Volcano*** pue referise a:

* ''Under the Volcano'' (novela), escrita por Malcolm Lowry.
* ''Under the Volcano'' (película de 1984), dirixida por John Huston.
* ''Under the Volcano'' (película de 2021), dirixida por Gracie Otto.
Fuesa de Tonga

La **fuexa de Tonga**, tamién llamada **fuexa de les islles [[Tonga]]** o **fuesa de Tonga-Kermadec** ye una fuesa oceánica alcontrada nel océanu Pacíficu, frente a les mariñes de la islla Norte de Nueva Zelanda y al noroeste de les islles Kermadec, nel estremu norte d'una zona de subducción activa de la placa del Pacíficu.

La so fondura máxima ye de 10.882 metros, y llámenla «Horizonte Fondu».

La converxencia ta produciéndose a un ritmu envaloráu d'aproximao 15 centímetros per añu, sicasí, les recién midíes d'allugamientu global per satélite indiquen nos llugares d'una converxencia de 24 centímetros per añu en tol norte de la fuesa de Tonga, que ye la velocidá más rápida nel planeta.

Estes fueses oceániques son sitios importantes pa la formación de lo que va ser la corteza continental y pa el reciclaje de materiales nel mantu. 

## Referencies

## Bibliografía
* Wright, Dawn J., et al., 2001, Bathymetry of the Tonga Trench and Forearc: A Map Series, as published in ''Marine Geophysical Researches'', 2000. versión en PDF

## Enllaces esternos
*Más datos
* Versión Pdf de tesis de García Castellanos
Mururoa

Mururoa, tamién llamáu **Moruroa**, Mururura), historicamente tamién llamáu como *Aopuni*  ye un atolón del archipiélagu de les islles Tuamotu, na Polinesia Francesa. Alministrativamente depende de la comuña de Tureia (Polinesia Francesa), pero foi vencíu pola Asamblea Territorial al Centru d'Esperimentación del Pacíficu, xunto col atolón Fangataufa, para faer pruebes nucleares. Ye una zona militar con accesu prohibíu ensin autorización. Ta asitiáu al sur del archipiélagu, a 1250 km al sureste de Tahití.

## Xeografía
L'atolón tien una forma ovalada de 28 km de llargu y 11 km d'anchu. Tien un pasu a la llaguna interior al noroeste, de 10,2 metros de fondura y 100 metros d'anchu. La llaguna tien una fondura media de 37 metros. Dispón de dellos edificios y construcciones militares, amás de dos aeropuertos y trés puertos marítimos. Anguaño solo taba habitáu por una unidá militar de vixilancia.

## Historia
El nome *Moruroa*, na llingua de Mangareva, quier dicir «islla del gran secretu». De normal escríbese *Mururoa*, pero nun esiste una grafía oficial al nun tener una organización alministrativa. L'atolón foi afayáu en 1767 pol inglés Philip Carteret, que la llamó *Osnaburg*. 

En 1792 naufragó'l balleneru *Matilda* y los supervivientes consiguieron llegar hasta Tahití coles barques de salvamentu. Arriendes de esi naufraxu'l atolón tamién se conoció como *Matilda's Rock*.

## Pruebes nucleares
De 1966 a 1974 realizáronse cuarenta y un pruebes nucleares atmosfériques y, hasta 1995, cientu trenta y siete pruebes soterrañes. 

La última campaña d'ensayos, antes de la firma del tratáu de prohibición total d'ensayos nucleares, provocó una serie de protestes internacionales y de bloquéu, sobremanera de países del Pacíficu y d'organizaciones internacionales, como Greenpeace. 

Los ensayos fueron abandonaos definitivamente en 1996 y sustituyíos por simulaciones en llaboratoriu. 

Na actualidá, l'exércitu francés tien un dispositivu de vixilancia de la evolución xeolóxico y radiolóxico del atolón.

## Galería

Mururoa.December.2005.JPG|Vista del atolón n'avientu de 2005.
Mururoa lagon.jpg|Llaguna de Muroroa en 1972.


## Ver tamién
* Fangataufa

## Referencies

## Enllaces esternos
*Mururoa se derrumba como consecuencia de las pruebas nucleares.
Victorino Rodríguez

**Victorino Rodríguez**  foi un relixosu dominicu asturianu, filósofu y teólogu.

## Biografía
Fizo'l primer oficiu relixosu na Orde de Predicadores el 6 d'ochobre de 1946 nel Conventu de San Esteban de Salamanca. Foi ordenáu sacerdote'l 6 de xunetu de 1952. Estudió Humanidaes nel Colexu de Dominicos de Courias (Cangas del Narcea) ente 1940 y 1945 y, darréu, ente 1946 y 1947, estudió Filosofía nel *Studium Generale* de la Orde de Predicadores en Vergara y en Las Caldas de Besaya, de 1947 a 1949. Estudió teoloxía ente 1949 y 1955, primero na Facultá Teolóxica de San Esteban de Salamanca, onde llogró la llicenciatura, y depués na Universidá Santu Tomás de Roma, onde se doctoró, ampliando la so formación en Roma, París, Toulouse, Dublín y Limerick. Terminaos los sos estudios, en 1955 empezó a impartir clases de Teoloxía na Facultá Teolóxica de San Esteban de Salamanca, y dende 1964 tamién na Facultá de Teoloxía de la Universidá Pontificia de Salamanca.

Dende 1973 vivió en Madrid, exerciendo como profesor contratáu pol Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques. Dende 1982 foi Ordinariu de la Pontificia Academia Romana de Teoloxía. Tamién foi miembru de la Real Academia de Doctores de Madrid, y presidente de la Sección Española de la Sociedá Internacional Tomás d'Aquinu. Mientres la so estancia en Madrid foi escoyíu prior del Conventu de Santu Domingo'l Real. Victorino Rodríguez finó'l 28 de marzu de 1997.

## Obres
* 1965 - *Sobre la libertad religiosa*
* 1984 - *Temas-clave de Humanismo cristiano*
* 1988 - *Teología de la paz*
* 1992 - *Estudios de antropología teológica*
* 1993 - *Los sentidos internos*
* 1995 - *El conocimiento analógico de Dios*

## Referencies

## Enllaces esternos

* Currículu bibliográficu
Fuesa de Kermadec

La **fuesa Kermadec** ye una de les fueses oceániques más fondes de la Tierra, algamando una fondura de 10.047 m. Ta formada pola subducción de la placa del Pacíficu so la placa Indoaustraliana, escurre más de mil kilómetros paralela y al este del cordal de Kermadec, dende cerca de la punta nordés de la Islla Norte de Nueva Zelanda hasta l'encruz de la fuesa cola cadena submarina de Louisville, al nordeste del monte submarín Monowai. 

La fuesa de Tonga ye la continuación de la subducción más allá d'esti puntu. La subducción al sur de la fuesa Kermadec ta marcada pola menos fonda fuesa de Hikurangi.

Foi nomada n'honor del capitán francés Jean-Michel Huon de Kermadec, qu'integraba la espedición de Bruni d'Entrecasteaux que visitó la zona nos años 1790.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Aplicación del modelu 2D a les fueses de Kertmadec y Tonga
Fuesa d'Hikurangi

La **fuesa d'Hikurangi** ye una fuesa llineal nel océanu Pacíficu cerca de la mariña este de la islla Norte de Nueva Zelanda, ente l'estremu sur del estrechu de Cook y l'elevación de Chatham. Anque ye muncho menos fondu, ye la continuación sur de la fuesa de Kermadec y forma parte de la Zona de Subducción de Kermadec-Tonga. 

Representa la parte de la zona de subducción onde'l gruesu pandu de Hikurangi se subduce so la corteza continental de la placa Indoaustraliana.

Pol contrariu, les fueses de Kermadec y Tonga representen partes de la zona de subducción onde la corteza oceánica de la placa del Pacíficu s'esta subduciendo per debaxo de la corteza oceánica de la placa Indoaustraliana.

Magar que ye menos fonda que les fueses al norte d'ella, la fuesa de Hikurangi algama fondures de 3.000 metros a una distancia d'hasta tan solo 80 kilómetros de la mariña. La so máxima fondura ye de 3.750 metros.

Nel extremo sur de la fosa, cerca de la marina de Marlborough, Nueva Zelanda, el lecho marinu elevase estrepitosamente, y debido a los constantes vientos y marees de esta zona, muchas especies de aguas profundes pueden alcontrase cerca de la costa. Esta fuente de alimentos atrae ballenas, por las cuales es famoso el pueblo de Kaikoura.

La llende de la placa sigue hasta tierra firme a lo llargo de la falla de Hope. Ellí, les plaques xúntense en forma muncho más oblicua, exhibiendo transpresión en llugar de subducción.

## Ver tamién
* Fuexa oceánica
* Elevación de Chatham

## Referencies

## Bibliografía
* ''Intraplate Volcanism in Eastern Australia and New Zealand'', Stuart Ross Taylor, Robert Wallace Johnson, Jan Knutson, Australian Academy of Science, Cambridge University Press, 1989, .

## Enllaces esternos
*Erupción na Meseta d'Hikurangi fai 120 millones d'años
Primer ministru d'Australia

El **Primer Ministru d'Australia** ye'l cabezaleru de gobiernu d'esi país. Anguaño, dende'l 23 de mayu de 2022, ye Anthony Albanese del Partíu Llaborista.

Trenta persones ocuparon el cargu de primer ministru. El primeru foi Edmund Barton, qu'aportó al cargu el 1 de xineru de 1901 tres la federación. El primer ministru que más tiempu tuvo nel cargu foi Robert Menzies, que duró más de 18 años, y el que menos, Frank Forde, que tuvo una selmana. Nun esiste una llinia de sucesión llexislada, sicasí la convención determina que'l gobernador xeneral encargue al vizprimer ministru de forma interina.

## Llista de primeros ministros

## Referencies

## Enllaces esternos
Osvaldo Moles

**Osvaldo Moles**  foi un llocutor de radio, escritor, periodista y letrista brasilanu.

## Periodismu
Trabayó nos periódicos *[[Diário Nacional]]*, *O Dia* y *[[Correio Paulistano]]*. Foi miembru fundador en 1937 na *Rádio Tupi* en São Paulo. Conoció a los modernistes y en 1941 a Adoniran Barbosa.

Suicidóse en 1967 y la prensa, como yera costume na dictadura, silenció el fechu.

## Premios
* 1950 - Troféu Roquette Pinto - Programador / Roquette Pinto - Redator Humorístico
* 1952 - Prêmio Saci de Cinema - Melhor Argumento / Roquette Pinto - Programador Popular
* 1953 - Prêmio Governador do Estado - por Roteiro de "Simão, o caolho"
* 1955 - Troféu Roquette Pinto - Programador Geral / Os melhores paulistas de 55 - Manchete RJ, Categoria Rádio.
* 1956 - Troféu Roquette Pinto - Programador Geral
* 1957 - Prog. Alegria dos Bairros de J. Rosemberg - 04/08/1957 - Produtor Rádio Record / PRF3-TV Os Melhores da Semana, homenagem dos revendedores Walita
* 1958 - "Tupiniquim" - Produtor / Dr. Paulo Machado de Carvalho - Associação Paulista de Propaganda - Melhor programa.
* 1959 Revista RM Prêmio Octávio Gabus Mendes – Produtor (Rádio) / Grau de Comendador da Honorífica Ordem Acadêmica de São Francisco / "Tupiniquim" - Prod. Rádio / Roquette Pinto - Prog. Hum. Rádio / Diploma de Burro Faculdade São Francisco
* 1960 - Troféu Roquette Pinto - Especial
* 1964 - Jubileu de Prata (Associação dos profissionais de imprensa de São Paulo en ocasiòn de su 25° aniversario)

## Bibliografía
* MICHELETTI, B. D. . Piquenique classe C y Brás, Bexiga e Barra Funda : Osvaldo Moles como successor de António de Alcântara Machado. In: Edición a cargo de Fidel López Criado; CILEC. (Org.). LITERATURA, CINE Y PRENSA: EL CANON Y SU CIRCUNSTANCIA. 1ed.Santiago de Compostela: Andavira, 2014, v. 1, p.&nbsp;641-650.
* MICHELETTI, B. D. Osvaldo Moles - o legado do radialista. Tese de Mestrado (Comunicação) - PPGCOM-UNIP, São Paulo, 2015.
* MOLES, O. Piquenique classe C: Crônicas e flagrantes de São Paulo. São Paulo: Boa Leitura, 1962.
* MOURA, F.; NIGRI, A. Adoniran Barbosa: Se o senhor não tá lembrado. São Paulo: Boitempo, 2002.
* MUGNAINI Jr., A., Adoniran - Dá Licença de Contar..., A Girafa, 2002.
* CAMPOS JR., C. Adoniran: uma biografia. 2. ed. São Paulo: Globo, 2009.
* LUSO JR., J. DE A.; CASTRO, J. V. DE. Laudo Natel: biografia do governador. São Paulo, 1971.
* HOHLFELDT, A. Rádio e imprensa: como as duas mídias se encontraram e se fortaleceram em Moçambique. In: Conferência Internacional Império Português . Lisboa: Instituto de Ciéncias Sociais da Universidade de Lisboa, 2013.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Audiodocumentary about Osvaldo Moles
Corroy

**Corroy** pue referise a:

* Corroy (Mettet), na provincia de Namur.
* Corroy-le-Grand, na provincia de Brabante Valón.
* Corroy-le-Château, na provincia de Namur.

* Corroy (Marne), nel departamentu de Marne.

* Corroy (Irlanda), nel condáu de Mayo (provincia de Connacht).
Archipiélagu de Samoa

L**'archipiélagu de Samoa** (en samoanu: *Motu o Sāmoa*) ye un grupu d'islles alcontraes nel centru-sur del océanu Pacíficu. Pertenecen a la rexón de Polinesia. 

Políticamente l'archipiélagu ye alministráu como dos entidaes:
* Estáu Independiente de Samoa, un estáu soberano, conocido como Samoa británica o Samoa Occidental hasta 1997.
* Samoa Americana, un territorio de los Estaos Xuníos, también llamáu Samoa Oriental.

Les islles Samoa son un archipiélagu que cubre 3.030 km² nel Pacíficu Sur central, formando parte de Polinesia y de la rexón más amplia d'Oceanía. 

## Samoa y Samoa Americana
Alministrativamente, l'archipiélagu entiende tol Estáu Independiente de Samoa y la mayor parte de Samoa Americana (amás de la Islla Swains, que xeográficamente ye parte de les Islles Tokeláu). Les mases de tierra de les dos xurisdicciones de Samoa tán dixebraes por 64 km d'océanu nos sos puntos más cercanos.

La población de les islles de Samoa ye d'aproximao 250.000 habitantes. Los habitantes tienen de mancomún l'idioma samoanu , una cultura conocida como fa'a Samoa y una forma indíxena de gobiernu llamada fa'amatai. Los samoanos son una de les poblaciones polinesies más grandes del mundu, y la mayoría son d'ascendencia puramente samoana .

La evidencia más antigua conocida d'actividá humana nes islles de Samoa data d'alredor del añu 1050. Provién d'un sitiu Lapita nel muelle de Mulifanua na islla d'Upolu. 

En 1768, les islles orientales fueron visitaes pol esplorador francés Bougainville, quien les llamó Islles Navegantes. Esi nome foi utilizáu polos misioneros hasta alredor de 1845, y nos despachos oficiales europeos hasta alredor de 1870.

## Llocalización
Les islles tán aproximao a 800 km de Fixi, 530 km de Tonga, 2900 km de Nueva Zelanda y 4000 km de Ḥawai, EE.XX.

Les islles atópense ente 13° y 14° de latitud sur y 169° y 173° de llongitud oeste, y tomen un área d'aproximao 480 km d'oeste a este.

Les islles más grandes son d'orixe volcánicu, montascoses y cubiertes de monte húmedu tropical. Dalgunes de les islles más pequeñes son petones de coral con sableres de sable negru.


File:Volcano eruption Mt Matavanu - Savai'i - 1905 - photo by Thomas Andrew.jpg|Monte Matavanu Erupción volcánica en la islla de Savaiʻi, 1905.
File:Afono Village NPS.jpg|Afono, sill Tutuila Samoa Americana.
File:Aunu'u Island National National Landmark.jpg|Aunu'u islla, frente a la costa de la islla de Tutuila, Samoa Americana.
File:1farleftpalms.jpg|Sablera n'Ofu-Olosega, un volcán doble nel grupu de islles Manu'a.
File:Fuipisia waterfall - Samoa.jpg|Cascada de Fuipisia, en Lotofaga, Islla Upolu.


## Referencies

## Enllaces esternos
* Llinia internacional del cambiu de fecha 
* Samoa travel: Web de Turismo de Samoa,
Juan José Nieto

**Juan José Nieto** pue referise a:

* Juan José Nieto Gil (1805–1866), políticu colombianu.
* Juan José Nieto Aguilar (1769–1851), un militar español.
Fakaofo

**Fakaofo** ye un atolón de les islles Tokeláu, dependientes de Nueva Zelanda. Ye l'atolón asitiáu más al este del archipiélagu. Tien una población de menos de 500 habitantes, ye la islla más despoblada de Tokeláu a pesar de qu'antes yera la más poblada. 

L'atolón mide unos 5 km d'anchu y unos 12 km de llargu.

La islla de Fakaofo, que ta al oeste, tien un pobláu col mesmu nome de Fakaofo. Más al oeste, nel estremu, atópase la islla de Fenua Fala, onde ta la otra aldega de la islla. 

Na aldega de Fakaofo pueden fondiar les embarcaciones. Hai un pasu escontra la llaguna onde les embarcaciones pueden entrar en casu d'emerxencia, y en Fenua Fala tamién puede fondiase. 

La islla del estremu sur llámase Fenua Lloa, la del estremu este (nordés), Matagi; y la del norte, Mulfenua.

Fakaofo foi afayáu pol capitán francés Morvan en 1841. Antes conocíase col nome de *Bowditch*.

Nun pueblu de la islla hai un monumentu de llosa de coral que personifica a Tui Tokelau, un dios qu'una vegada foi adoráu nes islles.

Ente 1856 y 1979, Estaos Xuníos afirmó que tenía soberanía sobro la islla y los demás atolones de Tokeláu. 
En 1979, EE.XX. reconoció que Tokeláu taba so la soberanía de Nueva Zelanda, y el Tratáu de Tokehega estableció una frontera marítima ente Tokeláu y Samoa Americana.

## Referencies

## Enllaces esternos
*Fakaofo facts for kids, kids.kiddle.co/
Rosario Areces González

**Rosario Areces González**  foi una pintora autodidauta asturiana.

## Premios
* Medaya de plata d'Asturies (2004)

## Referencies

## Enllaces esternos

* Reseña biográfica
Upolu

**Upolu** ye una islla de Samoa.
Ta formada por un volcán que remanez del mar ensin constancia histórica d'erupciones. A principios del sieglu XIX foi tamién conocia como Ojalava. 
Tien 1.125 km² y ye la más poblada de toles islles samoanes. 

L'aeropuertu internacional de Faleolo atópase al oeste de la islla ente que la capital del país, Apia, alcuentrase nel norte.

El nome Upolu vien d'un personaxe presente na mitoloxía polinésica, especialmente na mitoloxía samoana. Según esti mitu, la primer muyer en triar la islla tuvo esi mesmu nome. 

## Ver tamién
* Xeografía de Samoa
* Xeografía d'Oceanía

## Imáxenes

Archivu:Samoa upolu.jpg|Valle de Falefa. 
Archivu:Cyclone Evan, Samoa, 2012 (10690555895).jpg|Daños del Ciclón Evan, en 2012
Archivu:USNS Richard E. Byrd sits pierside in Upolu Samoa.jpg|USNS *Richard E. Byrd* Muelle n'Upolu.
Archivu:View of the south-eastern coast of Upolu, Samoa - August 2016.jpg|Mariña sureste d'Upolu, Nu'utele la islla puede vese na distancia.
Archivu:Beach fales at Lalomanu beach, Upolu, Samoa - August 2016.jpg|Sablera de Lalomalu, Upolu.
Archivu:Mulifanua wharf and ferry terminal, Upolu, Samoa - August 2016.jpg|Muelle de atraque Mulifanua, n'Upolu.


## Referencies

## Enllaces esternos
* Mapa de llocalización de la islla
* britannica.com/, Upolu.
Islles Manuʻa

Les **islles Manua** (en samoanu: *Manua tele* ) son un pequeñu archipiélagu allugáu nel Pacíficu Sur, que consiste en tres islles principales Taʻu (39 km²), Ofu-Olosega.

Les islles allúgense a 110 km al este de la islla de Tutuila y son parte del territoriu dependiente conocíu como la Samoa Americana.

Les trés islles son territorios elevaos con restos volcánicos que surden del mar. 

Manu'a foi'l centru políticu de la rexón mientres munchos sieglos, hasta'l surdimientu del imperiu marítimu "Tu'i Tonga", que condució a un cambéu de poder de les islles orientales de Samoa a les sos islles occidentales.

En contraste cola mayoría de los llugares nel mundu, la población d'estes islles vien menguando constantemente dende va décades. Na década de 1930 alredor del 20 % de la población de la Samoa Americana vivía nes islles Manu'a.

En 1980, solo'l 6 % atopábase ellí. La emigración ye la consecuencia de la falta d'oportunidaes económiques.

## Ver tamién
* Territoriu dependiente
* Xeografía d'Oceanía

## Referencies

## Enllaces esternos

* Islles Manu'a, Paraisu nel Pacíficu, 
* Britannica.com Manu'a.
Tutuila

**Tutuila** ye la islla más grande y la principal del territoriu dependiente de la Samoa Americana una de les poques qie tien agua duce nel archipiélagu de les islles Samoa. 

Ye la tercer islla más grande de la cadena d'islles Samoa nel Pacíficu central, allugada a unos 4.000 kilómetros al nordeste de la ciudá de Brisbane, Australia y a más de 1.200 kilómetros al nordeste de Fixi. 

Contién un gran puertu natural, el puertu de Pagu Pagu, na ciudá de Pagu Pagu, ciudá que constitúi la capital de la Samoa Americana. L'aeropuertu internacional de Pagu Pagu tamién s'atopa nesta islla. 

La so estensión de tierra representa alredor del 68% de la superficie total de la Samoa Americana y el 95% de la so población.

 
La islla cunta con seis ecosistemes terrestres y trés marinos. 

La islla ye tamién conocida popularmente como the "Rocks" (les Roques).

## Bibliografía
*Dragicevich, Peter; Craig McLachlan (2009). Lonely Planet Samoa & Tonga. Lonely Planet. pp. 84–85, ISBN 1741048184 

## Referencies

## Ver tamién
* Territoriu Dependiente
* Xeografía d'Oceanía

## Enllaces esternos
Saelices

**Saelices** ye un conceyu y llocalidá de la provincia de Cuenca, na comunidá autónoma de Castiella-La Mancha (España).

## Demografía
Tien una población de 

## Referencies

## Enllaces esternos
Islla Apolima

La **islla d'Apolima** ye la más pequeña de les cuatro islles habitaes de Samoa. Tien menos d'un kilómetru cuadráu de superficie. Ta asitiáu nel estrechu d'Apolima entre Upolu y Savai'i y ta noroeste, 2.4 kilómetros d'Upolu y de la minúscula d'Islla Nuulopa. 

Ye parte del distritu d'Aiga-i-le-Tai, como les otres islles nel estrechu d'Apolima. 

La islla ye d'orixe volcánicu, con un cráter estintu qu'algama unu altor de 165 metros. La población ye 88 persones (censu de 2001), toos nel establecimientu d'Apolima-Uta, la única aldega, que ta asitiada nel estremu norteño. 

A 400 metros al norte hai una pequeña islla despoblada y ensin nome de 1400 metros cuadraos de superficie.

La islla Apolima ye parte del distritu políticu de Aiga-i-le-Tai.

Con una superficie de solu 27 km², Aiga-i-le-Tai ye'l distritu electoral más pequeñu del país con una población (censu de 2016) de 5029 habitantes. 
Va'a-o-Fonoti ye l'únicu distritu electoral con menor población.

N'agostu de 2022, el Ministeriu de Recursos Naturales y Mediu Ambiente empecipió conversaciones colos residentes locales sobro la erradicación d'aguarones de la islla pa protexer el mediu ambiente local.

## Referencies

## Semeyes

Archivu:Entrance.to.Apolima.left.side.Thomas Andrew photo.jpg|Entrada a Apolima.
Archivu:Apolima.village,Apolima.Island.circa 1890-1910.jpg|Aldega d'Apolima 1890 - 1910.
Archivu:Interior.of.Apolima.Island.Andrew.Thomas 1904.jpg|Interior de la islla. 1904.


## Enllaces esternos
*es-academic.com/ Apolima
Estrechu d'Apolima

L**'estrechu d'Apolima** tien unos 13 km d'anchu y dixebra les dos islles más grandes de Samoa, la islla de Savai'i escontra'l noroeste y al sureste la d'Upolu.

Trés pequeñes islles tán nel estrechu, Manono y Apolima, que tienen pequeños asentamientos rurales, amás d'un pequeñu castru despobláu llamáu Nu'ulopa.

Manonoesta a aproximao 3 milles de la mariña oeste de Upolu y Apolima atópase aproximao a cerca de la metá del estrechu. Nu'ulopa ye un pequeñu afloramientu predresu, con palmeres y arrodiáu d'un hábitat de tortúes natural.

El principal mediu de tresporte ente los dos grandes islles, son los tresbordadores de pasaxeros y vehículos operaos pol gobiernu de Samoa, que trabayen al traviés del estrechu ente'l muelle de Mulifanua en Upolu y el muelle Salelologa en Savai'i.

La travesía en tresbordador dura unos 90 minutos.

El vienres 6 d'abril de 2018, Noelani Day, de 14 años, de Holonga Tongatapu fixo historia al convertise na persona más xoven en completar los 13 km de natación en solitariu del Estrechu de Apolima. L'estrechu de Apolima ye'l brazu oceánicu más llargu del hemisferiu sur y ye conocíu poles fuertes corrientes que cuerren ente les islles Upolu y 
Savai´i en Samoa.

## Ver tamién
* Xeografía de Samoa
* Xeografía d'Oceanía

## Referencies

## Enllaces esternos

*mapcarta.com/ Estrechu d´Apolima
Islla Manono

**Manono** ye una islla de Samoa, alcontrada nel estrechu d'Apolima, ente les islles principales de Savai´i y Upolu, el puntu más al oeste de Upolu. Como les otres islles del estrechu 
d' Apolima, ye parte del distritu Aiga-i-le-Tai, que se basa principalmente en Upolu, ocupando'l so estremu occidental. Manono tien un área de 3 kilómetros cuadraos. 

La población ye de 773 pobladores (censu 2001) distribúise ente cuatro aldegues:

* Apai, al oeste (102 habitantes);
* Faleu, al sur (329 habitantes);
* Lepuia'i, al suroeste (184 habitantes);
* Salua, al norte (158 habitantes) .

De les cuatro islles habitaes de Samoa, ye la tercera en cuanto población, dempués de les islles muncho más grandes Upolu y Savai'i, y antes d'Islla Apolima. 

Nun se dexa tener nenguna clase de perros na islla. tampoco tien coches, hay apenes una sienda pa peatones que bordia la mariña. 

A principios del sieglu XIX la islla, dacuando, foi llamada la Islla plana, «Flat Island», porque consiste nuna llomba pequeña, plana y un terrén de baxu, que ye solamente visible a curtia distancia.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Viajes Samoa,
Taʻu

**Taʻu** ye'l nome de la islla más grande del Grupu de les Islles Manu'a y la islla volcánica más oriental de les islles de Samoa. Ta'o forma parte del territoriu dependiente de la Samoa Americana. 
Ta considerada como santuariu marín de la Samoa Americana. 
Nel sieglu XIX, la islla foi llamada dacuando *Opoun*. 

El cume de la islla, llamáu Monte Llata (*Llata Mountain*), ta a una altitú de 931 m, polo que ye'l puntu más altu na Samoa Americana. La última erupción volcánica conocida nes Islles Manu'a foi en 1866, nel cordal submarín que s'estiende escontra l'oeste cerca d'Ofu-Olosega.

Alministrativamente, la islla ta estremada en trés condaos: el condáu de Faleasao, el condáu de Fitiuta, y el condáu de Ta'o. Xunto coles islles Ofu y Olosega, Ta‘ū forma parte del distritu Manu'a.

L'área de la islla ye de 47.5 km², tien una población de 873 habitantes según el censu del añu 2000, y 790 en 2010.

## Electricidá
N'avientu de 2016 terminóse una instalación eléctrica alternativa, consistente en 5328 paneles fotovoltaicos que suministren 1,4 MW a 60 **PowerPacks** de 100 kWh sumando una capacidá total d'almacenamientu de 6 MWh. La islla puede caltener el suministru mientres 3 díes completos ensin sol. Con 7 hores de sol el sistema recargase al 100% de la so capacidá. Hasta entós la islla producía la so electricidá con xeneradores diésel y cada unu consumía 414.500 llitros de diésel al añu.

## Margaret Mead
Ta‘ū ye conocida por ser el llugar onde l'antropóloga de 23 años, Margaret Mead realizó la so tesis sobro les costumes de Samoa nos años 20, trabayu publicáu en 1928 como "*Adolescencia, Sexu y Cultura en Samoa*".

## Ver tamién
* Islles Manuʻa
* Samoa Americana
* Territoriu dependiente
* Xeografía d'Oceanía

## Referencies

## Enllaces esternos

* Mapa de Localización
Savaiʻi

**Savaiʻi** ye la islla más grande de Samoa, inclusive más grande que toles otres islles del país xuntes. Conócenla como *L'alma de Samoa*. 

La islla ta formada por un volcán basálticu que surde del océanu Pacíficu. 

El volcán de Savaiʻi atópase activu, anque entró n'erupción per última vegada en 1911. 

Llar d'aproximao 50.000 persones, esta islla ta menos desenvuelta que Upolu, la otra islla principal. Los puertos de Salelologa y de Asau que s'asitia en Savaiʻi.

Savaiʻi ye llar de los géiseres marítimos de Alofaʻaga, y de les Pirámides de Pulemele que daten de les dómines prehistóriques. Nos entamos del sieglu XIX, la islla dacuando foi llamada Pola.

La islla forma parte del Estáu Independiente de Samoa, la so superficie ye de 1694 kilómetros cuadraos y el so picu más altu ye'l monte Silisili.

La mayor parte de la mariña son sableres bordiaes de palmeres y hai selves tropicales, cascaes, cueves, piscines d'agua duce, espiráculos y petones de coral. 

Tamién hai numberosos sitios arqueolóxicos, incluyíos montículos d'estrelles, fortificaciones y pirámides como'l montículo Pulemelei nel distritu de Palauli. 

L'arqueoloxía en Samoa afayó munchos asentamientos prehistóricos, incluyíos sitios en Vailoa y Sapapaliʻi.

La islla ye'l volcán n'escudu más grande del Pacíficu Sur. 

Les sos erupciones más recién fueron a principios del sieglu XX. La so rexón central entiende la selva tropical de Savaiʻi, que s'estiende sobro 72.699 hectárees (727 km²), que ye la selva tropical allegante más grande de Polinesia. 

Ta chiscáu de más de 100 cráteres volcánicos y contién la mayoría de les especies natives de flora y fauna de Samoa, lo que la convierte nuna de les árees de caltenimientu de mas importancia de tol mundu.

## Actividá volcánica
La islla consiste nun volcán n'escudu similar en forma a los volcanes Ḥawaianos. La islla tien por consiguiente un perfil inclináu, algamando una altitú máxima de 1.858 metros nel Monte Silisili.

Savai'i sigue siendo volcán activu, con erupciones recién en Matavanu ente 1905 y 1911, Matu Afi Ole en 1902 y Mauga Afi en 1725. El campu de lava en Saleaula causáu poles erupciones de Matavanu nel ventenu sieglu ye bastante estensu y ye visible en fotografíes satelitales.

## Demografía
Según el censu realizáu nel añu 2001 esta islla tien una población de 50.000 pobladores aproximao. La so densidá en de 28.1 habitantes per kilómetru cuadráu.
Los sos grupos étnicos son: Samoanos 92.6%, Euroasiáticos (Persones con sangre Europeo y Polinesia) 7% y Europeos 0.4%.

## Referencies

## Bibliografía
* Robert Booth, “The two Samoas still coming of age,” en Revista de National Geographic, Vol. 168, Non. 4, ochobre de 1985, p. 469

## Enllaces esternos
* https://www.britannica.com/place/Savaii Savai´i (n'inglés)
Enriqueta Otero Blanco

**Enriqueta Otero Blanco** , tamién conocida pol so nome de guerra de ***María das Dores***, foi una maestra, feminista, guerrillera comunista española. Mientres la guerra civil española desempeñó'l cargu de secretaria de Dolores Ibárruri.

## Referencies

## Enllaces esternos
Fernando Gomes

**Fernando Mendes Soares Gomes** , conocido como **Gomes**, foi un futbolista portugués que xugaba como delanteru. Llegó a ser internacional cola seleición de Portugal. Ganó la Bota d'Oru en 1983 y 1985 y foi 6 veces máximu goleador de la lliga portuguesa. 

Col FC Porto ganó la Copa d'Europa, la Copa Intercontinental y la Supercopa d'Europa en 1987 Tamién ganó cinco lligues portugueses, tres copes de Portugal y tres supercopes. 

## Clubes

## Referencies

## Enllaces esternos
Ríu Po

El **ríu Po** ye un ríu del norte d'Italia que flúi, d'oeste a este, dende los Alpes cotianos al mar Adriáticu, onde desagua nun ampliu delta cerca y al sur de la ciudá de Venecia.

## Referencies

## Enllaces esternos
Atolón Losap

**Atolón Losap**, **Islles Losap**, **Islles Duperrey**, **Islles D'Urville**, **Atolón Emwar**, **Islles Royalist**, **Islles Realistes** o **Islles Westervelts** (n'inglés: *Losap Atoll*) ye un atolón de les Islles Mortlock nel Océanu Pacíficu Central, que formen parte de les Islles Carolines.

Alministrativamente pertenez al conceyu de Losap, na rexón de Mortlocks, nel estáu de Chuuk de los Estaos Federaos de Micronesia, na parte occidental del país, a 600 km al oeste de Palikir, la capital nacional. 

Losap ye tamién el nome d'una de les cuatro islles nel atolón. Esta islla atópase na llaguna esterior (islles esteriores). 

Hai 3 aldegues en Losap: Pekias, Sotiw, y lukan, que tamién tienen grupos nes aldegues.

Les islles esteriores tienen maneres distintes de dicir les palabres na llingua Chuuk, el so acentu ye dafechu distintu del de la xente de la llaguna.

## Islles

### Grupu del Sur (Islles Pis)
* Alananubu
* Fanuanwin (Fannaanwin)
* Islla Talap
* Islla Pis

### Grupu oriental
* Islla Laol
* Islla Losap
* Islla Oite
* 7 motus más pequeños

Los grupos sur y este tán claramente dixebraos pola canal de Morappu nel oeste del atolón y la canal de Morchan nel este. Los grupos tamién correspuenden a les dos municipalidaes del atolón.

## Ver tamién
* Xeografía de los Estaos Federaos de Micronesia
* Islles Carolines

## Referencies

## Enllaces estrenos
*Losap, Micronesia,
Nu'utele

**Nu'utele o la Nuutele** ye una islla que se compon d'un aníu de tobas volcániques asitiada a 1,3 kilómetros del estremu oriental de la islla de Upolu, nel país de Samoa.

Ye la más grande de les cuatro Islles Aleipata, con una superficie qu'algama 1,08 km².

Nu`utele ye la más grande de les cuatro Islles Aleipata, con una superficie qu'algama 1,08 km².

Xunto con Nu'ulua, una islla más pequeña del grupu Aleipata, les dos árees son zones importantes de caltenimientu para delles especies natives d'aves. 

Nu'utele tien les carauterístiques d'un terrén serrapatosu, con cantiles marinos verticales d'hasta 180 m d'altor, amás ye popular poles sos carauterístiques como fondu de la zona de sablera de Lalomanu.

## Ver tamién
* Xeografía de Samoa
* Xeografía d'Oceanía

## Referencies

## Enllaces esternos
* Mapa de llocalización de la islla