Amor

L**'amor** ye un conceutu universal relativu a la *afinidá* ente seres, definíu de diverses formes según les distintes ideoloxíes y puntos de vista (artístico, científicu, filosóficu, relixosu). De manera habitual, y fundamentalmente n'Occidente, interprétase como un *[[sentimientu]]* rellacionáu col ciñu y el apegu, y resultante y productor d'una serie de *[[actitú]]es*, *[[emoción|emociones]]* y *[[esperiencia|esperiencies]]*. Nel contestu filosóficu, l'amor ye una virtú que representa tol ciñu, la bondá y la compasión del ser humanu. Tamién puede describise como aiciones empobinaes escontra otros y basaes na compasión, o bien como aiciones empobinaes escontra otros (o escontra unu mesmu) y basaes nel ciñu.

N'español, la pallabra *amor* (del llatín, *amor, -ōris*) toma una gran cantidá de sentimientos distintos, dende'l deséu pasional y d'intimidá del amor romántico hasta la proximidá emocional asexual del amor familiar y el amor platónicu, y hasta la fonda devoción o unidá del amor relixoso. Nesti postreru terrenal, tesciende del *sentimientu* y pasa a considerase la manifestación d'un *estáu* de l'alma o de la mente, identificada en delles relixones con Dios mesmu o cola fuercia que caltién xuníu'l universu.

Les emociones acomuñaes al amor pueden ser desaxeradamente poderoses, llegando con frecuencia a ser irresistibles. L'amor nes sos diverses formes actúa como importante facilitador de les rellaciones interpersonales y, por cuenta de la so importancia psicolóxica central, ye una de les temes más frecuentes nes artes creatives (cine, lliteratura, música).

Dende'l puntu de vista de la ciencia, lo que conocemos como amor paez ser un estáu evolucionáu del primitivu instintu de sobrevivencia, que caltenía a los seres humanos xuníos y heroicos ante les amenaces y facilitaba la continuación de la especie por aciu la reproducción.

La diversidá d'usos y significaos y la complexidá de los sentimientos que toma faen que l'amor seya especialmente malo de definir d'una manera consistente, anque, básicamente, l'amor ye interpretáu de dos formes: so una concepción altruista, basada na compasión y la collaboración, y so otra egoísta, basada nel interés individual y la rivalidá. L'egoísmu suel tar rellacionáu col cuerpu y el mundu material; l'altruísmu, cola alma y el mundu espiritual. Dambos son, según la ciencia actual, espresiones de procesos cerebrales que la evolución apurrió al ser humanu; la idea de l'alma, o de daqué paecíu a l'alma, probablemente apaeció hai ente un millón y dellos cientos de miles d'años.

De cutiu, asocede qu'individuos, grupos humanos o empreses amaruten el so comportamientu egoísta d'altruísmu; ye lo que conocemos como hipocresía, y atopamos numberosos exemplos de dichu comportamientu na publicidá. Recíprocamente, tamién puede asoceder que, nun ambiente egoísta, un comportamientu altruista amarutar d'egoísmu: Oskar Schindler apurrió un bon exemplu.

A lo llargo de la historia espresáronse, inclusive en cultures ensin nengún contautu conocíu ente elles, conceutos que, con delles variaciones, inclúin la dualidá esencial del ser humanu: lo femenín y lo masculino, el bien y el mal, el yin y el yang, el ápeiron d'Anaximandro.

## Dos formes d'entender l'amor
Los seres humanos podemos desenvolver n'esencia dos tipos d'actitúes: so una d'elles somos altruista y collaboradores, y so la otra somos egoístes y competidores. Esisten persones totalmente polarizaes escontra una de les dos actitúes por voluntá propia; por casu, los monxos budistes tán totalmente entornaos escontra l'altruísmu, y los prauticantes del objetivismu, escontra l'egoísmu. Y tamién esisten persones que combinen dambes formes de ser, portándose, unes vegaes, de forma altruista y collaboradora, otres, de forma egoísta y competitiva, y otres, de forma parcialmente altruista y competitiva. En delles partes del mundu predomina l'altruísmu (Tíbet), de cuenta que l'egoísmu vese polo xeneral como daqué negativu. Y esisten grupos humanos onde asocedi lo contrario. Toles guerres de la historia nacieron del egoísmu per parte de, siquier, unu de los dos bandos; toles situaciones conflictives del ser humanu proceden del egoísmu.

### Enfoque científicu del egoísmu y l'altruísmu

Richard Dawkins interpreta dambes actitúes como les espresiones del instintu de caltenimientu del individuu (egoísmu) y de la especie (altruísmu). Esplica que, según una teoría aceptada por dellos biólogos, heredamos los xenes responsables de tales actitúes d'especies antecesores, y que, antes de la nuesa llegada, la evolución biolóxica tuvo probablemente controlada por un mecanismu denomináu «seleición de grupos»; en virtú d'esti mecanismu, los grupos d'individuos nos qu'hubiera más miembros dispuestos a sacrificar la so vida pol restu tendríen mayor probabilidá de sobrevivir que los que taben compuestos por individuos egoístes; esto daría como resultáu que'l mundu terminara pobláu por individuos altruistes. Ye una teoría que, anque apurre una esplicación pal fechu de qu'anguaño l'altruísmu predomine nel mundu, xenera gran discutiniu nel mundu científicu por contradicir direutamente la teoría darvinista; por ello, la esplicación personal del autor alrodiu de la sobrevivencia del altruísmu nel marcu darvinista del egoísmu individual ye que la unidá de sobrevivencia nun ye l'individuu, sinón el xen; esto ye, so esti puntu de vista, los seres humanos y los grupos de seres humanos somos «máquines de sobrevivencia creaes» polos xenes nel so propiu beneficiu.

Sía que non, argumenta Dawkins, pol fechu de ser la primer especie racional, tamién somos la primer especie na historia de la evolución capaz d'escoyer ente dambos tipos de comportamientu de forma voluntaria, actuando polo tanto de forma independiente» a nuesa mesma programación xenética.

La evolución paez producise por aciu procesos asolapaos ente sigo y progresivamente refinaos. A un nivel inmediatu, funciona por aciu un simple, xigantescu ya irracional procesu d'ensayu y error; los ésitos de determináu estáu d'organización faciliten la so continuación. Sicasí, a midida que la organización va desenvolviéndose cada vez más, apaecen de forma bonal métodos de predicción estratéxica, qu'escueyen caminos indireutos que, al curtiu plazu, inclusive pueden paecer un error, pero que, consideraos en xunto, constitúin un aciertu; esti tipu de «conductes» pudieron reparase en modelos virtuales d'evolución programaos nun ordenador; la conducta agresivo y egoísta constitúi un primer nivel de superorganización, en virtú de la cual l'individuu «entiende» que pa la so sobrevivencia tien d'atacar» a los sos rivales antes d'allegar direutamente al pagu, y la conducta altruista ye un segundu nivel que surde nel momentu que los individuos desenvuelven la capacidá de comunicase ente sigo; en modelos computacionales reparóse'l desarrollu dafechu bonal de combinaciones de dambos mecanismos, de cuenta que un individuu comunicar con otros varios y «miente» al restu en beneficiu del grupu. L'egoísmu, d'esta miente, apaez dende la perspeutiva del grupu como un comportamientu tácticu, y l'altruísmu como un comportamientu estratéxicu.

La intelixencia constitúyese como un nivel adicional de superorganización que dexa l'analís de la situación global y la predicción del meyor camín a siguir por aciu la sustitución en bona midida del métodu físicu del ensayu y error por un procesu paralelu y «virtual», tamién suxetu a evolución, que se desenvuelve íntegramente nel celebru de los individuos y que se tresmite de forma igualmente «virtual» a les xeneraciones siguientes por aciu la educación. Según la teoría de la singularidá teunolóxica en conxunción col conceutu de Transhumanismu, suxerse que llueu vamos tener la posibilidá de programar de forma artificial» nuesa mesma evolución de la forma más beneficiosa pa toos, anque, sicasí, esisten crítiques al respeutu.

### Concepción altruista

El altruísmu puede entendese como *altruísmu puro*, onde nun esisten apegu nin deséu, como nel casu del budismu, o bien como *«egoísmu altruista»*, como nel casu del cristianismu, onde esisten apegu a un ser cimeru y el deséu de llograr la salvación. Na práutica, en dambes relixones esisten apegu y deséu, y nel budismu esiste una última etapa previa a la llume que consiste na renunciación a tolos llogros consiguíos en cuenta de nada, coles mires de destruyir l'ego dafechu. Pal llamáu «altruísmu puro», nun esiste posibilidá de negociación; les rellaciones nun son competitives, sinón collaboratives: unu procura'l bienestar de los demás ensin esperar nada a cambéu, y los demás procuren el bienestar d'unu.

El budismu asitia al apego y al deséu como emociones negatives que tamién producen roxura y, a última hora, sufrimientu. Apegu, deséu, roxura, mieu y inorancia (por casu, falta de comprensión del sufrimientu ayenu) contribúin a reforzar l'ego. Na filosofía budista, l'amor real ye l'amor caritatible, y l'amor y l'ego son incompatibles. Recién estudios científicos demostraron que la meditación produz una medría de l'actividá nes zones cerebrales rellacionaes coles emociones positives y un amenorgamientu de l'actividá nes zones rellacionaes cola roxura y la depresión.

L'egoísmu altruista» ye la filosofía de les rellaciones humanes predicada por Xesucristu («ama a Dios sobre toles coses y al próximu como a ti mesmu»).

L'altruísmu ye la forma d'entender l'amor pa Leibniz, quien cree que, si unu realmente entiende y busca l'amor, siempres va llograr prestar na felicidá d'otru.

La psicoloxía humanista considera que l'amor ye indispensable pa consiguir una autoestima saludable.

Abraham Maslow asitia al amor nel estratu de *afiliación*, ente'l de *seguridá* y el de *reconocencia*, dientro del so xerarquía de les necesidaes humanes.

Matthieu Ricard, doctor en bioquímica y monxu budista, pon como exemplu los comportamientos altruistes qu'esistieron ente xudíos desconocíos ente sigo mientres la ocupación nazi pa ilustrar el fechu de que los seres humanos somos altruistes por naturaleza. «¿Cómo cabo pensar qu'actuaren por egoísmu nesa situación?», argumenta.

#### L'amor caritatible dende'l puntu de vista científicu
Matthieu Ricard someter a un refechu estudiu por aciu escáneres cerebrales so un estáu especial de meditación nel que se xenera un estáu d'amor y compasión puros y non enfocaos escontra nada nin naide en particular. Los resultaos amosaron un aumentu ensin precedentes na actividá del córtex prefrontal esquierdu del celebru, rellacionáu coles emociones positives, ente que l'actividá na zona del lóbulu derechu rellacionada cola depresión menguaba, como si la compasión fuera un bon antídotu contra la depresión. Y tamién menguaba l'actividá de l'amígdala, rellacionada col mieu y la roxura. Per otru llau, un grupu d'emplegaos d'una empresa realizaron 30 minutos diarios de meditación mientres 3 meses. A lo llargo del estudiu, reportaron un descensu nos sos niveles d'ansiedá, y pudo vese que tamién s'amontaba l'actividá del so córtex prefrontal esquierdu.

### Concepción egoísta
La concepción anterior ye diametralmente opuesta a la del capitalismu, que promueve el llamáu «egoísmu inherente al ser humanu», y sobre el cual básase. Ayn Rand defende que l'egoísmu ye n'esencia un sentimientu noble, y que cada persona ye responsable de la so propia felicidá y non de la de los demás. Esti pensamientu ta íntimamente amestáu al capitalismu puru.

L'amor sexual, en cualesquier de les sos variantes, constitúi coles mesmes un amor marcadamente egoísta; lo que se manifiesta como un altruísmu escontra la pareya constitúi una manifestación de puru egoísmu respeuto al restu de la sociedá; el mesmu actu sexual desenvolver so un estáu d'egoísmu personal nel que l'individuu busca'l so propiu prestar, yá seya de forma direuta o pola gratificación que-y produz el prestar de la so pareya. Na mesma llinia, Sigmund Freud consideraba que toles motivaciones humanes teníen una fonderada libidinoso, y, poro, egoísta. Al considerar l'amor caritatible sublimado, describe al amor como un comportamientu puramente narcisista; pa él les persones solo amen lo que fueron, lo que son, o lo que nagüen ser; estrema, inclusive, ente graos saludables y patolóxicos de narcisismu. Escribió, ente otres coses, que l'amor incondicional d'una madre lleva a una perpetua insatisfaición: «Cuando unu foi incontestablemente el fíu favoritu de la so madre, caltién mientres tola so vida esi sentimientu de vencedor, caltién el sentimientu de seguridá nel ésitu, qu'en realidá raramente satisfaise». Ye una forma d'entender les rellaciones humanes que s'estendió mientres el sieglu XX dende Estaos Xuníos a otros países occidentales, y anguaño esiste un duru bracéu ente los sos defensores y detractores. Francia y Arxentina son los dos países que más s'aguanten a abandonar la cultura del psicoanálisis. N'España, más del 9% de los psicólogos siguen yá esti paradigma.

#### L'amor na sociedá capitalista

El capitalismu asitia a la sociedá dientro del marcu d'un procesu de producción. Con esti marcu, l'amor convertir nun elementu más de dichu proceso. Les empreses analicen al ser humanu y busquen la forma d'estrayer d'él la mayor cantidá de consumu, nun duldar n'utilizar l'amor y el sexu como reclamu d'una manera desnaturalizado y grotescu: la empresa remembra nel consumidor sentimientos amorosos y de deséu, pero'l so fin últimu nun ye buscar l'amor nin el sexu per parte del consumidor, sinón el so dineru y el so trabayu. De resultes, produzse deshumanización al identificase l'amor a otru ser humanu col amor a un productu, yá que dicha asociación trai, inevitablemente, l'asociación del propiu ser humanu con un productu. Gilles Deleuze y Félix Guattari consideren que'l capitalismu produz una perversión del conceutu natural del amor, asitiando al ser humanu como parte d'una máquina productora y destruyendo el conceutu del cuerpu y l'alma. Escriben, en *[[Anti-Edipo]]*: «el capitalismu recueye y tien la potencia absurda y non tener de la máquina. [...] en verdá, nun ye pa él nin pa los sos fíos que'l capitalista trabaya, sinón pa la inmortalidá del sistema. Violencia ensin finalidá, allegría, pura allegría de sentise nun engranaje de la máquina, travesáu polos fluxos, cortáu poles esquizias.» Michel Foucault, refiriéndose a la sociedá capitalista, aportuna nel so prefaciu de 1977 pa la edición inglesa de *Introducción al esquizoanálisis* que s'opón «non solo al fascismu históricu, sinón tamién al fascismu qu'hai en toos nós, nes nueses cabeces y n'el nuesu comportamientu diariu, el fascismu que nos fai amar el poder, deseyar esa mesma cosa que nos apodera y esplota». Podemos atopar una abierta declaración de munchos de los anguaño tácitos valores del capitalismu agresivu nel *[[Manifiestu futurista]]*, escritu por Filippo Tommaso Marinetti, en 1909.

Dientro de la cadena granible, o, como la conoz nel mundu anglosaxón, «cadena de comodidá», la mentira tamién ye un elementu válidu; ello ye que ye un elementu recurrente y necesario por que'l sistema nun venza. Ye, lliteralmente, lo qu'en política conocer por demagoxa; mentir al consumidor con propósitos egoístes, y ello lleva, según los autores enantes citaos, a una «esquizofrenia» de les rellaciones humanes a tolos niveles, faciendo imposible l'amor real.

Werner Sombart consideraba la desnaturalización del amor na sociedá como una última etapa d'un procesu destructivu d'evolución que nun ye privativu de la cultura occidental: De primeres, l'amor perdió la so individualidá col cristianismu, que lo unificó y teocratizó: nengún amor yera xenuinu si nun provenía de Dios, si nun yera aprobáu pola Ilesia. Siguió-y un periodu de «emancipación de la carne», qu'empezó con cobardes tentatives y que se siguió, colos trovadores, con un periodu de sensualidá más acentuada, de desarrollu plenu del amor llibre ya inocente. A lo último, apaecieron una etapa de gran refinamientu y, como colofón, la relaxación moral y la perversión.

## Manifestaciones del amor

Nes rellaciones de la persona col so mediu, l'amor clasificóse en distintes manifestaciones; en virtú d'ello, pueden apaecer una o más de les siguientes:

* **Amor autopersonal**: El *amor propio*, amor caritatible, ye, dende'l puntu de vista de la psicoloxía humanista, el sanu amor escontra unu mesmu. Apaez asitiáu como prerrequisito de l'autoestima y, en ciertu contestu, como sinónimu d'ésta. Ye daqué positivu pal desarrollu personal ya indispensable pa les bones rellaciones interpersonales, y nun tien de confundir se col narcisismu, que trai egocentrismu y que coincide con una autoestima baxa. Pal budismu, que califica al ego como una mera ilusión de nuesa mente, l'amor real, amor caritatible, namái esiste cuando se dirixe escontra otra persona, y non escontra unu mesmu. Pal psicoanálisis, que, de forma dafechu opuesta al budismu, califica al ego como la única realidá, l'amor autopersonal siempres ye narcisismu, que puede ser, de la mesma, saludable o non saludable.
* **Amor incondicional**: Ye l'amor caritatible, altruista, que se profesa ensin esperar nada a cambéu. El *amor espiritual*, predicáu poles distintes relixones, ye l'amor incondicional por antonomasia. El *amor maternal*, o amor de madre a fíu, reconozse tamién como amor d'esti tipu, y, por tradición, considérase motiváu por un fuerte instintu que lo fai especialmente intensu; sicasí, hai tamién quien cuestiona la esistencia de dichu instintu.
* **Amor filial**: Ente fíos y padres (y, por estensión, ente descendientes y ancestros).
* **Amor fraternal**: Nel so sentíu estrictu, ye'l ciñu ente hermanos, anque puede estendese a otros parientes salvaos los padres y los descendientes. Naz d'un sentimientu fondu de gratitud y reconocencia a la familia, y manifiéstase por emociones qu'apunten a la convivencia, la collaboración y la identificación de cada suxetu dientro d'una estructura de parentescu. Dende'l puntu de vista del psicoanálisis, el fraternal ye, al igual que l'amor filial, sublimado, yá que ta fundáu na interdicción del incestu.
* **[[Amistá]]**: Cercanu al amor fraternal, ye un sentimientu que naz de la necesidá de los seres humanos de socializar. El *amor al próximu* naz de la mesma del usu de la facultá de la mente d'empatizar y tolerar, y constitúi l'astraición de l'amistá. Para Erich Fromm, dichu amor al próximu equival al *amor fraternal* y al amor predicáu na *[[Biblia]]* por aciu la frase *«vas amar al próximu como a ti mesmu»*.
* **[[Amor romántico]]**: Naz na mira de qu'un ser humanu cercanu apine a unu de prestu y felicidá esistencial. Esti sentimientu idealiza en ciertu grau a la persona oxetu de dicha mira, definida na psiquis.
* **[[Amor confluente]]**: Amor ente persones capaces d'establecer rellaciones de pareya, definíu a mediaos del sieglu XX. Apaez por oposición al amor romántico: nun tien que ser únicu, nun tien que ser pa siempres, nun supón una entrega incondicional, etc.

* **Amor [[sexualidá|sexual]]**: Inclúi'l *amor romántico* y el *amor confluente*. El deseyo sexual, según Helen Fisher, ye distinta del amor romántico y del ciñu (vease'l so estudiu al respeutu). Dende'l puntu de vista de la psicoloxía humanista, l'amor romántico —y l'amor interpersonal polo xeneral— ta rellacionáu en gran midida cola autoestima.
* **[[Amor platónicu]]**: Con propiedá, ye un conceutu filosóficu que consiste na elevación de la manifestación d'una idea hasta la so contemplación, que varia dende l'apariencia de la guapura hasta la conocencia puro y desinteresao de la so esencia. Para Platón, el verdaderu amor ye'l que naz de la sabiduría, esto ye, de la conocencia. Vulgarmente, conozse como una forma d'amor en que nun hai un elementu sexual o ésti dase de forma mental, imaxinativa o idealística y non de forma física.
* **Amor a los [[animal|animales]] y a les [[Plantae|plantes]]**: Naz d'un sentimientu proteutor.
* **Amor escontra daqué astractu o inanimáu**: A un oxetu físicu, una idea, una meta, a la patria (patriotismu), al llugar de nacencia, al honor, a la independencia (integridá). Puede considerase *amor platónicu* nel so sentíu filosóficu. El patriotismu puede dir acomuñáu a la heroicidad, y nesi casu constitúi un comportamientu d'altruísmu al respeutive del so grupu, que n'esencia ye un comportamientu d'egoísmu al respeutive de otru grupu na midida na que nun se considera al otru grupu de la mesma condición.
* **Amor escontra un [[dios]] o una [[deidá]] ([[devoción]])**: Suel nacer de la educación recibida dende la infancia, y básase na fe. Considerar a Dios como la fonte de too amor. Na mayoría de los casos, esiste la creencia de que, tres la muerte, Dios va premiar de dalguna forma a les persones que la correspondiente relixón considere virtuoses.
* **Amor universal**: Amor espiritual que, según distintes relixones, toles persones pueden llegar a profesar al mediu natural y que los grandes místicos esperimenten como espresión del nirvana, éxtasis o llume, estaos de conexón absoluta col universu o con Dios. Ye una manifestación sublime na que se clisen o conflúin el restu de les manifestaciones. Eckhart Tolle sostién que l'amor, como estáu continuu, entá ye bien raru y escasu, tan escasu como un ser humanu *[[Llume (creencia)|consciente]]*.

## Simboloxía
Dende tiempos inmemoriales, l'amor y tou lo rellacionao con él haise acomuñáu con símbolos y iconos. De los que sobrevivieron hasta l'actualidá, unos son autóctonos de les distintes cultures o amestaos a los costumes de determinaos llugares xeográficos, y otros, col pasu de los sieglos, convirtiéronse en interculturales o inclusive universales nel mundo civilizáu. Les flores, el color coloráu, determinaos arumes o la música romántica, ensoñadora o erótica, son elementos que se repiten nuna bona parte de les rellaciones amoroses. Nel casu d'Occidente, los bombones, ente otros detalles, interpretar n'ocasiones con un significáu amorosu. De tolos símbolos utilizaos, los más carauterísticos na cultura occidental son el *Cupidu*, y, sobremanera, el *corazón*.

### Cupidu

La figura de Cupidu en forma de putto ye una imaxe recurrente. Nel casu del amor romántico, suel representase con un arcu y unes fleches, que, de cutiu colos güeyos vendados, dispara sobre les persones, produciéndo-yos asina'l namoramientu.

L'orixe de Cupidu remontar a la mitoloxía romana, magar la so figura yá esistía na mitoloxía griega sol nome d'Eros, el dios primordial responsable de l'atraición sexual, l'amor y el sexu, veneráu tamién como un dios de la fertilidá.

La *flecha de Cupidu* tamién tien oríxenes grecollatinos, y la so influyencia fíxose notar claramente na poesía española dende la época medieval, entá ensin l'apaición del dios Amor. So múltiples nomes (vira, estil, flecha, saeta, tiros, arpón, dardu, escayu...), apaez na lliteratura medieval, renacentista y posrenacentista con un sentíu amorosu que se repite indefinidamente con pocos matices distintos y muncha retórica. Sicasí, la tema de la flecha algama un planu más eleváu, tiñíu de toques conceptuales nuevos con dimensión trascendente y espresión paradóxica, cuando se desenvuelve en versiones a lo divino. D'éstes, ye significativa la narración de Santa Teresa de Xesús nun pasaxe del *Llibru de la so vida*, nel que cunta'l so transverberación en presencia de Serafín.

A partir del Renacimientu, la figura de los *putti* llegó a confundise colos querubinos, tracamundiu que perdura anguaño. Tanto los *putti* como los *[[Cupidu|Cupidos]]* y ánxeles pueden atopase nel arte relixosu y secular dende la década de 1420 n'Italia, dende finales del sieglu XVI nos Países Baxos y Alemaña, dende'l periodu manierista y el Renacimientu tardíu en Francia, y a lo llargo del Barrocu en frescos de techos. Representar tantos artistes que presentar la llista d'estos sería pocu preséu, anque ente los más conocíos atópense'l escultor Donatello y el pintor Rafael; dos *putti* n'actitú interesada y relaxada qu'apaecen a los pies del so Madonna Sixtina son reproducíos con frecuencia.

Esperimentaron una revitalización importante nel sieglu XIX, y empezaron a apaecer retozando n'obres de pintores académicos, dende les ilustraciones de Gustave Doré pa Orlando Furioso, hasta anuncios. Anguaño son un motivu bien utilizáu como representación del amor n'imáxenes destinaes a la mercadotecnia; tal ye'l casu de munches postales de San Valentín.

### Corazón

El símbolu del corazón ye'l que más frecuentemente se rellaciona col amor. Cuando apaez trevesáu pola flecha de Cupidu, simboliza'l amor romántico, y ye la forma común na que les pareyes adolescentes dibuxar nos más variopintos llugares pa dexar constancia del so amor. Tamién se fai alusión al corazón real o al pechu de los amantes como fonte y receptáculu del amor, y son comunes espresiones como «partir» o «romper el corazón» como sinónimu de crear desamor, «robar el corazón» como sinónimu de producir namoramientu, «abrir el corazón» como sinónimu d'ufiertar amor, y una llarga llista con significaos nos que los elementos comunes son l'amor y l'alma.

L'orixe del corazón del amor paez ser inciertu, y esisten diverses teoríes. La idea del corazón como fonte d'amor remóntase a lo menos a fai dellos milenios na India, China y Xapón, col conceutu de chakres como centros de la enerxía vital universal», de los cualos el que s'atopa al altor del corazón manifiéstase, según afírmase, en forma d'amor y compasión.

Respectu al símbolu puramente dichu, hai quien lo atribúi a una planta orixinaria del norte d'África, conocida como silfio (xeneralmente considerada un fenoyu xigante estinguíu, anque dalgunos afirmen que la planta ye realmente *[[Ferula tingitana]]*; nun confundir col xéneru actual *[[Silphium]]*). Mientres el sieglu VII e.C., la ciudá-estáu de Cirene tenía un codalosu negociu con dicha planta. Anque s'usaba principalmente como condimento, tenía la reputación de tener un valor adicional como métodu anticonceutivu. La planta yera tan importante pa la economía de Cirene que s'acuñaron monedes cola imaxe de la vaina o pulgu, la cual tenía la forma del símbolu del corazón que conocemos anguaño. Según esta teoría, dichu símbolu acomuñóse primeramente col sexu, y, darréu, col amor.

La Ilesia católica sostién que la forma del símbolu nun apaeció hasta'l sieglu XVII, cuando Santa Margarita María Alacoque tuvo una visión del mesmu arrodiáu d'escayos. Esti símbolu fíxose conocíu como'l Sagráu Corazón de Xesús, acomuñar col amor y la devoción, y empezó a apaecer de cutiu en vidreres y otros tipos d'iconografía eclesiástica. Sicasí, anque'l Sagráu Corazón probablemente popularizara'l símbolu que güei conocemos, la mayoría de los eruditos coinciden en que yá esistía dende muncho primero del sieglu XV.

Esisten otres idees menos romántiques avera del orixe. Dalgunos afirmen que la forma actual del símbolu surdió a cencielles de burdos intentos de dibuxar un corazón humanu real, l'órganu que los antiguos, ente ellos Aristóteles, creíen ser el contenedor de toles pasiones. Un importante eruditu sobre la iconografía del corazón sostién que la imprecisa descripción anatómica que fixo'l filósofu, como un órganu de trés cámares cola parte cimera arrondada y l'inferior apuntiada, pudo inspirar a los artistes medievales a la de crear lo que güei conocemos como la forma de corazón». De la mesma, la tradición medieval del amor cortés pudo reforzar l'asociación del símbolu col amor romántico.

Los corazones abondaron cuando l'intercambiu de postales de San Valentín ganó popularidá n'Inglaterra nel sieglu XVII. Nun principiu, les cartes yeren simples, pero los victorianos fixeron que fueren más ellaboraes, emplegando'l símbolu del corazón en conxunción con cintes y llazos.

Anguaño, el símbolu ta estendíu per tol mundu civilizáu, y puede atopase nos más diversos ámbitos, llugares y momentos, incluyendo los naipes de diverses baraxes, como la inglesa, la francesa o la bávara, tapices, pintures, y como elementu decorativu n'oxetos cotidianos. Tamién constitúi'l emblema de la Cardioloxía.

## Superstición

El calter irracional ya indescribible de la atávica esperiencia amorosa y, probablemente, la esistencia d'un instintu relixosu natural, faen qu'otru aspeutu íntimamente rellacionáu col amor seya la superstición. El horóscopu, l'aldovinación, o l'usu de sustancies, oxetos y rituales con cualidaes pretendidamente máxicu o milagroses, son, ente otres, creencies y práutiques que persisten dende l'antigüedá, dalgunes de les cuales, como les relixones, tán fuertemente enraigonaes dende hai milenios (vease la seición Perspeutiva espiritual nesti mesmu artículu). El advenimiento del Racionalismu nel sieglu XVII y el vertixinosu desarrollu de la ciencia nel últimu sieglu contribuyeron en gran midida a amenorgar l'impautu de la superstición sobre'l pensamientu. Sicasí, entá esisten determinaes cultures, como les de tribus africanes por casu, onde ye posible atopar el pensamientu puramente máxicu, según significativos sectores de la población del mundo civilizáu que, al marxe de les relixones, aceptaes y asumíes socialmente, inda rellacionen l'amor colo sobrenatural, y testimoniu d'ello son les ventes de llibros sobre la Nueva Era o'l codalosu negociu de los adivinadores y cartomantes al traviés de medios de comunicación como la televisión o la radio. En pallabres de Helen Fisher, l'amor ye'l resultáu de reaiciones químiques, y la conocencia de tal fechu nun ye óbice pal so esfrute:

## Perspectives sobre l'amor

### Perspeutiva popular

Popularmente, l'amor considérase un *sentimientu*. Nos casos más comunes, dichu sentimientu basar na atraición y l'almiración d'un suxetu escontra otru.

Davezu acomúñase'l términu col amor romántico —una rellación pasional y sexual ente dos persones que produz una influyencia bien importante nes sos vides—, qu'intensifica les rellaciones interpersonales ente dambos suxetos, quien, partiendo de la so propia insuficiencia, deseyen l'alcuentru y la xunión con aquel que xulgaron ser el complementu pa la so esistencia.

Sicasí, aplícase tamién a otres rellaciones distintes —tales como'l amor platónicu o'l amor familiar—, y, nun sentíu más ampliu, del amor escontra Dios, l'arte, la guapura, la humanidá o la naturaleza, lo que suel acomuñar cola empatía y otres capacidaes. Na mayoría de los casos, implica un gran ciñu por daqué que causa felicidá o prestar al qu'ama.

L'amor ye un conceutu en contraste frecuente col odiu, el despreciu o'l egoísmu. Sicasí, tamién ta relativamente estendida la idea de que «solo hai un pasu del amor al odiu (o viceversa)», y son típiques les engarradielles de namoraos», según, en delles persones, les rellaciones patolóxiques d'amor-odio, producíes estes postreres, según un estudiu de la Universidá de Yale, por una autoestima baxa. Para Helen Fisher, la convivencia del amor y l'odiu nes rellaciones amoroses ye daqué que, hasta ciertu puntu, tien sentíu, yá que lo suxer el fechu de que, en munchos aspeutos conductuales y fisiolóxicos, les respuestes del amor y l'odiu son análogues (ver la seición Aspeutos antropolóxicos d'este mesmu artículu).

Cultures como la budista consideren al apego y al deséu emociones negatives que producen roxura y sufrimientu; l'amor y l'ego son incompatibles. Na filosofía budista, l'amor real ye l'amor caritatible. Con independencia del so orixe —inclusive nel casu del amor—, l'apegu produz sufrimientu (espiritual). El movimientu *[[hippie]]*, surdíu nos años 1960, presentaba nos sos entamos un acercamientu similar al apegu. Coles mesmes, esti movimientu utilizó l'amor como unu de los principales baluartes de la contracultura de los años 1960, ejemplificado nel eslogan *make love, not war* ('amorez, non la guerra').

Cabo resaltar l'usu actual de la pallabra amor pa designar tantu l'amor espiritual y l'amor romántico como'l mesmu actu sexual —por aciu la espresión «amorecer». Hasta mediaos del sieglu XX, esa espresión taba acutada pal cortexo.

Les persones tienden a aplicar el conceutu del amor d'una manera intuitiva dende y escontra otros animales (de normal próximos na escala evolutiva o qu'amuesen signos interpretables como intelixencia) y escontra otros seres vivos como les plantes. Nel primer casu, de cutiu débese a que los signos esternos al ser humanu son interpretaos de forma antropocéntrico; por casu, el xestu d'un perru qu'allega a llamber la mano del dueñu interprétase como una demostración d'amor; sicasí, los procesos psicolóxicos que producen esi tipu de comportamientos nel perru respuenden, según les conocencies científicos actuales, a otru tipu de motivaciones muncho menos complexes que les de los seres humanos, como puede ser, por casu, la necesidá de caltenimientu de la menada, heredada del so ancestru evolutivu, el llobu. Nel casu de les plantes, ye'l fechu de que sepamos que la planta tamién ye un ser vivu, como nós, lo que la fai oxetu del nuesu amor. En ciertos casos, llegar al estremu de pensar que l'amor en sí mesmu beneficia a la planta. Y, realmente, beneficiar, anque de forma indireuta, al traviés de les nueses aiciones.

### Perspeutiva mística y esotérica

En *[[Psicoloxía de la posible evolución del home]]* y en *[[Cuartu Camín]]*, George Gurdjieff y Piotr Uspenski estremen ente «sentir» y la función emocional superior» y «función cognitiva cimera». El primer casu ye'l que ta accesible pa la mayoría de les persones, y ye'l que se suel incluyir nos diccionarios, que definen l'amor como un sentimientu. Sicasí, esi mundanal sentimientu d'apegu y deséu difier enforma de lo que constitúi'l verdaderu amor, al que namái s'apuerta esguilando nel nivel de conciencia dende l'ordinariu hasta unu presente en poques persones, y entá en menos de forma permanente, y que na mayoría de les persones que la esperimenten namái asocede una vegada na vida.

La xubida del nivel de conciencia produz cambeos a nivel de la perceición: de sópitu empiécense a atopar significaos onde antes non se víen, l'alcuentru col ser amáu «paez» tar arrodiáu d'una atmósfera de cuentu de fades (non yá paecer, realmente tar pos el mundu *real* ye asina), y el sentíu de la vista vuélvese más curiosu; por casu, «da la impresión» de que se perciben más y meyor los colores, les testures, les formes. L'inxeniu acentúase, de sópitu «unu» sorprender a sigo mesmu con espresiones artístiques que por momentos nun reconoz como mesmes, y l'ego esténase: unu pasa a ver el mundu como si viera una película de cine, talmente que escaezse de sigo mesmu y de la so pareya como cuerpos y los acontecimientos paecen fluyir d'una manera más nidia, más grácil, l'espíritu floria como un manantial *caritatible* escontra toles coses, y en dellos casos llegar a la producción d'esperiencies milagroses» (realmente, ensin comines), nes que se dan coincidencies sorprendentes (amigos que de casualidá apaecen en llugares totalmente inesperaos, cantares qu'empiecen a sonar nel momentu fayadizu, y, polo xeneral, la sensación» de que'l mundu afacer a los namoraos al so pasu), lo cual de la mesma refuerza l'amor y contribúi a afondar nel estáu entá más. Seique pol implacable escepticismu del ego, y poles numberoses esperiencies microtraumáticas y estresantes que, sobremanera n'ausencia del ser amáu, esperimentamos nel trabayu, nel llar, na cai, termina per apaecer una masa crítico» que de forma irreversible ya inevitable gana la batalla a la fe creada en redol a la maxa de la rellación amorosa, que yera precisamente lo que caltenía los nivel de conciencia eleváu. Sicasí, son esperiencies que, al remembrales, y por cuenta de qu'afitáronse con fuercia na memoria, apaecen na alcordanza, anque como si vinieren de la nada, como asocedíes n'otru universu inalcanzable. Ye lo que los namoraos suelen describir como la maxa del amor», que suel apaecer de forma más arrogante col primer amor verdadero de la vida, y que xeneralmente nun dura más d'unos pocos díes, y de forma discontinua, pa ser sustituyida pola esperiencia del ego, de la personalidá: l'apegu y el deséu. L'individuu dexa de ser creativu y vuélvese rutinariu y predecible. Dende'l so nuevu puntu de vista nuna conciencia menguada, y por cuenta de que escaeció dafechu la so recién vivencia nun planu cimeru de la conciencia, él cree siguir viviéndolo como amor verdadero, pero yá ye a cencielles un conxuntu llindáu d'emociones, esperiencies y actitúes. La maxa (ensin comines) piérdese y lo qu'antes yeren dos almes nuna fundíes col universu (o con Dios, si quierse) agora son vacíu interior, y lo qu'antes yera una visión paisaxística, brillante, colorida, de tresparencia nel aire, onde n'ocasiones, inclusive, entemecíense los sentíos ente sigo, agora ye la perceición de lo que cree sese el yo», que realmente ye la d'un animal homínidu suxetu a respuestes mecániques, un yo engañosu, probe y estazáu en decenes o cientos de «yoes» desconectaos ente sigo.

En cuanto al sexu, n'estaos evolucionaos de la conciencia produzse lo que vamos llamar «sexu espiritual». Ye una entrega caritatible al ser amáu, onde la unión carnal constitúi un elementu de máxima sacralidad: ye, ello ye que l'orixe de la creación de la vida. L'ego nun esiste, y de resultes piérdense tolos elementos morbosos, que son sustituyíos por sentimientos de pureza ya inocencia. La tensión emocional qu'esiste nel sexu ordinario ye sustituyida por una sensación de fluidez, de llexar nel vacíu, acompañada por un fluxu nidiu y ensin llendes d'amor caritatible que energetiza los cuerpos y que s'espande de forma esplosiva nel orgasmu, lliberar finalmente gran parte de la enerxía acumulada.

Na novela *[[Les Nueve Revelaciones]]*, James Redfield esplica munchos de los fenómenos que se producen nel Cuartu Camín, incluyendo l'apaición del amor real.

Helen Fisher indica que mientres el namoramientu pueden producise de forma natural sustancies como la dopamina, l'anfetamina o'l bupropión, lo cual podría esplicar los efeutos enantes citaos.

### Perspeutiva espiritual
Na cultura relixosa monoteísta, l'amor suel mentase y ser sofitáu por Dios, como ye'l casu del Islam, el xudaísmu y el cristianismu. Aquelles persones que'l so amor ta o se supón que ta cercanu al *Amor Universal*, o a *Dios*, reciben el nome de santos. Tantu nel budismu como nel cristianismu, l'Islam, l'hinduismu o'l xudaísmu suelen representase con una aureola alredor de la so cabeza. Los budas son presentaos con aureolas adicionales alredor de tol so cuerpu.

#### Xudaísmu

N'hebréu, *[[ahavá]]* ye'l términu más comúnmente usáu tantu pal amor interpersonal como pal amor de Dios.

El xudaísmu emplega una definición amplia del amor, tantu ente persones como ente los seres humanos y la deidá. Respectu al primer casu, na Torah afírmase: «Ama a la to próximu como a ti mesmu» (Levíticu 19:18). Respectu al segundu, a los seres humanos mándase-yos amar a Dios «con tol corazón, con tola alma y con toles fuercies» (Deuteronomiu 6:5), tomáu de la Mishná (un testu central de la tradición oral xudía) pa referise a los bonos actos, la bona voluntá pa sacrificar la vida en llugar de cometer ciertes transgresiones graves, la bona voluntá pa sacrificar toles posesiones, y l'agradecimientu al Señor a pesar de l'adversidá (tratáu de bərākhāh 9:5). La lliteratura rabínica estremar de lo anterior en cómo esti amor puede desenvolvese: por casu, por aciu la contemplación de los bienes divinos o la observación de les maravíes de la naturaleza.

No tocante al amor ente compañeros de matrimoniu, ésti ta consideráu un ingrediente esencial de la vida: «Repara la vida cola esposa qu'ames» (Eclesiastés 9:9). El llibru bíblicu Cantar de los Cantares considérase una metáfora romántica del amor ente Dios y el so pueblu, pero, na so llectura lliteral, apaez como un cantar d'amor.

El rabín del sieglu XX Eliyahu Eliezer Dessler ye citáu frecuentemente como definidor del amor dende'l puntu de vista xudaicu, de «dar ensin esperar nada a cambéu» (*Michtav me-Eliyahu*, Vol. 1).

#### Cristianismu

Nel cristianismu entiéndese que l'amor provién de Dios, porque l'amor ye una virtú teologal. L'amor d'home y muyer —*eros* en griegu— y l'amor desinteresao polos demás (*[[Agapē|agápē]]*) oldéense de cutiu como amor «ascendente» y «descendente», respeutivamente, anque n'última instancia son una mesma cosa.

Munchos teólogos cristianos ven a Dios como fonte d'amor, que ye reflexáu nel ser humanu y les sos propies rellaciones amoroses. C. S. Lewis, influente teólogu anglicanu, escribió dellos llibros sobre l'amor, especialmente *[[The Four Loves]]*. El Papa Benitu XVI, nel so encíclica *[[Deus Carines Est]]* (esto ye, *Dios ye Amor*), tamién pretendió cavilgar sobre l'amor divino pa col ser humanu y la rellación ente'l *ágape* y el *eros*.

Esisten delles pallabres griegues pal amor» que s'utilicen con frecuencia n'ámbitos cristianos.

* *[[Agape]]*: Nel Nuevu Testamentu, *[[Agape|agapē]]* ye caritativu, desinteresáu, altruista ya incondicional. Ye l'amor de los padres, vistu como creador del bien nel mundu; ye la manera nel que se ve a Dios amar a la humanidá, y ye la clase d'amor que los cristianos aspiren a tener polos sos asemeyaos.

* *[[Phileo]]*: Tamién usáu nel Nuevu Testamentu, ye una respuesta humana a daqué que s'atopó bien prestosa. Tamién conocíu como *amor fraternal*.

* Les pallabres *eros* (amor sexual) y *storge* (amor ente fíos y padres) nunca s'usaron nel Nuevu Testamentu.

Los cristianos creen que *amar a Dios con tol corazón, mente y fuercia* (*sobre toles coses*) y *amar al próximu como a unu mesmu* son los dos cuesas más importantes na vida (el mayor mandamientu de la Torah de los xudíos, según Xesús); San Agustín resumió esti pensamientu al escribir *«ama a Dios, y fai lo que quieras»*.

L'apóstol San Pablo glorificó l'amor como la mayor de les virtúes. Describiéndolo nel famosu poema Primer epístola a los corintios, escribió:

Na Primer epístola de Xuan, capítulu 4, dizse:

L'apóstol San Xuan tamién escribió:

San Agustín diz que ye precisu ser capaz de descifrar la diferencia ente amor y lluxuria. Lluxuria, según San Agustín, ye un gran viciu y pecáu, pero amar y ser amáu ye lo qu'esti santu buscó tola so vida. Él mesmu diz: «*yo taba nel amor con amor*». Finalmente, él fai cayer nel amor y ye amáu de vuelta, por Dios. San Agustín diz que la única persona que puede amar verdaderamente y dafechu ye Dios, porque l'amor de los homes tien munches falles, tales como «*[[celo]], rocea, mieu, rabia y discordia*». Acordies con esti santu, Dios ye amor «*p'algamar la [[paz]]*». (del llibru: **Les Confesiones de Santu Agustín**).

La ilesia católica, reafitando les enseñances del el so Maxisteriu y de la *[[Teoloxía del Cuerpu]]* del Papa Xuan Pablo II, afirmó que l'amor ye una virtú teologal, una «*apurrida de sí mesmu*», y «*ye lo opuesto al desamor*». Aplicáu nes rellaciones conxugales humanes, l'amor verdaderamente vivíu y dafechu realizáu ye una comunión d'apurrida mutua de sigo mesmos, «*d'afirmación mutua de la [[dignidá]] de cada pareya*» y un «*alcuentru de dos libertad n'entrega y receptividá mutues*». Esa comunión conxugal del home y de la muyer ye un iconu de la vida de la Santísima Trinidá y lleva non solo al prestu, sinón tamién a la santidá. Esi tipu de rellación conxugal propuesta pola Ilesia esixe permanencia y compromisu matrimoniales. Por esa razón, la sexualidá ye una fonte d'allegría y prestar, nun exerz solo la función de procrear, sinón que tamién xuega un papel importante na vida íntima conxugal. La rellación sexual conxugal ye considerada como la gran espresión «*humana y totalmente humanizada*» del Amor idealizáu pola Ilesia, onde l'home y la muyer xúnense y compleméntense recíprocamente. Tou esti amor conxugal propuestu pola Ilesia rique fidelidá, «*permanencia y compromisu*», que solo puede ser auténticamente vivíu «*nel senu de los llazos del* *[[Matrimoniu#Matrimoniu relixosu|Matrimoniu]]*» y na castidá conxugal.

#### L'Islam y otres creencies árabes
Per un sitiu, l'amor toma la visión islámica de la vida como una hermandá universal que s'aplica a tolos que caltienen la fe. Nun esisten referencies direutes qu'afirmen que Dios ye amor, pero ente los 99 nomes de Dios (Allah), esiste'l nome de *Al-Wadūd* (الودود), o «l'Amante», que s'atopa na Azora 11:90 y na Azora 85:14. Referir a Dios como «plenu d'amorosa amabilidá». Tolos que tengan fe van tener l'amor de Dios, anque'l grau d'amor recibíu y l'esfuerciu puestu pa consiguilo depende del individuu en sí mesmu.

*[[Ishq]]*, o l'amor divino, ye la tema principal del sufismu. Los sufís creen que l'amor ye una proyeición de la esencia de Dios sobre l'universu. Dios desea reconocer la guapura, de cuenta que, cuando, por casu, daquién mírase nun espeyu, ye Dios quien se mira» a sigo mesmu dientro de la dinámica de la naturaleza. Yá que tou ye un reflexu de Dios, la escuela del sufismu practica ver la guapura dientro de l'aparente feúra. El sufismu refierse de cutiu a ello como la *relixón del amor*. Dios apaez en tres términos principales, que son l'Amante, l'Amáu y l'Amor, pudiéndose atopar el postreru d'estos términos frecuentemente na poesía sufí. Un puntu de vista común ye que, al traviés del amor, la humanidá puede volver a la so pureza y gracia inherentes. Los santos sufistas son tristemente célebres por tar «borrachos» por cuenta del so amor divino; poro, ye constante la referencia al vinu na poesía y la música sufís.

La pallabra «amor» apaez nel Corán más de 80 vegaes en distintes formes y significaos; toles aleyes qu'inclúin la pallabra «amor», sían positives o negatives, aseguren el grandor del valor del amor n'establecer les rellaciones nes sos distintes formes y círculos.

Dellos exemplos:

Nel Islam, esiste una poderosa imbricación ente les lleis d'Alá y les lleis de los homes. Dientro d'esti marcu, l'amor manifestar en diversos círculos: L'amor escontra A el·lâh, L'amor escontra'l Mensaxeru d'Al∙lâh, L'amor del musulmán escontra'l musulmán, L'amor dientro de la familia musulmana, L'amor escontra'l non musulmán, El ciñu ente'l gobernante y el gobernáu.

##### El quintu círculu: l'amor escontra'l non musulmán
Según el Corán, A el∙lâh ye El Candial, El Bien Misericordiosu y El Qu'ama a los equitativos y repuna a los inxustos. La xusticia ye la meyor pilastra pal amor ente la xente. La misericordia d'Al∙lâh y los valores islámicos grandes y sublimes faen del amor un espaciu ampliu que toma a tola xente. El primer pasu que conduz a esti amor ye abrir les puertes de la reconocencia de los unos a los otros. A el·lâh, Emponderáu y Glorificado diz [lo que podemos traducir como]: «¡Homes! Creémosvos a partir d'un home y de una fema y fixímosvos pueblos y tribus distintes por que reconocierais unos a otros. Y en verdá que'l más noble de vós ante A el·lâh ye'l que más-y tarrez. A el·lâh ye Conocedor y ta perfectamente informáu». N'otra azora apaecen estes pallabres: «Y non te unviemos sinón como misericordia pa tolos mundos».

A el∙lâh dexa al musulmán casase con una cristiana o una xudía anque una parte de les sos creencies contradiz al Islam y a los vezos de los musulmanes. Y sorraya que los cristianos son una xente digno de ciñu: «...ente que vas atopar que los que tán más próximos en ciñu a los que creen, son los que dicen: Somos cristianos».

Esisten otres aleyas qu'avisen de que los casos de refuga escontra l'otru (los non musulmanes) nun son comunes, y que tampoco s'apliquen tol tiempu. Nun se dexa tratar como enemigos a los que nun exercen enemistá contra los musulmanes, tampoco se dexa clasifica-yos como enemigos. Más bien, merecen otru tipu de tratamientu: «A el·lâh nun vos prohibe que tratéis bien y con xusticia a los que nun vos combatieron por causa de la vuesa creencia nin vos fixeren abandonar los vuesos llares. Verdaderamente, A el·lâh ama a los equitativos».

El Corán abre les puertes del bien, del ciñu y del afecto ante los que se enemistan colos musulmanes: «Puede ser qu'A el·lâh ponga ciñu ente vós y los que d'ellos tuvierais como enemigos. A el·lâh ye Poderosu y A el·lâh ye Perdonador y Caritatible». Y ente los comentarios sobre esta aleya ta la siguiente: «El ciñu dempués del refugu, el ciñu dempués del odiu, y la concordia dempués de la discordia. A el∙lâh ye El Que Puede xunir les coses esparder y esvalixáu. Ye El Que concilia ente los corazones dempués de la enemistá y la durez y reemplazar pol alcuentru y la concordia».

Escribe Mahmud Nacua: «L'orixe nes rellaciones ente la xente, por distintes que sían les sos nacionalidaes y creencies, ye'l fechu de reconocese, de tener misericordia mutua, la cooperación, l'amistá y la paz. La esceición ye l'estáu de guerres y los combates, que son asuntos que producen odiu. Esta esceición ye temporal porque l'odiu nun permanez ente la xente sían cualos sían les buelgues de les guerres. El mundu esperimentó tantu nes pasaes dómines como nes recién munchos exemplos de guerres que tuvieron llugar ente les tribus, los pueblos y les naciones. Ente un pueblu y otru, ente una nación y otra nuna cierta dómina, pero fueron siguíos por alcuerdos de paz, pactos y cooperación… Asina ye la naturaleza de la vida, unos ciclos consecutivos. El meyor de la xente ye'l qu'utiliza los ciclos del bien, de los alcuerdos y de la paz pal desarrollu de los factores del bien y del amor inculcándolos ente los individuos y los pueblos. Este ye'l camín del Islam y este ye'l fundamentu nel Islam».

#### Budismu

Nel budismu, *[[kāma]]* ye amor sensual, sexual. Ye una torga nel camín escontra la llume, yá que constitúi egoísmu.

*[[Karuṇā]]* ye compasión y misericordia, y amenorga el sufrimientu d'otros. Ye complementariu de la sabiduría y necesariu pal llume.

*[[Adveṣa]]* y *[[mettā]]* son amor benevolente. Esti amor ye incondicional y rique una autoaceptación considerable. Ye abondo distintu del amor ordinario, que de normal se basa nel apegu y el sexu y que raramente asocede ensin interés propiu. Nel so llugar, esti amor referir al desprendimientu y l'ausencia d'intereses egoístes en beneficiu de los demás.

Dende'l puntu de vista del budismu, l'amor puro» provién d'un estáu de pureza espiritual al que los seres humanos pueden llegar por aciu la *lliberación* de les llamaes *emociones perturbadoras* (deséu y apegu, odiu y roxura, inorancia, arguyu, envidia), inherentes al mundu material o *[[samsara]]*. Por aciu la compasión, la desapegadura del mundu material, y la meditación, puede aumentar pasu ente pasu la capacidá de funcionamientu de tolos chakres, incluyendo'l *chakra del corazón*, talmente que ye posible *amar* conscientemente y esaniciar el sufrimientu acomuñáu al amor ordinario hasta algamar el llamáu estáu de llume, nel qu'esiste un *amor incondicional* escontra tolos *seres sintientes*, equiparable al que, por casu, puede sentir una madre pol so fíu. Según esta corriente de pensamientu, l'amor caltién xuníes toles coses, y la nuesa conciencia *crea* el mesmu universu. Pal budismu, toles relixones son válides si basar nel amor espiritual y la compasión.

L'ideal de bodhisattva nel budismu Mahāyāna implica la completa renunciación a unu mesmu al envís de soportar la carga d'un mundu de sufrimientu. La mayor motivación qu'unu tien pa tomar el camín del bodhisattva ye la idea de salvación qu'esiste dientro del amor altruista y falto d'egoísmu por tolos seres sintientes, idea que, como deseyo que ye, emoción perturbadora, tendrá d'abandonase tamién n'última instancia pa llograr el llume. Nótese que, nel budismu, buscar la felicidá ye un actu egoísta: l'ego tórganos entender que la felicidá nun ye daqué que nos llega de fora, sinón la manifestación d'una conciencia llibre de sufrimientu.

#### Hinduismu
Nel hinduismu, *[[kāma]]* ye l'amor placentero, sexual, personificáu pol dios Kāmadeva. Pa munches escueles hinduistes, ye'l tercer final (*[[artha]]*) de la vida. Kāmadeva represéntase de cutiu sosteniendo un arcu de caña d'azucre y una flecha de flores, y montáu n'ocasiones sobre un gran loru. Ta de normal acompañáu pol so consorte Rati y el so compañeru Vasanta, señor de la primavera. Pueden trate imáxenes grabaes en piedra de Kaama y Rati na puerta del templu de Chenna Keshava en Belur, en Karnataka, India. *[[Maara]]* ye otru nome pa *kāma*.

En contraste con *kāma*, *[[prema]]* —o *prem*— referir al amor elevao. *[[Karuna]]* ye la compasión y misericordia, qu'impulsa a unu a amenorgar el sufrimientu d'otros. *[[Bhakti]]* ye un términu del sánscritu, que significa «devoción amorosa escontra'l supremu Dios». Una persona que practica *bhakti* conozse como *bhakta*. Escritores, teólogos y filósofos hindús estremaron nueve formes de *bhakti*, que pueden atopase nel *[[Bhagavatha-Purana]]* y nes obres de Tulsidas. La obra filosófica *[[Sutras de Narada Bhakti]]*, d'autor desconocíu (presumiblemente Narada), estrema once formes d'amor.

#### Apegu y deséu nes relixones orientales
La filosofía oriental presenta un aproximamientu al amor espiritual distintu de la occidental: El sufrimientu en sí mesmu nun ye lo que nos fai virtuosos, sinón que ye un mediu p'algamar la virtú, talmente qu'averase al llume o la nirvana implica'l cese paulatín del sufrimientu y l'aumentu del gozu. Al igual que nel cristianismu, el sufrimientu ye un catárticu (o vía de expiación) que nos conduz al estáu allumáu (o a Dios nel cristianismu). Sicasí, pa la concepción oriental, esmolecese por consiguir un oxetivu constituyiría una manera de sufrimientu adicional (l'apegu y el deséu), de cuenta que tendríamos de llindar el nuesu sufrimientu nun esmoleciéndonos pol mesmu sufrimientu —incluyendo'l *deséu* de consiguir metes—. En pallabres d'Osho:

#### La relixón frente al amor homosexual

##### Cristianismu, xudaísmu y homosexualidá
El xudaísmu y el cristianismu nun conciben l'amor sexual ente persones homosexuales. Na Biblia faise mención espresa del refugu, non solo al amor homosexual, sinón a la homosexualidá en sí mesma. Tres exemplos:

La Ilesia católica actual caltién dichu refugu. Según unes polémiques declaraciones pronunciaes n'avientu de 2008 pol papa Benitu XVI, «constitúi una grave amenaza pa la humanidá'l tracamundiu de los sexos». En xineru de 2012 declaró amás que «el matrimoniu homosexual socava el porvenir mesmu de la humanidá».

##### Islam y homosexualidá
L'islam, al igual que'l cristianismu y el xudaísmu, nun concibe l'amor homosexual y refuga la homosexualidá en sí mesma. Nel Corán esiste constancia de tal refugu, como puede trate nos siguientes exemplos, onde Lot critica a los homes de Sodoma pol so comportamientu sexual:

Los países de relixón mayoritariamente islámica caltienen anguaño penes llegales contra los homosexuales, como multes y prisión, llegándose inclusive a la pena de muerte en 5 países: Irán, Mauritania, Arabia Saudita, Sudán y Yeme, y delles partes de Nixeria y Somalia.

### Perspeutiva filosófica
Si l'actitú del amor hai de formar parte, en dalgún momentu, de les descripciones que siguen los enclinos de la ciencia esperimental, tendrá de definise de manera tal que pueda ser reparada y cuantificada con cierta precisión. Baruch de Spinoza estableció una definición que puede cuadrar colos requerimientos de les ciencies humanu y social. Escribió al respeutu: *«El qu'imaxina aquello qu'ama afeutáu d'allegría o murnia, tamién va ser afeutáu d'allegría o murnia; y unu y otru d'estos ciños va ser mayor o menor nel amante, según unu y otru seya mayor o menor na cosa amada»*.

La definición de Spinoza, na que l'actitú del amor implica compartir allegríes y murnies d'otres persones, nun difier esencialmente de la definición bíblica del amor, una y bones el mandamientu suxer «compartir les allegríes y murnies de los demás como si fueren propies», tal el «vas amar al to próximu como a ti mesmu».

Non yá esta definición referir a aspeutos observables y contrastables cola realidá, sinón que tamién presenta aspeutos cuantificables, yá que indica qu'en mayor o menor midida van ser compartíos los ciños, mientres mayor o menor sían l'allegría o la murnia acomuñada a la persona amada.

De la definición mentada Spinoza estrayi delles conclusiones inmediates, tales como los sentimientos que surden escontra un terceru. Según les sos propies pallabres: *«Si imaxinamos que daquién afecta d'allegría a la cosa qu'amamos, vamos ser afeutaos d'amor escontra él. Si imaxinamos, otra manera, que la afecta de murnia, vamos ser, otra manera, afeutaos tamién d'odiu contra él»*.

Reparamos, nesta espresión, que l'odiu apaez como una actitú opuesta al amor, como un enclín a intercambiar (respectu del terceru mentáu) los papeles de murnia y allegría como ciños compartíos.

Para Leibniz, la felicidá ye al home lo que la perfeición ye a los entes, y esa felicidá anicia fundamentalmente nel amor. L'amor a Dios, según el filósofu, ten de ser con tenrura, y tien de tener l'ardor combináu cola lluz. Con éses la perfeición humana consiste n'amor lluminoso, un amor nel que se combina la tenrura cola razón.

### Perspeutiva científica
Enfoque propiu de disciplines tales como bioloxía y psicobioloxía, llamaes nel so conxuntu neurociencies, lo mesmo que de la psicoloxía y l'antropoloxía.

#### Aspeutos biolóxicos

El conceutu d'amor nun ye una noción téunica en bioloxía sinón un conceutu del llinguaxe ordinariu que ye polisémicu (tien munchos significaos), polo cual resulta difícil esplicalo en términos biolóxicos. Sicasí, dende'l puntu de vista de la bioloxía, lo que dacuando se llama *amor* paez ser un mediu pa la sobrevivencia de los individuos y de la especie. Si la sobrevivencia ye'l fin biolóxicu más importante, ye lóxicu que la especie humana confiéra-y al amor un sentíu bien eleváu y trascendente (lo cual contribúi a la sobrevivencia). Dende la psicobioloxía sí tien sentíu atopar les bases orgániques d'estaos mentales concretos (como la sensación suxetiva d'amor).

Sicasí, na mayoría de les especies animales paecen esistir espresiones de lo que se llama «amor» que nun tán direutamente rellacionaes cola sobrevivencia. Les rellaciones físiques con individuos del mesmu sexu (equivalentes a la homosexualidá nel ser humanu) y les rellaciones sexuales por prestar, por casu, nun son esclusives de la especie humana, y tamién se reparen comportamientos altruistes per parte d'individuos d'una especie escontra los d'otres especies (les rellaciones milenaries ente'l ser humanu y el perru son un exemplu). Dellos biólogos traten d'esplicar dichos comportamientos en términos de cooperación pa la sobrevivencia o de conductes escepcionales pocu significatives. A partir de los años 1990 psiquiatres, antropólogos y biólogos (como Donatella Marazziti o Helen Fisher) atoparon correllaciones importantes ente los niveles d'hormones como la serotonina, la dopamina y la oxitocina y los estaos amorosos (atraición sexual, namoramientu y amor estable).

##### Modelu tripartitu del amor romántico
Los modelos biolóxicos del sexu tienden a contemplar l'amor como un impulsu de los mamíferos, tal como'l fame o la sei. Helen Fisher, investigadora del Departamentu d'Antropoloxía de la Universidá de Rutgers, Nueva Jersey, y esperta mundial nesta tema, describe la esperiencia del amor en tres etapes parcialmente superpuestes: *lluxuria*, *atraición* y *apegu*, en caúna de les cuales desenvuélvese un procesu cerebral distintu, anque interconectáu, y reguláu hormonalmente.

**1)** El **[[impulsu sexual]] indiscrimináu** o escitación sexual. Esti procesu ta reguláu pola testosterona y l'estróxenu na mayoría de los mamíferos y cuasi puramente pola testosterona nel ser humanu, y ye detectable neurolóxicamente nel córtex cinguláu anterior. De curtia duración (raramente dura más d'unes poques selmanes o meses), la so función ye la busca de pareya.

**2)** La **[[atraición sexual]] selectiva**, pasión amorosa o namoramientu, regulada pola dopamina nos circuitos cerebrales del prestar. Esta segunda etapa ye inusualmente enllargada nel ser humanu frente a otres especies (hasta 18 meses). Consiste nun deséu más individualizáu y románticu por un candidatu específicu pal apareyamientu, que se desenvuelve de forma independiente a la escitación sexual como un sentimientu de responsabilidá escontra la pareya. Recién estudios en neurociencia indicaron que, a midida que les persones namórense, el celebru secreta en crecientes cantidaes una serie de sustancies químiques, incluyendo feromones, dopamina, norepinefrina y serotonina, qu'actúen de forma similar a les anfetamines, aguiyando'l centru del prestar del celebru y llevando a efeutos colaterales tales como aumentu del ritmu cardiacu, perda de mambís y suañu, y una intensa sensación d'escitación. Les investigaciones indicaron qu'esta etapa xeneralmente termina al cabu d'un añu y mediu a trés años.

Otra sustancia que'l celebru llibera n'estáu de namoramientu ye la feniletilamina, qu'actúa sobre'l sistema límbico y provoca les sensaciones y sentimientos comunes en dichu estáu, amás de que ye un precursor de la dopamina, d'ende qu'esta postrera tamién s'atope en grandes cantidaes. Un pequeñu cambéu químicu puede faer que se tresforme nun estimulante (anfetamina y metilfenidato) o un antidepresivu (bupropión y la venlafaxina). La feniletilamina puede atopase tamién n'alimentos como'l chocolate y quesos lleldaos. Según Helen Fisher, ye por ello que l'amor romántico ye —al igual que'l chocolate— adictivu.

La molécula proteínica conocida como factor de crecedera nerviosa (NGF) presenta niveles elevaos cuando les persones namorar por primer vegada, anque ésta vuelve a los sos niveles previos al cabu d'un añu.

Tres les etapes de lluxuria y atraición, ye necesaria una tercer etapa pa establecer rellaciones al llargu plazu:

**3)** El cariño o **[[teoría del apegu|apego]]**, llazu afeutivu de llarga duración que dexa la continuidá del venceyu ente la pareya, reguláu pola oxitocina y la vasopresina, que tamién afecten al circuitu cerebral del prestar; la so duración ye indeterminada (puede enllargase tola vida). L'apegu implica la tolerancia de la pareya (o de los fíos) mientres un tiempu abondu como pa criar a la prole hasta qu'ésta pueda valise por sigo mesma. Básase xeneralmente, poro, en responsabilidaes tales como'l matrimoniu y los fíos, o bien n'amistá mutua basada n'aspeutos como los intereses compartíos. Rellacionóse con niveles de les sustancies químiques oxitocina y vasopresina a un nivel mayor del que se presenta en rellaciones al curtiu plazu.

L'equilibriu de los trés procesos controla la bioloxía reproductiva de munches otres especies, polo que se cree que'l so orixe evolutivu ye común. La etoloxía interpreta que l'amor humano evolucionó a partir del ritual d'apareyamientu o cortexu de los mamíferos (esplegue d'enerxía, persecución obsesiva y proteición posesiva de la pareya y agresividá escontra los potenciales rivales).

#### Aspeutos antropolóxicos
Nuna entrevista por cuenta de la publicación del so llibru *Por qué amamos*, Fisher comenta que, na eleición de la pareya, y anque entá nun se conocen los motivos concretos, sábese qu'intervienen de forma importante la cultura y el momentu en que se produz dicha eleición (por casu, tenemos de tar dispuestos a namoranos). La xente tiende a namorase de daquién que tien alredor, próximu; namoramos de persones que resulten misterioses, que nun se conocen bien. Los homes namórense más apriesa que les muyeres, y trés de cada cuatro persones que se suiciden cuando una rellación acaba son homes. Tocantes a la pasión, dambos sexos presenten el mesmu grau, pero nos homes afayóse una mayor actividá nuna pequeña rexón cerebral acomuñada cola integración de los estímulos visuales. Ye daqué que tien sentíu, pos [polo xeneral] el negociu de la pornografía sofitar nos homes y les muyeres intenten constantemente prestar col so aspeutu a los homes. La investigadora refier que, mientres millones d'años, l'home tuvo que mirar bien a la muyer y toma-y la midida pa ver si ella daría-y un fíu saludable. Nes muyeres, afayóse una mayor actividá nuna de tres árees distintes, acomuñaes cola memoria y l'acordanza, y non a cencielles cola capacidá de recordar. Tamién mientres millones d'años, una muyer nun podía mirar a un home y saber si podría ser un bon padre y un bon home. Pa sabelo, tenía que recordar. Y anguaño les muyeres recuerden coses como lo que dixera la so pareya'l postreru día de San Valentín, o'l so comportamientu con anterioridá. Según Fisher, ye un mecanismu d'adautación que les muyeres probablemente tuvieron mientres cuatro millones d'años, pa consiguir al home fayadizu.

El amor romántico ye más fuerte que l'impulsu sexual. Promueve l'apario, pero, primero de too, promueve el deséu de consecución d'un *nexu emocional* (queremos que la nuesa pareya llámenos por teléfonu, que s'alcuerde de nós, queremos prestala y deseyamos que dambos tengamos los mesmos gustos). Una de les carauterístiques principales del amor romántico, amás del deséu de contautu sexual, ye'l de *exclusividad sexual*. Cuando tenemos rellaciones sexuales con daquién y nun lo amar, nun nos importa realmente si tamién les tien con otros. Pero cuando namoramos, pasamos a ser realmente posesivos, daqué que na comunidá científica llamen «vixilancia de la pareya». Por ello, l'amor romántico ye una arma de doble filu, pos, dependiendo del desenllaz de la rellación, puede derivar nuna gran felicidá o una gran murnia, que de la mesma puede llevar, en casos estremos, al suicidiu y/o al asesinatu.

L'amor y el odiu son bien paecíos, cola indiferencia como l'opuestu de dambos. De normal faemos dambes coses: amamos y odiamos coles mesmes a la persona. Ello ye que l'amor y l'odiu tienen munches coses de mancomún: cuando odiamos, concentramos la nuesa atención tanto como cuando amamos; cuando amamos o cuando odiamos, encególanos pensar nello, tenemos una gran cantidá d'enerxía y cuéstanos comer y dormir.

#### Aspeutos psicolóxicos

Pa presentar el puntu de vista de la psicoloxía sería precisu presentalo de cada unu de los sos enfoques/escueles.

Dende un puntu de vista de la **[[terapia cognitivu-conductual]]**, l'amor ye un estáu mental orgánicu que crez o escai dependiendo de cómo se retroalimente esi sentimientu na rellación de los que componen el nucleu amorosu. La retroalimentación depende de factores tales como'l comportamientu de la persona amada, los sos atributos involuntarios o les necesidaes particulares de la persona qu'ama (deséu sexual, necesidá de compañía, voluntá inconsciente d'ascensión social, aspiración constante de completitud, etc.).

Dende la **[[psicoloxía cognitiva]]** y **[[psicoloxía social]]**, destaquen les investigaciones efectuaes avera del amor de Robert J. Sternberg, quien propunxo la esistencia de 3 componentes na so teoría triangular del amor:

# La intimidá, entendida como aquellos sentimientos dientro d'una rellación que promueven l'acercamientu, el venceyu y la conexón.
# La pasión, como estáu d'intensu deséu d'unión col otru, como espresión de deseos y necesidaes.
# La decisión o compromisu, la decisión d'amar a otra persona y el compromisu por caltener esi amor.

Estos trés componentes pueden rellacionase ente sigo formando distintes formes d'amor: intimidá y pasión, pasión y compromisu, intimidá y compromisu, etc.

Dientro de la psicoloxía social, dellos autores proponen una serie d'arquetipos amatorios, como por casu John Lee: *ludus*, *storge*, *eros*, *ágape*, *zuna* y *pragma*.

Dende corrientes **[[psicoanálisis|psicoanalítiques]]**, pa Erich Fromm l'amor ye un arte y, como tal, una aición voluntaria que s'entama y apriéndese, non una pasión que s'impon contra la voluntá de quien lo vive. L'amor ye, asina, decisión, eleición y actitú. Según Fromm, la mayoría de la xente identifica l'amor con una sensación placiente. Él considera, sicasí, que ye un arte, y que, arriendes d'ello, rique esfuerciu y conocencia. Dende'l so puntu de vista, la mayoría de la xente cai nel error de que nun hai nada qu'aprender sobre l'amor, motivaos, ente otres coses, por considerar que'l principal oxetivu ye ser amáu y nun amar, de cuenta que lleguen a valorar aspeutos superficiales como l'ésitu, el poder o'l curiosu que causen tracamundiu mientres la etapa inicial del pretendíu namoramientu pero que dexen de ser influyentes cuando les persones dexen de ser desconocíes y piérdese la maxa del misteriu inicial. Con éses encamienta proceder ante l'amor de la mesma forma que lo fadríamos p'aprender cualesquier otru arte, como la música, la pintura, la carpintería o la medicina. Y estrema, como en tou procesu de deprendimientu, dos partes, una teórica y otra práutica.

Dende'l puntu de vista de la **[[psicoloxía humanista]]**, la definición d'amor más delimitada qu'apurre l'humanismu ye la de Carl Rogers, tamién considerada por Abraham Maslow: «amor significa ser dafechu entendíu y fondamente aceptáu por daquién». Según Maslow, «l'amor implica una sana y candial rellación ente dos persones». Partiendo d'estos dos definiciones, la necesidá d'amor basar en daqué qu'afala a les persones a ser aceptaes y xuntaes a una rellación. Diz Maslow: «La necesidá d'amor implica dalo y recibilo […], por tanto, tenemos d'entendelo; ser capaces de crealo, detectalo, espublizalo; otra manera, el mundu va quedar encadenáu a la hostilidá y a les solombres». Pa Maslow, según pa munchos teóricos de la psicoloxía, les necesidaes o pulsiones-deseyo descrites pol psicoanálisis nunca lleguen a un prestu completu o son acompañaes pol surdimientu d'una nueva necesidá, polo cual siempres va permanecer na persona un estáu de requerimientu.

Cuando nes rellaciones sentimentales esiste ciertu grau d'egoísmu, prodúcense situaciones nes qu'unu de los amantes, por mieu al fracasu, pola inseguridá emocional que-y produz el so falta d'autoestima, polariza el so egoísmu nuna muestra estremo y desesperao d'altruísmu, qu'a manera d'ultimátum manifestar por un amor desatamañao ensin pensar nes llendes d'unu mesmu, pudiendo inclusive llegar a poner en peligru la so propia esistencia o la de la otra persona por tar esperimentando un estáu polarizáu d'obsesión. Nesti casu, el qu'ama, desea y nagua por el bien y la felicidá del ser amáu, y facer percima de toles coses, pero, n'última instancia, esperando llograr daqué a cambéu. Dende'l puntu de vista del budismu, ye un amor con apegu. Nestos casos, el dar ensin recibir a cambéu, el sacrificase y anteponer les necesidaes del ser amáu percima de les d'unu mesmu, suel considerase, pa les persones que nun cultivaron abondo'l altruísmu, esto ye, pa les persones que nun son capaces d'amar ensin apegu, una antoxana al desequilibriu emocional, una y bones la persona oxetu de la obsesión nun tien por qué responder tal como s'antemanara; o puede inclusive que, so una actitú igualmente egoísta, nun estime l'esfuerciu y esixa entá más. Sicasí, dalgunos confunden esa polarización con amor verdadero» o «sanu», y esixen de la otra persona'l mesmu comportamientu, pudiendo manifestar frustración estrema y, como salida a dicha frustración, violencia. Poles resultaos evidentes nes noticies a diariu, reparamos un creciente enclín a la **[[violencia nel novialgu]]**, na que los psicólogos actuales apunten a esta patoloxía d'obsesión polarizada (desencadenada por una baxa autoestima) como principal desencadenante d'estos conflictos.

Recuérdese que cada unu de los enfoques en *psicoloxía* tienen la so propia aportación a esti respectu, congruente col so propiu marcu teóricu.


## Distintes visiones históricu-culturales
Magar l'amor ta fundáu en capacidaes y necesidaes biolóxiques según el placer sexual y l'instintu de reproducción, tien tamién una historia cultural. Dacuando atribúyese la so invención a dalguna tradición particular (a los sufis, a los trovadores, al cristianismu, al movimientu románticu, etcétera), pero les muertes arqueolóxiques de toles civilizaciones confirmen la esistencia de ciñu escontra los familiares, la pareya, los neños, los coterráneos, ente otros, polo cual les interpretaciones que postulen que l'amor polo xeneral ye una construcción cultural específica nun paecen fundaes.

Dende'l puntu de vista cultural, l'amor sexual manifestóse históricamente escontra les persones del sexu opuesto como escontra aquelles del mesmu sexu. Pa los griegos y mientres el Renacimientu, los ideales de guapura yeren encarnaos en particular pola muyer y polos adolescentes de sexu masculín.

La pallabra española «amor» puede tener múltiples significaos, anque rellacionaos, distintos ente sigo dependiendo del contestu. De cutiu, otros idiomes usen distintes pallabres pa espresar dalgunos de los variaos conceutos. Les diferencies culturales al conceptualizar l'amor faen entá más difícil establecer una definición universal. Na cultura maya nun esistía la pallabra amor pa colos fíos. En piamontés nun esiste la pallabra amor.

### Cultura persa

Rumi, Hafiz y Sa'di son iconos de la pasión y l'amor na cultura y el llinguaxe perses. La pallabra persa pal amor ye *eshgh*, que deriva de la árabe *ishq*. Na cultura persa, tou ye tomáu pol amor y tou ye por amor, empezando pol amor a los amigos y a la familia, a los homes y esposes, y llegando eventualmente al amor divino, que constitúi la meta última de la vida. Hai alredor de siete siglos, Sa'di escribió:

### Cultura china y otres cultures sínicas

Nel idioma chinu y la cultura china contemporáneos, úsense dellos términos o pallabres raíz pal conceutu d'amor:

* *Ai* (愛) úsase como verbu (p. ex., *wo ai nin*, «te amo») o como nome, especialmente en *aiqing* (愛情), «amor» o «romance». Na China continental, y dende 1949, *enriten* (愛人, orixinalmente «amigu», o, más lliteralmente, «persona d'amor») ye la pallabra dominante pa «maríu» (siendo desenfatizados orixinalmente los términos separaos pa «esposa» y «home»); la pallabra tuvo una vegada una connotación negativa, que permanez, ente otros llugares, en Taiwán.

* *Lian* (戀) xeneralmente nun s'usa de forma aisllada, sinón como parte de términos tales como «tar namoráu» (談戀愛, *tan lian'ai* —que tamién contién *ai*), «amigu» (戀人, *lianren*) o «homosexualidá» (同性戀, *tongxinglian*). Nel confucianismu, *lian* ye un amor benevolente y virtuoso que tendríen de buscar tolos seres humanos, y reflexa una vida moral. El filósofu chinu Mozi desenvolvió'l conceutu de *ai* (愛) como reaición al *lian* confucianista. *Ai*, nel mohismu, ye un amor universal escontra tolos seres, non yá escontra los amigos o familia, ensin considerancia de la reciprocidá. La estravagancia y la guerra ofensiva son contraries escontra *ai*. Anque'l pensamientu de Mozi tuvo influyencia, el términu confucianista *lian* ye'l que la mayoría de los chinos usen pal amor.

* *Qing* (情), que comúnmente significa «sentimientu» o «emoción», xeneralmente indica «amor» en dellos términos. Ta conteníu na pallabra *aiqing* (愛情). *Qingren* (情人) ye un términu usáu col significáu de «amante».

* *[[Ganqing|Gănqíng]]* (感情) ye'l sentimientu» de rellación, vagamente similar a la empatía. Una persona va espresar amor construyendo bon *gănqíng*, consiguíu per mediu d'ayuda o trabayu emprestaos a otres persones y apegu emocional escontra otra persona o escontra cualesquier otra cosa.

* *[[Yuanfen]]* (緣份) ye la conexón de destinos venceyaos. Una rellación significativa ye xeneralmente concebida como dependiente d'un fuerte *yuanfen*. Consiste en bona suerte a la de faer un descubrimientu afortunáu ya inesperáu. Conceutos similares n'español son: «Taben fechos l'unu pal otru», o'l destín».

* *Zaolian* (simplificáu: 早恋, tradicional: 早戀, pinyin: *zǎoliàn*), lliteralmente, «amor temprano», ye un términu contemporaneu usáu frecuentemente pa los sentimientos románticos o l'apegu ente neños o adolescentes. Describe tantu la rellación ente noviu y novia adolescentes como'l namoramientu de l'adolescencia temprana o la niñez. El conceutu indica n'esencia la creencia prevalente na cultura china contemporánea consistente en que, por cuenta de la demanda de los estudios (derivada sobremanera del sistema educativu altamente competitivu de China), los mozos nun crean apegu romántico y polo tanto ponen en peligru les sos oportunidaes d'ésitu futuru. Apaecieron informes en periódicos y otros medios chinos que detallen la prevalencia del fenómenu, los peligros reparaos nos estudiantes y les medranes de los sos padres.

#### Qì xi: el «San Valentín» chinu
Esiste una lleenda china que se diz tien miles d'años d'antigüedá, que, con diverses variaciones, cunta la historia d'un mozu arrieru llamáu Niulang (chinu: 牛郎; pinyin: *niú láng*; lliteralmente «[el] arrieru», o «pastor de vaques», Altair) atopar nel so camín con siete hada bañándose nun llagu. Afaláu pol so traviesu compañeru'l güe, furtió les sos ropes, esperando dempués a ver qué asocedía. Hermanar faes, pa recuperales, escoyeron a la hermana menor y más bella, de nome Zhinü (chinu: 織女; pinyin: *zhī nǚ*; lliteralmente, «[la] texedora», Vega). Ella facer, pero, como Niulang haber vistu desnuda, vese obligada a aceptar la propuesta de matrimoniu de Niulang, que se namorara d'ella (n'otres versiones de la historia, Zhinü escapara del aburríu cielu pa prestase y foi ella la que se namoró de Niulang). Yeren felices xuntos, pero, nel reinu de les faes, la Diosa del Cielu» (qu'en delles versiones ye la madre de Zhinü), en enterándose de la impura unión, tomó la so anfiler y formó un anchu ríu pa dixebrar a los dos amigos pa siempres, creando asina la Vía Láctea, que dixebra a les estrelles Altair y Vega. (N'otra versión, la Diosa obliga a la fada a volver a la so xera de texer coloridas nubes nel cielu, yá que nun podía faelo mientres tuviera casada con un mortal).

Zhinü permanez pa siempres a un llau del ríu, filando tristemente el so telar, mientres Niulang ver dende lloñe, y curia de los sos dos fíos (les dos estrelles que lo arrodien, Beta Aquilae y Gamma Aquilae, o, polos sos nomes en chinu, Hè Gu 1 y Hè Gu 3).

Sicasí, una vegada al añu, toles pegues del mundu, aves místiques na cultura china, se compadecen d'ellos y vuelen hasta'l cielu pa formar una ponte (chinu: 鵲橋, Que Qiao, «la ponte de les pegues») sobre la estrella Deneb na constelación del Cisne, por que los amantes puedan axuntase per una sola nueche, na séptima nueche de la séptima lluna, el día del amor en China.

A finales del branu, les estrelles Altair y Vega alzar nel cielu nocherniegu, y los chinos cunten y celebren esta lleenda mientres el Qi xi (chinu: 七夕 pinyin: qī xī, «la nueche de los sietes»).

La historia presenta delles variaciones más:

* La Diosa del Cielu, por compasión al ser tocada pol amor qu'esistía ente dambos, decidió xunilos una vegada el séptimu día del séptimu mes llunar.
* L'Emperador del cielu, padre del arrieru, foi quien los dixebró por que se concentraren nel so trabayu en llugar d'en el romance.
* La estrella Deneb ye una fada qu'actúa como carabina cuando los amantes atópase na ponte de les pegues.
* Los amantes pueden axuntase una vegada al mes.
* Mientres la nueche de los sietes, en ciertu momentu les dos estrelles Altair y Vega axúntense realmente a un mesmu llau de la Vía Láctea.

### Cultura xaponesa
Nel budismu xaponés, *ai* (愛) ye un amor de ciñu pasional, y un deséu fundamental. Puede desenvolvese escontra'l egoísmu o'l altruísmu y escontra la llume.

*[[Amae]]* (甘え), una pallabra xaponesa que significa «dependencia indulxente», ye parte de la cultura de la educación de los fíos en Xapón. Esperar de les madres xaponeses qu'abracen y acoriquen a los sos fíos, y espérase de los fíos que compensen a les sos madres enferronándose a elles y sirviéndoles. Dalgunos sociólogos suxirieron que les interaiciones sociales de los xaponeses na vida d'adultos modelar nel *amae* ente madre y fíu.

### Cultura griega
L'idioma griegu estrema dellos sentíos distintos nos que s'usa la pallabra «amor». Por casu, el griegu antiguu presenta les pallabres *agape*, *philia*, *eros*, *storge* y *xenia*. Sicasí, col griegu (al igual que con munchos otros idiomes) foi históricamente difícil dixebrar totalmente los significaos d'estes pallabres. Coles mesmes, el testu en koiné de la *[[Biblia]]* contién exemplos del verbu *agapó* utilizáu col mesmu significáu que *[[phileo]]*.

* *[[Agapē|Agape]]* (ἀγάπη *agápē*) xeneralmente refierse a un tipu ideal d'amor puro», más qu'a l'atraición física suxerida por *eros*. Sicasí, hai dellos exemplos de *agape* usaos col significáu de *eros*. Tamién se tradució como «amor de l'alma».

* *[[Eros (amor)|Eros]]* (ἔρως *érōs*) ye un amor pasional, con deséu sensual y duraderu. La pallabra griega *erota* significa *namoráu*. Platón creó la so propia definición. Anque *eros* siéntese primeramente por una persona, cola contemplación convertir nuna apreciación de la guapura qu'esiste dientro d'esa persona, o inclusive apuerta a l'apreciación de la guapura en sí mesma. *Eros* ayuda a l'alma a recordar la conocencia de la guapura y contribúi a la comprensión de la verdá espiritual. Los amantes y los filósofos tán toos inspiraos pa la busca de la verdá per mediu de *eros*. Delles traducciones amosar como «amor del cuerpu».

* *[[Philia]]* (φιλία *philía*), un amor virtuoso desapasionáu, foi un conceutu desenvueltu por Aristóteles. Inclúi la llealtá a los amigos, la familia y la comunidá, y rique virtú, igualdá, y familiaridá. *Philia* ta motiváu por razones práutiques; una o dambes partes beneficiar de la rellación. Tamién puede significar «amor de la mente».

* *[[Storge]]* (στοργή *storgē*) ye un ciñu natural, como aquel que sienten los padres polos sos fíos.

* *[[Xenía|Xenia]]* (ξενία *xenía*), hospitalidá, yera una práutica desaxeradamente importante na Antigua Grecia. Yera una amistá cuasi ritualizada formada ente un anfitrión y el so güéspede, quien podíen ser primeramente desconocíos. El anfitrión alimentaba y apurría agospiamientu al güéspede, de quien s'esperaba pagu namái con gratitud. La importancia d'esti amor puede trate al traviés de tola mitoloxía griegasobremanera, na *[[Ilíada]]* y la *[[Odisea]]* de Homero.

#### Reseña mitolóxica sobre l'amor: el mitu del andróxinu
Na mitoloxía griega, yeren trés los sexos: lo masculino yera nun principiu descendiente del sol; lo femenino, de la tierra, y lo que participaba de dambos, de la lluna. Estos trés sexos, y la so manera d'avanzar, yeren, precisamente como la lluna, circulares. Con éses yeren tarrecibles pola so fuercia y la so puxanza y teníen gran arrogancia, hasta'l puntu de qu'atentaron contra los dioses. Ante esta situación, Zeus y los demás dioses deliberaron, y atopáronse ante un dilema, yá que nun podíen matalos o faer sumir la so raza abrasándolos col rayu como a los xigantes —porque entós sumiríen los honores y sacrificios que los homes tributáben-yos—, nin dexar que siguieren siendo altaneros.

Tres enforma pensalo, a la fin Zeus tuvo una idea y dixo: «Paezme que tengo una estrataxema por que sigan esistiendo estos seres y coles mesmes dexen de ser faltantes, al faese más débiles. Agora mesmu —siguió— voi cortalos en dos a cada unu, y asina van ser coles mesmes más débiles y más útiles pa nós, al aumentar el so númberu». Con éses Zeus llevó a cabu'l so plan, y una vegada que la naturaleza d'estos seres quedó cortada en dos, cada parte empezó a echar de menos a la so metá, a axuntase con ella y arrodiala colos sos brazos, a abrazase la una cola otra naguando por ser una sola por naturaleza. De magar, l'amor d'unos a otros ye innatu nos homes y muyeres y aglutinador de l'antigua naturaleza, y trata de faer un solu individuu de dos. Por eso, cuando se zarapiquen con aquella verdadera metá de sigo mesmos, sienten un maraviyosu impautu d'amistá, d'afinidá y d'amor, de manera que nun tán dispuestos a dixebrase.

De *[[La Llacuada]]* de Platón.

### Cultura árabe
N'árabe, que ye una llingua bien rica en pallabres sinónimas, esisten numberosos sinónimos de la pallabra «amor». Ente ellos, atópense: *«Al Hobb»* («l'amor») , *«Al Mawadda»* («el ciñu»), *«Al ‘ishq»* (una bien fuerte pasión), *«Al Hayâm»* (amor que llega a la llocura), *«As·sabâba»* (tenrura de la pasión), *«Ash·shawq»* (enclín por amor escontra otra persona o daqué concretu), *«Al-Hawâ»* (amor qu'apodera'l corazón), *«Ash·shahwa»* (amor entemecíu con deséu), *«Al Waÿd»* (amor bien intenso), *«Al-Gharâm»* (amor qu'apodera a la persona, y la pasión que tortura), *«At-tîm»* (llegar a la llocura de tanto amor, amor qu'apodera dafechu a la persona).

L'amor manifestar en diversos círculos: L'amor escontra A el·lâh, L'amor escontra'l Mensaxeru d'Al∙lâh, L'amor del musulmán escontra'l musulmán, L'amor dientro de la familia musulmana, L'amor escontra'l non musulmán, El ciñu ente'l gobernante y el gobernáu.

Nun tercer círculu figura l'amor ente los musulmanes; esti amor cristalizar nel intercambiu de sentimientos de ciñu sinceru y en traducilo en dichos y fechos, no malo y no bono. Ye una rellación íntimo y estrecho na que los corazones y los espíritus siéntense atraíos unos escontra otros; d'esta miente, consíguese'l prestu y el gocie del amor ente les partes que tán n'harmonía.

Ibn Al Qayyem numbera los tipos d'amor nel marcu social diciendo: «Ente ellos figura l'amor que se manifiesta nun alcuerdu alrodiu de una manera, una relixón, una doctrina o un métodu, una proximidá, un productu o un oxetivu. Esiste tamién l'amor coles mires de llograr dalgún beneficiu del amáu, de la so potencia, riqueza, educación o pa satisfaer un deséu. Esti tipu ye efímeru y acaba una vegada que se llograra l'oxetivu. El que te ama pa llograr una meta, te abandona al consiguila. L'amor harmonioso o'l que emana d'un alcuerdu ente dos persones ye duraderu y namái acaba cuando asocede daqué que ponga fin a esti amor. L'amor de gran ciñu ye: “una aprobación espiritual y una combinación ente les almes”».

### Cultura turca (xamánica ya islámica)
En turcu, la pallabra «amor» apaez con dellos significaos. Una persona puede amar a un dios, a una persona, a los sos padres, o a la familia. Pero esa persona namái puede «amar» (*[[Ishq|aşk]]*) a una persona del sexu opuesto. Los turcos usaben esta pallabra solamente pa los sos amores nun sentíu románticu o sexual, qu'indicaren un enorme encaprichamiento. Esta pallabra tamién ye común pa les llingües turques, tales como'l azerbaiyano (*yşq*) y el cazacu (ғашық).

### Antigua Roma (llatín)

L'idioma llatín tien dellos verbos distintos que se correspuenden cola pallabra española «amor».

* *Amāre* ye la pallabra básica pa «amar», y entá lo ye nel italianu actual. Los romanos usar tantu nun sentíu afeutivu como nun sentíu románticu o sexual. D'esti verbu deriva *amans* —un amante, amador, «amante profesional», xeneralmente cola noción accesoria de lluxuria— y *amica*, «novia», pallabra xeneralmente usada de forma eufemística pa una prostituta. El nome correspondiente ye *amor*, que tamién s'usaba na forma plural pa indicar enriedos amorosos o aventures sexuales. El mesmu raigañu produz amás *amicus* —«amigu»— y *amicitia*, «amistá» (polo xeneral basaos nel provechu mutuu, y correspondientes dacuando más esautamente a «delda» o «influyencia»). Cicerón escribió un tratáu llamáu *Sobre l'amistá* (*De amicitia*), qu'alderica la noción hasta cierta fondura. Ovidio escribió una guía pa les rellaciones amoroses llamada ''Ars Amatoria'' que trata en fondura l'amor dende les rellaciones extramaritales hasta los padres sobreprotectores.

: En llatín dacuando usábase *amāre* col sentíu que damos n'español a «gustar». Esta noción, sicasí, esprésase de forma muncho más xeneralizada con *placere* o *delectāre*, que son d'usu más coloquial, siendo'l postreru usáu frecuentemente na poesía amorosa de Catulo.

* *[[Diligere]]* de cutiu presenta la noción de «tener ciñu por», «envalorar», y raramente, si non nunca, usar pal amor romántico. Esta pallabra sería apoderada pa describir l'amistá de dos homes. El nome correspondiente, *diligentia*, sicasí, tien el significáu de «dilixencia» o «dedicación», y tien cierta superposición semántica col verbu.

* *[[Reparara]]* ye un sinónimu de *diligere*; esti verbu y el so correspondiente nome, *observantia*, denotan de cutiu «envalora» o «ciñu».

* *[[Carines]]* corresponder col griegu *agape* (empatía, altruísmu), y usóse en traducciones de la Biblia cristiana al llatín col significáu d'amor caritativo»; esti significáu, sicasí, nun se topó na lliteratura clásica romana pagana. Como resultáu de la combinación con una pallabra griega, nun esiste'l verbu correspondiente.

* *[[Cupiditas]]* corresponder col términu griegu *eros* (deséu sexual).

* Delles terminoloxíes vulgares n'español, como por casu *filito*, aniciáu de *[[filia]]*, xeneren xerarquíes de seriedá o duración de la pareya.

### Cultura anglosaxona
Na cultura anglosaxona la pallabra «amor» (*love*) presenta, al igual que n'español, múltiples significaos. Pero, a toos aquellos qu'esisten nel mundu hispanofalante, los anglofalantes añaden un significáu adicional, más rellacionáu col simple *gustu* por daqué: *I love dancing* (lliteralmente, «amo'l baille») correspuende n'español a encántame baillar» o me gusta enforma baillar»; *he's a great actor, I love him* (lliteralmente, «ye un gran actor, ámolu») correspuende a «ye un gran actor, encántame», o «ye un gran actor, gústame enforma». El psicoanálisis asitia al amor como un comportamientu narcisista, de cuenta que l'amor interpersonal ye realmente amor a unu mesmu n'última instancia. N'Estaos Xuníos, el psicoanálisis ocupó mientres el sieglu XX un llugar preponderante nel ámbitu de la psicoloxía, anque anguaño esiste un duru bracéu ente los sos detractores y defensores, que se conoz como *the Freud wars*. La cultura del psicoanálisis estendióse llargamente per otros países, y anguaño los dos países que más s'aguanten a la estinción d'esta corriente psicolóxica son Francia y Arxentina.

## Ver tamién

## Notes y referencies

## Bibliografía rellacionada
* Agustín García Calvo (1984), *L'amor y los 2 sexos. Del tiempu d'amor y olvidu*. Editorial Lucina, Zamora. (2ª ed. 1991).
* .

* Carmen Martín Gaite *Usos amorosos de la posguerra española*. 1ª edición, 1987. 7ª edición, 1988. Anagrama. Barcelona. ISBN 84-339-0085-4.
* 

* 

* 

* Conchita Ramón Delgado. *Diccionariu del amor*. 1936. Gráfiques "RECORT", Barcelona.

## Enllaces esternos