open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Serer

El pueblu **serer** (tamién escritu "sérère", "sereer", "serere", "seereer" y delles vegaes de manera equivocada "Serre") xunto colos diola son reconocíos como los habitantes más antiguos de la Senegambia.

## Distribución xeográfica
Na moderna Senegal, el pueblu serer vive na parte centro occidental del país, dende'l cantu sur de Dakar hasta la frontera con Gambia. Los serer (tamién conocíos como "Seex" o "Sine-Sine") ocupen les zones de los antiguos reinos de Sine y Saloum (anguaño parte de Senegal). En Gambia, ocupen partes de los antiguos "Nuimi" y "Baddibu" según el "Kombo". Los serer-noon ocupen l'antigua área de Thiès nel actual Senegal. Los serer-ndut atópase en Cayor y nel noroeste de l'antigua Thiès. Los serer-njeghen ocupen l'antiguu Baol, ente que los serer-palor ocupen la zona centro occidental y sur occidental de Thiès, habitando los serer-laalaa el norte de Thiès y l'área de Tambacounda.

## Representación
Los serer son el tercer mayor grupu étnicu de Senegal, sumando'l 14.7% de la población senegalesa. En Gambia nun algamar el 2% de la población. Xunto con Senegal y Gambia, tamién s'atopen en pequeños grupos nel sur de Mauritania. Dellos serer reconocíos son Isatou Njie-Saidy, vicepresidente de Gambia, y l'historiador de Senegambia, políticu y defensor de la independencia de Gambia mientres la dómina colonial Alhaji Alieu Ebrima Cham Joof. En Senegal, son representativos Leopold Sedar Senghor y Abdou Diouf (primer y segundu presidentes de Senegal, respeutivamente).

## Etónimo
El nome "serer", que non solo identifica al pueblu serer sinón tamién la so llingua, cultura y tradiciones, considerar por distintes antropológos, llingüistes ya historiadores (ente los cualos atópense Issa Laye Thiaw, Cheikh Alce Diop y Henry Gravrand) que ye una antigua y sagrada pallabra de la llingua serer.

## Población

El pueblu serer ye diversu y anque s'estiende al traviés de la rexón de Senegambia, ye especialmente numberosu en llugares como Baol, Sine, Saloum y Gambia, que foi colonia del Reinu de Saloum.

*La siguiente tabla ufierta la estimación de la población serer per país:*

## Ver tamién
*Batalla de Fandane-Thiouthioune

## Referencies

## Enllaces esternos

* Moving from Teaching African Customary Laws to Teaching African Indigenous Law. By Dr Fatou. K. Camara &#91;PDF&#93; 
* Ethnolyrical. Tassou: The Ancient Spoken Word of African Women
Swingline

**Swingline** ye una división d'ACCO Brands que s'especializa na fabricación de grapadores y furadores. La compañía foi asitiada en Long Island City, Queens, Nueva York, Estaos Xuníos, pero agora ye sede de la so empreza matriz ACCO en Lincolnshire, Illinois.

## Historia

Swingline foi fundada en 1925 en Nueva York por Jack Linsky en Parrot Speed Fastener Company, y abrió la so primer fábrica en Long Island City en 1931. En 1939, la compañía camudó'l so nome a Speed Products, y en 1956, convertir en Swingline. Convertir nuna división d'ACCO Brands (depués una división de Fortune Brands) en 1987. El nome de la fábrica, Swingline, foi un gran cartelu icónico na parte cimera del edificiu de Queens.

A finales de 1990, Swingline cerró la producción en Long Island City, Nueva York, y treslladó la producción de grapadores y grapes a Méxicu y empezó la producción de grapadores de plásticu en China. A partir de 2009, la grapadora 747 Classic foi producida en China.

## Cultura popular

Un productu de Swingline foi presentáu na película clásica *[[Office Space]]*. Un emplegáu, Milton, constantemente maltratáu pol so xefe, tien la so grapadora favorita, una Swingline colorada, y quitáron-ylo. Nesi momentu, Swingline nun fabricara grapadores coloraes dende va años. Nel 2002, llanzaron una "edición llindada" como resultáu de los intereses de los veceros. A partir del 2010 una "edición de coleición" 747 en "Ríu Coloráu" inda ta disponible, anque un "Coloráu Carmín" S7074711 paez que se descontinuó.

Nun episodiu de *[[Scrubs]]* apaez el personaxe Cox (John C. McGinley) falando a una grapadora colorada. McGinley tuvo un papel popular en *Office Space* como'l personaxe Bob Slydell.

Al empiezu del episodiu "The Heartbroke Kid" de *[[The Simpsons]]*, Seymour Skinner ye amosáu xugando con figures del exércitu. Una grapadora Swingline ataca les figures del exércitu de la nada. http://www.nytimes.com/1988/03/04/arts/auctions.html

## Referencies
Llingües mandé suroccidentales

Les **llingües mandé suroccidentales** o **mende-kpelle** son una división de les llingües mandé falaes en Liberia, Guinea y Sierra Leone. Ente les llingües mandé suroccidentales la más importante demográficamente ye'l kpelle.

## Clasificación interna
Ente los grupos filoxenéticos claramente bien establecíos que formen parte de les llingües mandé noroccidentales tán:
* Llingües mende-looma
** Llingües mende-bandi:
** Idioma Looma
* Idioma kpelle

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües mandé suroccidentales son:
:

## Referencies
Llingües mandé noroccidentales

Les **llingües mandé noroccidentales**o **Samogo-Soninké** son una división propuesta dientro de les llingües mandé falaes en Mali, Burkina Fasu y Costa de Marfil. Ente les llingües mandé la más importante demográficamente ye'l soninké.

## Clasificación interna
Ente los grupos filoxenéticos claramente bien establecíos que formen parte de les llingües mandé noroccidentales tán:
* Llingües bobu (Bɔbɔ)
* Lengua bozo-soninké
** Lengua bozo
** Idioma soninké
* Llingües samogo
* Idioma jowulu (Jɔ)

## Comparanza léxica
Los numberales en distintes llingües mandé noroccidentales son:
:

## Referencies
Llingües gurunsi

Les **llingües gurunsi**, **gurũsi** o **grũsi** son un grupu de les llingües gur (centrales), qu'inclúin cerca d'una ventena de llingües falaes poles etnies gurunsi. Les llingües grũsi falar nel norte de Ghana y les rexones axacentes de Burkina Fasu y Togu. La llingua grũsi demográficamente más importante ye'l kabiyé, faláu en Togu central, que tien aproximao 1 200 000 persones (de los cualos unos 550 mil tener como llingua materna y el restu como segunda llingua).

## Clasificación
Les llingües grũsi estremar en tres subgrupos:
***Grũsi oriental**: qu'inclúi'l lukpa, el kabiyé, el tem, el lama, eldelo, el bago-kusuntu y el chala.
***Grũsi septentrional**: qu'inclúi'l lyélé, el nuni, el kalamsé, la pana y el kasem.
***Grũsi occidental**: qu'inclúi'l winyé, el deg, el puguli o phuie, el paasaal, el sisaala, el chakali, el tampulma y el vagla.

## Comparanza léxica
Los numberales reconstruyíos pa distintos grupos de llingües grũsi orientales son:

:


:


:

## Referencies

### Bibliografía
* Manessy, Gabriel (1968/71)'Langues voltaïques sans classes' in Actes du huitième congres international de linguistique africaine. [Congress was 1968, proceedings published 1971] Abidjan, Université d'Abidjan, 335&ndash;346.
* Naden, Anthony J. (1989) 'Gur', in Bendor-Samuel, John & Hartell, Rhonda L. (eds) *The Niger–Congo languages. A classification and description of Africa's largest language family.* Lanham, New York, London: University Press of America, 140&ndash;168.
*
Grapadora

Una **grapadora** ye un instrumentu que s'emplega pa xunir fueyes de papel, plásticu o llámines de madera asitiando una grapa.

## Historia
La primer grapadora conocida fíxose a mano nel sieglu XVIII pal rei Lluis XVII de Francia. Cada grapa inscribir cola insinia de la corte real.
Nel sieglu&nbsp;XIX, l'usu creciente de papel xeneró una demanda d'una grapadora eficaz. El 7 d'agostu de 1866, la Oficina de Patentes Novelty patentó la grapadora Noveltlirtsen, que s'utilizaba principalmente pa grapar documentos o llibros, pero tamién alfombres, muebles y caxes.

En 1866, Joan Barbour recibió la patente 56.567 d'Estaos Xuníos pa una pequeña grapadora de latón, precursora de les modernes. En 1867, recibió la patente 67.665 pa un botón que sirvía pa inxertar la grapa. Barbour siguió trabayando nestos y otros modelos a lo llargo de los años 1880.

El 18 de febreru de 1879, C. H. Gould recibió la patente 232.316 pa la McGill Single-Stroken Staple Press. Esti dispositivu pesaba 1&nbsp;kg, y la grapa podía travesar delles fueyes de papel. A principios de 1912, desenvolviéronse y patentaron dellos dispositivos que cutíen y doblaben documentos ensin necesidá de grapa: la Clipless Standby Machine cortaba un cachu de papel del documentu que se doblar escontra tras.

## Partes
La grapadora manual consta de cuatro elementos articulaos montaos nuna exa:

* La base, que tien dos fisuras qu'emponen los estremos de la grapa pa doblar bien, xuntándolos o dixebrándolos.
* El cargador de les grapes, en que'l so estremu hai dos rendijas: la cimera, pola qu'entra la guillotina; y l'inferior, pola que sale la grapa.
* L'emburriador, inxertáu nel cargador, que s'esmuz sobre una baniella y ye remanáu por un muelle pa emburriar les grapes escontra la rendija.
* La cubierta, qu'incorpora una guillotina que, al baxar, clava la primer grapa del cargador nel papel.

Amás de les manuales empléguense grapadores llétriques y neumátiques, que tienen un sistema asemeyáu.

## Métodos de grapado

### De suxeción permanente
Ye'l métodu más utilizáu. La grapa clavar nel papel y, gracies a unes fisuras de la base de la grapadora, los estremos de la grapa xirar escontra adientro.
Un quitagrapas ye un simple dispositivu pa retirar grapes por aciu l'usu d'un par de garres curves.

### Viraes
Esti métodu utilizar pa la sujección de los oxetos a les superficies, polo xeneral les parés o tableros d'anuncios.

### ''Pin''
Utilizar pa xunir temporalmente documentos o otros artículos, de cutiu de tela. Con esti métodu, la grapa xirar escontra fuera. La grapa xunir con una relativa seguridá, pero puede quitar fácilmente tirando d'ella.

### ''Saddle''
Les grapes tienen forma de V invertida. Esti métodu utilizar pa faer folletos.

### Quirúrxicu
Les grapadores quirúrxiques utilícense de cutiu como sustitutos de les sutures. Nun se paecen a les grapadores comunes, yá que nun tienen la placa pa doblar la grapa. Les grapes quirúrxiques moldiar en forma d'una M. Al pulsiar la grapadora na piel y aplicar presión nel mangu doblen los gabitos al traviés de la piel, formando un rectángulu.

## Ver tamién
* Grapa
* Quitagrapas
* Grapadora M-5
* Furadora

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües gur meridionales

Les **llingües gur meridionales** son una de los dos grandes cañes de llingües gur, propuesta por Manessy (1975, 1979). Anguaño considérase que les llingües gur meridionales son una de les dos cañes de les llingües gur centrales.

## Comparanza léxica
Los numberales reconstruyíos pa distintos grupos de llingües gur meridionales son:

: 


## Referencies

### Bibliografía
* Manessy, Gabriel (1968/71)'Langues voltaïques sans classes' in Actes du huitième congres international de linguistique africaine. [Congress was 1968, proceedings published 1971] Abidjan, Université d'Abidjan, 335&ndash;346.
* Naden, Anthony J. (1989) 'Gur', in Bendor-Samuel, John & Hartell, Rhonda L. (eds) *The Niger–Congo languages. A classification and description of Africa's largest language family.* Lanham, New York, London: University Press of America, 140&ndash;168.
* Roncador, Manfred von; Miehe, Gudrun (1998) *Les langues gur (voltaïques). Bibliographie commentée et inventaire des appelations des langues.* Köln: Rüdiger Köppe Verlag.
Roch Marc Christian Kaboré

**Roch Marc Christian Kaboré**  ye un políticu burkinés, Presidente de Burkina Fasu dende'l 29 d'avientu de 2015. De 1994 a 1996 foi Primer ministru y de 2000 a 2012 Presidente de l'Asamblea Nacional de Burkina Fasu. Militó nel Congresu pa Democracia y Progresu (CDP) fundáu pol entós presidente Blaise Compaoré. En xineru de 2014 abandonó'l partíu pa fundar el Movimientu pol Pueblu y el Progresu (MPP). 

En ganando les eleiciones presidenciales el 29 de payares de 2015 convertir nel primer mandatariu civil escoyíu democráticamente desque'l gobiernu civil de Maurice Yaméogo fuera derrocáu y el país tuviera empobináu por gobiernos militares mientres casi 40 años.

## Biografía
Kaboré nació en Uagadugú, capital de Burkina Fasu. Dempués d'estudiar nel Collège Saint Jean-Baptiste de la Salle, una escuela selectiva en Uagadugú, de 1968 a 1975, estudió Economía na Universidá de Dijon, especializándose n'alministración empresarial. Llicenciándose en 1979, llogró'l so máster en 1980.

### Trayeutoria profesional
Kaboré trabayó como banqueru pal Bancu Internacional de Burkina (BIB). En 1984, a los 27 años, foi nomáu Direutor Xeneral del BIB, y dirixó'l bancu de 1984 a setiembre de 1989 antes de dedicase a la política.

### Trayeutoria política
Foi ministru nel gobiernu de Burkina Fasu, asesor especial del Presidente y diputáu na Asamblea Nacional. Foi nomáu Primer Ministru en 1994 y cuando l'entós presidente Blaise Compaoré creó en febreru de 1996 el partíu Congresu pa la Democracia y el Progresu Kaboré dimitió pa convertise nel primer vicepresidente del partíu nel poder y asesor especial de la presidencia.

El 6 de xunu de 2002, foi escoyíu Presidente de l'Asamblea Nacional de Burkina Fasu asocediendo a Mélégué Maurice Traoré.

Nes eleiciones parllamentaries celebraes en 2007, Kaboré foi reelixíu na Asamblea Nacional como primer candidatu na llista nacional del CDP. Dempués de la eleición, l'Asamblea Nacional escoyó de nuevu a Kaboré como'l so Presidente. Llogró 90 votos, frente a la 13 de Norbert Tiendrébéogo; había siete votos nulos.

### Dimisión del CDP y creación d'un nuevu partíu
Kaboré, xunto con un númberu d'otres figures prominentes nel CDP, anunció la so dimisión del partíu'l 6 de xineru de 2014. Quien dimitieron que'l partíu taba siendo empobináu de manera antidemocrática y perxudicial, y espresaron la so oposición a los planes de cambéu la Constitución pa esaniciar les llendes del mandatu, lo que dexaría'l presidente Compaoré presentase a la reeleición en 2015. El 25 de xineru de 2014, Kaboré funda un nuevu partíu políticu d'oposición, el Movimientu de les Persones pa Progresu (Mouvement du Peuple arrama Le Progrès, MPP).

Nuna convención MPP celebrada nes Uagadugú Palaciu de los Deportes el 4-5 de xunetu de 2015, Kaboré foi confirmáu oficialmente como candidatu presidencial del Movimientu pol Pueblu y el Progresu MPP.

El 29 de payares de 2015, Kaboré ganó les eleiciones na primer ronda de votación col 53,5&nbsp;% de los sufraxos frente al 29,7&nbsp;% llográu por competidor Zephirin Diabré.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Biografía por CIDOB (n'español)
Maurice Yaméogo

**Maurice Yaméogo**  foi'l primer presidente de la República de Alto Volta, actual Burkina Fasu, que'l so mandatu trescurrió ente'l 11 d'avientu de 1959 y el 3 de xineru de 1966. Proclamó la independencia de Francia el 5 d'agostu de 1960 ya intentó ensin ésitu crear una unión ente Costa de Marfil y Alto Volta. En 1966, tuvo d'abandonar la presidencial por cuenta d'una fuelga sindicalista d'amplitú nacional.

## Bibliografía
* Charles Kabeya Muase (1989). *Syndicalisme et démocratie en Afrique noire: l'expérience du Burkina Faso (1936-1988)*. París: Éditions Karthala, ISBN 2-86537-241-3
* Frédéric Guirma (1991). *Comment perdre le pouvoir ? Le cas de Maurice Yameogo*. París: Éditions Chaka, coll. « Afrique contemporaine », ISBN 2-907768-12-3
* Pascal Zagré (1994). *Les politiques économiques du Burkina Faso: une tradition d'ajustement structurel*, París: Éditions Karthala, ISBN 2-86537-535-8
* Gabriel Massa y Y. Georges Madiéga, dir. (1995). *La Haute-Volta coloniale: témoignages, recherches, regards*, París: Éditions Karthala, ISBN 2-86537-480-7
* Frédéric Lejeal (2002). *Le Burkina Faso*. París: Éditions Karthala, ISBN 2-84586-143-5
* Roger Bila Kaboré (2002). *Histoire politique du Burkina Faso: 1919-2000*, París: Éditions L’Harmattan, ISBN 2-7475-2154-0
* Yénouyaba Georges Madiéga y Oumarou Nao, dir. (2003). *Burkina Faso cent ans d’histoire, 1895-1995*. París: Karthala, 2 volúmenes, ISBN 2-84586-431-0
* Pierre-Michel Durand (2007). *L’Afrique et les relations franco-américaines des années soixante*. París: L’Harmattan, ISBN 2-296-04605-3

## Referencies

## Enllaces esternos
Senufo

Los **senufo** (o **Senoufo**, na pronunciación francesa) son un grupu etnolingüístico compuestu por diversos sub-grupos de persones, que viven nun área que s'espande dende'l sur de Malí y l'oeste de Burkina Fasu escontra Katiola en Costa de Marfil. Un grupu, los Nafana, foi fundáu nel noroeste de Ghana. La cantidá total envalorada de senufo fluctúa ente 1,5 y 2,7 millones (distintes fontes difieren nesta cantidá). Los senufo falen les distintes llingües senufo. La capital de los senufo ye Korhogo, un pueblu bien antiguu nel norte de Costa de Marfil, que data del sieglu XIII. El so agricultura básase principalmente nel cultivu de miyu, ñame, maní y arroz.

Les práutiques y espresiones culturales venceyaes al balafón de les comunidaes senufo de Malí y Burkina Fasu fueron declaraes Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá pola Unesco en 2012. El 6 d'avientu de 2012 añadióse Costa de Marfil a esta candidatura plurinacional.

## Referencies

### Bibliografía
* Holas, Bohumil (1957) *-yos Sénoufo (y compris les Minianka)* (preface by Geneviève Calame-Griaule). París: Presses Universitaires de France.
* Spindel, Carol (1989). *In the Shadow of the Sacred Grove*. Vintage. ISBN 0-679-72214-9. ISBN 978-0-679-72214-4.

## Enllaces esternos

* The Senufo people  at Art&Life in Africa.
* 'About the Senoufo People', Masabo Culture Company.
Primer ministru de Burkina Fasu

El cargu de **Primer ministru de Burkina Fasu** foi creáu en 1958, cuando Burkina Fasu yera una colonia francesa llamada Alto Volta. L'actual primer ministru ye Paul Kaba Thieba nomáu'l 6 de xineru de 2016.

## Historia
Col fin de la Segunda Guerra Mundial, Francia dio en una amplia reforma nes sos colonies d'ultramar y en 1956 dexábase la creación de conseyos de gobiernu nos territorios coloniales. Asina, el 18 de mayu de 1957 nomar a Daniel Ouezzin Coulibaly presidente del Conseyu de Gobiernu d'Altu Volta.

Cola incorporación d'Altu Volta a la Comunidá francesa en 1958 creóse'l puestu de primer ministru que foi ocupáu por **[[Maurice Yaméogo]]** hasta avientu de 1959 cuando'l puestu foi abolíu. Tres la independencia de la República d'Altu Volta (5 d'agostu de 1960) el cargu caltúvose abolíu hasta 1971 cuando'l militar golpista, **[[Sangoulé Lamizana]],** restauró'l cargu.

El puestu de primer ministru tuvo a valir, salvo'l periodu de vacancia de 1982 a 1983, hasta la so abolición pol entós presidente Thomas Sankara nel añu 1984. Esta situación caltener hasta que'l nuevu presidente Blaise Compaoré restauró'l cargu en 1992. 

Dende esti momentu'l puestu tuvo tres periodos de vacancia: 2014, 2015 y 2015-2016.

## Mandatu
Quien exerz el cargu ye nomáu pol Presidente de Burkina Fasu col consentimientu del poder llexislativu y teniendo en cuenta les mayoríes parllamentaries (artículu 46). El poder executivo ye compartíu ente'l Presidente y el Primer ministru, en quien puede delegar ciertos poderes (artículu 60).

El primer ministru dempués de la so eleición tien de presentar la so aición de gobiernu a l'Asamblea Nacional en casu de nun llograr l'enfotu tien de presentar la so dimisión al presidente (artículu 63).

## Poderes
El primer ministru ye l'encargáu de dirixir la política de la nación, presentar los presupuestos del estáu, proponer lleis (artículu 61) y presidir el Conseyu de ministros nos casos nos que'l presidente nun pueda (artículu 47). En casu d'incapacidá temporal del presidente, el xefe del gobiernu puede asumir el cargu de manera temporal (artículu 43).

El primer ministru ye'l xefe del gobiernu, encargáu de coordinar l'aición del gobiernu, responsable de la política nacional de defensa, definida pol presidente, asegurar el cumplimientu de les lleis (artículu 63). Como órganu colexáu'l gobiernu ye responsable ante'l Parllamentu (artículu 62). El primer ministru tien potestá pa determinar l'atribución de los miembros del Conseyu de ministros (artículu 65).

Cualesquier vacancia nel cargu del primer ministru, el gobiernu en plenu cesa les sos funciones (artículu 69).

## Llista de Xefes de Gobiernu (1957-)




*muertu nel cargu (†)
*quitáu por un golpe d'Estáu (♠)

## Ver tamién

* Alto Volta
* República del Altu Volta
* Burkina Fasu

## Referencies

## Enllaces esternos
Paul Kaba Thieba

**Paul Kaba Thieba**  ye un economista y políticu de Burkina Fasu, primer ministru de Burkina Fasu dende'l 13 de xineru de 2016 al 21 de xineru de 2019, cuando foi sustituyíu por Christophe Joseph Marie Dabiré.

Enantes trabayó nel Bancu Central de los Estaos d'África Occidental y la Unión Monetaria del África Occidental.

## Referencies

## Enllaces esternos
Altu Volta Francés

**Alto Volta** (en francés *Haute-Volta*) foi una colonia del África Occidental Francesa establecida'l 1 de marzu de 1919, dende territorios que fueren parte de les colonies d'Alto Senegal y Níxer y la Costa de Marfil. La colonia eslleióse más tarde estremándose en Costa de Marfil, Sudán Francés y Níxer, el 5 de setiembre de 1932.

Tres la Segunda Guerra Mundial, el 4 de setiembre de 1947 la colonia foi restablecida como parte de la Xunión Francesa, coles sos anteriores llendes. El 11 d'avientu de 1958 foi reconstituyida como República Autónoma d'Alto Volta, dientro de la Comunidá Francesa, y dos años dempués, el 5 d'agostu de 1960, consiguió total independencia.

El nome Altu Volta indica que'l país contenía'l cursu altu del ríu Volta (Volta Negru), y los sos dos afluentes, el Volta Blanco y el Volta Colorado, afluente del anterior. Los colores de la bandera voltaica representen a estos trés ríos.

## Historia

Hasta'l final del sieglu XIX, la historia del Altu Volta tuvo apoderada so los Mossi, población la cual créese qu'emigró hasta la so situación actual nel norte de Ghana.

Cuando los franceses llegaron y reclamaron l'área como so en 1896, la resistencia mossi acabó con tomar de la capital, Uagadugú. En 1919, delles provincies de Costa de Marfil xunir nuna colonia aparte denomada Alto Volta, na federación del África Occidental Francesa. En 1932, la nueva colonia eslleir hasta 1937, cuando foi convertida nuna división alministrativa denomada Mariña Alta. Tres la II Guerra Mundial, los mossi volvieron primir pa un estatus de territoriu independiente y el 4 de setiembre de 1947, l'Altu Volta convertir nun territoriu del África Occidental Francesa por derechu propiu.

Una revisión na organización de los Territorios Franceses d'Ultramar empezó cola aplicación de la Llei Básica (“Loi Cadre”) de 23 de xunetu de 1956. Esto foi siguíu por unes midíes de reorganización aprobaes pol Parllamentu francés en 1957 qu'aseguraben un altu grau d'autogobiernu a los territorios individuales. Alto Volta convertir nuna república autónoma dientro de la Comunidá Francesa'l 11 d'avientu de 1958.

Alto Volta llogró la so independencia'l 5 d'agostu de 1960. El primer presidente, Maurice Yaméogo, foi'l líder de la Unión Democrática Voltaica (UDV). La constitución de 1960 aceptó'l derechu a eleición, por sufraxu universal, d'un presidente y una asamblea nacional por periodos de tiempu de 5 años. En llegando al poder, Yaméogo prohibió tolos partíos políticos sacante la UDV.

## Gobernadores coloniales

### Llugartenientes-Gobernadores (1919-1932)
*Édouard Hesling (November 9, 1919 to August 7, 1927)
**Robert Arnaud (August 7, 1927 to January 13, 1928), *acting*
*Albéric Fournier (January 13, 1928 to December 22, 1932)
*Gabriel Descemet (December 22, 1932 to December 31, 1932)

### Gobernadores (1947-1958)
**Gaston Mourgues (September 6, 1947 to April 29, 1948), *acting*
*Albert Mouragues (April 29, 1948 to February 23, 1953)
*Salvador Jean Étcheber (February 23, 1953 to November 3, 1956)
*Yvon Bourges (November 3, 1956 to July 15, 1958)
**Max Berthet (July 15, 1958 to December 11, 1958), *acting*

## Referencies

## Enllaces esternos
África Occidental Francesa

**África Occidental Francesa** (*Afrique Occidentale Française*, o AOF) foi una federación d'ocho territorios franceses n'África: Mauritania, Senegal, Sudán francés (agora Malí), Guinea, Costa de Marfil, Níxer, Altu Volta (agora Burkina Fasu) y Dahomey (agora Benín).

Orixinalmente creada en 1895 como una unión de Senegal, Sudán Francés, Guinea y Costa de Marfil solamente, la federación foi asitiada sobre una posición permanente en 1904 con un gobernador xeneral con base primero en Saint-Louis, depués (dende 1902) en Dakar, dambes en Senegal, l'establecimientu francés más antiguu.

La Federación dexó d'esistir dempués del referendu de setiembre de 1958 sobre la futura Comunidá Francesa, na cual los territorios constituyentes votaron pa convertise en repúbliques autónomes sacante Guinea, que votó abrumadoramente pola independencia. Costa de Marfil, Níxer, Alto Volta y Dahomey formaron consecuentemente la unión Sahel-Benin, más tarde el *[[Conseil de l'Entente]]*.

Con un área d'unos 4.689.000 km² (mayormente l'interior desértico o semidesértico de Mauritania, Sudán y Níxer) estendiéndose dende'l puntu más occidental d'África nel Cabu Verde hasta les fondures d'El Sáḥara, la federación contuvo a más de 10 millones d'habitantes na so creación y unos 25 millones a la de la so disolución.

## Gobernadores xenerales

* Jean Baptiste Chaudier: 1895-1896 
* Louis Mouttet: 1896-1898
* Jean Baptiste Chaudier:1898-1900
* Noel Ballay: 1900-1902 
* Ernest Roume: 1902-1907 
* William Merlaud-Ponty: 1908-1915 
* François Joseph Clozel: 1916 
* Joost Van Vollenhoven: 1917-1918 
* Martial Merlin: 1918-1923 
* Jules Carde: 1923-1930 
* Jules Brévie: 1930-1936 
* Marcel de Coppet: 1936-1938 
* Léon Cayla: 1939-1940 
* Pierre Boisson: 1940-1943 
* Pierre Cournarie: 1943-1946 
* René Barthès: 1946-1948 
* Paul Béchard : 1948-1951 
* Bernard Cornut-Gentille: 1952-1956 
* Gaston Custin: 1956-1957

## Ver tamién
* Imperiu colonial francés
* África Ecuatorial Francesa

## Referencies

## Enllaces esternos
Toucouleur

Los **toucouleurs**, **tuculor** o **haalpulaar’en** son un pueblu agrícola de la etnia fulani que vive principalmente n'África Occidental. Atópense mayoritariamente en Senegal (onde representen un 15% de la población) nel valle del Ríu Senegal, en Mauritania y en Malí. 

## Historia
El términu *toucouleur* tien un orixe aldericáu, afirmando delles fontes que ye una creación francesa que significa "tolos colores", afirmando otres fontes que ye una pallabra anterior a la colonización y que significa "el pueblu de Tekrur", considerándose por tanto descendientes del Estáu de la Edá del Fierro de Takrur.

Umar Tall fundó un tao yihadista, l'Imperiu Toucouleur, nel actual Malí nel sieglu XIX.

## Xente y sociedá
Los toucouleurs falen el dialeutu Futa Tooro del pulaar o fula. Llamar a sí mesmos *Haapulaar’en*, que significa "los que falen el pulaar". Son principalmente musulmanes, anque un pequeñu númberu son animistas. Culturalmente, los toucouleur solo difieren d'otros pueblos fula na naturaleza sedentaria de la so estructura social.

La sociedá toucouleur ye patriarcal, y estrémase nuna xerarquía bien estricta, con 12 castes subdividíes en 3 clases. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Imperiu de Tukulor

L**'Imperiu de Toucouleur** o **Tukulor** (tamién conocíu como **Estáu de la Yihad Tijaniyya** o'l **Segu Tukulor**) foi fundáu nel sieglu XIX por El Hadj Umar Tall de la etnia Toucouleur, en zones de l'actual Malí.

## Entamu de la yihad
Umar Tall volvió de Hajj en 1836, portando los títulos d'El Hadj y califa de la hermandá Tijaniyya del Sudán. Tres una llarga estancia en Fouta Toro, anguaño Senegal, mover hasta Dinguiraye, escontra l'este de Fouta Djallon, na actual Guinea, llugar que se convirtió na base d'operaciones de la so yihad de 1850.

## Espansión del imperiu
En dexando l'asaltu al exércitu colonial francés tres el fracasu del so intentu, en 1857, de conquistar el fuerte de Medina, Umar Tall llanzar contra los reinos bambara con mayor ésitu. Primero atacó Kaarta y darréu Segou. Tres la decisiva victoria de la batalla de Segou el 10 de marzu de 1861, fixo de Segou la capital del so imperiu. Un añu más tarde, dexó la so organización y xestión en manes del so fíu Ahmadu Tall, pa conquistar Hamdullahi, capital del imperiu fulani de Massina. 

Umar Tall volvió probar la derrota nun intentu fallíu de conquistar Tombuctú, y replegóse hasta Deguembéré, cerca de Bandiagara, na rexón del pueblu dogón. En 1864, morrió nesti llugar, tres una esplosión de reserves de pólvora.

## L'imperiu tres la muerte de Umar Tall
El so sobrín, Tidiani Tall, asocedió-y ya instaló la capital del Imperiu Toucouleur en Bandiagara. En Segou, Ahmadu Tall siguió reinando con ésitu, suprimiendo distintos intentos de ciudaes vecines de dixebrase, pero progresivamene atopóse envolubráu en conflictos colos sos hermanos.

En 1890, los franceses, aliaos colos bábara, entraron en Ségou, y Ahmadu escapó hasta Sokoto, na actual Nixeria, lo que supunxo'l fin efectivu del imperiu.

## Ver tamién
*El Hadj Umar Tall

## Referencies

## Bibliografía
*Davidson, Basil. Africa in History. New York: Simon & Schuster, 1995.
*Klien, Martin. Slavery and Colonial Rule in French West Africa. Cambridge University Press, 1998. ISBN 0-521-59678-5
*Oloruntimeehin, B.O. The Segu Tukulor Empire. Humanities Press, New York (1972). ISBN 391002066
*Roberts, Richard L. Warriors, Merchants. and Slaves: The State and the Economy in the Middle Niger Valley, 1700-1914. Stanford, 1987. ISBN 0-8047-1378-2

## Enllaces esternos

*Mapa del Imperiu Toucouleur.
*Los Toucouleur
Kaarta

**Kaarta** o **Ka'arta**, foi un reinu bambara de curtia duración nel actual oeste de Malí. 

## Historia
Cuando Bitòn Coulibaly llogró arreyar el so control sobre Segú, capital de la so apocayá formáu Imperiu Bámbara, una facción de los bámbara de Ségou descontentos col so gobiernu emigró escontra l'oeste. En 1754, fundaron el Reinu de Kaarta nel llar del largamente difuntu Imperiu de Ghana, tomando Nioro du Sahel como la so capital. El reinu foi destruyíu como fuercia independiente en 1854 pola Yihad fulani d'El Hadj Umar Tall. Umar Tall tomó Nioro, y llevó al rei o fama de Kaarta y la so familia a la muerte. 

## Dómina colonial
En 1878, el gobernador francés de Senegal Briere de l'Isle unvió una fuercia contra'l Reinu de Kaarta, vasallu del Imperiu Toucouleur y que s'atopaba na rivera norte del Ríu Senegal. Bloquiáu pol Ministru Colonial de París, argumentó que yeren una amenaza pal Reinu de Fouta Toro senegalés (entós un estáu veceru francés) y que taba interfiriendo nel so contra col Imperiu Británicu. El Ministru aceptó, y el 7 de xunetu de 1878, una fuercia francés estrozó'l fuerte Toucouleur de Kaarta en Sabouciré, matando al so líder, Almany Niamody. Esta porción de vasallos de Kaarta foi entós incorporada al protectoráu wólof de Khasso.

El Coronel francés Louis Archinard conquistaría más tarde el territoriu completu del antiguu Reinu de Kaarta, en 1890, siendo formalmente anexonáu al África Occidental Francesa en 1904.

## Referencies

## Enllaces esternos
Federación de Malí

La **Federación de Malí** foi un estáu africanu qu'esistió ente los años 1959 y 1960 qu'entendía los actuales países de Senegal y Malí (antiguu Sudán Francés). 

En 1956, el Sudán Francés y el Senegal convirtiérense nuna República autónoma de la Comunidá Francesa. Tres la realización de los referendos d'independencia, dambes naciones dixebren de Francia y en 1959 formen la Federación de Malí. Por cuenta de diferencies polítiques ente los líderes locales Léopold Sédar Senghor y Modibo Keïta, la federación eslleióse'l 20 d'agostu de 1960. Senegal y Malí proclamaron la so independencia individualmente. 

Cola separación de dambes naciones, Malí perdió una salida soberana al mar. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Imperiu de Wassoulou

L**'Imperiu de Wassoulou**, n'ocasiones conocíu como l**'Imperiu Mandinka**, foi un curtiu (1878-1898) imperiu d'África Occidental construyíu sobre les conquistes del gobernante dioles Samory Touré y destruyíu pol exércitu colonial francés.

En 1864, el gobernante toucouleur El Hajj Umar Tall morrió cerca de Bandiagara, dexando l'entós dominante Imperiu Toucouleur en fierros y a un importante númberu de xefes engarrando polos sos cachos, creando una nueva y debilitada federación. D'ente ellos, el más esitosu ensin dulda foi Samory Ture no que ye anguaño'l suroeste de Guinea.

## Organización del exércitu
L'exércitu de Samori taba bien forníu con armes de fueu européu y una complexa estructura d'unidaes permanentes. El so exércitu taba estremáu nuna ala d'infantería del sofá (mandinga d'infantería, xeneralmente esclavos) y una ala de caballería . En 1887, Samori podría tener campu ente 30.000 a 35.000 soldaos d'infantería y 3.000 de caballería.La Infantería foi estremada n'unidaes de 10 a 20 homes conocíos como "sí" o "kulu".La Caballería estremar en bandes de 50 caballeros llamaos "sere".Los Kulus taben sol mandu d'un Kun-Tigui, que significa xefe. Diez Kulus igualaron un bolu (100-200 homes). El bolu, que nel llinguaxe Bamana traduzse como "brazu", foi puramente una unidá d'infantería. El bolu kun-tigui mandó esta unidá.

### Espansión

La campaña de Samori barrió primero al traviés de los sos vecinos, los Bérété y los Cissé, y depués na rexón Wassoulou (la frontera de Guinea de güei y Malí ). En 1876, él aseguró les mines d'oru Bure, y pa 1878, la so posición yera lo suficientemente segura como pa declarase oficialmente a sí mesmu FAAMA (xefe militar) del nuevu Imperiu Wassoulou.

Les Conquistes posteriores incluyeron Kankan , un centru comercial clave dyula, y seiciones de lo qu'agora son Sierra Lleona y el norte de Costa de Marfil .

Samori obligó a los animistas pueblos sometíos a convertise al Islam , tomando'l títulu de "Almany", xefe de tolos creyentes, en 1884. Nos asuntos non relixosos, sicasí, caltién la mayoría de les tradiciones y les instituciones locales de los pueblos conquistaos utilizando'l títulu de FAAMA ( rei).

### Les guerres mandingas

Dende 1880 hasta la so muerte, l'ambición de Samori oponer a la espansión de los franceses. Él entró en combate col exércitu colonial, ganándolos en delles ocasiones, incluyendo una notable victoria'l 2 d'abril de 1882, en Woyowayanko ante la pesada artillería francesa .. 

Sicasí, Samori foi obligáu a roblar dellos trataos dexando territoriu a los franceses ente 1886 y 1889. Samori empezó un retiru estable, pero la cayida d'otros exércitos de resistencia, particularmente Babemba Traoré en Sikasso , dexó al exércitu colonial llanzar un asaltu concentráu contra la so fuercies. El 29 de setiembre de 1898, foi prindáu pol Comandante francés Goudraud y exiliáu a Gabón , lo que marca'l fin del Imperiu Wassoulou.

## Ver tamién
* Sofa (guerreru)
* Samory Touré

## Referencies

### Enllaces esternos
Reinu de Gabú

El **reinu o imperiu de Gabú**, **Kaabu**, **Ngabou** o **N'Gabu** foi un Estáu mandinga d'África Occidental qu'ocupó tierres de lo que güei son Guinea-Bisáu y Senegal ente los años 1537 y 1867. Gabu yera orixinalmente una provincia del imperiu de Malí, que llogró la so independencia gracies al declinamiento del poder central.

## Historia
Según avanzaba'l sieglu XVI l'imperiu de Malí, en cayente, foi perdiendo la mayoría de les sos provincies, amenorgando'l so tamañu socesivamente hasta tomar pocu más que la tierra orixinal de los mandinga que crearen l'imperiu. Les provincies, ente elles Gabu, independizáronse, dando llugar a nuevos reinos independientes. Gabu ganó la independencia nel añu 1537, proclamándose rei (*Kaabu Mansaba* o *Farim Kaabu*) Sama Koli, que gobernara Gabu como delegáu provincial y yera bisnietu de Tiramakhan Traore. El nuevu Estáu caltuvo'l legáu cultural de Malí. Una de les manifestaciones d'esti fechu ye que los gobernantes de Gabu basaron el so derechu al lideralgu na so rellación histórica col imperiu de Malí.

Gabu caltuvo rellaciones colos europeos, concretamente colos portugueses, colos que calteníen trata d'esclavos.

El poder del imperiu empezó a aparrar nos alboreceres del sieglu XIX. Nesi tiempu les etnies fulani, convertíes al islam, empezaron a enfrentase a los países non musulmanes del África Occidental. En 1867 unu de los sos reinos, Futa Tooro, convocó una yihad qu'atacó Gabu, llamada guerra de Kansala. Les fuercies islámiques asediaron Kansala, la capital, mientres once díes, no que se conoz como batalla de Kansala, al términu de la cual prender fueu. El fueu mató al postreru gobernante del Gabu independiente, según munches persones, tanto defensores como atacantes. Tres la batalla, el reinu de Fouta Dgallon, unu de que los sos xenerales foi'l responsable de asediar Kansala, se anexonó Gabu como estáu vasallu hasta la supresión completa del reinu por Portugal, que se produció nel cambéu de sieglu ente'l XIX y el XX.

## Organización territorial
L'imperiu taba estremáu nes siguientes provincies:
*Firdu
*Provincia de Pata Pata
*Kamako
*Jimara
*Patim Kibo
*Kantora
*Pakane Manbura
*Kudura
*Nampaio
*Pacana

## Bibliografía
*
*
*
*

## Referencies

## Enllaces esternos
Cultu a los ancestros

El **cultu domésticu**, **cultu a los ancestros** o **[[cultu]] a los [[antepasáu|antepasaos]]** ye una práutica piadosa común a delles relixones basada na creencia que los miembros de la familia que morrieron (ancestros) tienen una nueva esistencia, interesar polos asuntos del mundu y tienen l'habilidá d'influyir na suerte de los vivos.

Toles cultures dan-y un significáu ritual a la muerte de los seres queríos. La meta del cultu ye asegurar el bienestar na nueva esistencia de los ancestros y el so vagar escontra los vivos y, dacuando, pidir dalgún tipu de favor o ayuda. La función social del cultu a los ancestros ye cultivar valores familiares, como la piedá filial, llealtá a la familia y continuidá del llinaxe.

Trátase d'una práutica universal a toles cultures de maneres más o menos esplícites, el cultu a los ancestros atópase en sociedaes con cualquier grau de complexidá social, política y teunolóxica, y permanez como un notable componente de delles práutiques relixoses nos tiempos modernos. Ye especialmente central en delles relixones africanes, dende'l animismu hasta los ritos *[[Bwiti]]* y nel confucianismu, onde recibe'l nome de piedá filial.

## Sobre'l cultu a los ancestros
Pa la mayoría de les cultures, les práutiques de los ancestros nun son como los cultos a los dioses.
Cuando una persona adora a un dios nun templu local, ye pa pidir dalgún favor que puede ser garantizáu pol poderosu espíritu.
Falando a les traces, sicasí, el propósitu del cultu a los ancestros nun ye pa pidir favores, sinón pa realizar el deber filial d'unu.
Delles persones creen que los sos ancestros precisen ser provistos polos sos descendientes.
Otros nun creen que los ancestros tean esmolecíos polo que los sos descendientes faen por ellos, sinón que la espresión de piedá filial ye lo importante.
Nun importaría si l'ancestru recibe o non lo que se-y ufierta.

## Na India
Na actualidá y dende la dómina védica, los hindús realicen ceremonies rituales *[[sraddha|śraddhá]]*, onde ufierten oblaciones *(pinda)* —en forma de pasteles de trigu o arroz— a los sos antepasaos, llamaos en sánscritu *[[pitara|pitrís]]*.

## En Xapón
El O-bon o O-Bon (お盆?), o a cencielles Bon (盆?), ye una festividá xaponesa de tradición semirreligiosa qu'honra a los los espíritus (finaos) de los sos antepasaos.

## Estaos Xuníos y Canadá
Nos países d'orixe británicu celebrábase una fiesta de seronda llamada Samhain celta que dio orixe al Halloween n'Estaos Xuníos y Canadá .

## En Méxicu y Centroamérica
Cuando llegaron a América los españoles nel sieglu XVI traxeron les sos propies celebraciones del Día de Muertos cristianes y europees. Al convertir a los nativos del nuevu mundu diose llugar a un sincretismu qu'entemeció les tradiciones européu y prehispánicu, faciendo coincidir les festividaes católiques del Día de tolos Santos y Toles Almes col festival similar mesoamericanu, creando l'actual Día de Muertos.

## Ver tamién
* Antropoloxía de la relixón
* Sectes del cargu

## Bibliografía
* 

## Referencies

## Enllaces esternos

* El cultu a los antepasaos 
* Cultu a los antepasaos na Isla de Pascua
Ancestru

**Ancestru** ye l'antepasáu direutu por parentescu; bien el proxenitor inmediatu (padre o madre), o recursivamente, el proxenitor de cada unu d'ellos (güelos, bisagüelos, tatarabuelos, y asina socesivamente). El términu igualmente suel ser usáu pa referise a un grupu d'antepasaos rellacionaos a un antepasáu direutu del cual baxa o cree baxar un individuu o grupu social (familia, clan, tribu, etnia, pueblu, ente otros.) 

## Ancestru en bioloxía
En bioloxía, dos individuos tienen una rellación xenética si unu ye l'ancestru del otru o si comparten un ancestru común; en evolución biolóxica, especies que comparten un ancestru evolutivu dizse que son de descendencia común. Sicasí, esti conceutu d'ancestru común na filoxenia nun ta dafechu clarificado pa delles bacteries y otros organismos capaces de tresferencia de xenes horizontal.

## Ancestru a nivel cultural
Sociolóxica, antropolóxica y historiográficamente, la práutica totalidá de les cultures y sociedaes, nun contestu preindustrial, profesen gran respetu, reverencia o veneración polos ancestros, tanto vivos (vieyos) como muertos, inclusive se busca providencia nos ancestros finaos (práutica conocida como veneración o cultu a los ancestros); en contraste, la sociedá industrial y sociedá postindustrial, en contestos culturales más empobinaos a la mocedá, amuesen un menor grau de veneración polos vieyos.

## Ver tamién
* Paternidá
* Primu
* Descendiente
* Ancestru común más recién
* Xenealoxía
* Árbol xenealóxicu
* Llinaxe
* Dinastía
* Pedigrí

## Referencies

## Enllaces esternos
Segú

**Segú** (**Ségou** en francés) ye una ciudá na zona central de Malí a unos 250 o 300 km de la capital del país, Bamaku.

Ta bien comunicada cola capital y con Mopti (la Venecia d'África), bien sía per carretera que s'atopa en bien bon estáu o por barcu en travesía pol ríu Níxer el cual pasa pela ciudá.

Como ciudá, puede dicise que ye una de les más llimpies y llamatives de Malí, la tercera n'importancia poles sos , con una zona d'amplies cais y construcciones coloniales y un paséu a la vera del ríu que percuerre práuticamente tola ciudá.

Turísticamente Segú ta bien preparada y tien instalaciones acondicionaes p'acoyer a los visitantes, según munches tiendes d'arte típico de la zona como trabayos en madera, abalorios y ensame de pieces y trabayos en piel propiu de los tuareg que viven pela zona. Bien recomendable ye visitar el so vivu mercáu que ye una combinación de les "estratexes comerciales más agresives enxamás inventaes" y la rellación que s'establez ente vendedor y comprador gracies al regatio.

Les persones de Segú son como en tol país bien atentos y simpátiques, comerciantes natos y bien abiertos colos estranxeros a los cualos nun duldar en saludar inclusive entablan conversación fácilmente. Ye recomendable falar daqué de francés y aprender delles pallabres nes sos llingües natives de les que la más importante ye'l bambara.

## Personalidaes rellacionaes a la ciudá

* Noukoun Kone (1909-1988), oficial y compañeru de la lliberación
* Soungalo Malé (1920-), fotógrafu.
* Fanta Damba (1938-), cantante y compositora.
* Babani Kone (1968-), cantante y compositora.

## Ver tamién
* Organización territorial de Malí
* Llocalidaes de Malí

## Referencies

## Enllaces esternos
* Web site oficial del turismu de Segú
* Festival sur le Niger
Sultanatu wattásida

La **dinastía de los wattásidas**, **vatásidas** (n'árabe: وطاسيون ***waṭāsīyūn***) o *banū watūs* (بنو الوطاس *banū al-waṭās*; en bereber, ⵉⵡⴻⵟⵟⴰⵙⴻⵏ *Iweṭṭāsen*) o **watasíes** foi una dinastía d'orixe bereber zenata que gobernó una parte del Magreb con nucleu nel norte del actual Marruecos mientres los sieglos  y , conocida tamién como **Reinu de Fez**. Los wattásidas fueron precedíos polos benimerines y fueron asocedíos polos saadíes.

Los wattásidas, que compartíen colos benimerines un llinaxe bereber con oríxenes zenates, taben rellacionaos colos segundos; los benimerines llegaren a reclutar visires wattásidas; estos visires asumieron el cargu de sultanes cuando l'últimu monarca benimerín, Abu Muhámmad Abd al-Haqq (tamién llamáu Abd al-Haqq), quien había masacrado a dellos wattásidas en 1459, finó mientres una revuelta popular en Fez nel añu 1465.

Los sos vecinos yeren los ziyánidas de Tlemecén, al este; los saadianos de Marrakech, al sur, col ríu Oum Er-Rbia, como frontera común; l'enclave español de Melilla (dende 1497), al nordeste; y l'enclave portugués de Ceuta, al noroeste.

Abu Abd A el·lah al-Sheikh Muhámmad ibn Yahya *[[Mahdi|al-Mahdi]]* (tamién llamáu Muhámmad al-Šayj) foi'l primer sultán wattásida, pero solo controló'l norte del territoriu marroquín; el sur siguía apoderáu pola dinastía saadí. El reinu formóse cuando Abu Abd A el·lah al-Sheikh Muhámmad ibn Yahya conquistó la ciudá de Fez al sultán benimerín Shorfa, en 1472, dando entamu al gobiernu de la dinastía wattásida, qu'antes tuviera dellos visires, y qu'asocedió a la dinastía de los benimerines.

El periodu ente los años 1465 y 1472 foi inestable, y les últimes posesiones musulmanes n'Al-Ándalus perdiéronse. Nes mariñes norteafricanas, la ciudá y plaza de Ceuta pasó a poder del Reinu de Portugal, campeando españoles y portugueses peles zones costeres de Marruecos. Sicasí, los wattásidas caltuvieron bones rellaciones comerciales colos estaos ibéricos. Fueron ganaos pol emburrie de los jerifes de la dinastía saadita, que s'apoderaron de Marrakech (1524) y de Fez (1549). En 1554 el wattásida Abu 'Ali Hasûn, col sofitu de los otomanos instalaos en Arxel retomó la ciudá. Finalmente foi derrotáu y muertu en Tadla pol saadiano Muhámmad al-Sheikh que recuperó Fez.

Por cuenta de la presión qu'exercíen los saaditas, Carlos&nbsp;V, los portugueses y los turcos otomanos, los wattásidas tuvieron d'abandonar Marruecos en 1554; asocedió-yos nel poder la dinastía saadí.

Los postreros wattasíes fueron masacrados polos pirates berberiscos mientres fuxíen de Marruecos.

## Sultanes wattásidas
* 1472–1504: Abu Abd A el·lah al-Sheikh Muhámmad ibn Yahya
* 1504–1526: Abu Abd A el·lah al-Burtuqali Muhámmad ibn Muhámmad
* 1526: Abu al-Hasan Abu Hasan Alí ibn Muhámmad (contestáu pol so sobrín)
* 1526–1545: Abu al-Abbás Áhmad ibn Muhámmad 
* 1545–1547: Násir ad-Din al-Qasri Muhámmad ibn Áhmad
* 1547–1549: Abu al-Abbás Áhmad ibn Muhámmad 
* 1554–1554: Abu al-Hasan Abu Hasún Alí ibn Muhámmad

## Notes

## Referencies

## Enllaces esternos

__NOTOC__
Jerife

Un **jerife** o ***sharif*** (n'árabe, شريف šarīf, femenín شريفة šarīfa: *noble, respetable*) ye un descendiente del profeta Mahoma, polo xeneral al traviés de la so fía Fátima, esposa d'Alí. Por esta razón, munchos jerifes llamáronse fatimíes (de Fátima) o alauíes, que la toma del árabe *šurafā* o *ašraf*, plural de *šarīf*, y ye por tanto traducible como **jerifes**.

Delles tradiciones consideren jerife solu al que ye descendiente d'Hasan, fíu mayor de Ali y Fátima, ente que a los descendientes del fíu menor, Husayn, dáse-yos el títulu de sayyid (señor).

La dinastía alauí reinante anguaño en Marruecos ye jerife. Por esta razón, hasta la creación del Marruecos modernu en 1956, el país yera llamáu Imperiu Jerifiano. Fueron los socesores de la Dinastía saadí, que tamién yera jerife.

Tamién ye jerife la dinastía Hashimí o Hachemí reinante en Xordania. Antes de la creación del reinu de Xordania, los Hashimíes apoderaben la rexón del Hiyaz en Arabia (d'onde fueron espulsaos polos saudines). El monarca hashimí d'esi territoriu llevaba'l títulu de jerife de La Meca.

Ser jerife implica cierta reconocencia social, pero nengún privilexu. Munchos musulmanes ser. En Marruecos, por casu, un gran númberu de persones son non solo jerifes sinón específicamente alauíes, y por tanto tán emparentaes en mayor o menor midida cola familia reinante ensin qu'ello se traduza nuna posición social elevada o cualesquier otru privilexu. 

Ente los musulmanes xiinos, los miembros del cleru que son jerifes lleven un turbante negru, ente que los que nun lo son llevar de color blancu.