open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Papiru Hearst

El **Papiru Hearst**, tamién conocíu como **papiru médicu Hearst** ye unu de los papiros del Antiguu Exiptu que traten sobre tarrezas médicos. Data de la primer metá del segundu mileniu e.C. y foi topáu na espedición Hearst, cerca de Deir el-Ballas. Contién 18 páxines de prescripciones médiques escrites en hieráticu, especializaes en patoloxíes del sistema urinariu, de la sangre, del pelo y sobre mordedures. Ye consideráu un importante manuscritu, anque dellos autores punxeron en dulda la so autenticidá.

## Orixe

George Andrew Reisner publicó dellos grabaos del papiru en 1905. Según esti investigador, el papiru Hearst foi apurríu na primavera de 1901 nel campu base de la espedición Hearst, n'Exiptu, de manes d'un nativu de la villa cercana de Deir el-Ballas, como agradecimientu por dexa-y utilizar como fertilizante unu de los sos montones de basura. Darréu, sería bautizáu pola madre de William Randolph Hearst, el magnate de prensa patrocinador de la espedición, entamada pola Universidá de California.

El papiru fechar na dinastía XVIII d'Exiptu, en redol a la dómina del reináu del faraón Tutmosis III, anque se cree que'l testu orixinal pudo ser redactáu enantes, mientres l'Imperiu Mediu d'Exiptu, alredor de 2000&nbsp;e.&nbsp;C. Caltener na Biblioteca Bancroft, na Universidá de California, Berkeley.

Nos últimos años amenáronse delles duldes sobre la so autenticidá. El conteníu del papiru foi investigáu a partir de los grabaos publicaos pero'l papiru orixinal nunca pudo ser estudiáu. Los responsables de la so custodia afirmaron en 2003 que se caltién "nun sorprendente bon estáu. Casi demasiáu pa ser ciertu." Reisner nunca duldó de la so autenticidá, escribiendo en 1905: "El rollu permaneció ensin abrir dende l'antigüedá, como pudo constatase polos restos de sable ya inseutos topaos nel so interior." P'atayar la cuestión, los responsables de la Biblioteca Bancroft declararon tar dispuestos a que'l papiru sía esamináu pa determinar si ye auténticu o una falsificación casi perfecta.

## El testu
El papiru Hearst ye unu de los papiros médicos del Antiguu Exiptu dedicaos a la medicina. Contién 260 párrafos en 18 columnes, básicamente de recetes médiques y fórmules maxistrales, escrites n'hieráticu. Nél pueden atopase remedios pal dolor de cabeza, enfermedaes dixestives, cayíes de dientes, enfermedaes del pulmón o pa mordedures. Como la mayoría de los papiros médicos, contién una seición de rituales máxicos que'l sanador tenía de realizar pal completu sanamientu del paciente. Tamién inclúi dellos tratamientos pa gochos ya hipopótamos.

## Ver tamién
*Medicina nel Antiguu Exiptu
*Historia de la medicina

## Bibliografía
*HICKEY, Todd M.; O'CONNELL, Elisabeth (2003 revision). "The Hearst Medical Papyrus". CPT (Center for the Tebtunis Papyri). Bancroft Library, University of California, Berkeley.
*MARRY, Austin (2004, 22 January revision). "Ancient Egyptian Medical Papyri". Ancient Egypt Fan: Articles. Indigo.ie/~marrya

## Referencies

## Enllaces esternos

*Fotografíes del papiru Hearst
Papiru d'Ahmes

El **papiru d'Ahmes**, tamién conocíu como **papiru matemáticu Rhind**, ye un documentu de calter didácticu que contién diversos problemes matemáticos. Ta redactáu n'escritura hierática y mide unos seis metros de llargor por 32&nbsp;cm d'anchor. Atopar en bon estáu de caltenimientu. El testu, escritu mientres el reináu d'Apofis I, ye copia d'un documentu del sieglu XIX&nbsp;e.&nbsp;C. de dómina d'Amenemhat III.

L'exiptólogu alemán August Eisenlohr (1832-1902) publicó la primer trescripción y estudiu del papiru Rhind. Publicáronse dempués dellos llibros y artículos sobre'l papiru matemáticu Rhind siendo'l mesmu papiru publicáu en 1923 por Peet, con un estudiu de Griffith del testu destacáu de los Llibros I, II y III. Chace publicó un compendiu en 1927/29 qu'incluyía fotografíes del testu. Una revisión más recién del papiru Rhind foi publicada en 1987 por Robins y Shute. 

## Historia
Foi escritu pol escriba Ahmes (*A'h-mosè*) a mediaos del sieglu XVI&nbsp;e.&nbsp;C., a partir de testos de trescientos años d'antigüedá, según rellata'l mesmu *Ahmes* de primeres del testu. El papiru foi atopáu nel sieglu XIX, ente les ruines d'una edificación próxima al Ramesseum, y adquiríu por Henry Rhind en 1858. A la so muerte en 1864, el papiru foi donáu xunto col rollu de cueru matemáticu exipciu al Muséu Británicu de Londres. Lamentablemente, el papiru atopábase estremáu en dos partes, y faltaba dafechu una seición central d'unos 18&nbsp;cm. La corte pudo ser realizáu por lladrones en dómina moderna col fin d'aumentar el valor de venta. En 1922 atopar por casualidá dellos fragmentos d'esta parte del papiru na coleición de la *New York Historical Society*, que resultaron claves pa entender aspeutos de la obra completa.

El documentu componer de 14 llámines, d'unos 40 por 32&nbsp;cm, y atópase estremáu en delles partes: los papiros EA 10057 y EA 10058 atopar nel Muséu Británicu anque nun tán espuestos al públicu. Los fragmentos recuperaos de la seición perdida (37.1784Y) guardar nel Muséu de Brooklyn.

## Testu

El papiru contién 87 problemes matemáticos con cuestiones aritmétiques básiques, fracciones, cálculu d'árees, volúmenes, progresiones, reparties proporcionales, regla de tres, ecuaciones lliniales y trigonometría básica.

Pueden clasificase en:
* operaciones con númberos enteros y fraccionarios (1 a 23, 47, 80, 81).
* resolución d'ecuaciones de primer grau (24 a 27, 30 a 38).
* problemes de "pensar un númberu..." (28, 29).
* progresiones aritmétiques (39, 40 y 64).
* Volúmenes, capacidaes y poliedros (41 a 46, 56 a 60).
* árees de figures planes (48 a 55).
* regla pa llograr los 2/3 de númberos pares (61 y 61B).
* proporciones (62, 63, 65 a 68).
* progresiones xeométriques (79).
* dellos (80 a 87).

Nél atopamos el tratamientu de les fracciones. Los antiguos exipcios nun realizaben el cálculu de fracciones como la conocemos güei, pos escribíen los númberos fraccionarios como suma de fracciones unitaries (les de la forma *1/n* con *n* natural) distintes. Esti tipu de sumes son conocíes güei como fracciones exipcies.

## Referencies

### Bibliografía
* 
* 

## Enllaces esternos

* Egyptian Fractions
Papiru d'Ipuur

El **Papiru de Ipuur** ye un poema del Antiguu Exiptu calteníu en 17 fragmentos de papiru; clasificáu col nome de *Papiru de Leiden I 344*, atópase curiáu nel Muséu Arqueolóxicu Nacional de Leiden, nos Países Baxos.

Tamién ye conocíu por otros nomes, como ***Llamentos de Ipuur***, ***Llamentos de Ipuwer***, ***Conseyos de Ipuwer*** o ***Llamentos del sabiu Ipuer***. 

El manuscritu foi afayáu en Menfis anque probablemente vendría de Saqqara; tien 378 cm de llargor y 18 cm d'altor; dátase a la fin del sieglu XIII&nbsp;e.&nbsp;C., y anque la dómina de la composición del poema desconozse, dellos eruditos suxirieron que s'escribió mientres el Primer periodu entemediu d'Exiptu, o ente'l final de la Dinastía XII y el Segundu periodu entemediu d'Exiptu, de ca. 1850 a 1600 e.C. 

El rellatu considérase históricu. Amuesa la cayida del Imperiu Antiguu d'Exiptu, o un llamentu inspiráu pol supuestu caos del Segundu periodu entemediu, dellos sieglos dempués o, posiblemente, una combinación de dambos sucesos. 

Ipuur (Ipu ur), "el príncipe Ipu", partidariu del vieyu orde, describe un Exiptu inxeme por desastres naturales y nun estáu de caos, un mundu revueltu onde'l probe faise ricu, y el ricu probe, y la guerra, la fame y la muerte tán perdayures. Un síntoma d'este esbarrumbe del vieyu orde ye'l llamentu onde los sirvientes abandonen la so servidume y pórtense con rebeldía. 

Por causa de esto, y d'afirmaciones como "el ríu ye sangre", dalgunos interpretaron el documentu, anacrónicamente, como un rellatu exipciu de les plagues d'Exiptu descrites nel llibru del Éxodu del Antiguu Testamentu, y de cutiu ye citáu como prueba del testu bíblicu por delles organizaciones relixoses. El direutor de cine norteamericanu James Cameron tamién cita esti papiru como una de les pruebes del rellatu bíblicu del Éxodu nel so documental *[[The Exodus Decoded]]*.

En realidá paez constituyir un xéneru lliterariu «pesimista» y de quexes de llonga tradición, del que s'atopen ecos nel *[[Disputa ente un home y el so ba]]* o, bien darréu, el *[[Llibru de Job]]*. Un testu como esti recoyer en forma bien similar nel llamentu de Job:

:«*Que llegue'l día en que la humanidá dexe d'esistir, en que los homes nun nicien, en que yá nun nazan fíos, en que cese tou ruíu sobre la tierra y nun haya que lluchar más*.» 

## Enllaces esternos
* 
* Imaxe d'un fragmentu del ''Papiru de Ipuur''.
* 

## Referencies
Papiru de Moscú

El ***Papiru de Moscú*** ye, xunto col *[[Papiru d'Ahmes]]*, el más importante documentu matemáticu del antiguu Exiptu.
Foi mercáu pol exiptólogu rusu Vladímir Goleníshchev (1856-1947) en 1883, al traviés de Abd-el Radard, una de les persones qu'afayó l'escondite de momies reales de Deir el-Bahari. Orixinalmente conocer como *Papiru Goleníshchev* pero dende 1912, cuando foi mercáu pol Muséu Pushkin de Moscú (nᵘ&nbsp;4576), conozse como *Papiru de Moscú*.

Con cinco metros de llargor y tan solu ocho centímetros d'anchor consta de venticinco problemes matemáticos, anque dalgunos atópense demasiáu estropiaos pa poder ser interpretaos. El papiru foi escritu n'escritura hierática en redol al 1890&nbsp;e.&nbsp;C., mientres la dinastía XII, por un escriba exipciu desconocíu, que nun yera tan meticuloso como Ahmes (la escriba del *Papiru Rhind*). Desconozse l'oxetivu col que foi escritu.

De los 25 problemes de que consta hai dos que destaquen sobre'l restu; son los relativos al cálculu del volume d'una pirámide truncada (problema&nbsp;14º), y l'área d'una superficie asemeyada a un cestu (problema&nbsp;10º). Esti postreru ye unu de los problemes más complicaos d'entender, pos nun ye clara la forma, y si la figura buscada fora un cestu o un hemisferiu entós sería'l primer cálculu conocíu d'un hemisferiu.

## Problema 14.141º

Nel problema 14º del *Papiru de Moscú* pídese calcular el volume d'un tueru de pirámide de base cuadrangular. La escriba exipciu espón los pasos: alza al cuadráu 2&nbsp;y&nbsp;4 (t², b²), multiplica 2&nbsp;por&nbsp;4 (tb), suma les anteriores resultancies (t²&nbsp;+&nbsp;b²&nbsp;+&nbsp;tb), y multiplica por un terciu&nbsp;de&nbsp;6 (h/3); remata diciendo: «Ves, ye 56, calcular correutamente».

En notación alxebraica moderna sería:

: V = h (t² + b² + tb) / 3

## Referencies

## Enllaces esternos
Papiru de Zósimo de Panópolis

**Papiru de Zósimo de Panópolis ** ye un papiru que data del sieglu III, atopáu n'Exiptu y escritu por Zósimo de Panópolis, el primer alquimista documentalmente reconocíu, que los sos llibros conocer por referencies y traducciones. Esti papiru debe la so fama a que nél s'atopa la más antigua receta de cerveza, bebida nacional exipcia, de la que se tien constancia escrita.

Según Zósimo, la cerveza ellaborar a partir de panes de cebada pocu cocíos que se dexaben lleldar somorguiaos n'agua.

## Ver tamién
*Zósimo de Panópolis
*María La Xudía
*Alquimia

## Referencies

## Enllaces esternos
Papiru de les mines

El **Papiru de les mines**, o **papiru Turín I**, ye un mapa exipciu consideráu'l planu topográficu más antiguu que llegó hasta nós. Ta dibuxáu nun papiru descubiertu en Deir el-Medina, frente a Tebas por Bernardino Drovetti, cónsul francés n'Exiptu, que lo vendió a Carlos de Saboya en 1824, y que pasó darréu al Muséu Exipciu de Turín. 

Los munchos fragmentos del mapa orixinalmente yeren consideraos como partes de tres papiro distintos que fueron marcaos como papiru Turín 1869, 1889 y 1899. El mapa reconstruyíu ta en cinco fragmento y representa la zona minera del uadi Hammamat, indicando dos caminos paralelos coneutaos por otru. Foi fechu circa 1150&nbsp;e.&nbsp;C. pol escriba Amennjat, fíu de Iluy, que robló al envés del mesmu. Foi preparáu pa la espedición minera de Ramsés IV (1153-1147&nbsp;e.&nbsp;C.) al uadi Hammamat, formáu por roques precambrianes de la placa etíope. El propósitu de la espedición yera llograr bloques de *bejen* (grauvaca) que s'utilizaba p'alzar les estatues del faraón.

## Descripción

El uadi non solo yera importante pola esistencia de les canteres y les mines, sinón tamién por ser una vía d'accesu al mar Roxu. El mapa amuesa una franxa de 15 quilómetros del llechu del Hammamat, y tien imáxenes de la confluencia d'esti uadi con del Atalla y el-Sid, les llombes circundantes, la mina de bejen y la mina d'oru y l'asentamientu de Bir Umm Fawakhir. Tamién inclúi numberoses anotaciones qu'identifiquen les carauterístiques amosaes nel mapa, los destinos de les rutes del uadi, la distancia ente la cantera y la mina, la llocalización de los depósitos del oru nes llombes, y los tamaños de los bloques de bejen sacaos. La parte cimera del mapa ta escontra'l sur y la fonte del Nilu. Según lo reconstruyío anguaño nel muséu de Turín, el mapa mide 2,8 m de llongura por 0,41 m d'anchu, anque esti arreglu de los fragmentos anguaño considérase incorreutu. Una nueva y más exacta reconstrucción foi propuesta por Harrell y Brown (1992a, 1992b).

Amás de ser un mapa topográficu con un aspeutu ablucantemente modernu, el papiru de Turín ye tamién un mapa xeolóxicu (el primeru conocíu) porque demuestra esautamente la distribución llocal de los diversos tipos de roca (en color negru los xacimientos de bejen y rosa los d'oru) y la litoloxía coles diverses graves del uadi (con puntos en marrón, verde y blancu), y contién la información sobre canteres y minas. L'autor indica les carauterístiques distintives clara y curioso distribuyíes acordies cola realidá d'un área particular, amestando claridá al usar lletreros y oldeando colores. A esti respectu, el papiru de Turín puede ser consideráu como'l primera Sistema d'Información Xeográfica.

Nel papiru tamién apaecen los pozos d'agua y una cercu de Seti I, posiblemente como referencia. La llocalización amosada pol mapa s'identificó y demostró la so exactitú per mediu de semeyes de satélites: ye'l uadi Allaqi en Nubia.

## Bibliografía

* 
* 
* 

## Referencies

## Enllaces esternos

* 
* 
* 
*
Papiru dramáticu del Ramesseum

El **papiru dramáticu del Ramesseum**, **papiru Ramesseum B** o **Papiru B**) ye un papiru de la dómina de la dinastía XII d'Exiptu descubiertu en 1896, ente un conxuntu de testos médicos, por James Edward Quibell na "tumba del magu", probablemente, la tumba de fuesa d'un sacerdote llector, del Ramesseum. Un fragmentu del rollu, foi-y concedíu al Muséu Británicu por Alan Gardiner, en 1929.

El papiru ta escritu nel rectu, en xeroglíficu llinial y difier de los papiros médicos. Ye llamáu papiru dramáticu porque contién cuarenta y seis escenes de testu, complementaes por trenta y un viñetes con escenes que representen les instrucciones pa una lliturxa n'honor de Sesostris I, c. 1971&nbsp;e.&nbsp;C., probablemente los rituales pa la coronación del faraón, con anotaciones sobre los sos precedentes míticos y significáu divín. El testu ta presentáu en forma de columnes verticales qu'alternen colos dibuxos, títulos y dalgún testu horizontal. Pal historiador André Degaine, sería daqué según los "cuadiernos d'un direutor teatral" onde entren lo qu'hai que recitar, los retruques, les acotaciones escéniques o les ilustraciones de puesta n'escena. En 1928, Kurt Sethe publicó un estudiu sobre'l papiru dramáticu del Ramesseum y la piedra de Shabako, comentáu en 1954 por Étienne Drioton. Les sos conclusiones dexaron atestiguar, a partir d'estos documentos, la esistencia d'un teatru del Antiguu Exiptu próximu, en dalguna forma, a los misterios de nuesa Edá Media. Estos supuestos, sicasí, son aldericaos por otros autores, por cuenta de la rareza de los fragmentos estudiaos. Este ye'l casu de David Lorand que lo ve más nun contestu de propaganda, xustificando la llegada de Sesostris I dempués del asesinatu del so padre.

## Referencies

## Bibliografía
*
Papiru médicu Chester Beatty

El **Papiru médicu Chester Beatty** ye unu de los papiros exipcios sobre medicina que se caltienen anguaño. Trata de distintos conxuros y rituales empuestos a curar la xaqueca y ufierta dellos remedios d'utilidá en proctoloxía.

Ta datáu en redol al añu 1200&nbsp;e.&nbsp;C. y anque forma parte de la coleición de papiros d'Alfred Chester Beatty

Nun tien de ser confundíu col Papiru bíblicu Chester Beatty, bien posterior y que contién testos bíblicos d'orixe cristianu.

## Notes




## Bibliografía

* Banov, L., Jr. (1965). "The Chester Beatty Medical Papyrus: the earliest known treatise completely devoted to anorectal diseases." PubMed.http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=pubmed&uid=5322341&cmd=showdetailview
* Viso, L.; Uriach, J. (1995). "The 'Guardians of the anus' and their practice." *International Journal of Colorectal Disease*, Volume 10, Number 4, October 1995.

## Enllaces esternos

*Fotografía del papiru médicu Chester Beatty
Papiroloxía

**Papiroloxía** ye l'estudiu de lliteratura, correspondencia, archivos llegales, etc. de documentos antiguos calteníos en papiru, pergamín o otres colos cualos son los soportes d'escritura más comunes nes antigües civilizaciones d'Exiptu, Grecia y l'antigua Roma. El papiru, ye'l nome col cual desígnase al soporte d'escritura que s'ellabora xustamente a partir de la planta acuática homónima (Cyperus papyrus) y que ye bien común nel Ríu Nilu, n'Exiptu y en dellos otros llugares de la cuenca mediterránea. El papiru foi'l soporte por excelencia de los manuscritos na antigüedá y sería l'antecedente del modernu papel. La ellaboración del soporte escritoriu (en formatu rollu) a partir de los tarmos de la planta foi descrita por Plinio. Darréu, el formatu códiz foi sustituyendo al rollu hasta cayer en desusu esti postreru.

La papiroloxía inclúi la trescripción, traducción ya interpretación de los documentos en distintos idiomes (griegu, llatín, coptu, etc), según la restauración y la preservación de los papiros orixinales.

Nacida nos sos entamos como ciencia auxiliar de la hestoria y la filoloxía, la papiroloxía dedicar al estudiu de los testos documentales o lliterarios tresmitíos polos papiros; el clima d'Exiptu caltuvo los papiros hasta'l so afayu arqueolóxicu. Papiros d'otres rexones solo atopáronse carbonizaos, como por casu los de Herculano, Derveni o Petra.

La papiroloxía como disciplina, data del los años 1890 cuando una gran cantidá de papiros bien calteníos fueron afayaos por arqueólogos en distintes llocalidaes del Exiptu grecorromanu como Arsinoe o Oxirrinco. Ente los primeros grandes cultivadores de la disciplina tienen de citase Frederic George Kenyon, Ulrich Wilcken, Bernard Pyne Grenfell, Arthur Surridge Hunt, Wilhelm Schubart, Girolamo Vitelli y Friedrich Presigke. Los centros más importantes d'estudiu de papiroloxía atopar na Universidá d'Oxford, Universidá de Columbia, Universidá de Heidelberg, ente otres. Les principales coleiciones topar en Ann Arbor, Berlín, Florencia, Oxford y Viena.
 

## Referencies

## Enllaces esternos
Papiros de Berlín

Los **Papiros de Berlín** son una serie de documentos exipcios del Imperiu Mediu, dataos ente 2160 y 1700&nbsp;e.&nbsp;C., que foron atopaos a entamos del sieglu XIX na necrópolis de Menfis, Saqqara.

## Papiros médicos (Papiros de Berlín 3038)

Contienen datos médicos, incluyendo la primer documentación conocida referente a pruebes d'embaranzu y ye'l tratáu de pediatría más antiguu que se conoz, con esconxuros y prescripciones médiques pa protexer tanto a la madre como al naciellu según pa tratar les enfermedaes infantiles.

Nos papiros 163 C y H y nos 164 A, B y C, trátense los carecimientos de la zona perineal, con descripciones pa tratar u, prolapso, pruyiciu, opresión, calor y *benou* (enfermedá ensin identificar).

## Papiros matemáticos (Papiros de Berlín 6619)
Otros papiros tamién traten problemes matemáticos: contienen unu indicáu como *l'área d'un cuadráu de 100 ye igual a la de dos cuadraos más pequeños* que suxer una cierta conocencia de lo que más palantre sería'l Teorema de Pitágoras, anque tamién podría tratase de solucionar ecuaciones de segundu grau.

## Papiros lliterarios
Nos papiros 10499 (B) y 3022 (R), atópase la Historia de Sinuhé, escrita en forma autobiográfica, según otros rellatos.

## Referencies
Papiros de Lahun

Los **Papiros de Lahun** (tamién llamaos equivocadamente **papiros de Kahun**), son una coleición de papiros redactaos n'escritura hierático, atopaos nel añu 1889 nel pobláu obreru de Lahun, Exiptu, pol gran exiptólogu Flinders Petrie. Fueron dataos hacia l'añu 1800&nbsp;e.&nbsp;C., mientres el final de la dinastía XII del Imperiu Mediu.
Reproducen otros escritos más antiguos ya inclúin, ente otres coses, un tratáu de matemátiques y otru d'obstetricia, que revelen conocencies médiques que'l so orixe puede remontase hasta'l 3000&nbsp;e.&nbsp;C.

## Sobre la denominación

La ciudá de *Hetep Senusret*, asitiada no que güei ye'l pobláu de la rexón d'Al Fayum llamáu n'árabe *[[El Lahun|al-Lāhūn]]*, foi escavada en 1888-1889 por Flinders Petrie, quien trescribió equivocadamente el nome por *Kahun*, denominación que se tresmitió a una parte considerable de la bibliografía.

## Descripción de los papiros

Los fragmentos fueron restauraos y traducíos por F. L. Griffith, anque dalgunos fueron imposibles de descifrar, pol so mala traza de caltenimientu, anque nun hai dulda que seis de los fragmentos contienen problemes matemáticos: 
* Cálculos de la división de dos per cada númberu impar de 3 a 21 (fragmentu IV, 2), * 
Posible cálculu del volume d'un contenedor cilíndricu de ceberes (fragmentu IV, 3).
* Resolvimientu de la ecuación 1/2 x - 1/4 x = 5 (fragmentu IV, 3)
* El raigañu cuadráu apaez representada per primer vegada.

Tamién dan cuenta d'una serie d'observaciones médiques y remedios que yeren utilizaos nel Antiguu Exiptu pa tratar problemes de xinecoloxía y obstetricia, como'l tratamientu de les enfermedaes de la natura y del úteru, según métodos pal diagnósticu del embaranzu y la determinación del sexu del fetu, y dase una receta pa un preparáu contraceptivo: un supositoriu vaxinal preparáu con fieces de cocodrilu, miel y carbonatu de sodiu. Ye'l primer documentu escritu alrodiu de la influencia de la música sobre'l cuerpu humanu.

Los papiros atestigüen la presencia de la veterinaria n'Exiptu. Describen enfermedaes del ganáu y el so tratamientu, según enfermedaes d'animales de compañía, como perros y gatos. Amás de ritos máxicos, los tratamientos preventivu y curatible d'enfermedaes de los animales incluyíen baños fríos y calientes, resfregones, cauterizaciones, sangríes, capadura, amenorgamientu de quebres, etc.

El conteníu matemático analizar con tou detalle nel llibru de Sylvia Couchoud, *Mathématiques Égyptiennes. Recherches sur les connaissances mathématiques de l'Égypte pharaonique (editorial -y Léopard d'Or, 2004))*, qu'analiza tamién el conteníu matemático del Papiru Rhind, de Papiru de Moscú y de Papiru Ajmim.

## Ver tamién
* Medicina nel Antiguu Exiptu
* Fracción exipcia
* Multiplicación per duplicación

## Referencies

## Bibliografía

*

## Enllaces esternos
Papiros del Nuevu Testamentu

Un **Papiru del Nuevu Testamentu** ye una copia d'una porción del Nuevu Testamentu fecha en papiru. Hasta la fecha, son conocíos más de cientu venti papiros. Polo xeneral, considérense los testimonios más antiguos y col testu orixinal del Nuevu Testamentu.

Esti estatus d'élite ente los manuscritos del Nuevu Testamentu nun empezó hasta'l sieglu XX. L'agrupación primero foi introducida por Caspar René Gregory, quién asignó a los testos en papiru la lletra gótica \mathfrak{P} siguíes d'un númberu sobrescrito. Antes, en 1900, namái 9 manuscritos en papiru yeren conocíos, y namái unu fuera citáu nuna crítica (\mathfrak{P}11 por Konstantin von Tischendorf). Esos 9 papiros yeren tan solu fragmentos, sacante \mathfrak{P}15, que consistía tou nuna fueya única. Los descubrimientos nos venti sieglos traxo los fragmentos más antiguos conocíos del Nuevu Testamentu. Kenyon en 1912 conoció 14 papiros, Aland na so primer edición de *Kurzgefasste...* en 1963 numberó 76 papiros, en 1989 fueron conocíos 96 papiros, y en 2008 124 papiros. Agora son conocíos un total de 127 papiros.

Tamién se fixeron descubrimientos de manuscritos más completos, lo que dexó a los eruditos esaminar el calter testual de los manuscritos antiguos. 

Non tolos manuscritos son testos simples del Nuevu Testamentu: \mathfrak{P}59, \mathfrak{P}60, \mathfrak{P}63, \mathfrak{P}80 son testos con comentarios,\mathfrak{P}2, \mathfrak{P}³, and \mathfrak{P}44 son lleicionarios, \mathfrak{P}50, \mathfrak{P}55, \mathfrak{P}78 son talismanes, \mathfrak{P}42; \mathfrak{P}10, \mathfrak{P}12, \mathfrak{P}42, \mathfrak{P}43, \mathfrak{P}62, \mathfrak{P}99 pertenecen a otros testos misceláneos, tales como escritos, glosarios o cantares. 

Cada papiru ta citáu en Nestle-Aland Novum Testamentum Graece.

El más antiguu ta fecháu antes del añu 90 y ye un estractu del Evanxeliu de Marcos. Foi afayáu en 2012 sobre la mázcara d'una momia exipcia.

## Llista de tolos papiros rexistraos del Nuevu Testamentu
* Los P-númberu son el sistema estándar de Gregory-Aland.
* Envalórase que les feches averar con 50 años.
* El conteníu dáse-y al capítulu más aproximativo; dacuando los versículos tán enlistados. Asina, munchos de los papiros son pequeños fragmentos, non capítulos enteros. Por casu **<math>\mathfrak{P}^{52}</math>** contién 5 versículos de los 40 versículos del capítulu 18 de Xuan.

## Distribución basada nel conteníu

**Nota:** Los manuscritos "Primitivos" son los manuscritos del Sieglu IV o más antiguos. Aproximao la metá de los papiros son "primitivos". Dellos manuscritos contienen más d'un llibru del Nuevu Testamentu, asina que les cifres anteriores nun correspuenden direutamente al númberu total de manuscritos.

## Referencies
Paredra

:*Pa los maxistráu griegos, vease [[Paredros]]*
**Paredra** (trescripción del griegu antiguu πάρεδρος, *paredros*) ye un sustantivu o axetivu que significa lliteralmente "sentase cerca", "que ta sentáu al llau". Utilizar pa describir una deidá, dacuando de menor categoría, que ta acomuñada a l'adoración d'un dios o una diosa más influyentes. Tamién s'usa pa indicar al consorte de la deidá, que puede ser d'igual rangu. 

Na mitoloxía exipcia casi tolos dioses acomuñar de dos en dos. Yera frecuente qu'una divinidá principal diera hospitalidá nel so templu a otres divinidaes, que, importantes por sigo mesmes, formaben la so corte y recibíen cultu.

Les rellaciones ente los dioses exipcios de les distintes cosmogoníes son conocíes: 
* Na cosmogonía Heliopolitana: Shu y Tefnut, padres de Geb y Nut que de la mesma yeren maríos y padres d'Osiris, Isis, Seth, Neftis y Horus.
* Na cosmogonía Hermopolitana: Nun y Nunet, Heh y Hehet, Kek y Keket, Amón y Amonet
* Nes teoloxíes locales: Amón y Mut, padres de Jonsu según la tríada de Tebas. Ptah y Sejmet, padres de Nefertum según tríada de Menfis. Montu y Dyenenet, padres de Harpra según la tríada de Medamud.

## Referencies

*
Parque d'escultures Chapungu

El **Parque d'escultures Chapungu**  ye un xardín d'escultures en Msasa, Ḥarare , Zimbabue , qu'amuesa los trabayos realizaos en piedra d'escultores Zimbabwe . Foi fundáu en 1970 por Roy Guthrie, quien foi fundamental na promoción del llabor d'esti escultores en tol mundu. Unu de les maneres en que se promocionó foi por aciu la exhibición de les escultures en Xardinos Botánicos nuna esposición itinerante llamada "Chapungu: Custom and Legend — A Culture in Stone" (Chapungu: tradición y lleenda - una cultura en piedra). Ente los llugares visitaos atópense:

* 1999: Xardín Botánicu Nacional Kirstenbosch, Ciudá del Cabu, Sudáfrica
* 2000: Real Xardín Botánicu de Kew , Londres, Reinu Xuníu,
* 2001: Xardín Botánicu de Missouri , St. Louis, EE.XX.
* 2001: Parque Estatal del Arboreto de Boyce Thompson , Cimeru, EE.XX.
* 2002: Rede Butte Garden y Arboretum , Salt Lake City, EE.XX.
* 2003: Garfield Park Conservatory , Chicago, EE.XX.
* 2003: Xardín Botánicu de Chicago , Chicago, EE.XX.
* 2004: Xardín Botánicu de Denver , Denver, EE.XX.

## Artistes
Ente los artistes que les sos obres poder ver nel parque tán:

El parque ye'l llar del Centru d'Escultura Chapungu, qu'alluga un importante programa de residencia que dexa a nuevos escultores trabayar nel so oficiu mientres dos años sol so tutela, y munchos de los escultores que la so obra amosar nel parque empezó la so carrera nel Centru.Otru Parque d'Escultures Chapungu foi creáu en 2007 nos Estaos Xuníos, xunto a una galería, en Loveland, Coloriáu .

## Notes y referencies

## Enllaces esternos

*
Parque nacional Niokolo-Koba

El **Parque Nacional Niokolo-Koba** atopar nel sureste de Senegal, na rexón de Kolda, antes conocida como l'Alta Casamance. Establecida como una reserva en 1925, Niokolo-Koba foi declaráu parque nacional de Senegal el 1º de xineru de 1954. Ampliáu en 1969, foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 1981. En 2007 foi incluyíu na Llista del Patrimoniu de la Humanidá en peligru.

Xunto al ríu Gambia habita una abondosa fauna con especies netamente africanes: lleopardos, babuinos, elefantes, lleones, hipopótamos, y reinales elands xigantes occidentales. Toma un área de 913.000 ha.

## Ver tamién
* Parques nacionales de Senegal
* Xeografía de Senegal

## Referencies

## Enllaces esternos

* Nikolo-Koba National Park Web de la UNESCO
* UNESCO Natural Site Data Sheet
*
Parque nacional Arusha

El **Parque Nacional Arusha** ye una reserva natural allugada al norte de Tanzania.

Foi instauráu en 1960, allugando una rica variedá de flora y fauna nos sos terrenes. Ye'l territoriu del monte Meru que tien 4.558 m d'elevación y del cráter Ngurdoto, un volcán estinguíu.

## Fauna
Ente la fauna del Parque atópense xirafes, elefantes, lleopardos y flamencos.

## Redolada

Cerca d'ellí atópense'l Kilimanjaro, el gargüelu d'Olduvai y el cráter del Ngorongoro, que los sos contorna son abondoses en vida montesa.

## Ver tamién
* Patrimoniu de la Humanidá en Tanzania

## Referencies

## Enllaces esternos
* Parque Nacional de Arusha
Parque nacional Garamba

El **Parque Nacional Garamba** ye unu de los parques nacionales más destacaos d'África. Allugáu nel nordeste de la República Democrática d'El Congu, ta consideráu Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco ya incluyíu en 1996, na Llista del Patrimoniu de la Humanidá en peligru. Ye unu de los espacios protexíos más antiguos d'África, creáu como parque nacional en 1938, pa caltener y garantizar la so biodiversidá. 

Empobináu pol biólogu español Luis Arranz de 2007 a 2015 y con una estensión de 4920 km², nel so interior habiten grandes menaes d'elefantes y cientos d'especies animales, dalgunes d'elles pocu comunes, como la xirafa del congo (*Giraffa camelopardis congolensis*), y otres en peligru d'estinción, como'l rinoceronte blancu del norte (*Ceratotherium simum cottoni*). Dende l'añu 2008, les guerrilles constitúin una amenaza a la paz y al desenvolvimientu del parque, en 2009 los rebeldes ugandeses atacaron la estación de Nagero asesinando a 14 persones y secuestrando a dellos neños. Dende entós ye una incógnita l'estáu del conxuntu d'especies qu'habiten el parque, en 2010 fueron marcaos dellos elefantes pa tratar de pescudar el so comportamientu y llograr información que pueda ayudar na llucha contra la caza furtiva a la que s'enfrenta la especie. Peor situación presenten les subespecies de rinoceronte y xirafa antes mentaos, siendo probable que vencieren a la caza furtiva y al conflictu bélicu sufiertu nos últimos años.

Hai de solliñar que foi hasta va pocos años l'únicu parque africanu nel que podía faese un safari montáu nun elefante, yá los colonos belgues usar pal tresporte y l'agricultura, siendo darréu emplegaos con fines turísticos. Na actualidá trabayar con dellos exemplares pa recuperar esta actividá tan carauterística del parque tres la muerte en 2010 del postreru exemplar amaestrado que quedaba.

## Referencies

## Enllaces esternos
* (en francés) Parc national de la Garamba (UNESCO)
*
Parque nacional d'Andohahela

El **Parque nacional d'Andohahela** (en francés: *Parc national de Andohahela*) ye un espaciu protexíu nel sureste del país africanu de Madagascar,que ye notable polos particulares hábitats que tán representaos dientro d'él. El parque cubre 760 quilómetros cuadraos del cordal de Anosy, l'espolón más meridional de les Tierres Altes malgaxes. Estos montes formen una barrera natural a los vientos alisios húmedos que soplen dende l'este, causando una precipitación de 1500 a 2000 mm per añu nel so llau oriental que soporta una de les selves al sur del trópicu de Capricorniu.

El Parque nacional de Andohahela forma parte de la denominación *[[Pluviselves d'Atsinanana]]* escoyida como Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 2007. Dende 2010 tamién s'inclúi na llista Patrimoniu de la Humanidá en peligru.

## Ver tamién
*Xeografía de Madagascar
*Patrimoniu de la Humanidá en Madagascar

## Referencies

## Enllaces esternos
Parque nacional de Lobéké

El **Parque nacional de Lobéké** (en francés: *Parc national de Lobéké*) ye un parque nacional del sureste de Camerún nel arrondisement Moloundou de la Rexón del Este. Allugáu na cuenca del Congo, ta delimitado al este pel ríu Sangha que sirve como frontera internacional de Camerún cola República Centroafricana y la República del Congo. Atopar xunto a otros dos reserves na República Centroafricana y el Congo. Al noroeste ta'l Parque Nacional Boumba Bek, y otru parque nacional na rexón de Camerún del este.

## Ver tamién
*Xeografía de Camerún
*Xeografía d'África

## Referencies

## Enllaces esternos
Parque nacional de Lopé

El **Parque Nacional de Lopé** ye un parque nacional allugáu na rexón central de Gabón. Magar el terrén ye mayormente selvático, el norte del parte contién los últimos remanentes de sabanes de campera, creada n'Árica Central mientres la postrera Glaciación fai 15.000 años. Foi la primer área protexida en Gabón cuando foi creada como la Reserva de vida selvaxe de Lopé-Okanda en 1946. En 2007, el paisaxe de Lopé-Okanda foi designáu Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco.

El parque contién una pequeña estación d'investigación denominada Mikongo y alministrada pola Sociedá Zoolóxica de Londres, basada nel pueblu de Mikongo, d'onde llogró'l so nome. Ellí esiste infraestructura p'acoyer turistes na base, incluyendo dellos chalés y un gran comedor al campu, dixebráu de la selva por solu cinco metros de distancia.

## Ver tamién
*Ecosistema y paisaxe cultural de Lopé-Okanda
*Patrimoniu de la Humanidá n'África

## Referencies

## Enllaces esternos
* Páxina sobre Lope, Wildlife Conservation Society
Parque nacional de Mana Pools y árees de safari de Sapi y de Chewore

El **Parque Nacional de Mana Pools y árees de safari de Sapi y de Chewore** tán asitiaos nel distritu de Hurungwe, na rexón de Mashonalandia Occidental, en Zimbabue, xunto al ríu Zambeze y a la frontera con Mozambique. Pola so guapura natural y riqueza en fauna, fueron inscritos pola Unesco, nel añu 1984, na llista del Patrimoniu de la Humanidá. 

## Carauterístiques
El conxuntu, con un área de 676.600 ha (15°37'-16°25'S, 29°08'-30°20'Y), foi declaráu zona de caltenimientu en 1995 y los parques constituyíos en 1963 y 1964. Esta parte del valle del ríu Zambeze, dende'l banzáu de Kariba hasta la frontera con Mozambique, inclúi grandes porciones del cañón del Zambeze, colos enormes cantiles que lleguen a tener 1000 m d'altitú percima del nivel del valle. Esquitar Pools son antigües canales del Zambeze, formando'l Parque Nacional Mana Pools, en cuantes que l'área protexida de Chewore atopar xunto al gargüelu de Mupata, con cerca de 30 km d'estensión, formando les árees protexíes d'área de safari de Sapi y área de safari de Chewore.

La vexetación ye del tipu sabana arbolada de mopane del Zambeze, con dominancia de *Colophospermum mopane* y la fauna inclúi grandes poblaciones d'elefantes, búfalos cafres, lleopardos, lleones, hienes y guepardos. Esisten tamién una rica selección d'antílopes, incluyendo munches especies protexíes, como'l *gran kudú* (Tragelaphus strepsiceros) y el *antílope sable* (Hippotragus niger). Nel ríu atopa una importante concentración de cocodrilos y de delles especies de pexes de grandes dimensiones, como'l pez tigre (*Hydrocynus vittatus*), la tilapia del Zambeze (*Oreochromis mortimeri*), el pexe gatu xigante (llamáu llocalmente *vundu*, *Heterobranchus longifilis*) y *[[Protopterus annectens]]*.

Fauna.- Mientres la estación seca y cuando les numberoses Acacia Albida arramen les sos vainas riques en proteínes. hai grandes concentraciones de mamíferos nos estanques que permanecen mientres tol añu. Los mamíferos inclúin al rinoceronte negru (Chewore tien una de les poblaciones más numberoses d'África), elefante, hipopótamu, lleón, lleopardu, hiena enllordiada, melandru del miel, xabalín africanu o facoquero, potamoquero, cebra, guepardu, licaon, gran kudu, bosbock, nyala, eland, cob acuáticu, antilope sable, grysbok del Cabu y steenbok o raficero comun. El cocodrilu de Nilo ta presente. El Parque ye prolíficu n'aves, con 380 especies distintes clasificaes incluyendo Agapornis lilianae, Nicator sp., Glareola nuchalis, Circaetus sp. y Erythrocercus livingstonei. La fauna del ríu inclúi pez tigre, tilapia, vundu, nkupe, chessa y pez pulmón.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Ficha del llugar pola UNESCO, (en francés) y (n'inglés).
Parque nacional de Matobo

El **Parque Nacional de Matobo** o Matopos, forma'l nucleu de les Llombes de Matobo (*Matopos Hills*), un área formada por cuetos testigu de granitu, roques equilibraes y valles montiegos asitiada a unos 35 quilómetros al sur de Bulawayo, en Zimbabue. El parque ye tamién un área de caltenimientu de la naturaleza, atópase incluyíu nes llombes de Matobo; toma un área de 205.000 ha y foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 2003. Tien una estensión de 424 quilómetros cuadraos, ente que les llombes o montes de Matobo ocupen un área de más de 3.000 quilómetros cuadraos.

Esta rexón tan singular formóse hai unos dos mil millones d'años, cuando'l granitu viose forzáu a xubir a la superficie y dio llugar a un paisaxe lleno de cuetos testigu formaos por grandes cantos rodaos. El puntu más altu del parque ye un puexu llamáu *Gulati*, de 1.549 m d'altitú, na esquina nordeste del parque.

El **Parque Nacional de Matobo** ye'l más vieyu de Zimbabue, establecíu en 1926 col nome de *Rhodes Matopos National Park* por Cecil Rhodes. Entós ocupaba una estensión mayor, pero renegociar pa dar asentamientu a la población llocal y dixebráronse les tierres comunales de *Khumalo* y *Matobo*. Más tarde, sicasí, amontar cola alquisición de les granxes *World's View* y *Hazelside* al norte.

## Flora y fauna
El conxuntu de les llombes tien una vexetación bien variada; nel parque nacional reconociéronse doscientes especies d'árboles, especiamente acacies. La fauna entiende 175 especies d'aves, 88 de mamíferos, 39 de culiebres y 16 de peces. Ente los más destacables figuren el rinoceronte blancu, el antílope sable, el impala, la xirafa, la cebra, el ñu y el lleopardu. La bayura de lleopardos ye la mayor del mundu, por cuenta de la abondosa presencia d'hyrax, que representen el 50% de la so dieta. Ye bien abondosu tamién el águila negra. Al oeste del parque reintroducióse'l rinoceronte negru. 

## Ver tamién
* Montes Matobo
* Parques nacionales d'África del Sur
* Roques equilibraes

## Referencies

## Enllaces esternos
* Parks and Wildlife Management Authority
* 
* Matobo National Park in Pictures
* Matobo Conservation Society
* Camp Amalinda
Parque nacional de Mosi-oa-Tunya

Les catarata Victoria, "Victoria Falls", n'inglés, anque son conocíes llocalmente como **Mosi-oa-Tunya**, el *fumu que truena*. Son la parte más espectacular del cursu del ríu Zambeze - la mayor cayida d'agua del mundu, con una estensión de 1,7 km y un altor de 108 m y alcuéntrense na frontera ente Zambia y Zimbabue.

El **Parque Nacional de Mosi-oa-Tunya**, con un área aproximada de 6600 ha, ta alcontráu nel sur de Zambia, ente'l ríu Zambeze y la Reserva Forestal Dambwa, cerca de la ciudá de Livingstone ya inclúi la parte zambiana de los tabayones. En xunto col Parque Nacional de los Tabayones Victoria, en Zimbabue, fueron inscritos pola Unesco nel añu 1989 na llista de los llugares Patrimoniu de la Humanidá.

## Ver tamién
*Xeografía de Zambia
*Parques nacionales de Zambia

## Referencies

## Enllaces esternos
Parque nacional de Nouabalé-Ndoki

**Parque Nacional de Nouabalé-Ndoki** (en francés: *Parc National de Nouabalé-Ndoki*) ye un parque nacional na República del Congo. Establecíu en 1993, nel norte del Congo, ta principalmente pobláu d'elefantes, monos, que van dende goriles de tierres baxes occidentales hasta los chimpancés y los bongos. Tien 3.921,61 quilómetros cuadraos de selva virxe tropical, ensin presencia humana nel so interior y con dellos pobladores nos pueblos periféricos. Los montes tienen una rica bio-diversidá de 300 especies d'aves, amás de 1.000 especies de plantes y árboles nes que s'inclúin les caobes en peligru d'estinción.

## Ver tamién
*Xeografía de la República del Congo
*Xeografía d'África

## Referencies
Parque nacional de Richtersveld

El **Parque Nacional de Richtersveld** allugar na provincia Septentrional del Cabu, en Sudáfrica. El parque ta llenu de variaos paisaxes, de les llanures arenoses planes, a les montes serrapatoses. En 2007 el *Paisaxe cultural y botánicu de Richtersveld* foi clasificáu Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco. Les temperatures son estremes, y pel branu pueden algamar más de 50 ° C. L'agua ye un acontecimientu bien raru.

La so vexetación caracterízase principalmente por unos árboles de gran altor qu'almacenen nel so interior gran cantidá d'agua en vexigues, disponiendo de bulbos soterraños, son de de gran coloríu. Na so corteza contienen pelos pegañosos p'atrapar el sable y protexese del vientu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Parque nacional de Sehlabathebe

El **parque nacional de Sehlabathebe** atopar nos montes de Maloti nel distritu de Qacha Nek, nel país africanu de Lesothu, y ye parte de la más grande área de caltenimientu tresfronteriza de Maloti-Drakensberg. Tien una sorprendente diversidá biolóxica, según constitúi un importante patrimoniu cultural. El parque foi creáu'l 8 de mayu de 1969. El paisaxe ta apoderáu por pacionales de dellos tipos, l'ecosistema más grande nel so conxuntu lleva a cabu funciones pervalibles incluyendo la provisión d'agua duce a Lesothu, Sudáfrica y Namibia.

Foi'l primer parque nacional de Lesotho, y ye'l segundu más grande en tamañu, ye remotu y formosu, y llegar ellí ye siempres una aventura que val la pena, especialmente si al esplorador gústalu l'aislamientu y la pesca. Sehlabathebe significa'l "Escudu del pandu", reflexu de les praderíes ondulantes, flores monteses y el silenciu qu'apurre una sensación de completu aislamientu.

En 2013 la Unesco declarar Patrimoniu de la Humanidá como estensión al Parque Drakensberg de Sudáfrica so la denominación de Parque Maloti-Drakensberg, convirtiéndose asina nel primer llugar de Lesothu con esta reconocencia.

## Ver tamién
*Xeografía de Lesothu
*Xeografía d'África

## Referencies

## Enllaces esternos
Parque nacional de Sibiloi

El **parque nacional de Sibiloi** estender a lo llargo d'orellar nordés del Llagu Turkana, allugáu nel norte de Kenia. Foi establecíu en 1973 y estiéndese a lo llargo de 1570 quilómetros cuadraos.

En 1997, foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola Organización de les Naciones Xuníes pa la Educación, la Ciencia y la Cultura como parte de los parques nacionales del Llagu Turkana.

Recibe'l nome de Sibiloi pel monte volcánicu del mesmu nome y ye conocíu pol xacimientu arqueolóxicu de Koobi Fora. Nesi sitiu atopáronse más de 10 000 fósiles de vertebraos, incluyendo 350 d'australopitecinos. Per otra parte, el parque alluga animales como la cebra de Grévy, otídidos, el kudú menor o'l órice beisa.

## Referencies

## Enllaces esternos

*Parque nacional de Sibiloi  na páxina del Serviciu de Vida Montesa de Kenia
Parque nacional de Masoala

El **Parque nacional de Masoala** (en francés: *Parc national de Masoala*) ye un espaciu protexíu que s'alcuentra nel nordeste de Madagascar,ye la mayor de les árees protexíes de la isla. La mayor parte del parque ta asitiáu na rexón de Sava y una parte en Analanjirofo. Creáu en 1997, el parque protexe 2300 quilómetros cuadraos de selva y 100 quilómetros cuadraos de parques marinos. La península de Masoala ye escepcionalmente diversa por cuenta del so enorme tamañu, y la variedá de hábitats. En total, el parque protexe selva tropical, monte costeru, monte anubiertu, banzaos y manglares. Tres parques marinos protexen los petones de coral y una esllumante variedá de vida marina.

El Parque nacional de Masoala forma parte de la denominación *[[Pluviselvas de Atsinanana]]* escoyida como Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 2007. Dende 2010 tamién s'inclúi na llista Patrimoniu de la Humanidá en peligru.

## Ver tamién
*Xeografía de Madagascar
*Patrimoniu de la Humanidá en Madagascar

## Referencies

## Enllaces esternos
Parque nacional de la Selva Impenetrable de Bwindi

El **Parque Nacional de la Selva Impenetrable de Bwindi** ta asitiáu nel suroeste d'Uganda, a lo llargo de la frontera cola República Democrática d'El Congu. Al otru llau d'esta frontera atopa'l Parque Nacional Virunga. Foi creáu en 1991. 

El parque ocupa más de 32.092 hectárees de selva, tanto monte como de tierres baxes, y namái ye accesible a cuerpu. Foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 1994.

Ye un abellugu pa los colobos, chimpancés y pa munches especies d'aves. Destaquen los sos trescientos gorilas de monte, la metá de la población mundial d'esta especie en peligru d'estinción. Hai tres grupos de gorilas avezaos a la presencia humana, llamaos *Mubare*, *Katendegyere* y *Rushegura*. Los *Mubare* son los más sociables.

Ye unu de los ecosistemes más ricos d'África; alluga unes 120 especies de mamíferos, 346 d'aves, 202 de caparines, 163 d'árboles, 100 de felechos, 27 d'anfibios y reptiles, y munches especies amenaciaes. Comparte los elevaos niveles d'endemismos de la selva montana de la falla Albertina.

## Galería d'imáxenes

Bwindi Impenetrable National Park-112393.jpg
Bwindi Impenetrable National Park-112348.jpg
Gorila de montaña (Gorilla beringei beringei), parque nacional de la Selva Impenetrable de Bwindi, Uganda, 2024-02-02, DD 83.jpg
Guereza Abisinio (Colobus guereza), parque nacional de la Selva Impenetrable de Bwindi, Uganda, 2024-02-02, DD 02.jpg
Cosifa de Heuglin (Cossypha heuglini), parque nacional de la Selva Impenetrable de Bwindi, Uganda, 2024-02-02, DD 98.jpg


## Ver tamién
* Monte impenetrable Bwindi

## Referencies

## Enllaces esternos

* (n'inglés) Bwindi Impenetrable National Park, UNESCO