Idioma bribri

El **bribri** ye una llingua tonal posposicional falada pola comunidá bribri na rexón costarricense de Talamanca y nos montes de la provincia de Bocas del Toro en Panamá. Pertenez a la familia llingüística chibchense, motivu pol cual atópase emparentada con otros idiomes llocales, como'l teribe, el cabécar, el boruca, el ngäbe y el maleku.

## Vitalidá y distribución xeográfica

Al igual que munches otres llingües americanes, el númberu de falantes del bribri atópase en franca declinación. Según el censu nacional realizáu nel añu 2000, la población bribri total suma unos 10&nbsp;000&nbsp;individuos, de los cualos solo un 60&nbsp;% yeren falantes nativos de la llingua, polo que s'envalora que'l númberu de falantes bribris suma unos 6000&nbsp;individuos, que atópense distribuyíos en dos cantones costarricenses, Buenos Aires na provincia de Puntarenas, y Talamanca, cantón allugáu na provincia de Limón. Al momentu d'escribir esti artículu, el bribri ye la única llingua indíxena costarricense que s'enseña nes universidaes públiques d'esi país centroamericanu.

## Considerancies llingüístiques
### Grafía

El bribri foi siempres una llingua falada y nun cuntó con escritura propio sinón hasta que'l llingüista d'Estaos Xuníos aniciáu en Costa Rica Jack Wilson empecipiara una adautación sistemática del alfabetu llatín (tal que s'usa pa representar los signos del español costarricense) pa representar con propósitos primordialmente didácticos y investigativos los soníos del bribri, teniendo en cuenta uso d'autores que se remonten a fines del sieglu XIX. La xera de Wilson foi rematada pol tamién llingüista Adolfo Constenla Umaña. Los signos del alfabetu representen gráficamente a los fonemes o a una parte integral d'un fonema. En bribri, como na mayoría de les llingües, los fonemes suelen realizase de trés formes distintes ente sigo: vocales, consonantes y semiconsonantes. Los símbolos emplegaos pa espresar les vocales gráficamente son: **a**, **y**, **ë**, **i**, **o**, **ö**, **o**; **ã**, **ẽ**, **ĩ**, **õ**, **ũ**. Los que s'usen pa espresar les consonates son: **b**, **ch**, **d**, **j**, **k**, **l**, **m**, **n**, **n**, **ñ**, **p**, **r**, **s**, **t** y **y**. Los usaos pa espresar les semiconsonantes son: **w** y **i**. Debíu al sistema escoyíu pa la representación gráficu, dellos símbolos pueden representar soníos distintos. Como los bribris nun acostumen escribir na so llingua materna y les escueles enséñenlos a lleer y escribir n'español, la so ortografía en bribri varia de persona en persona, ye más, la mesma persona puede escribir dos veces la mesma pallabra con ortografía distinta. 

#### Suprasegmentales

Los suprasegmentales espresen distintes marques de tipu fonolóxicu, como la nasalidá, los tonos y, inclusive, un fonema. Como yá se reparó na llista de símbolos vocálicos, les vocales nasales representar por mediu d'una tilde ( ˜ ), ente que les vocales medies altes, per mediu de diéresis ( ¨ ). Por cuenta de motivos téunicos, nes primeres trescripciones de Wilson y Constenla yera frecuente l'empléu del sorrayáu pa indicar la nasalidá, sicasí, a partir de la década de los años 1990, l'empléu de ferramientes informátiques facilitó l'usu de midíes más convencionales; na actualidá, la norma ye l'empléu de les tildes yá descrites, lo cual convién colos usos internacionales. Los tonos representar por mediu del "acentu" gráficu agudu ( ` ), el grave ( ´ ), el circunflexu ( ^ ) o bien, pola ausencia de cualesquier d'estos acentos gráficos. El fonema oclusivu glotal nun se representa con un auténticu suprasegmental sinón per mediu d'una comilla simple final o "saltillo" ( ' ).

### Fonética

### Vocales
El bribri tien un complexu sistema de vocales medies (medies altes y medies baxes), amás de cinco vocales nasales, cuntando con un gran total de doce fonemes vocálicos:

### Consonantes
Este ye'l sistema de consonantes del bribri emplegando l'alfabetu tradicional del bribri.

1 Nótese l'apaición d'esi mesmu fonema nos dos puntos d'articulación necesarios pa la so realización.

### Dialeutoloxía

El bribri consta de tres dialeutos bien definíos. Adolfo Constenla Umaña suel llamalos dialeutos del este, del oeste y del pacíficu, sicasí, nesti artículu, prefirióse la nomenclatura de Jara: de Coroma, de Amubre y de Salitre.

Les diferencies dialeutales más notables que tienen de considerase son les siguientes:
* En Coroma (C) dase la neutralización de les vocales nasales *ã* y *õ* en favor de *õ*. Por casu: 'tiempu, llugar' dizse *kṍ*, ente que nos dialeutos de Amubre (A) y Salitre (S), *kã́*.
* En Coroma esiste l'enclín a amenorgar les sílabes cuando la vocal tien tonu baxu o neutru y atópase antes d'una sílaba que la so vocal tenga tonu altu o descendente; por casu 'pita' ye *dakarò* en (A), *dekrò* en (S) y *krò* en (C)). 
* Una tercer diferenciación dialeutal ye la pronunciación de la consonante coarticulada *tk*/*tch*. En Amubre y Salitre, pallabres como *chö́k*, 'dicir', y *tkö́k*, 'punzar', son bien distintos, ente qu'en Coroma resulta daqué más difícil estremar ente *chö̀k* y *tchö̀k*.

Estes diferencies y otres que nun se copien equí faen qu'una mesma pallabra, de cutiu, pronúnciese bien distinta ente una rexón y otra; por casu 'guacal' ye *tkã*' en (A) y (S), pero *tchõ*' en (C).
## Historia del estudiu del bribri
### Sieglu XIX
La llingua bribri, considerada como parte de la familia chibchense, conoció los sos primeros esbozos científicos nun artículu del norteamericanu William Gabb tituláu *On the Indian tribes and languages of Costa Rica* (apaecíu en 1875 como parte de la publicación *Proceedings of the American Philosophical Society*) onde s'afirma per primer vegada que los indíxenes costarricenses pertenecíen a una mesma familia "estrechamente rellacionada".

Sicasí, foi necesariu esperar hasta la ponencia *Verwandtschaften und Wanderungen der Tschibtscha*, presentada en 1888 y nel senu del VII Congresu Internacional d'Americanistes pol llingüista alemán Max Uhle por que se estableciera la familia chibchense como'l conglomeráu que engloba una serie de llingües falaes en partes d'Hondures, Nicaragua, Costa Rica, Panamá y Colombia. Uhle consiguió demostrar qu'había una rellación de parentescu ente les llingües talamanqueñas (bribri, cabécar, térraba, boruca), les llingües guaimíes (move, murire, muoy), les llingües arhuacas (cábaga, guamaca, bintucua) y el estinguíu Idioma muisca.

### Sieglu XX
Mientres el final del sieglu XIX y hasta mediaos del sieglu XX, principalmente hubo investigaciones de tipu diacrónicu, sicasí, nengún trabayu llegó a ufiertar muncho más de lo que'l trabayu pioneru de Uhle.

Un exemplu importante de los estudios de mediaos del sieglu XX sobre les llingües talamanqueñas ye'l trabayu del antropólogu francés Claude Lévi-Strauss quien en 1948 intentó rellacionar una llingua brasilana llamada nambicuara col bribri, el maleku, el térraba y el caña. Sicasí, la tesis de Lévi-Strauss falló yá que, influyíu pola llingüística diacrónica d'entamos del sieglu XX, atener a semeyances morfosintáctiques ya ignoró la fonoloxía comparativa.

## Referencies

## Bibliografía
*

*

*
*
*

*
*

*

*

*
*

*

*
*

## Enllaces esternos

*WALS – Bribri