Solanum betaceum

***Solanum betaceum*** (**tomate de yuca**, **tomate d'árbol**, **sachatomate**, **chilto**, **tomate andín** o **tamarillo**) ye un arbustu de 3 a 4 m d'altor, con corteza abuxada y xamasca perenne, les primeres descripciones históriques facer probablemente autóctonu del norte de Chile y Arxentina en zones d'antiguos montes húmedos sub-cordilleranos Andes y costeros anguaño estinguíos, cultivar nel Perú y Colombia, Ecuador, Bolivia y Arxentina.

El so rangu nativu nun ta resueltu. Les subpoblaciones putatives monteses son pequeñes, n'árees acutaes de Chile, Arxentina y Bolivia. Ta cultiváu nos Andes, sur d'Europa, África, Nueva Zelanda. Ye imprescindible disponer de especímenes monteses pal so caltenimientu, meyoramientu y estudiu.

## Descripción
Tien fueyes alternes, enteres, nos estremos de les cañes, con peciolu robezu de 4 a 8 cm de llargor. El llimbu presenta de 15 a 30 cm de llargor, con forma ovalada, acumináu, de color verde escuru, un pocu aspru al tactu. Les fueyes nueves tienen una fina pubescencia en dambes cares. La nerviación ye marcada y sobresaliente. Les flores son pequeñes, de 1,3 a 1,5 cm de diámetru, de color blancu-arrosáu, dispuestes en pequeños recímanos terminales. Tienen 5 pétalos y 5 estames mariellos. Floria en mayu-xunu. El Frutu ye una baga ovoide de 4 a 8 cm x 3 a 5 cm, con un llargu pedúnculu nel que persiste'l mota de la flor. La piel ye llisa, de color coloráu o anaranxáu nel maduror, con estríes de color más claru. La magaya ye jugosa, daqué aceda, de color naranxa, a colorada, con numberoses granes. Los frutos son comestibles, pudiendo comese crudos direutamente o n'ensalaes o preferiblemente cocinar pa preparar zusmios, duces y postres. Apurren fierro, potasiu, magnesiu, fósforu y vitamines A, C y Y.

## Adautaciones y requerimientos climáticos
Crez en climes propios del monte húmedu montascosu con temperatures que s'atopen ente los 13 y 24&nbsp;°C, n'ambientes onde la precipitación ronde los 600 y 1500&nbsp;mm añales; Asina mesmu n'altitúes que s'atope ente los 800 a 2800&nbsp;msnm. Ye bien sensible a les baxes temperatures, vientos de gran intensidá y seques. Rique suelos francos arenosos, con bon drenaxe, ricos en materia orgánico y vese beneficiada pol abonu.

## Usos
Los usos melecinales que se-y atribúin en Colombia y Ecuador tán rellacionaos coles afecciones de gargüelu y gripe. El frutu o les fueyes, primeramente calecíes, aplicar mientres la inflamación de amígdalas o anxines. Pa la gripe, consúmese'l frutu frescu n'ayunes. Sábese que'l frutu tien altu conteníu d'acedu ascórbico. Otra propiedá atribuyida ye como remediu pa los problemes hepáticos en Xamaica y Bolivia. puede utilizase cocináu o non. Suel realizase mueyu de ají d'igual manera con esti frutu.

## Multiplicación y cultivu
Multiplicar por granes, que granen con muncha facilidá. Presenta crecedera bien rápido, dando frutos al añu de semáu y de cutio mientres 48 meses. Encamienta cultiváselo en clima fríu a 1400-2400msnm.

Los principales productores son Portugal, Colombia, Brasil, Nueva Zelanda, Kenia, Sudáfrica, California, India y Sri Lanka.

## Taxonomía
*Solanum betaceum* describióse por Antonio José de Cavanilles y espublizóse en *[[Añales d'Historia Natural]]* 1: 44–45. 1799.
;Etimoloxía:
***Solanum***: nome xenéricu que remanez del vocablu Llatín equivalente al Griegu *στρνχνος* (strychnos) pa designar el *[[Solanum nigrum]]* (la "Yerba moro") —y probablemente otres especies del xéneru, incluyida la berenxena—, yá emplegáu por Pliniu'l Vieyu nel so *[[Historia naturalis]]* (*21, 177* y *27, 132*) y, enantes, por Aulus Cornelius Celsus en *[[Cronoloxía de la medicina y de la tecnoloxía médica|De Re Melecina]]* (*II, 33*). Podría ser rellacionáu col Llatín *sol. -is*, "el sol", por cuenta de que la planta sería mesma de sitios daqué soleyeros.

***betaceum***: epítetu llatín que significa "como remolacha".
;Sinonimia:
Los siguientes nomes considérense sinónimos de *Solanum betaceum* (apróvese cita orixinal y llocalización del exemplar tipu).

* *Solanum crassifolium* Ortega; Hort. Matr. Dec. 9: 117. 1800. non *Solanum crassifolium* Lam. (1794), nec Salisb. (1796). Tipu: España, cultiváu en Madrid

* *Pionandra betacea* (Cav.) Miers; London J. Bot. 4: 358. 1845 Tipu: Basáu en* Solanum betaceum* Cav.

* *Cyphomandra betacea* (Cav.) Sendtn.; Flora 28: 172, tab. 6, figs. 1-6. 1845 Anon., Bull. Misc. Inform. 2. 1887; J. D. Hook., Bot. Mag., ser. 3, 60, Tab. 7682. 1899

* *Cyphomandra procera* Wawra; Oesterr. Bot. Zeitschr. 7: 221. 1863 Tipu: Austria, cultiváu en güerta Schönbrunn

* *Solanum insigne* Lowe; Man. Fl. Madeira 2(1): 84. 1868. Lowe, J. Roy. Hort. Soc. N. S. 1(4): 178. 1867. Tipu: Madeira, cultiváu en Caminho do Torriao, Funchal, mayu 1871 (st), Lowe s.n. (lectotipo, BM, designáu por Bohs, 1994)

* *Cyphomandra crassifolia* (Ortega) Kuntze; Revis. Xen. Pl. 3(2): 220. 1898. Tipu: Basáu en *Solanum crassifolium* Ortega

* *Cyphomandra crassifolia* (Ortega) J.F.Macbr.; Publ. Field Mus. Nat. Hist., Bot Ser. 8: 112. 1930. Tipu: Basáu en *Solanum crassifolium* Ortega

## Ver tamién
* Terminoloxía descriptiva de les plantes
* Cronoloxía de la botánica
* Historia de la botánica

## Referencies

## Bibliografía
# CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City.
# Forzza, R. C. 2010. Llista de espécies Flora do Brasil http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010. Jardim Botânico do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro.
# Idárraga-Piedrahita, A., R. D. C. Ortiz, R. Callejas Posada & M. Merello. (eds.) 2011. Fl. Antioquia: Cat. 2: 9–939. Universidá d'Antioquia, Medellín.
# Jørgensen, P. M. & S. León-Yánez. (eds.) 1999. Cat. Vasc. Pl. Ecuador. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 75: i–viii, 1–1181.
# Jørgensen, P. M., M. H. Nee & S. G. Beck. 2014. Catálogu de les plantes vasculares de Bolivia. 127(1–2): i–viii, 1–1744. In P. M. Jørgensen, M. H. Nee & S. G. Beck (eds.) Cat. Pl. Vasc. Bolivia, Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard.. Missouri Botanical Garden Press, St. Louis.
# Knapp. 2007. Lectotypification of Cavanilles' names in Solanum (Solanaceae). Añales Jard. Bot. Madrid 64(2): 195–203.
# Terán Aguilar, J. 2012. Estruc. Compos. Parq. Nac. Carrasco 1–72. Tesis, Universidá Mayor de San Simón, Cochabamba.
# Zuloaga, F. O., O. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena & E. Marchesi. (eds.) 2008. Catálogo de las plantas vasculares del Cono Sur. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(1–3): i–xcvi, 1–3348.

## Enllaces esternos