Léxicu del esperantu

El **léxicu del esperantu** foi orixinalmente definíu nel llibru *La lingvo internacia*, publicáu por Zamenhof en 1887. Contenía unes 900 raigaños de pallabres; sicasí, les regles del idioma dexáron-y a los sos falantes tomar emprestaes les pallabres necesaries col encamientu de que fueren les pallabres más reconocíes a nivel internacional, y de que fuera tomada emprestada una pallabra básica y della derivárense les demás. En 1894, Zamenhof publicó'l primer diccionariu d'esperantu tituláu *Universala vortaro*, que foi escritu en cinco llingües y suministró un ampliu grupu de raigaños.

Dende entós munches pallabres fueron tomaes d'otres llingües, primariamente, pero non solamente, de llingües europees occidentales. En décades recién la mayoría de los nuevos préstamos fueron tomaos de términos téunicos o científicos. Hai frecuentes bancies ente los falantes d'esperantu sobre si los nuevos préstamos xustifíquense o si la necesidá d'un términu puede solucionase por derivación de pallabres yá esistentes.

## Oríxenes

L'esperantu ocupa un puntu mediu ente les llingües planiaes como la interlingua, que toma pallabres en masa de llingües europees con una pequeña derivación interna, y llingües como solresol, na cual les pallabres nun tienen una conexón histórica con otros idiomes. N'esperantu, los raigaños son préstamos y retienen enforma de la so forma orixinal na llingua que sirve de fonte. Sicasí, esos raigaños pueden tomar múltiples formes que pueden tener poca paecencia cola pallabra orixinaria na llingua fonte, por casu, *registaro* (gobiernu) que deriva del raigañu llatín *reg* (gobernar).

## Formación de pallabres

Una de les formes qu'utilizó Zamenhof pa faer el deprendimientu del esperantu más fácil que les llingües nacionales o étniques foi crear una morfoloxía derivacional altamente regular y granible. Al traviés d'un usu juicioso d'afixos (prefixos y sufixos), el nucleu de vocabulariu necesariu pa la comunicación amenorgóse grandemente, faciendo del esperantu una llingua más aglutinante que la mayoría de les llingües europees. 

Sicasí, munches pallabres téuniques tomaes del griegu y el llatín, consideraes "internacionales" pola mayoría de les persones que falen llingües europees, son tomaes en masa pol esperantu anque nun sían realmente internacionales. Munchos asiáticos consideren qu'esto ye una carga onerosa ya innecesaria pa la memoria cuando consideren que ye más fácil derivar pallabres internamente. Esto asocede n'otres llingües, por casu, en castellán (metamorfosis vs tresformamientu), n'alemán (*Ornithologie* vs *Vogelkunde* pa ornitoloxía), en xaponés (*beesubooru* frente a *yakyuu* pa béisbol). Sicasí, mientres l'alderique nes llingües nacionales ye motiváu pola identidá cultural y otres razones, n'esperantu los alderiques xiren principalmente en redol a faer la llingua más práctica y accesible.

### Sufixos

Unu de los afixos derivacionales más útiles pa los primerizos ye'l prefixu mal-, que s'usa pa formar antónimos: *bela* (bellu, bonitu), *malbela* (feu); *ami* (amar), *malami* (odiar). Sicasí, sacante en chancies esti prefixu nun ye usáu cuando esiste un antónimu nel vocabulariu básicu: *suda (sur) non "malnorda" de "norte". 

La creación de nueves pallabres al traviés del usu gramatical de sufixos, tal como *nura* (simple) de *nur* (solo, solamente) apaez nel artículu [[Gramática del esperantu]]. Lo que sigue ye una llista de los mayores afixos. Cuando un raigañu recibe más d'un afixu, l'orde importa. Los afixos esternos modifiquen a los internos. 

Llista de sufixos:



=== Prefixos ===



Esisten tamién afixos non llistaos equí: afixos téunicos, según la familia del sufixu biolóxicu -*edo*; unos pocos tomaos del alloriáu como *-oza* (llenu de) vistu en *montoza* (montascosu).

== Diccionarios ==

El *Plena ilustrita vortaro d'esperantu* (PIV) ye un diccionariu monollingüe del idioma esperantu xeneralmente consideráu l'estándar a pesar de les crítiques. El más antiguu *Plena Vortaro d'Esperantu'', publicáu orixinalmente en 1930 y estensamente revisáu en 1953, ye inda llargamente utilizáu, anque menos ampliu que'l PIV ye muncho más baratu y portátil. La Etimoloxía vortaro d'Esperantu (cinco volúmenes, de 1989 a 2001) brinda la etimoloxía de los raigaños de la llingua xunto a comparances de pallabres equivalentes n'otros cuatro llingües planiaes.

## Referencies

## Enllaces esternos