Llingües de Chile

L'español ye l**'[[idioma oficial]] ''[[de facto]]'' y la [[llingua alministrativa]] de [[Chile]]**, onde tamién recibe'l nome de «castellán», faláu pol 99,3&nbsp;% de la población na forma conocida como español chilenu y por unos pocos nes formes denominaes español andín y español chilote. Magar que nun esiste una reconocencia oficial de la llingua hispana a nivel constitucional, la mesma Constitución, según tolos documentos oficiales, tán escritos nesti idioma.

Los indíxenes correspuenden al 4,58&nbsp;% de la población chilena según el censu de 2002, y dalgunos d'ellos falen les sos llingües: El mapudungun ye faláu por un númberu envaloráu d'ente 100&nbsp;000 y 200&nbsp;000 persones; l'aimara, por unes 20&nbsp;000; el quechua sureñu, por unes 8200; y el rapanui, por unes 3390 persones, anque non se explicita si utilizar como primer llingua.

Según la llei 19253 de 1993, conocida tamién como «Llei Indíxena», les llingües autóctones cunten con reconocencia oficial pal so usu y caltenimientu, xunto col español, nes zones nes cualos fálense. Podrán usase como mediu d'instrucción, fomentar medios de comunicación, usu de los nomes nel Rexistru Civil, según les normes de trescripción fonética que se señalen, y la so promoción artístico y cultural. Tamién tán en desenvolvimientu programes d'enseñanza billingüe nes zones ocupaes por comunidaes indíxenes. Sicasí, la realidá falta abondo d'esti ideal y esisten solo unos pocos proyeutos aisllaos de caltenimientu y promoción de les llingües indíxenes, particularmente del mapudungun y del aimara, con variables graos d'ésitu.

## Llingües autóctones

En Chile faláronse un númberu importante de llingües indíxenes —alredor d'una quincena de variedaes llingüístiques distintes que podríen considerase llingües distintes—. Estes llingües yeren bien variaes y en Chile, a diferencia d'otros países d'América del Sur, nun s'atopa nenguna gran familia: tolos idiomes autóctonos o bien son llingües aisllaes o bien pertenecen a pequeñes families de 3 o 4 llingües.

### Llingües indíxenes falaes anguaño
* Mapudungun (`arn`): Principalmente faláu nes rexones del Bio Bio, de l'Araucanía, Metropolitana y de Los Ríos, por ente 100&nbsp;000 y 200&nbsp;000 persones con distintos graos de competencia llingüística. El chesungun o dialeutu huilliche (`huh`), faláu por unos 2000 huilliches na rexón de Los Lagos (1982) ye un dialeutu diverxente que dellos espertos consideren un idioma distintu al mapudungun.
* Aimara (`ayr`): Faláu por unes 20&nbsp;000 persones nes rexones d'Arica y Parinacota y de Tarapacá. Ye una variante cercana al aimara de Bolivia.
* Quechua chilenu (`cqu`), una de les variedaes del quechua sureñu: Consideráu idénticu al quechua sudbolivianu (`quh`), ye faláu per alredor de 8200 persones na zona estremera ente la rexón d'Antofagasta y Bolivia. Ente los inmigrantes peruanos establecíos nes grandes ciudaes, tamién hai falantes de distintos dialeutos quechues de Perú.
* Rapanui o pascuense (`rap`): Usáu por unos 3390 falantes (2000), na so mayoría habitantes de la isla de Pascua y unos pocos en ciudaes del continente, como Valparaíso o Santiago.

### Llingües indíxenes en víes d'estinción
* Kawésqar (`alc`): Faláu por una decena de persones en Puerto Edén.
* Yagán (`yag`): En Villa Ukika (Puerto Williams), vive Cristina Calderón, la postrera falante d'edá avanzada, que trabayó na construcción d'un diccionariu por que se caltengan más rexistros de la so llingua.

### Llingües indíxenes estinguíes
* Aonikenk (`teh`): Faláu polos aonikenk o tehuelches, desapaecíu en Chile mientres el sieglu XX y morrebundu n'Arxentina, onde queden unos 4 falantes.
* Cacán: Llingua falada pol pueblu diaguita nel Norte Chico de Chile.
* Chono: Caltiénse un solu rexistru y especúlase con topónimo de Chiloé y les islles Guaitecas; puede tratase d'un dialeutu septentrional del kawésqar.
* Gününa këna (`pue`): Faláu polos gününa küne o puelches.
* Kunza (`kuz`): Faláu pol pueblu atacameño pela redolada de San Pedro d'Atacama, sumió mientres el sieglu XX; recuérdense unos centenares de pallabres y trabayar en formes de recuperación.
* Selk'nam (`ona`): Faláu polos selk'nam na isla Grande de Tierra del Fueu, desapaecíu en Chile mientres el sieglu XX y n'Arxentina mientres el sieglu XXI.

### Clasificación filoxenética
Les llingües autóctones de Chile pertenecen a unos cuatro o cinco families llingüístiques probaes. Amás, conócense otra media docena de llingües más, ente llingües aisllaes y llingües ensin clasificar, munches d'elles estinguíes na actualidá (estes son señalaes col signu †). La siguiente llista recueye más d'una docena de llingües indíxenes ente llingües vives y llingües estinguíes nel país:

## Llingües [[llingua estranxera|alóctonas]] falaes por comunidaes o inmigrantes
* Alemán (`deu`): calteníu polos descendientes de los inmigrantes alemanes llegaos al sur a mediaos del sieglu XIX, principalmente alto alemán estándar (adquiríu pola enseñanza escolar), pero tamién formes vernácules como'l *[[lagunen-deutsch]]* de la ribera del llagu Llanquihue.
* Catalán (`cat`): usáu pola comunidá catalana.
* Criollu haitianu (`hat`): usáu pola comunidá haitiana.
* Croata (`hrv`): faláu por comunidaes croates inmigrantes, especialmente nel sur del país.
* Inglés (`eng`): faláu por inmigrantes y los sos descendientes, especialmente británicos y estauxunidenses.
* Italianu (`ita`): faláu dientro de la comunidá d'inmigrantes italianos.
* Quechua: Ente los inmigrantes procedentes de Perú, Bolivia y Ecuador esisten falantes de distintes llingües quechues, ente elles el quechua sureñu y el quechua ecuatorianu.
* Romanín (`rom`): faláu pol pueblu xitanu o *rom* —*romá* en Chile—, romanín vlax (`rmy`).

## Llingües non-verbales y signadas
* Llingua de señes chilena (`csg`): usada pola comunidá sorda del país.

## Ver tamién
* Coa (xíriga)
* Toponimia aymara de Chile
* Toponimia mapuche de Chile
* Toponimia quechua de Chile
* Toponimia rapanui de Chile

## Notes

## Referencies

## Enllaces esternos
* Atles interactivo Unesco de les llingües en peligru nel mundu: Chile
* Llingües orixinaries de Chile
* Llingües y cultures de Chile