Hendaia

**Hendaia** (oficialmente, en francés *Hendaye*; en castellanu *Hendaya*) ye una comuña fronteriza francesa del departamentu de Pirineos Atlánticos. Asitiar nel territoriu de l'antigua provincia de Labort, xunto a la frontera con España y a 21 km de San Sebastián. El nome significa Badea Grande.

Hendaia cunta con una estación de ferrocarril internacional, y foi un importante puertu pesqueru hasta que se vendió la rula pesquera onde ta anguaño allugada la sede de Tribord, la marca de deportes acuáticos de Decathlon. Ente los curiosos de la llocalidá, destaca un balneariu, famosu en tola rexón.
Alredor del 50% de les viviendes pertenecen a guipuzcoanos.

Asitiada en mediu del Bidasoa, ente Hendaia y Irún, la isla de los Faisanes ye un llugar cargáu d'historia: en 1463, Lluis XI tuvo un alcuentru con Enrique IV, rei de Castiella; en 1526, Francisco I, prisioneru de los españoles dende la batalla de Pavía, foi lliberáu nesta islla en cuenta de los sos dos fíos, quien permanecieron so arrestu mientres cuatro años; en 1615, desenvolvióse un intercambiu' d'infantes reales: Isabel, hermana del rei francés Lluis XIII, prometida del fíu del monarca español Felipe III, y Ana d'Austria, hermana d'aquél, prometida de la mesma del rei Lluis XIII. En 1659, roblar na islla la Paz de los Pirineos y l'alcuerdu nupcial ente Lluis XIV y María Teresa, fía del rei español Felipe IV. A partir del tratáu de 1856, la islla de los Faisanes pasó a pertenecer tanto a Francia como a España, y dende 1901 dambos países caltienen por vez (seis meses cada unu) el derechu a la so soberanía.

En 1923, el novelista francés Pierre Loti morrió n'Hendaia, onde pasó gran parte de la so vida.

## Xeografía

La ciudá ta na frontera col País Vascu (España) y ye aledaña a la ciudá vasca d'Irun (Guipúzcoa). Ye conocida históricamente por ser la ciudá onde s'entrevistaron Franco y Hitler en 1940. Llenda al norte col mar Cantábricu, al este y al sur con Urruña y al oeste col ríu Bidasoa y la Badea de Chingudi, que la dixebra d'España (Irun y Hondarribia).

## Historia

Hendaia adquirió la so independencia de la parroquia d'Urruña en 1598, coincidiendo cola construcción de la ilesia de San Vicente, cola autorización concedida pol obispu Bertrand Etchaux.

Hendaia como ciudá fronteriza ente Francia y España, foi escenariu de les munches guerres ente les dos naciones. Na Guerra francu-española, la ciudá foi de volao ocupada polos españoles, en setiembre de 1636.

Na fortificación de la Isla de los Faisanes, que s'asitia nel ríu Bidasoa, roblóse'l Tratáu de los Pirineos en 1659. Esti Tratáu punxo fin a décades de guerres intermitentes ente Francia y España.

Sía comoquier, el pueblu aguantó a la so destrucción a pesar de l'actividá militar fronteriza. Sicasí, ye de mentar qu'en 1793, l'exércitu español afaró totalmente la ciudá. Esto fizo que la llocalidá sufriera una enorme perda. Dempués d'esi sucesu, el pueblu foi reconstruyíu y convirtióse nel llugar de nacencia del estilu arquiteutónicu neo-vascu. Na Guerra de los Pirineos (1793-1795), o nel periodu previu a tomar de gobiernu de Napoleón, el pueblu foi niveláu, como describió en 1799 por Wilhelm von Humboldt.

Per otru llau, testigu del so pasáu, el fuerte Gaztelu Zahar foi destruyíu y reconstruyíu delles vegaes por causa de les numberoses batalles ente Francia y España. Foi enguapecíu colos trabayos de Vauban, del que recibía'l so nome. Anguaño, n'el so allugamientu atopa'l frontón principal del pueblu, llamáu de la mesma: “Gaztelu Zahar”, construyíu en 1899.

L'abolición de les provincies franceses, la Guerra de los Pirineos, la derogación de los fueros, regla principal, nos distritos vascos españoles, la rotura de la fluidez del comerciu tresfronterizu y la convivencia natural de la llingua vasca produció que les comuñes asitiaes alredor del ríu Bidasoa y de la Badea de Chingudi fueron estremaos por una frontera española-francesa.

El 22 d'ochobre de 1863, el ferrocarril llegó a Hendaia, según tamién llegó pel llau español, averándose asina a la frontera del Bidasoa. El 15 d'agostu de 1864 inauguróse'l primer tren Madrid-París, teniendo estación en Hendaia, que reformó'l paisaxe humano y urbano de la ciudá, provocando un rápidu desenvolvimientu. Hendaia empezó a destacar como un centru internacional y un balneariu en vacaciones pa les élites, siguiendo'l modelu de Biarritz (1854), a mediu camín ente San Sebastián y Biarritz. En 1913 el ferrocarril vascu-español abrió'l serviciu de la llinia de mariña dende San Sebastián a la estación d'Hendaia. Foi conocíu más palantre como "topu" polos numberosos túneles esistente a lo llargo del so trazáu.

A finales del sieglu XIX, los conflictos territoriales, anque nun fueren bélicos, siguieron. En 1873, con oxetu d'evitar incidentes ente los pescadores de los dos orielles del Bidasoa, creóse una estación naval en Hendaia, onde Pierre Loti, autor de “Ramuntxo”, foi'l comandante de la mesma a partir de 1891, y destinóse una embarcación llamada chalupa que cumplía les funciones de para vixilancia del ríu. El 30 de marzu de 1879, roblóse la “delimitación de les xurisdicciones francesa y española nes agües de la badea de Higuer”. Les agües d'una zona más próximes a la vera española quedaron so xurisdicción española y les más próximes a la vera francesa so xurisdicción francesa, ente que na amplia zona central alcordóse una xurisdicción compartida.

Coles mires de evitar estos enfrentamientos y torgar que'l castru convertir nun terrén ensin llexislar, los dos estaos decidieron partise la xurisdicción de la mesma cada seis meses (de forma rotatoria). Mientres esti periodu, tienen d'asumir el caltenimientu y control de la isla.

Per otru llau, hasta 1936, tanto persones como mercancíes teníen de pagar un peaxe pa trespasar la ponte fronteriza que dixebraba les llocalidaes de Irún y Hendaia.

Sicasí, esta rivalidá sume progresivamente nel sieglu XXsobremanera mientres la guerra civil española (1936-1939). Dende'l principiu de la guerra, Hendaia foi abellugu d'españoles que fuxíen de la mesma. Concretamente, la princesa de Faucigny punxo a disposición la so villa de Haizabia a 200 neños que taben güérfanos o enfermos.

Mientres la II Guerra Mundial, el xeneral Francisco Franco declaró la neutralidá española cuando dio empiezu la guerra, en setiembre de 1939, pocos meses dempués de llograr la victoria na Guerra Civil. Camudó la so vinculación col conflictu cuando, en xunu de 1940, pasó a defender la condición de "non batallosu" d'España. El 23 d'ochobre d'esi añu produció un alcuentru ente a entrevista histórica ente Ramón Serrano Suñer, Francisco Franco, Adolf Hitler y Joachim von Ribbentrop, que tuvo llugar en Hendaia, dientro del territoriu francés ocupáu pol III Reich. L'oxetu del alcuentru, que se produció nel interior d'un tren blindáu aparcáu na terminal de ferrocariles d'Hendaia, yera axustar la participación d'España na II Guerra Mundial xunto a les potencies del Exa Roma-Berlín-Tokiu. El réxime franquista solicitara primeramente'l llogru de Xibraltar y tol territoriu de Marruecos, en cuenta de la so belixerancia. Sicasí, Franco acotó mientres la xunta les dificultaes económiques que torgaben la intervención española nel conflictu, razón pola cual dambes partes nun llegaron a alcuerdos d'importancia. España foi neutral oficialmente mientres los siguientes cinco años de la guerra, anque en gran midida foi un tao pro-Exa. Más tarde, Adolf Hitler diría de dicha entrevista que "antes de volver entrevistame con Franco prefiero que me saquen les mueles".

Al respective de la frontera ente España y Francia nun volvió abrir se hasta 1948, añu nel cual restablecióse la llinia ferroviaria París-Irún.

## Tresporte
### Ferrocarril

Nel Bulevar del Xeneral De Gaulle atópase la **[[estación d'Hendaia]]** (en francés *Gare de Hendaye*), propiedá de SNCF y esplotada por SNCF y RENFE.

Esti tipu de terminal ferroviaria ye lo qu'en Francia se denomina una estación fronteriza (en francés *gare-frontière*) y n'español una estación internacional por confluyir dos anchos de vía distintos; per un sitiu, el de les llinies interiores de Francia, con anchu internacional o UIC (1435 mm), y, por otru, el de les llinies que vienen d'España, con anchu ibéricu (1668 mm). De los ferrocarriles franceses lleguen los trenes TER Aquitaine, TGV, y Intercités; y de los españoles, los trenes Talgo, Alvia y Arcu procedentes de Madrid, Barcelona, La Coruña, Vigo o Lisboa.

Allegante a ésta atopa la terminal oriental de la llinia de Metro Donostialdea que trescurre hasta Lasarte pasando pel centru de San Sebastian, son esplotaes por EuskoTren. Nesti casu'l tendíu ye d'anchu métricu (1000 mm).

### Marítimu
Tamién esiste un barcu que crucia dende la zona portuaria hasta Hondarribia nun pequeñu trayeutu de 5 minutos.

## Heráldica

En campu d'azur, una ballena de plata, nadante sobre un mar del so color natural, y surmontada de tres arpones d'oru, puestos dos en sotuer y unu en palu, acompañaos nel xefe d'una corona real d'oru, chada de les lletres H y Y de sable.

## Demografía

### Tabla demográfica

*Fuentes : Hasta [[1999]], Ldh/EHESS/Cassini. Dende [[2004]], [[INSEE]].*

### Gráfica demográfica dende 1793 hasta 2012


Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.6,0.7,1)

ImageSize = width:1000 height:300
PlotArea = left:60 bottom:30 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period= from:0 till:20000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = gridcolor:b increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
 bar:1793 text:1793
 bar:1800 text:1800
 bar:1806 text:1806
 bar:1821 text:1821
 bar:1831 text:1831
 bar:1836 text:1836
 bar:1841 text:1841
 bar:1846 text:1846
 bar:1851 text:1851
 bar:1856 text:1856
 bar:1861 text:1861
 bar:1866 text:1866
 bar:1872 text:1872
 bar:1876 text:1876
 bar:1881 text:1881
 bar:1886 text:1886
 bar:1891 text:1891
 bar:1896 text:1896
 bar:1901 text:1901
 bar:1906 text:1906
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1926 text:1926
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1946 text:1946
 bar:1954 text:1954
 bar:1962 text:1962
 bar:1968 text:1968
 bar:1975 text:1975
 bar:1982 text:1982
 bar:1990 text:1990
 bar:1999 text:1999
 bar:2006 text:2006
 bar:2012 text:2012
PlotData=
 color:d width:20 align:center

 bar:1793 from:0 till: 481
 bar:1800 from:0 till: 241
 bar:1806 from:0 till: 295
 bar:1821 from:0 till: 340
 bar:1831 from:0 till: 409
 bar:1836 from:0 till: 432
 bar:1841 from:0 till: 470
 bar:1846 from:0 till: 438
 bar:1851 from:0 till: 466
 bar:1856 from:0 till: 427
 bar:1861 from:0 till: 456
 bar:1866 from:0 till: 617
 bar:1872 from:0 till: 1084
 bar:1876 from:0 till: 1453
 bar:1881 from:0 till: 1806
 bar:1886 from:0 till: 2019
 bar:1891 from:0 till: 2050
 bar:1896 from:0 till: 2039
 bar:1901 from:0 till: 3215
 bar:1906 from:0 till: 3331
 bar:1911 from:0 till: 4213
 bar:1921 from:0 till: 4632
 bar:1926 from:0 till: 5653
 bar:1931 from:0 till: 6939
 bar:1936 from:0 till: 6436
 bar:1946 from:0 till: 6251
 bar:1954 from:0 till: 6933
 bar:1962 from:0 till: 7204
 bar:1968 from:0 till: 8006
 bar:1975 from:0 till: 9470
 bar:1982 from:0 till: 10572
 bar:1990 from:0 till: 11578
 bar:1999 from:0 till: 12596
 bar:2006 from:0 till: 14041
 bar:2012 from:0 till: 16759
PlotData=

 bar:1793 at: 481 fontsize:s text: 481 shift:(0,5)
 bar:1800 at: 241 fontsize:s text: 241 shift:(0,5)
 bar:1806 at: 295 fontsize:s text: 295 shift:(0,5)
 bar:1821 at: 340 fontsize:s text: 340 shift:(0,5)
 bar:1831 at: 409 fontsize:s text: 409 shift:(0,5)
 bar:1836 at: 432 fontsize:s text: 432 shift:(0,5)
 bar:1841 at: 470 fontsize:s text: 470 shift:(0,5)
 bar:1846 at: 438 fontsize:s text: 438 shift:(0,5)
 bar:1851 at: 466 fontsize:s text: 466 shift:(0,5)
 bar:1856 at: 427 fontsize:s text: 427 shift:(0,5)
 bar:1861 at: 456 fontsize:s text: 456 shift:(0,5)
 bar:1866 at: 617 fontsize:s text: 617 shift:(0,5)
 bar:1872 at: 1084 fontsize:s text: 1084 shift:(0,5)
 bar:1876 at: 1453 fontsize:s text: 1453 shift:(0,5)
 bar:1881 at: 1806 fontsize:s text: 1806 shift:(0,5)
 bar:1886 at: 2019 fontsize:s text: 2019 shift:(0,5)
 bar:1891 at: 2050 fontsize:s text: 2050 shift:(0,5)
 bar:1896 at: 2039 fontsize:s text: 2039 shift:(0,5)
 bar:1901 at: 3215 fontsize:s text: 3215 shift:(0,5)
 bar:1906 at: 3331 fontsize:s text: 3331 shift:(0,5)
 bar:1911 at: 4213 fontsize:s text: 4213 shift:(0,5)
 bar:1921 at: 4632 fontsize:s text: 4632 shift:(0,5)
 bar:1926 at: 5653 fontsize:s text: 5653 shift:(0,5)
 bar:1931 at: 6939 fontsize:s text: 6939 shift:(0,5)
 bar:1936 at: 6436 fontsize:s text: 6436 shift:(0,5)
 bar:1946 at: 6251 fontsize:s text: 6251 shift:(0,5)
 bar:1954 at: 6933 fontsize:s text: 6933 shift:(0,5)
 bar:1962 at: 7204 fontsize:s text: 7204 shift:(0,5)
 bar:1968 at: 8006 fontsize:s text: 8006 shift:(0,5)
 bar:1975 at: 9470 fontsize:s text: 9470 shift:(0,5)
 bar:1982 at: 10572 fontsize:s text: 10.572 shift:(0,5)
 bar:1990 at: 11578 fontsize:s text: 11.578 shift:(0,5)
 bar:1999 at: 12596 fontsize:s text: 12.596 shift:(0,5)
 bar:2006 at: 14041 fontsize:s text: 14.041 shift:(0,5)
 bar:2012 at: 16759 fontsize:s text: 16.759 shift:(0,5)


*Fuentes : Hasta [[1999]], Ldh/EHESS/Cassini. Dende [[2004]], [[INSEE]].*

## Intereses

* Miguel de Unamuno tres les sos constantes crítiques al rei Alfonsu XIII y a Miguel Primo de Rivera, entá siendo indultáu'l 9 de xunetu de 1924 poles autoridaes españoles del so destierru a Fuerteventura, decide desterrase voluntariamente a París y de siguío a Hendaia.

## Persones destacaes
; Nacíos nel sieglu XVI 
* Martín Guerre, nacíu en 1524 n'Hendaia, foi un llabrador francés del Sieglu XVI. Años dempués d'habese separáu de la so familia, un impostor usurpó'l so llugar y vivió cola muyer y fíu de Martín. Al ser la identidá del impostor cuestionada y en remaneciendo'l verdaderu Martín, l'impostor foi esmazcaráu y executáu.

; Nacíos nel sieglu XVIII 
* Étienne Pellot, nacíu en 1765 n'Hendaia y fináu nesta mesma llocalidá en 1856, foi un corsariu francés.
* Joachim Labrouche, nacíu en 1769 n'Hendaia y fináu en 1853 en Saint-Jean-de-Luz, foi un políticu francés.

; Nacíos nel sieglu XIX

* Antoine d'Abbadie, nacíu en 1810 en Dublín y fináu en 1897 en París foi, ente otres coses, esplorador, xeógrafu, arqueólogu, astrónomu y llingüista, amás d'alcalde d'Hendaia, llugar ónde vivió. Esto últimu atestiguar el Castiellu de Abbadie, qu'él mesmu concibió.

* Pierre Loti, nacíu en Rochefort en 1850 y fináu en 1923 n'Hendaia, foi un escritor francés.
* Ferdinand Camín (1853-1933), alcalde d'Hendaia mientres la Primer Guerra Mundial, ye célebre por dar el so nome a una de les más relevantes resoluciones xudiciales del Conseyu d'Estáu de Francia, nomada como «la resolución Camino » de 14 de xineru de 1916 sobre l'escesu de poder del Estáu contra un cargu electu. Suspendíu de les sos funciones pol Prefeutu del So Pirinéu por escesu de poder», foi restituyíu pol Conseyu d'Estáu y de la mesma suspendíu'l Prefeutu. Esta resolución sentó xurisprudencia, siendo dende entós invocada con frecuencia.
* Xavier Desparmet-Fitzgerald, nacíu en 1861 en Béguey y fináu en 1941 n'Hendaia, foi un pintor francés. Delles de les sos obres tán espuestes nel Muséu de Belles Artes de Burdeos y nel Muséu Vascu y d'Historia de Bayonne.

; Nacíos nel sieglu XX
* Xeneral Michel Fourquet (1914-1992). Proveniente d'una enraigonada familia hendayesa, héroe de la Resistencia francesa nes Fuercies aérees de la Francia Llibre sol seudónimu «Gorri» (*[[Colloráu]]* en vascu), dirixiría más palantre n'Arxelia a l'aviación que s'opondría al Intentu de golpe d'Estáu de los xenerales n'Arxel de 1961. Aportó a Xefe del Estáu Mayor de los Exércitos. Foi condecoráu por franceses, británicos y americanos, destacando les de «Compagnon de la Libération» y la Lexón d'Honor Gran Cruz de la Lexón d'Honor.
* Henri Sorondo, ex-xugador de rugbi nacíu en 1918 n'Hendaia. Foi campeón de Francia col Biarritz Olympique en 1939.
* Michel Sorondo, nacíu en 1919 n'Hendaia y fináu en 1976 en Montauban, foi un xugador francés de rugbi, xugando na Seleición de rugbi de Francia, Stade Hendayais, Section Paloise según na Union Sportive Montauban.
* Robert Basauri, nacíu en 1934 n'Hendaia, ye un ex-xugador francés de rugbi, xugando na Seleición de rugbi de Francia y nel Sporting Club Albi.
* Fanny Vallon, nacida en 1941, ye una comediante francesa.
* Jean-Michel Esponda, nacíu en 1943 n'Hendaia, ye un ex-xugador francés de rugbi, xugando na Seleición de rugbi de Francia y na USA Perpignan.
* Profesor Gilles Brücker, nacíu en 1946 n'Hendaia. Profesor de salú pública. Direutor Xeneral del GIP Esther, rede de cooperación ente Francia y los Países en víes de desenvolvimientu na llucha contra'l SIDA. Dirixó mientres llargu tiempu l'Institutu de Veille Sanitaire (InVS), dependiente del Ministeriu de Sanidá francés. Ye amás unu de los fundadores del Médicos ensin fronteres y de Médicos del Mundu, presidiendo esta organización mientres dellos años.
* Frédéric Aranzueque-Arrieta ye un escritor hispanu-francés.
* Pauline Ado ye una surfista nacida en 1991 n'Hendaia, onde empezó a surfear y onde inda mora. En 2009 ganó'l Campeonatu del Mundu junior.

## Referencies

## Enllaces esternos

* INSEE 
* Páxina web de la ciudá d'Hendaia