Bumerán

El **bumerán** (**bumeranes** en plural) (del inglés *boomerang*) ye una arma qu'en siendo llanzada, si nun impacta nel oxetivu, torna al so puntu d'orixe por cuenta del so perfil aerodinámicu y forma de llanzamientu especiales. Perteneciente a la clase de los cayaos refundizos utilizar p'amoriar y, en casos escepcionales, matar a pequeños animales o hostigar a la infantería enemiga mientres la batalla. Esisten munchos materiales válidos pa construyir un bumerán: madera, plásticu, cartón, fibra de carbonu, aluminiu, etc.

Consiste nun palu d'un llargor variable, pero raramente superior a 50 cm, llixeramente curvado n'ángulu escontra la so metá (lo que-y confier l'efeutu necesariu pa describir vuelos circulares). Puede ser redondu o colos cantos afilaos, anque tamién esisten modelos con forma d'aspa.

La so capacidá de describir vuelos d'ida y vuelta deber a la so combadura y talláu; pero tamién en gran midida a l'habilidá y la téunica del llanzador.

Lo mesmo qu'otres armes de gran usu, como'l arcu o la xavalina, el bumerán ye bien antiguu y conocíu en práuticamente tolos continentes, non namái n'Australia como equivocadamente créese. Esisten baxorrelieves y dibuxos de cazadores y soldaos utilizando cayaos refundizos nel Antiguu Exiptu. Pela so parte san Isidoro de Sevilla escribía nel so enciclopedia la descripción d'esta arma, el so usu pa mancar o atochecer y la so capacidá pa volver escontra'l so llanzador *cuando nun atopaba blancu*.

## Historia
Non tolos artefautos denominaos comúnmente *bumerán* retornen al llanzador. Los que yeren utilizaos pa la caza polos aboríxenes australianos nun retornaben y el so nome nun yera bumerán, sinón *kylie*. Tamién, los que nun vuelven son denominaos *killing sticks*. Tienen un metru d'altor, y son curvados y de gran pesu, hasta 6 ó 7 quilos. L'usu de los *kylie* cesó cuando s'impunxeron otres armes de caza al revelase como más eficientes, por casu arcu y fleches. 

Los *killing sticks* nun son esclusivos d'Australia; el más antiguu que pudo ser fecháu hasta agora foi atopáu en Polonia nel añu 1987. Fueron atopaos nos cinco continentes; inclusive los había na tumba de Tutankamón, fai yá más de trés mil años. L'usu principal dau a los bumeranes nel antiguu Exiptu foi'l d'arma de mano.

Tamién en Atapuerca atopáronse *killing sticks*, siendo la so meyor descripción en castellán "garrotes equilibraos", susceptibles de ser utilizaos na caza y na guerra. 

Nun hai feches exactes nin unanimidá del primer *killing stick* cola capacidá de "retornar al puntu de llanzamientu", siendo evidentemente muncho más recién que los afayos d'Atapuerca y Polonia. 

La práutica deportiva desenvolvióse nel sieglu XX, siendo un simple xuegu d'habilidá ente mozos guerreros cuando nun cazaben. A principios del sieglu xx el mayor vuelu escasamente superaba los 30 metros; en 1950 yeren 50 metros y Herb Smith, el gran primer divulgador del bumerán, xubió la distancia a los 100 metros, con unos pocos años de dedicación, el 17 de xunu de 1972. 

El 18 de marzu de 2008, el astronauta xaponés Takao Doi reparó, nun esperimentu na Estación Espacial Internacional, que los bumerán tamién volvíen al llanzador en gravedad cero. Anque esti esperimentu nun foi del tou válidu por causa del so llanzamientu confináu, polo cual la torna basar nel efeutu aerodinámicu de la doblez de les ales de cartulina, y nel aire presente dientro de la nave. El primer astronauta que realizó dichu esperimentu foi a Jean-Francois Clervoy, na estación MIR en 1997. Él foi muncho más precisu y téunicu cola realidá en comparanza col astronauta xaponés Takao Doi, al ser dafechu consciente de que la torna yera frutu de l'aerodinámica; en nengún casu de la microgravedad creada pol bumerán na so rotación.

## Funcionamientu
Puede adoptar cuasi cualquier forma y hai de ser llanzáu de forma que xire sobre la so propia exa. La sustentación nel aire deber a la forma de les palas, que, con un perfil similar al de les ales d'un avión, van “atacando” l'aire mientres el bumerán xira sobre sí mesmu y muévese. La trayeutoria del desplazamientu ye independiente de la velocidá llinial y la velocidá a la que xira sobre la so propia exa, y ye una constante en cada bumerán. Esto asocede porque mientres el bumerán xira sobre la so propia exa y avanza, la pala que nesi momentu xira nel sentíu del desplazamientu del bumerán sofita más al respective de la que nesi momentu xira en sentíu contrariu a la meyora, polo que se produz un torque o precesión giroscópica nesi sentíu.

Los bumeranes pueden tener, por tanto, cualquier númberu de palas. Les palas nun tienen por qué ser iguales nin el bumerán simétricu; esisten bumeranes con forma de V, de W, con trés palas, palas distribuyíes como les aspes d'un helicópteru, con forma de canguru, de tortúa, de pexe, etc.

Anguaño ta bien estendíu l'usu deportivu del bumerán. Siempres la distancia mínima del vuelu tien de ser de 20 metros. Esisten campeonatos a nivel internacional onde, por modalidaes, valórase: 
* Acrobáticu: la forma d'atrapalo; na primer serie d'atrapaes axustaes realízase llanzando un únicu bumerán, y na segunda serie, dos coles mesmes.
* Precisión: na torna, el bumerán tien de cayer nel suelu, lo más cercano al puntu de llanzamientu.
* Rapidez: atrapalo cinco veces válides nel menor tiempu.
* Resistencia: el mayor númberu d'atrapaes en cinco minutos.
* Aussie round o ronda australiana: combínase precisión na recoyida y distancia.
* MTA: máximu tiempu nel aire; nun torna al llanzador; quédase llexando nel aire'l mayor tiempu posible. Hai vuelos non válidos (por atrapar fuera de la superficie delimitada) d'ocho y diez minutos.
* Llarga distancia: tampoco s'atrapa; anguaño en redol a los 250 metros de distancia.
* Nun puede cayer al suelu o va ser esaniciáu

## Ver tamién
* Aboríxenes australianos
* Didgeridoo
* Weet-weet

## Referencies

## Enllaces esternos

* IFBA - Federación Internacional d'Asociaciones Nacionales de Bumerán Deportivu (n'inglés)