Cómodu

**Lucio Aurelio Cómodu Antonino** , comúnmente conocíu como **Cómodu**, foi emperador del Imperiu romanu ente los años 177 y 192. Fíu de Marco Aurelio y Faustina la Menor, nació en Lanuvium y foi l'últimu miembru de la dinastía Antonina. El nome dau equí ye l'oficial que recibió al so ascensu al tronu; pa ver les formes anterior y posterior vease l'apartáu *[[#Cambeos de nombre|Cambio de nome]]*.

Cómodu foi'l primer emperador qu'asocedía nel tronu al so padre dende'l reináu de Tito. El nuevu fíu de Marco Aurelio foi tamién el primer emperador «nacíu pa la púrpura» (símbolu de realeza romana), yá que yera'l primeru que, nel momentu de nacer, yá yera consideráu un herederu oficial al tronu (el so padre daquella yá xubiera al tronu).

El so gobiernu puede estremase en dos fases:
* 177-180. Reináu conxuntu col so padre, Marco Aurelio. Nesta etapa les aiciones de Cómodu pueden definise como moderaes. Ente otres coses, Cómodu lluchó colos exércitos del Danubiu.
* 180-192. Gobiernu en solitariu. La manera de reinar del mozu foi dexenerando nuna paranoya incontrolable que llevó al Imperiu romanu a una de les sos mayores crisis dende los gobiernos de Calígula, Nerón o Domiciano.

A la so muerte, l'Imperiu sumir nuna dómina de guerres civiles conocida como'l *[[Añu de los cinco emperadores]]*. Al términu d'esti conflictu asumió'l tronu Septimio Severu, quien instauró la dinastía de los Severos.

## Mocedá y ascensu al poder (161-180)

### Infancia
Cómodu nació col nome de **Marco Aurelio Cómodu Antonino Augusto** (Marcus Aurelius Commodus Antoninus Augustus) en Lanuvium, cerca de Roma. Yera fíu del emperador reinante Marcu Aurelio. El so hermanu mayor, Tito Aurelio Fulvo Antonino, morrió nel añu 165. El 12 d'ochobre de 166 dióse-y el títulu de *[[César (títulu)|César]]* al pie del so hermanu Marco Annio Vero, que morrió trés años dempués al nun llograr recuperase d'una operación. La muerte de Vero dexó a Cómodu como l'únicu fíu biolóxicu sobreviviente de Marco Aurelio.

Marco Aurelio, esmolecíu polos fallecimientos de tolos sos fíos mayores, encamentó a Cómodu a los cuidos del so médicu, el célebre Galeno, que lo trató de diverses enfermedaes. Cómodu recibió una educación privilexada de manes de lo que Marco Aurelio llamaba «*una bayura de bonos maestros*». D'estes pallabres d'Aurelio deduzse que l'enfoque de la educación de Cómodu foi intelectual, probablemente por cuenta de la formación militar.

### Adolescencia
Sábese que nel añu 172 Cómodu formó parte del estáu mayor del so padre en Carnuntum, base militar de Marco Aurelio mientres les guerres marcomanas. Foi probablemente ellí onde, el 15 d'ochobre de 172, Cómodu recibió en presencia del exércitu'l títulu de *Germanicus* tres la victoria del so padre sobre los pueblos xermanos. Que s'otorgara esti títulu a Cómodu suxer que'l mozu herederu tuvo presente mientres les batalles finales del conflictu desempeñando un papel importante nelles. El 20 de xineru de 175, Cómodu ingresó nel Colexu de Pontífices, puntu de partida de la so carrera pública.

N'abril de 175, el gobernador de la provincia de Siria, Avidio Casio, declarar a sí mesmu emperador tres la llegada a Oriente de rumores que proclamaben la muerte d'Aurelio. En siendo aceptáu como emperador poles provincies de Siria, Palestina y Exiptu, Casio siguió cola so rebelión a pesar de que los rumores de la muerte del emperador yeren falsos. Mientres los preparativos de la campaña contra Casio, Cómodu asumió la *[[toga viril]]is* nel frente del Danubiu el 7 de xunetu de 175, entrando de manera oficial na edá adulta. Sicasí, la campaña contra Casio nunca se llevó a cabu por cuenta de que'l xeneral rebalbu foi asesináu por unu de los sos centuriones primero que los exércitos imperiales pudieren empecipiar la marcha.

Darréu, Cómodu acompañó al so padre nel so llargu viaxe poles provincies orientales, mientres el cual visitó la bella ciudá d'Antioquía. L'emperador y el so fíu tamién viaxaron a Atenes, onde fueron empecipiaos nos *[[misterios eleusinos]]*. La xira poles provincies rebalbes foi un ésitu y l'emperador tornó a la so capital na seronda de 177.

### Reináu conxuntu con Marco Aurelio

Marco Aurelio foi'l primer emperador dende'l reináu de Vespasiano que nomó como herederu al so propiu fíu. La primera carauterística identitaria de la dinastía Antonina foi la eleición d'un socesor per parte del gobernante. Como la mala suerte (o la fortuna) nun-y apurrió herederos a Nerva, Traxanu, Adriano nin Antonino Pío, el tronu pasó en cada casu non en socesión hereditaria sinón a un home consideráu pol emperador como'l meyor pal puestu. Puede dase esplicación al fechu de la eleición arbitraria del socesor almitiendo qu'ésta nun foi la norma por defectu sinón que, fechu escepcional, cuatro emperadores nun teníen descendencia masculina nel momentu de la so muerte. La accesión al tronu de Cómodu confirma esta idea. El 27 de payares de 176, Marco Aurelio concedió al so fíu'l rangu de *[[Imperator]]* y en 177, l'emperador dio a Cómodu'l títulu de ''Augusto'', concediéndo-y práuticamente los sos mesmos poderes. La igualdá total de competencies imperiales tuvo llugar el 23 d'avientu de 177, cuando Cómodu foi compensáu con unos poderes bien inusuales ente los herederos: la ''tribunicia potestas''. El 1 de xineru de 177 Cómodu convertir a la edá de 15 años nel cónsul más nuevu de tola historia del Imperiu hasta esi momentu. Antes de colar de nuevu col so padre al mandu de Danubiu en 178, Cómodu casóse con Brutia Crispina. Tres dos años al mandu de les operaciones militares del conflictivu frente, Marco Aurelio morrió'l 17 de marzu de 180, dexando al so fíu como únicu emperador.

## Reináu solitariu (180-192)
Considerando que'l reináu de Marco Aurelio carauterizar por una guerra cuasi continua, el gobiernu de Cómodu puede considerase relativamente pacíficu en términos militares anque terriblemente inestable y aturbolináu na política del Imperiu. El reináu de Cómodu nun tuvo suxetu a les necesidaes de los sos súbditos y los sos territorios sinón a los caprichos del propiu emperador. En pallabres de Dión Casio:

Esta famosa frase llevó a munchos historiadores, de los cualos el más famosu ye Edward Gibbon, a tomar el reináu de Cómodu como l'empiezu de la *[[Historiografía de la decadencia del Imperiu romanu|Decadencia del Imperiu romanu]]*.

Per otra parte, a pesar de la so notoriedá, y considerando la importancia del so reináu, los años de reináu de Cómodu nun tán bien documentaos. Les principales fontes historiográfiques sobrevivientes son Dión Casio (contemporaneu y n'ocasiones observador de primera mano, sicasí los sos escritos d'esti reináu namái nos llegaron al traviés de fragmentos y abreviatures), Herodiano y la *[[Historia Augusta]]* (pocu fiables por cuenta de la so naturaleza d'obra lliteraria en cuenta de obra histórica, con elementos de ficción presentes dientro d'ellos).

Cómodu permaneció colos exércitos del Danubiu pocu tiempu antes d'empecipiar les negociaciones de paz coles tribus xermanes, que nun duldar n'aceptala por cuenta del so escosamientu. Tres l'ésitu nes negociaciones, Cómodu tornó a Roma, onde celebró un trunfu el 22 d'ochobre de 180. A diferencia de los sos predecesores Traxanu, Adriano, Antonino Pío y Marco Aurelio, paez ser que Cómodu nun tuvo enxamás interés nes xeres alministratives que traía'l so puestu y que siguió l'enclín a lo llargo del so reináu d'impulsar l'ascensu de los sos favoritos, ente los que s'atopa Saotero, un llibertu orixinariu de Nicomedia que llegó a convertise nel so chambelán. Los senadores, descontentos con esta situación, empecipiaron una serie de combalechadures ya intentos de golpes d'estáu, que de la mesma provocaron que la manera de faer les coses de Cómodu fora faciéndose progresivamente más despóticu y tiránicu. Anque'l Senáu odiar y tarreciera, les evidencies históriques apunten a que Cómodu caltúvose popular ente l'exércitu y el pueblu. L'amor que-y profesaben los ciudadanos del Imperiu non yá debíase a les sos abondoses muestres d'arrogancia, sinón a los espectaculares xuegos de gladiadores que se celebraron mientres el so reináu. Pa pagar la intolerable carga económica que suponía pal Estáu la celebración de los xuegos, Cómodu impunxo un eleváu impuestu senatorial que dixebró entá más a los dos cuerpos gobernantes del Imperiu. Les rellaciones ente'l Senáu y Cómodu estancáronse definitivamente cuando l'emperador invirtió de manera provocatible l'orde tradicional de los dos poderes del Estáu, el Senáu y el pueblu («*[[SPQR|Senatus Populusque Romanus]]*») a («*Populus Senatusque...*»).

### Combalechadures de 182
Al empiezu del so reináu, Cómodu, de 18 años d'edá, heredó del so padre munchos de los sos asesores d'altu nivel, ente los que destaquen Tiberio Claudio Pompeyanu (el segundu home de la so hermana Galeria Lucila), el so suegru Cayo Brutio Praesente, Tito Pomponio Próculo Vitrasio Polio y Cayo Aufidio Victorino, que foi *[[praefectus urbis]]* de la ciudá de Roma. Les cinco hermanes sobrevivientes de Cómodu contraxeron matrimoniu con rivales potenciales del emperador. Cuatro d'elles teníen muncha más edá que Cómodu, la mayor de les cuales, Lucila, algamara enantes el títulu de *Augusta* tres el so matrimoniu col ex-emperador Lucio Vero.

La primer crisis del so reináu llegó nel añu 182, cuando Lucila conspiró pa derrocar al so hermanu. La motivación de la rebeldía de Lucila foi probablemente la envidia qu'amenaba nella la emperatriz Brutia Crispina. El so home Pompeyanu nun participó na combalechadura, pero sí lu fixeron dos homes que fueren acusaos de ser los sos amantes, Marcu Ummidio Cuadrato (cónsul en 167, que tamién yera'l so primu hermanu) y Apiu Claudio Quintiano, qu'intentaron asesinar a Cómodu cuando entró nel teatru. Estos dos senadores fracasaron nel so oxetivu y fueron prindaos polos guardaespaldes del emperador. Cuadrato y Quintiano fueron executaos; Lucila foi exiliada en Capri y más tarde executada. Pompeyanu pela so parte retiróse de la vida pública. Unu de los dos prefeutos del pretorio, Tarrutenio Paternu, tuvo de fechu implicáu na combalechadura, pero a pesar d'ello nun se-y afayó. Darréu, él y el so colega Tigidio Perenio entamaríen la intriga p'asesinar a Saotero, l'odiáu chambelán.

Cómodu tomóse bien mal l'asesinatu de Saotero, y Perenio aprovechó la oportunidá pa tratar d'implicar a Paternu nuna segunda combalechadura contra l'emperador dirixida por Publio Salvio Xulianu, fíu del famosu xurista. Salvio y Paternu fueron executaos xunto con una serie de destacaos consulares y senadores. Didio Xulianu, el futuru emperador, familiar de Salvio Xulianu, foi releváu del so gobiernu de la provincia de Germania Inferior. Perenio tomó les riendes del gobiernu y Cómodu favoreció l'ascensu del so favoritu Cleandro, un llibertu orixinariu de Frixa, que se convirtió nel nuevu chambelán. Cleandro casóse con una de les múltiples amantes del emperador, Demostratia, a pesar de que, de fechu foi la mano executora de Saotero. Tres los atentaos contra la so vida, Cómodu pasó gran parte del so tiempu fora de Roma, principalmente nes finques de la so familia en Lanuvium. Anque s'atopaba en bona forma física, la so mente degradábase progresivamente. Nesta dómina'l so principal interés yera'l deporte: participaba en concursos hípicos, carreres de carros, y combates con besties y homes. Estos celebrábense de normal en priváu, anque n'ocasiones tamién en públicu.

### Dacia y Britania
Cómodu inauguró l'añu 183 nomando a Aufidio Victorino cónsul xunto a él y asumió'l títulu de *Pío*. Esi añu la guerra españó en Dacia: de los datos del conflictu que llegaron hasta nós, que son pocos y desestructurados, deduzse que nel conflictu destacáronse dos homes que darréu seríen dos serios pretendientes al tronu, Clodio Albín y Pescennius Niger. En Britania, el gobernador de la provincia, Ulpio Marcelo, había siguíu enfusando en territoriu enemigu avanzando al traviés del *[[Muriu de Antonino]]* (184). A pesar de ser un bon xeneral, Marcelo foi derrocáu polos sos soldaos por cuenta de la so escesiva rigurosidad nel cumplimientu de les normes y aclamaron como emperador a unu de los sos ''legatus'', Prisco. Prisco negar a aceptar les pretensiones de los soldaos pero a pesar d'ello foi releváu del so puestu con deshonor polos lexonarios de Perenio. El 15 d'ochobre de 184, mientres los *[[Xuegos Capitolinos]]*, un filósofu cínicu denunció públicamente a Perenio ante Cómodo, sicasí l'emperador ordenó la execución del cínicu. Según Dión Casio, anque despiadáu y ambiciosu, nun foi persona corrupta y, polo xeneral, l'estáu tuvo bien alministráu. Sicasí, al añu siguiente, un destacamentu de soldaos de Britania (que saliera dende Italia pa encalorar a los rebeldes) denunció tamién a Perenio ante l'emperador col argumentu de que l'antiguu prefeutu pretendía asitiar al so propiu fíu nel poder. Toes estes intrigues fueren socatraes por Cleandro, que con elles pretendía esaniciar al so rival. Tres les falses acusaciones, Cómodu autorizó a los soldaos britanos a executalo, según a la so esposa y fíos. La cayida de Perenio traxo consigo una nueva folada d'execuciones: Aufidio Victorino suicidóse y Ulpio Marcelo foi reemplazáu como gobernador de Britania por Pertinax. A Marcelo llevóse-y a Roma, onde escapó por pocu de la muerte.

### Cenit de Cleandro y cayida (185-190)

Ente los años 185 y 190, Cleandro dio en concentrar el poder nes sos propies manes y a arriquecese al convertise en responsable de tolos cargos públicos: vendió y dio al meyor postor la entrada al Senáu, mandos militares, gobiernos de provincies ya inclusive consulaos *suffectus*. El descontentu estender por tol Imperiu, causando una gran fola de deserciones a lo llargo de los exércitos aparcaos na Galia y Germania. Pescennius Niger empezó a axuntar sol so mandu a tolos desertores de los exércitos de Galia y empecipióse una revuelta a lo llargo de Gran Bretaña dirixida polos exércitos britanos. Nel añu 187, unu de los líderes de los rebeldes, Maternu, viaxó dende la Galia hasta la capital imperial coles mires d'asesinar al emperador nos *Festivales de la Gran Diosa*, pero foi traicionáu y executáu. Esi mesmu añu Pertinax esmazcaró una combalechadura empobinada por dos enemigos de Cleandro — Antistio Burru (unu de los cuñaos de Cómodu) y Antonino Arriu. Como resultancia, les apaiciones de Cómodu en públicu tornáronse más inusuales entá, y l'emperador prefirió retirase a les sos finques. Esta situación recuerda enforma a lo qu'asocedió cuando l'emperador Tiberio retirar a la Isla de Capri, dexando nel poder al prefeutu del pretorio Sejano, un ambiciosu ensin escupulicios capaz de cometer les peores aiciones inimaxinables. A principios de 188 Cleandro despidió al actual prefeutu del pretorio, Atilio Ebuciano, y asumió él mesmu'l mandu supremu de los pretorianos asumiendo'l rangu de *pugione* (portador de la daga) y con dos prefeutos subordinaos al so poder. Cleandro atopar nesta dómina nel cenit del so poder, y a pesar d'axuntar yá una gran fortuna, siguió vendiendo cargos públicos a persones privaes. El puntu culminante del gobiernu opresivo de Cleandro llegó nel añu 190, cuando nun añu produciéronse 25 consulaos suffectus (ente los que s'incluyíen al futuru emperador Septimio Severu), un récor en tola historia del consuláu.

Na primavera de 190, Roma foi afeutada pola escasez d'alimentos, mientres la que'l *praefectus annonae* Papirio Dionisio, oficial al cargu del suministru de granu, que llogró culpar pola escasez al propiu Cleandro. A finales de xunu, un ensame manifestar contra Cleandro mientres una carrera de caballos nel Circu Máximu: el chambelán unvió a los pretorianos por qu'encaloraren los disturbios, pero Pertinax, que yera agora *[[praefectus urbis]]* de Roma, unvió a vixilar por que se-yos opunxeren. Cleandro fuxó buscando la proteición de Cómodu, que s'atopaba en Laurentium na casa de la *[[gens]]* *Quintillii*, pero l'ensame siguió pidiendo la so cabeza. A instancies del so amante Marcia, Cómodu degolló a Cleandro y executó al so fíu. Otres víctimes d'esta dómina fueron el prefeutu del pretorio Julio Xulianu, la tía de Cómodu, Fundania Annia Faustina, y el so cuñáu Mamertino. Papirio Dionisio foi executáu tamién. L'emperador camudó'l so nome pol de *Lucius Aelius Aurelius Commodus* y, a la edá de 29, fíxose cargu de les riendes del poder. Con too y con eso la so llinia de gobiernu moderóse un pocu por conseyu del so amante Marcia. Ente los nuevos nomamientos tres la cayida de Cleandro atópense'l nuevu chambelán Eclecto, y el nuevu prefeutu del pretorio Quintu Emilio Leto. Nesta dómina llevar a cabu la lliberación de munchos cristianos encarcelaos nes prisiones de Sardinia, probablemente por cuenta de que la persona que mayor influencia exercía sobre Cómodu, Marcia, yera cristiana.

### Un nuevu orde (190-192)
Cómodu plantegó mientres tol so reináu una gran oposición al Senáu nos sos discursos públicos, poniendo de manifiestu siempres que podía la so superioridá ante l'arcaicu cuerpu llexislativu al considerase un dios, cola so mesma fuercia, maña ya intelixencia. Llevantó estatues a lo llargo de tol Imperiu que lu retrataben so la forma de Hércules, lo que reforzaba la so imaxe de semidiós, de físicu xigantescu y de proteutor del pueblu romanu. Amás, al considerase la encarnación de Hércules, Cómodu pretendía que se-y reconociera como fíu de Xúpiter, el dios supremu del panteón romanu. Estes perceiciones del so propiu ser aumentaron los enclinos megalómanes del emperador que, lloñe de congratularse de ser fíu del tan añorado emperador Marco Aurelio, faía fincapié nél mesmu, considerándose portador d'un nuevu orde y tratando de reconstruyir l'Imperiu na so propia imaxe.

Nel añu 191 españó una gran quema na ciudá de Roma qu'acabó con munchos edificios públicos, incluyendo'l Templu de Pax, el Templu de Vesta y partes del Palaciu Imperial. Tres el fueu, Cómodu vio na destrucción de la ciudá una forma de inmortalizar el so propiu nome y, a principios de 192, proclamóse ante'l pueblu como'l nuevu Rómulo, refundando la ciudá col nome de *Colonia Lucia Annia Commodiana*. Por aciu heraldos proclamó qu'a partir d'esi momentu los meses seríen renomaos colos sos (agora dolce) nomes: *Lucius*, *Aelius*, *Aurelius*, *Commodus*, *Augustus*, *Herculeus*, *Romanus*, *Exsuperatorius*, *Amazonius*, *Invictus*, *Felix*, *Pius*. Les allunaes aiciones del emperador nun quedaron ende, sinón que renombró a les lexones col nome de *Commodianae*, a la flota qu'importaba granu procedente d'África col nome de *Alexandria Commodiana Togata*, al Senáu col nome de *Senatus Commodianus Fortunatus*, al so palaciu y los habitantes de la ciudá de Roma col nome de *Commodianus* y al día en que se promovieron estes reformes col nome de *Dies Commodianus*. Al renomar tou esto, Cómodu presentábase ante'l mundu como la fonte de la vida y de la relixón del Imperiu. Ordenó que se degollara al *[[Colosu de Nerón]]* y que se punxera nel llugar la so propia cabeza. A los pies del monumentu asitióse un lleón recreando la representación tradicional de Hércules y a vista de tol mundu una inscripción que rezaba «*l'únicu zurdu que conquistó a mil homes en 12 ocasiones*».

## Calter y deterioru mental

### Motivaciones del calter

Dión Casio, testigu de primera mano del reináu de Cómodu ya historiador ensin nenguna razón pa defendelo, descríbelu asina:

Les aiciones que se rexistraron del so reináu amuesen un refugu total a la política del so padre, cuantimás a los conseyos de los sos asesores y a la so austera manera de vida. Desconozse si tratar d'un refugu psicolóxicu escontra Marco Aurelio o al resultáu de siguir los sos propios caprichos. Lo más probable ye que, siendo criáu nun ambiente d'estoicu ascetismu, cuando tuvo oportunidá de lliberar de les sos obligaciones filosófiques facer ensin bazcuyar. Tres los repitíos intentos d'asesina-y, Cómodu decidió empecipiar una serie d'execuciones sistemátiques a lo llargo de tola ciudá coles mires de semar la medrana ente'l pueblu. Unu de los mayores exemplos de la llocura del emperador puede reparase cuando ordenó l'estermín de la *gens Quintilii*. Condiano y Máximu fueron executaos so la sida de que, anque nun se demostrara la so implicación nes combalechadures en contra de la persona del emperador, la riqueza y el talentu d'ésti amenaben la so envidia faciéndolos bien peligrosos.

### Cambeos de nome
Tres la muerte de Marco Aurelio, Cómodu añadió'l nome *Antonino* a la so nomenclatura oficial. N'ochobre del añu 180 camudó'l so *[[praenomen]]* de Lucio a Marcu, probablemente pa honrar al so padre. En 182 tomó'l títulu de *Pío* y en 185 el de *Felix*. Nel añu 191 decidió restaurar el so *praenomen*, que volvió pasar de Marcu a Lucio, y añadió el nome de la *gens* *Aelia* coles mires de poner de manifiestu la so falsa descendencia del emperador Adriano y del so fíu Lucio Aelio César, que'l so nome orixinal yera tamién Cómodu. A finales d'esi añu quitó'l nome de Antonino, quedando'l so nome d'esta miente: *Lucio Aelio Aurelio Cómodu Augusto Hercúleo Romanu Exsuperatorio Amazonio Invictu Felix Pío* (l'orde de dalgún d'estos títulos varia según la fonte). *Exsuperatorio* ('Supremu') yera un títulu que solo se daba a Xúpiter y *Amazonio* yera un nome atribuyíu tradicionalmente a Hércules.

Un inscritu nel altar de Dura Europos, ciudá asitiada a veres del Éufrates, amuesa que les órdenes del emperador de que los meses se renomaren colos sos dolce nomes llegó a los rincones más alloñaos del Imperiu; ye más, les tropes auxiliares del exércitu imperial recibieron, al igual que los lexonarios, el nome de Commodiana. Cómodu pela so parte asumió los dos títulos de *Pacator Orbis* ('Pacificador del mundu') y *Dominus Noster* ('El nuesu Señor'). Esti últimu títulu foi utilizáu polos emperadores que reinaron sobre l'Imperiu un sieglu dempués que Cómodu, anque ye d'él del primeru que se tienen evidencies historiográfiques.

### Cómodu y Hércules
Alloñáu de los enclinos filosóficos del so padre, y a pesar de ser educáu nun ambiente intelectual y non militar, Cómodu amosó mientres tola so vida un gran arguyu pol so físicu. Toles fontes antigües dictaminen que yera home perbién paecíu y que por ello ordenó que s'alzaren estatues sos vistíes de Hércules por tol Imperiu. Cómodu creía realmente que yera la reencarnación del semidiós fíu de Xúpiter y por ello trató d'emular les sos fazañes realizando apaiciones nel sable nes que s'enfrentó a diversos animales selvaxes. L'emperador yera maniegu y taba arguyosu d'ello. Dión Casio y los autores de la *[[Historia Augusta]]* escriben que yera un espertu arqueru, capaz d'ablayar a soldaos enemigos a galopie y ensin errar un tiru. Nuna de les sos apaiciones nel sable del anfiteatru enfrentar a una pantera a la que venció en singular combate.

### Cómodu'l gladiador Cómodu tenía pasión polos espectáculos de [[gladiador]]es, lo que lo llevó a participar en dalgunos vistiéndose como los mesmos combatientes. Esti comportamientu yera consideráu pol pueblu romanu como indignu d'un emperador. Llegóse inclusive a rumorear ente'l pueblu que Cómodu nun yera fíu de Marco Aurelio, sinón d'un gladiador que la so madre [[Faustina la Menor|Faustina]] tomara mientres unes vacaciones na mariña de [[Caieta]]. Cómodu siempres ganó los sos combates nel sable y nengún gladiador foi capaz de gana-y en combate, llegando a rexistrase más de 700 combates con Cómodu presente, anque se debe dicir que yera probable que combatiera con meyores armes que les qu'usaben los gladiadores o qu'estos yeren drogaos antes d'entrar al sable. Cada apaición del emperador nel sable suponía un gastu d'un millón de [[sestercios]] pal Estáu, lo qu'arruinó la economía romana que tan sabiamente fuera xestionada mientres el reináu de los emperadores de la [[dinastía Antonina]].

Cómodu amenaba la roxura de munchos oficiales militares cuando faía la so apaición nel sable como Hércules. De cutiu, l'emperador ordenaba que los soldaos que perdieren dalgunos de los sos miembros mientres la guerra fueren maniataos y amordazaos y asítiase nel centru del anfiteatru, onde los asesinaba con una espada. Lo mesmo asocedía colos ciudadanos de Roma que perdíen los sos pies por cuenta d'accidentes. Toos estos actos contribuyiríen finalmente a la so execución.

## Final del reináu (192)
A finales del añu 192, un devastador quema estrozó una gran cantidá d'edificios públicos, como'l Templu de Pax, el Templu de Vesta y gran parte del palaciu imperial. En payares d'esi añu entamó la celebración de los *Xuegos Plebeyos*, nos que participó disparando diariamente cientos de fleches a los animales y combatiendo contra homes morrebundos. N'avientu anunció pa espantu del pueblu romanu qu'empecipiaría l'añu 193 como cónsul y como gladiador.

Llegaos a esti puntu, el prefeutu Leto decidió entamar una combalechadura con Eclecto coles mires d'esaniciar del tronu a Cómodu y reemplazalo por Pertinax. Pa ello, los conspiradores ganáronse l'enfotu del so concubina Marcia. El 31 d'avientu de 192 Marcia envelenó la comida del emperador, pero esti devolvió'l venenu y foi dase un bañu. Los conspiradores, tarreciendo la vengación de Cómodu si afayar, unviaron al llibertu Narcisu a esgañalo na bañera. El llibertu cumplió satisfactoriamente'l so cometíu y a otru día de la so muerte'l Senáu declaró a Cómodu enemigu públicu, decretando contra él una *[[damnatio memoriae]]*. La muerte de Cómodu traxo consigo la restauración del nome de tolos cuerpos públicos a los que l'emperador suburdiara. Toles sos estatues fueron baltaes y el so nome esaniciar de tolos rexistros públicos. El so cuerpu foi soterráu nel Mausoléu d'Adriano. Sicasí, a pesar de la oposición, nel añu 195 l'emperador Septimio Severu decidió tratar de venceyase ficticiamente cola prestixosa familia de Marco Aurelio rehabilitando la memoria de Cómodu, al que declaró'l so hermanu, y obligó al Senáu a decretar el so *restitutio memoriae* y de nuevu'l so deificación, polo que volvió ser llamáu *Divus Commodus*.

L'asesinatu de Cómodu refundió al Imperiu a una segunda guerra civil más sangrienta entá que'l «añu de los cuatro emperadores». Esti conflictu, conocíu col nome del «añu de los cinco emperadores», costó la vida a cuatro d'ellos, ente los que tán Cómodu y el so socesor Pertinax. El so fallecimientu marcó'l fin de la dinastía Antonina.

## Cómodu na cultura popular

### Cómodu como personaxe cinematográficu
* Na película *[[La cayida del Imperiu romanu]]*, Cómodu ye representáu por Christopher Plummer (1964).
* Na película *[[Gladiator]]*, Cómodu ye representáu por Joaquín Phoenix (que foi nomáu al Óscar por meyor actor de repartu pola so actuación) (2000).
* Na serie documental *ROMA: Imperiu de sangre*, Cómodu ye representáu por Aaron Jakubenko (2016).

Nes películes mentaes, Cómodu muerre mientres un combate de gladiadores, pero eso nun concordar colos fechos históricos. Amás, tampoco asesinó al so padre, como asocede na película *Gladiator*.

### Cómodu como personaxe de videoxuegos
* Nel videoxuegu *[[Colosseum Road to Freedom]] y tamién la so espansión [[Gladiator Road to Freedom Remix]] de [[PlayStation 2]]*, Cómodu ye unu de los personaxes principales polos cualos xira la historia del xuegu, Cómodu ye'l Emperador de Roma nel añu 192 onde'l xugador atopar nel Coliséu como espectador de los combates, llucha contra él nel sable como reencarnación del Dios romanu Hércules cuando adquier cierta fama, y puede o nun debilitalo nun combate planiáu pal so futuru estrangulamiento (la combalechadura qu'acabaría cola so vida).
* Nel videoxuegu *[[Gladiator Begins]] de [[PlayStation Portable|PSP]]*, el futuru nuevu Emperador "contrata" al xugador cuando esti gana l'almiración de toa Roma por que seya la so guardaespaldes, amás de confia-y ciertes misiones como matar a los sos enemigos pa llograr l'ascensu al poder. Cuando'l xugador llogra cumplir con tolos sos pidíos nomar Prefeutu del pretorio si desea siguir siendo lleal a él (designar capitán de la Guardia pretoriana), o tamién puede escoyer empezar una nueva vida lloñe de la esclavitú si negar a ayudar.

## Cronoloxía
* 161:
** Cómodu naz en Lanuvium. Séptimu fíu del emperador Marco Aurelio (121-180).
* 165:
** Muerte del hermanu mayor de Cómodu, Tito Aurelio Fulvo Antonino.
* 166:
** Cómodu y el so hermanu Marco Annio Vero son nomaos *[[César (títulu)|Césares]]*.
* 172:
** Xunir al estáu mayor del so padre en Carnuntum.
** Recibe'l títulu de *Germanicus*.
* 175:
** Ingresa nel *[[Colexu de Pontífices]]* empecipiando asina la so carrera pública en Roma.
** Avidio Casio remontar en Siria.
** Asume a veres del Danubiu la *[[toga viril]]is*.
* 176:
** Cómodu y Marco Aurelio tornen a Roma tres la so xira poles provincies orientales.
** Llogra'l rangu de *[[Imperator]]*.
* 177:
** Marco Aurelio otorgar el títulu de ''Augusto''.
** Llogra'l so primera consuláu a la edá de 15 años.
* 178:
** Marcha de nuevu al pie del so padre a tierres del Danubiu.
* 180:
** Muerte de Marco Aurelio, Cómodu ye nomáu emperador a los 19 años.
** Celebra un trunfu conmemorando l'alcuerdu de paz al que llegara colos xermanos.
* 182:
** Primer crisis del reináu de Cómodu, la so hermana Annia Aurelia Galeria Lucila conspira pa derroca-y.
* 183:
** España la guerra en Dacia.
** Sufre un intentu d'asesinatu. La combalechadura señala a la so hermana Galeria Lucila.
* 184:
** El gobernador de la provincia de Britania, Ulpio Marcelo, enfusa en territoriu contrariu.
** Mientres los *[[Xuegos Capitolinos]]*, un filósofu cínicu denuncia ante'l pueblu romanu al chambelán de Cómodu, Aurelio Cleandro.
* 185:
** Manda executar a Tigidio Perenio y dexa'l gobiernu en manes d'Aurelio Cleandro.
* 187:
** El conspirador Maternu trata d'asesinar a Cómodu mientres los *Festivales de la Gran Diosa*.
** La emperatriz Brutia Crispina ye acusada d'adulteriu y combalechadura y exiliada a Capri. Cómodu la manda asesinar como fixo con Galeria Lucila.
* 188:
** Cleandro asume'l control completu de la Guardia Pretoriana.
* 189:
** Por aciu sobornos a Cleandro 25 homes merquen un consuláu *suffectus*.
** Papirio Dionisio acusa a Cleandro de malversación.
** Arriendes de la peste y la escasez de ceberes, una revuelta popular pide la cabeza de Cleandro. Cómodu mandar matar y sustitúyelu por Eclecto.
* 190:
** Rebautiza la ciudá de Roma col nome de Colonia Lucía Annia Commodiana.
* 191:
** España en Roma una gran quema que Cómodu aprovecha pa tratar de refundar la ciudá.
* 192:
** Proclámase ante'l pueblu como la reencarnación de Rómulo.
** La nueche del 31 d'avientu Cómodu ye esgañáu pol so llibertu Narcisu. Primeramente Marcia, l'amante del emperador, tratara d'envelena-y.

### Distintos nomes a lo llargo de la so vida

* 161
** Lucio•Aurelio•Cómodu, nome de nacencia.

* 166
** Lucio•Aurelio•Cómodu•César, al ser nomáu herederu al tronu.

* 172
** Lucio•Aurelio•Cómodu•César•Xermánicu, esti postreru usáu xunto col so padre.

* 175
** Lucio•Aurelio•Cómodu•César•Xermánicu•Sarmántico, al igual que l'anterior.

* 177
** Imperator•César•Lucio•Aurelio•Cómodu•Augusto•Xermánicu•Sarmántico, cuando ye acomuñáu col so padre al tronu.

* 180
** Imperator•César•Marco•Aurelio•Cómodu•Augusto•Xermánicu•Sarmántico, al convertise n'emperador únicu.

* 182
** Imperator•César•Marco•Aurelio•Cómodu•Augusto•Pío•Sarmántico•Xermánicu•Máximu, cueye'l títulu de Xermánicu Máximu (añu de la conxura de Lucila).

* 184
** Imperator•César•Marco•Aurelio•Cómodu•Augusto•Pío•Sarmántico•Xermánicu•Máximu•Británicu, cueye'l nome Británicu.

* 185
** Imperator•César•Marco•Aurelio•Cómodu•Augusto•Pío•Félix•Sarmántico•Xermánicu•Máximu•Británicu, cueye'l títulu de Félix.

* 191
** Imperator•César•Lucio•Aelio•Aurelio•Cómodu•Augusto•Pío•Félix•Sarmántico•Xermánicu•Máximu•Británicu.

* 192
** Imperator•César•Lucio•Aelio•Aurelio•Cómodu•Augusto•Pío•Félix•Sarmántico•Xermánicu•Máximu•Británicu, Hércules•Romanu, Pontífiz•Máximu, Tribunicio•Poder•XVIII, Imperator•VIII, Cónsul•VII, Padre•Patria, nome definitivu.

## Notes

## Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* Steve Pasek, *Coniuratio ad principem occidendum faciendumque. Der erfolgreiche Staatsstreich gegen Commodus und die Regentschaft des Helvius Pertinax (192/193 n. Chr.).* Beiträge zur Geschichte, AVM, München 2013, ISBN 978-3-86924-405-1.

## Enllaces esternos

* 

* *[[Historia Augusta]]*: *Cómodu*.
** Testu n'inglés.
*** Testu en llatín, con índiz electrónicu, nel Proyeutu Perseus. Emplegando'l rótulu activu "*load*", que se topa na parte cimera derecha, llógrase ayuda n'inglés col vocabulariu llatín del testu.

* Dion Casio: *Historia romana* (*Ρωμαϊκή Ιστορία*), LXXIII.
** Testu n'inglés.
*** Testu en llatín, con índiz electrónicu, nel Proyeutu Perseus. Emplegando'l rótulu activu "*load*", que se topa na parte cimera derecha, llógrase ayuda n'inglés col vocabulariu griegu del testu.

* Herodiano: *Historia del Imperiu Romanu dempués de [[Marco Aurelio]].
** [http://www.livius.org/he-hg/herodian/hre115.html Testu n'inglés]  nel [http://www.livius.org/ sitio] Livius.

* [[Juan de Zabaleta]]: *L'emperador Commodo. Historia discursiva según el testu de Herodiano''. 1666.
** Testu en Google Books; facsímil electrónicu.
*** Índiz electrónicu por seiciones numberaes.