Güisqui

El **güisqui** o **whisky** (del gaélicu escocés, *uisge-beatha*) ye una bébora alcohólico llograda pola destilación de la malta lleldada de ceberes como cebada, trigu, centenu y maíz, y el so posterior avieyamientu en barriles de madera, tradicionalmente de carbayu blancu. Esta bébora alcohólico comercializar con un conteníu alcohólico d'ente 40 y 62&nbsp;% de volume. El términu *güisqui* o *whiskey* deriva del gaélicu escocés *uisge beatha* y del gaélicu irlandés *uisce beathadh*, que significa «agua de vida» (por casu, l'aquavit escandinavu comparte la mesma etimoloxía, pasando pol llatín *aqva vitæ*).

El primer escritu sobre'l *güisqui* data de 1405 n'Irlanda, onde yera destilado polos monxos. Tamién foi mentáu n'Escocia en 1496. Sicasí, creíase que'l *güisqui* yá esistía dende faía dellos cientos d'años, pero cuándo y ónde foi destilado per primer vegada ye desconocíu y, por cuenta de la poca documentación esistente, l'orixe de la bébora ye inciertu.

## Historia del ''güisqui''
Esiste'l camientu de que'l *güisqui* foi inventáu en China a finales del sieglu XIII, cola esperanza de producir una melecina que curara la peste bubónica. La teunoloxía sería esportada a tol mundu y, colos años, los escoceses perfeccionaríen y refinaríen el procesu hasta'l puntu que lu conocemos güei cuando hai cientos de variedaes de *güisqui* disponibles. De toes formes, la cultura celta sabía cómo destilar cebada y centenu, y el beberaxu llográu yera consideráu un regalu de los sos dioses qu'alicaba a los muertos y calecía mientres el crudu iviernu. En realidá, en gaélicu, al *güisqui* llamar “Uisge Beatha” o “agua de vida”. Un escritu de 1494 (anque'l *güisqui* ye muncho más antiguu qu'eso) describi cómo foi destilado n'Escocia cuando'l flaire John Cor llogró aproximao 6 fanegas de malta, lo qu'equival a 1500 botelles. Primeramente distribuyóse a la población como una medicina y, ello ye que l'agua de vida” acutar pal rei Xacobu IV cuando foi a Inverness en setiembre de 1506; per otra parte, los primeros rexistros d'una destilería daten de 1690 cuando se mentó a la destilería Ferintoch de Forbes de Culloden.

Nos sieglos XVII y XVIII el *güisqui* baratu usar pa caltener los cuerpos destinaos a la diseición. El Parllamentu y la Ilesia queríen controlar los vezos de los bebedores y por cuenta de ello en 1579 promulgóse una llei que trató de erradicar la bébora mientres los domingos, pero en 1780 amontáronse los impuestos sobre'l vinu, polo que la popularidá y la demanda del *güisqui* aumentó. Mientres 1786 y 1788 impuestos adicionales cargar al preciu del *güisqui* escocés y, con ello, el negociu de los contrabandistes siguió y la so astucia yera enorme: por casu, Mark Eunson, miembru de la Ilesia Presbiteriana nes islles de Orkney (Órcades), guardar nel púlpitu. Finalmente, en 1823 el parllamentu aprobó una llei por aciu la cual diose llicencies a toles destileríes. Les destileríes llexítimes aumentaron y escontra 1860 el comerciu illegal amenorgar a un nivel insignificante y munchos contrabandistes tornaron a los sos trabayos ordinarios.

A mediaos del sieglu XIX los escoceses empezaron a entemecer el so *güisqui* de malta con *güisqui* de granu más llixeru y baratu. Foi Andrew Usher y Cía. quien en 1850 produció'l primera *güisqui* d'amiestu; ente que el *güisqui* americanu foi fundáu cola teunoloxía y el saber de los primeros colonos escoceses y anguaño hai destileríes alredor del mundu.

## Procesu d'ellaboración del ''güisqui''
El procesu de destilación consiste n'entemecer agua con cebada y dexalo lleldar y añejar a lo menos dos años. El primer pasu ye'l malteado de la cebada; pa ello, remuéyase y esmuzse delles vegaes a una temperatura averada de 13° mientres unos trés díes. Depués ye treslladada a tambores o recipientes industriales de gran capacidá onde se dexa granar, gracies a el mugor llográu, mientres seis díes. Al granar el cebera, l'almidón de la cebada convertir en azucre (d'onde depués se sacará parte del alcohol na destilación). Una vegada granada, la cebada ensugar en fornos por aciu el fumu de turba (carbón vexetal qu'amás-y da arume a la malta), dichu procesu dura tres díes y suel ser a una temperatura de 70°. La cebada granada toma color escuru, típicu del caramelizado por aición del calor, y ye cuando podemos falar de la malta como tal.

De siguío la malta seca y tostada ye molida y entemezse con agua caliente nun tanque. El mostiu, o amiestu, llográu ye similar al d'una cerveza turbio, al que se-y llama *wort*, y nesi momentu añader los lleldos, que van faer posible la fermentadura. Esti mostiu pasar a cubes onde se va dexar lleldar tres díes a 33°. D'ende pásase a la destilación: El *wash* (*wort* lleldáu) se destila dos veces, n'alambiques *[[pot still]]* y *spirit still*. De la primer destilación en *pot still* vamos llograr un llamáu *low wine* de 25-30°, y al destilarse per segunda vegada, vamos llograr un *güisqui* de 60°-70°.

D'últimes llegamos al avieyamientu. Cada tipu de *güisqui* utiliza un tipu de madera nel barril, tamién ye la destilería quien decide si utilizar barriles nuevos, o non, quemaos o non, etc. Nel casu de los *whiskies* de malta, los barriles han de ser de carbayu y qu'enantes contuvieren vinos de Xerez o Bourbon. La edá varia dependiendo de la denominación, destilería y propósitu. La madera del barril apurre arume, taninos y sabor, como nel casu de los vinos, y na mayoría de casos, regúlase'l color del productu por aciu adición de carambelu. Una vegada llistu'l productu, vamos poder comercializalo como tal, realizar amiestos pa llograr *blendeds*, etc.

## Tipos de ''güisqui''
Los distintos tipos de güisqui caracterícense principalmente pelos años que permanecieron nel barril o si esti antes contuviera vinu de Porto, xerez o *[[Bourbon güisqui|bourbon]]*, pero sobremanera suelen categorizarse según la so composición de la siguiente manera:

***[[Güisqui de malta|''Güisqui'' de malta]]**: ellaboráu principalmente de cebada malteada, ye tradicionalmente destilado n'alambiques de cobre con forma de cebolla. Dependiendo del orixe de la malta, estos de la mesma denominar:
****Single Malt**: ye un güisqui ellaboráu puramente con cebada malteada nuna única destilería. De normal el nome del *güisqui* coincide col nome de la destilería y, sacantes que tea descritu como *single cask*, tratar d'un amiestu de distintos barriles que garanticen la homoxeneidá del productu. Cuando un güisqui ye bien popular dacuando comercialízase una versión ensin esleir y, por tanto, con más graduación alcohólica que se denomina ***Cask strength*** (lliteralmente *fuercia de barrica*).
****Vatted malt**: ye un amiestu de *whiskies* de distintes destileríes pero solu de malta. Si un *güisqui* ye etiquetáu solamente como *"malt"* ye casi seguro que va ser un *vatted malt*. Dacuando tamién se-y conoz como *pure malt* cuando una mesma empresa utiliza güisqui de distintes destileríes de la so propiedá pa soportar la demanda d'un productu sol mesmu nome. 
***[[Güisqui de granu|''Güisqui'' de granu]]**: fechu a partir de cebada ensin maltear, maíz y otru tipu de ceberes, siendo tamién posible'l malteado. Suelse destilar n'alambique de destilación continua o columnes de destilación (*Coffey stills*).
***[[Güisqui entemecíu|Blended Güisqui]]** o güisqui entemecíu: ye un amiestu de los dos anteriores. Cola proliferación de les columnes de destilación, dellos comerciantes n'Escocia empezaron a entemecer el so güisqui de malta más nueva y fuerte con whiskies nidios de granu (de normal de maíz) pa llograr un productu calidable aceptable a un preciu más algamadizu. Col tiempu, dalgunos d'estos comerciantes consiguieron establecer los sos productos nel mercáu aumentando la calidá pa ufiertar productos que pudieren competir colos whiskies de malta.

Los *whiskies* nun maurecen na botella, solo nel barril, polo que la edá d'un *güisqui* ye'l tiempu ente destilación y embotellamientu. Esto reflexa la interaición ente'l barril y el *güisqui*, camudando la so composición química y el so sabor. Los *whiskies* que tuvieron munchos años en botella suelen tener más valor, anque nun son más "vieyos" nin necesariamente "meyores" qu'un *güisqui* apocayá maurecíu en barrica por un tiempu similar. 

### ''Güisqui'' escocés

Los *whiskies* escoceses son, polo xeneral, destilados dos veces ya inclusive dalgunos hasta tres veces. Ye un *güisqui* destilado y añejado puramente n'Escocia y ye la de más sonadía nel mundu. Tien De faese conforme a los estándares de la Orde del Güisqui Escocés de 1990 (del Reinu Xuníu) que clarifica l'acta homónima de 1988, y qu'ordena que'l beberaxu tien de ser procesáu nuna destilería escocesa con agua y cebada malteada con un grau de 94.8° d'alcohol por volume, tien d'avieyar en barriques de carbayu qu'antes abellugaren bourbon con una capacidá non cimera a 700 llitros y por non menos de trés años n'Escocia, y nun puede contener otres sustancies añadíes que nun sían agua o carambelu como colorante nin pueden ser embotellados con menos de 40 graos d'alcohol por volume.

### ''Whiskey'' irlandés

Los irlandeses llamar *whiskey* con "y" (como los americanos). Ye un *güisqui* ellaboráu a base de cebada y caracterízase pol so triple destilación, que lo fai nidiu y delicáu. El consumu del *whiskey* irlandés realízase mayoritariamente dientro del país de producción, esportando solamente un 25&nbsp;% de les esistencies, anque nestos últimos años aumentaron notablemente diches esportaciones. 

El procedimientu d'ellaboración ye similar al de los *whiskies* escoceses: tres la seleición de les ceberes, realízase l'amiestu propio de cada destilería, darréu llávense y remuéyense pa sometelos a la so guañada, procesu nel que se tresforma'l almidón de les ceberes n'azucres solubles. Darréu muélense los granos (sacante los que primeramente tengan que ser malteados) y, en realizando'l fervinchu o empastado, dar# en la fermentadura del líquidu llográu mientres aproximao 72 hores. Llográu'l vinu, realícense tres destilaciones al cabu de les cualos sométese a avieyamientu en cubes de carbayu (d'antiguo tuvieron de contener vinu de Xerez); esti periodu tien de durar un mínimu de siete años, esto ye, cuatro más que n'Escocia.

### ''Güisqui'' canadiense

El *güisqui* canadiense ye de normal más nidiu y llixeru qu'otros estilos de *güisqui*. Otra carauterística común ye'l so usu de centenu malteado, qu'apurre más sabor y suavidá. Por llei, esti *güisqui* tien de ser producíu en Canadá, y ta fabricáu con maíz, centenu, y ye destilado n'alambiques que dexen un gran control del productu. Ye avieyáu en barriles de carbayu en siendo esleíu n'agua p'amenorgar el grau alcohólicu, mientres trés años a lo menos, anque de normal suelen superalos en demasía. Los términos *Canadian Güisqui*, *Canadian Rye Güisqui* y *Rye Güisqui* son llegalmente indistinguibles en Canadá y non denotan nenguna proporción particular de centenu o otru granu usáu na producción.

### ''Whiskey'' d'Estaos Xuníos
El *güisqui* d'Estaos Xuníos tien de ser ellaboráu, según la llei nacional, a base de maíz a lo menos nuna concentración cimera al 51&nbsp;%, y xeneralmente al 70&nbsp;%, anque delles destileríes lleguen a utilizar un 80-85&nbsp;% de maíz nel amiestu. Otros ingredientes añadíos son típicamente trigu, centenu o cebada malteada. Al igual que'l *Whiskey* Irlandés, añader la lletra "y" a la pallabra *güisqui*, al puntu de que solamente una destilería n'Estaos Xuníos llama *güisqui* al so *whiskey* (Makers Mark). Los más comunes son:

* *[[Bourbon whiskey]]*: Esti whiskey tien de tener un mínimu de 51&nbsp;% de maíz y ser destilado y avieyáu en Kentucky por que la denominación *Bourbon* apaeza na etiqueta. El *bourbon*, de toes formes, pue ser ellaboráu de forma llegal en cualesquier parte del territoriu d'Estaos Xuníos y, poro, la producción llegal nun ta acutada a la zona o la contorna de Kentucky a pesar de que la bébora ta bien acomuñada coles comunidaes destileras d'esta zona del país.
* *[[Rye whiskey]]*: tien de tener un mínimu de 51&nbsp;% de centenu.
* *[[Corn whiskey]]*: tien de tener un mínimu de 80&nbsp;% de maíz.

Estos tipos de *güisqui* nun tienen de ser destilados a más de 80&nbsp;% d'alcohol por volume y tienen d'avieyar en barriles nuevos de carbayu carbonizaos, sacante'l *corn whiskey* que nun tien de ser avieyáu, pero de faese, van usase nuevos o usaos barriles de carbayu. L'avieyamientu del *corn whiskey* suel ser de dellos meses.Si l'avieyamientu d'estos tipos de *güisqui* algama los dos años o más, al *güisqui* va se-y adicionalmente designada'l calificativu "straight", como por casu *straight rye whiskey*. Los *whiskeys* d'Estaos Xuníos entemecíos combinen los *"straight whiskey"* con *whiskies* non avieyaos, amás de sabores y colores. 

Non definíu pola llei pero bien importante nel mercáu ye'l *[[Tennessee whiskey]]*, siendo Jack Daniel's la marca más conocida. El métodu de destilación ye idénticu al del *bourbon* en práuticamente tou, pero la diferencia más notable ye que'l *[[Tennessee]] whiskey* ye peneráu en carbón de pládanu sacarín, dándo-y un sabor y arume únicu.

### ''Güisqui'' galés
Nel añu 2000, la Destilería Penderyn empezó la producción en Gales del *single malt güisqui*. Les primeres botelles poner en vienta'l 1 de marzu de 2004, el Día de San David (en memoria del patrón de Gales). Anguaño ye vendíu en tol mundu. La destilería Penderyn utiliza un métodu de destilación únicu, con un alambique creao y patentao por David Faraday, descendiente direutu del físicu británicu *sir* Michael Faraday.

### ''Güisqui'' xaponés

El modelu del *güisqui* xaponés ye'l *single malt* escocés, anque haya exemplos de *whiskies* xaponeses entemecíos (*blended*). El sistema de producción ye práuticamente idénticu al de los escoceses: el *güisqui* de malta ye destilado dos veces nel *pot still* a partir d'una base de cebada malteada, y el *güisqui* de granu en *coffey still*. Hai de solliñar que casi'l 15&nbsp;% del *güisqui* de malta emplegáu polos xaponeses ye importáu d'Escocia.

### ''Güisqui'' indiu
El *güisqui* indiu ye una bébora alcohólico etiquetada como *güisqui* na India. La mayoría del *güisqui* indiu ye destilado de melazas lleldaes, polo que ye consideráu una especie de ron fuera del subcontinente indiu. El 90&nbsp;% del *güisqui* consumíu na India vien de melazas, anque'l país empezara la destilación de *güisqui* de malta y otros granos.

### Otros ''whiskies'' europeos
Tanto en Francia (*Armorik*) como n'Alemaña (*Slyrs*), los *whiskies* tán destilados usando téuniques similares a les de los escoceses. *Manx Spirit* de la Islla de Man ye, como dalgún *güisqui* de Virxinia n'Estaos Xuníos, destilado n'otru llugar y re-destilado nel so país d'orixe. N'Inglaterra, una nueva destilería (St. George's Distillery) empezó a operar a finales de 2006.

N'España, nel conceyu segovianu de Palazuelos de Eresma, esiste una destilería propiedá de la empresa Destilería y Crianza del Güisqui, S.A, dende la que se destila y comercializa el *güisqui* DYC. La empresa crear en 1959 por Nicomedes García y empezó a comercializar la so *güisqui* nel mercáu nacional en 1963.

## Nomes y ortografía
Créese que la pallabra *whiskey* foi acuñada polos soldaos del rei Enrique II, quien invadió Irlanda nel sieglu XII, polo qu'aparentemente surdió de la pronunciación de les pallabres natales irlandeses *uisce beatha*, que significa "agua de vida". Col pasu de los años, la pronunciación camudó de *whishkeyba* a *güisqui*.

Mientres cierta dómina, tou *güisqui* yera nomáu ensin la 'y' suplementaria, polo que se-y conocía como *güisqui*. En redol a 1870, la reputación del *güisqui* escocés yera bien probe, polo que les destileríes escoceses anubrieron el mercáu col llanzamientu de bébores espirituosas más barates producíes usando l'alambique *Coffey still*. Les destileríes irlandés y americanu adoptaron la 'y', llamándo-y *whiskey*, estremando asina'l so productu de mayor calidá. Anguaño, *güisqui* (plural *whiskies*) ye usáu xeneralmente pa referise a los *whiskies* destilados n'Escocia, País de Gales, Xapón y Canadá, ente que *whiskey* usar n'Estaos Xuníos ya Irlanda. Inclusive anque en 1968 la direutiva de la Oficina d'Alcohol, Tabacu y Armes de Fueu especificó *güisqui* como la manera correuta de nomar la bébora n'Estaos Xuníos, la mayoría de productores d'Estaos Xuníos inda utilicen la ortografía histórica. Esceiciones como Early Times, Maker's Mark y George Dickel son indicativos d'heriedu escocés.

A finales de la dómina victoriana, el *güisqui* irlandés yera'l más selectu del mundu y de los ''whiskies'' irlandeses, el *güisqui* de Dublín foi reconocíu como unu de los meyores. Pa estremar el de Dublín colos demás *whiskies*, les destileríes dublinesas utilizaron la ortografía *whiskey*, siendo asonsañaes darréu por otres destileríes. El postreru *güisqui* irlandés foi Paddy, qu'adoptó la 'y' en 1966.

N'otros países, el términu embrivíu *Scotch* ye usáu pa referise a los ''whiskies'' escoceses, ente qu'en dellos países llatinoamericanos, el nome de *whiskey* ye usáu polos fotógrafos como señal por que se sonría, sustituyendo al inglés *cheese* o al español "pataca".

## Referencies

## Enllaces esternos