Lutefisk

**Lutefisk (lutfisk)** (pronunciáu  en Noruega y los Estaos Xuníos,  en Suecia y les zones de fala sueca de Finlandia) ye una comida tradicional de los países nórdicos fecha a base de pescáu blancu secu y hidróxidu de sodiu sosa cáustica (*lut*). En Suecia, a esta comida llámase-y *lutfisk*, omitiendo la 'y' de metanes. En Finlandia conozse'l mesmu platu como *lipeäkala*. La traducción direuta ye *[[pexe]] a la [[hidróxidu de sodiu sosa]]*, debíu al fechu de que ta fechu con sosa o potasa.

## Xeneral
### Preparación
El lutefisk faise a base de pescáu blancu secu (de normal bacaláu), preparáu con sosa, nuna secuencia de tratamientos particulares. El primer tratamientu ye somorguiar el pexe n'agua fría mientres cinco o seis díes (camudándola a diariu). El pexe enchíu somórguiase entós nuna solución d'agua frío y sosa mientres dos díes más (ensin camudar). El pexe va crecer mientres esta inmersión, ganando un tamañu inclusive cimeru al del pexe orixinal (frescu), pero'l conteníu proteico baxa paradóxicamente en más del 50%, causando la so famosa consistencia xelatinosa. Cuando termina esti tratamientu, el pexe (enchíu con sosa) adquirió un pH de 11-12 y por tanto ye corroyente. Pa faelo comestible precísase un últimu tratamientu d'otros cuatro a seis díes (y nueches) d'inmersión n'agua frío (camudada a diariu). Entós, el lutefisk ta preparáu pa la cocina.

En Finlandia, el reactivu tradicional ye la ceniza d'abeduriu. Contién una gran cantidá de carbonatu de potasiu y hidrocarbonato, dándo-y al pexe un tratamientu menos agresivu que l'hidróxidu de sodiu. Ye importante nun guarar el pexe demasiao tiempu na potasa, porque les sos grases pueden saponificar, convirtiéndoles en xabón de forma efectiva. El términu pal pexe echáu a perder de tal manera ye *saippuakala* (pescáu xabón).

### Cómo cocinalo
Tres la preparación, encher d'agua'l lutefisk y por tanto tien de cocinase con cuidu por que nun s'estroce. Nun precisa más agua pa la cocción; basta ponelo nun sartén, salalo, sellar bien el sartén y dexalo cocinar al vapor a fueu bien lento mientres 20-25 minutos. Tamién ye posible enfornalo. Nesi casu pon el pexe nuna fonte, cubrir de papel d'aluminiu, y déxase a 225&nbsp;°C (435&nbsp;°F) mientres 40-50 minutos.

Al cocinar y comer lutefisk, ye importante llimpiar los sos restos del sartén, platos y los instrumentos darréu. Si déxase endurecer ye casi imposible d'esaniciar.

### Degustación

Nos Países Nórdicos, la "temporada" del lutefisk empieza en payares y suel sirvise davezu mientres el periodu navidiegu. Tamién ye popular nes árees nórdicu-americanes de los Estaos Xuníos, particularmente nos estaos nortizos del mediu-oeste.

El lutefisk suelse sirvir con cierta variedá de guarniciones, incluyíes la panceta, arbeyos verdes fervíos, pataques, albóndigues, mueyu de carne, puré de rutabaga, mueyu blancu, xarabe, quesu de cabra, o quesu vieyo. N'especial nos EEXX suelse comer con lefse. Inclusive si'l denominador común ye'l lutefisk, les guarniciones camuden enforma d'una familia o rexón a otra, y ye una tema de discutiniu recurrente cuando s'axunten a comer lutefisk miembros de distintos "tradiciones".

Anguaño suel acompañase la comida con aquavit y cerveza por cuenta del so usu n'ocasiones festives y ceremoniales (y la mayoría de los comensales, independientemente de les preferencies en guarnición, van asegurar qu'estes bébores complementen el platu perfectamente). Sicasí, esto ye d'introducción recién; por cuenta de les sos cualidaes de caltenimientu'l lutefisk foi tradicionalmente una comida "diaria" mientres l'iviernu.

El platu viose suxetu n'ocasiones a chistes nórdicu-americanos al respeutu de les traces de personalidá que suxer sirvir un pexe blanco tratáu químicamente con mueyu blancu. El lutefisk preparáu con bacaláu ye daqué bultable, inclusive en Escandinavia, pol so golor intensu. Al aviesu, el lutefisk preparáu con abadexu o eglefino casi nun tien golor. Pero'l lutefisk tien una bona cantidá de devotos: mientres 2001 namái los noruegos consumieron un total de 2.055 tonelaes de lutefisk nes sos cases y aproximao 560 tonelaes en restoranes.

El sabor d'un lutefisk bien preparáu ye desaxeradamente nidiu y delicáu, y de cutiu el mueyu blancu se condimenta con pimienta o dalguna otra especie fuerte pa da-y más sabor.

## Orixe
### Creación
L'asuntu de la manera en que se creó'l lutefisk ye igual de revesosa que'l mesmu pexe. Delles hestories falen de pexe que cai por fuercia nuna cubeta de llavadura que contenía sosa cáustica , y por cuenta de la probeza'l pexe hai de ser comíu de toes formes. Otres hestories falen de fueos de dellos tipos, una y bones les cenices de la madera combináu con agua van crear potasa. Una posibilidá ye que los secaderos de pexe prendiérense fueu, y que tres díes d'agua y, de nuevu, por cuenta de la probeza, hubiera de tomase'l pexe d'ente los caricotes, llimpialo, preparar y comelo. Ye abondo posible que la suavización por aciu sosa, que ye una práutica bastante común en dellos tipos de comida, fora deliberada en llugar d'accidental.

### Rastros na lliteratura
El momentu en qu'empezó a comese lutefisk ye oxetu d'alderique. Dellos entusiastes dicen que la tradición vien de la dómina de los viquingos, otros puntos de vista oldeaos indiquen que'l platu tien oríxenes holandeses nel sieglu XVI. Magar esto, casi ye consensu común que la primer mención escrita del fenómenu "lutefisk" ta nuna carta del rei Gustavo I de Suecia en 1540, y que la primer descripción escrita del procesu de preparación ta nunos escritos personales de 1555 del arzobispu suecu Olaus Magnus (1490-1557). No que se refier a pistes noruegues, l'autor Henry Notaker (na enciclopedia "Apetittleksikon") diz que les primeres traces escrites en Noruega daten de les partes del sureste a finales del sieglu XVIII. Amás, un llibru clásicu noruegu de cocina ("Hanna Winsnes") de 1845 fala sobre cómo faer potasa pal lutefisk d'una combinación de cenices d'abeduriu, caliar y agua.

Una hestoria popular sobre l'orixe del lutefisk diz que cuando los viquingos dedicar al pillaje n'Irlanda, San Patriciu unvió homes a vertir sosa nos almacenes de pexe seco de los drakkar cola esperanza d'envelenar a los viquingos, llibrando asina a Irlanda d'aquellos intrusos. Sicasí, en llugar de morrer envelenaos o de fame, los viquingos declararon que'l lutefisk yera un manxar. Dellos descendientes d'escandinavos achaquen la so fortaleza y llonxevidá a comer lutefisk siquier una vegada al añu.

## Humor sobre'l Lutefisk
Los lutefisk-fagos son oxetos de cites y chistes d'escépticos del lutefisk que lo comparen con cualquier cosa dende matarratas (que tien daqué de verdá, por trazar del pocu natural aminoácidu lisinoalanina que s'atopa nel lutefisk por cuenta de la reacción cola sosa) hasta armes de destrucción masiva. Unos pocos exemplos:

## Otros

Suelse dar nomes risonderos a les roques estudiaes polos rover del planeta Marte. A una de les que'l Spirit esaminó mientres dellos díes llamar Lutefisk.

Nel popular videoxuegu Psychonauts, unu de los personaxes llámase Nils Lutefisk.

Nel episodiu d'El rei de la llomba tituláu *"Revenge of the Lutefisk*", el nuevu reverendu de la ilesia de los Hill, un nativu de Minnesota, lleva lutefisk a una cena comunal de la ilesia. Anque otros invitaos nun se fíen enforma del lutefisk o inclusive-yos anoxa, Bobby Hill probar y atopar tan irresistible que se lleva'l platu enteru consigo so la mesa del bufét y comer tou.

Na película de Disney Frozen un vendedor ufierta nuna compra d'equipu d'iviernu un cuartu de Lutefisk a la Princesa

## Escritura
* Noruegu: *lutefisk* (dacuando úsase pallabra danesa *ludefisk* de la que provién al escribir n'inglés)
* Suecu: *lutfisk*
* Finés: *lipeäkala*

## Referencies

## Enllaces esternos

* The History Of Lutfisk
* Lutefisk for Christmas 
* Clay Shirky on eating lutefisk
* Química del lutefisk (en suecu)
* http://www.scandinaviancook.com/page2.htm