José María Medina

**José María Medina Castejón**, moteyáu **Medinón**,  foi políticu y militar honduranu col grau de Capitán xeneral, que aportó a el primer presidente d'Hondures como república y exerció esi puestu por siete causes.

## Biografía
José María Medina Castejón, nació'l 19 de marzu de 1826 na llocalidá de Sensenti, jurisccdión del Partíu de Gracias a Dios, (güei Sensenti ye conceyu del departamentu d'Ocotepeque). Finó'l 8 de febreru de 1878 por aciu execución de fusilamiento en Santa Rosa de Copán. Solo conozse'l nome la so madre: Antonia Medina Castejón. Recibe les primeres lletres na escuela elemental d'Eusebio Toro. Casáu con Mariana Milla, orixinaria de Gracias con quien procreó a Jesús María Medina Milla, coles mesmes conozse que tuvo a Tránsitu Licona orixinaria d'El Rosariu de Opoteca, como supuesta amiga.

Medina, darréu xúnese al exércitu del cual siendo sub oficial de menor rangu la so primer intervención ye na Campaña de León (Nicaragua) en 1844 contra'l Filibusteru William Walker.
* 1850 Nomáu Comandante d'Armes d'Omoa, na presidencia del Xeneral José Trinidad Cabañas Fiallos.

En 1855 el Xeneral Juan López (xeneral) derroca al Xeneral Cabañas Fiallos, siendo participe Medina dientro de la rebelión, nel mesmu añu foi ganáu poles tropes al mandu del Xeneral Mariano Álvarez al altor de Siguatepeque.
* Ente'l mes de xunetu 1856-mayu 1857 Miembru oficial del Estáu Mayor Conxuntu Centroamericanu contra'l Filibusteru William Walker.
* 1859 Gobernador del Partíu de Gracias a Dios (güei Gracias.
* 1859 senador ante la Cámara Llexislativa.
José María Medina Castejón arrodiar de los más xagaces políticos y militares hondureños del sieglu XIX como lo fueron: l'Abogáu Crescencio Gómez Valladares, Doctor Francisco Cruz Castro, Abogáu y Xeneral Juan Antonio Medina Orellana, Xeneral Brigadier José Santos Guardiola Bustillo, Xeneral Florencio Xatruch, Llicenciáu Carlos Gutiérrez, el coronel Pedro Antonio Cloter, ente otros.

## Primer presidencia provisional

12 de xineru de 1862. Ye asesináu en Casa Presidencial d'Hondures na ciudá de Comayagua, el presidente en funciones Xeneral Brigadier José Santos Guardiola Bustillo, pola so propia guardia presidencial al mandu del Mayor de plaza Pablo Agurcia. El senador José María Medina Catejón, asume les funciones de presidente provisional, hasta que'l vicepresidente señor Victoriano Castellanos Cortés, torne d'un viaxe por El Salvador y asuma el cargu que Medina reconoz como legitimo. Mentanto, Medina exerz na alministración, son prindaos pol Xeneral Casto José Alvarado, Senador Teodoro Aguiluz, senador Rafael Padilla y José Francisco Montes Fonseca, los hechores del asesinatu de Guardiola; Mayor de plaza Pablo Agurcia, Wenceslao Agurcia, Juan Antonio Pantoja, Miguel Juanes, Nicolás Romero, Pedro Amador y l'actor hechor Cesareo Aparicio (salvadoreñu) mesmos que fueron presentaos a un Tribunal, xulgaos y condergaos por magnicidiu, fueron executaos por aciu fusilamiento na Plaza de Comayagua. Medina, apurre la presidencia provisional al senador Francisco Montes Fonseca y este fai-y entrega a Victoriano Castellanos Cortés. Esta sería la primera, d'una serie d'alministraciones presidenciales lideraes pol Xeneral José María Medina Castejón.

## Segunda presidencia

En 1863 El Xeneral José María Medina Castejón, col so altu mandu compuestu ente otros oficiales por Xeneral Florencio Xatruch, Teniente Coronel Juan Antonio Medina Orellana, axunta un exércitu con hondureños, salvadoreños y guatemalianos comandadas pol Xeneral Brigadier Vicente Cerna y Cerna so órdenes del Xeneral Rafael Carrera, presidente vitaliciu de Guatemala, el xeneral Brigadier Vicente Cerna y Cerna invade Hondures, tómase Cucuyagua el 10 de xunu y depués “Los Llanos” de Santa Rosa'l 15 de xunu. Esta aición, dio como resultáu'l sofitu de les comunidaes de Gracias y cercanes a elles, quien proclamaron a José María Medina como presidente d'Hondures. colando dempués escontra la capital Comayagua pa deponer al presidente interín José Francisco Montes Fonseca. Les tropes gubernamentales d'Hondures, empecipien una quema na ciudá de Comayagua, al ver que l'exércitu de Medina superábalos; Medina Castejón ordenara asitiar el so cuartel xeneral de mandu na ciudá de La Paz.

Como agradecimientu y sofitu al pueblu de Gracias, Medina Castejón mando a construyir el Fuerte San Cristóbal (Gracias) naquella llocalidá col fin de salvaguardala de los ataques. Dicha fortaleza terminar d'alzar el 15 d'avientu de 1863.

## Tercer presidencia constitucional

El Llicenciáu Francisco Inestroza faise cargu de la presidencia por depósitu, mientres el 31 d'avientu de 1863, celébrense eleiciones presidenciales y Medina ye electu ganador y como Vicepresidente Florencio Xatruch. Empresten xuramentu del cargu'l 15 de febreru de 1864. Depués Xatruch sería estremáu de la vice presidencia por motivos de rebeldía.
* José María Medina Castejón ye xubíu al grau oficial de Xeneral de División.
Mientres esti gobiernu, nomó a Jean Víctor Herrán y Carlos Gutiérrez como representantes diplomáticos al Reinu Xuníu y a París capital francesa, col fin de contratar emprestos pal país pola cantidá de 6 millones de llibres esterlines; pero, solo fuéron-y unviaos 300,000 Llibres esterlines. Constrúyese la primer llinia ferroviaria pa la llocomotora hondureña, ente Pimienta hasta Puerto Cortés que ye non más de 53 milles de distancia, anque la idea yera trazar un ferrocarril interoceánico. Ye de faer notar qu'esta delda foi atayada pol Presidente Miguel Paz Barahona en 1926.

### Xestiones de la tercer presidencia
* El presidente Medina Castejón afita'l presupuestu presidencial pal periodu 1865-1866 en 183,352.00 Pesos hondureños.
* Convocar a l'Asamblea Llexislativa nacional pa emitir la Constitución d'Hondures de 1865, derogando la Constitución d'Hondures de 1848. Suprimiendo'l sistema legislatorio bicameral interpuestu pol Llicenciáu Juan Lindo. Axustóse la base eleutoral de 10,000 eleutores en cuenta de 20,000 dispuestu na carta magna anterior. *L'artículu 1*, declara a Hondures como una república, dexando de ser un estáu, tal como lo decretara na so oportunidá l'antecesor presidente señor Victoriano Castellanos Cortés, en 1862; arriendes d'ello, defínese'l títulu de Presidente constitucional de la república d'Hondures. Apaez la figura del Habeas Corpus.
* N'avientu de 1864, Medina, nomó Ministru Plenipotenciario d'Hondures, al llicenciáu Francisco Alvarado, quien se desempeñó hasta xunu de 1866, pa iguar los trataos creiticios del país. 
* N'ochobre de 1865, Medina deposita la presidencia nel Llicenciáu Crescencio Gómez Valladares.

## Llevantamientu de Olancho
En 1864 ordenar la detención del diputáu Rafael Rosales, al nun haber respuesta del gobiernu más de mil persones al mandu del Coronel Manuel Barahona, Coronel Francisco Zavala y Bernabé Antúnez colen con camín de Tegucigalpa pa protestar nun llevantamientu'l 21 d'avientu del mesmu añu. En 1865 Encalorar por completu'l llevantamientu de los rebeldes d'Olancho teniendo como unu de los sos cabezaleros al cura Miguel Ángel Bustillo, los coroneles Barahona, Zavala, y Antúnez los cualos son executaos, esti actu conocióse como "*La ahorcancina de Olancho*".

## Cuarta presidencia constitucional
Medina ye nuevamente electu pol Congresu llexislativu, pa un nuevu periodu. El nuevu periodu presidencial establecíu na nueva constitución ye de cuatro años.
* Decreta la Llei d'enseñanza primaria, constrúyense escueles; La llei d'inmigración; promueve el ferrocarril, el cultivu d'añil, celebra otru Concordatu cola Santa Sede.
* Establez la Orde de Santa Rosa y de la Civilización d'Hondures.

## Quinta presidencia constitucional

* Emítese'l Decretu de fecha 16 de febreru de 1866 onde s'aprueba la Bandera d'Hondures y modifícase l'escudu d'Hondures.
El 27 d'abril de 1867 el xeneral medina deposita la presidencia nel Xeneral Brigadier Juan López, quien retuvo la presidencia hasta'l 21 de payares del mesmu añu y apurrió a Medina.

Nel añu de 1868, asocedieron los acontecimientos siguientes:
* El 20 de febreru, el Presidente Medina, robló'l Decretu Gubernamental pa la construcción del Ferrocarril Nacional d'Hondures.
* Ye entartalláu la nueva revuelta en Olancho, de la faición “*Cinchonero*”, liderada pol mozu Serapio Romero.
* Decrétase la creación de los departamentos de: Copán, Cortés, El Paraísu y la Paz, con ello ellabora una nueva división política del territoriu d'Hondures. El 22 de payares de 1868, ye creáu'l departamentu oriental en La Mosquitia, col nome Puertu de Cabu de Gracias a Dios.
* Funda colexos y liceos de segunda enseñanza y la escuela esperimental d'agricultura en Trujillo.

El 25 de xunetu de 1868, Medina dende Omoa y embarcáu na goleta *Colibrí* parte con camín de Belize col fin de realizar una visita oficial al Gobernador británicu Logdon d'aquella colonia y al qu'esperaba l'embaxador d'Hondures señor Guillermo Melhado y Mutrie; a la llegada de Medina foi treslladáu en carruaxe a la casa del señor Bernardo Crámer quien fungía como cónsul de Prusia, amás de la visita llevar a cabo plátiques sobre'l Golfu d'Hondures y demás temes polítiques. 

La Constitución Política d'Hondures nun establecía la reelección del mandatariu, ye por ello que'l Xeneral Medina, conclúi la so alministración y empéñase en ser reelixíu; en tal sentíu ye designáu como presidente provisional al Doctor Francisco Cruz Castro quien fungía de Ministru de rellaciones esteriores y tomó posesión el 12 d'agostu de 1869; Cruz yera allegáu a Medina y nes sos xestiones tuvo la d'emitir el decretu de fecha 13 d'agostu de 1869, que reformaba l'artículu 33 de la Constitución por que Medina tornara al poder.

Pa la construcción del Ferrocarril Nacional, el Presidente Medina doi dos talos poderes al diplomáticu Abogáu Carlos Gutiérrez y al francés Víctor Herrán, por que representaren al gobiernu hondureñu, ante les Cases emprestadores d'Europa.

## Sesta presidencia constitucional
(inconclusa)

En 1869 les eleiciones fueron aplastantes a favor de medina quien llogra 10,649 votos, en rellación a los votos disidentes 542. Medina ye nuevamente reelecto pa otros cuatro años más.
Medina dempués d'unes vacaciones en Gracias, reasume el poder el 14 de xineru de 1870.

Nel mes de febreru de 1870 dexa la presidencia en manes del diputáu Inocente Rodríguez, el 2 d'esi mesmu mes. Créase'l departamentu de La Victoria, ente Choluteca y La Paz, col fin de caltener a los indios en reserves. Con 50 millones de francos (averaos: dos millones de Llibres esterlines y a diez millones de dólares d'Estaos Xuníos, según la dómina), ratifícase l'ampliación y construcción de les llinies del Ferrocarril Nacional d'Hondures. Nomar al políticu Francisco Alvarado como Ministru de Rellaciones Esteriores d'Hondures. Entra en circulación una nueva moneda nacional de metal (níquel) lo cual agrava la situación de préstamu coles Cases Parisines, una y bones esta nueva moneda nun ye aceptada nel mercáu y llueu se devalúa, causando una crisis económica n'Hondures.

### Bonos hondureños
En gobiernu de Medina viose opacado cola crisis económica principiada polos financieros bancarios, en 1870, Hondures llogró un préstamu estraordinariu de la entidá londinense **Bischoffsheim**, siendo unu de los países centroamericanos más probes, el gobernante Medina suañaba cola ilusión del ferrocarril polo qu'estimó'l préstamu, nesos aós varios bancos londinenses punxeron especial enfotu. Les primeres emisiones de bonos hondureños a finales de los años sesenta fracasaren, asina que Bischoffsheim contrató a un especulador profesional. D'igual forma'l financieru Charles Lefebvre creó un mercáu artificial pa los bonos hondureños, gracies a los axentes contrataos (ente 50 y 100), y asitió gran parte d'ellos a un 13% d'interés. Lefebvre, súpose depués, acutó 4.000 llibres de les sos ganancies pal diamante que regaló a la muyer del embaxador y otres 10.000 pal presidente hondureñu, José María Medina.

* El Xeneral Domingo Vásquez Toruño, ataca la llocalidá de Goascorán el 21 de febreru de 1871, en flagrante demostración de soberbia contra'l gobiernu de Medina, más tarde el 23 de febreru, el Xeneral Vásquez Toruño facer de la ciudá de Nacaome. L'alministración de Medina declara la guerra al gobiernu d'El Salvador por sofitar les invasiones a Hondures.

El 5 d'abril de 1872 el Xeneral medina deposita la presidencia en manes del so íntimu amigu'l Llicenciáu Crescencio Gómez Valladares y colar a enfrentase a les invasiones dende Guatemala y El Salvador. Medina nun volvería a reasumir la presidencia por cuenta de la derrota causada pol exércitu salvadoreñu.

El xeneral Florencio Xatruch Villagra, con un exércitu d'alredor de 300 soldaos hondureños y 700 soldaos salvadoreños lleales toma la ciudá de Nacaome el 26 de marzu de 1871 y se autu proclama presidente, darréu cola escontra la capital Comayagua y el 6 d'abril; tou esto na ausencia de Medina. Mentanto, les tropes hondureñes comandadas pol Xeneral Juan Antonio Medina Orellana xuníes a les rebeldes de Santiago González Portillo llegaren hasta la capital salvadoriana, tomándola nuna aición bélica rescamplu y derrocando al presidente Francisco Dueñas el 12 d'abril de 1871, Florencio Xatruch al trate ensin sofitu salvadoreñu decide dise escontra Nicaragua, llegando victoriosu'l Xeneral José María Medina a la capital hondureña y siguir cola so alministración. Un Medina Castejón ablayáu por enfermedá designa la titularidá del gabinete nel so amigu y collaciu el Llicenciáu Inocente Rodríguez; Medina parte con aldu al occidente del país a la so facienda allugada ente Lempira y Intibucá a pasar unes vacaciones n'ochobre de 1871 hasta'l so regresu'l próximu añu y darréu noma al Llicenciáu Crescencio Gómez Valladares en fecha 4 d'abril de 1872, como presidente provisional, pa personalmente comandar a les sos tropes na campaña contra El Salvador. De la cual el xeneral Miguel García Granados, se remontara y solicitara ayuda militar de Guatemala y El Salvador. Medina foi ganáu nel occidente d'Hondures y les tropes salvadoreñes del Xeneral Santiago González Portillo tomaren el Cuartel de la ciudá de Gracias, un 22 de mayu de 1872. Mientres el xeneral Medina colara en retirada escontra'l norte d'Hondures, onde pretendía reorganizase. El lliberal Carlos Céleo Arias Lope xunir a les fuercies lliberales, pa derrocar el gobiernu conservador de Medina y propónse como futuru presidente, proclamándose efeutivamente, na llocalidá de Candelaria, el 12 de mayu de 1872. Aun así nun llogra llegar a Comayagua y el 16 de xunetu de 1872 unu de los comandantes d'armes, el Xeneral Juan Antonio Medina Orellana llevantáu en rebeldía contra Medina, asume la presidencia y ordena al Llicenciáu Crescencio Gómez Valladares qu'emitiera un decretu arrenunciando a la presidencia. Pa Medina Orellana, la presidencia resúlta-y fugaz una y bones se fai entrega de la mesma'l 26 de xunetu al lliberal Llicenciáu Carlos Céleo Arias, qu'ordena la detención de Medina Castejón y la so inmediata prisión na Fortaleza de San Fernando de Omoa, siendo treslladáu dempués so custodia del sarxentu del exércitu Manuel Bonilla al Colexu Tridentino de Comayagua escontra esa ciudá, mientres el so secretariu priváu'l Llicenciáu Gómez Valladares, guarda arrestu domiciliariu. En payares de 1872 Céleo Arias emite un decretu derogando la Constitución de 1865. Más tarde, Miguel García Granados de Guatemala, Santiago González Portillo d'El Salvador y Céleo Arias d'Hondures, axuntaos na ciudá de Gracias, conformaron la Triple Alianza y entamar asina l'afitamientu de los gobiernos lliberales en Centroamérica y repeler cualquier reaición de los conservadores, que cuntaba col sofitu del presidente de Costa Rica, el Xeneral Tomás Guardia Gutiérrez. Más tarde el mesmu Arias ye estremáu del poder por aciu un golpe d'estáu lideráu pol Xeneral Ponciano Leiva, asitiando na so sustitución un Conseyu de Ministros conformáu polos ministros Manuel Colindres Grádiz y Rafael Padilla nel mes de xunu. Depués el mesmu Xeneral Ponciano Leiva, quien invadiera a Hondures pel llau sur con soldaos de los trés países, yera proclamáu presidente. Medina foi lliberáu'l 13 de xineru de 1874, entamóse y viaxó a la ciudá colonial de Gracias a la cual tomu y dirixó con fecha 16 d'avientu de 1875 una "proclama" pa derrocar el gobiernu del xeneral Ponciano Leiva Madrid, socatráu pol gobernante guatemalianu Justo Rufino Barrios, quien-y declara la guerra a El Salvador, cola sida de nun cumplir lo apautao nel "Conveniu de Chingo"; Miemtras tantu, Medina da en dirixise a la capital hondureña p'atacala, mientres el presidente Leiva recibe una ayuda d'una columna de tropes salvadoreñes, al mandu del Coronel Fernando Figueroa, col fin d'abellugar les defenses y enfrentase a Medina.

### Gabinete de Medina 1871-1875
Gabinete del gobiernu de José María Medina. 
*Ministru de Rellaciones Esteriores: Manuel Colíndres Gradiz.
*Ministru de Facienda: Juan N. Venero.
*Ministru de Guerra: Mariano Álvarez.
*Ministru de Fomentu: Presbíteru Miguel Delcid.
*Ministru d'Instrucción Pública: Valentín Durón.

## Séptima presidencia

El 6 de xunu de 1876 el Xeneral Ponciano Leiva Madrid, presidente d'Hondures capitula na llocalidá de Cedros, en favor del Xeneral Medina; por tanto, retién el poder executivo nos meses de xunu a xunetu y agostu de 1876 d'alcuerdu al **Conveniu de Cedros** darréu apúrrese l'executivu en poder del Llicenciáu Marcelino Mejía y el 13 de xunu fai una formal entrega a don Crescencio Gómez Valladares y retírase a la ciudá de Comayagua. Medina, deseyaba que'l so amigu Manuel Colíndres Grádiz fuera'l so socesor na presidencia de la república al terminar el so periodu; Grádiz nesi entós fungía como Ministru del so gobiernu. Pero, Gómez devuelve la presidencia a Medina en fecha 12 d'agostu de 1876, nel intre d'esi mes Medina, recibe una nota del presidente salvadoreñu Doctor Rafael Zaldivar por que reconoza un nuevu gobiernu encabezáu pol doctor Marco Aurelio Soto, por esti entós, Medina atopar nel pueblu de Gualcince, Erandique y emite un *Decretu* en fecha 21 d'agostu d'esi añu, nomando al Doctor Soto como Presidente Provisional d'Hondures, darréu'l Xeneral Medina retirar al pueblu de Gracias. El gobiernu presidíu pol Doctor Marco Aurelio Soto foi inauguráu paralelamente'l 27 d'agostu de 1876, na Isla d'Amapala, Soto fuera primíu por Justo Rufino Barrios por que retornara a Hondures, previu saber los planes socesorios de Medina. 

### Arrestu y execución de Medina
El 22 de marzu de 1877 el Doctor Marco Aurelio Soto, convocó a eleiciones pal 22 y 25 d'abril del corriente añu, al envís d'afitase nel poder, nun hubo oposición dalguna de los conservadores, anque Medina yera figurar clave pa retornar al poder; mientres una intriga gubernamental xenerar contra'l Capitán xeneral Medina, a quien yá s'ordenó a les autoridaes el so arrestu. Justo Rufino Barrios unviara curtia nota al gobernante Soto, con cuenta de se anulara a Medina, d'una vegada por toes, de la mesma solicitaba'l so fusilamiento. En xunetu'l gobiernu de Soto tuvo informes que Medina asaltaría'l Cuartel de Santa Rosa de Copán, sabíase que Medina viaxara al occidente d'Hondures, mientres s'abellugaba en territoriu gobernáu por conservadores y so la proteición del xeneral Ezequiel Marín. Mariano Pineda —vecín de Gracias— unvió a un xornaleru so con una nota pa Medina, que dicía: *"Dientro de poques hores salen a prender a ud y a Ezequiel, fuxa".*Medina nun lo fixo. A lo último Medina foi arrestáu nel so "Facienda El Rosario", tamién foi arrestáu Marín xunto a otru siguidores, acusábase-yos de combalechadura y fueron procesaos polos delitos de traición y ocultamiento d'armes pa una rebelión contra l'alministración "*Soto-Rosa*" (Marco Aurelio Soto y Ramón Rosa). Nomóse un Tribunal ad-hoc por que conociera la causa y fueron atopaos culpables y sentenciaos a muerte —como Rufino Barrios, encamentara—. Mariana Milla de Medina y Trinidá Pineda vda de Marín fueron onde'l xeneral Emilio Delgado por qu'aplazara la execución y ver al so maríu y fíu respeutivamente, per última vegada. 

A mediaos del mes d'avientu de 1877, el Doctor Rafael Zaldivar y el doctor Marco Aurelio Soto atopáronse secretamente na Isla de Martín Pérez, asitiada nel Golfu de Fonseca, ellí confirmóse la intriga pa desfacer de José María Medina. 
 
El Xeneral José María Medina foi executáu por aciu fusilamiento en fecha 23 de xineru de 1878 na ciudá de Santa Rosa de Copán, dizse que los soldaos executores yeren naturales d'Olancho quien s'atopaben faciendo serviciu na occidental ciudá. Los sos restos fueron trasladasos a Gracias, dientro d'una urna con dos divisiones y veladores, a la casa de la vilba Mariana Milla onde fueron velaos per una nueche, a dicha casa averáronse munchos gracianos y pobladores d'Igualar.

## Reconocencies
* De conformidá cola Constitución de 1865, l'Estáu d'Hondures pasa a denominase oficialmente "República d'Hondures", correspondiendo al Xeneral Medina, per primer vegada, el títulu de "Presidente de la República d'Hondures", cargu que desempeñó pal periodu constitucional 1866-1870.
* Por aciu DECRETU gubernamental de fecha 28 de mayu de 1869, el Presidente d'Hondures, Xeneral José María Medina Castejón; foi'l primeru en llevar el Títulu Presidente Constitucional d'Hondures y por un periodu de cuatro años.
* El paredón de fusilamiento del xeneral José María Medina Castejón, foi nel Campusantu Xeneral” nel Barriu Santa Teresa de la ciudá de Santa Rosa de Copán, ellí nel mesmu sitiu construyóse una escuela urbana mista bautizada a la so memoria.

### Homenaxes póstumos
*Escuela José María Medina en Santa Rosa de Copán.
*Institutu Téunicu Comuñal José María Medina, fundáu 13 febreru de 1978 Candelaria.

## Notes

## Referencies

## Bibliografía
* Moren Robleda, John Charles. "José María Medina Capitán-Xeneral y presidente d'Hondures", Centru Editorial, 2002.