Dinastía Liao

La **dinastía Liao** (, kitán: Mos Jælut), 907-1125, tamién conocida como **Imperiu kitán** (契丹國 , kitán: Mos diau-d kitai huldʒi gur) foi una dinastía china, d'orixe estranxeru, que gobernó gran parte del nordeste del territoriu chinu actual.

Los kitán, unu de los grupos étnicos tunguses, d'orixe altaico, qu'habitaben va sieglos na actual Manchuria, fundaron nel añu 907 un estáu que recibió primeramente'l nome d'Estáu Kitán. Más palantre, en conquistando'l norte de China, l'estáu asumió formes de gobiernu d'estilu chinu tomando'l nome dinásticu de Liao, pel ríu del mesmu nome (na actual provincia china de Liaoning) de la so tierra ancestral. L'imperiu de los Liao convivió cola dinastía Song, al sur, y col Imperiu Tangut (o Xia Occidental), que gobernaba parte del noroeste chinu.

L'imperiu de los kitán cayó definitivamente nel añu 1125, ganáu por otru pueblu altaico, los yurchen, que conquistaron el territoriu de los Liao, y fundaron la so propia dinastía, la Jin.

Del nome "kitán" deriva'l nome "Catay" col que se conoció a China n'Europa mientres la Edá Media. El nome actual de China en rusu (*Kitái*), mongol (*Qitad*) y uigur (*Hitay*) tien tamién este mesmu orixe.

## Historia

Anque les primeres referencies documentales chines a los kitán, conocíos como Qìdān (契丹) en chinu, remontar al añu 389 de nuesa yera, foi a la fin de la dómina de la dinastía Tang cuando un líder militar kitán, al que conocemos pol so nome chinu Yēlǜ Ābǎojī (耶律阿保機), unificó a les distintes tribus kitán so un estáu únicu que tomaba gran parte de los territorios actuales de Manchuria y Mongolia. La fundación del estáu kitán asocedió, según les escases fontes kitán, nel añu 907. Los kitán calteníen la tradición nómada d'escoyer a un nuevu líder nun congresu (*khuriltai*) celebráu cada trés años. Abaoji rompió la tradición, ganando a los sos opositores y declarándose emperador (huángdì 皇帝) al estilu chinu nel añu 916.

Asina, Abaoji adoptó les costumes dinástiques chines convirtiéndose n'emperador y nomando socesor al so fíu, en contra de les tradiciones propies del so pueblu. Tres la so muerte en 926, el so fíu y socesor Yēlǜ Déguāng (耶律德光) afondaría nesti procesu de sinización del estáu kitán cola adopción del nome dinásticu de Liao. Nun se conoz con exactitú l'añu en que s'adoptó'l nuevu nome, por cuenta de la falta de claridá cronolóxica de les fontes kitán. Pudo ser en 926, 937, 938 o 947. L'estáu repondría'l nome de "Kitán" ente los años 983 y 1066.

Tres la muerte de Abaoji, la so vilba la emperatriz Chunqin nun consideraba capacitáu pal puestu al fíu escoyíu como socesor por Abaoji y exerció la so influencia na corte pa dar el tronu a Yelu Deguang, otru de los sos fíos, que gobernaría so la influencia de la so madre. Por iniciativa de Chunqin, les tropes kitán participaríen n'intentos de conquista del territoriu de los Song, llegando a conquistar el territoriu de l'actual Beixín en 938. En 947, l'emperador Yēlǜ Ruǎn (耶律阮), nietu de Chunqin llanzaría un ataque contra la capital Song, Kaifeng, llegando a ocupala de volao.

La debilidá de los Song manifestar de nuevu nel añu 1004, cuando los kitán infligieron una derrota decisiva a los Song, imponiendo a estos postreros el pagu d'un tributu en cuenta de la devolución del territoriu conquistáu. La corte Song aceptaría'l pagu del tributu, non escesivu, anque utilizando nel tratáu robláu un llinguaxe más nidiu, que mentaba "obsequios económicos", y evitando asina l'usu d'una terminoloxía humillante pa los Song, que se siguíen considerando la única dinastía llexítima.

Nel añu 1046, los kitán llanzaron un ataque contra l'Imperiu Tangut, conquistando parte del so territoriu. L'aparente fortaleza de los kitán tendría qu'enfrentase llueu a un nuevu enemigu: los yurchen, otru pueblu tungús, que, dende'l norte atacaría a los Liao ganándolos definitivamente nel añu 1125.

Tres la derrota a manes de los yurchen, dellos nobles kitán consiguiríen refundar un estáu Liao n'Asia Central, la dinastía Liao Occidental o Kanato de Kara-kitai. Esti estáu caltener hasta 1218, cuando foi conquistáu polos mongoles, que se sirviríen de la esperiencia y de les habilidaes llingüístiques de los nobles kitán na so conquista posterior de China.

## El sistema d'alministración dual

La espansión territorial del estáu kitán algamó a rexones poblaes por chinos han, lo cual plantegó'l problema de cómo gobernar a estos súbditos de tradiciones bien distintes a les de los pueblos nómades del norte. Abaoji diseñó un sistema d'alministración dual, pol cual estremábase a los súbditos en dos grupos: kitán y chinos. Les lleis yeren distintes pa dambos grupos, según les tradiciones respeutives, y el funcionariado de la corte estremábase tamién en dos grupos. La corte taba estremada nun sector norte y nun sector sur. Nel sector norte, taben los funcionarios kitán, escoyíos por venceyos familiares, ente que nel sector sur taben los funcionarios chinos, que falaben chinu y kitán, y que yeren escoyíos por aciu un sistema d'exámenes, siguiendo la tradición de los Tang.

Al pie de esti sistema dual d'alministración, los kitán desenvolvieron un sistema d'escritura pa la so llingua, basáu nos caráuteres chinos, que constaba de dos tipos de caráuteres: la escritura pequeño, de calter fonéticu, y l'escritura grande, de calter ideográficu, nun desenvolvimientu de los caráuteres chinos similar al del xaponés modernu. El sistema d'escritura kitán, utilizáu en numberosos documentos oficiales, namái foi descifráu parcialmente. 

## Dinastía Liao 907-1125

## Ver tamién
* Historia de China
* Emperadores de China

## Bibliografía
Hansen, Valerie. *The Open Empire. A History of China to 1600*. W.W. Norton and Company, Nueva York, 2000.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Curtia cronoloxía histórica de China
* Otru cuadru cronolóxicu de la historia de China
* China Imperial nel Muséu Nacional d'Antropoloxía (Méxicu).