José Pardo y Barreda

**José Simón Pardo y Barreda**  foi un abogáu, diplomáticu y políticu peruanu, qu'ocupó la Presidencia de Perú en dos causes: ente 1904 y 1908 y ente 1915 y 1919. Fíu de Manuel Pardo y Lavalle, fundador del Partíu Civil y Presidente de Perú, y tamién foi nietu del políticu y escritor Felipe Pardo y Árgoma.

José Pardo representó una nueva xeneración de civilistes con pruyimientos renovadores pal desenvolvimientu de Perú. Mientres el so primer gobiernu sofitó firme y conducentemente a la educación pública, la cultura y la defensa nacional. El so segundu gobiernu carauterizar pola violencia político y social, síntoma del escosamientu del civilismu como opción política y de la crisis mundial derivada de la Primer Guerra Mundial. Terminó siendo derrocáu por Augusto B. Leguía.

## Biografía
Nacíu en Lima como'l terceru de los diez fíos d'una les principales families de Perú, propietarios de la Facienda Tumán y de familia aristócrata. El so padre sería'l fundador del Partíu Civil y Presidente de Perú, Manuel Pardo y Lavalle, fíu del destacáu poeta y escritor Felipe Pardo y Árgoma, quien foi de Ministru de Rellaciones Esteriores y yera descendiente del conquistador Jerónimo d'Árgoma. La so madre foi María Ignacia Josefa Barreda y Osma, fía del fanegueru home de negocio Felipe Barreda y Aguilar "l'home de los Cinco Millones", por quien taría emparentáu con diverses personalidaes polítiques. Ente los sos hermanos tán Felipe Pardo y Barreda, V.° marqués de Fonte Formosa de Miranda, y l'inxenieru de mines Juan Pardo y Barreda, quien foi Presidente de la Cámara de Diputaos. Coles mesmes, foi primu de Felipe d'Osma, Pedro d'Osma y José de la Riva-Agüero y Osma, marqués de Montealegre de Aulestia, y sobrín de José Antonio de Lavalle y Enrique Barreda y Osma. Ye por estes rellación familiares que Manuel González Prada ironizó:

El so padre foi asesináu en 1878 cuando ocupaba la presidencia de la Cámara de Senadores, anque la so familia llogró refaer la so fortuna.

José Pardo cursó estudios escolares nel Institutu de Lima so la direición de profesores alemanes, y en 1881 ingresó na Facultá de Lletres de la Universidá Nacional Mayor de San Marcos, cuando la capital peruana topábase ocupada poles tropes chilenes. Llogró los graos de bachiller (1882) y llicenciáu en Lletres (1883); depués los de bachiller (1884), llicenciáu (1885) y doctor en Ciencies Polítiques y Alministratives cola tesis sobre los Principios que'l Derechu Internacional Priváu establez pa resolver los conflictos de Lleis en materia de matrimoniu» (1885). Tamién se graduó de bachiller en Xurisprudencia (1885) y finalmente titulóse d'abogáu (1886). Darréu, incorporar a les files del Partíu Civil que fundara'l so padre, convirtiéndose col tiempu n'unu de los sos líderes.

En 1888, sol gobiernu del xeneral Andrés Avelino Cáceres foi nomáu secretariu de la Llegación n'España, teniendo qu'asumir les funciones d'encargáu de negocios, del 2 de xunetu de 1888 al 16 d'ochobre de 1890, según la defensa de Perú mientres el conflictu de llendes col Ecuador, que'l so arbitraxe foi confiáu a la Corona española. Nesta ocasión correspondió-y redactar el primer Alegatu de Perú en tres volúmenes, un importante estudiu xurídicu que foi dende entós un fundamental documentu sustentatorio de la posición peruana nesi espinosu asuntu de llendes, que tardaría más d'un sieglu en resolvese.

De vuelta al Perú, en 1890, abandonó la carrera diplomática pa consagrase a alministrar la so facienda azucrera «Tumán», en Chiclayo. En Lima incursionó nel negociu de la construcción al promover la urbanización del distritu de La Victoria y fundó en Vitarte una fábrica de texíos, que dio trabayu a gran númberu d'obreros, los mesmos que nel sieglu siguiente protagonizaríen lluches sociales.

En 1891 foi nomáu miembru de la Sociedá Xeográfica de Lima. En 1900 la Universidá de San Marcos riquió-y pa la Facultá de Ciencies Polítiques y Alministratives, confiriéndo-y les cátedres de Derechu Diplomáticu y d'Historia de los Trataos de Perú, qu'exerció hasta 1903. Foi tamién representante de la Universidá ante'l Conseyu Cimeru d'Instrucción Pública (1901-1903), que preparó la Llei de Reforma de la Enseñanza Secundaria que sería aprobada de 1904.

Sol gobiernu de Manuel Candamo (el segundu gobierno civilista dempués de Manuel Pardo) foi nomáu ministru de Rellaciones Esteriores, cargu que desempeñó del 8 de setiembre de 1903 al 14 de mayu de 1904; ente que Augusto B. Leguía, otru nuevu civilista, exercía'l Ministeriu de Facienda. Pero Candamo nun terminó'l so mandatu presidencial de cuatro años pos finó a los ocho meses d'asumir el mandu, el 7 de mayu de 1904, víctima d'una enfermedá.

Pardo casóse cola so prima hermana Carmen Heeren Barreda. Depués foi presidente constitucional de Perú en dos periodos: de 1904 a 1908 y de 1915 a 1919.

En siendo derrocáu por Leguía, foi desterráu a Nueva York. Moró n'Europa, en Biarritz (Francia), hasta qu'en 1944 retornó al Perú afaláu por una opinión pública favorable. Tres años dempués morrió en Lima.

## Eleiciones presidenciales de 1904
Dempués de la muerte de Candamo, el segundu vicepresidente Serapio Calderón asumió la presidencia, pos el primer vicepresidente, Lino Alarco, tamién finara. A Serapio correspondía-y convocar a nueves eleiciones presidenciales, y nelles presentáronse dos opciones:
*El gobiernista Partíu Civil, aliáu col Partíu Constitucional o cacerista, presentó como candidatu a José Pardo y Barreda, perteneciente al sector xuvenil y reformista del civilismu, que desbancó na candidatura al vieyu presidente del Partíu Civil, Isaac Alzamora.
*El Partíu Demócrata, n'alianza col Partíu Lliberal, llanzó la candidatura del vieyu caudiellu Nicolás de Piérola Villena, ex-presidente de Perú.

Piérola, depués de dar una serie de vibrantes discursos, retiróse poco primero de producise les eleiciones, aduciendo falta de garantíes. José Pardo salió entós escoyíu presidente de manera apolmonante.

## Primer Gobiernu (1904-1908)

José Pardo tenía 40 años al momentu d'asumir la presidencia, el 24 de setiembre de 1904. Foi un gobernante respetuosu de la llei, de les instituciones y llibertaes, pero la so política foi faer un gobiernu de partíu y non un gobiernu nacional.

Mientres esti gobiernu hubo amplia llibertá de prensa. Fixeron oposición al gobiernu los diarios *El Lliberal*, d'Augusto Durand, y *[[La Prensa (Perú)|La Prensa]]*, fundáu en 1903 por Pedro d'Osma y que dende 1905 dirixó Alberto Ulloa Cisneros, fogosu y combativu periodista. Pero esta oposición faíase dientro de los marcos que dexaba la llei, ensin cayer n'escesos. Por ello, Pardo pudo faer dellos viaxes a provincies, lo qu'hasta entós nun fixera nengún presidente escoyíu democráticamente.

Pardo tuvo tres gabinetes de gobiernu, siendo'l de más llarga duración el primeru, presidíu por Augusto B. Leguía, hasta xunetu de 1907, cuando esti arrenunció pa preparar la so candidatura presidencial. El segundu gabinete, presidíu por Agustín Tovar Aguilar, duró solo d'agostu a ochobre de 1907; y el terceru y postreru, presidíu por Carlos Washburn, tuvo menos d'un añu. Mientres esti periodu los braceos amontar nel parllamentu ente'l partíu civil y los partíos demócrata y lliberal.

De siguío, les obres y fechos importantes d'esti gobiernu.

### Aspeutu económicu
Sol enfotu del ministru y Hacienda Augusto B. Leguía, realizáronse importantes reformes nel planu económicu.
* Reabrióse'l creitu nacional ante los mercaos estranxeros, al aprobase nel Congresu la celebración d'un emprestu de 600 mil llibres, llevada a cabu en 1905 col Bancu Alemán Tresatlánticu. Tres l'ésitu d'esti primer emprestu, quixo celebrase otru por trés millones de llibres, pa la construcción de ferrocarriles, pero esta vegada hubo una aportunante oposición parllamentaria.
* Fundóse la Caxa de Depósitos y Conseñamientos, institución encargada de curiar gratuitamente los valores que'l so depósitu fuera ordenáu o aceptáu pol Poder Xudicial o otres oficines públiques.
* Anovóse'l contratu cola Compañía Nacional de Recaldación, encargada del cobru de les contribuciones o tributos, pero afixéronse nueves condiciones pa rebaxar les onerosas comisiones que se llevaba dicha compañía.
* Empecipiáronse les operaciones de la Compañía Salinera Nacional, socesora d'una anterior compañía encargada de recaldar l'impuestu sobre'l sal (1906).
* Roblóse un arreglu cola Peruvian Corporation, la empresa encargada de los ferrocarriles, que se comprometió a siguir l'allongamientu de llinies ferriales.
*Ameyoróse'l sistema d'aduanes, p'amontar los ingresos provenientes de la esportación del guanu y l'algodón.
* Dictóse un nuevu reglamentu pal Tribunal Mayor de Cuentes (entidá encargada d'esaminar les cuentes fiscales.

### Aspeutu educativu
El primer gobiernu de José Pardo carauterizar por dar un gran impulsu a la educación. Foi'l más importante esfuerciu realizáu nesi sentíu dende l'entamu de la República. La instrucción primaria nel Perú, según la Llei de 1876, dictada por Manuel Pardo, taba en manes de los conceyos. José Pardo, so la xestión de la so Ministru de Xusticia ya Instrucción Jorge Polar (asocedíu dempués por Carlos Washburn), decidió camudar radicalmente dicha situación.

*Por llei Nᵘ162 promulgada'l 5 d'avientu de 1905 dar# en reformar el sistema educativu. La educación primaria pasó a depender del gobierno central. Dispúnxose tamién qu'esta fora obligatoria y gratuita y qu'en faciendes, aldegues y mines hubiera siquier una escuela elemental mista al igual qu'en tou centru pobláu con más de doscientos habitantes.
*Construyéronse numberosos locales escolares modelos en Lima y el restu del país, forníos con material d'enseñanza adquiríu n'Europa. Al asumir Pardo'l gobiernu había menos de 1.500 escueles con alredor de 100.000 alumnos; al dexar el poder, esistía cerca de 2.700 escueles a les qu'allegaben 170.000 alumnos.
*Diose tamién estímulu a la carrera magisterial. Fundóse la Escuela Normal de Varones pa la formación de maestros de primaria, que dempués se denominó Institutu Pedagóxicu Nacional, base de la posterior Escuela Normal Superior, güei Universidá Nacional de Educación Enrique Guzmán y Valle, La Cantuta.
*Reorganizó la Escuela Normal de Muyeres.
*El 24 de setiembre de 1905 inauguró la Escuela d'Arte y Oficios de Lima, que la so direición asumió Pedro Paulet. Ye l'actual Institutu Cimeru Teunolóxicu Públicu José Pardo.
*Estableció escueles nocherniegues pa obreros nes más importantes capitales de departamentos; según escueles comerciales y escueles industriales, estes postreres de preferencia na rexón amazónica.
*Nel planu alministrativu creó la Direición Xeneral d'Instrucción de la que dependíen inspeutores encargaos del llabor de vixilancia en tola República. Nel cumal de dichu organismu topaba'l Conseyu Cimeru d'Educación, de calter puramente consultivu.

### Aspeutu cultural
*Fundóse l'Institutu Históricu de Perú, actual Academia Nacional de la Historia, destináu a fomentar les investigaciones del soceder históricu peruanu. Asignóse-y como llocal el Palaciu de la Esposición.
*Fundóse l'Academia Nacional de Música.
*Fundóse'l Muséu Nacional d'Historia, coles sos seiciones incaica, colonial y republicana, so la direición del arqueólogu alemán Max Uhle.
*Fundóse l'Atenéu de Lima.
*Nes universidaes como San Marcos de Lima y San Antonio d'Abá del Cuzco diose pasu al estudiu de l'antropoloxía, de la mesma manera que se dexó l'ingresu nes sos aules a estudiantes muyeres.

### Defensa militar

Pardo esmolecer pola defensa nacional, siguiendo la obra empecipiada por Piérola, daqué que yera d'urxente necesidá frente a la agravación de los conflictos estremeros coles naciones vecines.
*En 1905 anovóse'l contratu cola Misión Militar Francesa pa preparar y anovar l'Exércitu.
*Fundóse la Escuela Cimera de Guerra pa formar oficiales d'Estáu Mayor.
*Establecióse'l serviciu de veterinaria, complementu de la caballería.
*Establecer nel Exércitu los servicios de topografía, d'inxenieros y de remonta (esto postreru ye la compra, cría y curiáu de los caballos destinaos al exércitu).
*Creáronse los cuerpos d'Artillería de Mariña y Artillería de Campaña.
*El territoriu del país estremar en cuatro zones militares: Norte, Centru, Sur y Oriente.
*Adquiriéronse materiales bélicos y diose un plan de fortificación de Lima y Callao.
*Creóse la Intendencia Xeneral del Exércitu.
*La Marina de Guerra de Perú foi repotenciada. En 1905 adquirióse'l tresporte *Iquitos*. Y teniendo como base una erogación popular (que dio un millón de soles) y un emprestu, mandar a construyir nos arsenales ingleses los cruceros llixeros *Almirante Grau* y *Coronel Bolognesi*, cada unu de los cualos movía más de 3.200 tonelaes. La llegada al Callao d'estos buques, n'agostu de 1907, produció un españíu d'allegría patriótica en tol país. Dichos navíos fueron los meyores esponentes de la marina de guerra peruana, hasta que na década de 1950 fueron sustituyíos por otros que caltuvieron los sos nomes. Reforzóse tamién la flotilla amazónica con cuatro lancha patrulleras.

### Entamu de la llexislación social
En 1904 y ante el creciente baturiciu obreru, el gobiernu encargó al pernomáu xurista José Matías Manzanilla la ellaboración d'un proyeutu de Llexislación del trabayu a la que xeneralmente se denominó Llexislación Social. Nel so mensaxe al Congresu en 1905, Pardo fixo conocer estos proyeutos, pero depués d'unos alderiques la so aprobación foi aplazada y solo en 1911 aprobóse unu d'ellos, referente a les indemnizaciones por accidentes de trabayu.

### Aspeutu internacional
No que fai a la política esterior, los puntos más críticos fueron les cuestiones estremeres colos países vecinos.

El pleitu col Brasil deriváu del control del Altu Yurúa y l'Altu Purús (na zona non delimitada de la frontera común), terminó nun choque armáu na zona del ríu Amuenya el 4 d'avientu de 1904, lo qu'obligó a prorrogar la solución provisional alcordada en xunu d'esi añu, la llamada política de *modus vivendi*, que contemplaba la neutralización nes zones de los ríos en disputa y un gobiernu en xunto. Esa solución foise prorrogando cada seis meses, hasta que se robló un tratáu definitivu de llendes en 1909, yá nel siguiente gobiernu.

El pleitu con Ecuador topábase entós n'espera del arbitraxe del rei d'España, sicasí la penetración ecuatoriana en territoriu peruanu pela zona del ríu Napo siguiera, lo que produció l'incidente armáu de Torres Causana en xunetu de 1904, meses primero que Pardo asumiera'l poder. En 1905 llegó a Quito'l comisariu regio Ramón Menéndez Pidal, representante del rei d'España, que espunxo a los representantes d'Ecuador y Perú, que pa llegar a una situación conciliatoria, dambos países teníen que retirar les sos guarniciones militares del Napo. El retiru de tropes nun significaba l'abandonu de les posesiones de nenguna de les partes. Ecuador retiró les sos guarniciones militares que tenía en Aguarico y conducir a Quito, lo propio fixo'l Perú coles que caltenía en Torres Causana, que los treslladó a Iquitos. Solucionáu esi problema, siguió la presentación de los alegatos de partir ante'l rei d'España. L'alegatu peruanu tuvo al cargu de los comisionados Mariano H. Cornejo y Felipe d'Osma, en cuatro tomo y siete de documentos.

Con Bolivia, topábase ventilando la cuestión de llendes al arbitraxe del Presidente de la República Arxentina. L'alegatu peruanu foi presentáu pol internacionalista Víctor M. Maúrtua, alegatu que consta de dos tomos y 12 de documentos (1906). Sicasí, nun dexó de producise dellos incidentes na frontera. La ocupación de la boca del ríu Heath por tropes bolivianes al mandu del xeneral José Manuel Pando en mayu de 1906, motivó la protesta de Perú.

No que fai a Colombia, calteníase la disputa pol territoriu selvático ente los ríos Putumayo y Caquetá, onde actuaben los caucheros, siendo'l más célebre'l peruanu Julio C. Arana. El Perú, deseosu de solucionar el so diferendo con esi país, unvió una llegación a Bogotá, encabezada por Hernán Velarde, quien robló con Clímaco Calderón y Luis Tanco Argáez una serie d'alcuerdos: un tratáu pol cual sometíase'l pleitu de llendes al arbitraxe del Sumu Pontífiz (12 de setiembre de 1905) y un conveniu de *[[statu quo]]* y de *[[modus vivendi]]* na rexón apostada del Putumayo, quedando esti ríu como llende provisional. Colombia ocuparía la zona norte de dichu río y el Perú la zona sur; dambos comprometíense a nun faer meyores al llau contrariu, mientres se ventilase la solución definitiva. En 1906 roblar en Lima un nuevu conveniu de *modus vivendi* pa la zona en pleitu, el mesmu que al añu siguiente sería cesáu unilateralmente per Colombia, que volvió exercer la so xurisdicción sobre'l Putumayo. De resultes d'ello, produciéronse una serie d'incidentes armaos ente peruanos y colombianos en dicha zona en 1908.

Con Chile la situación foi igualmente tirante. Esta república retenía illegalmente les provincies peruanes de Tacna y Arica, pos según el Tratáu de Rancón (que punxo fin a la guerra del Pacíficu en 1883), en 1894 tuvo de convocar nelles un plebiscitu por que los sos habitantes decidieren retornar al Perú o permanecer en Chile. Sicasí, el gobiernu chilenu, non solo prorrogó indefinidamente la realización de tal plebiscitu sinón que dende 1900 arreció una severa política de «chilenización» contra los peruanos de Tacna y Arica, según los que moraben en Tarapacá, lo que provocó la protesta del gobiernu peruanu. Por esi motivu, dende 1901 topábense rotes les rellaciones diplomátiques ente dambos países. N'ochobre de 1904, a pocu d'empecipiase'l gobiernu de Pardo, Chile y Bolivia roblaron el Tratáu de 1904, qu'atayó la paz ente dambes naciones. La cancillería peruana protestó ante'l so par chilena con al respeutive de delles cláusules de dichu tratáu, no tocante a la demarcación de la frontera boliviana-chilena y a la construcción del ferrocarril ente Arica y La Paz, yá que afectaben direutamente los intereses de Perú (pos llegalmente, el Perú siguía siendo'l señor y dueñu de Tacna y Arica, ente que Chile yera solo'l tenedor y ocupante). Sía comoquier, pocu dempués volver# a entamar les rellaciones diplomátiques ente Perú y Chile. Les mesmes que se volveríen a romper, yá mientres el siguiente gobiernu, a raigañu del llamáu Incidente de la Corona» (1909).

### Progresu material

*Trátase de llevar alantre la construcción de los ferrocarriles ordenada pola llei del 30 de marzu de 1904, dándose preferencia al allongamientu de la llinia de Sicuani a Cuzco, y de La Oroya a Huancayo. Pero'l proyeutu de construyir un ferrocarril escontra la rexón amazónica del Ucayali, nun foi aprobáu pol Congresu. Sicasí construyéronse otres víes de tramu curtiu, de cuenta qu'escontra 1908, el total de víes ferriales del país xubía a 2.153 km.
*Mientres esti periodu la ciudá Lima recibió l'impulsu del progresu y la espansión, gracies al llabor del so alcalde, Federico Elguera. La capital tenía entós 140.884 habitantes, siendo'l so principal avenida la d'El Truébanu (güei Avenida Nicolás de Piérola), anque entá nun se topaba rematada. Fixéronse dellos arreglos na Plaza d'Armes y na Plaza Bolívar. El tresporte novedosu yera'l tranvía llétricu, inauguráu en mayu de 1906. Llegaron tamién los primeros automóviles.
*El 5 de payares de 1905 inauguróse'l monumentu n'homenaxe al coronel Francisco Bolognesi na plaza del so nome, ceremonia a la qu'asistió'l coronel arxentín Roque Sáenz Peña, antiguu subordináu de Bolognesi na defensa d'Arica (y qu'en 1910 aportó a presidente del so país). La escultura del héroe, obra del escultor catalán Agustín Querol, sería reemplazada por otra nos años 1950.
*Como homenaxe a los héroes cayíos na guerra con Chile construyó la Cripta de los Héroes nel Campusantu Xeneral de Lima (güei Campusantu Presbíteru Maestru).

### Otres obres
*Por llei del 6 d'ochobre de 1906 dispúnxose la creación de la Compañía Peruana de Vapores, y la construcción y esplotación d'un dique flotante nel puertu del Callao, con cuenta d'impulsar el desenvolvimientu de la marina mercante.
*Por llei Nᵘ201 del 4 de setiembre de 1906 creóse'l departamentu de San Martín, qu'hasta entós formaba parte del de Loreto.
*Creóse la Xunta de Víes Fluviales col fin de fomentar esploraciones na selva. Nesti campu ye de destacar l'actuación del coronel Pedro Portillo, prefeutu de Loreto ente 1901 y 1904, y Ministru de Fomentu y Obres Públiques de 1906 a 1908. Tamién hai que mentar a Manuel Mesones Muro, qu'en 1902 topó'l pasu más curtiu ente la selva y la mariña por Lambayeque y Cajamarca.

Cumplíu'l so mandatu y tres la eleición d'Augusto B. Leguía como'l so socesor, Pardo apurrió a ésti'l poder, el 24 de setiembre de 1908 y entamó un viaxe a Europa que supunxo'l so alloñamientu del país por seis años.

## Eleiciones de 1915
De vuelta al Perú, Pardo foi escoyíu rector de la Universidá de San Marcos qu'asumió'l 30 de payares de 1914, pero qu'exerció namái mientres un añu, pos en 1915 foi designáu como candidatu a la presidencia por una Convención de los partíos civilista, lliberal y constitucional, que convocó'l xeneral Óscar R. Benavides, entós gobernante de facto. Frente a la bien popular candidatura de Pardo alzó la de Carlos de Piérola (fíu del vieyu caudiellu Nicolás), pol Partíu Demócrata. Realizaes les eleiciones, Pardo llogró 131.289 votos frente a los 13.151 del so opositor.

## Segundu Gobiernu (1915-1919)

El 18 d'agostu de 1915 José Pardo asumió per segunda vegada la presidencia de la República. La normalidá constitucional tornaba al país depués d'un curtiu paréntesis de gobiernu militar.

Pardo amosóse respetuosu de les lleis y llibertaes públiques. Decretó una amnistía política y trató de faer un gobiernu de concordia y unión nacional. Pero nun pudo compensar la exacerbada oposición que-y fixeron dende'l Congresu y la prensa. La más violenta oposición vieno dende'l diariu *El Tiempu*, fundáu en 1916; ellí collaboraben nuevos y combativos periodistes como José Carlos Mariátegui y César Falcón, que se solidarizaron colos reclamos populares.

Dos crímenes ablayaron a la población y exacerbaron más los ánimos contra'l gobiernu. El 25 de setiembre de 1915 foi asesináu pola so mesma tropa'l comandante Juan Gerardo Ferreccio, en Huaraz, onde fuera unviáu a reprimir una rebelión. El 4 de marzu de 1917 foi asesináu'l parllamentariu Rafael Grau (fíu del héroe de Angamos) en Palcaro, cerca d'Abancay, metanes una agarrada desamarrada ente bandos políticos locales. Rafael Grau yera opositor del gobiernu, polo que s'acusó direutamente a Pardo de ser l'autor intelectual del crime, acusación que nunca foi demostrada.

Nel sur andín, los abusos de los hacendados y gamonales sobre la población nativo y llabrador motivaron munches sulevaciones d'indíxenes, como la encabezada por Rumi Maqui en 1915.

La oposición al gobiernu apinóse entá más pola crisis económica derivada de la primer guerra mundial; esta crisis causó malestar ente la clase trabayadora, obreros y emplegaos, ante la carestía d'artículos de primera necesidá y la xubida de los precios. Españaron numberoses fuelgues y paros, el más notable de los cualos sería'l de xineru de 1919 pola xornada de les 8 hores de trabayu.

De siguío, les obres y sucesos importantes del segundu gobiernu de José Pardo.

### Efeutos de la Primer Guerra Mundial
A Pardo tocó-y encarar les consecuencies de la Primer Guerra Mundial. Nel marcu d'esta conflagración, un momentu particularmente difícil foi'l fundimientu n'agües españoles de la embarcación peruana «Lorthon» por submarinos alemanes; el Perú reclamó al gobiernu de Berlín y, al nun llograr esplicaciones satisfactories, rompió rellaciones col Imperiu Alemán. El Perú aliar a Estaos Xuníos anque evitó declarar la guerra a Alemaña.

Hubo una fugaz sensación de bienestar económico pola coxuntura mundial: amontáronse les esportaciones d'azucre, algodón, llana, petroleu y cobre. Por ello los cultivos agroindustriales de la mariña intensificáronse, lo que benefició a un amenorgáu grupu de hacendados, pero d'otru llau'l cultivu de productos alimenticios menguó considerablemente, surdiendo escasez y l'aumentu de precios en desmedro de les clases populares, lo que naturalmente anició un gran baturiciu social, representada en fuelgues y paros llaborales.

### La llucha pola xornada de les 8 hores de trabayu

La guerra mundial agravó pos, la condición económica de la clase trabayadora y preparó el campu pal desendolque de l'acción sindical. Les socesives fuelgues que se producieron mientres el gobiernu de Pardo teníen como esixencia l'abaratamientu de les subsistencies, la implantación de la xornada de les «8 hores de trabayu», ente otres reivindicaciones llaborales.

Un paru xeneral producir en Lima y Callao los díes 13, 14 y 15 de xineru de 1919, en pro de la xornada de les 8 hores. El ministru de Fomento Manuel Vinelli abogó ante'l presidente Pardo pola dación del decretu qu'enllantara la xornada de les 8 hores, únicu requisitu qu'esixíen los obreros pa llevantar la fuelga. El decretu dio'l 15 de xineru de 1919, otorgándose tal beneficiu a los trabayadores de los talleres y dependencies del Estáu; nos talleres o establecimientos particulares los patrones y obreros tendríen de ponese d'alcuerdu sobre l'horariu de trabayu, pero en casu de nun llegase a un alcuerdu rexiría la xornada de 8 hores. Esti decretu foi consideráu como un gran trunfu polos trabayadores.

Como actores principales del paru xeneral de xineru de 1919 hai que mentar a los sindicalistes Nicolás Gutarra, Julio Portocarrero y Julio Tataje; la Federación d'Estudiantes de Perú (FEP) sofitó tamién a los obreros y unu de los sos delegaos foi un mozu universitariu trujillano, qu'a partir d'entós tendría gran figuración na vida política del país: Víctor Raúl Haya de la Torre.

El 27 de mayu de 1919 empecipióse otru gran paru d'obreros y emplegaos, esta vegada en pro del abaratamientu de les subsistencies. Duró hasta'l 2 de xunu en Lima y hasta'l 5 nel Callao. Foi reprimíu duramente poles fuercies del orde. Hubo dellos muertos y mancaos, y munchos fueron conducíos al Frontón, acusaos de participar nos saqueos y quemes.

### La rebelión de Rumi Maqui
Daquella taba en puxanza'l gamonalismu, un sistema d'esplotación de los llabradores indíxenes nes faciendes, especialmente nel sur andín de Perú. Estes faciendes carauterizar pola so escasa productividá, la so baxa rentabilidá, l'esbardie de fuercia de trabayu y l'esclusión cultural de los sos peones agrícoles, que permanecíen na más paupérrima probeza. Los gamonales o terratenientes detentaban un considerable poder llocal (munchos aportaron a senadores, diputaos, alcaldes y prefeutos) y cuntaben con pequeños contingentes armaos. Al aumentar el preciu internacional de la llana, los gamonales espandieron les sos faciendes ganaderes a cuenta de les tierres de les comunidaes indíxenes y amenorgaron a munchos llabradores a la condición de siervos. Tou ello, sumáu a la indiferencia o complicidá de los gobiernos de vez, causó l'españíu de munches rebeliones d'indíxenes, una de les cualos foi la encabezada en 1915 por un sarxentu mayor de caballería, Teodomiro Gutiérrez Cueves, más conocíu como Rumi Maqui (quechua: *mano de piedra *). Rumi Maqui alzar con un grupu d'indíxenes de Huancané y Azángaro, pero foi vencíu y prindáu en 1916. Foi acusáu de traición a la patria y condergáu a venti años de prisión. Magar los sos enemigos (los gamonales) acusar de querer fraccionar parte del territoriu nacional pa vencelo a Bolivia, lo mesmo que de querer reinstaurar el Tahuantinsuyo, en realidá Rumi Maqui solo reivindicara la llibertá ya igualdá de derechos pal indíxena. Sicasí, esta rebelión nun foi del tou infructuosa pos siquier fixo que'l gobiernu interesárase daqué más pola problemática de los indíxenes.

### Rompimientu de rellaciones consulares con Chile

Les rellaciones diplomátiques con Chile siguíen atayaes a raigañu del conflictu xeneráu pol destín definitivu de les provincies peruanes de Tacna y Arica, que se topaben en poder de Chile dende la guerra de 1879-1883. Al terminar la primer guerra mundial, el gobiernu y tola nación peruana dexóse seducir polos principios de xusticia internacional proclamaos pol presidente norteamericanu Woodrow Wilson, unu de los cualos yera'l Derechu a l'autodeterminación derechu de llibre determinación de los pueblos. Munchos nel Perú creyeron que al amparu d'esi principiu podría recuperase Tacna, Arica y, eventualmente, Tarapacá. El gobiernu peruanu intensificó entós la so campaña pa recuperar eses provincies; en respuesta, el gobiernu chilenu acentuó la so política de chilenización nes mesmes. Munchos peruanos fueron espulsaos de diches provincies y d'Antofagasta, y munchos otros fueron enrolados a encomalo nel exércitu chilenu. Esta situación agravar col ataque de la residencia del cónsul peruanu en Iquique, a manes d'alteries de chilenos. La cancillería peruana protestó enérxicamente y retiró a tolos sos cónsules de territoriu chilenu. El rompimientu de rellaciones con Chile llegó pos a ser total (25 de payares de 1918), con grave dañu pa los intereses económicos de dambes naciones.

Los principios wilsonianos nun contribuyeron pos en nada a la solución de la espinosa Cuestión del Pacíficu. Ésta solo sería liquidada nel tramu final del Oncenio de Leguía, so la fórmula qu'impunxo Chile: retención de Arica y devolución de Tacna (1929).

### El problema de La Brea y Pariñas
El gobiernu tamién amosó atención por resolver l'espinosu problema de La Brea y Pariñas. En 1916 la London Pacific Petroleum Company vendió los derechos d'arrendamientu de dichu xacimientu petrolíferu a la International Petroleum Company (IPC) dependiente de la Standard Oil de New Jersey, Estaos Xuníos. La cámara de diputaos aprobó una llei qu'autorizaba al Estáu a someter l'asuntu al fueru arbitral del Tribunal Internacional de L'Haya (26 d'avientu de 1918).

### Otres obres y fechos importantes
*Amás del famosu decretu del establecimientu de la xornada de les 8 hores de trabayu (15 de xineru de 1919), Pardo dio otres lleis de calter social, derivaes de los proyeutos de Manzanilla que presentara nel so primer gobiernu. D'elles mentamos dos:
**La Llei Nᵘ2851 del 25 de payares de 1918 que reglamentaba el trabayu de les muyeres y los menores d'edá.
**La Llei Nᵘ3010 del 26 d'avientu de 1918 qu'estableció'l descansu obligatoriu dominical estensivu a les fiestes cíviques y al primer día de les eleiciones polítiques.
*Contribuyó a solliviar la crisis económica cola reorganización de la Facienda pública en 1916 y 1917, la supresión de los billetes fiscales qu'entá circulaben, el pagu de la delda interna y la revalorización de la llibra peruana.
*Establecióse la llibertá de cultos, por llei Nᵘ2193 del 11 de payares de 1915, que fizo la enmienda constitucional respeutiva. Siguió reconociéndose a la relixón católica como la relixón del Estáu, pero borró la parte del artículu 4ᵘ de la Constitución vixente entós (la de 1860) onde dicía que nun se dexa l'exerciciu públicu de dalguna otra». Esto ye, a partir d'entós dexóse l'exerciciu d'otres relixones, fora de la católica.
*Nel campu cultural encamentar a la Sociedá Xeográfica de Lima la formación d'un atles xeográficu; fundóse la Escuela Nacional de Belles Artes de Lima; y ordenóse entamar l'Archivo Nacional.
*Estableció la colonia penal de la isla d'El Frontón, asitiada al frente del Callao, con capacidá pa doscientos presos.
*El país modernizar a pasu aceleráu. Abondó'l automóvil y construyéronse les primeres carreteres. Ente agostu y setiembre de 1915, un avión derrompió'l cielu d'Arequipa y nel intre el de Lima. Crecieron la capital y los sos balnearios.
*Construyóse'l ferrocarril de Cuzco a Santa Ana y el de Lima a Lurín. Completáronse otros ferrocarriles.
*Reorganizóse la Compañía Peruana de Vapores, que fuera creada nel so primer gobiernu.
*Tocantes a la defensa nun hubo nenguna novedá al fracasar los proyeutos que creaben el Fondu de Defensa y el Conseyu de Defensa Nacional. Sicasí, fundóse la Escuela Militar d'Aviación (inaugurada a fines de 1919); incentivóse la capacitación de los pilotos peruanos na escuela arxentina d'El Palombar y construyéronse cuarteles en diversos llugares del país.
*Tampoco hubo meyores en materia d'educación al nun aprobar el Congresu'l pidíu presidencial de que se derogara la Llei 2094 que llindaba l'acción del Estáu na direición de la enseñanza primaria.

## Fin del segundu gobiernu de Pardo

Próximu a rematar el so mandatu, Pardo convocó a eleiciones. Pol Partíu Civil (gobiernista) presentós'Ántero Aspíllaga, ricu hacendado del norte, cola avenida de Pardo. Como candidatu de la oposición presentóse Augusto B. Leguía y Salcedo, enemigu personal de Pardo y que taba sofitáu por un grupu políticu al que dio'l so nome. Los comicios, que nun fueron bien llimpios, dieron por ganador a Leguía, pero nel recuentu oficial anuláronse-y numberosos votos. Ante'l peligru de que fueren anulaes les eleiciones y que estes se treslladaren al Congresu, onde los civilistes teníen mayoría, Leguía y los sos partidarios dieron un golpe d'estáu, cuntando col sofitu de la guarnición militar de Lima. Yera'l 4 de xunetu de 1919.

Pela so parte, Manuel González Prada tenía bien probe opinión de Pardo y asina lo espresa ensin papes na boca nuna de les sos obres:

Pardo foi desterráu a Nueva York. Exiliáu cola so familia n'Europa, establecer nel castiellu Caradoc, Biarritz, Francia, onde moró hasta 1944 cuando retornó al Perú. Tres años dempués morrió en Miraflores y foi soterráu nel Campusantu Presbíteru Maestru.

## Descendencia

El 29 de xineru de 1900, casóse cola so prima Carmen Heeren y Barreda (Lima, 1879-Barcelona, 1949), fía del alemán Oscar Heeren y Carmen Barreda y Osma. La pareya tuvo siete fíos:
* Manuel Pardo Heeren (1900-?)
* José Pardo Heeren, VI marqués de Fonte Formosa de Miranda (1903-2001), casáu con Doris Paredes Delboy.
* Felipe Pardo Heeren (1904-1909).
* Enrique Pardo Heeren (1905-1988), casáu primeru con Rosario Sosa Pardo de Zela, dende 1976 marquesa d'Herrera y Vallehermoso, y depués con Rita Tennant.
* Carmen Pardo Heeren (1908-?), casada con Manuel de Escandón y Salamanca, IV marqués de Villavieja.
* Juan Pardo Heeren (1910-1967), casáu con Guadalupe Escandón de Landa.
* Óscar Pardo Heeren (1914-1980), casáu con Jacqueline Marie du Mesnil de Maricourt.

## Obra escrita
Mientres el so últimu destierru terminó d'escribir un llibru destináu a reivindicar el llabor gubernativu del so padre, el presidente Manuel Pardo: *Historia del tratáu secretu” d'alianza defensiva ente'l Perú y Bolivia.*

## Ver tamién
*República Aristocrática
*Partíu Civil (Perú)
*Primer gobiernu de José Pardo
*Segundu gobiernu de José Pardo

## Referencies

## Bibliografía
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos