Chenopodium petiolare

La** quinoa** o **quínoa** negra (***Chenopodium petiolare*** Kunth) ye una grana andina perteneciente a la subfamilia Chenopodioideae de les amarantacees. Ye considerada tamién una destacada fonte de minerales antidepresivos.

## Historia
La **quínua negra** al igual que'l so asemeyáu la **quinoa**, **quínoa** o **kinwa** (***Chenopodium quinoa***) ye un cebera alimenticiu que contién amás alta concentración d'elementos químicos como: fierro, litiu, magnesiu, potasiu y cinc. A lo llargo del tiempu la **quínua negra** foi considerada un tradicional remediu pa [trestornos del estáu d'ánimu] ]como [ansiedá y depresión.

D'antiguo foi unu de los principales alimentos de los pueblos andinos preincaicos y incaicos. Y dientro del mundu andín ye utilizada tamién como parte de rituales aciagos na ellaboración de panes tradicionales, yá que actúen como un ansiolíticu o tranquilizante menor qu'ayuda a la relaxación, aliviu de la murria y otros trestornos psiquiátricos como la depresión, según a tornar la velea y la murnia.

## Composición
La **quínua negra** ta compuesta d'antocianina, lisina, litiu y saponinas que contribúin a l'apariencia carauterística d'esta grana andina.

### Antocianina
L'antocianina actúa como un pigmentu y contribúi a da-y el color negru carauterísticu d'esti cebera. Amás de prevenir les enfermedaes cardiovasculares actúa tamién como una proteutora solar natural y potente antioxidante.

### Lisina
La **quínua negra** contién un altu conteníu de lisina. Aproximao la quínua contién 8.4 mg de lisina por cada 100 g . Y ente les principales ventayes alcuéntrase'l desenvolvimientu mental y la hormona de la crecedera. Cabo resaltar que'l consumu de lisina xunto la L-carnitina ayuda a amenorgar el nivel de colesterol nel sangre.

### Plantadera y collecha
El sistema más apropiáu pa la llantadera ye en fileres, ésti puede realizase por aciu derrotu a tracción motriz. La dómina de llantadera realizar xeneralmente mientres la segunda quincena d'ochobre, anque va tar suxeta a los cambeos de tiempu. Nesi sentíu encamiéntase recurrir al Observatoriu Agroambiental Granible del MDRyT. Con grana certificada calidable y/o con grana local escoyida.
- La fondura de llantadera bazcuya ente seis y ocho cm

• Densidá de llantadera. La cantidá de grana per hectárea varia ente 10 a 12 kg, con grana certificada y/o grana local escoyida. La llantadera tien de realizase cuando'l suelu tien un bonu mugor aprovechando les agües. Hai de solliñar que'l mugor proporcionao por poca cantidá d'agua duro bien poques hores y darréu piérdese por evaporamientu, por ello ye importante aprovechar al máximu'l tiempu.

• Variedaes cultivaes. La quinoa del Altiplanu bolivianu abarca cuatro variedaes, tres grupos de variedaes o 17 races. El so periodu vexetativu varia ente 150 a 240 díes con una flexibilidá d'adaptación a distintes condiciones ambientales. Estes variedaes presenten una relativa indiferencia al respective de fotoperíodo y a l'altitú y pueden cultivase dende'l nivel del mar hasta los 3.900 msnm, toleren suelos nuna amplia gama de pH de 6 a 8,5 (ANAPQUI, 2001).
collechar n'árees húmedes como la Sierra Norte d'Ecuador y sur de Colombia, ye aconseyable faer coincidir la collecha de la quinoa cola dómina seca del añu (de xunu a setiembre), pa evitar perdes o deterioru de los granos por efeutu del mugor ambiental (Nieto, Castillo y Peralta, 1986).

### Saponinas
Les saponinas llibérense nel momentu en que la quinoa toma contautu col agua. Los sos saponinas tamién son emplegaes en tratamientos plaguicides y yerbicides amás de ser un productu natural y seguro.

## Intereses
La **quínua negra** tien un altu valor alimenticiu, les sos fueyes tienen altu valor nutricional en ácidos grasos esenciales, minerales, vitamines y clorofila.
Encamiéntase tamién llicuar les sos fueyes verdes col zusmiu de frutes.

## Taxonomía
*Chenopodium petiolare* describióse por Carl Sigismund Kunth y espublizóse en *[[Nova Genera et Species Plantarum (quarto ed.)]]* 2: 191. 1817[1818].
## [[Etimoloxía]]
***Chenopodium***: nome xenéricu que deriva de la particular forma de les fueyes similares a les pates de gansu: del griegu "chen" = (gansu) y "pous" = (pie) o "podion" = (pie pequeñu).

***petiolare***: epítetu llatín que significa "con peciolos*.

;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]:
* *Chenopodium album var. andinum* [[J.Rémy]]
* *Chenopodium bolivianum* [[Murr]]
* *Chenopodium collae* Phil. ex [[Aellen]]
* *Chenopodium hastatum* [[Phil.]]
* *Chenopodium paniculatum* [[Hook.]]
* *Chenopodium paniculatum var. reniforme* Murr
* *Chenopodium sparsiflorum'' Phil.
## Ver tamién
* Terminoloxía descriptiva de les plantes
* Historia de la botánica
* Carauterístiques de les amarantacees
## Referencies