Relixón aborixe canaria

La **relixón aborixe canaria** yera'l cuerpu de creencies que constituyía'l mundu máxicu-relixosu de los primeros pobladores de les islles Canaries −España− antes de la conquista europea a lo llargo del sieglu .

Como la relixón aborixe foi tresmitida y alteriada polos conquistadores cristianos, les creencies, actitúes y práutiques máxicu-relixoses orixinales nun pueden definise con certidume, siendo los escritos etnohistóricos y l'arqueoloxía les principales fontes pal so estudiu.

Hai que destacar que cada islla presentaba les sos propies creencies distintes, pero que compartíen un orixe y carauterístiques comunes.

## Creencies
### El Ser Supremu
Los aboríxenes canarios pueden ser englobados ente les cultures **[[Deísmu|deístes]]**, yá que creíen nun Ser Supremu creador y sustentador del mundu qu'habitaba nel cielu.

Dellos investigadores modernos como'l profesor Juan Álvarez Delgado suponen qu'esta creencia deber a una aculturación provocada pol continuu contautu de los aboríxenes con navegantes mediterráneos dende mediaos del sieglu , según a l'acción evanxelizadora de los misioneros cristianos. Sicasí, otros autores como Jesús M. Fernández Rodríguez cunten que lo qu'hubo foi sincretismu ente les idees aboríxenes sobre una divinidá cimera tribal que «suelen ser tamién omnipresentes y universales» col conceutu de Dios cristianu.

Esta divinidá suprema yera denomada de distintes formes según la isla. En Gran Canaria yera conocida como **Acorán** o **Alcorac** y en La Palma como **Abora**, ente que nes islles de Lanzarote y Fuerteventura el naturalista Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent recoyó'l nome **Althos**, magar historiadores posteriores como Dominik J. Wölfel indiquen que se trata d'una voz dudosa.

Tocantes a la creencia de los aboríxenes gomeros, les fontes históriques tradicionales nun apurren munchos datos. Namái l'inxenieru Leonardo Torriani apunta a qu'adoraben a una entidá con forma de perru negru y lanudo d'andar bípedu al que denominaben **Hirguan** (voz posiblemente rellacionada colos **iruene** de La Palma). Esti autor alude tamién a qu'esistió un adivín gomero llamáu Eiunche qu'intentaba faer ver a los sos paisanos que'l verdaderu dios creador de too habitaba nel cielu y llamábase **Orahan**, y que Hirguan yera'l so enemigu. Sicasí, el profesor Alejandro Cioranescu cree que se trata d'un tracamundiu del autor con fechos de la islla d'El Hierro.

; La Pareya Divina Ente los
aboríxenes d'El Hierro y Tenerife apaez dientro de les sos creencies la idea d'una pareya divina», qu'en dambos casos y tres la conquista fueron sincretizadas colos principios cristianos de Dios/Jesús y la Virxe María.

Asina, los bimbaches creíen nun principiu masculín llamáu **Eraorahan** 'el que ta no encesu o brillante', que yera adoráu polos homes, y n'otru femenín al que denominaben **Moneiba** 'rellumada fumiento' y al que veneraben les muyeres. Pela so parte, los guanches creíen en dos divinidad principales igualmente de signos masculín y femenín. El dios supremu, que representaba un principiu creador y sustentador, yera denomináu de distintes formes según les atribuciones que tenía: **[[Achamán]]** 'el Celestial', **Achuhurahan** 'el que ta no encesu o brillante', **Achuhucanac** 'el que ta na agua', **Achguayaxerax** 'he equí l'Espíritu que sofita l'universu', **Atguaychafanataman** 'he equí la causa de la lluz de los rescamplos' o **[[Achuguayo]]** 'el que ye espíritu'. La diosa suprema yera **[[Chaxiraxi]]** 'la que carga o sostién el firmamentu', tamién llamada **Achmayex Guayaxerax** 'he equí la madre d'él, l'Espíritu que sofita l'universu'. Tratar según Diego Cuscoy d'un principiu femenín de signu conservador y que foi identificada polos guanches cola imaxe de la virxe de Candelaria apaecía nes sableres de Güímar.

### Otres divinidaes

Nes islles de Tenerife, Gran Canaria y La Palma los aboríxenes creíen nun **principiu malinu** al que denominaben **[[Guayota]]**, **Gabiot** y **Iruene** respeutivamente, y que se-yos apaecía so la forma de grandes perros lanudos. Éstos yeren llamaos **tibicenas** en Gran Canaria, ente que de Tenerife, el médicu ya historiador Juan Bethencourt Alfonso apunta a la esistencia en Tenerife d'otres entidaes denominaes **Guañajé**, **Canajá** y **Jucancha**, deidaes proteutores del ganáu cabrío, del ovín y del perru respeutivamente. Nestos dos islles creíase amás qu'estos xenios maléficos habitaben nes coraes de la tierra y en zones volcániques, creyendo los guanches que l'infiernu atopar nel interior del Teide, al que denominaben *Echeide*.

Autores como Jesús M. Fernández Rodríguez cunten que estes nociones atopábense influyíes poles idees cristianes sobre'l Diañu y el mal, indicando que «na culminación del procesu interpretativu producióse una perda sustantiva de la idea orixinal, desconociendo si con estos nomes aludir a un representante máximu de les fuercies malines nes creencies aboríxenes o si, otra manera, tratábase en realidá d'una desvirtuada referencia a espíritus o seres intermediarios que les sos carauterístiques específiques ignórense». Asina pon d'exemplu al **Aranfaybo**, entidá que tomaba la forma d'un gochu y mediaba ente los bimbaches y el so dios mientres los ritos propiciatorios d'agua, y al que los primeros historiadores como Juan de Abréu Galindo daben un calter «demoníaco» a pesar del so evidente papel benéficu.

### Cultu a los astros
Ente los aboríxenes canarios de toles islles dábase tamién la **adoración a los astros**. El Sol yera conocíu col nome de Magec a lo menos en Tenerife y Gran Canaria, y ye posible que tuviera un calter femenín, según una interpretación del vocablu como **ma-aɣeq* ('madre de la reblaneda') o **m-aɣeq* ('la que tien reblaneda'), y d'alcuerdu a los cultos bereberes continentales (magar hai esceiciones). Magec paez ser parte principal de les sos devociones, y por él/ella faíen los sos xuramentos. Muestres d'esti cultu solar atopar nos distintos grabaos rupestres topaos nes islles de Tenerife y La Palma, según en motivos decorativos de vasíes y pieces de folla de Gran Canaria que consisten en figures circuliformes radiaes. Coles mesmes, investigaciones arqueolóxiques recién afayaron la orientación de dellos xacimientos colos ortos o ocasos del Sol en solsticios y equinoccios.

Amás d'a'l sol, los aboríxenes veneraben a la lluna (de calter masculín na mitoloxía bereber continental) y a determinaes estrelles.

### Vida dempués de la muerte
Especialmente singular yera'l **cultu a los muertos**, produciéndose los enterramientos con ufriendes o dotes, lo que demuestra la creencia de los aboríxenes canarios na sobrevivencia de l'alma. Particularmente destacable ye la práutica de la momificación de los cadabres sobremanera nes islles de Tenerife y Gran Canaria, tando presente tamién en La Gomera, El Hierro y La Palma.

Tocantes a les creencies en sí, el caballeru inglés Sir Edmond Scory indica que los guanches creíen que les almes de los malvaos detener nel interior del Teide, ente que la de los bonos y valientes habitaben nel valle de Aguere. Per otru llau, los majos creíen que los espíritus de los sos antepasaos o *maxios* vivíen nel mar, y que s'averaben a la mariña en forma de nubes pol solsticiu de branu, ente que los aboríxenes de Gran Canaria creíen que les almes humanes aniciar nel Sol, y que «n'otru llugar que llamen campos o vosques de prestu tán los encantaos llamaos Maxios i qu'ellí tán viuos i dalgunos tán penaos de lo mal que fixeron contra los sos próximos i otros desuaríos», según la crónica de Pedro Gómez Escudero.

### Idolatría
Nes islles atopáronse gran cantidá d'ídolos aboríxenes, como'l ídolu de Tara en Gran Canaria, el de Guatimac en Tenerife o'l Ídolu de Zonzamas en Lanzarote. Tamién s'atoparon figures similares na Cueva de Los Ídolos (Fuerteventura), en La Palma, n'El Hierro y en La Gomera.

Polo xeneral los ídolos guanches suelen ser representaciones de la fertilidá al traviés de la madre tierra o xenios proteutores. Los idolillos canarios son asemeyaos a los qu'apaecen nel neolíticu de Grecia, nes Islles Cícladas, Xipre, Creta o'l Exiptu Antiguu, onde apaecen xuntos estauínes y pintaderas.

### Imáxenes cristianes
Hai que mentar dientro de les creencies aboríxenes la esistencia d'individuos convertíos al cristianismu antes de la finalización de la conquista castellana del archipiélagu, por cuenta de les acciones evanxelizadores llevaes a cabu dende les primeres décades del sieglu xv. A esti respectu, caben destacar les tradiciones de que tanto la imaxe de la Virxe de la Candelaria en Tenerife, como la de la Virxe de les Nieves en La Palma, yeren yá veneraes polos aboríxenes d'estes isles.

## Recintos y construcciones relixoses
Los aboríxenes canarios desenvolvíen los sos cultos principalmente nos visos de dellos montes o na base de roques destacaos. Nestos llugares llabraben na piedra conxuntos de buecos denominaos cazoletas n'arqueoloxía— que taben comunicaos ente sigo por canales, y en que les sos proximidaes suelen atopase grabaos rupestres. Nestos llugares, denominaos *almogaren* en Gran Canaria, «invocaben i sacrificaben regándola con lleche tolos díes». Esti tipu de recintu sagráu taba estendíu a toles islles del archipiélagu.

Tocantes a construcciones puramente diches dedicaes al cultu destaquen los *efequén* o *esequén* de los majos de Fuerteventura y Lanzarote. Estes estructures de forma circular consistíen en dos murios concéntricos que formaben un doble recintu, y en que'l so centru allugar un ídolu. Per otru llau, los antiguos canarios teníen llugares a manera de conventos onde habitaben les *harimaguadas* denominaos *tamogante en Acoran* (**tamogant n Aqqoran* o 'muyer encamentada a Dios') y onde los criminales podíen acoyese.

Los aboríxenes de La Palma construyíen como adoratorios unos pequeños montículos de piedres sueltes a manera de pirámides. Cada demarcación territorial o reinu benahoarita tenía un llugar específicu pa esti fin, xuntándose la población na so contorna pa llevar a cabu les sos devociones a manera de bailles, lluches y xuegos.

En La Gomera y El Hierro los aboríxenes construyíen estructures de piedra seca que yeren utilizaes como ares o altares de sacrificiu. Consistíen nun pequeñu muriu circular o oval de piedres medianes o grandes, n'ocasiones fincaes, en que'l so centru atopar un buecu que sirvía de fornu de combustión. Nes proximidaes o adosaes al muriu solíen asitiar grandes piedres fincaes, n'ocasiones con grabaos rupestres. Esti tipu d'estructures tamién apaecieron en Gran Canariu —Monte de Horgazales— y Fuerteventura —Monte de Tindaya—. Pela so parte, en Tenerife Juan Bethencourt Alfonso indicó la esistencia d'estes ares de sacrificiu, denominaes por él como pireos, anque l'arqueoloxía nun llogró topar muertes certeres al respeutu.

### Los baladeros o bailladeros
Un espaciu de cultu particular ye'l que se denomina nes fontes como «baladero». Trátase de llugares espaciosos a manera de places, xeneralmente allugaos en llugares elevaos, onde se desenvolvíen ritos propiciatorios d'agua utilizando los balidos del ganáu.

Estos llugares quedaron na toponimia de toles islles, sacante Fuerteventura, tresformaos en formar «bailladeru» o «bailladeru de les bruxes».

## Llugares sagraos
Los montes y determinaos roques apaecen nel conxuntu del archipiélagu como llugares consagraos por excelencia, nos que la divinidá manifestar na tierra.

### Montes sagraos

El volcán del Teide, como monte más singular del archipiélagu, probablemente formó parte de los montes sagraos pa los aboríxenes de toles islles. Pa los guanches de Tenerife en particular yera'l llugar onde se concentraben les fuercies malines amestaes al fueu y a los procesos volcánicos destructivos. Coles mesmes, tamién se suxirió la so función como *[[axis mundi]]* o puntu d'unión ente'l cielu y la tierra.

Pa los aboríxenes de Gran Canaria los principales montes sagraos yeren les de Tirma y Amagro al oeste de la isla, nel antiguu reinu de Gáldar. Por estes faíen los sos más sagraos xuramentos al berru de *atis Tirma* y *atis Amagro*, y nos sos altores podíen acoyese los criminales pa nun ser prindaos. Abréu Galindo y otros autores apunten amás como llugar sagráu principal el risco de Umiaya o Humiaga, allugáu na caldera de Tirajana y perteneciente al reinu de Telde, sobre'l qu'esistía según Marín de Cubas una ara de sacrificiu. El roque Bentayga, nel interior de la caldera de Tejeda, yera tamién un importante centru de cultu, dedicáu a la fecundidá según el catedráticu en Historia Antonio Tejera Gaspar.

Los majos de Fuerteventura teníen como espacios consagraos los montes de Tindaya y Cardones o del Cardón, ente que pa los antiguos habitantes de La Gomera destacaben como elevaciones sagraes y grandes centros de cultu'l Alto de Garajonay, el Monte del Calvariu en Alajeró, el Monte del Adivín en Valle Gran Rey o la Fortaleza de Chipude.

### El conceutu de ''axis mundi''

La idea d'una columna que sostién l'universu o *[[axis mundi]]* apaez ente les creencies de los aboríxenes canarios, a lo menos ente los de les islles de La Palma, Tenerife y Gran Canaria. Esta pilastra mística ye acomuñáu polos aboríxenes con determinaos roques o montes. Asina ta atestiguáu polos primeros historiadores de Canaries claramente pa los benahoaritas, quien identificaben esta columna col roque de Idafe allugáu nel interior de la Caldera de Taburiente. A los pies d'esti monolitu natural llevar a cabu un ritual nel que s'ufiertaben a la divinidá les coraes de los reses pa evitar asina que cayera y destruyera el mundu.

Según los investigadores modernos esta idea estendíase como queda dichu a les islles de Tenerife y Gran Canaria, onde'l Teide y el roque Bentayga cumplíen esta función respeutivamente. Coles mesmes, el filólogu ya historiador Ignacio Reyes apunta la posibilidá de que'l llugar de Bentayca mentáu na obra de Abréu Galindo como morada de los dioses bimbaches funcionara tamién como *axis mundi*, dada la traducción que propón pal topónimu como 'llugar que sostién' dende una forma orixinal *wen-tāqqa*, anque tamién indica la so posible llectura como «llugar de proteición mística».

### El llar de la divinidá
Una creencia estendida ente los benahoaritas y bimbaches yera la de que los sos dioses, qu'habitaben nel cielu, teníen en determinaos montes o roques el so llar terrenal, a onde allegaben cuando yeren convocaos. Asina, los antiguos palmeros creíen que'l so dios habitaba nel visu de los montes que cierren la Caldera de Taburiente pel este, tal que describió Leonardo Torriani: «dicíen ellos qu'ésti moraba nel cielu, al que dicíen *tigotan*, y en tierra, nel cume de los montes llamaos Tedote; y enriba d'ésta faíen los sos sacrificios de lleche y de mantega», ente que pa los bimbaches los dioses Erahorahan y Moneiba teníen «la so habitación (...) en dos peñascos llargos á manera de mohones, que tán nun términu que llamaben Bentayca, que güei llamen los Santillos de los antiguos, y que dempués d'oyíu y cumplíu el ruegu xubir al cielu».

### Cueves como llugar de cultu
La cueva apaez tamién en delles islles como llugar sagráu o de cultu al marxe de la so función como espaciu funerariu.

Asina, según la crónica de Pedro Gómez Escudero, «teníen los de Lançarote y Fuerte Ventura unos llugares o cuebas a manera de templos...», ente que los bimbaches teníen la cueva *Asteheyta* como llugar consagráu, al ser el llar del Aranfaybo, el gochu sagráu que mediaba ente los dioses y los seres humanos. Pela so parte, dellos autores suxeren que la Cueva del Mure, tubu volcánicu allugáu nel conceyu de Fuencaliente de La Palma, foi un llugar consagráu polos benahoaritas, rellacionándose con posibles cultos de l'agua o a la fertilidá.

En Gran Canaria investigadores modernos acomuñaron les cueves pintaes» que presenten nos sos suelos y parés cazoletas y bóvedes escavaes, según grabaos rupestres que representen triángulos púbicos, con santuarios dedicaos a determinaos cultos como la fertilidá. Exemplu d'esti tipu de cueva ye la de Risco Cayíu y otres alcontraes na caldera de Tejeda.

Los aboríxenes de Tenerife tamién realizaben cultos en cueves como s'esprende del allugamientu y posterior adoración en Chinguaro primeru y Achbinico dempués de la imaxe de la virxe de Candelaria.

## Sacerdotes, adivinos y freros

Nes islles esistíen distintos personaxes amestaos al cultu relixosu. Estos dirixíen les ceremonies y funcionaben como venceyu ente'l mundu material aborixe y el mundu espiritual.

En Gran Canaria los ritos yeren dirixíos pol *[[faycán]]*, especie de sacerdote-xuez, quien yera aidáu en determinaes celebraciones por una institución de muyeres santes» llamaes *[[harimaguada|harimaguaes]]*.

En Tenerife esistíen unes muyeres que teníen por oficiu echar agua sobre los naciellos nuna ceremonia que los primeros historiadores rellacionaben col bautismu cristianu. Tamién apaez señalada la esistencia de freros y santeres, dos de los cualos fueron encargaos pol rei de Güímar a curiar de la imaxe de la Virxe de Candelaria y de la cueva de Achbinico onde se veneraba. Pela so parte, Tomás Arias Marín de Cubas alude a la esistencia en cada reinu guanche de cuatro *[[Guañameñe (sacerdote)|guanameñes]]* (**wa-n-amənzaz* , "clarividente") o sacerdotes qu'asistíen a los *[[mencey]]es* nel gobiernu, mientres Juan Bethencourt Alfonso refier la esistencia de delles órdenes sacerdotales ente los guanches: los *samarines* o adivinos, los *cancos* o sacerdotes del sol y los *babilones*, según la presencia de muyeres sacerdotises que denomina *marimaguadas* (posible corrupción o errata de "harimaguada", acasu influyíu por "Mari(a)".

Una figura recurrente en delles islles yera la del adivín o agoreru. Asina, en Fuerteventura esisten referencies a les muyeres santes Tibiabin y Tamonante, qu'exercíen un papel principal na sociedá isleña al dirimir los enfrentamientos ente los distintos xefes tribales, dirixir les ceremonies y profetizar coses futures. Tibiabin predixera la llegada de los normandos, consiguiendo la rindición de los reis mayos ante Jean de Bethencourt. Nes islles d'El Hierro, La Gomera y Tenerife esistieron tamién los adivinos Yone, Aguamuje y Guañameñe respeutivamente qu'anunciaron a los suyos la llegada de xentes pel mar qu'habríen de enseñorear les islles.

## Rito
### Ofrenda y sacrificios

Los aboríxenes de toles islles llevaben a cabo ofrenda o sacrificios que pueden estremase en dos tipos principales: libación y cremaciones.

Les **llibaciones** llevar a cabu con lleche o mantega dilío, virtiéndose nos conxuntos de cazoletas escavaes na roca y comunicaes por canales enantes mentaes. Esti tipu de sacrificiu ye'l más frecuente nes fontes históriques y foi constatáu tamién pola arqueoloxía.

El sacrificiu por aciu **cremación** llevar a cabu no que se denomina n'arqueoloxía como ares o pireos. Nestes construcciones de piedra se incineraban partes d'animales domésticos, utilizándose principalmente'l craniu y les pates.

Un tercer tipu de sacrificiu yera por aciu «afumaes». Los aboríxenes quemaben determinaes maderes o yerbes, que sirvíen pa interpretar la voluntá de los dioses o realizar agüeros por aciu la observación del fumu resultante, tal que atestigua Pedro Gómez Escudero sobre los majos: «faciendo fumu de ciertes coses de comer, que yeren los diesmos, quemar tomaben agüeru no que hauían d'entamar mirando al jumo».

Del ritual qu'acompaña al sacrificiu nun quedó constancia salvu pal casu de La Palma, refiriéndose los primeros historiadores al que realizaben los benahoaritas al pie del roque de Idafe. Nesti ritu una persona preguntaba a otra: «*y iguida y iguan Idafe*», que quería dicir 'diz que va cayer Idafe', a lo que la otra contestába-y 039;'que guerte yguan taro*», 'da-y lo que traes y nun va cayer'. Entós dexaben les coraes de los reses por que fueren taramiaes poles aves carroñeras, evitando asina la cayida del roque y la consecuente destrucción según les sos creencies.

; Sacrificios humanos
El navegante portugués [[Diogo Gomes de Sintra]] menta que los guanches de Tenerife teníen por costume qu'un voluntariu se autoinmolase cuando morría un rei. El voluntariu tenía de ser persona de bona conducta, teniendo de permanecer mientres un añu ante la cueva onde s'atopaba la momia del rei muertu curiándola. Cumplíu'l plazu, l'escoyíu llanzar al mar portando les coraes del fináu y funcionando como mensaxeru de los vivos a los muertos. El venecianu [[Alvise Cadamosto]] apunta pela so parte que'l suicidiu ritual socedía cuando yera escoyíu'l nuevu rei, llanzándose'l voluntariu a un fondu valle y quedando con ello honrada la eleición del nuevu *mencey*.

Per otru llau, Juan Bethencourt Alfonso afirmó que «hubo tiempu en qu'inmolaron víctimes humanes nos altares isleños», basándose para ello en tradiciones orales que persistíen nel sur de Tenerife a finales del sieglu . Según esti autor, los guanches «ciertu día del añu, qu'afiten pal solsticiu de branu, pola [[Reserva natural especial del Malpaís de Tascar|punta de Tascar]] tiraben al mar a un neñu vivu nel momentu de salir el sol, apostándose les madres l'honor de preferencia». Pal Doctor en Prehistoria Alfredo Mederos esti tipu de sacrificiu taría venceyáu al cultu al sol y a los antepasaos, actuando'l neñu inmoláu como mediador ente los vivos y los muertos, y atoparíase emparentáu colos antiguos sacrificios rituales n'honor a dioses solares del Norte d'África.

=== Ritos propiciatorios ===
Ente los rituales que se conocen tán aquellos propiciatorios d'agua.

Los aboríxenes de Gran Canaria realizaben una procesión portando cañes d'árboles a los montes sagraos de Tirma y Amagro, onde les *harimaguadas* arramaben lleche y mantega mientres danciaben y cantaben alredor coles mesmes que la xente clamaba al cielu. Dempués, el *faycán* conducía la procesión hasta'l mar, onde tol mundu con cañes daba golpes na superficie.

Los guanches de Tenerife axuntaben al ganáu en determinaos llugares elevaos conocíos por baladeros o bailladeros, y ellí dixebraben a les madres de les críes, faciendo xirar a les primeres alredor d'una vara o llanza fincada na tierra. Los guanches creíen que'l balido de los animales provocaben que'l so dios se apiadara d'ellos y unviara agües.

Pela so parte, los bimbaches axuntábense alredor de los peñascos de Bentayca y ayunaban tres díes mientres lloraben y rogaben a los dioses, faciendo balar al ganáu tamién. Pero si esto yera insuficiente, unviaben a un home santu qu'había ente ellos a la cueva del Aranfaybo, que creíen actuaba como mediador ente los dioses y los homes.

=== Ritos funerarios ===


Cabo resaltar que la momificación guanche ye en munchos aspeutos paecida a la practicada polos [[exipcios]]. Pa caltener la corrupción nos cadabres curiaben enforma'l procesu, el cuerpu, y sobremanera guardaben una especial memoria y honra a los difuntos. La momificación o mirlado, como-y llamaron los primeros cronistes españoles, nun foi d'usu xeneral ente la población guanche, esistiendo dellos procesos qu'amuesen cierta gradación na práutica funeraria que correspuenden a una diferencia social y económico ente les distintes castes de la so sociedá. Al contrariu de lo que pueda paecer, la momificación nun se prauticó en toles islles, sinón principalmente na islla de Tenerife y en dellos casos en Gran Canaria y La Palma, y en casos muncho más amenorgaos en La Gomera y El Hierro. A pesar d'esto, de xuru foi na islla de Tenerife onde la téunica de momificación algamó mayor perfeición, al empar que ye la más conocida y estudiada.

Según les referencies llograes, esistía nel pasáu de les islles una tribu de sacerdotes que faía del arte del embalsamamientu un verdaderu secretu y casi un misteriu sagráu, iguando una especie de ritual alredor de la momificación. Por desgracia, dempués de la conquista española, nun quedó nenguna conocencia escrita d'aquel arte, y namái al traviés de la tradición púdose saber cómo y cuálos fueron les téuniques emplegaes.

Los *achicasnai*, la casta más baxa del estratu social guanche y que se dedicaben a los trabayos rellacionaos con el sangre, curtidores y coradores– yeren los encargaos de realizar el mirlado, calteniendo vives les téuniques y los actos que traíen tol ritual.

== Festividaes ==
Según los primeros historiadores como Fray Alonso d'Espinosa, los guanches llevaben a cabu grandes fiestes, comúnmente denominaes *beñesmer'', ente xunetu y agostu que coincidíen cola so dómina de la collecha y l'empiezu del añu. Nelles desenvolvíen convidaes comunales y diverses xuegos y exercicios. Pal profesor Luis Diego Cuscoy, estes festividaes complementar con otres denominaes por él como «fiestes mayes» que se desenvolvíen en primavera, y que taríen rellacionaes col renacer de la vida y l'aumentu de los fataos.

Los majos llevaben a cabu grandes fiestes comunales de calter relixosu nel solsticiu de branu, mientres les cualos podíen contautar colos espíritus de los sos antepasaos.

## Mitoloxía
Ente los pocos mitos aboríxenes que fueron recoyíos polos primeros historiadores destaquen los de la creación del ser humanu. Asina, según el dominicu Fray Alonso d'Espinosa los guanches de Tenerife creíen que'l Dios Supremu fixera de l'agua y la tierra primero a los homes y muyeres nobles, a los que diera ganaos p'alimentase, y dempués fixo al restu de la población, a los que dixo que teníen de sirvir a los primeres pa subsistir. Pela so parte, el cronista Andrés Bernáldez indica que preguntaos los aboríxenes de Gran Canaria más vieyos sobre los sos oríxenes respondieron que «...los nuesos antepasaos dixéronnos que Dios púnxonos y dexó equí, é olvidonos...».

Dellos autores consideren amás que les profecíes de los distintos adivinos aboríxenes sobre xentes qu'habíen de venir pel mar pa gobernalos puede rellacionase cola creencia nel regresu de los sos antepasaos o de figures mitolóxiques dende'l mar, nuna especie de mitu de torna que remembraba los sos oríxenes continentales.

## Supervivencies
Ente les celebraciones de raigón aborixe que persisten, anque desdibuxaes y so formes cristianizadas, atópense principalmente les Baxaes de la Caña nes poblaciones grancanarias d'Agaete y La Aldea de San Nicolás, ecu de les procesiones rogativas d'agua de los antiguos canarios.

En Tenerife la Pelegrinación a Candelaria recuerda en parte la que faíen los guanches dende toes partes de la islla pa llevar a cabo festejo n'honor de la diosa Chaxiraxi, tal que describe Fray Alonso de Espinisa: «...va la voz escurriendo pela isla, que la muyer que nel reinu de Güímar apaeciera, yera la madre del sustentador del mundu, (...). Alleguen de toes partes (...), y xúntase gran númberu de xente; ordenen fiestes y gayoles, dances, bailles, (...). Quedó concluyíu y por llei asitiáu que tantes vegaes nel añu xuntar nesti llugar, por honra de la madre de Dios, a les sos gayoles y bailles...».

## Ver tamién
* Aboríxenes canarios
* Guañameñe (sacerdote)
* Harimaguada
* Ilesia del Pueblu Guanche

## Notes

## Referencies

## Bibliografía
### Fuentes tradicionales

### Investigaciones modernes