Saxofón

El **saxofón**, tamién conocíu como **saxófono** o a cencielles **saxo**, ye un instrumentu musical cónicu, de la familia de los instrumentos de vientu madera, xeneralmente fechu de latón que consta d'una boquilla con una caña simple al igual que'l clarinete. Foi inventáu por Adolphe Sax a principios de la década de los años 1840. El saxofón acomúñase comúnmente cola música popular, la música de big band y el jazz. A los intérpretes del instrumentu llámase-yos saxofonistas o *saxos*, anque esta postrera emplegar pa denominar al propiu instrumentu de vientu. Pueden ser de 8 tamaños distintos en función de la so afinación: **''sopranino** en fa o mi bemol, **sopranu** en do o si bemol, **contraltu** o **alto** en fa o mi bemol, **tenor** en do o si bemol, **barítonu** en fa o mi bemol, **so** en do o si bemol, **contrabaxu** y **subcontrabajo** en do o si bemol.*

Desconozse l'orixe de la inspiración que llevó a Sax a crear el instrumentu, pero la teoría más estendida ye que, basándose nel [[clarinete]], instrumentu qu'él tocaba, empezó a concebir la idea de construyir un instrumentu que tuviera la fuercia d'unu de [[instrumentu de vientu-metal|metal]] y les cualidaes acústiques d'unu de madera, una especie de "clarinete de metal". Pero dempués d'un intensu trabayu de pruebes y esperimentos sobre cambeos pa llograr una mayor sonoridá y un soníu más metálicu, Sax diose cuenta de que construyera un nuevu instrumentu: el saxofón.

== Descripción ==


El cuerpu del saxofón ta compuestu por un tubu cónicu y delgáu, comúnmente de [[latón]], que s'enancha nel so estremu pa formar una [[campana (vientu)|campana]]. A lo llargo del tubu esisten ente 20 y 23 [[furacu de tono|furacos de tonu]] de tamañu variable, incluyendo [[llave d'octava|dos furacos bien pequeños d'octava]] p'ayudar a la interpretación del [[rexistru musical|rexistru]] cimeru, anque éstos nun sían esencialmente necesarios pa interpretar dichu rexistru. Estos furacos tán cubiertos por almadines, que primen los furacos pa producir un sellu herméticu. En reposu, dellos furacos tán abiertos y otros tán cerraos poles almadines, que se controlen por aciu delles llaves colos deos de dambes manes, ente que'l pulgar derechu asítiase debaxo d'un soporte qu'ayuda a caltener el saxofón equilibráu. La [[Digitación (téunica)|digitación]] del saxofón ye una combinación ente la digitación del oboe y el [[sistema Boehm]], siendo bien similar a la digitación de la [[flauta trevesera]] o'l rexistru cimeru del clarinete. Nos instrumentos más grandes, la palanca riquida pa interpretar les notes más baxes (que davezu se toquen colos [[Meñique de la mano|meñiques]] de dambes manes) ye abondo grande, polo que s'introduz un conxuntu de llaves adicional pa dexar interpretar diches notes colos [[pulgar]]es.

El cuerpu cónicu del saxofón otorgar propiedaes más similares a les del [[oboe]] que al [[clarinete]]. El diseñu más simple del saxofón ye un tubu rectu troncocónicu y los [[saxofón sopranino|saxofones sopranino]] y [[saxofón sopranu|sopranu]] tienen, polo xeneral, esti diseñu rectu. Sicasí, como los instrumentos con notes graves seríen inaceptablemente llargos si fueren totalmente rectos, por motivos [[ergonomía|ergonómicos]] los instrumentos más grandes, polo xeneral, incorporen un recodo en forma d'O nel tercer furacu de tonu más grave o llixeramente enriba d'él. Como esto causaría que la campana del instrumentu señalara casi direutamente escontra riba, el final del instrumentu ye o biselado o inclináu llixeramente escontra alantre. Esti recodo convirtióse nuna traza icónico de la familia del saxofón, hasta'l puntu de que'l saxofón sopranu, ya inclusive el sopranino, dacuando tán fabricaos nel estilu curvu entá cuando nun sía puramente necesariu. Sicasí, anque los [[saxofón altu|altos]] y [[saxofón tenor|tenores]] rectos tamién esisten, son más raros. Sicasí, lo más común ye que los [[saxofón altu|saxofones altu]] y tenor incorporen un recodo curvu enriba del furacu de tonu más altu, pero debaxo de la [[llave d'octava]] cimera, inclinando la boquilla formando un [[ángulu rectu]]. El barítonu, el [[saxofón baxu|baxu]] y el [[saxofón contrabaxu|contrabaxu]] amplíen el llargor del calibre principalmente pol plegáu doble d'esta seición.

Con una digitación senciella, el saxofón modernu ye xeneralmente consideráu un instrumentu fácil d'aprender, especialmente cuando se venir# de otros instrumentos de [[Instrumentos de vientu madera|vientu madera]], anque a pesar d'esto ríquese una cantidá considerable de práutica y trabayu p'algamar un soníu con color y correutamente afináu.

=== Boquilla ===


El saxofón usa una [[boquilla]] con una sola caña similar a la del [[clarinete]], anque ye mayor la del saxofón y tien una cámara interior bueca redonda o cuadrada y ye más amplia que la del clarinete. La boquilla del saxofón tamién escarez de la ensambladura cubierta por [[corchu]] que tien la boquilla del clarinete porque'l tudel del saxofón inxertar direutamente na boquilla ente que esa parte de la boquilla del clarinete ye inxertada na parte cimera del instrumentu. La diferencia más importante ente una boquilla de saxofón y una boquilla de clarinete ye que la boquilla de saxofón tendría d'entrar na boca nun [[ángulu]] muncho más inferior o planu que la del clarinete.

Les boquillas tán fabricaes nuna amplia variedá de materiales, hai tanto metáliques como non metáliques. Les boquillas non metáliques son de normal d'[[ebonita]], de plásticu o de [[cauchu]] duru, dacuando de [[madera]], y rares vegaes de [[cristal]], de [[porzolana]] ya inclusive [[güesu]]. A les boquillas de metal dalgunos atribúyen-y un soníu distintivu, descritu de cutiu como "más brillosu" que les non metáliques. Dellos músicos creen que les de plásticu nun producen un bon [[timbre musical|timbre]]. Otros saxofonistas, como'l profesor [[Larry Teal]], afirmen que'l material tien poca repercusión nel soníu, si ye que tien dalguna, y que son les dimensiones físiques les que-y dan a la boquilla el so color [[timbre musical|tímbrico]].

Les boquillas con una cámara [[cóncava]] son les más cercanes al diseñu orixinal d'[[Adolphe Sax]] y funcionen perbién na interpretación clásica, yá que producen un soníu más nidiu o menos desgarrador. Otra manera, nel [[jazz]] y la [[música popular]] los saxofonistas toquen de cutiu con cañes de normal fluexes y con boquillas abiertes. Tán afeches de manera que el *bafle*, o "techu", de la mesma tea más cercanu a la caña. Por esa razón créase un fluxu d'aire más rápido. Esto produz un soníu más claru qu'encurtia fácilmente les distancies esistentes nuna [[big band]] o ente instrumentos amplificaos. Anque les abertures grandes, y el soníu resultante, tán comúnmente acomuñaes coles boquillas metáliques, cualesquier boquilla puede tener una. D'esta manera déxase una mayor flexibilidá na afinación, dando cabida a efeutos como'l *bending*, común nel jazz y el [[música rock|rock]]. Los intérpretes clásicos polo xeneral suelen optar por cañes más dures y por una boquilla con una abertura estrecha y un cámara más baxa, produciendo un soníu más escuru y estable (y más *aviolinado*).

=== Cañes ===


Al igual que los clarinetes, los saxofones usen una única caña o [[llingüeta]].éstes son xeneralmente más anches y más curties que les del clarinete. Davezu, les llingüetes tán fabricaes con [[Arundo donax|caña común]], pero dende'l [[sieglu XX]] tamién se fabricaron cañes de [[fibra de vidriu]]. Estes cañes son más duraderes pero xeneralmente considérase que tienen una menor calidá tonal. El tamañu de la caña tamién depende del tipu de saxofón (sopranu, [[saxofón altu|altu]], [[saxofón tenor|tenor]], [[saxofón barítonu|barítonu]], baxu, contrabaxu, etc.) al que ta destinada.

Les cañes distribuyíes comercialmente dependen d'una gran serie de marques, estilos y dureces. Cada saxofonista esperimenta con cañes de durez y material distinto p'atopar la fayadiza a la so boquilla, [[embocadura]] y estilu d'interpretación. La durez mídese davezu usando una escala numbérica que va del 1 al 4 (con graos entemedios), siendo la 4 la más dura y 1 la más blanda (sacante nel saxofón barítonu que la so numberación llega al 5). De normal a los primerizos encamiéntase-yos la central; ésta ye la caña de 2 1/2. Les cañes tán suxetes a la boquilla gracies a una abrazadera, que suxeta la caña na boquilla, evitando'l desplazamientu d'esta a la de tocar.

=== Material ===


La mayor parte de los saxofones, tantu los antiguos como los modernos, tán fabricaos en [[latón]]. A pesar d'ello, son clasificaos como [[instrumentu de vientu madera|instrumentos de vientu madera]] más que como [[instrumentu de vientu-metal|instrumentos de vientu-metal]] porque les [[onda sonora|ondes sonores]] son producíes por una caña trémbole, non polos llabios del intérprete contra una [[boquilla]], como asocede nos metales, y porque se producen notes distintes abriendo y cerrando llaves. El latón ye usáu pa fabricar el cuerpu del instrumentu, el soporte de les almadines, les barres que xunen les almadines a les llaves, les mesmes llaves y los soportes que sostienen les barres y llaves al cuerpu del instrumentu. Los [[torniellu|torniellos]] que xunen les barres a los soportes y los muelles que faen que les llaves vuelvan a la so posición inicial dempués de ser lliberaes, xeneralmente tán fabricaos d'[[aceru inoxidable]]. Dende [[1920]], la mayor parte de los saxofones tienen llaves de tactu (que son pieces decoratives llises asitiaes onde los deos toquen el instrumentu) fabricaes de [[plásticu]] o de [[nácare]].

Intentóse fabricar saxofones con otros materiales, con distintos graos d'ésitu, [[saxofón Grafton]] de plásticu fabricáu nos [[años 1950]]. Unes empreses, como [[Yanagisawa]] y [[Bauhaus Walstein]], construyeron modelos de saxofón de [[bronce al fósforu]] (una aleación de 3,5 al 10% de [[cobre]] con un altu porcentaxe de [[fósforu]], superior al 1%) por cuenta de les sos calidaes tonales llixeramente distintes d'esti material. Por casu, anque los sos diseños sían idénticos dexando a parte'l metal usáu, el Yanagisawa A992 y el T992, fabricaos con bronce al fósforu, suenen perceptiblemente "más escuros" que'l A991 y el T991, fabricaos de latón. Un saxofón construyíu con bronce al fósforu ye más pesáu qu'unu de latón, por cuenta del so conteníu más alto de cobre, que-y da una [[masa]] mayor. Tanto Yanagisawa como dalgunos otros fabricantes fabricaron pescuezos de saxofón o instrumentos enteros con [[plata Sterling]], cobre, [[Alpaca (aleación)|alpaca]] o materiales sintéticos. Los saxofones de *Canonball* de [[Salt Lake City]] ([[Utah]]) usen principalmente metales ensin cobre nos sos procesos de fabricación; como por casu el revestimiento de níquel negru [[Anodización|anodizado]]. [[Julius Keilwerth]] desenvolvió un saxofón con un cuerpu d'alpaca como'l d'una [[flauta trevesera]], con un revestimiento de níquel negru.

Dempués de completar el instrumentu, los fabricantes polo xeneral apliquen un revestimiento finu de [[laca]] acrílica o son [[chapa]]dos en plata sobre'l latón desnudu. La laca o'l chapado sirven pa protexer el metal de la [[oxidación]] y caltienen el so aspeutu brillosu. A lo llargo de los años usáronse distintos tipos y colores pa la superficie del instrumentu. Tamién ye posible chapar el instrumentu con níquel o [[oru]]. El chapado con oru de los saxofones ye un procesu caru porque l'oru nun se xunta direutamente al metal. Poro, el metal ye cubiertu en primer llugar de plata (que se xunta al instrumentu) y depués chapado d'oru sobre la capa de plata.

Hai quien argumenten que'l tipu de llacáu o chapado, o la so ausencia, puede realzar la calidá sonora d'un instrumentu. Los posibles efeutos de los distintos acabaos sobre'l tonu son un asuntu fuertemente aldericáu, non menor porque otres variables pueden afectar los [[Timbre musical|timbres]] d'un instrumentu, como por casu el diseñu de la [[boquilla]] y les carauterístiques físiques del intérprete. Sía que non, el fechu de que constituya un tonu prestosu ye un asuntu de preferencia personal y los gustos varien.

== Historia ==

El saxofón foi creáu a metá de la [[años 1840|década de 1840]] por [[Adolphe Sax]], ya introducíu na música [[orquestal]] por [[Jules Massenet]] nes sos [[ópera|óperes]] *Manon* y *Werther*.

Adolphe Sax yera un fabricante de instrumentos, [[flauteru]] y [[clarinetista]] nacíu en [[Dinant]] ([[Bélxica]]) que trabayaba en [[París]]. Mientres taba trabayando na tienda de instrumentos del so padre en [[Bruxeles]], Sax empezó a desenvolver un instrumentu que tenía la proyeición d'un [[instrumentu de vientu-metal]] cola movilidá d'un [[instrumentu de vientu madera]]. Otra prioridá yera crear un instrumentu que, anque similar al [[clarinete]], pero [[Tránsitu d'harmónicu|transitáu]] una [[octava]], a diferencia del clarinete, qu'alza'l so [[Altor musical|altor]] [[Dodecafonismu|doce tonos]] cuando transita. Un instrumentu que transita una octava tendría idéntica [[Digitación (téunica)|digitación]] para dambos [[Rexistru musical|rexistros]]. Esto tamién dexa a los saxofonistas faer un meyor usu de los [[sobretonos]].

Antes del so trabayu nel saxofón, Sax fixo delles meyores al [[clarinete baxu]] ameyorando los sos [[Llave (música)|llaves]] y [[acústica]] y ampliando la so [[soníu grave|rexistru inferior]]. Sax yera tamién un fabricante de [[figle]]s, naquella dómina bien populares y que yeren instrumentos de metal grande y cónicos de rexistru grave con llaves similares a les de instrumentu de vientu madera. La so esperiencia con estos dos instrumentos dexó-y desenvolver les habilidaes y les teunoloxíes necesaries pa fabricar los primeros saxofones. Adolphe Sax creó un instrumentu con una [[boquilla]] de [[llingüeta|caña]] sola como un clarinete, de cuerpu cónicu de [[cobre]] como un figle y les propiedaes acústiques de la [[flauta]].

A principios de los años 1840, Sax construyera dellos saxofones de distintu tamañu y recibió una [[patente]] de 15 años pal instrumentu'l [[28 de xunu]] de [[1846]]. La patente tomó a 14 versiones del diseñu fundamental, estremáu en dos categoríes de siete instrumentos caúna, dende'l [[Saxofón sopranino|sopranino]] al [[saxofón contrabaxu|contrabaxu]]. Nel grupu previstu por Sax pa obres [[orquesta]]-yos, los [[instrumentu trespositor|instrumentos trespuestos]] afinaos en *fa* o en *do*, ente que para "banda militar" el grupu incluyó instrumentos qu'alternaben ente *mi* y *si*. El [[saxofón sopranu]] orquestal yera l'únicu instrumentu que sonaba a un altor normal. Sax dio a tolos instrumentos un rexistru escritu inicial de *si*, per debaxo del *fa* agudu trés [[llinies adicionales]] percima del [[pentagrama]], dando a cada saxofón un rexistru de dos octaves y media.

La patente de Sax expiró en [[1866]]. A partir d'entós numberosos saxofonistas y fabricantes de instrumentos punxeron en práutica les sos propies meyores al diseñu y llaves del instrumentu. El primer cambéu sustancial fecha por un fabricante [[Francia|francés]] consistió nuna llixera ampliación de la [[campana (vientu)|campana]] y añadió una llave suplementaria p'ampliar el rexistru escontra baxo nun [[semitonu]] al *si*. Abarrúntase que'l mesmu Sax pue intentar esti cambéu. Esti suplementu foi adoptáu en casi tolos diseños modernos.

El conxuntu orixinal de llaves de Sax yera bien simplaya y enzancó la interpretación de dellos pasaxes *legato* y amplios [[intervalu musical|intervalos]] por demás difíciles de tocar. Entós numberosos fabricantes añadieron llaves suplementaries y digitación alterna pa faer más senciella la interpretación [[escala cromática|cromática]]. Mientres los primeros saxofones teníen dos abertures de ventilación d'octava separaes pa facilitar la interpretación de los rexistros cimeros, tal como faen los instrumentos modernos, los intérpretes del diseñu orixinal de Sax tuvieron que remanar estos dos [[llave d'octava|llaves d'octava]] dixebraes col [[pulgar]] esquierdu. Una meyora sustancial nel conxuntu de llaves del saxofón foi'l desenvolvimientu d'un métodu pol cual dambos furacos de tonu son remanaos por una llave d'octava sola col pulgar esquierdu, y que ye agora universal en tolos saxofones modernos.

Unu de los cambeos más radicales efeutuaos al instrumentu, anque temporal, fueron les revisiones del conxuntu de llaves del saxofón realizáu nos [[años 1950]] por M. Houvenaghel de [[París]], qu'anovó dafechu la mecánica del sistema pa dexar una serie de [[nota musical|notes]] (*do*, *si*, *la*, *sol*, *fa* y *mi*) p'amenorgar un [[bemol]] con un [[semitonu]] a cencielles baxando'l [[deu corazón]] de la mano derecha. Esto dexaba interpretar una escala cromática más de dos octaves a cencielles interpretando la [[escala diatónica]] combinando alternativamente la xubida y baxada de dichu deu. Sicasí, esti conxuntu de llaves nunca tuvo muncha popularidá y yá nun ta n'usu.


== Miembros de la familia del saxofón ==


El saxofón foi orixinalmente [[patente|patentáu]] como dos families, caúna de siete instrumentos. La familia [[orquesta]]l consistía en instrumentos [[afinación|afinaos]] en *do* y *fa*, y la familia de [[banda militar]] en *mi* y *si*. Cada familia constaba d'un [[saxofón sopranino|sopranino]], un [[saxofón sopranu|sopranu]], un [[saxofón altu|altu]], un [[saxofón tenor|tenor]], un [[saxofón barítonu|barítonu]], un [[saxofón baxu|baxu]] y un [[saxofón contrabaxu|contrabaxu]]. [[Adolphe Sax]] tamién proyeutó un [[saxofón subcontrabajo|subcontrabajo]], pero nunca llegó a realizalo.

=== Familia de banda de música ===
Na familia de [[banda de música]], solo'l sopranu, alto, tenor y el barítonu son d'usu corriente (estos formen les típiques seiciones de saxofón de dambes bandes, les militares y les [[big band]]). El saxofón baxu ye dacuando usáu en bandes de música (especialmente música compuesta por [[Percy Grainger]]).


Casi tolos músicos empiecen aprendiendo col saxofón altu, pasándose más tarde al tenor o al barítonu una vegada que desenvolvieren ciertes aptitúes. El saxofón alto ye'l más popular ente los compositores clásicu y artista; la mayoría de los saxofonistas clásicos centrar en primer llugar nel altu. El sopranu foi ganando cierta popularidá nes últimes décades, gracies sobremanera a los trabayos del saxofonista de [[jazz]] [[John Coltrane]] en [[1960]]. El sopranu tiense de cutiu como más complicáu de tocar o de caltener afináu. Entá se faen unos pocos baxos, sopraninos y contrabaxos; dirixíos principalmente a coleicionistes o pa usos innovadores o de vanguardia, anque son usaos en rares ocasiones quitando los grandes conxuntos de saxofones.

=== Familia orquestal ===
Los saxofones de la familia orquestal, nun tuvieron tanto ésitu popular cola familia de banda de música. Adolphe Sax tuvo una rivalidá personal col compositor alemán [[Wilhelm Wieprecht]] a quien faía responsable en parte del completu fracasu del saxofón na música orquestal. D'esta familia, namái'l saxofón tenor y el sopranu, dambos afinaos en do y por tanto habilitaos pa poder interpretar fácilmente música compuesta para [[instrumentu de cuerda|instrumentos de cuerda]] o [[cantar]], llegaron a algamar popularidá. El tenor en do, davezu conocíu como [[saxofón melódicu en do|saxofón melódicu en *do*]], foi bien popular ente los primerizos ente los [[años 1920]] y principios de la [[años 1930|década de 1930]], porque los que tocaben nun teníen que [[Transposición (música)|tresportar]]. Anque'l instrumentu foi popularizáu por músicos como [[Rudy Wiedoeft]] y [[Frank Trumbauer]], esto nun-y aseguró un llugar nel [[jazz]] o la [[música clásica]]. Los melódicos en *do* siguieron fabricándose a lo llargo de 1930 dempués de que la so popularidá inicial decayera, anque se convirtieron nun artículu especial d'encargu nos catálogos de dellos fabricantes. Estos instrumentos son trataos davezu como oxetos de coleición, magar dende [[1980]] namái unos pocos saxofonistas contemporáneos empezaron a utilizar esti instrumentu de nuevu.

Tamién a principios del [[sieglu XX]], el sopranu en *do* (qu'afinaba un [[Tonu (acústica)|tonu]] percima del sopranu en *si*) foi comercializáu p'aquellos que deseyaben executar partes d'[[oboe]] en [[banda militar|bandes militares]] y [[arreglu (música)|arreglos]] de [[vodevil]] y [[himnu|himnos]] llitúrxicos. Los sopranos en *do* son fáciles de confundir colos sopranos corrientes (en *si*), yá que son solo aproximao 2&nbsp;[[centímetru|centímetros]] más curtios. Nengún haise siguíu produciendo dende finales de los [[años 1920]]. El [[saxofón mezzosopranu]] en *fa* (similar al altu modernu y producíu pola firma estauxunidense [[C. G. Conn]] mientres el periodu de [[1928]]-[[1929]]) ye desaxeradamente raru; la mayoría de los exemplares qu'entá queden tán en posesión d'importantes coleicionistes. Adolphe Sax realizó dalgún prototipu de saxofón barítonu en *fa* pero nun se llegaron a construyir. Nun se conocen otros exemplares de saxofón baxu afináu en *do*, al marxe del primer saxofón construyíu y exhibíu por Sax a principios de los [[años 1840]], o'l sopranino en *fa*, a pesar de que [[Maurice Ravel]] realizó la instrumentación pa dichu instrumentu nel so *Boleru*. L'únicu saxofón altu conocíu en *fa* foi fabricáu pol mesmu Sax y sábese la so esistencia pol saxofonista [[Canadá|canadiense]] [[Paul Brodie]].

=== Otros saxofones ===
El [[saxofón contraltu]] foi desenvueltu a finales del [[sieglu XX]] pol [[luthier]] [[Jim Schmidt]]. Esti instrumentu ye más grande y tien un sistema nuevu de [[Digitación (téunica)|digitación]] asina que nun se paez al saxofón melódicu en *do* quitando la [[Clave (música)|clave]] na cual ta afináu y la so [[rexistru musical|rexistru]]. Les dificultaes pa construyir un verdaderu [[saxofón sopranissimo]], tamién llamáu soprillo, quedaron patentes yá que solo apocayá pudieron empezar a construyise. Esti saxofón del tamañu d'un [[flautín]] ésta una [[octava]] percima del sopranu y el so diminutu tamañu fai necesaria una [[llave d'octava]] na so [[boquilla]]. El instrumentu, qu'amplía la familia orixinal de Sax alzando una [[octava]] completa más [[soníu agudu|aguda]] que'l [[saxofón sopranu]] en *si*, foi fabricáu por [[Benedikt Eppelsheim]], de Múnich ([[Alemaña]]). Esiste un prototipu raru de saxofón tenor de vares, pero llegar a construyir pocos. Una de les empreses que fabricó un saxofón sopranu de vares foi Reiffel & Husted, de [[Chicago]] ([[Estaos Xuníos]]), alredor del añu [[1922]] (catalogáu como NMM 5385).

=== Instrumentos rellacionaos ===
Apaecieron numberosos instrumentos rellacionaos col saxofón desque Adolphe Sax presentara'l so trabayu orixinal, la mayoría ensin nengún ésitu significativu. Incluyir ente éstos el *saxello*, similar al sopranu rectu pero con una llixera combadura nel [[tudel]] y una [[campana (vientu)|campana]] inclinada; l'altu rectu; y el tenor rectu (anguaño solo fabricaos por *L.A. Sax Company*). Teniendo en cuenta que'l tenor rectu mide aproximao 1,5&nbsp;[[metros]] de llargu, l'engarrosu tamañu d'asemeyáu diseñu enzanca dos cuesas: tocalo (especialmente cuando unu ta sentáu) y tresportalo. Los saxellos "King" (Rei), fabricaos por [[H. N. White Company]] na [[años 1920|década de 1920]], algamen na actualidá un preciu de 4.000 [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]]. Munches compañíes, incluyendo [[Rampone & Cazzani]] y [[Woodwind and Brasswind]], tán comerciando sopranos rectos con campana inclinada como saxellos (o "sopranos saxellos"). Dos d'estes variantes fueron auspiciadas pol músicu de jazz [[Rahsaan Roland Kirk]], que llamó al so altu rectu *stritch* y al so saxello modificáu *manzello*. Esti instrumentu únicu tenía una campana más grande de lo habitual y un tecláu modificáu.

El [[tubax]], desenvueltu en [[1999]] pol fabricante de instrumentos alemán [[Benedikt Eppelsheim]], reproduz el mesmu rexistru y cola mesma digitación qu'un saxofón contrabaxu afináu en *mi*. Sicasí, anque ye del mesmu calibre ye más estrechu que'l saxofón contrabaxu, faciéndolo un instrumentu más compactu y con un soníu más "xuncosu" (comparable al contrabaxu de doble caña llamáu [[sarrusofón]]). Puede ser interpretáu cola boquilla y caña más pequeña (y más comúnmente disponible) del saxofón barítonu. Eppelsheim tamién fabricó la tubax subcontrabajo afinada en *do* y en *si*, siendo ésti'l saxofón más baxu que se construyera. Ente los desarrollos más recién atópase'l [[aulocromo]], un doble saxofón sopranu inventáu pol fabricante de instrumentos [[Bélxica|belga]] [[François Louis]] en [[2001]].

Otra variante inusual del saxofón foi'l *Conn-O-Sax*, un instrumentu rectu afináu en *fa* (un tonu percima del altu en *mi*) con un tudel llixeramente curvado y una campana esférica. El instrumentu, que combinaba'l calibre y tecláu del saxofón con una campana similar a la del [[heckelfón]], intentaba asonsañar el [[Timbre musical|timbre]] del [[corno inglés]] y foi producíu solo ente [[1928]] y [[1930]]. El instrumentu tenía un rexistru que diba dende *la* baxu hasta sol altu.

=== Saxofones de bambú ===
Anque nun son verdaderos saxofones, nel sieglu XX creáronse versiones barates para [[música tradicional]] fabricaes de [[bambú]] y ensin llaves, construyíes por fabricantes de [[Ḥawai]], [[Xamaica]], [[Arxentina]], [[Chile]], [[Tailandia]] ya [[Indonesia]]. Nos países llatinoamericanos llámase-yos "Saxofón Andín", anque nun tienen nenguna rellación histórica, antropolóxica o tradicional con instrumentos del área como la [[Zampoña]] o la [[Quena]]. Lo único que tienen de mancomún, ye'l material con que tán construyíos (anque de fechu ye común atopalos con [[Afinación|afinaciones]] en Sol, al igual que la [[Quena]]). El nome "saxo andín" paez debese más a razones comerciales destinaes a los turista.
El instrumentu ḥawaianu, llamáu [[xaphoon]], ye comercializáu como'l "saxo de bambú", anque la so forma [[parafusa (música)|parafusa]] cilíndricu correspuende al d'un clarinete (presenta namái [[harmónicu|harmónicos]] impares) y la so ausencia de llaves a una [[flauta duce]]. L'esponente xamaicanu más conocíu y con un "saxofón" caseru de bambú foi pal [[mento (Xamaica)|mento]] y realizáu pol fabricante de instrumentos "Sugar Belly" (William Walker).
N'Arxentina desenvolviéronse saxofones de bambú de cuerpu cónicu gradiáu dende 1985, con una o más llaves, y qu'utilicen les mesmes llingüetes que los saxos convencionales.
Na rexón de [[Minahasa]] de la islla [[indonesia]] de [[Célebes]], esisten bandes enteres constituyíes por "saxofones" de bambú y [[instrumentu de vientu-metal|instrumentos de vientu-metal]] de dellos tamaños. Esos instrumentos son atélites imitaciones de los instrumentos europeos fabricaos con materiales locales. En Tailandia tamién se constrúin instrumentos bien similares.


== Usu del saxofón ==


El saxofón ganó popularidá en primer llugar nel ámbitu pal que foi diseñáu: la [[banda militar]]. Anque'l instrumentu foi ignoráu polos académicos n'[[Alemaña]], les bandes militares [[Francia|franceses]] y [[Bélxica|belgues]] aprovecharon dafechu les ventayes del instrumentu que Sax diseñara espresamente pa ellos. La mayoría de les bandes militares franceses y belgues incorporen siquier un [[Cuartetu (música)|cuartetu]] de saxofones qu'entienden siquier un barítonu en *mi*, un tenor en *si*, un altu en *mi* y un sopranu en *si*. Estos cuatro instrumentos demostraron ser los más populares de toles creaciones de Sax. El restu de creaciones de Sax, como'l contrabaxu en *mi* y el baxu en *si* polo xeneral son consideraos pocu práuticos por cuenta del so gran tamañu y el sopranino en *mi* insuficientemente poderosu. Les bandes militares [[Reinu Xuníu|britániques]] tienden a incluyir a lo menos un saxofón altu y otru tenor.


Más apocayá, el saxofón atopó un llugar tantu na [[banda sinfónica]] como na música de [[big band]], que de cutiu rique l'usu del barítonu en *mi*, el tenor en *si* y l'altu en *mi*. El sopranu en *si* tamién ye utilizáu de xemes en cuando y suel ser interpretáu pol primera saxofonista altu. El saxofón baxu en *si* ye dacuando usáu en bandes militares (especialmente música compuesta por [[Percy Grainger]]) y orquestaciones de big band, sobremanera la música compuesta por [[Stan Kenton]] pa la *Mellophonium Orchestra*. Nos [[años 1920]] el saxofón baxu foi usáu de cutiu en grabaciones de [[jazz]] clásicu, yá que naquel tiempu yera más fácil poder grabalo qu'una [[tuba]] o un [[contrabaxu]]. Tamién foi usáu na [[partitura]] orixinal (y la película) de [[Leonard Bernstein]] *West Side Story*. Tres la inclusión del saxofón na [[orquesta sinfónica]], el instrumentu aumentó la so popularidá. En cualesquier de los sos tamaños, foi consideráu un acompañamientu útil en xéneros tan amplios como la [[ópera]], la [[música coral]] y la [[música de cámara]]. Numberosos [[musical]]es inclúin partes pal saxofón, polo xeneral doblando otru instrumentu de vientu madera o de vientu-metal. D'esta miente el saxofón sirve como un puntu mediu ente dambes families, ayudando a fundiles.

=== Conxuntos de saxofones ===




El saxofón ye muncho más conocíu, y icónico, pol so papel na música [[jazz]] moderna. Polo xeneral, suel ser interpretáu por un saxofonista [[solo (música)|solista]] [[música d'acompañamientu acompañáu]] por una [[instrumentu de percusión|seición de ritmu]], anque dacuando puede formar un [[cuartetu (música)|cuartetu]] o ser parte d'una [[big band]]. Pero cabo resaltar qu'en Perú, nel valle del mantaro ye executada por orquestes y tomaes como patrón musical por autores y compositores.

El cuartetu de saxofón polo xeneral ta compuestu por un saxofón sopranu y un tenor en *si* y un altu y un barítonu en *mi* (conocíos poles sigles SATB), anque n'ocasiones el sopranu ye sustituyíu per un segundu altu (conocíos poles sigles AATB). Dellos cuartetos profesionales de saxofón destacaron por tener una instrumentación non estándar, como'l *Alto Quartet* de [[James Fei]], compuestu por cuatro altos, y la *Bluiett Baritone Nation* de [[Hamiet Bluiett]], con cuatro barítonos.

Esiste un repertoriu de composiciones clásiques y [[arreglu (música)|arreglos]] pa la instrumentación SATB que remonta al [[sieglu XIX]]sobremanera de los compositores franceses que conocíen a Adolphe Sax. Los cuartetos de saxofones *Raschèr*, *Amherst*, *Aurelia*, *Amstel* y *Rova* tán ente los meyores grupos conocíos. Históricamente, los cuartetos empobinaos por [[Marcel Mule]] y [[Daniel Deffayet]], profesores de saxofón nel [[Conservatoriu de París]], qu'empezaron en [[1928]] y [[1953]], respeutivamente, fueron bien recordaos. El cuartetu de Mule ye de cutiu consideráu'l prototipu de tolos cuartetos futuros debíu al altu nivel de [[virtuosismu]] demostráu polos sos miembros y el so papel principal nel desenvolvimientu del repertoriu pa cuartetu. Sicasí, yá esistíen cuartetos entamaos antes del conxuntu de Mule, como por casu el primer cuartetu encabezáu por Eduard Lefebre, antiguu saxofón solista de la banda de [[John Philip Sousa]] n'[[Estaos Xuníos]] dende [[1904]] hasta [[1911]]. Probablemente, tamién esistieron otros conxuntos nesta dómina como parte de les seiciones de saxofón de munches bandes turístiques "de negociu" qu'esistieron a finales del sieglu XIX y empiezos del XX. A finales de la [[años 1970|década de 1970]], el *World Saxophone Quartet* fíxose conocíu como un cuartetu de saxofón de jazz preeminente. El *Rova Saxophone Quartet*, allugáu en [[San Francisco (California)|San Francisco]], ye destacáu pol so trabayu nos campos de la [[Música clásica del sieglu XX|música clásica contemporánea]] y la música [[improvisación|improvisada]].

Esisten dellos conxuntos con tolos saxofones más grandes, ente los que destaca la *SaxAssault* de 9 miembros, y *Urban Sax*, qu'inclúi siquier a 52 saxofonistas. La *Nuclear Whales Saxophone Orchestra* de 6 miembros tien unu de los pocos [[saxofón contrabaxu|saxofones contrabajo]] en *mi* ya interpreten una variedá de pieces pa conxuntu, incluyendo "Casbah Shuffle"", un [[dúu]] pa sopranino y contrabaxu. N'ocasiones, realícense interpretaciones de grupos de más de 100 saxofonistas en convenciones de saxofones.

== Téunica ==


La téunica pa tocar el saxofón ye suxetiva y ta basada nel estilu que pretenda tocase ([[música clásica]], [[jazz]], [[música rock|rock]], [[ska]], [[funk]], etc.) amás del [[soníu]] que'l músicu tenga idealizáu y pretenda algamar. El diseñu del saxofón dexa una increíble variedá de producción tonal y el soníu "ideal" y les llaves pa producilo son temes qu'alimenten encaloraos alderiques. Sicasí, hai una estructura básica subxacente que sofita la mayoría de les téuniques. El instrumentu tamién tien una estructura de [[Digitación (téunica)|digitación]] que lloñe de ser fixa avérase más a una amplia variedá d'alternatives qu'en variaos casos pueden producir el mesmu [[tonu (acústica)|tonu]] utilizando digitaciones totalmente distintos. Esta versatilidad única déxa-y al intérprete utilizar la digitación más conveniente dependiendo de la [[escala musical|escala]] que tea utilizando o'l tipu de música que nesi momentu interpreta.

== Rexistro ==

La música pa la mayor parte de saxofones ta compuesta, polo xeneral, utilizando la [[clave de sol|clave de *sol*]]. El [[rexistru musical|rexistru]] estándar escritu estender dende *si*<sub>2</sub> (un tonu per debaxo del [[do central]] del [[pianu]]) hasta *fa* o *fa*<sub>5</sub> (trés [[llinies adicionales]] percima del [[pentagrama]]). Hai unos modelos de saxofón sopranu que tienen una llave pa executar el *sol*<sub>5</sub> y dellos modelos de saxofón barítonu tienen un [[Parafusa (música)|parafusa]] ampliáu y una llave pa producir *la*<sub>2</sub>. Tamién ye posible interpretar *la*<sub>2</sub> en cualquier saxofón tapando'l final de la [[campana (música)|campana]], polo xeneral col pie o dientro de la zanca esquierda. Les notes percima de *fa*<sub>5</sub> son consideraes parte del rexistru [[sobreagudu]] de cualquier saxofón y pueden ser producíes modificando'l cuévanu bucal y ayudar de digitaciones especiales. El mesmu [[Adolphe Sax]] apoderaba estes téuniques y demostró que'l instrumentu un rexistru escritu superior a los trés [[octava|octaves]], llegando a *si*<sub>2</sub>. Saxofonistas modernos como [[Lenny Pickett]] y [[John Zorn]] ampliaron esti rexistru a más de 4 octaves nel saxofón tenor y alto respeutivamente.

Como tolos saxofones usen el mesmu sistema de llaves y tienen la mesma o digitación pa producir una nota determinada, nun ye difícil pa un intérprete esperimentáu de camudar ente dellos tamaños cuando la música foi afechiscamente [[transposición (música)|trespuesta]]. Como'l barítonu y l'altu tán afinaos en llanzaos en *mi*, los saxofonistas pueden lleer la música escrita en [[clave de fa|clave de *fa*]] a cencielles interpretándola como si tuviera escrita en clave de *sol* y añadiendo trés [[sosteníu|sosteníos]] a l'[[armadura de clave]]. Esti procesu, denomináu "sustitución de clave", facer posible por que'l barítonu o l'altu puedan interpretar les partes escrites pal [[fagó]], la [[tuba]], el [[trombón]] o'l [[contrabaxu]]. Esto pue ser útil si una [[banda de música]] o [[orquesta]] escarecen de dalgún de dichos instrumentos.

== Ver tamién ==
== Referencies ==
=== Notes ===


=== Bibliografía ===
* Sadie, Stanley (ed.): *The New Grove Dictionary of Music and Musicians''. Londres: Macmillan, 2001 [1980], vol. 18, páxs. 534–539. (Google Books)
* 
* 
* 
*  (traducíu al inglés como )
* 
* 
* 
* 

## Enllaces esternos

* 
* Saxos d'Arxentina
* «Saxos de bambú n'Arxentina»
*