Marcu Valeriu Marcial

**Marcu Valeriu Marcial**, *Marcus Valerius Martialis* en llatín (Bílbilis —actual Calatayud—, 1 de marzu de 40 – ibidem, 104), foi un poeta llatín.

## Biografía
Venía de Bílbilis (Calatayud), na Hispania Tarraconense. Alredor del añu 64&nbsp;d.&nbsp;C. coló a Roma pa terminar los sos estudios xurídicos cola proteición de Séneca, pero la cayida en desgracia d'ésti y el so suicidiu dexáronlu desamparáu y la so probeza obligólu a sobrevivir de forma bohemia ya itinerante como veceru de diversos patronos la mayor parte de los 35 años que pasó ellí. Ganóse sicasí l'amistá de los mayores escritores d'esi tiempu, Pliniu'l Mozu, Siliu Itálicu, el tamién satíricu Xuvenal y el gran rétor Marcu Fabiu Quintilianu, que tamién yera hispanorromanu. De la mesma manera trabó amistá col poeta gaditanu Caniu Rufu, un temperamentu allegáu al so. Adulces favorecíu polos emperadores Titu y Domicianu, a quien dedicó comenenciudos aponderamientos, estos nomáronlu miembru del orde ecuestre y ganó diversos honores, ente ellos la exención de los impuestos qu'habíen de pagar los que nun teníen fíos, esto ye, el *ius trium liberorum*. Sicasí, los sos socesores Nerva y Traxanu escaeciéronse d'él y tuvo de retornar a Bílbilis y aceptar ellí'l regalu d'una propiedá campestre per parte d'una almiradora; la vuelta a la vida rural yera unu de los sos grandes suaños. Ellí coló l'añu 98 d.C. pa pasar la so vieyera y morrió seis años dempués. Yera la vida qu'allampaba, como escribió nunos celebérrimos versos bien citaos al so amigu Xunetu Marcial:

## Obra

La so obra, que sobrevivió práuticamente íntegra, compónse de quince llibros de versos, con prólogu en versu o en prosa, en diversos metros (sobremanera dísticu elexacu, pero tamién endecasílabos catulianos, hexámetros falecios y yambos cataléuticos), un total d'unos mil quinientos poemes pertenecientes a un solu xéneru lliterariu, l'epigrama, nel que nun tuvo nel so tiempu rival y nel que superó a los sos antecesores y modelos, Catulu y la *Cicuta* de Domiciu Marsu. En ciertu mou l'epigrama representaba l'axugu en versu a la concisión de la prosa aforística del tamién hispanorromanu Séneca'l Mozu.

El primer llibru ye'l *Liber spectaculorum*, tamién primero cronolóxicamente falando, yá que foi compuestu nel añu 80 d.C. y celebra la construcción del Anfiteatru Flaviu, anguaño conocíu como Coliséu, pol emperador Titu.

Los *Xenia* (llibru XIII) y los *Apophoreta* (Llibru XIV) son dísticos compuestos pa los regalos que faíen a los patronos los veceros na fiesta de les Saturnales.

Los llibros I y XII tienen un conteníu variu: lliteratura, sociedá y temes personales. Llama l'atención el silenciu del autor sobre l'historiador Tácitu y el poeta Estaciu, los sos contemporáneos; si al segundu pudo consideralu un rival, la falta d'alusiones al primeru ye más malo d'esplicar.

La fama de Marcial remanez principalmente del so inxeniu satíricu; pero, magar foi un observador caltriante de la sociedá del so tiempu, la so visión ta afeutada pola más absoluta indiferencia moral, polo que nun se-y puede tener puramente por satíricu. El tonu de les sos pieces bazcuya de la más pura llírica a la obscenidá más abyecta. Los sos epigrames son tamién importantes pol so valor documental, pola información qu'apurren sobre la sociedá romana de la dómina, que reflexa con una gran vitalidá. Fai gala d'un inxeniu percuciu y de una estrema concisión, que fizo dacuando consideralo'l primeru de los conceutistes españoles; tamién sabe atopar hábilmente la parte miserable y oculta de los aparentes grandores humanos. Los aprovechaos, los manguanes, los dexeneraos, los hipócrites, la dama semimundana qu'avieya, el cinedo y tola comedia humana de la gran metrópolis que yera Roma naquel tiempu apaecen vistosamente atacaos y descritos nos sos poemes. Pero magar se burlla siempres, dacuando mancando, enxamás lo fai con irritación moral. Quéxase calculadamente de la so probeza y dedica afalagamientos arrastraos ya indignes al emperador Domicianu.

Nel cuadru renacentista *Semeya de Giovanna Tornabuoni* (1488) de Domenico Ghirlandaio, podemos lleer unu de los sos epigrames no fondero de la escena, que diz: "ARS VTINAM MORES ANIMVMQUE EFFINGERE POSSES PVLCHRIOR IN TERRIS NVLLA TABELLA FORET" (Arte, yá que pudieres afigurar la conducta y l'espíritu, nun habría na tierra pintura más formosa).

## Traductores y comentaristes de Marcial
El canónigu de Uesca Manuel de Salinas y Lizana fixo una traducción de los *[[Epigrames]]* de Marcial que puede atopase na *[[Agudez y arte d'inxeniu]]* de Baltasar Gracián; Juan de Iriarte fixo otra yá nel sieglu XVIII, que se topa nel primer tomu de los sos *Obres sueltes*, (Madrid, Francisco Manuel de Mena, 1774). Víctor Suárez Capalleja fixo otra en tres tomos pa la *Biblioteca Clásica* de la Casa Editorial Hernando.

Les agudeces de Marcial amenaron frecuentemente, de la qu'almiración, tamién el comentariu eruditu o moral de los humanistes dende'l Renacimientu. Ente los escoliastes españoles destaquen Baltasar de Céspedes pol so *Comentariu a los Epigrames de Marcu Valeriu Marcial*; Lorenzo Ramírez de Prado, polos suyos de 1607; el deán d'Alcoi, Manuel Martí; el xesuita P. Tomás Serrano, qu'aldericó con Girolamo Tiraboschi alrodiu de los méritos de Marcial nel so singular llibro *Super iudicium Hieronymi Tiraboschi de Marcu Valeriu Martiale*, Roma, ¿1786?; otres comentaristes fueron Víctor Suárez Capalleja, Marcelino Menéndez Pelayo y Arturo Masriera.

## Bibliografía
* 
# 
# 
* 

;Bibliografía analítica *

## Referencies

## Enllaces esternos

** Testos llatinos en Wikisource.
* Portal consagráu a Marcial 
* Epigrames de Marcial; edición completa en *[[PDF]]* nel sitio de la Biblioteca virtual de la Institución Fernando'l Católicu.
** Testu llatín, con índiz electrónicu, nel Proyeutu Perseus.