Verdá

La **verdá** abarca dende la honestidá, la bona fe y la sinceridá humana polo xeneral, hasta l'alcuerdu de los conocencies coles coses que s'afirmen como realidáes: los fechos o la cosa en particular; según la rellación de los fechos o les coses na so totalidá na constitución del TOU, l'Universu.

Pal hebréu clásicu'l términu *`emuná* significa primariamente «enfotu», «fidelidá». Les coses son verdaderes cuando son «fiables», fieles porque cumplen lo qu'ufierten.

El términu nun tien una única definición na que tean d'alcuerdu la mayoría de los estudiosos y les teoríes sobre la verdá siguen siendo llargamente aldericaes. Hai posiciones distintes alrodiu de cuestiones como:
* Qué ye lo que constitúi la verdá.
* Con qué criteriu podemos identificala y definila.
* Si'l ser humanu ten conocimiento innatos o namái puede adquirilos.
* Si esisten les revelaciones o la verdá puede algamar tan solo per aciu la esperiencia, l'entendimientu y la razón.
* Si la verdá ye suxetivo o oxetivo.
* Si la verdá ye relativo o absoluto.
* Y hasta qué grau pueden afirmase caúna de diches propiedaes.

Esti artículu procura introducir les principales interpretaciones y perspectives, tanto históriques como actuales, alrodiu de esti conceutu.

La entruga pola verdá ye y foi oxetu de bancia ente teólogos, filósofos y lóxicos a lo llargo de los sieglos considerándose una tema tocante a l'alma y al estudiu d'una llamada *psicoloxía racional* dientro del campu de la filosofía.

Na actualidá ye una tema d'investigación científica lo mesmo que de fundamentación filosófica:

* La investigación científica de la función cognitiva introduz nueves perspectives avera del conocencia basáu na evidencia como creencia epistemológicamente verdadera con xustificación válida.
*** Interesa a la Llingüística pos el llinguaxe ye espresión de la mesma verdá.
*** Interesa a l'Antropoloxía filosófica, pos paez evidente que los seres humanos prefieren la verdá a la falsedá al error o la mentira y prefieren la certidume a la dulda.
*** Interesa a la Socioloxía, por cuanto l'apreciu escontra la verdá y la condena de la mentira o del error varia n'intensidá según les dómines y les cultures, pos tanto'l conceutu de verdá como la so valoración non siempres ye'l mesmu a lo llargo de la Historia y de la cultura.
*** Interesa a la Ciencia en cuanto tal na so pretensión de conocencia válidu.
*** Etc.

La importancia que tien esti conceutu ye que ta enraigonáu nel corazón de cualquier supuestu personal, social y cultural. D'ende la so complexidá.

## El portadores de verdá
Cuando dicimos que daqué «ye verdá», ¿qué tipu d'entidá ye esi daqué? Esto ye: ¿qué tipu d'entidaes son el portadores de verdá?

Suelen considerase como tales:
* los fechos y les coses
* les creencies
* les oraciones-caso
* les proposiciones.

Caúna coles sos ventayes y los sos problemes.

La postura adoptada a favor d'una o otra va depender, dacuando, d'enclinos filosóficos más xenerales:

* Los que refuguen la posibilidá d'una conocencia verdadera van tender a refugar cualquier sentíu de verdá que nun sía la esperiencia en sí mesma y pa sigo mesmu.
* Los que refuguen la esistencia d'entidaes mentales van tender a refugar a les creencies como portadores de verdá;
* Los que simpatizan col nominalismu van tender a simpatizar coles oraciones-caso como portadores de verdá;
* Los que refuguen la esistencia d'entidaes astractes van tender a refugar a les proposiciones como portadores de verdá.
* Los que valoren la **verdá moral** sobre la mentira, tienden a considerar la verdá como exerciciu de virtúes tales como la fidelidá, la honestidá, la sinceridá nel dicir, etc.; una persona ye **veraz** en cuantes qu'amuesa la so autenticidá na coherencia de la so modo d'esistir nel mundu y el so interpretación histórica cultural.

Cuando falamos de coses, de realidaes, falamos fundamentalmente d'ontoloxía. Y el nuesu criteriu tendrá de ser la **verdá ontolóxica**.

Cuando falamos de proposiciones, falamos fundamentalmente de lóxica. Y el nuesu criteriu tendrá de ser la **[[verdá lóxica|verdá formal]]**.

Cuando falamos de creencies, falamos fundamentalmente d'epistemoloxía y el nuesu criteriu tendrá de ser la **verdá lóxica** o **semántica** como **verdá [[epistemoloxía|epistemolóxica]]**.

Cuando falamos de moralidad falamos de la **veracidá** d'una persona. Falamos d'una **[[virtú]] [[moral]]**. La verdá como *xera d'un faer* individual como tamién social y históricu.

Cuando falamos d'oraciones-caso, falamos fundamentalmente d'afirmaciones de creencies espresaes per mediu del llinguaxe cultural y social y el nuesu criteriu tendrá d'incluyir, amás de tolo anterior, les normes de la gramática: de la sintaxis en cuanto al sentíu lóxicu; de la semántica en cuanto al sentíu epistemolóxicu; y de la pragmática en cuanto al sentíu antropolóxicu, cultural y social y aplicación al casu concretu.

La verdá acaballa ente toos estos campos de la conocencia y per mediu de toles sos posibles rellaciones; lo que fai comprensible la enorme dificultá de definir un conceutu unívocu.

Como suel asoceder colos grandes conceutos y les pallabres que los espresen, *toos sabemos lo que son y sabemos usar los términos que los [[significáu|signifiquen]], con tal nun tengamos qu'[[esplicación|esplicalo]]*. El conceutu de verdá ye nesti sentíu paradigmáticu.

### Una distinción fundamental
Cuando falamos de la realidá dicimos d'ella que *ye verdadera* frente a *ser [[apariencia|aparente]]*, *ser [[esistencia|inesistente]]*,... etc. como predicáu que pretende espresar una **[[propiedá (lóxica)|propiedá]] de la realidá de [[referencia]]**, como verdá ontolóxica

Nos demás casos dicimos d'una creencia, d'una proposición, d'un enunciáu, *que ye verdaderu*. L'atribución y referencia ye la posesión d'una propiedá, como predicáu de la creencia, proposición o enunciáu, **non de [[lo real]]**. Predicamos que la creencia, proposición o enunciáu ye **conforme o correspondiente o....(?) en rellación a la realidá conocida**.

Coles mesmes considérense o pueden considerase portadores de verdá:

* l'home
* el consensu
* la Ciencia
* la Cultura
* la Civilización
* la Historia, la Revolución
* el Ser, el Universu o Dios
* la Revelación
* la tradición
* la maxa
* los astro
* etc.

Lo qu'apurre a tou lo anterior una variedá de perspectives y valores alrodiu de la Verdá.

## Teoríes de la verdá

### L'Antigüedá y Edá Media
Configúrense tres orientaciones fundamentales alrodiu de la verdá:

* La verdá como seguridá y enfotu nel mundu hebréu
* La verdá como desvelamiento
* La verdá como veracidá, del llatín *verus* qu'espresa enfotu na correspondencia ente lo que se cree y lo que se diz y lo que ye.

Pa los hebreos la verdá ('emunah), ye primero de too la seguridá o l'enfotu; verdaderu ye lo que ye fiel a sigo mesmu, y por eso dignu d'enfotu porque da seguridá.

Dios ye por eso la Verdá, porque ye lo único verdaderu, porque ye fiel. La verdá nun ye estática porque nun se topa nel presente sinón nel futuru onde Dios manifiesta la so promesa. Por eso'l sentíu de la verdá ye dicir *amén*, asina sía. La verdá ye productu de la voluntá de ser fiel a la promesa.

Pa los griegos, sicasí, la verdá ye idéntica a la realidá, y esta postrera yera considerada como identidá que consiste en *lo que permanez* per debaxo de les apariencies que camuden.

Tal ye l'arché (ἀρχή) entendíu de diverses formes: la materia, los númberos, los átomos, idees etc. que permanecen per debaxo de lo sensible de la esperiencia concreta, polo que namái ye conocíu pol pensamientu como función o facultá de l'alma: l'entendimientu.

La verdá ye concebida como άλήθεια o descubrimientu del ser que s'atopa ocultu pol velu de l'apariencia.

Pero los griegos tamién tuvieron la considerancia alrodiu de la verdá como propiedá de los enunciaos.

Coles mesmes los griegos tamién consideraron la verdá como convención na conxunción o separación de signos (pallabres, llinguaxe) que tienen el so fundamentu na esperiencia y na convención social del discursu n'orde a lo práctico: la comunicación y la persuasión, sobremanera nel discursu político y educativo y l'arte de la retórica. 

Pa los escolásticos *verum* (verdaderu), lo mesmo que *unum* (unu-identidá) y *bonum* (bien-bonu), ye una propiedá trascendental del ente, de tala forma que son perfectamente convertibles como equivalentes col ente, en cuantes que la conocencia verdadera supón la **verdá ontolóxica** como **verdá metafísica** na adecuación del ente col entendimientu

Por eso l'ente ye *ser intelixible* lo que supón la **adecuación del entendimientu cola cosa**, *Adaequatio rei et intellectus* lo que se llamó impropiamente **verdá lóxica** que güei llamaríamos **verdá semántica** o **verdá epistemolóxica**.

La lóxica siloxística, entá siendo formal, nun ye formalista, porque'l conteníu significativo de los sos términos corresponder cola intuición esencial de lo real como άλήθεια; y les sos rellaciones correspuenden a un orde dialécticu d'esencies tal como lo concibió Platón; o un movimientu causado y ordeado de formes, el Mundu, movides por un primer motor, como concibió'l so discípulu Aristóteles; y, finalmente, nel cristianismu ya islamismu, ye desvelamiento de Dios Creador, Ordenador y Providente, el Ser Verdaderu, fundamentu últimu d'esi orde y verdá como Causa Primer, y IPSUM ESSE SUBSISTENS.

Sicasí nel senu de la escolástica a partir del sieglu XI tuvo siempres presente la problemática alrodiu de los conceutos universales y la so rellación con lo real.

Los nominalistes tienden a considerar la verdá como *veritas sermonis* yá que los Universales son consideraos *flatus vocis*, un soplíu de voz.

### Edá Moderna

El planteamientu de Descartes alteria fondamente la cuestión de la intuición como evidencia de verdá.

Magar los racionalistes caltienen tocantes a la lóxica los fundamentos escolásticos,el so desenvolvimientu sicasí trai a una concepción de la verdá de tipu idealista.

El fechu fundamental de toa reflexón filosófica moderna (sieglos XVII-XIX) parte de la conciencia yá que la *[[evidencia (filosofía)|evidencia]] primaria y fundamental constituyir nel famosu: *'Piensu depués esisto** de [[Descartes]].

''El criteriu de la verdá ye la [[evidencia (filosofía)|evidencia]] y el so conteníu ye la sabiduría como [[ciencia]]'' que se manifiesta nes rellaciones lóxiques que, como ''lleis del pensar'', conducen o allumen al pensamientu cuando se somete a un [[metodoloxía|método]], como analís, onde apaecen ''[[orde]]ada y socesivamente les **evidencies con certidume***.

[[Baruch Spinoza]] entá va dir más lloñe: ''L'orde y conexón de les idees ye'l mesmu que l'orde y conexón de les coses''.



Lo que da llugar a nuevos conceutos de verdá:
* '''[[Verdaes de fechu]]'''
* '''[[Verdaes de razón]]'''

El racionalismu xustifica l'ésitu incuestionable de la nueva [[Física]], como nacencia d'una nueva manera d'entender la ciencia, según un [[métodu científicu|métodu]] d'analís:
* De la cantidá y la midida, frente a la ciencia cualitativa tradicional.
* De les rellaciones [[función (matemátiques)|funcionales]] matemátiques ente midíes y cantidaes establecíes según una [[hipótesis (métodu científicu)|hipótesis]], y una comprobación, l'[[esperimentu]].
* Ciencia de [[lleis]] que describen y predicen los fechos del mundu y del cosmos y que remata con una [[Teoría]] eficaz na descripción llegal del mundu: ''Philosophia naturalis Principia mathematica'' (1687), de [[Sir Isaac Newton|Newton]].
* El trunfu del [[mecanicismu]], plantega crudamente el problema qu'esixe dalgún tipu de síntesis ente les radicales diferencies ente racionalistes y empiristas.

Asina, pos, pa los racionalistes, les ''verdaes lóxiques'' son coles mesmes ''ontolóxiques''; la garantía ye la esistencia de Dios, como idea innata y principiu del pensar mesmu, cuidao qu'Él nun puede ser ''llaín y engañador''.Polo que,a última hora, en realidá '''toles verdaes son verdaes de razón''' pa Dios; les verdaes de fechu ser tales poles llimitaciones de la conocencia humana. 

Pero los [[empirismu|empiristas]], consideren la ciencia como [[verdaes de fechu]], y nun consideren abondo xustificada la pretensión d'universalidá y necesidá de la ciencia, porque:
* La esistencia del mundu y de les coses non pueden afirmase con evidencia más allá del pensamientu y la conciencia, pos la fonte del conteníu material de la conocencia nun ye otru que la [[esperiencia]].
* Magar nun podemos negar la esistencia del [[mundu]] [[oxetu (filosofía)|oxetivu]], tampoco podemos [[afirmación|afirmalo]] ''ensin solombra de dulda dalguna'', cola [[certidume]] [[evidencia (filosofía)|evidente]] qu'esixen los racionalistes.
* Nun son aceptables, por falta d'evidencia, les idees innates
* La esistencia de Dios nun puede ser afirmada pola razón, sinón pola fe

Lo qu'amena la necesidá d'una síntesis ente les dos postures. Problema qu'intenta resolver [[Kant]] cola considerancia de nuevos aspeutos y conceutos alrodiu de la verdá:


La verdá de la conocencia espresada en [[proposición (lóxica)|proposiciones]] (xuicios), como pensaba Kant:



Lo que da llugar a nueves nociones alrodiu de nuevos conceutos de verdá:

* '''verdá analítica''': verdá de razón. El so fundamentu anicia na estructura mesma de la conocencia humana, en cuanto depende de les sos propies estructures a priori, ye dicir independientes de la esperiencia. Estes verdaes son [[llinguaxe formal|formales]], [[universal (filosofía)|universales]] y [[necesariu|necesaries]], pero non ''amplíen la conocencia''; y cuando s'apliquen a conteníos al marxe de la esperiencia conducen a ''[[paralogismos]]'' y ''[[antinomia|antinomies]]''.
* '''verdá sintética''': verdá de fechu. El so orixe ye un conteníu d'[[esperiencia]] sensible, como [[materia]] que ye formalizada poles formes y categoríes del entendimientu. Por eso la so verdá ye una síntesis de lo material y de lo formal.
* '''verdá a priori''': Polo dicho enantes, les verdaes analítiques nun dependen de la experiecia, por ello son a priori.
* '''verdá a posteriori''': Polo dicho enantes, les verdaes sintétiques dependen de la esperiencia, por ello son a posteriori.
* '''Verdá sintética a priori''', síntesis de la mesma de les anteriores, constitúin, según Kant, les verdaes propies de la ciencia.
* '''verdá trascendental''': En cuantes que les estructures a priori del conocer son [[trascendental]]es, son verdaes que tescienden la esperiencia suxetiva del individuu, al ser comunes al xéneru humanu. Pero coles mesmes que nun pueden trescender dicha condición, nun pueden ser [[trascendente]]s.

La llende de la conocencia científica pola razón el ye [[mundu]] [[fenómenu|fenoménicu]] entendiendo como tal, el campu de la [[esperiencia]] [[posible]]. [[Lo real]], como tal ye ''pensable'', [[noúmeno]], pero nun lu podemos conocer en cuanto tal, sinón como [[realidá]] conocida (o cognoscible), ye dicir condicionada a les condiciones de la [[esperiencia]] [[fenómenu|fenoménica]].




'''EL PROBLEMA DE LES RELLACIONES ENTE LA CIENCIA Y LA ESPERIENCIA'''

Nin el racionalismu nin l'empirismu dan respuesta de manera convincente.

'''El problema alrodiu de les llendes de la conocencia'''.

Los xuicios sintéticos apriori, ye dicir la ciencia, namái son posibles na so referencia a lo [[fenómenu|fenoménicu]], esto ye, al campu de la esperiencia [[posible]]. [[Lo real]], como [[noúmeno]], namái puede ser pensáu, non conocíu.

La evidencia dar na conciencia al respective de la so perceición o idea o conceutu. Pero nun paez evidente la rellación de dicha perceición, idea o conceutu colo [[lo real]].
<br style="clear:both" />

=== Sieglos XIX y XX ===
La filosofía kantiana marca un finxu na manera de valorar la verdá y el sentíu de la conocencia.


Desque la verdá metafísica ye considerada como inalcanzable ye la razón la que constrúi les verdaes, les [[teoría de la xustificación|xustifica]] y facer [[realidá|reales]]. Ye'l momentu del Idealismu: suxetivu, oxetivu y Absolutu, siendo Hegel el so máximu esponente.





==== Verdá filosófica, Verdá como sistema, Verdá Absoluta ====
[[Hegel]] apurre nuevos horizontes de sentíu de la verdá: la '''verdá filosófica''', la '''verdá como sistema''', la '''verdá absoluta'''.

La dixebra ''materia-forma'', ''concencia-estensión'', ''suxetu-oxetu'', puesta n'escena por Descartes como ''res cogitans-res estensu'', y definitivamente consagrada como ''fenómenu-noúmeno'' por Kant, atopa'l so resolución y superación na filosofía de [[Hegel]] nel fundamentu que les unifica: l'Absolutu.

La verdá nun s'atopa na cosa. La cosa, como resultancia, nun ye sinón el cadabre que queda del procesu [[dialéutica|dialécticu]] de la enclín que lu hai xeneráu: el [[aportar]]; procesu [[dialéutica|dialécticu]] onde apaecen y resuélvense les [[principiu de non contradicción|contradicciones]] na unidá del [[Universal (metafísica)|Tou]] como Suxetu Absolutu.

'''La verdá absoluta ye la filosofía mesma; la Verdá como Sistema'''

La verdá definitiva pa Hegel consiste na articulación que cada cosa concreta tien col Espíritu Absolutu, como realidá fundamental nel so desenvolvimientu como procesu dialécticu. A esa articulación ye lo que Hegel llapada [[sistema]]. La ''verdá filosófica'' apaez articulada como sistema.

Sistema nun significa un conxuntu de proposiciones ordenaes, sinón esa interna articulación que cada cosa, ella na so ser, tien col ser absolutu del universu.

Tal ye coles mesmes el sentíu de la verdá [[marxismu|marxista]], magar interpretada dende'l puntu de vista materialista. ''La verdá ye un desenvolvimientu de la historia'' movida pola dialéutica de la ''llucha de clases''. La so manifestación como verdá va venir de la mano de la ''Revolución''.



==== Verdá como coherencia y consistencia ====
La manifestación de la verdá nun xuiciu hai de selo en rellación con tolos demás xuicios verdaderos na unidá del Tou, lo que-y fai [[consistencia (lóxica)|consistente]] al nun entrar en contradicción con ellos. Cada unu nun dexa de ser una verdá parcial, un aspeutu o momentu de la verdá del Tou. Apaez, pos un nuevu sentíu de la verdá, '''la verdá como coherencia'''.

Teoría de la verdá, principalmente caltenida nes ciencies formales y nos sistemes axomáticos, según la cual una proposición o enunciáu ye verdaderu cuando ye compatible con un conxuntu coherente de proposiciones o enunciaos, o deducible de los axomes. Asina, por casu, la verdá del teorema de Pitágores mora en primer términu, non nel so aplicabilidad a la realidá, sinón nel fechu de ser una consecuencia deductiva de los axomes y postulaos de Euclides; referíu a otru conxuntu d'axomes podría ser falsu o vacíu de significáu. Trátase d'un casu concretu d'aplicación de les propiedaes de consistencia (el conxuntu d'axomes nun lleva lóxicamente a una contradicción) y completud (toa proposición o teorema del sistema ye deducible de los sos axomes), qu'exhiben paradigmáticamente los sistemes axomáticos. Cuando esti criteriu de verdá aplícase a otros ámbitos, non puramente formales, el conxuntu d'enunciaos aludíu ye'l conxuntu de los enunciaos que se consideren verdaderos.

==== Verdá fenomenológica ====


[[Husserl]] considera que la verdá zarra cuatro aspectos:
* La plena concordanza ente lo mentao (significáu) y lo dao <math>\rightarrow</math> estáu de fechu
* La forma d'un ''actu'' de conocencia: actu empíricu y contingente d'evidencia <math>\rightarrow</math> procesu cognitivu
* L'oxetu dau en cuantes que ye mentáu (significáu) <math>\rightarrow</math> oxetu que fai posible la evidencia
* La xustedá de la intención, como xustedá del xuiciu <math>\rightarrow</math> intención significativa

Como l'actu de significar nun ye, o nun ye primariamente, un actu empíricu, y lo significao, o mentáu, nun ye necesariamente una cosa, la correspondencia en cuestión queda confinada a una rexón pura». Trátase d'una rellación ''ideal'' y ''esencial'', que reinstaura una ''intuición d'esencia'' d'un "yo trascendental", nun idealismu fenomenolóxicu-trascendental.




[[Heidegger]] considera que la verdá nun ye primariamente adecuación del intelectu y xúntase al sentíu primitivu griegu de la verdá como desvelamiento del ser. Pero eso produzse na [[esistencia]] nel so estáu de ''autenticidá''.

Pos la verdá solo faise patente na midida na que el xuiciu fai presente la cosa y dexa espresala como ye ''na situación radical d'una conformidá cola manera de tar abiertu l'home (Dasein)'', un comportamientu al respective de un horizonte y un proyeutu nel mundu, una llibertá que tien al home y por eso ye ex-sistencia y tien historia. El diálogu ente'l Ser y l'home ye la historia, onde se produz la ''apaición'' o'l ''ocultamiento'' de la verdá. El ocultamiento ye lo contrario de la aletheia; el ocultamiento puede paecer un estáu natural al home pol ''usu'' de los entes que lu sirven y condúcenlu al error. De xemes en cuando l'home se ''decide'' a desvelar al ente en cuanto tal y propónse la cuestión del ser y de la verdá. Ye entós cuando apaez la Filosofía.

==== Vitalismo ====
[[Nietzsche]] considera que lo verdadero ye tolo que contribúi a fomentar la vida de la especie y falsu lo que ye una torga pal so desenvolvimientu.

[[Ortega y Gasset]] considera la verdá como «la coincidencia del home consigo mesmu», la idea que l'home tien nel so vivir racional que-y dexa saber a qué atenese: [[Razón vital]] o '''Raciovitalismo'''.


==== Verdá como pragmatismu ====


[[William James]] considera que ye verdaderu aquello qu'amuesa conformidá cola nuesa creencia, porque ye "expeditivo" n'orde a les sos consecuencies práutiques, ye dicir "prestu". Tal cosa asocede cuando la investigación llega a un destín, en cuantes que ye "verificada". Nesti sentíu verdaderu ye lo "preséu" que merez ser calteníu.
Pero nun hai d'entendese esto de manera material: 

==== Verdá como hermenéutica, diálogu y consensu ====
Yá dende l'antigüedá asina ye estudiada la verdá contenida na comprensión de los testos. Pero nel sieglu XIX la hermenéutica adquier un nueva dimensión a partir del sentíu de la conocencia qu'introduz [[Friedrich Schleiermacher|Schleiermacher]] quien propón un sistema circular que conocemos como el ''círculu hermenéuticu''. Cada intérprete precisa introducise na dimensión social y la dimensión individual del autor pa entendelo.

[[Dilthey]] estrema dos ámbitos de conocencia y de verdá; les ciencies del espíritu y el sentíu de la verdá histórica.

Pa Dilthey la hermenéutica dexa entender meyor a un autor que'l mesmu autor s'entendía a sigo mesmu; y a una dómina histórica meyor de lo que pudieron entendela quien vivieron nella, pos la hermenéutica basar na conciencia histórica, que conduz al fondu de la [[vida]].

[[Gadamer]] considera que la [[tradición]] y el [[prexuiciu]] son elementos fundamentales de la conocencia y de la interpretación de los datos. La hermenéutica ye “la condición pa faese les entrugues y les cuestiones avera de la conocencia y la verdá”.

Para [[Paul Ricoeur|Ricoeur]] la comprensión precisa de la mediación de la [[interpretación]]. La fenomenoloxía hermenéutica sustitúi'l mundu natural del cuerpu y de la cosa pel mundu cultural del llinguaxe. D'esta miente la hermenéutica ye capaz de poner en cuestión la dicotomía científica ente [[comprensión]] y [[esplicación]], según la dicotomía Ciencies de la Naturaleza-Ciencies del Espíritu.

Esto fai posible'l desenvolvimientu d'una '''hermenéutica crítica''' y sobre les condiciones d'ésta, lo que nos lleva a la autorreflexión que propón [[Habermas]] y la necesidá del [[diálogu]] pa la '''crítica de les ideoloxíes'''.

Tanto la hermenéutica de Gadamer como la de Habermas oponer a la idea de razón instrumental y a les tesis [[positivismu|positivistes]] d'una supuesta oxetividá y neutralidá de la conocencia positiva de les Ciencies Naturales.

[[Habermas]] propón una hermenéutica en función de les nociones de [[comprensión]], [[comunicación]] y [[diálogu]].

El diálogu ye entós un procedimientu de prueba y contrastación na comunicación en cuanto ausencia o deformación de la comunicación pal esclarecimiento o [[llexitimación]] de la verdá.




==== La verdá como interés ====


==== La condición posmoderna ====
Na posmodernidad fúndense dos tradiciones surdíes de la Ilustración como llexitimación de la verdá en metarrelatos totales: 
* [[Friedrich Heinrich Jacobi]] que legitima la verdá na creencia de lo trascendente en Dios y [[Hegel]] que lo legitima na Filosofía y l'Estáu; llexitimidá que se caltién como fundamentu nes ideoloxíes conservadores.
* La esquierda hegeliana del [[marxismu]] occidental, el [[psicoanálisis]], l'[[esistencialismu]] y l'[[estructuralismu]]. 

Trés corrientes coinciden na declaración del "fin de la Modernidá", como trunfu de la Razón, que consideren fracasó. Aquella Razón ilustrada onde'l "suxetu" individual, al traviés de la conocencia de la verdá, desafiar del poder de la relixón, la tradición y la superstición, y algamaría la llibertá ''ye declarada por dambos enclinos como "superada"''' y van considerar que lo que queda ye'l [[llinguaxe]]:

* La declarada "muerte del suxetu" unu de los fundamentos del discursu posmoderno, faise comprensible a partir de la tradición [[hermenéutica]] del llinguaxe y la so espresión más acabada formular [[Heidegger]]: ''El llinguaxe ye la casa del ser y nella habita l'home''. [[Gadamer]] va llevar hasta les sos últimes consecuencies que ''el ser ye'l ser del llinguaxe'', y [[Derrida]] va considerar como definitivu que ''nun hai nada fuera del testu''.

* Pela so parte la tradición saxona de la [[filosofía analítica]], a partir del segundu [[Wittgenstein]], constituyir a partir de la perda del referente del [[neopositivismo]], llevando hasta les últimes consecuencies la crítica al [[empirismu]] y ''lo dao'' como oxetu, considerando que tou resumir en ''l'usu del llinguaxe''.
 
* Pal estructuralismu francés que recueye l'heriedu izquierdista, el llinguaxe constitúi'l aglutinante ontolóxicu, yá anunciáu por Nietzsche y Heidegger según la disolución del [[suxetu (filosofía)|suxetu]] nel heriedu marxista y el psicoanálisis. 

[[Habermas]] nun intentu "neomodernista" intenta una reconstrucción de la razón na superación de la "razón instrumental" ([[Horkheimer]] y la crítica marxista de la [[Escuela de Francfort]]) na construcción d'un diálogu común.

Pero tal diálogu nun supón llexitimación, señala explícitamente [[Rorty]]. Pa Rorty, Wittgenstein, Heidegger, Gadamer, Foucault y Derrida, vienen coincidir nel sentíu del llinguaxe qu'en definitiva conduz a un discursu nihilista. La filosofía nun puede constituyir un fundamentu como ''metarrelato''. Nun hai llexitimación del discursu; tratar d'una ''conversación''.

[[Vattimo]] considera que la posmodernidad ye'l llugar onde "el nihilismu acabáu, como'l Ab-grund heideggeriano, llámanos a vivir una esperiencia fabulizada de la realidá, esperiencia que ye tamién nuesa única posibilidá de llibertá".

''¿Sigui siendo la [[ciencia]] el gran argumentu d'autoridá na reconocencia de la verdá?''. Esta ye la entruga a la que respuende "La condición posmoderna" de [[Lyotard]]:



Lyotard considera que la posmodernidad supón el "fin de los metarrelatos". Ye l'arrenunciu a la fundamentación de la verdá. Nun hai fundamentu trascendente dalgunu pa la verdá: nin Dios, nin ciencia, eslleiendo la clásica '''creencia xustificada pola razón''', tal como consideraba [[Platón]] y la tradición filosófica caltuvo. 

La Razón eslleir nel so propiu discursu; la verdá queda prindada na manifestación del llinguaxe y na so efeutividá.

La "verdá" de la "Razón Moderna" eslleir na estructura del llinguaxe, que'l so uso nun riquir fundamentación dalguna. Ye'l "usu" lo qu'establez la verdá, ensin necesidá d'ulterior fundamentu.

[[Daniel Bell]] (1960), dende postures políticamente conservadores, agorara "el fin de les ideoloxíes" na "sociedá postindustrial". Señala na so obra "Les contradicciones fundamentales del capitalismu", que'l problema real de la modernidá ye la [[creencia]]. Una situación que nos lleva de vuelta al [[nihilismu]]. El procesu de la conocencia como [[información]] xenera una "meritocracia" basada na teunoloxía y les comunicaciones.

[[Francis Fukuyama]], [[Jean François Revel]] anuncien non solo "[[El fin de la Historia y l'últimu home]]" sinón una dómina de "[[pensamientu únicu]]", consagración definitiva del trunfu del capitalismu lliberal, tres la cayida del muriu de Berlín. [[Samuel Phillips Huntington]] pela so parte considera qu'esto conduz a un [[choque de civilizaciones]].

Dende la esquierda, per otru llau, [[Fredric Jameson]] considera que lo posmoderno significa'l final de la [[ideoloxía]], del [[leninismu]], de la [[socialdemocracia]] y del [[Estáu del Bientar]].

La cuestión asina plantegada hai que reconocer que s'atopa totalmente fuera de sitiu nel mundu actual.

Non cabo dulda de que nos contestos concretos el criteriu foi asumíu pol de competencia como "saber fayadizu a lo concreto" per parte de los [[espertu|espertos]]. La verdá nun ye una cosa, ye "munches"; nun ye daqué zarráu sinón abiertu; nun tien un métodu, sinón munchos; nun ta fecha, sinón faise; o meyor dichu, constrúyese.

== Teoríes actuales alrodiu de la verdá ==
Una teoría tien de satisfaer dos propiedaes fundamentales:
* Describir con precisión una estensa cadena d'estructures llingüístiques sobre la base d'un [[modelu científicu|modelu]] que contenga unos pocos elementos arbitrarios.
* Poder realizar predicciones concretes alrodiu de los resultaos de futures estructures llingüístiques utilizaes polos falantes.

¿Ye posible arrexuntar según calteres y propiedaes y clasificar en dalgún orde les teoríes sobre la verdá?

=== Teoría correspondentista ===


La teoría de la verdá como '''correspondencia''' ye quiciabes la teoría de la verdá más estendida. Según esta teoría, la verdá consiste nuna rellación d'adecuación o concordanza ente l'entendimientu que conoz y [[lo real]] conocíu como [[realidá]]; xunto cola espresión d'un llinguaxe (Llinguaxe '''apofántico''' que llamaba Aristóteles), llinguaxe propiu de la ciencia, qu'espresa la verdá de la conocencia.

Sicasí na actualidá, la non aceptación d'una conocencia metafísica de [[lo real]], fai qu'esta teoría considérese referente a una oración o espresión llingüística que '''ye verdadera cuando lo que diz ye'l casu'''.


[[Ludwig Wittgenstein]] sostién nel so ''[[Tractatus logico-philosophicus]]'' que'l llinguaxe -como serie de proposiciones lóxiques- ye una figura de la realidá.

Según la versión tomista de l'adecuación, ye l'[[intelectu]]'l que tien d'afaese a la realidá (asimetría adecuacionista): tenemos de pensar les coses conforme a lo que son. Asina, la proposición ''"llueve"'' va ser verdadera si, efeutivamente, llueve nel momentu que profierse; la proposición "Dios esisti" va ser verdadera si Dios esisti, etc.

=== Teoría coherentista ===


Les teoríes coherentistas de la verdá afirmen qu'una proposición ye verdadera si ye coherente col restu de les proposiciones del sistema del que forma parte. Asina, la proposición «3 + 5 = 8» ye verdadera na midida que ye coherente coles regles de la matemática elemental. Sicasí, esti criteriu nun dexa establecer la verdá de les regles del sistema y, por tanto, namái puede aplicase a los elementos d'un sistema de regles primeramente establecíu.

=== Teoría del consensu ===


Les teoríes del consensu sostienen que la verdá rique un procedimientu o alcuerdu previu, o conocencia previa de pautes, o en delles versiones, que podría aportar a alcordáu por dalgún grupu específicu, siendo d'especial relevancia'l diálogu como aprendizaxe de les condiciones de "igualdá de fala".

=== Teoría pragmática ===

Les teoríes pragmátiques de la verdá afirmen qu'una proposición ye verdadera si resulta útil o funciona na práutica. Asina, la proposición "Pel branu fai calor" ye verdadera si constitúi una bona guía pa l'aición, esto ye, si resulta preséu pa cualesquier persona que la considere verdadera. Hai qu'entender el criteriu d'utilidá como una apelación a comprobar na práutica la verdá de les proposiciones. Si asocede tal que la proposición indica, entós ye verdadera. Con éses según la teoría de la utilidá, namái vamos poder establecer la verdá d'una proposición cuando la comprobemos na práutica. Esta esixencia nun se produz na teoría de la correspondencia, na qu'una proposición ye verdadera si corresponder colos fechos, anque éstos nun puedan comprobase. Como ye obviu, la comprobación d'una proposición ta suxeta a ciertes llimitaciones: primero hai de ser verificable; amás, la verificación nun ye infalible.,

=== Teoría deflacionaria ===


La teoría deflacionaria de la verdá ye una familia de teoríes que comparten l'afirmación de que les aseveraciones que pedriquen la verdá d'una proposición en realidá nun-y atribúin una propiedá llamada verdá a dicha proposición o enunciáu de la mesma forma que s'atribúi una propiedá a un oxetu cualesquier.

Les teoríes que sostienen que la verdá ye una propiedá de los portadores de verdá, tal como interpretar que "delles mazanes son coloraes" equival a afirmar que "el colloráu ye una propiedá de delles mazanes", llamar teoríes robustes (o inflacionarias) de la verdá.

Pa tales teoríes, la xera ye esplicar la naturaleza d'esa propiedá. Los criterios de verdá definen qué s'entiende por "verdá" y ayúdennos a decidir si una proposición ye verdadera o falsa. Hai distintos criterios de verdá, aplicables a distintos tipos de proposiciones. Tales fueron tradicionalmente les teoríes alrodiu de la verdá.

Na actualidá dellos filósofos refuguen la idea de que la verdá ye un conceutu robezu nesti sentíu. Dende esti puntu de vista, dicir «"2 + 2 = 4" ye verdá» ye nun dicir más que «2 + 2 = 4», y eso ye tou lo qu'hai pa dicir alrodiu de la verdá. Estes posiciones son llamaes teoríes deflacionistas de la verdá (porque'l conceutu perdió valor) o tamién teoríes desentrecomilladoras (pa llamar l'atención a la mera «desapaición» de les comines de citación en casos como'l del exemplu de riba). La esmolición más importante d'estes visiones ye esclariar esos casos especiales onde paez que'l conceutu de la verdá tien propiedaes peculiares ya interesantes.

Dende esti puntu de vista, la verdá nun ye'l nome de dalguna propiedá de les proposiciones — daqué sobre lo qu'unu podría tener una teoría. La creencia de que la verdá ye una propiedá ye namái una ilusión causada pol fechu de que tenemos que predicar "ye verdá" nel nuesu llinguaxe. Como la gran parte de los predicaos nomen propiedaes, nós asumimos de forma natural que "ye verdá" tamién lo ye.

Pero, acordies colos deflacionistas, les declaraciones que paecen dicir la verdá realmente nun faen más qu'indicar tar acordies cola declaración.

=== Otres teoríes ===


El constructivismo sostién que la verdá ye construyida por procesos individuales y sociales ensin correspondencia biunívoca coles rellaciones cola redolada.

* La conocencia «nun se recibe pasivamente, nin al traviés de los sentíos, nin per mediu de la comunicación, sinón que ye construyíu viviegamente pol suxetu cognoscente».
* «La función de la conocencia ye adaptativa, nel sentíu biolóxicu del términu, tendiente escontra l'axuste o la viabilidá».
* «La cognición sirve a la organización del mundu experiencial del suxetu, non al descubrimientu d'una realidá ontolóxica oxetiva».
* Esiste una esixencia de socialidad, nos términos de «una construcción conceptual de los “otros”»; nesti sentíu, les otres suxetividaes construyir a partir del campu experiencial del individuu. Según esta tesis, aniciada en Kant, la primer interacción tien de ser cola esperiencia individual.

Partiendo de la definición kantiana ente fenómenu y noúmeno la conocencia ye una construcción mental. Tolos tipos d'esperiencia son esencialmente suxetivos, y anque puedan atopase razones pa creer que la esperiencia d'una persona puede ser similar a la d'otra, nun esiste forma de saber si en realidá ye la mesma.

==== Conclusión ====


== Definiciones formales de verdá ==

=== Conceutu semánticu de verdá ===

==== Alfred Tarski ====



El problema: ¿Puede presentase una definición satisfactoria que sía materialmente fayadiza y [[forma (filosofía)|formalmente]] correuta del términu ''verdaderu''?

[[Alfred Tarski|Tarski]] demostró que l'aplicación non paradóxica del conceutu de verdá depende de la distinción ente llinguaxe oxetu y [[metallinguaxe]].

La condición d'adecuación material de Tarski supón que toa teoría de la verdá implica, pa cada oración P del llinguaxe oxetu X pal que se define la verdá, que 'P' (nome d'oración) ye verdadera si y solu si P (llinguaxe oxetu que fala del conteníu semántico material de 'P', bien sía la referencia a daqué del mundu, bien sía de la mesma, referente a otru llinguaxe oxetu Y).

Establecer d'esta forma, niveles de llinguaxe nel que cada nivel establez el so conteníu de verdá. Cada nivel de verdá establezse per aciu subíndices.

Tarski enuncia una teoría semántica de la verdá como teoría formal de la mesma:



La definición de "verdaderu" adopta con referencia al llinguaxe oxetu'l conceutu de "prestu".

Les oraciones abiertes son elementos del llinguaxe pal que se define la verdá.
Tales funciones proposicionales nun son nin verdaderes nin falses en sí mesmes, (nun son proposiciones) sinón funciones que son satisfeches por unos oxetos y non satisfeches por otros.

Tales funciones precisen de la [[interpretación]] d'un llinguaxe qu'especifica los oxetos como [[argumentu|argumentos]] de la función que satisfaen cada elementu.

Una oración zarrada, como proposición, ye una función proposicional con nomes d'oxetos nel llugar de les variables o con variables lóxicamente [[cuantificador|cuantificadas]].

Como proposición lóxica dicha oración puede ser verdadera o falsa.

Tarski afirma qu'una oración ye verdadera nel so nivel de llinguaxe oxetu si y solu si ye satisfecha por tolos oxetos con que se definió una interpretación del so nivel de llinguaxe y falsa si nun ye satisfecha por nengunu.
Asina, diz Tarski: 'La nieve ye blanca' ye verdaderu si y solu si la nieve ye blanca.

Reparemos que tal definición de verdá respuende al conceutu aristotélicu de verdá. Non tantu a una Teoría de “correspondencia” que tenga de xacíu la identidá ente la verdá enunciada” y la realidá oxetiva de los fechos del mundu”, que Aristóteles afirma y que Tarski nun niega sinón qu'establez les condiciones formales del llinguaxe que puede manifestala. Por ello esta definición ye [[llinguaxe formal|formal]] y nun depende de nengún conteníu.



D'esta manera Tarski dio una solución lóxica a la famosa [[paradoxa del mentirosu]]:

“Epiménides el cretense diz que tolos cretenses son mentirosos”.

Paradoxa que dende l'antigüedá nun atopaba un posible sentíu de verdá, siendo, como ye, una oración dafechu conforme a les regles de la gramática.

Analizando la frase según l'esquema propuestu por Tarski:

Lo que la llingua escrita, per otru llau, resuelve gráficamente espresándolo d'esta forma:

Epiménides el cretense diz: “Tolos cretenses son mentirosos”.

Onde apaecen claramente los dos niveles de llinguaxe y el conteníu de verdá de cada unu d'ellos:
* Lo que diz Epiménides
* El fechu de que tolos cretenses sían mentirosos o nun lo sían.

==== Saul Kripke ====



Kripke considera que la definición de Tarski ye bien artificiosa y emprobez descomanadamente la capacidá veritativa del llinguaxe ordinariu nel que la xente espresa los sos pensamientos. Pretende devolver al llinguaxe oxetu, nel so casu al llinguaxe natural, el so significatividad de verdaderu.



Kripke considera que la xente na so falar diariu inevitablemente usa la pallabra verdaderu” con un signficado llenu de sentíu y que tien pocu que ver cola definición formal tarskiana.

Teniendo en cuenta la posibilidá de les verdaes necesaries a posteriori tal como les concibe [[Hilary Putnam|Putnam]], considera que se caltién el sentíu de verdá nel mesmu llinguaxe oxetu ensin necesidá de recurrir a niveles diversos de llinguaxes.

Pa ello ye abondu tener un conceutu de '''verdá parcialmente definida''', na midida na que la referencia queda fita pola comunidá de falantes.

Lo mesmo que'l [[nome propiu]] queda fitu referencialmente pol bautismu” y les sos socesives tresmisiones referenciales, el [[nome común]] puede quedar fitu referencialmente por un conxuntu de descriptores establecíos culturalmente pola comunidá xustificando dafechu'l sentíu de verdá del llinguaxe ordinariu.

D'esta miente la significatividad d'una oración o'l calter de tar bien formada anicia nel fechu de qu'hai circunstancies especificables so les cualos danse condiciones de verdá determinada. Pa ello solo precisamos un esquema semánticu que dexe remanar predicaos nos que la referencia queda dafechu afitada ensin tener que recurrir a predicaos d'[[esencia]].




Partiendo d'un P(x) elemental que nun tien el predicáu de verdaderu, considérase un dominiu D, non vacíu y significativu, nel que s'establecen les condiciones de “verdaderu”, “falsu” o “indefiníu”.

El sentíu de verdá ordinariu del llinguaxe empecipiar nun dominiu significativu del llinguaxe (ser blanca) y un conxuntu d'oxetos que faen verdadera dicha espresión llingüística, (ente ellos, la nieve). De la mesma un conxuntu d'oxetos que lu faen falsa (ente ellos los cuervos).

El significáu de la espresión “la nieve ye blanca" tien un calter significativu de verdá nel mesmu llinguaxe oxetu.

De la mesma forma, siendo P = ser verdaderu y x = la nieve ye blanca, tien significáu de verdá: "La nieve ye blanca ye verdaderu".

Pos esa esa espresión como un nuevu segmentu unitariu, P(x) constitúyese como un nuevu elementu significativu del mesmu llinguaxe. De cuenta que podemos dicir nel mesmu nivel de llinguaxe oxetu: “la nieve blanco ye verdaderu, ye verdaderu” y asina socesivamente.

Verdaderamente, como diz Kripke, l'analís llevaría a una serie infinita de segmentos, pero nel llinguaxe ordinariu nun ye necesariu.Y como diz él mesmu tampoco lo pretende col so modelu como daqué definitivu.

Los críticos de Kripke sicasí consideren que l'esquema nun acaba suprimiendo una xerarquía de niveles entá cuando sían dientro del mesmu llinguaxe oxetu.

Otros consideren que surden diverxencies de conteníu de verdá; otros que pueden apaecer paradoxes cuando se produz autorreferencia del llinguaxe.

==== Otres definiciones ====


== Tipos de verdá ==

=== Suxetiva y oxetiva ===
Les verdaes suxetives son aquelles coles cualos tamos más íntimamente familiarizaos, yá que'l so conteníu de verdá atopa'l so fundamentu nel mesmu [[individuu|suxetu]] que conoz y formula dicha verdá. Son les verdaes de la mesma [[esperiencia]].

El [[suxetivismu]] ye la [[teoría]] que considera que toles verdaes son suxetives, esto ye, dependen del suxetu que conoz.

Dacuando considérase impropiamente como condición suxetiva'l fechu de que'l suxetu nun sía'l suxetu individual sinón el suxetu [[trascendental]] kantianu. Pero nesi casu se [[Teoría de la xustificación|xustificaría]] la [[oxetu|oxetividá]] del [[conocencia]] con independencia de la formulación d'un suxetu [[individuu|individual]]. Nesi casu falaríamos d'un [[antropocentrismu]] [[gnoseoloxía|gnoseológico]].

En contraste, les verdaes [[Objetivismo|oxetives]] pretenden ser independientes de les nueses creencies suxetives y gustos y el fundamentu de les mesmes independiente del fechu de ser conocida pol suxetu individual. Tal ye la pretensión de la [[ciencia|verdá científica]].

Cuando se reconoz qu'hai o puede haber otros puntos de vista o forma de conocer entós más que de suxetivismu se debe falar de [[perspectivismo]].

=== Relativa y absoluta ===


Les verdaes relatives son aquelles idees o proposiciones que namái son verdá en rellación a dalguna norma, convención o puntu de vista. Usualmente, la norma mentada son los principios de la mesma cultura. Tol mundu alcuerda en que la veracidá o falsedá de ''delles'' idees ye relativa: Si dizse que'l tenedor alcuéntrase a la izquierda de la cuyar, ello depende de dende ónde unu tea viendo. Sicasí, el [[relativismu]] ye la doctrina que señala que ''toes'' les verdaes d'un dominiu particular(dígase moral o estética) son d'esta forma, y el Relativismu implica que toa verdá namái ye en rellación a la mesma cultura. Por exemplu, el relativismu moral ye la perspeutiva qu'apunta a que toles verdaes son socialmente inspiraes. Dellos problemes lóxicos sobre'l relativismu esplicar nel artículu falacia relativista.

Les verdaes relatives pueden ser oldeaes coles verdaes ''absolutes'' o ''oxetives''. Estes postreres son idees o proposiciones que seríen verdaderes pa toles cultures y tiempu. Estes idees frecuentemente son atribuyíes a la mesma naturaleza del universu, de Dios, la naturaleza humana o a dalguna esencia fundamental o significación trascendente.

Lo [[absolutu (metafísica)|absolutu]] nun dominiu particular del pensamientu ye la visión de que toles proposiciones en tal dominiu son absolutamente ciertes o absolutamente falses ensin restricción o [[implicación|condición]] dalguna.

El [[absolutismu moral]] ye la visión de que les normes y [[principiu|principios]] [[moral]]es son absolutamente, ye dicir [[implicación|incondicionados]] dafechu verdaderes o falses pa toles cultures en toles eres y en toa situación dada con independencia de los individuos afeutaos.

=== Ontolóxica y epistemolóxica ===
* Predicáu d'una realidá: verdá ontolóxica
* Predicáu d'una conocencia, creencia, proposición, o enunciáu: verdá [[epistemoloxía|epistemolóxica]].

Estos dos formes de considerancia de la verdá non siempres apaecen escamplaes nel usu vulgar de la pallabra.

Nel primer casu usar pa estremar una realidá como ''realidá verdadera'' n'oposición a una realidá aparente”, “ilusoria” “irreal” o “inesistente”; lo qu'asocede cuando tomamos una realidá por “otra”. Nesti sentíu afirmamos, ye “oru falso” o “falsu oru”, paez oru, pero nun lu ye.

Nel segundu casu utilizar con [[referencia]] al [[conocencia]] en cuanto conteníu d'una [[creencia]], [[proposición (lóxica)|proposición]] o [[enunciáu]] que puede ser “verdaderu o falsu” según correspuéndase o non cola realidá que ''pretende'' espresar.

Nun sentíu non críticu la verdá [[epistemolóxica]] suelse tomar como correspondencia necesaria cola ontolóxica. Por ello ye'l sentíu más vulgar y corriente de lo que s'entiende por verdá.

El sentíu ontolóxicu constitúi'l fundamentu de cualquier conceutu de verdá, magar na filosofía actual esti sentíu de la verdá valorar so un [[camientu|supuestu]] de [[condición (lóxica)|condiciones]] [[estructura]]-yos del procesu del [[conocencia]] y non como un conteníu concreto de [[realidá]] dafechu conocida.

Sicasí la posibilidá mesma de la conocencia de la verdá asina entendida ye refugáu polos [[escepticismu|escépticos]] considerando que nun ye [[posible]] pa la conocencia humana la conocencia de la [[realidá]].

El máximu esponente d'una filosofía basada nesti [[Interpretación|sentíu]] de verdá ontolóxica ye [[Platón]]. Los cristianos y [[Escolástica|escolásticos]] atoparon la solución asitiando esa verdá na mesma conocencia divín, pos la conocencia de Dios ye un actu [[Creacionismu|creador]] pos en Dios conocencia y realidá coinciden; sicasí los conceutos humanos son ''entes de razón con fundamentu na cosa''.Los escolásticos afirmaben que l'ente” tenía la cualidá de la so propia verdá. ''Omne ens est verum'', con independencia de la so ser o nun ser conocíu.

Los [[racionalismu|racionalistes]] y [[idealismu|idealistes]], [[Descartes]], [[Spinoza]], [[Leibniz]], [[Hegel]], y [[Bertrand Russell|Russell]] o [[Wittgenstein]] nun determináu momentu del so pensamientu pensaron tamién asina: toles verdaes, a lo postrero han de ser [[verdaes de razón]] para Dios onde algamen el so calter [[absolutu (metafísica)|absolutu]]. Bien s'entienda por Dios un Ser [[Trescendencia|Trascendente]], bien sía entendíu nun sentíu [[Panteísmu|panteísta]] identificáu cola [[Naturaleza]] o'l [[Espiritualidad|Espíritu]] o la [[Homo sapiens|Humanidá]] o la [[Ciencia]].

El [[empirismu]] puru, otra manera, piensa que toa conocencia ye [[verdaes de razón|verdá de fechu]] relativa a la realidá conocida” pola [[esperiencia]], y nun ye posible la conocencia [[Metafísica|metafísicu]] como nos escépticos.

Na actualidá, dada la valoración que se tien de la posibilidá d'una conocencia [[Metafísica|metafísicu]] de la “realidá en cuanto tal” esti conceutu nun suel ser teníu enforma en cuenta.

La verdá lóxica, (güei día más bien denominar "epistemolóxica"), como conocencia de verdá oxetiva atopa'l so máximu esponente na [[Ciencia|verdá científica]]. Güei ye más propiu denominala verdá [[epistemoloxía|epistemolóxica]], con cuenta d'evitar el tracamundiu col sentíu lóxicu-formal característicu de la lóxica formal.

La filosofía na actualidá considera la verdá científica como enclín que se dirixe a un horizonte abiertu d'esperiencia cimera a la mera [[conciencia]]; nun procesu d'acercamientu permanente escontra la conocencia de [[lo real]].

Lo que dexa abiertu l'ámbitu de la verdá abiertu a otros tipos de conocencies verdaderes non sometíos puramente al ámbitu y al [[métodu científicu]].

=== Material y formal ===
Ye la distinción que s'establez ente'l conteníu [[Significáu|significativu]] de verdá d'una espresión llingüística concreta (o d'un discursu o d'una obra completa) y la [[estructura]] de la [[Proposición (lóxica)|proposición]] en que se resuelve dicha espresión llingüística como [[llinguaxe formalizáu]], considerada entós como una afirmación analizada según un [[sistema]] o [[cálculu lóxicu]].

Consideremos el conteníu de verdá de la frase siguiente: «Si tolos elefantes tienen ales y tolos seres alaos vuelen, entós los elefantes vuelen». El conteníu de la frase como discursu, al respective de la verdá del so conteníu significativo nel mundu, ye claramente falsu. Esti discursu tocantes al so conteníu material, ye falsu. La so verdá ''material'' ye falsa.

Sicasí tocantes a la so forma o estructura lóxica, ye una verdá non solo al respective de esti discursu concretu sinón que ''tou discursu que caltenga la mesma forma o estructura lóxica va ser siempres y necesariamente '''lóxicamente verdaderu***. La so forma lóxica fai verdaderu'l discursu nesti sentíu. La so verdá *formal* ye verdá.

### Verdá Moral
Ye la concordanza ente lo que se diz y manifiesta cola pallabra o cola aición al respective de la creencia no que ye verdaderu. El so contrariu nun ye lo falso o l'error sinón la mentira.

La so manifestación ye una virtú moral, esto ye: **ser veraz, dicir, usar o profesar siempres la verdá**.

## Verdá y historia

Ensin dala dulda ye un momentu históricu'l día que Aristarco de Samos concibió como verdá que la tierra xira alredor del sol. Por lo mesmo ye un "soceder históricu" la evolución que dicha idea como verdá percorrió a lo llargo de los sieglos hasta Copérnico y al S. XVII en que definitivamente ye "aceptada" como verdá pola comunidá científica, y más tarde como "verdá social y cultural".

Coles mesmes ye un soceder históricu la influencia cultural y los fechos que se derivaron de tal conocencia tanta nel mundu de la ciencia como nel de la cultura.

Sicasí estos dos aspeutos nun afecten al conteníu de la verdá como tal. Si dende siempres, eternamente foi verdá y siguir siendo que "la tierra xira alredor del sol", tales aconteceres mundanosnun afecten n'absolutu a la verdá como tal verdá ontolóxica. Tales son los supuestos del "realismu".

Agora bien, ¿podemos afirmar qu'esa verdá, en cuanto verdá, esistía cuando dichu conocencia verdadera nun esistía? ¿Nun tendríamos qu'afirmar que dicha verdá apaez según un momentu de desenvolvimientu históricu cultural de la racionalidá, que "fai verdaderu" non solo'l fechu del xiru de la tierra alredor del sol, sinón el nuevu conceutu de "cielos", "astros" "tierra" etc. y los cambeos qu'introducen nel mesmu conceutu d'home, conocencia, historia? Porque dichu conocencia, en cuantes que verdaderu, ye un momentu más del "aportar" de lo real en cuantes que realidá, pos en definitiva **la verdá racional nun dexa de ser un momentu del aportar de [[lo real]]**.

La verdá racional, como problema, n'alcuentru mundanal, posibilitante de posibilidaes, surde como cumplimientu, yá que ye actuación nun logos, ye lóxica; pero coles mesmes, por ello mesmu, la verdá racional ye cumplimientu, ye dicir "realización de posibilidaes". Trátase de l'actuación realizada por una potencia individual, ensin dala dulda, pero ye coles mesmes una actualización realizada de les coses, yá que dicha verdá nun ye daqué separáu del procesu en que se cumple. Nesti sentíu la verdá ye un fechu, como actuación d'una "potencia" (l'aición humana), coles mesmes que "sucesu" como realización de posibilidaes, que ye precisamente no que consiste la esencia de lo histórico.

Que la verdá racional tien historia ye una trivialidad, como vimos enantes. Ye obviu que ta condicionada nel so aportar poles condiciones materiales y culturales d'un momentu históricu.

Pero paez importante sorrayar otru aspeutu: "ser históricu" nun significa lo mesmo que "ser historia", aspeutu qu'agora queremos destacar. La verdá racional tien un calter intrínsecu y formalmente históricu en cuanto verdá.

Daqué que pal realismu clásicu resultaría absolutamente inconcebible.

Rescampla que lo real en cuanto real nun tien por qué ser históricu. Cualquier planeta descubiertu o astru por afayar en cuanto real nun tien un ser históricu en cuanto realidá.

Pero en cuanto "actualización racional" que la constitúi como verdá mundanal (y por tanto conocida) sí lo ye. En definitiva la verdá racional tien per un sitiu un calter d'alcuentru: ye verdá lóxica. Pero per otru llau tien un calter de cumplimientu: ye verdá histórica.

## Verdá y valor

La realidá histórica de la verdá racional lleva implícita una consecuencia importante: La verdá racional ye la realización d'un valor a posteriori. Esto evita toa complicidá con tou historicismu que pretende establecer la verdá racional "a priori", (Popper op. cit.).

Si la verdá racional permanez na historia ser en cuantes que realiza un determináu valor: Ser siquier provisionalmente l'actualización de la conocencia en cuantes que ésti interpreta'l "verdadear" de la realidá.

N'efeutu non cabo dulda de que la "Teoría de la gravedá aristotélica" faía verdaderu la "realidá mundanal" de la cayida de los cuerpos. Ensin dala dulda la "Teoría de la gravitación universal" de Newton fixo históricamente verdaderu la mesma realidá mundanal. Como agora de fechu la "Teoría de la relatividá" fai verdadera la mesma "realidá mundanal" conforme a nuevos parámetros racionales. ¿Qué razón, esto ye, qué verdá racional, xustifica y fai posible la sustitución d'una verdá por otra en cuantes que racionales? ¿Hai más d'una "racionalidá" na verdá? ¿o son distintos "xustificaciones" racionales en cada momentu o situación histórica y cultural según nueves maneres d'interpretar la realidá percibida na esperiencia?

A estes cuestiones nun hai más alternativa que:
* almitir de manera "esencial" un relativismu absolutu, lo cual llevaríanos al absurdu de la falta de xustificación racional de la mesma verdá.
* almitir un relativismu racional enmarcáu pola realización de ciertos "valores racionales" o exerciciu de ciertes "virtúes doxásticas" que faigan posible construyir un saber científico que nos dexa construyir una representación del mundu que tenga determinaes carauterístiques:
** Eficacia instrumental
** Coherencia 
** Algame comprensivu 
** Simplicidá funcional.

## Ver tamién
* Afirmación
* Alétheia
* Certidume
* Conocencia
* Creencia
* Dulda
* Evidencia científica
* Evidencia (filosofía)
* Teoría de la xustificación
* Honestidá
* Inorancia
* Mentira
* Paradoxa del mentirosu
* ( Media verdá ) medies verdaes
* ,  *nun busca la [[verdá]]*: , polo que nun podemos decidir cómo son realmente les coses (...) cfr/fonte: 
* Falsu amigu = falsos amigos (llingüística, **[[:Categoría:Comparanza ente idiomes|comparación ente idiomes]]** (cat.) ).
* Semántica

## Referencies

### Notes

### Bibliografía adicional
* 
* 
* 
*  - Antoloxía d'artículos clásicos sobre la verdá, incluyendo trabayos de James, Russell, Ramsey, Tarski y otros más recién.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Enllaces esternos
* 

* ''Aletheia'' and Other Words for Truth in Ancient Greek
* ''Veritas'' in Latin Middle Ages from Augustine to Paul of Venice
* Truth Is Stranger Than It Used To Be
* An Introduction to Truth  - Por Paul Newall.
* The Semantic Conception of Truth (n'inglés) - El clásicu trabayu de 1944 de Alfred Tarski sobre la concepción semántica de la verdá.
* La concepción semántica de la verdá  - Traducción al español por Palombu García Abá.
* ''Veracidá'', por Dietrich y Alice von Hildebrand, y ''Sentíu de la verdá'', por Julián Marías
* http://www.scielo.org.ar/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1851-96362008000200006&lng=pt&nrm=iso&tlng=es#notes - Pragmatismu, empirismu y representaciones. Una propuestaacerca del papel epistémico de la esperiencia. Daniel Kalpokas
* Filosofía y verdá n'Ortega - Por Pedro José Chamizo Domínguez.
* Hermenéutica y verdá teolóxica - Por Joaquín Silva Soler.
* Lóxica y verdá na fenomenoloxía de Heidegger y Husserl - Por Friedich-Wilhelm Von Herrmann.
* Verdá y perspeutiva y otres temes orteguianos - Entrevista a Julián Marías per Violeta Medina.
* Dolce tesis alrodiu de la verdá. Heidegger  - Por Jorge Acevedo Guerra.
* 
* Stanford Encyclopedia of Philosophy
** Coherence Theory of Truth
* http://serbal.pntic.mec.es/cmunoz11/tarski.pdf 
** Correspondence Theory of Truth
** Deflationary Theory of Truth
** Identity Theory of Truth
** Revision Theory of Truth
** Tarski's Definition of Truth