Idioma filistéu

L**'idioma filistéu** yera la llingua de los filisteos, falada —y raramente inscrita— na franxa costera del suroeste de Canaán, concretamente na pentápolis formada por Gaza, Ascalón, Asdod, Gat y Ecrón. Dexó d'escribise, y presumiblemente de falase, escontra finales del sieglu IX e.&nbsp;C., cuando foi sustituyida por dalguna caña de les llingües cananees locales (fenicia o hebrea).

## Aspeutos históricos, sociales y culturales

L'orixe xeográficu de los filisteos nun ta esclariáu, anque se suel considerar que s'asitiaron na rexón conocida como Filistea alredor del 1200 e.&nbsp;C., de resultes de los movimientos de población causaos polos «pueblos del mar». Ye oxetu d'alderique, sicasí, la so identificación col grupu de «pueblos del mar» que les fontes exipcies refieren como *[[peleset]]*. Paez probáu que l'idioma orixinal de los filisteos yera distintu de les llingües de la rexón, pero les inscripciones de Tell ye-Safi demuestren qu'en dalgún momentu de la edá del fierro local los filisteos empezaron a utilizar dalguna de les cañes de les llingües cananees locales, según la so escritura. 

En cuanto al númberu de falantes que pudo tener el filistéu, la población del área acomuñada colos filisteos rondaría los 25&nbsp;000 habitantes nel sieglu XII e.&nbsp;C., ente que'l picu máximu de población sería d'unos 30&nbsp;000 nel sieglu XI e.&nbsp;C. Con tou, la naturaleza cananea tantu de la mayoría de los topónimos como de la cultura material suxeren que bona parte de la población sería indíxena, polo que l'elementu filistéu constituyiría probablemente menos de la metá.

Col tiempu, la nueva llingua cananea amazcaró y reemplazó a les tradiciones llingüístiques anteriores, qu'aquel día quedaríen amenorgaes a sustratu llingüísticu, yá que dexen de rexistrase nes inscripciones. A finales de la edá del fierro local, nel sieglu VIII o VII e.&nbsp;C., el principal idioma escritu de la Filistea yera un dialeutu cananéu escritu nuna versión del alfabetu semíticu occidental tan carauterística que Frank Moore Cross denominar *Escritura neo-filistea*. Esti dialeutu denominar n'ocasiones «lengua de Ecrón» arriendes de la inscripción topada en Ecrón en 1996, la más estensa rellacionada colos filisteos. Un fechu llamativu ye que la Biblia nun menta nengún problema llingüísticu ente los israelites y los filisteos, como sí fai nel casu d'otros pueblos. Finalmente, los filisteos empezaron a utilizar alredor del 300 e.&nbsp;C. l'araméu, que yera entós la llingua franca de la rexón y taba emparentáu direutamente col cananéu.

### Glotónimo
El nome *filistéu* que s'utiliza anguaño pa referise a esti idioma provién del llatín , variante de , qu'apaez nos escritos de Flavio Josefo. De la mesma ta tomáu del griegu  (*philistinoí*), utilizáu por Filón d'Alexandría, magar na Septuaginta el términu utilizáu ye  o  (*fylistieim* o *fylistiim*). N'última instancia provién del hebréu pĕlištī, «xente de Plešt» (*Filistea*); cf. l'acadiu *palastu* y l'exipciu *parusata*.

Los estudiosos de la Biblia suelen proponer que'l nome aniciar a partir del raigañu semítica *plš* (), que significa «estremar» o «invasor». El endónimu o autoglotónimu que los filisteos dar a sigo mesmos nun se conoz. Sicasí, como la Biblia mentar tamién como xentes de Kaftor (; quiciabes rellacionáu con Keftiu), que nun ye un términu semíticu, suxirióse que dicha pallabra seya similar a la qu'usaben pa referise a sigo mesmos o al so idioma. Al paecer, l'idioma tamién apaecería referíu na Biblia como «llingua d'Asdod», anque ye revesosu si referir al idioma filistéu, al dialeutu canaeo que los filisteos adoptaron a partir del sieglu VIII e.&nbsp;C. o a dalguna otra llingua utilizada na ciudá.

Otra teoría, propuesta por Jacobsohn y sofitada por otros autores, ye que'l nome deriva de la rexón iliria de *[[Palasë|Palaeste]]*, que los sos habitantes llamar *Palaestīnī* añader el sufixu ilirio *-ino* utilizáu pa grupos étnicos.

## Descripción llingüística
### Clasificación

Sábese bien pocu de dichu idioma, del que sobreviven unes poques pallabres n'hebréu a manera de préstamos culturales. Estes describen instituciones específicamente filistees, como los *seranim*, los señores» de la Pentápolis filistea, el receptáculu *’argáz* qu'apaez na Biblia, namái en 1 Samuel (capítulu 6) o'l títulu *padî*.

Nun hai abonda información sobre l'idioma de los filisteos como pa rellacionalo con seguridá con nenguna otra llingua: la so posible rellación con llingües indoeuropees (inclusive col griegu micénicu) sofita la idea, per otra parte ensin confirmar, de que los filisteos tienen el so orixe nos «pueblos del mar». Esisten ciertos restos de vocabulariu y onomástica non semíticos, pero les inscripciones auténtiques —pos dalgunes resultaron ser falsificaciones modernes— son enigmátiques: topóse una serie de «sellos d'ancla» en miniatura inscritos en dellos xacimientos filisteos. Per otru llau, l'amenorgáu corpus de curties inscripciones de la edá del fierro IIA-IIB de Tell ye-Safi/Gat, demuestra qu'en dalgún momentu de la edá del fierro local los filisteos empezaron a utilizar dalguna de les cañes de les llingües cananees locales (bien feniciu o hebréu), según la so escritura. 

Con éses xulgando solo poles inscripciones tardíes, más numberoses, podría interpretase equivocadamente que l'idioma filistéu nun ye más qu'una variedá de continuu dialeutal cananéu. Por casu, la inscripción de Ecrón, qu'identifica'l xacimientu arqueolóxicu con seguridá como la Ecrón bíblica, ye'l primer testu siguíu que foi identificáu como filistéu. Sicasí, ta escritu nun dialeutu cananéu simliar al feniciu.

#### Hipótesis indoeuropea
La evidencia a favor de que los filisteos falaren una llingua indoeuropea ye bien llindada. Delles pallabres rellacionaes colos filisteos qu'apaecen na Biblia nun son d'orixe semíticu y, en dellos casos y con reserves, pueden rastrexase hasta raigaños protoindoeuropeas. Por casu, R. D. Barnett rastrexó la pallabra filistea pa «capitán», *seren*, que puede tar rellacionada col términu neohitita *sarawanas*/*tarawanas* o'l griegu τύραννος, *týrannos* (que ye en sí probablemente un préstamu de dalguna llingua d'Anatolia occidental). Edward Sapir defendió l'orixe indoeuropéu de *kōbá* o *qōbá*, «cascu», referíu al cascu de cobre de Goliat y presumiblemente rellacionáu col hitita *kupaḫi*.

Dellos nomes filisteos, como Achish, Ficol y Goliat paecen nun ser d'orixe semíticu y suxiriéronse etimoloxíes inodeuropeas. El nome propiu *Achish* rellacionóse col griegu Ἀγχίσης (*Anchisēs*, «Anquises») o col etnónimo griegu «aqueo» (del Prehistoria del griegu griegu arcaicu Ἀχαίϝος, *achaiwos*). Sicasí, rellacionóse coles mesmes con llingües non indoeuropees, como'l nome hurrita *Aki-ia-ash* o'l eblaíta *A-ga-ish*. El nome propiu *Goliat* () rellacionóse col nome propiu lidiu Ἀλυάττης *Alyattēs*, que ye la forma griega d'un supuestu orixinal **Walweiattes*. En 2005 topar en Tell ye-Safi/Gat una inscripción de finales del sieglu X/principios del sieglu IX e.&nbsp;C. con dos nomes, unu d'ellos (ולת, «wlt») bien similar a esta posible variante de Goliat. Otros autores señalaron la semeyanza del nome «Goli*at*» con nome luvitas como «Maddu*watta*» o «Azita*wadda*».L'apaición d'otros nomes non semíticos n'inscripciones filistees de la Edá del Fierro son indicativos adicionales de los posibles oríxenes non semíticos del grupu.

## Escritura
Les inscripciones en filistéu son bien escases, magar paez tuvieron un sistema d'escritura. En 1964 topar en Deir ʿAllā unes tablillas nel mesmu estratu arqueolóxicu qu'unes vasíes de cerámica filistea. Les tabilillas conteníen daqué más de cincuenta carácter, arrexuntaos nunos quince pallabres separaes per llinies verticales, que d'esa manera recuerden a les tablillas minoiques escrites en llinial A y llinial B. Ye probable que los testos conteníos tean en filistéu, pero podríen representar la escritura de dalgún otru pueblu; seya que non, el corpus de testos topáu tantu d'escritura chipro-minoica como filistea son tan exiguos que difícilmente podríen dar pie a pruebes concluyentes. De xuru la escritura (según la téunica alministrativa del usu de sellos) adoptóse cuando les poblaciones filistees yá crecieren en complexidá, siquier una xeneración dempués del so supuestu asentamientu. Con posterioridá utilizar en cierta midida tamién l'alfabetu semíticu occidental, del que s'atoparon afayos posteriores. Comoquiera que fora, el sistema d'escritura del filistéu sigue siendo materia d'alderique.

## Exemplos d'inscripciones

### Inscripciones n'escritura llinial
Les inscripciones n'escritura llinial que se menten de siguío posiblemente zarren testos en filistéu. Dellos especialistes en chipro-minoicu (como Sylvia Ferrara o Philip Steele) espresaron series duldes sobre que'l sistema d'escritura d'estos fragmentos tea realmente rellacionáu col llinial A o B. Sía que non, el corpus de testos ye tan exiguo que difícilmente podríen dar pie a pruebes concluyentes.

* Afek: una tablilla (datada nel sieglu XI e.&nbsp;C.) con unes poques llinies de testu. La cerámica ye con toa probabilidá de Tell ye-Safi/Gat. Dalgunos de los símbolos podríen ser numberales, colo que se trataría d'una tablilla d'usu económicu. Dellos símbolos guarden semeyanza col silabariu chipro-minoicu, anque verdaderamente non toos.
* Ascalón: un fragmentu de cerámica (datáu a finales del sieglu XI e.&nbsp;C.) con una inscripción de 9 marques pintaes de derecha a esquierda. La cerámica ye llocal, y siete de los 9 símbolos tienen paralelos na escritura chipro-minoica, por enforma que tanto l'usu de pintura como'l sentíu de la escritura son ayenos a dicha sistema.
* Asdod: sellos de cerámica con unes 5 o 6 marques filistees. La llectura que sigue ye de Facchetti y la so aceptación ye minoritaria:

*Tell Qasile: insripción nuna ánfora. Según Facchetti puede lleese:

Topáronse dellos fragmentos de cerámica micénica con calteres aisllaos que s'asemeyen a la escritura chipro-minoica (probablemente marques d'alfareru). Asina mesmu, tamién delles marques n'ánfores cananees» y otres vasíes de Ascalón identificáronse como símbolos chipro-minoicos, pero estos son muncho más senciellos y nun cunten con paralelos bien convincentes.

### Inscripciones n'escritura semítico
Identificáronse com filisteos unos pocos testos de cierta entidá, como un óstracon topáu en ʿIzbet Ṣarṭah y dos topaos en Tell Jemmeh.

El testu topáu en Izbet-Sartah (5 llinies, sieglu IX e.&nbsp;C.) ta escritu, según paez, en alfabetu protocananéu, precursor del alfabetu feniciu. El testu nun se pudo interpretar, sacante la última llinia, que ye una llista alfabética: tratar de les lletres del alfabetu nel orde que tienen na escritura fenicio, anque falta la *m*, en que'l so llugar hai un espaciu en blancu y esisten dos anomalíes, *h z* y *p ʿ*.

El primer óstracon de Tell Jemeh (sieglu VII e.&nbsp;C.) ye una llista de nomes, na que cada llinia significa «A (fíu de) B», alcordar con Kempinski. Cada llinia acaba col sufixu -š, interpretáu como una marca de xenitivu indoeuropéu. Anque la mayoría de los nomes son semíticos, alredor d'un terciu pueden tener paralelos en llingües anatolies o eteochipriota (según testos asirios). Facchetti, sicasí, interpreta que la marca de xenitivu taría rellacionada col etruscu.

El segundu óstracon de Tell Jemeh (sieglu VII e.&nbsp;C.) ye tamién, al paecer, una llista de nomes con númberos a la fin de cada llinia. Nel testu atópase repetidamente la marca morfolóxica -yh y probablemente el yá mentáu sufixu xenitivu -š.

Quiciabes podríen añader a estos varios óstraca con 1 o 2 marques de Asdod, Tell Qasile, Tell el-Farah, etc. Naveh cunta un total 14 inscripciones filistees realizaes con escritura fenicio o aramea.

## Referencies

### Notes

### Bibliografía
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Enllaces esternos
*El dialeutu cananéu de la Inscripción de la Dedicatoria Real de Ecrón, 2004 – Una escoyeta d'artículos sobre la inscripción de Ecrón