open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ollántay

***Ollántay*** (o tamién ***Ollantay***) ye'l títulu d'un poema en llingua quechua d'atribución incierta. Dalgunos consideren que ye obra d'un poeta quechua del tiempu de la colonia española, mientres qu'otros lu fechen na dómina precolombina.

Esti poema dramáticu cuenta l'amor sacrílegu qu'Ollanta, capitán favoritu del inca Pachacútec siente pola fía d'ésti, la princesa Kusi Qóyllur (*estrella gayolera*). 

Pa llibrala de l'autoridá de so pá, Ollanta rebélase contra l'inca y atrinchérase nuna fortaleza que más tarde se conoció como Ollantaytambo, nel valle del Urubamba.

Ollanta acabó derrotáu pol exércitu de Túpac Yupanqui, socesor de Pacacútec, pero a la fin l'inca perdona a los dos amantes y autoriza la so unión.

L'escritor arxentín Ricardo Rojas (1882 - 1957), pa escribir el drama *Ollántay, tragedia en los Andes*, espublizáu en Buenos Aires en 1939.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llinguaxe de programación C

**C** ye un llinguax de programación creáu nos 1970 por Ken Thompson y Dennis Ritchie pal desendolcu del sistema operativu UNIX nos llaboratorios AT&T nos Estaos Xuníos d'América.

Ye ún de los llinguaxes más emplegaos nel mundu de la informática, yá que tien versiones en too tipu de máquines. C ye per reconocíu pal diseñu de sistemes de baxu nivel, ainda ye emplegáu pa facer programes d'aplicación.

## Exemplu de códigu C
Equí ta'l clásicu exemplu "¡Hola Mundu!" en C:


```c
#include <stdio.h> 
 
int main(void)
{
 puts("¡Hola, Mundu!");

 return 0;
}
```


## Ver tamién
* Llinguaxe de programación C++ 
* Llinguaxe de programación C# 

## Referencies

## Enllaces esternos
* Evolución del C  (n'inglés)
* [news:es.comp.lenguajes.c Grupu de noticies sobre'l llinguaxe C] (n'español)
Electrón (moneda)

L**'electrón** ye la primer moneda que se conoz, y davezu ye considerada l'orixe del sistema monetariu.

## Historia
Apaez nel sieglu VI e.C. en Lidia, na actual costa oriental de Turquía. Mandóla acuñar Cresu, l'últimu rei del reinu, a partir de la mesta ente la plata y l'oru -d'ehí'l so nome- que s'atopaben nes sableres del so reinu. Distínguense por ser un óvalu con estríes y una cabeza de lleón.

## Referencies

## Enllaces esternos
Apeles

**Apeles**  foi un pintor de l'antigua Grecia.

Del más afamáu pintor de l'Antigüedá nun nos llegaron obres, si qu'asina se conoz tola so producción, estilu y téunica poles referencies lliteraries que sirvieron como inspiración a los artistes de la Renacencia.

Quiciabes la más conocida de les reproducciones de les obres d'Apeles seya "La Calumnia d'Apeles" pintada en 1495 por Botticelli, el xeniu italianu fíxola basándose nos comentarios lliterarios de les obres del helénicu.

La so temática foi estremada sindo'l pintor familiar de Filipu II de Macedonia y del so fíu Alexandru Magnu, asina como de los sos xenerales. Foron recurrentes los temes mitolóxicos y les alegoríes sobre las virtúes y los vicios. Dalgunes de les sos téuniques sirvieron en sieglos posteriores, asina Rafael emplegó l'atramentun qu'usara Apeles nos sos cuadros, y que consistía na aplicación d'una capa de barniz prieto qu'espardía sobre ellos.

## Referencies

## Enllaces esternos
Reinu de Macedonia

**Macedonia** () ye una rexón histórica allugada nos Balcanes y que se formaba dende antiguu pola xunión de las actuales Épiru, Tesalia y Tracia colo que güei conocemos como la Macedonia histórica, esto ye: la Macedonia griega -con capital en Tesalónica-, la provincia búlgara de Blagoevgrad (Pirin-Macedonia), l'estáu de Macedonia del Norte y delles comarques d'Albania oriental.

## Cultura
La filiación cultural de los macedonios nun paez tar clara, por embargu sí paez claro que la so llingua yera indoeuropea pero abondo estremada de la griega quienes nun consideraban a Macedonia parte del so enxame cultura como lo amuesen los comentarios d'historiadores como Tucídides o'l nome de bárbaros -estranxeros- que los griegos de la dómina daben a los macedonios; y, si qu'asina, la historia del antiguu reinu de Macedonia ta enllazada cola de Grecia y Anatolia. Según estudios arqueolóxicos en 700 e.C. un pueblu nomáu *mcedoniu* emigró pal este dende la so tierra natal a la vera del ríu Aliacmón, espardiéndose hasta la península Calcídica.

## L'imperiu de Grecu Macedonia
Macedonia algamó una posición hexemónica dientro Grecia pente'l reináu de Filipu II (359-336 e.C.). Alexandru Magnu, fíu de Filipu ya escolín del filósofu Aristóteles, llevó los exércitos macedonios hasta'l norte d'África, Arabia, Mesopotamia y la India. Abriéndose con ellos la dómina conocida como helenismu.
Llevantáu nun curtiu periodu de 11 años, l'imperiu macedoniu helenizó l'Oriente. Alexandru Magnu fundó una gran cantidá de ciudaes nes tierres conquistaes, ente elles Alexandría, n'Exiptu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Crisoelefantina

**Crisoelefantina** ye un términu que deriva del griegu "chryselephantinos", que significa fechu d'oru (chrysos) y mármole (elephas). Xeneralmente ta rellacionada cola escultura por que ye nesta arte onde ye emplegada.

Usóse davezu na Grecia antigua, y consistía en tapecer con una lliviana capa de mármol una estructura de madera que, asina, quedaba invisible. Emplegábase mármol pa la cara, brazos y piernas d'una estatua mientres que los vestíos y las guedeyes facíanse d'oru.
L'escultor más famosu pola creación d'estatues con esta téunica foi l'helénicu Fidias, quien fixo las perdíes estatues de Zeus n'Olimpia y la d'Atenea nel Partenón.

## Referencies

## Enllaces esternos
Dinastía ptolemaica

La dinastía Ptolemaica -tamién nomada Láxida- ye la que fundó **Ptoloméu I Sóter**, xeneral d'Alexandru Magnu y ún de los sos diádocos, a la muerte d'ésti. 

L'imperiu construyíu pol macedoniu foi dividíu ente Antígonu, Seléucu y Ptoloméu Sóter; nesta xebra al postreru correspuénde-y Exiptu, rixendo los Ptolemaicos el país hasta l'añu 30 e.C. que ye cuando'l príncipe Augustu lu conquista y lu convierte en provincia de Roma.

Ptolomeu I entama la capital del so reinu n'Alexandría, la ciudá fundada por Alexandru Magnu, y desendolca nella l'actividá comercial y intelectual más importante de l'antigüedá.

Dende l'entamu la dinastía acueye de bon grau las tradiciones y cultura exipciana, amestando lo griego, lo macedonio y lo exipciano nuna nueva cultura que dará al pensamientu humanu una bayura de filósofos, pensadores y matemáticos.

Otra de les sos constantes foi l'enfrentamientu colos seléucides colos que compartía orixe y tamién final, yá que dambos estaos foron conquistaos pol Imperiu Romanu. 

Quiciabes, el gobernante más conocíu d'esta dinastía, foi la so postrera representante Cleopatra Selene, que tuvo un fíu, Cesarión, col xeneral César como definitiva midida pa salvar el so estáu, pero esti foi asesináu por orde d'Augustu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Frankfurt del Main

**Frankfurt del Main** () ye una ciudá asitiada nel estáu federáu de Hessen (Alemaña).

Tien  y ye la tiesta visible d'una de las rexones más dinámiques d'Europa, Rin-Main (Rhein-Main), con una población na qu'hai abondos foriatos y gran variedá cultural.

Amás, ye'l centru financieru del país: nel centru la ciudá allúgase la Bolsa d'Alemaña, el Bancu Federal (Bundesbank), asina comu otros 370 grandes bancos. Xunta a ellos ta'l Bancu Central Européu.

El so aeropuertu ye'l segundu más importante d'Europa tres el de Londres.

## Ver tamién
*Römer
*Persones de Frankfurt del Main

## Referencies

## Enllaces esternos
Jim Morrison

**James Douglas Morrison** , conocíu como **Jim Morrison**, foi un músicu d'Estaos Xuníos. Ye conocíu por ser el vocalista del grupu The Doors. 

Xunto con Ray Manzarek nos teclaos, Robbie Krieger na guitarra y John Densmore na batería, formó'l grupu californianu The Doors. En 1967 sacaron el primer álbum. El *single* «Light My Fire» caltúvose munchu tiempu nos primeros puestos de la revista Billboard.

En 1971 Jim Morrison foi alcontráu muertu na bañera la so casa nel barriu de Marais en París.

Ta enterráu nel Cementeriu Père-Lachaise, y la so tumba ye la cuarta atraición turística más visitada de París. El so epitafiu ta escritu en griegu y quier dicir: "fiel al so espiritu"," d'acuerdu col so demoniu". Según dellos especialistes de la música, yera bon compositor, pero algamaba de ser abondo mediocre nel escenariu a causa de les drogues. 

## Referencies

## Enllaces esternos
Diádocos

**Diádocos** yera'l nome dau a los socesores d'Alexandru Magnu, que yeren los sos xenerales y que, a la muerte d'ésti, repartiéronse l'Imperiu separtándolu en cinco grandes zones. La so rivalidá fizo que l'imperiu alexandrín viviera más de venti años de guerres y de lluches pol poder. Esti nomatu vien del griegu  y significa socesores o heriedos.

La división tres la muerte d'Alexandre foi la viniente:
*Asia p'Antígonu Monoftalmos.
*Exitu pa Toloméu Sóter.
*Tracia y Asia Menor pa Lisímacu.
*Babilonia y Siria pa Seléucu.
*Grecia y Macedonia pa Casandru.

A estos descendientes direutos d'Alexandru sustituyéron-yos los sos fíos conocíos como epígonos - o fíos en griegu () - qu'en munchos casos continuaron coles lluches de poder nos restos del antiguu imperiu alexandrín.

## Referencies

## Enllaces esternos
Dinastía Antígona

La **Dinastía Antíogona** foi inaugurada tres la muerte d'Alexandru Magnu fíxose col poder en Macedonia y Grecia. Nun llegaría al sieglu, pues nel 168 e.C. sol reináu de Perséu, Roma vence a los exércitos macedonios y conquista práuticamente tola Penísula Helénica.

Ye, de toles dinasties diádoques, la más occidental en tanto que sigue les tradiciones históriques europees siendo xefe del exércitu'l rei y nun permitiendo la divinización de la figura real como si ocurrió coles Dinastíes Tolemáiques o la Dinastía Seléucida, dambes dos exemplos de sincretismu y d'orientalización relixosa.

Esta dinastía padeció tamién les lluches de poder escontra los otros diádocos quienes influyeren nos estaos helénicos pa que s'alzaren escontra Macedonia, como asina lo fixeren Tebas o Esparta. Tres la vitoria romana, Macedonia ye xabazmente tratada, suxétasela a tributu, sepártase en cuatro rexones, cauna taba incomunicada coles otres. Y hasta que nun pasa a ser provincia nun se desendolquen nella víes de comunicación que permitieren un mayor control sobro Macedonia.

## Reis
* Casandru
* Demetriu Poliorcetes
* Antígonu II *Gonatas* -verdaderu fundador de la Dinastía que lleva'l so nome-
* Demetriu II *l'Etólicu*
* Antígonu II *Dosón*
* Filipu V 
* Perséu

## Referencies

## Enllaces esternos
Viesca

La **viesca** ye una superficie con gran densidá d'árboles. Cuando la estensión de la viesca ye pequeña suelen emplegase términos como *viescu*, *mata* o *monte*.

Les viesques tópense en toles rexones nes que ye posible'l so crecimientu, hasta l'altitú llamada «la llinia de los árboles» (llinia tope imaxinaria según la que nun se da'l crecimientu, pola mor del fríu o de la escasez d'oxíxenu) y esceptu en zones de baxa pluviosidá o riesgu frecuente de quemes naturales. 

Ye corriente estremar les viesques naturales (o primaries) y les artificiales, creaes pola intervención del home. En realidá, na mayoría de los casos esti desamecimientu nun tien munchu sentíu, ya que na práutica córtase madera en cuasi toles viesques. Sólo delles viesques tropicales o boreales siguen siendo naturales.

En xeneral, les viesques tienen un gran númberu d'árboles de diferentes especies y altures combinaos con capes de vexetación baxa, lo que fai una bona distribución de la lluz del sol.

Una viesca, na so forma natural, ye l'hábitat de munches especies animales y vexetales, y el pesu de la so biomasa nun quilómetru cuadráu ye mui altu comparáu con otros ecosistemes.

La viesca cubre'l 30 % de la superficie non inundada de la tierra.

La ciencia que estudia les viesques como esplotación comercial llámase silvicultura.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma neerlandés

El **neerlandés** o **holandés** ye una llingua xermánica occidental falada nos actuales Países Baxos (u amás fálase frisón o frisiu), nes rexones flamenques de Bélxica, en delles ex-colonies holandeses en Sudamérica (Surinam) y en delles islles del Caribe (Aruba, etc.)

## Historia

Históricamente pertenez al baxu alemán, xunto colos dialeutos baxoalemanes inda falaos nel norte d'Alemaña (Plattdeutsch).

## Gramática

## Delles frases corrientes en neerlandés

## Referencies

## Enllaces esternos

Historia de les llingües xermániques
Mitoloxía griega

La **mitoloxía griega** recueye les hestories, ritos y festividaes de la relixosidá estinta de l'Antigua Grecia. Tolos datos que recueye esta mitoloxía tán amestaos ente les tradiciones orales y los escritos, superponiéndose a lo llargo d'una civilización que s'espardió permunchu nel tiempu; creando davezu alloriu ente unos y otros personaxes asina como les sos alvocaciones que tamién camudaben dependiendo de la rexón helénica o del momentu históricu.

La relixosidá antigua griega yera antropomórfica, siendo representaes les divinidaes con apariencia, xeitos y vezos humanos; cuntando con una propia griega intrincada y dacuando escura.

Pero, tamién ye ciertu que la relixosidá d'esta cultura y el papel que representaba caúna de les divinidaes dan una semeya perimportante del estadiu históricu y cultural de los pueblos helénicos nun intre dao y son de gran interés pa la ciencia histórica.

Asinamesmu al traviés de los sos mitos esti pueblu representaba les fuercies de la Natura colos dioses asina como les estrelles y la so posición nel firmamentu. Pero tamién reconocíes el procesu históricu y asociaben la mutabilidá del trescursu históricu coles trés edaes de los dioses, los que facíen xurdir toos de Gaia la tierra, rellacionada coles más fértiles del Neolíticu; y a esta al empar del Caos.

El papel de dioses como Hécate o Gaia y la so importancia nun momentu o otru tamién son d'utilidá pa comprender la evolución cultural de los pueblos que conformaron sol exonóme romanu de griegos un enxeme cultural nel Mediterraneu oriental y que son base de gran parte de la cultura nomada occidental.

## Referencies

## Enllaces esternos
Artemisa

**Artemisa** yera la diosa griega de la caza, de la Lluna y de la natura xabaz, amás yera una de les tres vírxenes olímpiques -xunto a Atenea y Hestia-. Fía de Zeus y de Letu yera la ximielga d'Apolu. Con esti formaba'l duetu del día y la nueche, Apolu yera'l Sol y ella la Lluna.

Anque yera virxe -como la Natura- tamién auspiciaba los partos, yá qu'ella aidó a la so ma na nacencia del so ximielgu. Apolu-Artemisa sostitoyeron col tiempu, y sobre too na Grecia asiática onde yera munchu más adorada, a Heliu-Hécate respeutivamente. 

Foi precisamente n'Anatolia onde Artemisa algamó'l so mayor preste, principalmente n'Éfesu onde se construyó nel so honor una de les Siete Maraviyes de l'Antigüedá, el templu d'Artemisa.

Cola ocupación y conquista de Grecia por Roma la diosa va pasar a la relixosidá romana encarnando los mesmos atributos (amestaos colos de la diosa etrusca Artume) sol nome de Diana.

## Referencies

## Enllaces esternos
Sierra de la Culiebra

Los cotos de la **Sierra de la Culiebra** tán allugaos nel oeste de la provincia de Zamora y pertencen a la fastera d'Aliste.

La Sierra de la Culiebra ye perconocida ente los biólogos pola so diversidá en fauna y flora, n'especial pol llobu y una mena d'esperteyu llamáu polos paisanos *abrenueiches*. Magar les munches llumes que tienen asolada la Sierra, nos caberos años inda puen atopase viesques de carbayos y bardes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Esguil

Los **esguilos** son unos mamíferos royedores del xéneru Sciurus d'ente 38 y 45 cm de llonxitú.

Los esguilos tan espardíos per tol mundu, sacante Australia. Como tou royedor tien garres perfuertes de les que precisa pa movese peles copes de los árboles, nos que vive na regra.

## Nomes
Otros nomes comunes pa esti animal nel dominiu llingüísticu astur son: esguil, esguilu, esquil, esquilu, esquivu, furaña y reguileta.

## Referencies

## Enllaces esternos
Burgas

**Burgas** ye una ciudá búlgara na costa del Mar Negru.

## Referencies

## Enllaces esternos

* Sitiu web oficial
Idioma checu

El **checu** (*čeština* ou *česky*) ye una llingua indoeuropea del tueru eslavu occidental. Forma un sogrupu col eslovacu, llingua cola qu'hai llexibilidá. 

Fálase na República Checa y na diáspora checa pel mundiu por cerca de 12 millones de persones .

## Alfabetu
A, (Á), B, C, Č, D, (Ď), E, (É), (Ě), F, G, H, Ch, I, (Í), J, K, L, M, N, (Ň), O, (Ó), P, Q, R, Ř, S, Š, T, (Ť), U, (Ú), (Ů), V, W, X, Y, (Ý), Z, Ž.

## Dialeutos
Estrémense tres dialeutos que correspuenden coles árees xeográfiques nes que pue separtase'l el país:

* *Bohemiu*: ye'l dialeutu de Praga, convertíu anguaño na llinguaxe slang de la República Checa.
* *Moravu*: ye'l checu faláu na provincia histórica de Moravia y nun s'estrema visiblemente del estándar checu.
* *Silesianu*: faláu na redolada d'Ostrava, nas llendes con Polonia. Carateurízase pola reducción de les vocales llargues.

## Delles frases corrientes en checu

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingua Checu Online
Sórabu

El **sórabu** (serbšćina, serbska rěč) ye una llingua indoeuropea del tueru eslavu occidental con dos variantes na escrita:
* Altu sórabu 
* Baxu sórabu 

Fálase nos Bundesländer alemanes de Saxonia y Brandemburgu por cerca de 60.000 persones. Otru nome ye *véndicu*.

## Referencies

## Enllaces esternos
Selva Prieta

La **Selva Prieta** o **Viesca Prieta** (n'alemán *Schwarzwald*) ye'l nome dau a un macizu montañosu qu'abelluga una de les viesques más estenses d'Europa Occidental. El picu más altu ye'l Feldberg qu'algama los 1493 m. Espárdese dende la ciudá alemana de Baden-Baden ta Friburgu, nel suroeste del país.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma góticu

La **llingua gótica** (**gutisko razda**) ye una llingua estinta del tueru xermánicu oriental (indoeuropéu).

Foi falada polos visigodos ya ostrogodos na baxa Edá Media nel este y sur d'Europa ((Rumanía, Bulgaria, Francia, Italia, España) por estos pueblos en continuu movimientu. Hasta'l sieglu XVIII foi falada nuna variante oriental na península de Crimea.

Ye conocida pola traducción de la Biblia pol obispu Vúlfila (311-382), primer escritor en llingua gótica ya inventor del alfabetu góticu.

## Referencies

## Enllaces esternos
* Historia y gramática del góticu y demás llingües xermániques
Llingües itáliques

Les **llingües itáliques** constitúin un grupu de llingües indoeuropees con una serie de traces comunes. Inclúi a les llingües romániques y a un ciertu númberu de llingües estintes, como'l llatín y otres llingües falaes na Antigüedá na Península itálica. 

Toles llingües itáliques comparten un bon númberu d'isogloses comunes; asina, toes elles son llingües *[[centum]]* que nun presenten palatalización de les (palato) velares indoeuropees /*k, *kw, *g, *gh, *ghw/. Curiosamente, les llingües romances sí presenten una palatalización posterior de los fonemes llatinos /k, g/, anque namái énte fonemes anteriores /ε,e,i/.

Les llingües itáliques subdivídense en cuatro grupos toes elles estintes a esceición de les llingües romániques:

## Clasificación

* **[[Llingües llatino-falisques]]**
** Faliscu †
** Sículu †
** Llatín †
** Llingües romániques (por exemplu: asturianu, castellán, portugués, italianu, francés, rumanu, catalán, etc)

* **[[Llingües osco-umbres]]** 
** Grupu Oscu
*** Oscu †
*** Marrucin †
*** Sabín †
*** Pelignu †
*** Vestín †
** Grupo Umbru †
*** Umbru †
*** Marsu †
*** Ecuo †
*** Volscu †
*** Érnicu †
*** Piscenu †
*** Prensamnita †

* **Lingua venética**
** Venéticu †
Epigrafía

La **epigrafía** ye una ciencia histórica. El so oxetu d'estudiu son les inscripciones feches en materiales duros, y poro, duraderos nel tiempu, como la piedra, el güesu, el metal o la madera. Desendolca métodos pa interpretales y asina consiguir la so finalidá que ye'l descifráu ya interpretación d'estos escritos, col final de tener mayor información sobre la dómina o histórica de les mesmes. 

Les inscripciones feches en monedes nun s'estudien pola epigrafía sinón pola numismática.

La cienca epigráfica sodivídese pol calter intrínsecu col que foi fecha la inscripción, **relixosa** o **profana** y **militar** o **civil**, y al empar na dómina y cultura na que se fizo. Asina habrá, por exemplu, Epigrafía Relixosa Ibérica o Epigrafía Militar Romana.

Los tipos d'inscripciones defínense col oxetu d'alcordanza col que se fixeron, asina hailes:

* Votives, a les divinidaes o los santos.
* Xurídiques, les que contienen órdenes o lleis.
* Públiques, les que tienen como sofitu un monumentu de calter públicu.
* Históriques, les conmemoratives d'un fechu o data.
* Honorífiques, honren la memoria d'una persona.
* Funeraries, refiérense a la muerte de dalguién.
* Mixtes o comunes, d'emplegu usual en esteles, potes, platos, etc.

## Referencies

## Enllaces esternos
Numismática

La **numismática** ye la ciencia histórica que tien como oxetu l'estudiu de les monedes y medayes pa consiguir tola información sobre la dómina y cultura nel intre nel que se fixeron.

Anque'l so oxetu d'estudiu ye principalmente la moneda, esta ciencia nun se para ehí sinón que persigue ellaborar una idea sobre la historia económica d'aquellos qu'acuñon la moneda o medaya d'estudiu y dibuxar asina una precisa información básica pa los historiadores.
La numismática ye una ciencia de símbolos yá que l'estudiu de la moneda básase nes sos dos cares, la cruz y la cara; les dos siempre enllenes de curtios mensaxes y símbolos que deben ser descifraos pa una meyor compresión del momentu nes que se fixeron.

## Referencies

## Enllaces esternos
Roald Amundsen

**Roald amundsen**  foi un esplorador noruegu.

La so primera estancia nel Árticu foi en 1897, demientres la espedición del Gerlache. En 1903 descubrió'l pasu del Noroeste y bordió la costa norte del Canadá a bordu del Gjoa. El so envís principal yera la conquista del Polu Norte, pero, cuando preparaba la espedición p'algamar esti oxetivu, tuvo noticies de que'l norteamericanu Robert Peary yá se-y adelantara.

Home de gran flesibilidá, modificó los sos planes sobre la marcha y empobinóse pal Antárticu, cola gucia de ser el primeru n'aportar al Polu Sur. En xunu de 1910 zarpa oficialmente haza l'Estrechu de Bering y manda un telegrama a Scott: "Tomo llibertá d'informavos que tomo ruta haza L'Antártida". El 15 de xineru de 1911 instala'l so campu base na bahía de les Ballenes, en L'Antártida. Cuando'l *Terra Nova*, el barcu de Scott, penetra na bahía de les Ballenes y ven el *Fram*, queden sorprendíos pola calidá de la espedición noruega, la esperiencia de los homes y, sobre too, pol númberu de perros que lleva Amundsen. Ye por esta fuerte impresión polo que Scott asitiará'l so campamentu a 700 Km al oeste del campu d'Amundsen, en Cap Evans. El 20 d'ochobre Amundsen, Olav Bjaaland, Helmer Hansen, Sverre Hassel y Oscar Wisting parten rumbu al Polu Sur. El 14 d'avientu de 1911 la espedición algama l'oxetivu. La preparación físico y téunico de la espedición, basada nel emplegu de trineos tiraos por perros y la participación d'esquiadores esperimentaos, asina como'l so ampliu conocimientu del tarrén, foron les claves que-y permitieron ser el primeru n'algamar esi oxetivu. D'esta miente superó por escasu marxe a la desgraciada espedición del capitán Robert Scott, qu'aportó al mesmu llugar poques selmanes dempués. Les sos restantes espediciones, qu'efectuó n'acabando la Primer Guerra Mundial, tuvieron por oxetivu algamar el Polu Norte, el so gran suañu, qu'enxamás vio cumplíu.

En 1925, con tres aviones, tuvo más vera del polu que naide, sacabte Peary. En 1926 fizo un nuevu intentu a bordu del dirixible de construcción italiana Norge, mandáu por Umberto Nobile, col que sobrevoló'l polu'l 12 d'abril. Tres l'accidente de Nobile y col so nuevu dirixible, l'Italia, en 1928, Amundsen partió'l 18 de xunetu, n'hidroavión, al rescate del italianu, empresa na qu'alcontró la muerte.

## Referencies

## Enllaces esternos
Llingües celtes

Llámense celtes a los pueblos que falen o falaron llingües celtes, que nel sieglu I e.C. s'espardíen per gran parte d'Europa, dende la Turquía d'anguaño hasta Portugal. Esti términu ye d'orixe griegu (los griegos llamaben a estos pueblos 'keltoi') Los celtes llamábense siempres a sigo mesmos *galiain*, o seya: galos (derivaos: gálata, galaicu).
El tueru célticu ye parte del grupu llingüísticu indoeuropéu.
Les llingües céltiques taben mui espardíes per Europa na prehistoria y hasta la conquista romana de la Galia ya Hispania.

Clasificación llingüística:

* **[[Idioma galu|Galu]]**. Próximos al galu taban el llepónticu, nóricu, y gálata. Faláronse nun territoriu mui estensu dende l'actual Francia hasta Turquía.
* **[[Iberocelta]]**. Faláu nel oeste de la Península Ibérica y próximu al goidélicu. 
* **[[Goidélicu]]**.
** Irlandés
** Gaélicu escocés
** Manx 
* **[[Britónicu]]**.
** Galés
** Bretón
** Córnicu

## Vitalidá
Cinco llingües celtes son falaes entovía:

Tres del ramu britónicu: 
*El bretón, faláu en Baxa Bretaña (Francia).
*El galés, faláu nel País de Gales.
*El córnicu, en Cornualles.

Dos del ramu gaélicu:

*El irlandés, llingua oficial na República d'Irlanda
*El gaélicu escocés, faláu nel norte y les islles d'Escocia.

*El manx, tamién del ramu gaélicu, falose na Islla de Man. Anguaño yá ta considerada como llingua muerta.

## Referencies

## Enllaces esternos
Distritu de Bergancia

El **distritu de Bergancia** (; mirandés: *Çtrito de Bergáncia*) pertenez a la provincia tradicional de Tras-os-Montes y Altu Douru. Llenda al norte y al este con España, al sur col distritu de la Guardia y col distritu de Viseu y pol oeste col distritu de Vila Real.

Tien una estesión de 6.608 km² y un población residente de . La so capital ye la ciudá de Bergancia o Braganza (en portugués, Bragança).

## Referencies

## Enllaces esternos
Quino

**Joaquín Salvador Lavado Tejón** , más conocíu como **Quino**, foi un humorista gráficu y creador d'historietes arxentín, nacíu en Guaymallén, provincia de Mendoza.

La so obra más famosa ye la tira cómica de *[[Mafalda]]*, que foi publicada orixinalmente ente los años 1964 y 1973.

Depués d'abandonar la tira de *Mafalda*'l 25 de xunu de 1973, según él mesmu por escosar les idees, Quino treslladóse a Milán, dende onde continuó realizando les páxines d'humor que nunca dexó de facer.

Nel añu 2014 la Fundación Príncipe d'Asturies concedió-y el Premiu Príncipe d'Asturies de Comunicación y Humanidaes.

Morrió'l 30 de setiembre de 2020 depués de tar ingresáu por un accidente cerebrovascular.

## Referencies

## Enllaces esternos
*
Enrico Fermi

**Enrico Fermi**  foi un físicu italianu perconocíu pol so trabayu de los rayos beta, pol desendolcu de la primer pila atómica y de la Teoría Cuántica.
Fermi conduxo la construcción de la primer pila atómica que produxo, al empar, la primer reaición nuclear en cadena controlada. Foi, amás, ún de los mayores líderes del Proyeutu Manhattan, que llevó a la realización de la bomba atómica.

A la edá de 14 años escomienza a interesase pola Física a partir de testos antiguos en llatín; tien una carrera académica escelente, algama'l doctoráu na universidá de Pisa en 1922. Punxo clases nes universidaes de Florencia y Roma. Foi en Gótinga y Leyden nos qu'escomienza facer estudios de campu de la física. Retorna a la universidá de Roma, actividá que comparte cola docencia nes universidaes estauxunidenses de Columbia, Stanford y Chicago.
En 1938, Fermi consigui'l **[[premiu Nobel de Física]]** pola so identificación de los nuevos elementos de la radioautividá y el descubrimientu de las reaiciones nucleares per aciu de neutrones lentos.

Lleven el so nome les partícules fermiones; les estadístiques Femi, tamién conocíes como *partícules Fermi-Dirac*, amestándose l'apellíu del físicu inglés Paul Adrien Maurice Dirac quien formuló la so esistencia d'una manera más rigurosa que l'italianu; L'Institutu Enrico Fermi de la Universidá de Chicago que yera departamentu de Física de la universidá au davezu trabayaba Fermi; el "Premiu Presidencial Enrico Fermi" pa los llogros científicos; o'l Fermilab o centru d'aceleración de partícules.

## Paradoxa de Fermi
Fermi tamién ye perconocíu pola famosa frase ¿Úlos? ¿Por qué nun vimos nenguna güelga d'una vida intelixente estraterreste? Abriendo la céllebre Paradoxa de Fermi sobre la posibilidá de civilizaciones alieníxenes.
Él mesmu respondíase con que les civilizaciones teunolóxicamente anovaes corríen un grave peligru d'autodestruyise a traviés del emplegu d'armas nucleares, ye dicir, a más teunoloxía más facilidá d'autodestrución.

## Problemes Fermi
Constitúin illustraciones clares de la importancia del análisis dimensional y de los métodos d'averamientu talos como "¿Cuántos afinadores de pianu trabayen en Chicago?

## Referencies

## Enllaces esternos
Hestia

**Hestia** yera la diosa griega que protexía'l fueu del llar, yera imprescindible en toles cases; la veneración a esta diosa, ensin ser plenamete olímpica, yera de gran importancia. Xunto a Atenea y Artemisa, yera una de les dioses vírxenes.
Na cultura romana presentábase sol nome de Vesta.

## Referencies

## Enllaces esternos
Otto von Bismarck

**Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen** (*1 d'abril de 1815, Schönhausen - † 31 de xunetu de 1898, Friedrichsruh, prietu d'Hamburgu), de postoriu *el Canciller de Fierru*, foi un home d'estáu alemán.

Fundó'l Segundu Reich tres tener sío canciller de la Federación d'Estaos del Norte d'Alemaña.
Dende 1865 llamóse Conde de Bismarck-Schönhausen y tres 1871 Príncipe von Bismarck.

## Referencies

## Enllaces esternos
Carlomagno

**Carlomagno** , tamién llamáu Carlos el Grande, n'alemán "Karl der Große", en francés "Charlemagne", en llatín "Carolus Magnus", foi rei de los francos (de 771 a 814), de los lombardos (de 771 a 814) ya inda'l primeru en ser coronáu emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu'l 25 d'avientu de 800.

A la muerte del so padre, Pipín el Breve, Carlomagno foi eleváu al tronu francu al par que'l so hermanu Carlomán, que morrió ceo. Asina quedó como únicu señor del Reinu Francu.

No que cinca a la política esterior espardió les sos fronteres d'un mou agresivu, polo qu'entró en guerra colos lombardos.
Tamién tentó llevar la guerra a los árabes qu'ocupaben la Península Ibérica, pero solo foi quien a crear la Marca Hispánica nel norte de Cataluña. N'Alemaña sometió a los saxones y n'Hungría destruyó a los ávaros. 

El 25 d'avientu del añu 800 el papa Lleón III coronólu en Roma Emperador d'Occidente, so la fórmula "Romanum gubernans Imperium". Acabante coronáu empeoraron les rellaciones col Imperiu Bizantín. 

Dende la so muerte en 814 el so socesor Lludovicu Píu nun foi quien a contener la desintegración del Imperiu Carolinxu, dividíu pa siempre pol Tratáu de Verdún en 843.

## Referencies

## Enllaces esternos
Franz Ferdinand (archiduque)

**Franz Ferdinand von Österreich-Este**  foi un archiduque austriacu, amás d'herederu al tronu. Yera fíu de Karl Ludwig d'Austria y la princesa Maria Annunziata de Nápoles-Sicilia y nietu del emperador Franciscu Xosé I.

Anque nun fuere gobernante tomó parte activa na política esterior d'Austria. Cuidaba formar nuna provincia a croates, dálmates y bosnios, inda qu'a la escontra d'él munchos d'estos cavilaben xunise nun reinu de tolos eslavos del sur.

Foi asesináu en Sarayevu pol nacionalista serbiu Gavrilo Princip el 28 de xunetu, día nel que Serbia conmemora la derrota nos Campos del Nerbatu (*[[Kosovo Polje]]* o *[[Fushë Kosova]]*). La visita de Franz Ferdinand foi interpretada como una afrenta al pueblu serbiu. Esti asesinatu foi la chispa que dio aniciu a la Primer Guerra Mundial.

## Referencies

## Enllaces esternos
The Velvet Underground

**The Velvet Underground** foi un grupu de rock d'Estaos Xuníos activu ente 1964 y 1973.

## Historia
Foi fundáu por Lou Reed (Long Island, 1942-2013) y Sterling Morrison (Long Island, 1942-1995), amigos na Universidá de Syracuse (NY). 

Xuntóse-yos aína el músicu d'orixe galés John Cale (Crynant, 5 d'avientu 1940). Faciéndoyos falta un batería pa la so primer xira, xunióse al grupu Maureen Tucker (Nueva Jersey, 1945), hermana d'un collaciu de Reed y Morrison en Syracuse. 
Ésta foi l'alliniación base de la so carrera, con delles aportaciones del baxista Doug Yule y la perimportante voz de l'alemana Nico (Colonia, 1938-Ibiza, 1988) nel so discu debú, que-y dio un xeitu únicu.

## Discografía
(Menciónense namái los discos n'estudiu, ensin antoloxíes, bootlegs ya discos en direutu)

* "The Velvet Underground and Nico" (conocíu tamién como "Andy Warhol", el artista americanu que foi'l so primer valedor, o "el discu el plátanu", pol dibuxu na portada, fechu por Warhol) / (marzu 1967)
* "White Light, White Heat" (xineru 1968)
* "The Velvet Underground" (marzu 1969)
* "Loaded" (setiembre 1970)

## Referencies

## Enllaces esternos
Boogaloo

El **Boogaloo** ye un xéneru musical xurdíu nos Estaos Xuníos nos años 1960. El boogaloo ensama les influyencies negres americanes (soul, funk, rhythm and blues) coles llatines, veníes de Cuba y Puertu Ricu (el son, sobremanera'l llamáu "montuno"). El resultáu yera una música enllena ritmu y enerxía, cola fuercia y l'esmanu la negritú. El so meyor tiempu foi nos caberos años 60, col ésitu de dellos músicos: Joe Bataan, Pete Rodriguez, Ray Barretto, The Lebron Brothers, The Joe Cuba Sextet...

Anguaño'l Boogaloo mantiénse sólo por baillarines profesionales en distintos espectáculos. Aunque'l Boogaloo compuestu nos sesenta todavía yera frecuentemente escucháu nes fiestes de corte *mod*, tamién llamaes *allnighters* (nelles, los *[[Disc jockey|DJs]]* pinchen esclusivamente vinilos d'ésti y otros tipos de música *sixties*, como freakbeat o northern soul). 

## Referencies

## Enllaces esternos
Rodes

**Rodes** ye la islla más grande del archipiélagu Dodecanesu, nel Mar Exéu. Tien 78 km de llargu y 38 km d'anchu. Cunta con una población de .

Históricamente foi un de los enclaves más importantes nel control del Mediterraneu oriental, sirviendo de base pa les Cruzaes y pa les órdenes militares como los Templarios o la Orde de Malta. Asinamesmo ye perconocia porque nella allugábase una de les Siete Maraviyes de l'Antigüedá: el Colosu de Rodes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Helios

**Helios** ye una de les divinidaes preolímpiques, fíu de los Titanes Hiperión y Tía, ye hermanu de Selene -la Lluna- y Eos -l'aurora. Cuando Zeus vence al so pa Cronos y corónase dios de dioses distribúi les fuercies de la Natura nun da a Heliu nengún poder. Poro enfurécese y crea la islla de Rodes onde tributaráse-y honor como dios proteutor.
Zeus decátase de la importancia d'esti aliáu y concéde-y poder sobre'l sol del que será'l so representante divín. 
Viaxaba d'oriente a occidente con un carru tiráu de cuatro caballos onde portaba al sol pa dar lluz a la Tierra, el so fíu Faetón en rebeldía adolescente cueye'l carru'l so pa y escapa, al nun poder dominar a los caballos col sol arrasa Exiptu creando un gran ermu, sacante lo que taba sol carru que ye'l valle del ríu Nilu. Asina esplayaben los griegos l'ermu nilóticu.
Col tiempu Helios pierde'l so poder frente a Apolu sobre to n'Asia Menor y a la final casique nun se-y distingue como dios solar. Foi na islla de Rodes qu'él creó onde siempre rindieren-y cultu y pal so preste construin el Colosu de Rodes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Edmund Hillary

**[[Sir]] Edmund Hillary**  foi un alpinista y esplorador neozelandés. Apicultor d'oficiu, pero con gran esperiencia comu escalador y montañeru, en 1953 foi escoyíu pol coronel C. John Hunt pa completar la so espedición al Everest. En mayu, el grupu d'alpinistes, compuestu por médicos, científicos y téunicos, algamó una altitú cuasi que de 6.500 metros, pero nun pudieron conquistar la cima pese a realizar diversos intentos. Entóncenes Hillary, acompañáu del sherpa Tenzing Norgay, intentó algamar la cume'l 29 de mayu, y pisaron por primer vegada'l techu'l mundiu, de 8.848 metros, a les 11.30 hores, deteniéndose nella apenes un cuartu d'hora.

La noticia llegó a Londres al tiempu na que se celebraba la coronación de la reina Sabela II, el 2 de xunu; En volviendo a Inglaterra, el veteranu Hillary, de trenta y cuatro años, foi nomáu Caballeru pola reina. Postreramente, participó en delles espediciones de caráuter científicu, ente elles na que algamó la xesta d'atravesar el continente Antárticu fasta'l polu Sur, la cuala fízola en compañía del doctor Fuchs, que yera cabezaleru de la espedición Commonwealth Trans-Antarctic Expedition (1957- 1958); tamién ascendió por primer vegada al Herschel. Nomáronlu presidente honorariu del New York's Explorers Club, y demientres la década de 1970 regresó al Everest, pero nesta ocasión non pa escalalu, sinón p'aidar al pueblu nepalés a construyir escueles y hospitales, persuadiendo al gobiernu de Nueva Zelanda pa qu'unviare l'aida necesaria, tanto económica comu teunolóxica. D'esti mou algamó a fundar el Parque Nacional del Everest, pa la conservación de la rexón y el so mediu ambiente. Hillary desempeñó demientres munchos años el cargu d'Altu Comisionau de Nueva Zelanda na India.

## Referencies

## Enllaces esternos
Vladimir Putin

**Vladimir Vladimirovich Putin** (; ) ye un políticu rusu y l'actual presidente de Rusia.

Tres rematar d'un mou bien brillante los sos estudios de derechu na universidá entró nel KGB. Trabayó na seición encargada d'asuntos esteriores y vivió n'Alemaña Oriental dende 1985 hasta 1990.

Tres el cambéu democráticu nos países comunistes dexó la KGB y foi nomáu axuntu del reutor de la universidá de San Petersburgu. Darréu fixóse nél l'alcalde de Moscú, que lu fai axuntu nel conceyu moscovín. N'agostu de 1996 yá ye axuntu del direutor d'asuntos esteriores del presidente Borís Yeltsin. 

En 1998 ye nomáu direutor del Serviciu Federal de Seguranza (FSB), y en 1999 primer ministru de Yeltsin, que lu fai'l so socesor. Tres l'arrenunciu de Yeltsin a la presidencia rusa tórnase en presidente interín. Nes eleiciones adelantaes de 2000 el pueblu rusu da-y el so enfotu con un marxe ampliu (53% de los votos).

Entamó dos guerres na república rusa de Chechenia respondiendo asina a los atentaos terroristes chechenos qu'asolaron Moscú a finales de los años 90 y nel entamu d'esta década. Magar que los sos métodos llenden munches vegaes colo antidemocráticu y el refugu de los derechos humanos, el so índiz de popularidá ye entovía mui altu.

## Referencies

## Enllaces esternos
Idioma irlandés

La **llingua irlandesa** o **gaélicu irlandés**, denomada polos sos falantes *Gaeilge*, *Gaoluinn* o *Gaeilge na hÉireann*, ye la llingua oficial de la República d'Irlanda o Éire. Pertenez al tueru celta goidélicu del greyu de llingües indoeuropees.

## Situación anguaño
L'irlandés pue lleese en tol país, pues la señalización n'Irlanda ye billingüe por llei. Nes fasteres u inda vive un porcentax altu de falantes (Gaeltacht) namái hai dellos lletreros n'irlandés.

Magar la oficialidá y les midíes de proteición tomaes pol gobiernu irlandés, na cai ye perdifícil oyer irlandés. Nes grandes ciudaes como Baile Átha Cliath (Dublín) o Corcaigh namái se fala irlandés nos departamentos de llingües céltiques nes universidaes o nes escueles nacionales acotaes "Gaeltacht Schools".

Nes fasteres de fala irlandesa ("Gaeltacht"), asitiaes sobre manera na costa oeste ye común oyer irlandés. Pa estos falantes y pa tolos irlandeses que deprenden la llingua (ye obrigatoria pa tolos escolinos) hai una emisora de radio pública (Raidió na Gaeltachta) y otra privada (Raidió na Life), una canal de televisión (Teilifís na Gaeilge) y delles revistes selmanales.

Amás na llingua inglesa falada na cai entraron dellos nomes n'irlandés como:
* Éire 
* An tOireachtas (el parllamentu) 
* An Taoiseach (el primer ministru) 
* An Post (el corréu) 
* Bus Éireann (empresa estatal de tresporte) 
* Iarnród Éireann (ferrocarriles estatales)

## Gramática
Abaxo namás dalgunos paradigmes de conxugación p'amosar la composición de la llingua:

Verbu de la clas 1, "bris" (romper)

O'l verbu de la clas 2 *ceannaigh* (mercar)

## Referencies

## Enllaces esternos
Traciu

El **traciu** ye una llingua indoeuropea ya estinguida pertenciente a la familia de les llingües satem. Según los espertos asemeyaríase al daciu y tendría rellación col antiguu macedoniu.

Yera falada na Tracia, rexón espardida pel territoriu de los estaos actuales de Bulgaria, Macedonia, Rumanía, Norte de Grecia, parte occidental de Turquía y mesmu en deillas partes de Serbia ya Hungría.

## Referencies
Confucio

**Confucio** (孔夫子, pinyin: Kǒng Fūzǐ, significa lliteralmente: "Maestru Kong") (tradicionalmente 551 e.C. - 479 e.C.) foi un filósofu chinu, creador del confucianismu y una de les figures más influyentes na historia de China. Les enseñances de Confucio lleguen a los nuesos díes gracies a les Analectes que contienen dalgunes de les discusiones que caltuvo colos sos discípulos.

## Biografía
Ñació nel pueblu de Qufu nel antiguu país de Lu, actual provincia de Shandong, nel noble clan de los Kong. So pá morrió trés años depués que Confucio ñaciere, y dexó a la familia na probitú; Confucio, ensin embargu, recibió una esmerada educación.

Aínda de bien mozu, trabayó pa la alministración del estáu de Lu y llegó algamar el rangu de Ministru de Xusticia. Dimitió del cargu años depués, yá que nun taba d'alcuerdu cola política prauticada pol príncipe.

A los 50 años encomencipíó les sos enseñances. Solía viaxar d'un llau pa otru y instruyir a los sos cuntaos discípulos a los que reuniere en tornu a él. Con fama d'home de saber y caráuter, con gran veneración pa coles idees y vezos tradicionales, ceo s'espardieron pel principáu de Lu, y llueu a tola China.

Nun entamu les sos idees nun fueren bien aceutaes hasta que los gobernantes descubrieren que les enseñances de Confucio aseguraben qu'ellos yeren los únicos que teníen que gobernar al pueblu. De magar la dinastía Han, diversos emperadores inspiráronse na obra de Confucio pa organizar la sociedá china. Nos sieglos postreros les sos enseñances exercieron una poderosa influencia na filosofía china y na historia de China.

## Filosofía
La esencia de les sos enseñances son la bona conducta na vida y el bon gobiernu del estáu, al traviés de la práutica de les virtúes principales (caridá, xusticia, amor filial y respetu pola xerarquía), el cuidáu de la tradición, l'estudiu y la meditación. La meyora de cada individuu conducirá al recobramientu del orde social, al traviés del exemplu y les aiciones virtuoses.

Pa Confucio, en cualesquier sociedá tien d'existir bones y harmóniques rellaciones ente: gobernante/súditu; home/muyer; pá/fíu; maestru/discípulo; y ente collacios. Les obligaciones nestes rellaciones tán siempre equilibraes y si daquien tien d'obedecer al so superior tamién pue alertalu nos equívocos d'esti. Una sociedá próspera algamaráse namás si les rellaciones se caltienen en dafecha harmonía.

Confucio creyía tamién qu'una parte mui importante p'algamar l'harmonía yeren la música y los rituales. Según Confucio, dambes coses sirven pa la comunicación del home col so contestu y p'alimentar y equilibrar les rellaciones sociales.

## Referencies
Declaración de Seneca Falls

La **Declaración de Séneca Falls** (Nueva York y 19 de xunetu 1848) ye'l primer documentu del feminismu norteamericanu. Aprobóse na capiella metodista del llugar del mesmu nome del estáu de Nueva York.

Foi entamada por Lucretia Mott y Elizabeth Cady Stanton. El resultáu foi la publicación de la Declaración de Seneca Falls (o *Declaración de Sentimientos*, como elles la llamaron), un documentu sofitáu na Declaración d'Independencia de los Estaos Xuníos nel que denunciaben les torgues, sobre manera polítiques, a les que taben sometíes les muyeres: nun poder votar nin presentase a eleiciones, nin ocupar cargos públicos, nin afiliase a organizaciones polítiques, nin asistir a aconceyamientos políticos. 

## Testu de la Declaración
"La historia de la Humanidá ye la hestoria de las repetidas vexaciones y usurpaciones por parte del home pa cola muyer, el so oxetivu direutu ye l'entamu d'una tiranía absoluta sobre ella. P'amosar esto, someteremos los fechos a un mundiu enfotáu. L'home enxamás nun permitió qu'ella disfrute del drechu inalienable al votu. Obligóla a sometese a unes lleis en que na so ellaboración nun tien voz.
Negó-yos el drechu que se conceden a los homes más inorantes ya indinos, tanto indíxenes como estranxeros. En privándola d'esti primer drechu de tou ciudadanu, el del sufraxu, dexóla asina ensin representación nos aconceyamientos llexislativos, oprimióla dende tolos ángulos.
Si ta casada dexóla civilmente muerta énte la Llei.
Esfarrapóla de tou drechu de propiedá, inclusives del xornal qu'ella mesma gana.
Moralmente covirtióla nun ser irresponsable, yá que pue cometer toa clas de delitos con impunidá, mientres seyyn cometíos en presencia'l so maríu."
Ana María Matute

**Ana María Matute** ()) foi una escritora catalana.

Esta escritora en llingua castellana espublizó los sos primeros rellatos a la edá de selce años, mientres que la so primer novela asoléyase cuando cunta con 22 años. La so importancia dientro de la Lliteratura Internacional que, dende ceo, el so nome foi reconocíu en tolos países llega al puntu de tar de contino na riestra d'autores escoyíos p'acceder al Premiu Nobel. Amás ye tala la so proyeición lliteraria que dende l'añu 1996 ocupa un sillón na Real Academia de la Llingua Española siendo una de les poques muyeres qu'abelluga, y abellugó, esta institución. Considérase como la so obra principal, y una obra maestra en sí mesma na producción de la escritora, *Olvidado Rey Gudú*; novela cimera de la Lliteratura Fantástica hispánica.

## Premios principales
*1954- Premiu Planeta por *Pequeño Teatro*.
*1958- Premiu de la Crítica y Premiu Nacional de Lliteratura por *Los hijos muertos*.
*1959- Premiu Nadal por *Primera Memoria*.
*1959- Premiu Fastenrath de la Real Academia de la Llingua Española por *Los soldados lloran de noche*.
*1984- Premiu Nacional de Lliteratura Infantil y Xuvenil por *Sólo un pie descalzos*.

## Obres lliteraries

### Noveles
* *Los Abel* (1948)
* *Fiesta al noroeste* (1952)
* *Pequeño teatro* (1954)
* *En esta tierra* (1955) (reeditada como *Luciérnagas* en 1993)
* *Los hijos muertos* (1958)
* *Primera memoria* (1959)
* *Los soldados lloran de noche* (1963)
* *Algunos muchachos* (1964)
* *La trampa* (1969)
* *La torre vigía* (1971)
* *El río* (1973)
* *Luciérnagas* (1993)
* *[[Olvidado rey Gudú]]* (1996)
* *[[Aranmanoth]]* (2000)
* *Paraíso inhabitado* (2009)

### Rellatos curtios y cuentos pa neños
* *La pequeña vida* (1953)
* *Los niños tontos* (1956)
* *Vida nueva* (1956)
* *El país de la pizarra* (1957)
* *El tiempo* (1957)
* *Paulina, el mundo y las estrelles* (1960)
* *El saltamontes y El aprendiz* (1960)
* *A la mitad del camino* (1961)
* *El libro de juegos para los niños de otros* (1961)
* *Historia de la Artámila* (1961)
* *El arrepentido* (1961)
* *Tres y un sueño* (1961)
* *La rama seca* (1961)
* *Caballito loco y Carnavalito* (1962)
* *El río* (1963)
* *El polizón del "Ulises"* (1965)
* *El aprendiz* (1972)
* *Sólo un pie descalzo* (1983)
* *El saltamontes verde* (1986)
* *La Virgen de Antioquía y otros rellatos* (1990)
* *De ninguna parte* (1993)
* *La oveja negra* (1994)
* *El verdadero final de la Bella Durmiente* (1995)
* *El árbol de oro* (1995)
* *Casa de juegos prohibidos* (1996)
* *Los de la Tienda* (1998)
* *Todos mis cuentos* (2000)
* *La puerta de la luna. Cuentos completos* (2010)

## Referencies

## Enllaces esternos