open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Premiu Guillem Nicolau

El **premiu «Guillem Nicolau»** ye un certame lliterariu en llingua catalana convocáu con periodicidad añal pol Departamentu de Cultura del Gobiernu d'Aragón para fomentar y espublizar la creación lliteraria en catalán. El premiu concédese por una obra lliteraria inédita en cualesquier xéneru (narrativa, poesía, teatru, ensayu, traducción, etc.) que se tien que presentar esplícitamente según la convocatoria del premiu. El nome del premiu ye n'honor del humanista aragonés del sieglu XIV Guillem Nicolau.

## Ganadores del Premiu Guillem Nicolau
* 1993 (como *Premi Arnal Cavero*): Seminariu de Filoloxía Románica de la Universidá de Heidelberg.
* 1995: Màrio Sasot Escuer.
* 1997: Juli Micolau i Burgués, por *Manoll*.
* 1998: Hèctor B. Moret.
* 1999: Josep San Martín Boncompte.
* 2002: Susanna Barquín, por *L'aventura del desig*.
* 2003: Xavier Terrado, por *Mediterrània/Diàleg de la cordialitat*.
* 2004: José Miguel Gràcia Zapater, por *Vers a vers a Barcelona*.
* 2006: Susana María Antolí Tello, por *Tornem a ser menuts*!.
* 2007: José Miguel Gràcia Zapater, por *Dietari en groc*.
* 2008: Juli Micolau i Burgués, por *De un sol esclop*.
* 2009: Marta Momblant Ribas, por *la venta de l'hereva*.
* 2010: Mercedes Llop Alfonso, por *Ressó en l'obscuritat*.
* 2011: Carles Terès Bellès, por *Licantropia*. 
* 2017: Mario Sasot, por *Espills Trencats*.
* 2010: Merxe Llop Alfonso, por *Ressó en l'obscuritat*.
* 2011: Carles Terés, por *Licantropia*. 
* 2017: Mario Sasot Escuer, por *Espills Trencats*.
* 2018: Marta Momblant Ribas, por *Arbàgel. Un revolt d’amor*.
* 2020: Merxe Llop Alfonso, por *Sílverti*.
* 2021: Lluis Rajadell Andrés, por *Terra Agra*.
* 2022: Marta Momblant Ribas, por *Dona lletra aigua*.
## Referencies
Ilesia de Samartín d'Oliván

La **ilesia de Sanmartín d'Oliván** ye una ilesia católica española dedicada a Samartín. Ta alcontrada na llocalidá d'Oliván, a 893&nbsp;metros d'altor sobro'l nivel del mar, nel términu municipal de Biescas, na contorna aragonesa del Altu Gállego.

La ilesia foi construyida n'estilu románicu alredor de 1060,​ construyida en sillar de medianu tamañu asitiáu a lluria y carbonizu, siguiendo la tradición constructiva llombarda según dellos estudiosos y la mozárabe según otros. Ye unu de los exemplos principales del llamáu «círculu larredense» dientro de les Ilesies del Serrablo. N'orixe constaba d'una nave única, presbiteriu atrofiáu y ábside semicircular llixeramente peraltáu, pero nel sieglu XVI añadióse-y una nave llateral nel lladral meridional, al cayese'l muriu sur, comunicada cola principal al traviés d'un gran arcu formero, y terminada en testeru rectu.​ La torre, de planta cuadrada, atópase adosada a la so fachada septentrional, con un cuerpu de campanes tamién modificáu nel sieglu XVI. Na parte esterior del ábside presenta la típica decoración de les Ilesies del Serrablo, con una banda d'arcos ciegos sobro lesenas y un frisu de baquetones. El so estáu de caltenimientu ye bonu polo xeneral y foi restaurada en 1977 pola Asociación Amigos de Serrablo.

## Referencies

## Enllaces esternos

* 
*
Fueyes de fileres

Les **fueyes de fileres** (en catalán: *Fulls de rengle* o *papers de rengle*), son un tipu de documentu impresu cola representación de fileres de soldaos, procesiones, desfiles, séquitos, etc. El nome provién de la disposición alliniada en fileres de les figures qu'apaecen.

Les fueyes de fileres fueron bien populares en Cataluña ente los sieglos XVIII y XX. Xunto colos aleluyas, la lliteratura de caña y cordel (los romances) y los gozos son unu de los elementos más carauterísticos de la cultura visual popular catalana. Les fueyes de fileres catalanes deriven de modelos europeos. Los grabaos representando séquitos, desfiles y procesiones esisten n'Europa dende a lo menos el sieglu XVII.

La particularidá de les fueyes de fileres catalanes ye que son impresos utilizando principalmente procedimientos xilográficos, ente que l'usu de la calcografía para esti tipu d'impresos ye bastante acutáu. Nel sieglu XIX adoptaron la litografía, la cromolitografía y otros procedimientos mecánicos d'estampación.

D'estos documentos, los más antiguos representen fileres de militares vistes frontalmente. Darréu afíxose esta fórmula gráfica para representar procesiones relixoses (Selmana Santa, Corpus), qu'aun así represéntense coles figures vistes de costáu.

Les llámines impreses constaben de delles fileres que la xente retayaba y xuntaba para formar una sola tira (bien llarga y que xeneralmente s'endolcaba) que representaba tol séquitu. Por eso, les fueyes de fileres suelen ser consideraes como les precursores de los recortables. Dalgunos de los imprentadores que destacaron na edición d'esti tipu de documentos, sobresalen la casa Paluzié de Barcelona o los Grau de Reus.

L'archivu de Joan Amades caltién una importante coleición de fueyes de fileres.

## Referencies

## Bibliografía
* Joan AMADESː *Apunts d'imatgeria popularː art popular.* Palma de Mallorca / Barcelonaː Olañeta, 1983, ISBN 84-7651-507-3
* Joan AMADES, Josep COLOMINES; Pau VILAː *Els soldats i altres papers de rengles*. Barcelonaː Orbis, 1933-1936
Amadeu Ferreira

**Amadeu José Ferreira**  foi un profesor, abogáu y escritor portugués que trabayó pola revitalización del mirandés.

Formáu académicamente nel ámbitu del Derechu, nel que tamién publicó testos como *Homicídio Privilexáu* o *Direito dos Valores Mobiliários*, la so obra principal #centrar na llingua mirandesa. Na so producción poética figuren *Cebadeiros*, Ars Vivendi / Ars Moriendi y *Nortiando.* En prosa publicó La bouba de la Tenerie / Tempo de Fogo, *Cuntas de Tiu Jouquin*, *Lhéngua Mirandesa - Manifesto an Forma de Hino* y Ditos Dezideiros / Provérbios Mirandeses.

Tradució al mirandés obres de diversos tipos. Tradució obres d'Horacio, Virgilio y Cátulo, y clásicos de la lliteratura en portugués como *Os Lusiadas*, de Camoēs; o *Mensagem*, de Pessoa. Tamién tradució los cuatro Evanxelios y dos volúmenes d'Astérix.

Dientro del ámbitu cultural y llingüístico, presidió l'Asociación de Llingua y Cultura Mirandeses, lo mesmo que de l'Academia de Lletres de Trás-os-Montes. Amás foi vicepresidente de la Comisión del Mercáu de Valores Moblames portuguesa miembru del Conseyu Xeneral del Institutu Politéunicu de Bergancia y profesor convidáu de la Facultá de Derechu de la Universidá Nueva de Lisboa. En 2004 foi nomáu comendador de la Orde del Méritu de la República Portuguesa. Foi diputáu na II llexislatura de l'Asamblea de la República Portuguesa.

Finó de cáncer na ciudá de Lisboa, onde moraba dende 1981.

## Referencies
Crónica de el-rei D. Pedro I

La ***Crónica del-rei D. Pedro I***, o ***Crónica de D. Pedro***, ye un rexistru históricu del xéneru crónica escritu por Fernão Lopes tomando'l periodu de tiempu correspondiente al reináu de D. Pedro I de Portugal, de cognome el *Justiceiro*, o o *Cruel*, que trescurrió ente 1357 y 1367.

La *Crónica de D. Pedro I* ta estremada en cuarenta y cuatro capítulos siendo empecipiada por un Prólogu. De les incontables temes trataes a la llongura de la Crónica destáquense la *Xusticia* a que dedicó'l Prólogu y seis de los capítulos, la organización del *Estáu* y les decisiones del rei, *Inês de Castru* a que dedicó seis capítulos, rellatando n'especial la declaración de D. Pedro sobre'l so matrimoniu con Inês, la persecución a los sos asesinos y la descripción de la traslación de los restos mortales de Inês de Coimbra pa Alcobaça, un capítulu dedicáu a *D. João I*, fíu bastardu de D. Pedro y futuru rei, y entá el *[[Reinu de Castiella|Reinu de Castela]]* al cual dedica dieciséis de los capítulos, tratándose nesti casu de decisiones o emprendimientos del rei D. Pedro I de Castela, sobrín del homónimu rei portugués y que la so historia Fernão Lopes tien de tener accesu a les *Cróniques* sobre la mesma dómina del cronista castellanu Pedro López de Ayala.

Fernão Lopes, qu'empezó per tener l'oficiu de notariu, foi en 1418 nomáu guardia-mor de la Torre del Tombo, esto ye, de xefe de los archivos del Estáu, llugar d'enfotu de la corte, y que-y dexó l'accesu a la importante documentación pa la ellaboración de les sos *Cróniques.* Fernão Lopes empecipia probablemente la escritura de la *Crónica de D. Pedro* en 1434 pos foi esi añu que'l rei D. Duarte atribúye-y pol so futuru trabayu una renta añal de catorce mil reales.

Ye la primera de les trés grandes cróniques del percursor de la historia portuguesa, y tamién la primera crónica régia con carauterístiques próximes de les que definieron el xéneru cultiváu'l sieglu XV y nos dos siguientes, siendo les otres dos cróniques de l'autoría de Fernão Lopes la *Crónica de D. Fernando* y la *Crónica de D. João I*.

## Referencies
Aixama

Una **aixama** ye una especie d'antorcha. Tradicionalmente fíxose combinando l'espartu verde con otru más secu, a pesar de que tamién pueden utilizase otres yerbes para formar el cuerpu.

L'oxetivu d'esta antorcha ye ser quemada la nuechebona o pela tarde. Esta aición ye conocida como «Rodar les Aixames». Anguaño esta tradición caltién viva en Relleu (Marina Baixa), Xixona y *La Torre de les Maçanes* (l'Alacantí), Tibi (l'Alcoià) y n'Onil (l'Alcoià) anque equí recibe'l nome de *fatxo*.

Piénsase qu'esta aición de rodar les aixames nes fiestes de navidá yera una especie de ritual pero anguaño desconozse de manera cierta'l motivu o cualesquier otru de los aspeutos que significaba'l llamáu ritual de «Rodar les Aixames».

## Referencies

## Enllaces esternos

*
Costumari Català

El ***Costumari Català*** ye la obra capital del grande folclorista catalán Joan Amades. Lleva como subtítulu *El cursu del* añu. Ye la obra etnográfica de referencia pa #cualquier cuestión rellacionada coles tradiciones y los costumes a les tierres de llingua catalana.

Consta de cinco volúmenes ilustraos qu'ordenen los conteníos siguiendo'l cursu del añu, el pasu de les estaciones. La primer edición data de 1952, en cinco volúmenes, del Editorial Salvat. El 1982, les editoriales Salvat y Edicions 62, en collaboración, fixeron una reedición en facsímil. Los cinco llibros enllenen más de 5.000 páxines.

## Oxetivu, métodu y conteníu de la obra
L'oxetivu del *Costumari* yera recoyer y dexar constancia escrita de too aquello que los catalanes faíen impulsaos pola tradición. Amades muévese impulsáu por dos razones: l'interés etnográficu, ye dicir de les costumes en sí mesmes, y la perceición que'l saber tradicional taba amenaciáu. 

Propónse pos, faer una amplia escoyeta, incluyente: creencies, esmoliciones, supersticiones, refranes, cantares, dances, xuegos, documentos gráficos, costumes, fábules, etc. Ye bien consciente qu'indirectamente ta faciendo un importante trabayu de compilación lexicográfica. Cuntó cola collaboración de Joan Tomàs y Parés, que lo #ayudar especialmente na investigación de cantares y músiques populares en tol territoriu de fala catalana.

Amades utiliza dos tipos de fontes: les bibliográfiques y l'entrevista direuta a persones de too tipos, edá, estamentu y ocupación.

Los datos recoyíos se estructuraron en dos esos bien estremaos:
* Costumes coleutives, que s'entamen siguiendo'l cursu del añu. Les estaciones y los meses del añu sirven pa estructurar los volúmenes. Estos conteníos son los que recueye la obra que nos ocupa, el *Costumari Català*.
* Costumes individuales, siguiendo'l cursu de la vida, de la nacencia a la muerte. Estos conteníos formaríen parte d'una obra posterior, Folclor de Cataluña.
Joan Amades dedicó 35 años a la coordinación del *Costumari*, incluyendo la compilación d'información, la redaición, la integración de los distintos documentos y la estructuración nos cinco volúmenes mentaos.

## Bibliografía
* 1a edición: *Costumari Català.* *El curs de l'any.* Barcelona. 1956
* 2a edición en facsímil: 'Costumari Català. *El curs de l'any.* Salvat Editores i Edicions 62, Barcelona, 1983, ISBN 84-345-3673-0 (obra completa).

## Referencies

## Enllaces esternos
Biblia Kennicott

La **Biblia de Kennicott**, dacuando denominada **primer Biblia de Kennicott**, ye una copia manuscrita de la biblia hebrea escrita na ciudá d'A Coruña en 1476, siendo unu de los manuscritos allumaos más esquisitos que se conocen en llingua hebrea; ta consideráu como una de les obres cume de la ilustración medieval, ya inclusive el manuscritu sefardín más lluxosamente ilustráu del sieglu XV. El manuscritu foi redactáu na ciudá d'A Coruña pol calígrafu Moisés Ibn Zabarah y allumáu por Joseph Ibn Hayyim. Foi afayáu nel sieglu XVIII. Ta consideráu por dalgunos, como l'historiador Carlos Barros, el manuscritu relixosu más importante de la Edá Media gallega.

El manuscritu recibe'l so nome de Benjamin Kennicott, un canónigu de la catedral de la Ilesia de Cristu d'Oxford (Inglaterra), que mercó'l manuscritu a la Biblioteca Radcliffe, d'onde foi tresferíu a la Biblioteca Bodleian en 1872.

Unu de los aspeutos más destacaos del exemplar ye la estrecha collaboración qu'amuesa ente l'autor del testu y el iluminador, daqué poques vegaes consiguíu nesti tipu de trabayu, según l'historiador de la cultura xudía Cecil Roth.

## Referencies

## Enllaces esternos
Reinu de Gran Bretaña

El **Reinu de Gran Bretaña** (n'inglés: *Kingdom of Great Britain*) foi un país allugáu n'Europa Occidental qu'esistió dende l'añu 1707 al añu 1801. Foi creáu a partir de la unión de les corones d'Escocia ya Inglaterra, sol Acta d'Unión de 1707 (*Union Act, 1707*), que fuera concebíu con fin de fundar un Estáu únicu na islla de Gran Bretaña. El nuevu parllamentu y gobiernu del reinu tuvieron asientu en Westminster, en Londres. Los dos antiguos reinos compartíen el so soberanu desque en 1603, Xacobu VI d'Escocia, convirtiérase tamién en rei d'Inglaterra, sol nome de Jacobo I.

En 1707, dambes monarquíes dexaron de coesistir y surdió la Corona de Gran Bretaña. Aboliéronse los parllamentos d'Escocia y d'Inglaterra, que fueron unificaos nel parllamentu de Gran Bretaña. Parllamentarios de dambos países tomaben asientu nos sos respeutivos llugares en Londres (tantu na Cámara de los Comunes como en la de los Lores), anque la representación escocesa nel órganu llexislativu yera menor, por cuenta de que'l so población asina la yera. So los términos del *Union Act*, Escocia escoyía a 45 parllamentarios pa la Cámara de los Comunes y unviaba 16 a la Cámara de los Lores.

Tres l'aplacamientu de la Rebelión irlandesa de 1798, el Reinu de Gran Bretaña quedó eslleíu cola aprobación del Acta d'Unión de 1800, pol que Irlanda quedaba anexonada a la unidá política, dando orixe al Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda.

## Estructura política

Los reinos d'Inglaterra y Escocia, dambos n'esistencia dende'l sieglu IX, yeren estaos independientes hasta que los actos de la unión entraron a valir en 1707. Sicasí, llegaren a una unión personal en 1603, cuando Xacobu VI d'Escocia asocedió a la so prima Sabela I d'Inglaterra como rei d'Inglaterra (col nome de *Jacobo I*). Esta unión de les corones na Casa d'Estuardu significaba que'l conxuntu de la islla de Gran Bretaña yera gobernada agora por un solu monarca, qu'en virtú de la corona inglesa tamién gobernó sobre'l reinu d'Irlanda. Cada unu de los reinos caltuvo'l so propiu parllamentu y lleis (anque hubo un curtiu intentu d'unión mientres el interregno nel sieglu XVII).

Esta disposición camudó dramáticamente cuando'l Acta d'Unión de 1707 entró a valir, con una corona unificada de Gran Bretaña y un solu parllamentu unificáu. Sicasí, Irlanda caltúvose formalmente dixebrada hasta los actos de la Unión de 1801. El Tratáu de la Unión, a condición de que la socesión al tronu británicu taría en conformidá cola Acta de Lliquidación Inglés, en llugar de la Llei d'Escocia de Seguridá, quedó ensin efeutu. L'Acta de Lliquidación requiso que l'herederu al tronu inglés fuera un descendiente protestante de la eleutora Sofía de Wittelsbach, lo que provocó la socesión de Hannover namái unos pocos años dempués de la Unión.

## Reyes del Reinu de Gran Bretaña

* 1707-1714: Ana I, reina d'Inglaterra, Escocia, ya Irlanda (d'Irlanda dende 1702).
* 1714-1727: Xurde I.
* 1727-1760: Xurde II.
* 1760-1801: Xurde III (siguió reinando como rei del Reinu Xuníu hasta 1820).

## Ver tamién
* Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda
* Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda del Norte
## Referencies
Pueblu galés

**El galeses** () son un grupu étnicu y nación orixinaria de Gales y tán acomuñaos cola llingua galesa. Históricamente los galeses falaben l'idioma galés, sicasí, nos últimos años predominó'l inglés na mayoría de Gales.

L'español "galés" deriva del nome español del país, Gales, que ye la versión española del inglés *Wales*, que procede del protoxermánicu Walhaz, y que significa "estranxeru"; asina denominaben los invasores xermánicos a los pueblos romanizados o falantes de llingües celtes. Mesmu orixe tienen Valonia y Valaquia.
El nome col qu'ellos se designen, *cymry*, procede del britónicu *combrogi*, significando "paisanu" o "compatriota".
 
John Davies sostién que l'orixe de la "nación galesa" remontar a finales del sieglu quintu y principios del cuartu, en dexando de ser la mayor parte de la Gran Bretaña una provincia romana, anque llingües celtes Britóniques paecen ser falaes en Gales mientres muncho más tiempu. *Galés* ye un términu que s'aplica a la xente de Gales y les persones d'ascendencia galesa que se perciben a sigo mesmos o se perciben compartiendo un heriedu cultural y oríxenes ancestrales. Anguaño Gales ye una nación constitutiva del Reinu Xuníu, y la mayoría de les persones que viven en Gales son ciudadanos británicos.
 
Un analís de la xeografía de los apellíos galeses lleváu a cabu pol Gobiernu de Gales atopó que 718.000 persones, esto ye casi'l 35% de la población de Gales, tien un apellíu d'orixe galés, en comparanza con 5,3% nel restu del Reinu Xuníu, el 4,7% en Nueva Zelanda, el 4,1% n'Australia, y el 3,8% nos Estaos Xuníos, envalorándose que 16,3 millones de persones nos países estudiaos tienen ascendencia galesa.

## Ver tamién
* Colonización galesa n'Arxentina

## Enllaces esternos

* BBC Wales: Welsh Comings and Goings: The history of migration in and out of Wales
* BBC News report: The Numbers of Welsh (and Cornish)
* BBC News report: Xenes link Celts to Basques

## Referencies
Arzobispu de Canterbury

El **arzobispu de Canterbury** o **Cantórbery** (n'inglés: **Archbishop of Canterbury**, y en llatín: **Archiepiscopus Cantuariensis**) ye'l primáu de la Ilesia d'Inglaterra y líder espiritual de la Comunión anglicana; considérase-y *[[Primus inter pares]]* y d'esta miente la so posición xerárquica ye puramente simbólica y nominal. 

* Trátase del obispu diocesanu de la diócesis de Canterbury, qu'ocupa l'este del condáu de Kent y l'estremu nordeste de Surrey. Fundáu en 597, ye  de la Ilesia d'Inglaterra y de tol Reinu Xuníu.
* Ye'l metropolitanu de la provincia de Canterbury, qu'ocupa los dos tercios meridionales d'Inglaterra.
* Como primáu de toa Inglaterra, ye la primer personalidá relixosa de la Ilesia d'Inglaterra. Ocupa un papel importante nes ceremonies relixoses, como les coronaciones. Sicasí, el monarca inglés ye oficialmente «gobernador supremu de la Ilesia d'Inglaterra».
* Como xefe espiritual de la Comunión anglicana, ye reconocíu como *Primus inter pares* (el Primeru ente Iguales) de tolos primaos del anglicanismu. Esto nun ye equivalente a lo que na Ilesia católica ye'l papa. L'arzobispu de Canterbury nun tien potestá de réxime nes otres trenta y siete provincies de la Comunión anglicana.

L'arzobispáu de Canterbury foi creáu pol papa, siendo san Agustín de Canterbury el primer arzobispu. Otros arzobispos pernomaos fueron san Anselmo de Canterbury o santu Tomás Becket. Rowan Williams foi'l centésimu cuartu arzobispu de Canterbury dende 2002 hasta 2012.

L'obispu de Durham, Justin Welby, un ex executivu de la industria petrolera, foi nomáu'l 9 de payares de 2012 105º arzobispu de Canterbury.

## Ver tamién
* Arzobispos de Canterbury

## Referencies

## Enllaces esternos
* ComuniónAnglicana.org (Sitiu non oficial, ver la so páxina: NOTA IMPORTANTE)
* Sitiu oficial de la Comunión Anglicana (n'inglés)
Comunión de Porvoo

La **Comunión de Porvoo** ye la comunidá formada por un alcuerdu ente trece Ilesies europees que se consideren herederes plenes del cristianismu católicu y apostólicu sicasí ser tamién protestantes. L'alcuerdu, denomináu "La Declaración de mancomún de Porvoo" (The Porvoo Common Statement), estableció la plena comunión ente les Ilesies participantes. L'alcuerdu foi consensuáu en 1994, na ciudá finlandesa de Porvoo (Borgå). Les ilesies arreyaes fueron les anglicanes de les islles Britániques, les luteranes (Ilesies nacionales) de los países nórdicos y les Ilesies luteranes de los países bálticos. Consensos posteriores atraxeron a les Ilesies anglicanes de la península ibérica al alcuerdu.

Les Ilesies firmantes de la Comunión de Porvoo son les siguientes:

; Dende 1994:
* La Ilesia episcopal escocesa
* La Ilesia de Noruega
* La Ilesia de Suecia 
* La Ilesia evanxélica luterana estoniana
* La Ilesia evanxélica luterana de Lituania
; Dende 1995:
* La Ilesia d'Inglaterra
* La Ilesia d'Irlanda
* La Ilesia en Gales
* La Ilesia nacional d'Islandia 
* La Ilesia evanxélica luterana de Finlandia
; Dende 2001:
* La Ilesia lusitana católica apostólica evanxélica (Portugal)
* La Ilesia española reformada episcopal
; Dende 2010:
* La Ilesia del Pueblu Danés (Dinamarca)
; Dende 2014:
* La Ilesia evanxélica luterana letona nel estranxeru
* La Ilesia luterana en Gran Bretaña

Ilesies que participa como observadora:
* La Ilesia evanxélica luterana de Letonia (dende 1994)

## Referencies

## Enllaces esternos
* Sitiu oficial de la Comunión de Porvoo
* Sociedá Anglicana-Luterana
Repúbliques báltiques

Les **Repúbliques báltiques** yeren les tres repúbliques soviétiques de **[[Lituania]]**, **[[Letonia]]** y **[[Estonia]]** nel periodu nel que pertenecieron a la Xunión Soviética.

Los trés países fueron soberanos ente 1918 y 1940, añu nel que fueron anexonaos pola Xunión Soviética tres un periodu d'ocupación alemana ente 1941 y 1945, formando parte de la XRSS como RSS de Lituania, RSS de Letonia y RSS d'Estonia. Recuperaron la independencia en 1991 arriendes de la denomada Revolución Cantada, y na actualidá conocer como Estaos bálticos.

La mayoría de los países occidentales consideraron que la incorporación de Lituania, Letonia y Estonia a la URSS fuera illegal, y formalmente nun les consideraben parte de la Xunión Soviética. Esta interpretación llegal caltener na actualidá y ye compartida polos gobiernos actuales y la mayor parte de la población de los trés países.

Na so etapa dientro de la Xunión Soviética conocer al conxuntu de les tres repúbliques como "Pribáltika", términu un tanto despreciatible en rusu, yá que quier dicir "territorios bálticos". Los habitantes de los trés países preferíen el términu "Báltiya".

## Ver tamién

* Estonia
* Letonia
* Lituania
* Revolución Cantada
República Socialista Soviética d'Estonia

La **República Socialista Soviética d'[[Estonia]]**, embrivíu en **RSS d'Estonia** (n'estoniu: ***Eesti Nõukogude Sotsialistlik Vabariik***, embrivíu en: ***Eesti NSV***) foi una república integrante de la Unión de Repúbliques Socialistes Soviétiques (*URSS*).

## Historia
L'antigua Estonia foi ocupada poles tropes del Exércitu Coloráu'l 17 de xunu de 1940, tres un referendu pol cual los estonianos decidíen integrase na URSS ante l'amenaza alemana. La RSS d'Estonia incorporóse oficialmente a la Xunión Soviética el 6 d'agostu de 1940, convirtiéndose na decimosesta República de la URSS. Mientres la Segunda Guerra Mundial, foi conquistada y ocupada pola Alemaña nazi en 1941 formando parte del Reichskommissariat Ostland, pa ser lliberada pola XRSS en 1944, mientres la Ofensiva del Bálticu.

Los Estaos Xuníos, el Reinu Xuníu y otros países occidentales consideraron esta anexón un actu illegal (siguiendo los postulaos la doctrina Stimson), polo que siguieron calteniendo rellaciones diplomátiques colos representades del gobiernu d'Estonia nel exiliu, y nun reconocieron a la RSS d'Estonia como parte de la XRSS. La RSS d'Estonia camudó de nome a República d'Estonia'l 8 de mayu de 1990, anque nun recuperaría la so plena soberanía hasta'l 20 d'agostu de 1991, cuando Estonia proclamóse independiente, recibiendo la reconocencia de la comunidá internacional nes siguientes selmanes. La economía estonia yera de les más fuertes d'ente les repúbliques soviétiques, y anguaño Estonia sigue siendo la más próspera de les antigües repúbliques que conformaben la XRSS.

En 1979, aproximao, el 65% de la población yera étnicamente estonia, ente qu'había, y entá hai, una importante minoría rusa (28%). Otres nacionalidaes estadísticamente significatives son los ucraínos (2,5%), los bielorrusos (± 2%) y los finlandeses (±1,5%).

## Ver tamién
* Estonia
* Pactu Molotov-Ribbentrop
* Historia d'Estonia
* Demografía d'Estonia
* Rusos d'Estonia

 

## Referencies

## Enllaces esternos
República Socialista Soviética de Lituania

**República Socialista Soviética de Lituania** (en lituanu: *Lietuvos tarybu socialistine respublika*) foi'l nome dau a Lituania ente'l 21 de xunetu de 1940, fecha en que foi invadida pola Xunión Soviética y el 1 de marzu de 1990, cuando'l país recuperó la independencia (vease Revolución Cantada).

## Historia
En 1918 los bolxeviques yá intentaren faer trunfar la revolución en Lituania, proclamando la RSS de Lituania col sofitu de les fuercies armaes soviétiques. Felicidad RSS xunir a la de Bielorrusia en 1919 y en 1920 la Xunión Soviética reconoció la independencia de Lituania.

El pactu Mólotov-Ribbentrop establecía que Lituania taría so la influencia alemana, pero tres l'españíu de la Segunda Guerra Mundial el Tercer Reich aceptó integrala na esfera soviética. El 15 de xunu de 1940 la Xunión Soviética invadió les Repúbliques Báltiques ya impunxo gobiernos títere. El 3 d'agostu pasó a formar formalmente parte de la U.R.S.S., convirtiéndose na so decimocuarta república. 

El so territoriu foi invadíu por Alemaña en 1941 (Operación Barbarossa) y reconquistáu pola URSS en 1944.

## Ver tamién
* Ultimátum soviéticu a Lituania de 1940

## Referencies

## Enllaces esternos
República Socialista Soviética de Letonia

La **República Socialista Soviética de [[Letonia]]** (en letón: *Latvijas PSR*) foi'l nome dáu'l 21 de xunetu de 1940 a l'hasta entós independiente República de Letonia. 

## Historia
Foi ocupada pol exércitu soviéticu'l 17 de xunu de 1940, según los términos del Pactu Mólotov-Ribbentrop y el so Protocolu Adicional secretu. La RSS de Letonia entró a formar parte de la Xunión Soviética'l 5 d'agostu de 1940, siendo la república soviética númberu quince. Los sos territorios fueron conquistaos per Alemaña en 1941 y reconquistaos polos soviéticos en 1944-1945 (vease Ocupación de Letonia pola Xunión Soviética 1944-1945).

Los Estaos Xuníos, Gran Bretaña y otros países del oeste consideraron la ocupación de Letonia polos soviéticos illegal, y reconocieron la República de Letonia como estáu independiente.

La RSS de Letonia, al igual que les demás Repúbliques báltiques, fueron ganando autonomía a finales de los años ochenta; en 1988 dexóse l'usu de la bandera de Letonia d'antes de la invasión, sustituyendo la bandera soviética. El Frente Popular Pro-Independista de Letonia consiguió dos tercios del senáu nes eleiciones democrátiques de marzu de 1990. El 4 de mayu, el canciller declara la so intención de restablecer la independencia, dempués d'un periodu de transición de negociaciones cola URSS. Nesa fecha, sustitúyese'l nome de RSS de Letonia pol de República de Letonia. El gobiernu soviéticu fixo un últimu intentu de normalizar la situación, creando na capital el *Comité Nacional de Salvación* pa dirixir el país. Sicasí, un referendu ensin valor llegal realizáu'l 3 de marzu de 1991 evidencia que'l 73% de la población del país quería la independencia.

La República de Letonia declaró un periodu de transición y restauró la plena independencia'l 21 d'agostu de 1991, 4 meses primero que la URSS dexara d'esistir. Anguaño, la República de Letonia considérase una continuación del Estáu de 1918-1940.

## Ver tamién
*Letonia
*Historia de Letonia
*Repúbliques de la Xunión Soviética
*Ocupación soviética de Letonia en 1940
*Ocupación de Letonia pola Alemaña nazi
*Ocupación de Letonia pola Xunión Soviética 1944-1945
*Ocupación de les Repúbliques báltiques
*Cadena Báltica

## Referencies

## Enllaces esternos
Rexón del Mármara

La **rexón del Mármara** (en turcu, *Marmara Bölgesi*) ye una de les siete rexones nes que se divide Turquía. Asítiase al noroeste del país.

## Provincies

La rexón del Mármara axunta 11 provincies:

## Principales ciudaes

Ciudaes con más de 100 mil habitantes (2013)

## Ver tamién

* Provincies de Turquía

## Referencies
Eclís llunar de xineru de 2020

L**'Eclís llunar de xineru de 2020** foi un eclís llunar penumbral que tuvo llugar el 10 de xineru de 2020, siendo'l primeru de los cuatro eclises llunares penumbrales d'esi añu.

## Mapa

El siguiente mapa amuesa les rexones dende les cuales foi posible ver l'eclís. En gris, les zones que nun vieron l'eclís; en blancu, les que si lu vieron; y en celeste, les rexones que vieron l'eclís mientres la salida o puesta de la lluna.

## Perspeutiva de la lluna

## Referencies

## Enllaces esternos
Dardanelos

Los **Dardanelos** o **estrechu de los Dardanelos** ye un estrechu allugáu ente Europa y Asia, llamáu *Çanakkale Boğazı* en turcu y Δαρδανέλλια en griegu. Ye l'antiguu *Helesponto* de la Grecia clásica. Comunica'l mar Exéu col mar interior de Mármara y el so archipiélagu. Mide 61 km de llargor, ente 1600 y 6500 m d'anchor y tien una fondura media d'unos 50 m.

De la mesma que l'estrechu del Bósforu estrema la ciudá d'Istambul ente los continentes asiáticu y européu, l'estrechu de los Dardanelos dixebra Europa (nesti casu la península de Galípoli, *Gelibolu* en turcu) y Asia. La principal ciudá que llenda col estrechu de Çanakkale, que toma'l so nome de los sos famosos castiellos (*kale* significa "castiellu"). El nome de Helesponto col que yera conocíu na Grecia clásica significaba *"Mar de Hele"*, por ser este'l llugar nel que, según la mitoloxía griega, Hele cayó mientres fuxía al pie del so hermanu Frixo al llombu del carneru del vellocino d'oru. El nome de Dardanelos deriva de Dardania, una antigua ciudá frixa enclavada na vera asiática del estrechu.

L'estrechu de los Dardanelos ye un antiguu valle fluvial fundíu mientres el cuaternariu. Les sos mariñes son pocu accidentaes y nél abonda la pesca.

## Historia

L'estrechu de los Dardanelos xugó un papel estratéxicu a lo llargo de la historia. 

De primeres, embaráxase la posibilidá de que los primeres Homo ergaster llegaren hasta Europa travesando l'estrechu de los Dardanelos, constituyendo asina la primer población humana d'Europa. 

Amás, l'antigua ciudá de Troya topábase cerca de la entrada occidental del estrechu y la mariña asiática del estrechu, y foi'l focu de la guerra de Troya. Foi tamién l'escenariu de la llexendaria historia griega de Hero y Leandro. L'exércitu aqueménida de Xerxes I y, darréu'l exércitu macedoniu d'Alexandru Magnu, cruciaron los Dardanelos en sentíos opuestos pa realizar les sos invasiones, en 480 e.C. y en 334 e.C., respeutivamente. 

Los Dardanelos fueron vitales pa la defensa de Constantinopla mientres el periodu bizantín, y a partir del sieglu XIV l'estrechu foi controláu práuticamente de manera continua polos turcos. Ye un divisor ente Europa y Asia.

Asina mesmu, mientres la I Guerra Mundial tuvo llugar en 1915 la batalla de Galípoli o de los Dardanelos, mientres la cual tropes britániques, franceses, australianes y neozelandeses intentaron, ensin ésitu, arrampuñar el control del estrechu a los turcos.

## Ver tamién
* Mar de Hele

## Referencies

## Enllaces esternos
Estaos de la Tregua

Los **Estaos de la Tregua**, tamién conocíos como **Omán de la Tregua**, referir a los actuales territorios de los Emiratos Árabes Xuníos. Antes de la llegada del Imperiu británicu a la península arábiga, esistía tanta piratería na mariña, que la zona yera conocida col nome de "mariña de los pirates". Cuando los británicos empezar a interesar polos productos qu'esistíen nel territoriu, tuvieron una audiencia col xefe de la tribu árabe del llugar. Asina se decidió que l'imperiu británicu tomaría mandu del territoriu en cuenta de la seguridá de la rexón, pola alta piratería qu'esistía. Dempués d'un tiempu los británicos camudaron el nome de la mariña por "Estaos de la Tregua" nel añu de 1892. Dempués de pasar a ser territoriu británicu, amestáronse-y otros territorios más (Qatar y Baḥréin).

## Ver tamién
* Emiratos Árabes Xuníos

## Referencies

## Enllaces esternos
Emiratu d'Umm al-Qaywayn

**Umm al-Qaywayn** (árabe: أمّ القيوين) ye unu de los siete emiratos qu'integren dende 1971 los Emiratos Árabes Xuníos. Alcuéntrase al norte del país y ta gobernáu pol xeque Saud bin Rashid Al Mu'alla.

La población del emiratu xubía a 59.098 habitantes en 2007, ocupando un área de 750 km².

Hai otres alternatives de trescripción del nome árabe al alfabetu llatín, ente les que s'atopen: **Umm al Qiwain** (usáu nos sellos antiguos), **Umm al-Qawain**, **Umm al-Qaywayn**, **Umm el-Qiwain**, y **Umm al-Quwain**.

## Política y Gobiernu

### Gobernantes

Los socesivos gobernantes fueron:

* 1775 - 17... Xeque *[[Majid Al Mu`alla]]*
* 17... - 1816 Xeque *[[Rashid I bin Majid Al Mu`alla]]*
* 1816 - 1853 Xeque *[[Abdullah I bin Rashid Al Mu`alla]]*
* 1853 - 1873 Xeque *[[Ali bin Abdullah Al Mu`alla]]*
* 1873 - 13 de xunu de 1904 Xeque *[[Ahmad I bin Abdullah Al Mu`alla]]* (n. 18...- f. 1904)
* 13 de xunu de 1904 - agostu de 1922 Xeque *[[Rashid II bin Ahmad Al Mu`alla]]* (n. 1875 - f. 1922)
* Agostu de 1922 - Ochobre de 1923 Xeque *[[Abdullah II bin Rashid Al Mu`alla]]*
* Ochobre de 1923 - 9 de febreru de 1929 Xeque *[[Hamad bin Ibrahim Al Mu`alla]]*
* 9 de febreru de 1929 - 21 de febreru de 1981 Xeque *[[Ahmad bin Rashid Al Mu`alla|Ahmad II bin Rashid Al Mu`alla]]* (n. 1904 - f. 1981)
* 21 de febreru de 1981 - 2 de xineru de 2009 Xeque *[[Rashid bin Ahmad Al Mu'alla|Rashid III bin Ahmad Al Mu'alla]]* (n. 1930 - f. 2009)
* 2 de xineru de 2009, el Xeque *[[Sa'ud bin Rashid Al Mu'alla|Saud bin Rashid Al Mu'alla]]*

## Ver tamién
* Xeografía de los Emiratos Árabes Xuníos
* Organización territorial de los Emiratos Árabes Xuníos

## Referencies

## Enllaces esternos
Sultanatu de Darfur

El **Sultanatu de Darfur** foi un sultanatu del valle del Nilu, asitiáu nel actual Sudán. Perduró como sultanatu independiente dende la so fundación en 1603 hasta que foi anexonáu per Exiptu'l 24 d'ochobre de 1874.

## Oríxenes
Darfur ta compuestu na so mayoría por llanures semiáridas que nun pueden sostener una trupa población. La única esceición ye l'área montascosa de Jebel Marra. Nesta rexón asitiáronse delles bases pa controlar la rexón. El Califatu de Dafur fundar nel sieglu  inmigrantes de Tunjur. Ellos fueron los primeros ciudadanos en Darfur, acordies colos rexistros escritos. La transición del poder de Darfur foi facilitáu al traviés del matrimoniu. El sultán, dende 1603 hasta 1637, foi un gran guerreru y un devotu musulmán.

## Islam y Prosperidá
Los Tunjur introducieron l'Islam en Darfur al traviés de la so esperiencia nel mundu Musulmán. El sultán Ahmed Bukr (1682-1722), fizo que l'Islam fuera la relixón del estáu, y aumentó la prosperidá del sultanatu, fomentando la inmigración de Bornos y Bagirmis. Mientres el so reináu, el sultanatu estender al este del Nilo y les veres d'Atbara.

## Guerra Civil (1722-1786)
La muerte del sultán Bukr foi la causa d'un llargu conflictu sobre la socesión. Nel so llechu de muerte, Bukr afirmó que cada unu de los sos fíos tenía de ser sultán. Una vegada nel tronu, unu de los herederos punxo al so fíu como socesor, lo que condució a una intermitente guerra civil que duró hasta 1786.Por culpa d'estes divisiones, Darfur foi menguando n'importancia.

## El&nbsp;''Turkiyya''&nbsp;(Imperiu Otomanu)
En 1856, un home llamáu Ḥartum avisó al sultán de Darfur qu'Al-Zubayr Rahma empezó unes operaciones nel sur de Darfur. Él estableció una rede de puestos de comerciu defendíos por soldaos y de secute llogró crear un estáu sol so dominiu. Esta zona, conocida como'l Bahr el Ghazal, fuera mientres enforma tiempu la fonte económica de Darfur; d'ende proveníen especialmente los esclavos y el marfil. Los nativos de Bahr el Ghazal pagaben tributu a Darfur. La venta d'esclavos y marfil nesta zona dar colos comerciantes exipcios a lo llargo de la carretera en Assiut. Al-Zubayr redirixió'l fluxu d'estos bienes a les sos propies arques. Cuando'l Sultán Hassan morrió en 1873 foi asocedíu pol más nuevu de los sos fíos, Ibrahim, quien ordenó entrar en conflictu con Al-Zubayr. Mientres esti conflictu, los exipcios decidieron aliase con Al-Zubayr en visu a conquistar el territoriu de Darfur. La guerra concluyó cola desapaición del sultanatu y Ibrahim morrió na batalla na seronda de 1874, asocedió-y el so tíu Hassab Alla, que tratando de da-y continuidá a la esistencia del sultanatu, finalmente foi prindáu en 1875 poles tropes exipcies y que tres la reconocencia de la so derrota, foi lliberáu y retiróse a El Cairo cola so familia.

## Conquista
Darfur foi reconquistada pol Imperiu Británicu, el so últimu sultán, Ali Dinar, foi asesináu polos británicos en 1916, yá que Ali Dinar dio'l so sofitu al Imperiu Otomanu mientres la Primer Guerra Mundial. Cuando los británicos enterar d'esto, empecipiaron la Espedición Anglu-Exipcia en Darfur.

## Referencies

## Enllaces esternos
Territoriu militar de Fezán-Gadamés

El **Territoriu militar de Fezán-Gadamés** yera un territoriu na parte sur de l'antigua colonia italiana de Libia controlada polos franceses dende 1943 hasta la independencia de Libia en 1951. Foi parte de l'alministración aliada de Libia.

Les fuercies de la Francia Llibre del Chad francés ocuparon la zona que yera l'antiguu Territoriu militar italianu del sur, y fixeron delles solicitúes d'amestar alministrativamente Fezán al Imperiu colonial francés . El personal alministrativo caltuvo a los antiguos burócrates italianos.

Fezán xunir a Tripolitania y Cirenaica pa formar el Reinu de Libia el 24 d'avientu de 1951. Foi'l primer país en llograr la independencia al traviés de la Naciones Xuníu y uno de los primeres antigües posesiones europees n'África en ganar la independencia.

## Referencies

## Enllaces esternos
Emiratu de Cirenaica

L**'Emiratu de Cirenaica** o **Principáu de Cirenaica** (n'árabe: إمارة برقة tr. *Imarat Cirenaiciya*) creóse cuando Sayyid Idris unilateralmente proclamó a Cirenaica, una de les trés rexones de Libia, como un emiratu sanusí independiente'l 1 de marzu de 1949, promovíu pol Reinu Xuníu. Sayyid Idris proclamar a sí mesmu emir de Cirenaica nuna "conferencia nacional" en Bengasi. La reconocencia pol Reinu Xuníu falló pa influyir l'actitú de les Naciones Xuníes, esti país y Francia prepararon direutamente la independencia de Libia nun resolución fechu'l 21 de payares del mesmu añu. La independencia del Reinu Xuníu de Libia foi declarada'l 24 d'avientu de 1951, y 3 díes dempués l'Emir Idris foi entronizado como'l Rei Idris I.

La bandera negra col símbolu de la creciente y la estrella blanques foi adoptada cuando Idris foi proclamáu emir en 1947. La bandera foi la base de la bandera de Libia (creada por Omar Faiek Shennib en 1951), cola adición de les franxes colorada y verde, enriba y embaxo, representando'l sangre de los mártires y la rexón de Fezzan y la rexón de Tripolitania y la prosperidá, respeutivamente. Idris como rei de Libia adoptó la bandera del emiratu como'l so estandarte real personal, cola adición d'una corona blanca nel cantón esquierdu superior.

El 6 de marzu de 2012, reflexando los eventos de 63 años antes, una xunta similar foi fecha en Bengasi, llamando para más autonomía y federalismu pa Cirenaica. Ahmed al-Senussi, un familiar del rei Idris, foi anunciáu como líder del autoproclamado Conseyu de Transición de Cirenaica.

## Referencies

## Enllaces esternos
Reinu del Hiyaz

El **Reinu Hachemita del Hiyaz** foi un estáu na rexón del Hiyaz, gobernáu pola Casa hachemita. Convertir nun estáu independiente del desapaecíu Imperiu otomanu como resultáu de la I Guerra Mundial cuando'l jerife de la Meca llegó a un alcuerdu colos británicos pol que la población árabe socatraría una rebelión contra los turcos a camudó de la creación d'un estáu árabe unificáu. En 1916, el jerife de la Meca se autoproclamó rei del Hiyaz yá que l'exércitu del jerife participara con otres fuercies árabes y l'Imperiu británicu na espulsión de los turcos de la península arábiga.

La rexón del Hiyaz tenía delles infraestructures estratéxiquessobremanera'l ferrocarril del Hiyaz, que fuera puestu fora de serviciu mientres la guerra por cuenta de que yera utilizáu pa reforzar a les fuercies turques na rexón.

El reinu foi anexonáu en 1925 pol vecín sultanatu de Nechd so una resurdida Casa de Saud, y fundíu nel reinu del Nechd y del Hiyaz, que finalmente sería conocíu como Arabia Saudita en 1932.

## Reyes del Hiyaz
* Hussein ibn Ali (10 de xunu de 1916 - 3 d'ochobre de 1924).
* Ali bin Hussein (3 d'ochobre de 1924 - 19 d'avientu de 1925).

## Ver tamién
* Jerife de la Meca
* Hachemita
* Historia d'Arabia Saudina

## Referencies
Trexordania

**Trexordania** () ye la parte del sur de Llevante al este del ríu Xordán, na so mayoría contenida na actual Xordania.

La rexón, foi controlada por numberosos poderes a lo llargo de la historia. Mientres la era moderna temprana, la rexón incluyóse so la xurisdicción de les provincies siries otomanes. Mientres la Primer Guerra Mundial, foi ocupada por Gran Bretaña, qu'incluyóse temporalmente na ATEO. Primeramente, l'área taba direutamente gobernada polos británicos, que decidieron estremar la rexón en trés distritos alministrativos: Ajlun, Balqa' y Karak, con namái Ma'an y Tabuk sol gobiernu direutu de los hachemí; sicasí, en curtiu'l gobernante hachemí Abd Allah ibn Husayn recibió'l control nominal sobre tolos distritos. Afitóse un gobiernu central en 1921, y en 1922 la rexón fíxose conocida como'l Emiratu de Tresxordania, que recibió la plena autonomía en 1929. En 1946, l'emiratu llogró la independencia de los británicos y en 1952 el país camudó'l so nome pol de «Reinu Hachemita de Xordania».

## Nome
El prefixu tre- remanez del llatín y significa «al traviés» o más allá, y polo tanto «Trexordania» refierse la tierra oriental de más del ríu Xordán. El términu equivalente pal llau occidental ye Cixordania, que significa «*nesti llau* del [ríu] Xordán».

## Bibliografía
* 
* 

## Referencies

## Enllaces esternos
Reinu del Néyed y del Hiyaz

El **reinu del Nejd y del Hiyaz** (, **) foi fundáu dempués de la conquista del reinu del Hiyaz pol sultanatu de Nechd en 1925. El 8 de xineru de 1926 el sultán de Nejd, Abdelaziz bin Saud, foi coronáu rei del Hiyaz na Gran Mezquita de la Meca. El 27 de xineru de 1927 tamién adquirió'l títulu del rei del Nejd, en contraposición al antiguu títulu de sultán. Por aciu el tratáu de Yidah de 20 de mayu de 1927, el reinu de Abdul Aziz foi reconocíu pol Reinu Xuníu y foi referíu como'l reinu del Nejd y del Hiyaz.

El 23 de setiembre de 1932, les principales rexones d'Al-Hasa, Qatif, Nejd y Hiyaz fueron unificaes y el reinu adquirió'l so nuevu nome, el reinu d'Arabia Saudita.

## Política esterior
El reinu del Nejd y del Hiyaz pudo siguir la so política expansionista por aciu suministros d'armes britániques por cuenta de les sos estreches rellaciones col Reinu Xuníu.

So mandatu de Abdul Aziz, el Hiyaz retirar de la Lliga de Naciones. En 1926, el reinu del Hiyaz y del Nejd foi reconocíu pola XRSS, siguíu de los Estaos Xuníos en 1931. Pa 1932, el Reinu Xuníu, la URSS, Turquía, Persia y los Países Baxos calteníen llegaciones diplomátiques en Yedah; Francia el reinu d'Italia y el reinu d'Exiptu calteníen representaciones consulares non oficiales.

## Banderes de Nejd y Hiyaz

File:Flag of Nejd (1926).svg|Bandera del Nejd (1926 – 22&nbsp;sep 1932)
File:Flag of Hejaz 1926.svg|Bandera del Hiyaz (18 de xineru de 1926 – 22 de setiembre de 1932)


## Referencies

## Fuentes
* Statoids - Rexones d'Arabia Saudita
* World Statesmen - Saudi Arabia
Frixa

**Frixa** ( *Phrygía*) foi una antigua rexón d'Asia Menor qu'ocupaba la mayor parte de la península d'Anatolia, nel territoriu qu'anguaño correspuende a Turquía. Taba arrodiáu poles fontes del ríu Sakarya y asitiada ente les provincies modernes d'Afyon, Eskişehir y Ankara.

## Historia

Foi conquistáu dempués de la llegada de los indoeuropéos occidentales, que llegaron a Europa sobre'l 1200 e.C., y que dexaron la so propia marca cultural como espertos artesanos. Yera una rexón rica, de numberoses ciudaes como Cibira o Apamea, que taba asitiada nes rutes comerciales de Lidia y Caria, que diben escontra l'este. Frixa tenía un gran potencial n'agricultura, gracies a que l'agua de les agües —que yeren bien intenses nos montes— baxaba a la ciudá. Esti potencial dexó que Frixa desenvolviera un gran reinu al empiezu de la dómina arcaica griega. Les sos llendes fueron un campu de batalla pa los perses y los lidios; los romanos y los celtes; los árabes y los romanos; los cruzaos y los turcos selyúcides; los otomanos y los mongoles y pa los bizantinos y los turcos. Los monumentos y ruines abonden en Sakarya.

Como invasores de Tracia, los frixos desempeñaron un papel decisivu na destrucción del reinu hitita y de la cayida de Troya. El reinu frixu del sieglu VIII y VII e.C. caltuvo cerca los sos contactos colos arios nel este y los griegos nel oeste. La so historia ye namái narrada de volao por Heródoto, cuntando'l suicidiu del pasáu rei Midas en Gordión cuando cayó ante los cimerios nel 676 e.C. Col establecimientu de los celtes en Frixa del este, el cultu de Cibeles, la diosa madre, estender ente los habitantes de la ciudá.

## Influencia na música
La pallabra Frixa rellacionar col mou griegu frixu (nesti casu "mou" nun tien un significáu certeru) y depués utilízase pa denominar el mou musical gregorianu frixu.

La escala que Tolomeo (Tolemaida, Tebaida, c. 85 – Canopo, c. 165; otros autores dicen c. 100 – c.170) denomina como frixa, correspuende interválicamente al manera gregoriana homónimu.
Una forma gráfica de ver a la manera frixu ye (como en toles maneres gregorianes) a partir de la escala natural (ensin alteraciones). Nesti casu ye empezando pol La mio. Los dos semitonos d'esta miente gregorianu tán ente la Tónica y la segunda, y ente la quinta o dominante y la sesta o relativa menor, dando llugar a una escala menor. Tien un timbre árabe, y más tarde utilizóse n'España como escala flamenca.

## Ver tamién

* Gorru frixu

* Idioma frixu

## Referencies

## Enllaces esternos
Assuwa

La lliga de **Assuwa** foi una confederación d'estaos d'Anatolia occidental, ganaos polos hitites baxu Tudhaliya I/II alredor de 1400 e.C. La lliga formar pa oponese al imperiu hitita. La llista de los sos miembros contién 22 nomes, incluyendo *[...]uqqa*, *Warsiya*, *Taruisa*, *[[Wilusa|Wilusiya]]* y *Karkija* (Caria).

Dalgunes de les identificaciones d'estos nomes son aldericaes: *Wilusiya* ye comúnmente identificada con Ilión; *Taruisa* cola Tróade circundante; *Warsiya* puede ser acomuñada con *Lukka* (Licia). Sicasí, la identificación de *[..]uqqa* la darréu conocida *Lukka* (Licia) ye problemática, pos eso pondría la lliga de Assuwa tanto al norte como al sur d'Arzawa n'Anatolia suroccidental. Assuwa paez tar al norte de Arzawa, cubriendo l'ángulu noroccidental d'Anatolia. Homero na *[[Ilíada]]* paez referise a dos Licies (n'II.876-77, V.479): Sarpedón ye un dirixente de la "alloñada Licia" mientres n'II.824ff. y V.105 Pándaro ye otru dirixente de los licios d'alredor del Monte Día, cerca de Troya, asina que *Lukka* frente a *[...]uqqa* puede atopar la so esplicación nesos términos.

Esta confederación ye mentada namái nos fragmentos de tablillas que recomponen Laroche CTH 142/85 ya inclúin los "Añales de Tudhaliya". Dende'l tardíu Tudhaliya IV sábese qu'hubo problemes fronterizos ente 1250 y 1200 e.C. , y yá que el testu numbera les naciones rebalbes na forma en que lo fai Ramsés II, el primer consensu databa esti testu –y tamién Assuwa– escontra Tudhaliya IV. Esta datación apaez en tola lliteratura antigua sobre la cayida de Hatti y apaez cada tantu hasta güei. Sicasí, el consensu dende entós foi datar Assuwa escontra un anterior Tudhaliya, que significa anterior a Suppiluliuma I y polo tanto anterior a 1350 e.C. 

## Assuwa y Asia
Bossert suxirió que *Assuwa* ye l'orixe del nome del continente *[[Asia]]* (Bossert, 1946).

## Ver tamién
*Arzawa

## Referencies

*Bossert, Helmut T., *Asia*, Istanbul, 1946.