Makemake (planeta nanu)

**Makemake** (símbolu: , denomináu primeramente **2005 FY<sub>9</sub>**) ye un planeta nanu, el terceru en tamañu nel sistema solar y unu de los dos oxetos más grandes del Cinturón de Kuiper. El so diámetru ye de daqué más de la metá del de Plutón.
El 26 d'abril de 2016, anuncióse que l'observatoriu espacial Hubble detectara la presencia d'un satélite (denominación provisional S/2015 (136472) 1) d'unos 160 km de diámetru orbitando a una distancia averada de 21&nbsp;000 km. Hasta esi día pensábase que Makemake yera l'únicu ente los oxetos del cinturón de Kuiper más grandes que nun tenía satélites. Tien un permediu de temperatura desaxeradamente baxo, cerca de −243,2&nbsp;°C (30 K), de manera que la so superficie ta cubierta con metanu, etanu y posiblemente con nitróxenu n'estáu sólidu.
Estos oxetos dieron llugar a una nueva categoría llamada plutoides, del que Plutón ye'l so oxetu tipu, a la que correspuenden la mayoría de los planetes nanos más allá de la órbita de Neptunu. Afayólu un equipu'l 31 de marzu de 2005 empobináu por Michael Brown, y anunciáu el 29 de xunetu de 2005. El so nome deriva del dios rapanui Make-Make. Esta designación de plutoide créase en xunu de 2008, pola Unión Astronómica Internacional, incluyendo a Makemake na llista a potenciales candidatos. Clasificóse finalmente como plutoide el 15 de xunetu de 2008.

## Historia
### Descubrimientu
El so descubrimientu anuncióse'l 29 de xunetu de 2005, el mesmu día qu'otros dos oxetos tresneptunianos:Eris y Haumea.
 
A Makemake afayólu'l telescopiu espacial Spitzer. Les estimaciones iniciales diéron-y un diámetru ente 50&nbsp;% y 75&nbsp;% de Plutón, tamañu que darréu se precisaría na redolada de los 1450 km. El so albéu ye entemediu ente'l de Plutón y el de Eris, anque entá se desconoz la so densidá. Makemake ye ún de los oxetos del cinturón de Kuiper más grandes, namái superáu por Eris y Plutón. L'oxetu orbita'l Sol cada 308 años. Al igual que Plutón, la so órbita ye un pocu escéntrica y inclinada, polo que se catalogó como planeta nanu de tipu plutoide. Makemake foi'l tercer oxetu que recibe'l estatus de plutoide y el cuartu'l de planeta nanu.

Makemake atópase nuna rexón más allá de Neptunu que ta poblada por pequeños cuerpos del sistema solar (de cutiu referida como la rexón transneptuniana o Cinturón de Kuiper).

### Circunstancies del descubrimientu
A pesar de ser un oxetu relativamente brillosu (magnitú aparente = 17 en banda V), Makemake nun s'afayó hasta finales de 2005, muncho depués qu'otros oxetos del cinturón de Kuiper menos brillosos. Esto probablemente se debe a que la so órbita ye bien inclinada, y a qu'anguaño s'atopa a una gran distanica sobre'l planu de la eclíptica (na constelación de Coma Berenice).

Tamién, na data del descubrimientu de Plutón (1930), Makemake atopábase a namái unos pocos graos de la eclíptica, cerca de la llende ente les constelaciones de Taurus y Auriga. Desgraciadamente, esta posición atopábase tamién mui cerca del ecuador galácticu, lo que fizo casi imposible atopalu ente la trupa concentración del fondu d'estrelles de la Vía Láctea. Clyde Tombaugh siguiría buscando otros oxetos mientres unos años dempués del descubrimientu de Plutón, pero nun consiguiría atopar nin a Makemake nin a nengún otru oxetu transneptunianu.

### Nome
L'oxetu foi primeramente moteyáu como *Easterbunny* (*[[Coneyu de Pascua]]* n'inglés) polos sos descubridores, yá que fuera afayáu na Selmana de Pascua. El so nome definitivu, **Makemake**, que correspuende al dios creador de la mitoloxía pascuense, foi escoyíu pa caltener una rellación cola Pascua.

### Clasificación
Según el Centru de Planetes Menores Makemake ye un cubewano, lo que significa que la so órbita ta lo bastante lloñe de Neptunu pa caltenese estable mientres tola esistencia del sistema solar. Los astrónomos Mike Brown, David Jewitt y Marc Buie sicasí clasificar como un oxetu del discu esvalixáu. A diferencia de los plutinos —que pueden cruciar la órbita de Neptunu pola so resonancia 3:2 col planeta—, los cubewanos tienen el periheliu más lloñe del Sol, polo que tán llibre de perturbaciones neptunianas, y escentricidaes relativamente baxes (per debaxo de 0,2). Orbiten alredor del Sol de la mesma forma en que lo faen los planetes. Makemake, sicasí, ye miembru de la clase cubewana *dinámicamente caliente*, lo que significa que tien un enclín más altu qu'otros oxetos de la mesma población; probablemente sía por casualidá que tea cerca de la resonancia 11:6 con Neptunu.

## Órbita

N'avientu de 2015, Makemake taba a 52,4&nbsp;ua del Sol, cerca de la so distancia de afelio, y lloñe de la eclíptica. Tien una órbita bien similar a la de Haumea, daqué más alloñada del Sol en cuanto al semiexe mayor y al periheliu, con un altu enclín de 29° y una escentricidá moderada d'aproximao 0,16. El so periodu orbital ye de casi 310 años, superior a los 248 de Plutón y 283 de Haumea. Va Llegar al afelio en 2033, ente que Haumea pasó pol afelio a principios de 1992.

## Satélite
El 26 d'abril de 2016, un equipu d'astrónomos usando observaciones del telescopiu espacial Hubble d'abril de 2016 anunció'l descubrimientu d'un satélite d'unos 175&nbsp;km de diámetru (pa un albedu envaloráu del 4&nbsp;%) n'órbita alredor de Makemake a una distancia averada de 21&nbsp;000&nbsp;km y un periodu d'unos 12,4 díes (según una órbita circular). Recibió'l nome provisional de S/2016 (136472) 1.

La mayoría de los grandes oxetos tresneptunianos tien siquier un satélite: Eris tien unu; Haumea, dos; y Plutón, cinco. De Sedna y Gonggong nun se conocen satélites. Espérase qu'ente'l 10&nbsp;% y el 20&nbsp;% de los oxetos tresneptunianos tengan siquier un satélite. Por cuenta de que los satélites ufierten un métodu simple pa midir la masa del oxetu central, esti satélite tendría de conducir a una meyor estimación de la masa de Makemake.

## Ver tamién
* Planeta nanu
* Planetes menores
* Oxetu tresneptunianu
* Discu esvalixáu
* Nube d'Oort
* Cinturón de Kuiper
* Quaoar
* Orcu
* Definición de planeta
* (90377) Sedna
* Eris
* Plutón
* Plutoide
* Plutino

## Notes

## Referencies

## Enllaces esternos

* Makemake Datos orbitales dende'l ''JPL'' 
* Simulación Orbital  / Efemérides  
* Carauterístiques Superficiales (Ximielgu de Plutón)