Oskar Schindler

**Oskar Schindler**  foi un empresariu alemán y miembru del Partíu Nazi, que salvó la vida d'aproximao mil doscientos xudíos mientres l'Holocaustu emplegándolos como trabayadores nes sos fábriques de menaxe de cocina y munición, allugaes no que güei son Polonia y la República Checa. La so hestoria cuntar na novela *[[Schindler's Ark]]*, publicada en 1982, y na película que se basa nella, *[[Schindler's List]]* (1993), que lo reflexen como un comenenciosu qu'en principiu solo buscaba sacar beneficios y convirtióse nuna persona de gran iniciativa, tenacidá y dedicación que llogró salvar la vida de los sos emplegaos.

Schindler creció en Zwittau, Moravia, y tuvo dellos emplegos hasta que se xunió en 1936 a l'Abwehr, el serviciu d'intelixencia militar de l'Alemaña nazi. Afiliar al Partíu Nazi en 1939. Antes de la ocupación alemana de Checoslovaquia en 1938, recoyó pal Gobiernu alemán información sobre víes ferriales y movimientu de tropes. El Gobiernu checu arrestar por espionaxe pero lliberar en cumplimientu de los Alcuerdos de Múnich de 1938. Schindler siguió realizando xeres d'espía pa los nazis en Polonia antes de la invasión d'esi país en setiembre de 1939 que supunxo l'españíu de la Segunda Guerra Mundial.

En 1939 Schindler adquirió una fábrica de menaxe esmaltáu en Cracovia, Polonia, na qu'emplegó a unos 1750 trabayadores, de los cualos unos mil yeren xudíos nel añu 1944. Gracies a los sos contactos na Abwehr, pudo protexer a los sos trabayadores xudíos de la deportación y la muerte nos campos de concentración nazis. Anque nun principiu el so motivación foi namái económica, dempués empezó a emplegar a trabayadores xudíos que nun precisaba. Col pasu del tiempu tuvo que sobornar a oficiales nazis con regalos cada vez más costosos llograos nel mercáu negru cola cuenta de caltener a los sos emplegaos a salvo.

Cuando Alemaña empezó a perder la guerra en xunetu de 1944, les Schutzstaffel (SS) decidieron cerrar los campos de concentración asitiaos más al este y sacupar a los prisioneros restantes escontra l'oeste, anque munchos d'ellos fueron asesinaos nos campos d'Auschwitz y Gross-Rosen. Schindler convenció al *[[Hauptsturmführer]]* —capitán— de les SS Amon Göth, comandante del cercanu campu de concentración de Plaszow, por que-y dexara treslladar la so factoría a Brünnlitz, na rexón de los Sudetes, evitando d'esa manera que los sos emplegaos xudíos acabaren nes cámares de gas. Usando nomes consiguíos por Marcel Goldberg, oficial de la policía del guetu xudíu, el secretariu de Göth, Mietek Pemper, compiló y mecanografió una llista colos nomes de 1200 xudíos que viaxaron hasta Brünnlitz n'ochobre de 1944. Schindler tuvo que siguir sobornando a oficiales de les SS pa evitar qu'asesinaren a los sos trabayadores hasta'l final de la guerra n'Europa en mayu de 1945, lo que-y supunxo gastar tola so fortuna.

Schindler camudar a Alemaña tres la guerra y tuvo sofitu económicu d'organizaciones xudíes. Dempués de recibir un reembolsu parcial polos sos gastos mientres el conflictu, treslladar a Arxentina cola so esposa y dedicóse a la cría d'animales. En 1958 entró en bancarrota, dexó a la so muyer y tornó a Alemaña, onde intentó poner en marcha dellos negocios de manera infructuosa y sobrevivió gracies al sofitu financieru de los llamaos *[[Schindlerjuden]]*, «Xudíos de Schindler», los qu'él salvó del Holocaustu. Foi nomáu Xusto ente les Naciones pol gobiernu d'Israel en 1963. Oskar Schindler finó en Hildesheim el 9 d'ochobre de 1974 y foi soterráu nel Monte Sion de Xerusalén.

## Primeros años

Oskar Schindler nació'l 28 d'abril de 1908 nuna familia d'alemanes de los Sudetes en Zwittau, Moravia, Imperiu austrohúngaru. El so padre yera Johann «Hans» Schindler, propietariu d'un negociu de maquinaria agrícola, y la so madre Franziska «Fanny» Schindler —nacida Luser—. La so hermana, Elfriede, vieno al mundu en 1915. Una vegada terminada la educación secundaria, Oskar matricular nuna escuela téunica, de la que foi espulsáu por falsificar el so boletín de calificaciones. Graduóse más tarde, pero nun fixo los exámenes que -y dexaren aportar a la universidá y nel so llugar cursó estudios de formación profesional na ciudá de Brno y tamién trabayó al pie del so padre mientres trés años. Dende pequeñu yera un apasionáu del motor y por eso mercó una Moto Guzzi de carreres de 250&nbsp;cc, cola que compitió en delles pruebes nos siguientes años.

Schindler casóse'l 6 de marzu de 1928 con Emilie Pelzl (1907—2001), fía d'un prósperu granxeru de Maletein. El nuevu matrimoniu colar a vivir colos padres de Oskar ya instaláronse nel segundu pisu de la so casa, onde permanecieron los siguientes siete años. Pocu dempués de casase, Schindler dexó de trabayar col so padre y probó suerte en dellos emplegos, ente ellos nuna empresa electrotéunica de Moravia y na xestión d'una autoescuela. Dempués d'un serviciu militar de dieciocho meses nel exércitu checu, nel que aportó a cabu nel Décimu Reximientu d'Infantería del 31ᵘ Exércitu, Schindler tornó a la empresa electrotéunica hasta qu'esta quebró pocu dempués. Na mesma dómina tamién cerró'l negociu del so padre, polo que Schindler tuvo nel paru too un añu. En 1931 consiguió trabayu nel Bancu Jarslav Simek de Praga, nel que permaneció hasta 1938.

Schindler foi deteníu en delles ocasiones en 1931 y 1932 por embriaguez pública y daquella tamién caltuvo una rellación con Aurelie Schlegel, amiga de la infancia. Frutu d'esa rellación adúltera nacieron Emily en 1933 y Oskar en 1935, anque tiempu dempués Schindler dixo que'l neñu nun yera so. El padre de Oskar Schindler yera alcohólicu y abandonó a la so muyer en 1935; ella morrió pocos meses dempués víctima d'una llarga enfermedá.

## Espía
En 1935 Schindler afiliar al Partíu Alemán de los Sudetes, de corte separatista. Anque yera ciudadanu de Checoslovaquia, Oskar ingresó en 1936 na Abwehr, el serviciu d'intelixencia de l'Alemaña nazi y foi asignáu al Abwehrstelle II Comandu VIII, con base en Breslau. Tiempu dempués, cuntó-y a la policía checa que lo fixera porque precisaba dineru; nesa dómina Schindler tenía problemes cola bébora y taba empeñáu. Les sos xeres dientro de la Abwehr yeren consiguir información sobre víes ferriales, instalaciones militares y movimientu de tropes, según reclutar otros espíes checoslovacos en preparación de la invasión del país per parte de l'Alemaña nazi. Foi arrestáu pol gobiernu checu por espionaxe'l 18 de xunetu de 1938 y encarcelar darréu, pero lliberar pocu dempués como presu políticu so los términos de los Alcuerdos de Múnich, por aciu los cualos Alemaña se anexonó la rexón checa de los Sudetes a partir del 1 d'ochobre. Schindler solicitó l'afiliación al Partíu Nazi el 1 de payares y foi aceptáu al añu siguiente.

Dempués d'un tiempu de reposu en Zwittau, Schindler xubió al puestu de segundu al mandu dientro de la so unidá de la Abwehr y el 1 de xineru de 1939 treslladar xunto a la so esposa a Ostrava, na frontera ente Checoslovaquia y Polonia. Nos siguientes meses realizó xeres d'espionaxe nel marcu de los preparativos que conducieron a que Adolf Hitler facer col control del restu de Checoslovaquia en marzu. La so esposa Emilie ayudó-y col papeléu, procesando y despintando documentos pa la Abwehr nel so apartamentu. Aprovechando los sos frecuentes viaxes de negociu a Polonia, Schindler y los sos venticinco axentes taben en bien bona posición pa faese con información sobre los movimientos del exércitu polacu y les víes ferriales del país en previsión de la invasión alemana de Polonia. Una misión precisó que la so unidá vixilara ya informara sobre la vía ferrial y el túnel del pasu de Jablunkov, de capital importancia pa la meyora xermana. Gracies a los sos esfuercios, la ruta foi tomada intacta pol 14ᵘ Exércitu alemán el 1 de setiembre de 1939, tan solo unes hores dempués del entamu de la invasión del país y por tanto de la Segunda Guerra Mundial n'Europa. Schindler siguió trabayando pa la Abwehr hasta la seronda de 1940, cuando lo unviaron a Turquía por qu'investigara la corrupción ente dellos oficiales de los servicios d'intelixencia asignaos a la embaxada alemana naquel país.

## Segunda Guerra Mundial

### Emalia

Schindler trió per primer vegada Cracovia n'ochobre de 1939 por un asuntu de l'Abwehr y mercó un apartamentu na ciudá polaca al mes siguiente. Emilie permaneció en Ostrava, anque visitaba a Oskar siquier una vegada a la selmana. En payares, Schindler contautó cola decoradora Mila Pfefferberg pa preparar el so nuevu apartamentu y el fíu d'ella, Leopold «Poldek» Pfefferberg, llueu se convirtió n'unu de los sos contactos nel mercáu negru y col pasu del tiempu nun amigu pa tola vida. Tamién en payares conoció a Itzhak Stern, contable xudíu d'un compañeru de Schindler na Abwehr, Josef «Sepp» Aue, a quien Stern dexara en fideicomiso el so antiguu negociu. Toles posesiones de los xudíos polacos fueron arrampuñaes poles fuercies alemanes namás producise la invasión del país y los ciudadanos de relixón hebrea perdieron los sos derechos civiles. Schindler amosólu a Stern el saldu d'una empresa que taba pensando adquirir, una fábrica d'esmaltaos llamada Rekord Ltd. perteneciente a un consorciu d'empresarios xudíos que se declarara en bancarrota a empiezos d'esi añu. Stern aconseyólu qu'en llugar de faese cargu del negociu en fideicomiso, tuviera de mercar o arrendar la factoría, pos d'esa manera nun dependería tantu de los dictaos de los nazis y tendría llibertá pa emplegar a más xudíos. 

Col respaldu de dellos inversores xudíos, Schindler robló un contratu d'arrendamientu informal de la fábrica'l 13 de payares de 1939 y oficializó l'alcuerdu'l 15 de xineru de 1940. La renombró ''Deutsche Emaillewaren-Fabrik'' —*Fábrica Alemana d'Esmaltaos*—, anque llueu pasó a ser conocida como «Emalia». En principiu contrató a un equipu de siete trabayadores xudíos, ente ellos a Abraham Bankier, que lu ayudar a xestionar la empresa, y a otros 250 trabayadores polacos non xudíos. Nel so momentu álgido en 1944, la factoría emplegaba a alredor de 1750 persones, un millar de les cualos yeren de relixón xudía. Schindler tamién collaboró na xestión de la Schlomo Wiener Ltd., empresa distribuidora mayorista que vendía los sos esmaltaos, y arrendó la Prokosziner Glashütte, una fábrica de vidriu.

Los contactos de Schindler na Abwehr y na inspeición d'armamentu de la Wehrmacht ayudáronlu a consiguir contratos pa producir olles ya instrumentos de cocina pa les fuercies armaes alemanes. Estes mesmes conexones dexáron-y más tarde protexer a los sos emplegaos xudíos de la deportación y la muerte. Col pasu del tiempu, Schindler viose obligáu a sobornar a oficiales nazis con regalos cada vez más costosos llograos nel mercáu negru p'asina salvaguardar a los sos trabayadores. Bankier foi un personaxe clave pa llograr productos de forma illegal, yá fueren regalos pa los sobornos o material pa la fábrica. El mesmu Schindler llevó una luxosa manera de vida y caltuvo rellaciones extramaritales cola so secretaria, Viktoria Klonowska, y con Eva Kisch Scheuer, comercial especializada nos productos esmaltaos. La so esposa Emilie Schindler visitar mientres unos meses en 1940 y treslladóse a vivir con él en Cracovia en 1941.

Nun principiu, Schindler taba más comenenciudu na rentabilidá de los sos negocios y contrató a xudíos porque yeren más baratos que los trabayadores non xudíos, pos los sos salarios fueren afitaos polos ocupantes nazis. Col pasu del tiempu empezó a protexer a los sos emplegaos ensin tener en cuenta'l costu. Siempres que los *Schindlerjuden* —los xudíos de Schindler»— yeren amenaciaos cola deportación, él alegaba dalgún tipu de exención pa evitalo. Esposes, fíos ya inclusive persones con dalgún tipu de discapacidá yeren necesaries según Schindler pal funcionamientu de la fábrica. Nuna ocasión la Gestapo —policía secreta del réxime nazi— esixó-y a Schindler que-y apurriera una familia con documentos d'identidá falsos. Según pallabres del propiu Schindler: «Tres hores dempués d'entrar, salieron de la mio oficina dos policías de la Gestapo borrachos, ensin los documentos incriminatorios y ensin los prisioneros que vinieren buscar».

El 1 d'agostu de 1940, el gobernador Hans Frank emitió un decretu qu'esixía que tolos xudíos de Cracovia abandonaren la ciudá nos dos selmanes siguientes y tan solo los que tuvieren un trabayu rellacionáu col esfuerciu de guerra alemán podríen quedase. De los sesenta o ochenta mil xudíos que vivíen na ciudá polaca, solo quedaben quince mil en marzu de 1941. Estos xudíos restantes fueron obligaos a dexar el so barriu tradicional de Kazimierz y fueron reasitiaos nel guetu de Cracovia, creáu nel distritu industrial de Pódgorze. Los trabayadores de Emalia caminaben dende'l guetu hasta la fábrica tolos díes. Nos cuatro años nos que la xestionó, Schindler amplió les instalaciones y creó dientro de la fábrica una clínica médica, una cocina y un comedor pa los trabayadores.

### Plaszow

Na seronda de 1941, los nazis empezaron a sacar xudíos del guetu, la mayoría de los cualos unviáronse al campu d'estermín de Bełżec y fueron asesinaos. El 13 de marzu de 1943, el guetu foi liquidáu y tolos ocupantes qu'inda taben en condiciones de trabayar acabaron nel nuevu campu de concentración de Plaszow. Dellos miles de xudíos que los nazis nun consideraron aptos pal trabayu acabaron nes cámares de gas y otros cientos fueron asesinaos polos alemanes dientro del guetu mientres el so desallugu. Schindler supo con antelación de les intenciones de los nazis gracies a los sos contactos na Wehrmacht y dixo a los sos trabayadores que durmieren na fábrica pa nun sufrir nengún dañu. L'empresariu foi testigu de la lliquidación del guetu y quedó espantáu. D'entós d'equí p'arriba, según Sol Urbach, unu de los xudíos de la Emalia, l'empresariu «camudó d'opinión sobre los nazis y decidió salvar al mayor númberu de xudíos que pudiera».

El campu de concentración de Plaszow abrió en marzu de 1943 nel antiguu allugamientu de dos campusantos xudíos de la cai Jerozilimska, a unos 2,5&nbsp;km de la fábrica Emalia. Al mandu d'esi campu taba'l capitán de les SS Amon Göth, un home brutal y sádico que gustaba de disparar a los presos al azar. Los recluyíos d'esti campu vivíen con una medrana constante a ser asesinaos. Emilie Schindler consideraba a Göth «l'home más despreciable qu'enxamás conocí».

El plan inicial de Göth yera que toles fábriques, incluyida la de Schindler, treslladárense dientro del recintu del campu de concentración. Sicasí, Schindler, con una combinación de diplomacia, adulación y sobornos, non solo evitó'l treslláu de la so factoría, sinón que convenció a Göth por que construyera un subcampo al llau de Emalia p'agospiar ellí a los sos emplegaos y a otros 450 xudíos d'otres fábriques. D'esa manera tuvieron a salvo de los asesinatos arbitrarios de Göth, cuntaben con meyor comida y agospiamientos ya inclusive podíen siguir coles sos práutiques relixoses.

Schindler foi arrestáu en delles ocasiones, dos por barruntos de realizar actividaes illegales nel mercáu negru y otra por frayar les Lleis de Núremberg besando a una moza xudía, daqué que taba prohibíu pol Acta de la Raza y el Reasentamiento. El primer arrestu producir a finales de 1941 y tuvo deteníu toa una nueche. La so secretaria consiguió que lo lliberar recurriendo a los contactos del empresariu nel partíu nazi. El segundu arrestu foi'l 29 d'abril de 1942 por besar a una neña xudía na so fiesta de cumpleaños, celebrada dientro de la fábrica'l día anterior. Nesta ocasión tuvo cinco díes arrestáu, hasta que los sos amigos del partíu consiguieron la so llibertá. Na tercer detención, que lo caltuvo ente rexes más d'una selmana n'ochobre de 1944, foi acusáu de mercadear en negru y de mercar a Göth y a otros p'ameyorar les condiciones de los sos trabayadores xudíos. Göth tamién fuera arrestáu'l 13 de setiembre anterior por corrupción y abusu de poder, un asuntu que chiscó a Schindler. Amon Göth nunca foi condergáu por esos cargos, pero acabó los sos díes executáu na forca acusáu de crímenes de guerra'l 13 de setiembre de 1946.

En 1943 Schindler foi contactáu por líderes del movimientu sionista de Budapest al traviés de miembros de la resistencia xudía y viaxó delles vegaes en persona a la capital húngara pa informa-yos sobre'l maltratu de los nazis. De vuelta tráxose dineru apurríu pola Axencia Xudía pa Israel pa la resistencia xudía.

### Brünnlitz

La meyora del Exércitu Coloráu a partir de xunetu de 1944 obligó a les SS a empezar el zarru de los campos de concentración asitiaos más al este y a treslladar a munchos presos a los campos d'Auschwitz y Gross-Rosen. El secretariu personal de Göth, Mietek Pemper, sollertó a Schindler de la intención de los nazis de cerrar toles fábriques ensin implicar direutamente nel esfuerciu de guerra. Pemper suxirió-y que camudara la so producción pa fabricar granaes antitanque nun intentu por salvar la vida de los sos emplegaos xudíos. Usando nuevamente'l so dineru y les sos dotes de persuasión, l'empresariu convenció a Göth y a dellos oficiales de Berlín por que-y dexaren treslladar la so fábrica y tolos emplegaos hasta Brünnlitz, nos Sudetes, colo qu'evitó que los trabayadores acabaren nes cámares de gas. Con nomes consiguíos por Marcel Goldberg, oficial de la policía del guetu xudíu, Pemper compiló y mecanografió una llista de 1200 xudíos —mil de la fábrica de Schindler y otros doscientos de la factoría testil de Julius Madritsch—, que fueron unviaos a Brünnlitz n'ochobre de 1944.

El 15 d'ochobre de 1944, el tren que tresportaba a setecientos trabayadores de Schindler's List foi unviáu al campu de concentración de Gross-Rosen, onde tuvieron alredor d'una selmana antes de ser redirixíos hasta Brünnlitz. De similar manera, otres trescientes muyeres de los *Schindlerjuden* acabaron por error en Auschwitz, onde corríen gran peligru de morrer nes cámares de gas. Los contactos habituales de Schindler y los sobornos nun tuvieron ésitu esta vegada, polo que l'empresariu unvió a la so secretaria Hilde Albrecht cargada de productos del mercáu negru, como comida y diamantes, y de esa manera consiguieron que les trescientes trabayadores fueren unviaes a Brünnlitz dempués de pasar delles angustioses selmanes nel campu d'estermín de Auschwitz.

Amás de trabayadores, Schindler hubo de tresportar 250 vagones cargaos de maquinaria y materies primes hasta l'allugamientu de la nueva factoría. Bien pocos proyeutiles salieron d'esa fábrica y cuando les fuercies armaes alemanes cuestionaron la so baxa producción, Schindler adquirió de forma illegal munición yá acabada y apurrir como so. Les raciones qu'apurríen les SS yeren insuficientes pa caltener a un trabayador y Schindler tuvo qu'emplegar tol so tiempu en Cracovia mercando comida, armamentu y otros productos. La so esposa Emilie quedar en Brünnlitz ya intentó consiguir alimentos y cuidaos sanitarios pa los emplegaos. Oskar tamién llogró'l treslláu d'unos trés mil mujer xudíes dende Auschwitz hasta diverses factoríes testiles nos Sudetes p'asina aumentar les sos probabilidaes de sobrevivir al Holocaustu.

En xineru de 1945, un tren que tresportaba a 250 xudíos que fueren refugaos como trabayadores d'una mina en Goleschau, Polonia, acabaron en Brünnlitz. A la so llegada, los vagones taben cerraos por efeutu de la conxelación y tuvieron que ser abiertos con un soldador por un trabayador de la fábrica. Dolce persones taben muertes nel interior del tren y el restu demasiáu enfermos pa poder trabayar. Emilie Schindler llevó a toos a la fábrica y curió d'ellos nun hospital improvisáu hasta'l final de la guerra. Oskar Schindler siguió sobornando a oficiales nazis pa evitar la muerte de los sos xudíos mientres les fuercies alemanes retirábense ante la meyora soviética. El 7 de mayu de 1945, él y los sos trabayadores axuntar na fábrica pa escuchar pela radio al primer ministru británicu Winston Churchill anunciar la rindición incondicional de l'Alemaña nazi.

## Dempués de la guerra
Como miembru del partíu nazi y espía de la Abwehr, Schindler tuvo en serio peligru de ser arrestáu como criminal de guerra. Bankier, Stern y otros prepararon una declaración qu'él pudiera presentar a los estauxunidenses atestiguando los sos esfuercios na salvación de vides xudíes. Tamién-y fixeron entrega d'un aniellu fundíu col oru de los dientes postizos de Simon Jeret, unu de los sos trabayadores. Nel aniellu los xudíos inscribieron una frase del Talmud: «Quien salva una vida, salva al mundu enteru». Pa evitar cayer en manes de los soviéticos, Schindler y la so muyer partieron escontra l'oeste nel so coche, un Horch biplaza, nel que tamién xubieron dellos soldaos alemanes. Tres el coche coló un camión que tresportaba a l'amante de Schindler, Marta, dellos trabayadores xudíos y mercancíes del mercáu negru. L'automóvil Horch foi confiscado pol Exércitu Coloráu na llocalidá de Budweis, que yá taba en manes soviétiques. L'aniellu d'oru perdiólo Schindler ente los asientos del coche y nun pudo atopalo. El matrimoniu siguió en tren y a cuerpu hasta qu'algamaron les llinies estauxunidenses en Lenora, tres lo que siguieron hasta Passau, onde la Oficina Xudía Estauxunidense consiguió-yos un viaxe en tren a Suiza. Na seronda de 1945, dambos treslladáronse a Baviera, nel sur d'Alemaña.

Cuando llegó'l final de la guerra, Oskar Schindler yá gastara tola so fortuna en sobornos y suministros pa los sos trabayadores. Vivió de volao en Ratisbona y dempués en Múnich, pero nun consiguió espolletar na Alemaña de la posguerra. Ello ye que tuvo que sobrevivir gracies a l'ayuda d'organizaciones xudíes. En 1948 presentó una reclamación al Comité Conxuntu de Distribución Xudíu Estauxunidense por que-y devolvieren el so gastos mientres la guerra y recibió 15&nbsp;000 dólares. Él envaloró los sos gastos en 1&nbsp;056&nbsp;000 dólares, incluyíu'l costu de la construcción d'un campu, sobornos, comida y alquisiciones varies nel mercáu negru. Schindler emigró a Arxentina en 1949, onde intentó faer negociu cola cría de pollos y llondres —p'aprovechar la so piel—. Cuando'l negociu quebró en 1958, dexó a la so muyer y tornó a Alemaña, onde punxo en marcha otres empreses que nun espolletaron, ente elles una fábrica de cementu. Declarar en bancarrota en 1963 y un añu dempués sufrió un ataque al corazón que-y tuvo un mes enteru nel hospital. Caltuvo'l contautu con dellos de los xudíos que conoció mientres la guerra, incluyíos Stern y Pfefferberg, y sobrevivió gracies a donaciones de los Xudíos de Schindler», que-y llegaron de tol mundu.

Oskar Schindler morrió'l 9 d'ochobre de 1974 y ta soterráu nun campusantu del Monte Sion de Xerusalén. Ye la única persona que fuera miembru del partíu nazi que gocia d'esi honor. Pol so llabor mientres el conflictu mundial, en 1963 Schindler foi nomáu Xusto ente les Naciones, una distinción dada pol estáu d'Israel a non xudíos que xugaron un papel activu na defensa de los hebreos mientres l'Holocaustu. En 1966 tamién se-y fixo entrega de la Orde del Méritu de la República Federal d'Alemaña.

L'escritor Herbert Steinhouse, que lo entrevistó en 1948, escribió que «les escepcionales aiciones de Schindler proveníen d'un elemental sentíu de la decencia y la humanidá nel que nuesa sofisticada dómina yá apenes cree. Un comenenciosu represu vio la lluz y remontóse contra'l sadismu y la llaina criminalidad que lu arrodiaba». Nun documental de 1983 citábense unes pallabres de Schindler: «Sentí que los xudíos taben siendo destruyíos y tenía qu'ayudar, nun había otra opción».

## Mandáu

### Llibros y cine
En 1951, Poldek Pfefferberg contautó col direutor austriacu de cine Fritz Lang y propúnxo-y que considerara realizar una película sobre Schindler. Tamién por iniciativa de Pfefferberg, en 1964 Schindler recibió un adelantu de 20&nbsp;000 dólares per parte de la productora Metro-Goldwyn-Mayer pa una propuesta de película titulada *To the Last Hour*. Nengún d'estos proyeutos acabó materializándose y Schindler gastó bien llueu'l dineru que-y dieron. Tamién na década de 1960, la productora alemana MCA y Walt Disney Productions poner en contautu con él, pero nun se concretó nada.

En 1980 l'escritor australianu Thomas Keneally visitó por casualidá la tienda de maletes que Pfefferberg tenía en Beverly Hills mientres diba de camín a un festival de cine n'Europa. Pfefferberg aprovechó la oportunidá pa cunta-y a Keneally la hestoria de Oskar Schindler y apurrió-y copies de documentos que tenía archivaos, polo que l'escritor decidió crear una hestoria con toques ficticios. Tres un estensu llabor investigador y entevistes con dalgunos de los xudíos de Schindler» sobrevivientes, en 1982 publicóse la so novela *[[Schindler's Ark]]*, titulada n'Estaos Xuníos *Schindler's List*.

La novela foi afecha al cine en 1993 na película *[[Schindler's List]]*, del direutor Steven Spielberg. El cineasta estauxunidense, de relixón xudía, adquirió los derechos de la novela en 1983, pero sintió qu'entós nun taba preparáu emocional y profesionalmente pa encarar el proyeutu y por eso ufiertó los derechos a otros direutores. Sicasí, en lleendo'l guión que Steven Zaillian escribió por que Martin Scorsese afixera la novela de Keneally, Spielberg camudó d'opinión y decidió intercambiar con Scorsese los sos respeutivos proyeutos. D'esa manera Scorsese dirixó ''El cabu del mieu'' y Spielberg *Schindler's List*. Na película, el personaxe de Itzhak Stern —interpretáu por Ben Kingsley— ye una combinación de Stern, Bankier y Pemper. Na entrega de los premiu Óscar de 1993, l'actor Liam Neeson recibió una nominación como meyor actor pola so interpretación de Oskar Schindler y el filme ganó siete premios de l'Academia, incluyíu'l de meyor película.

### La maleta de Schindler
En 1997 afayóse, nel apartamentu de Ami y Heinrich Staehr en Hildesheim, una maleta perteneciente a Schindler que contenía fotografíes históriques y documentos. Schindler viviera cola pareya unos díes xustu antes de la so muerte. El fíu de los Staehr, Chris, llevó la maleta a Stuttgart, onde los documentos fueron analizaos en tientes en 1999 por Wolfgang Borgmann, editor científicu del periódicu *[[Stuttgarter Zeitung]]*. Borgmann escribió una serie de siete artículos publicaos pol diariu ente'l 16 y el 26 d'ochobre de 1999, que publicáronse finalmente en forma de llibru. Tanto los documentos como la maleta fueron donaos n'avientu de 1999 para la so custodia al memorial del Holocaustu Yad Vashem, n'Israel.

### Copies de la llista
A empiezos d'abril de 2009 topar nuna caxa de la Biblioteca Estatal de Nueva Gales del Sur (Australia) una copia de la famosa llista de trabayadores xudíos que quedara ente dellos documentos aconceyaos pol escritor Thomas Keneally. La llista, formada por trelce páxines de papel amarellentáu y fráxil, fuera archivada ente notes d'investigación y retayos de periódicos. El llistáu apurrir Poldek Pfefferberg a Keneally en 1980 cuando lo taba convenciendo por qu'escribiera la hestoria de Schindler. Esta versión de la llista contién 801 nomes y ta fechada'l 18 d'abril de 1945; nella Pfefferberg apaez como'l trabayador númberu 173. Esisten cuatro versiones auténtiques de la llista porque los nomes fueron escritos numberoses vegaes nos díes d'incertidume del final de la guerra. Una d'eses copies de la llista poner a la venta nuna puya de diez díes qu'empezó en eBay el 19 de xunetu de 2013 con un preciu de reserva de tres millones de dólares, pero nun hubo nenguna puya.

## Referencies

## Bibliografía
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Enllaces esternos

* La hestoria de Schindler