Capsicum pubescens

***Capsicum pubescens*** ye una planta del xéneru *[[Capsicum]]* que'l so frutu ye conocíu como **rocoto** (nome utilizáu nel Perú y Chile), **locoto** (nome utilizáu en Bolivia y Arxentina) —del quechua *rukutu* o *luqutu*—, **pimientu** (nome utilizáu pa distintes clases de *Capsicum pubescens* y *[[Capsicum annuum]]* n'Arxentina), **chile de cera**, **chile pumar** (nome utilizáu en Méxicu) o **perón**, utilizáu como condimento picante na cocina llatinoamericana, especialmente la boliviana y peruana. El color del frutu puede variar dende'l colloráu, verde naranxal o mariellu. Comercializar nel so estáu natural nos mercaos mexicanos, arxentinos , chilenos, bolivianos y peruanos, como tamién en pasta y en polvu.

Ye un frutu relativamente picante: el so rangu na escala Scoville allugar ente 100.000 SHU a 200.000 SHU.

## Orixe

El so orixe ye americanu, anque entá esisten discrepancies si la so procedencia ye suramericana o centroamericana. Ensin dulda ye na zona Andina – Perú y Bolivia – onde esiste una mayor cantidá de variedaes, tanto monteses como cultivaes, y cuenta con una abondosa producción. Atopáronse bagues seques del frutu en tumbes de Perú con antigüedá de 2.000 años aprox.

## Cultivares
Amás de los yá citaos, esisten unos pocos cultivares - toos n'América, ente otros:
*Canariu
*Turbo Pube
*Chile de Caballu
*Ají Mongo

## Usos

El rocoto o locoto ye parte importante de la gastronomía peruana y boliviana.

Nel Perú, el rocoto ye la base de munchos platos típicos, especialmente na cocina del sur del país, n'Arequipa, Moquegua y Tacna. Ye usáu, por casu nel rocoto rellenu d'Arequipa, que'l so consumu ta masificáu en tol país. Amás, utilízase como un ingrediente importante na preparación del ceviche, platu nacional de Perú, dempués del *ají llimo*. Tamién s'usa a lo llargo del país en molíos con cebolla, aceite y ayu p'acompañar los platillos, dende sopes a guisos.

En Bolivia ye consumíu a diariu, principalmente nes zones de los valles y el altiplanu n'ensalaes; trozáu en rodajas o cubitos p'acompañar les salteñes; entemecíu con tomates y distintes yerbes arumoses como la killkiña y la wakatea pa la preparación de la llajua ; y como acompañamientu y decoración en diveros platillos como'l Pique Machu, tradicional platu cochabambino.

El principal componente del ají ye la capsaicina [compuestu que-y otorga'l picante]. 

Hai 25 especies monteses, de les cualos 5 fueron adomaes. En Perú atopen les llamaes ‘Capsicum baccatum’, que se resumen en tres rames principales de ajíes. Unu ye'l ají verde, que puede venir en color mariellu o verde, y que cuando s'ensuga ye'l ají "mirasol". Otru ye'l ají coloráu, que cuando s'ensuga convertir nel "panca", y el terceru ye'l llimu o tamién llamáu "pipí de monu".

El rocoto pertenez tamién a la familia del *[[Capsicum baccatum]]*, poro, tien tamién la capsaicina, (alcaloide que tien efeutos nel organismu, tanto fisiolóxicos como farmacolóxicos).

## Taxonomía
*Capsicum pubescens* describióse por Ruiz & Pav. y espublizóse en *[[Flora Peruviana, et Chilensis]]* 2: 30. 1799. 
;Sinonimia:
**Brachistus lanceifolius* Miers 
**Capsicum annuum* var. *violaceum* Voss 
**Capsicum lanceifolium* (Miers) Kuntze 
**Capsicum violaceum* Kunth *nom. illeg.*

## Ver tamién
**[[Capsicum]]*
* Terminoloxía descriptiva de les plantes
* Cronoloxía de la botánica
* Historia de la botánica

## Referencies
 

## Bibliografía
* W. H. Eshbaugh: *Biosystematic and evolutionary study of the* Capsicum pubescens *complex.* En: *Research reports.* 1970 Projects. National Geographic Society, Washington DC 1979, S.143-162. 
* Hugh Popenoe o. a.: *[https://web.archive.org/web/20060901155009/http://newton.nap.edu/books/030904264X/html/R1.html Lost Crops of the Inques, Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation.]* National Academy Press, Washington DC 1989. ISBN 0-309-04264-X (Online)

## Enllaces esternos

* Páxina monográfica dedicada al rocoto (n'inglés)