open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Califatu

El términu **califatu** o **califalgu** (n'árabe: خِلافة) fai referencia al primer sistema de gobiernu establecíu nel islam y representó la unidá en redol al líder de la *[[umma]]* (comunidá musulmana). Foi primeramente lideráu polos discípulos de Mahoma como una continuación del sistema relixosu establecíu pol Profeta conocíu como 'Califatos de Rashidun'. Un "califatu" ye tamién un Estáu qu'implementa esti tipu de sistema políticu.

La caña sunita del Islam axusta que, como xefe d'Estáu, un califa tien de ser escoyíu polos musulmanes o los sos representantes. Los siguidores del Islam chiíta, sicasí, creen qu'un califa tien de ser un Imam escoyíu por Dios de Ahl al-Bayt (la "Familia de la Casa", los descendientes direutos de Mahoma). En términos más simples, la mayoría suní favorez les eleiciones, ente que la minoría chiíta prefier la llinia del sangre.

## Califatos del Islam
Surdieron o se crearon los siguientes califatos:
* Cuatro Califes Ortodoxos (632-661). Escoyíos pola comunidá. Únicu califatu reconocíu por suníes y xiinos.
* Califatu Omeya (661-756). Primer califatu hereditariu d'orientación sunnita. La so capital foi Damascu.
* Califatu Abbasí (756-1258). D'orientación sunní. La so capital foi Kufa (756-762), depués Bagdag (762-1258) y finalmente El Cairu (1258-1517).
* Califatu Fatimí (909-1171). D'orientación xiina. Les sos capitales fueron Kairuán (909-973) y El Cairu (973-1171).
* Califatu Omeya de Córdoba (929-1031). D'orientación sunnita.
* Califatu Otomanu (1517-1924). D'orientación sunnita. La so capital foi Istambul . Turquía abolió'l califatu na reforma constitucional de 1926.
* Estáu Islámicu d'Iraq y el Llevante (2014). D'orientación sunnita salafista. La so capital yera Al Raqa dende 2014 hasta 2017, cuando la perdieron na guerra. El Califatu Islámicu, conocíu tamién como Dawlat al-Khalifah, foi establecíu pola organización terrorista Estáu Islámicu nel añu 2014, na ciudá d'Al Raqa y foi'l primer califatu del sieglu XXI, anque nun cuntó con nengún tipu de reconocencia internacional. Hasta'l momentu'l so únicu Califa foi Abu Bakr al-Baghdadi.

Amás, l'Imperiu almohade (1145-1269), con capital en Marrakech, anque nun foi oficialmente un califatu nin el so gobernante usó'l títulu de califa, sí fixo usu d'un tratamientu davezu acomuñáu al califa: el de príncipe de los creyentes (depués heredáu pol sultán de Marruecos, hasta l'actualidá).

Per otru llau, Husayn ibn Ali, jerife de La Meca, tres la cayida del Imperiu Otomanu y metanes los alderiques que percorríen el mundu islámicu sobre la recuperación del acabante abolir califatu, utilizó mientres unos años, hasta la so muerte, el títulu de califa.
El califa yera tamién la máxima autoridá del imperiu islámicu.

## Ver tamién
*Abdul Hamid II
*Edá d'Oru del islam
*Países transcontinentales
*Ali Abdel Raziq
*Xa
*Shayj al islam
*Sufí

## Referencies

## Bibliografía
*
*
*

## Enllaces esternos
*''The return of the caliphate'' The Guardian.
*''Islamists urge caliphate revival'' BBC.
*¿Qué ye'l Gran califatu islámicu?

*http://www.senderoislam.net
*Abu Bakr al-Baghdadi
Xunión personal

Una **xunión personal** ye una figura xurídica por aciu la cual dos o más estaos comparten un mesmu xefe d'Estáu, ensin qu'esista, necesariamente, una integración política ente dambes naciones. Los dos o más entidaes que formen una xunión personal considérense Estaos soberanos separaos.

Les xuniones personales pueden surdir por diversos motivos. En munches ocasiones surden cuando les regles de socesión de dos estaos coinciden nuna mesma persona, esto foi bien común n'Europa cuando les cases reales teníen el costume de casase ente sigo. N'otres ocasiones surden so una anexón virtual o *de facto* nes cualos úsase la figura de xunión personal pa pretender cierta independencia del estáu sometíu col fin d'aselar insurrecciones. El casu más bultable d'uniones personales na actualidá surden al interior de la Mancomunidá británica de naciones na cual dellos de los estaos considérense reinos col monarca del Reinu Xuníu como'l so xefe d'Estáu.

Nes xuniones personales, dambos estaos caltienen cuerpos de gobiernu separaos, coles sos propies capitales, y reconocencia por separáu poles demás naciones. Les uniones personales puede evolucionar escontra una xunión real o una federación, una anexón, o una separación.

Les uniones personales son más comunes nes monarquíes. Nes repúbliques, de normal, los presidentes son un ciudadanu escoyíu polos sos propios conciudadanos, direuta o indireutamente. Esto nun refuga, sicasí, casos como'l de Francia, que'l so presidente ye tamién unu de los xefes d'estáu d'Andorra, posición que comparte col Obispu de Seu d'Urgell (España), xunión que data de 1607 cuando Francia yera una monarquía con Enrique IV de Borbón como monarca.

## Ver tamién
* Xunión dinástica
* Forma d'Estáu
* Republicanismu
* Monarquía
* Aristocracia
* Oligarquía
* Dictadura

## Referencies
República parllamentaria

Una **república parllamentaria** o **república constitucional parllamentaria** ye un tipu de república qu'opera so un sistema parllamentariu.

N'oposición a la república presidencialista y la república semipresidencialista, el xefe del estáu, de normal, nun tien poderes executivos reales como un presidente executivu, una y bones la mayoría d'estos poderes fuéron-y concedíu al xefe de gobiernu, de normal llamáu primer ministru. Sicasí, el xefe d'estáu y el xefe de gobiernu tienen de formar una sola oficina nuna república parllamentaria (como Sudáfrica o Botsuana), pero'l presidente sigue escoyéndose de la mesma manera que'l primer ministru nos estaos tipu Sistema de Westminster. En ciertes ocasiones el Presidente hai de tener poder executivu llegal, pa llevar a cabu'l día ente día de les instituciones (como en Finlandia o Irlanda) pero nun faen usu d'estos poderes. Delles repúbliques parllamentaries podríen, poro, ser vistes como repúbliques con un sistema semipresidencialista, pero funcionando d'una forma parllamentaria.

## Desenvolvimientu históricu
Les repúbliques parllamentaries prototípiques son aquelles que provienen d'estaos que primeramente yeren monarquíes, con un monarca, o un representante del mesmu (sobremanera nes repúbliques de la Commonwealth).

## Llista de les actuales repúbliques parllamentaries

## Antigües Repúbliques parllamentaries

### Chile
En Chile, el periodu históricu ente 1891 y 1925 correspuende a un réxime parllamentariu *[[de facto]].* Esto por cuenta de que mientres esti periodu dio continuidá a la Constitución de 1833 (de fuerte calter presidencialista). Sicasí l'usu de la Rotativa Ministerial, que significaba'l poder constitucional del Congresu Nacional de Chile d'eslleir la totalidá del gabinete ministerial, provocó qu'a partir de la presidencia de Jorge Montt el gabinete tuviera conformáu pola mayoría parllamentaria. Manteniedose el Presidente de la República de Chile como Xefe d'Estáu.

Magar mientres esti réxime nunca esistió'l cargu de ''Primer Ministru''*, [[Premier]] o [[Conseyu de Ministros Presidente del Conseyu de Ministros]]*, foi'l Ministru del Interior de Chile el que se convirtió nel "*Primer Ministru [[de facto]], el Xefe natural del Gabinete".*Nel casu de que'l Gabinete lideráu pol Ministru del Interior perdiera la mayoría del Llexislativu, esti lo podía faer arrenunciar por aciu el refugu a les *Lleis Periódiques *(Presupuestu, Financiamiento de les Fuercies Armaes, etc.) les que yeren ocupaes como un símil a les Mociones de Censura, onde usualmente el parllamentu destitúi a un primer ministru. Por cuenta de que nun esistía llimitación tocantes a la perda d'enfotu del parllamentu al Xefe de Gobiernu xefe de gobiernu, (como sí les hai en dellos rexímenes parllamentarios *[[de iure]]* como Alemaña) lo avezáu yera que la duración de los Gobiernos Parllamentarios en Chile nun duraren más allá de 8 meses, esto sumáu a la volatilidá de les Coaliciones de gobiernu, les que constantemente se modificar.

## Referencies

## Ver tamién
* República
* Parllamentarismu
* Republicanismu
* República parllamentaria chilena
* Estáu llaicu
Estáu policial

Un **estáu policial** ye un Estáu onde'l gobiernu caltién un estrictu control sobre la sociedá, particularmente al traviés de la supresión de les llibertaes civiles y de cutiu por aciu una fuercia de policía secreta y un gran esplegue ya inversión en mecanismos de vixilancia. Esto implica que'l control pol gobiernu contradiz la voluntá de los individuos que tán siendo controlaos. Asina, un Estáu policial ye inherentemente antidemocráticu y ye similar a la llei marcial.

## Lliteratura
Na lliteratura, el meyor exemplu d'Estáu policial ye'l que se plantega na novela de George Orwell *[[1984 (novela)|1984]]*, que describe un réxime totalitariu qu'utiliza la escusa de guerra constante pa dexar que la policía y les cámares de seguridá controlen a tola población.

Otru exemplu d'estáu policial ye'l presentáu na novela gráfica V for Vendetta, escrita por Alan Moore, claramente influyida pola obra de Orwell. Ellí preséntase un gobiernu británicu que controla a la población por aciu una estricta vixilancia utilizando práuticamente los mesmos métodos qu'en 1984. En V for Vendetta trátense elementos fundamentales como la constitución de l'autoridá, la eliminación de les oposiciones y diferencies y la manipulación mediática.

## Considerancies
Similar a la perspeutiva de Orwell, los llibertarios asumen qu'un Estáu policial ye consecuencia natural del control que tou Estáu, yá seya lliberal, nacional o socialista, exerz sobre la población allugada nel territoriu sobre'l que tien xurisdicción, y que la diferencia anicia namái nel grau d'invasión a les llibertaes, onde amás esto ye malo de definir, yá que tolos Estaos vixilen secretamente a tola so población -o públicamente pero sol convencimiento y aprobación civil de que tán siendo protexíos pol so propiu bien- na midida de los sos recursos o de los intereses que protexen. Y precisamente debíu al fechu de que ye secretu o maquilláu, nun se conocen dafechu la magnitú del fechu nin les intenciones reales detrás de too l'aparatu de vixilancia.

## Ver tamién
* Corporativismu
* Distopía
* Totalitarismu

## Referencies

## Enllaces esternos
* Como los Estaos-Xuníos son Estáu policial (n'inglés)
Conseyu de Ministros

Un **Conseyu de ministros** o **Gabinete** ye, nun sentíu institucional, parte del poder executivu d'un Gobiernu, y designa al conxuntu de los ministros y el so presidente, o primer ministru, que componen el poder executivu d'un Estáu, y funciona como órganu colexáu. Sicasí, la composición y la función del Gabinete son distintes en cada país.

La pallabra *Gabinete*, amás de Conseyu de Ministros, tamién puede designar a otres entidaes polítiques o alministratives.

## Ver tamién
* Cambéu de gabinete

## Referencies

## Enllaces esternos
Constitucionalismu

**Constitucionalismu** ye un conceutu políticu que se definió como «un complexu d'idees, actitúes y pautes de comportamientu qu'establecen el principiu de que l'autoridá del gobiernu deriva y ta llindada pela parte principal d'una llei fundamental».
El so oxetivu ye arbitrar l'autoridá y consagrar los derechos de los homes y poderes . 

Nun réxime o sistema constitucionalista cualesquier llei ten de tar encontada na constitución, polo que toles lleis queden regulaes y supeditaes al articuláu xeneral de la constitución.

## Ver tamién
*Gobiernu
*Llei fundamental (páxina de dixebra)
*Derechos
*Constitucionalista (páxina de dixebra)
*Tribunal constitucional
*Estáu de Derechu
*Separación de poderes
*Parllamentarismu o réxime parllamentariu
*Democracia o réxime democráticu
*Rexímenes políticos o formes de gobiernu

## Referencies

## Bibliografía
* 
* Azzariti, Gaetano(2013), *Il costituzionalismo modernu potrà sopravvivere?*, Laterza, Roma-Bari.
Política verde

La **política verde** ye una ideoloxía que se basa esencialmente na preservación del medioambiente, y que llucha pola prohibición d'axentes y productos químicos que se lliberar na naturaleza (contaminación), y contra la esplotación indiscriminada de los recursos naturales.

## Argumentos
Esta corriente empecipia na década de los setenta, pero namái consigue puestos de gobiernu hasta los ochenta.
Les asociaciones y grupos identificar por ser parte de les estructures económicu y social de los sos países y busquen cambeos a les lleis como'l derechu de vivir a salvo de la contaminación.
Realicen aiciones pa restablecer los problemes de contaminación, salú humana y preservación de llugares y especies. (Gómez Lomelí, El Ambientalismo)

## Ver tamién
* Ecoloxía política
* Ecoloxismu
* Economía comuñal
* Ecotases
* Global Verde
* Impuestu sobre'l carbonu
* Partíu Verde

## Bibliografía
* Lomelí, Luis Felipe Gómez. *El Ambientalismo*. Méxicu: Nostra Eds., 2009.

## Referencies

## Enllaces esternos
Consorciu

**Consorciu** ye un términu qu'almite delles definiciones. Per un sitiu, un *consorciu* ye una asociación económica na qu'una serie d'empreses busquen desenvolver una actividá conxunta por aciu la creación d'una nueva sociedá. Xeneralmente dase cuando nun mercáu con barreres d'entrada delles empreses deciden formar una única entidá col fin d'alzar el so poder monopolista.

Tamién se denomina *consorciu* al alcuerdu pol cual los accionistes d'empreses independientes apuerten a apurrir el control de les sos aiciones en cuenta de certificaos de consorciu que-yos dan derechu de participar nes ganancies comunes de dichu consorciu. Los participantes nel consorciu denominar concordaos. Un exemplos de consorcios son el W3C, Airbus (al momentu de crease en 1970) y en cierta forma'l European Southern Observatory (ESO).

Per otra parte, en Derechu alministrativu un **consorciu** ye una organización de derechu públicu ente una o más entidaes públiques -Alministración- y unu o más suxetos o organizaciones de Derechu Priváu

Un **consorciu** tamién se define como l'asociación de los individuos y/o persones xurídiques nun grupu, patrocináu por una empresa alministradora, col fin d'apurrir a los sos miembros l'alquisición de bienes al traviés de la autofinanciación. Pa les persones l'oxetivu ye consiguir un bien alministraes por una institución que s'encarga de los sorteos cola posibilidá de destinar llibremente esos aforros, pa cualquier oxetivu, según los distintos proyeutos de les persones. 

## Historia

Los Consorcios surdieron como modalidá d'asociación económiques en Brasil na década del sesenta del sieglu pasáu y se modernizaron y tresformaron col pasu del tiempu. Un apurra fundamental nesti sentíu foi la fundación ABAC (Asoaciación Brasilana d'Alministradores de Consorcios). Anque estudiosos de la tema como Mazzuchini (2005, p.13) atopa antecedentes en Brasil en 1900 col llamáu «Clube de Mercadorias», regularizáu más tarde en 1917 y meyores en 1950 con inmigrantes xaponeses.

## Consorcios d'evaluación

Esisten puntos importantes de la evaluación en distintos contratos esistentes:

* El alministradores tán obligaos pol Bancu Central pa empecipiar el grupu cuando se supera'l 70% de les persones;
* Los xerentes tienen de soportar les perdes si hai contemplaciones cuando se supo que nun había abondu dineru nel bancu pa estos grupos;
* El consorciu tien derechu a camudar el valor de la propiedá que desea en cualquier momentu antes de la so contemplación.

## Ver tamién
* Asociación económica
* Conglomeráu empresarial
* Holding
* Trust
* Cártel

## Referencies

## Enllaces esternos
* Asociacao Brasilana d'Alministradores de Consorcios ABAC Historia de Consorcios
* Bancu Central de Brasil  Consorcios.
Orfanatu

Un **orfanatu**, **orfanatorio**, **orfelinato**, **centru d'acoyida de menores** o "**centru de proteición de menores**" ye una institución encargada del cuidu de los menores d'edá, güérfanos o abandonaos (expósitos) y de los neños o adolescentes, a quien les autoridaes dixebraron de los sos proxenitores, retirándo-yos la *[[patria potestá]]*. 

De normal los orfanatos son consideraos como una alternativa inferior a l'adopción o a les cases d'acoyida y pueden tar financiaos por aciu capital públicu o priváu, siendo tradicional l'axudicación a entidaes relixoses.

## En Méxicu
En Méxicu, les **cases trubiecu** p'atender a menores dende naciellos hasta los 4 años d'edá n'estáu d'indefensión, formaron parte del Institutu Mexicanu d'Asistencia a la Niñez, pa pasar depués a ser competencia del Sistema Nacional pal Desenvolvimientu Integral de la familia (DIF), al traviés de centros asistenciales del tipu casa trubiecu "tlalpan", casa "coyoacan", cases llar pa neñes y varones, y centru amanecer pa neños. Los principales oxetivos de casar trubiecu y les sos variantes sociales son dar respuesta inmediata a la solicitú d'ingresu y atención social, educación, puericultura, psicoloxía a neños y neñes de 0 a 4 años d'edá.

Coles mesmes pretende promovese aiciones d'investigación de los factores que xeneren vulnerabilidá nos infantes que'l so abandonu foi provocáu por una situación socioeconómica y cultural (la madre y el padre ver na necesidá de dise a trabayar pa consiguir los medios económicos suficientes pa sobrevivir).

Les nueves cases trubiecu garanticen la proteición y el desenvolvimientu integral de les neñes, neños y adolescentes que por dalguna situación de vulnerabilidá social atópase en riesgu d'abandonu o de maltratu, promoviendo l'accesu de los servicios básicos de desenvolvimientu, al exerciciu plenu de los sos derechos y a una formación con sentíu humanu, que fortaleza les sos capacidaes individuales y accesu a una vida digna. Asina mesmu, empecípiase'l so reintegración a la vida familiar y social nel menor tiempu posible, yá sía al so nucleu d'orixe o llares sustitutos por aciu l'adopción.

## Ver tamién
* Inclusa
* Casa de socorru
* Casa de maternidá

## Referencies

## Bibliografía

*
Minoría

El términu **minoría** ye una categorización psicolóxica

## Historia
Ye a partir de la segunda metá del sieglu XX cuando nos países desenvueltos empezaron a ser consideraes como un bien enriquecedor, fomentándose'l respetu a les mesmes ya inclusive la so especial proteición.
Anguaño cada vez más se ta trabayando por respetar y garantizar los derechos de les minoríes. Por eso, atopamos con importantes llexislaciones y normatives al respeutu tales como la Carta Europea de les Llingües Minoritaries o la Declaración de les Naciones Xuníes al respective de los Derechos de les Persones parte de les minoríes nacionales, étniques, relixoses y llingüístiques.

## Bibliografía
* Cecilia Devia, , Vigo, Editorial Academia del Hispanismo, 2009. ISBN 978-84-96915-44- 15/08/201
* Dardu Scavino, , Buenos Aires, Escritores del Mundu, 2013.

## Ver tamién
*Mayoría
*Minoría d'edá
*Élite, aristocracia, oligarquía
*Derechos de les minoríes
*Minoría racial o minoría étnica
*Minoría cultural (minoríes culturales)
*Subcultura
*Públicu minoritariu
:*Juan Ramón Jiménez (*a la minoría, siempres*)
*Llingua minoritaria
*Grupu social
*Minoría política
:*Partíu minoritariu
:*Bolxeviques y mencheviques ("mayoritarios" y "minoritarios" en rusu)
:*Oposición política
*Votu minoritariu, votu discrepante o votu particular
:**[[Minority Report]]*, Steven Spielberg, 2002
*Enfermedá minoritaria
*Accionista minoritariu nuna sociedá anónima
*Interés minoritariu, la porción del beneficiu atribuyida a ciertos accionistes
*Portador minoritariu, les partícules cuántiques encargaes del tresporte de corriente llétrica *Actínidos
minoritarios, elementos llograos de la fisión nuclear

## Referencies

## Enllaces esternos
Baxa

Una **baxa** ye una persona víctima d'un accidente, mancadura o trauma. La pallabra *baxes* utilízase sobremanera nos medios de comunicación pa describir les muertes y mancadures provocaes por una guerra o desastre. El públicu xeneral confunde dacuando'l términu *baxa* col de *víctima mortal* (muertu), pero les mancadures non letales tamién son baxes.

Nel so usu militar, les *baxes* tienen dacuando un significáu más específicu, y faen referencia a toles persones perdíes pal serviciu militar, lo qu'inclúi a los muertos en combate, muertos por enfermedá, incapacitados por mancadures físiques o mentales, prisioneru de guerra prindaos, desertaos y sumíos. Les firíes menos series que nun torgar a una persona combatir nun se suelen cuntar como baxes. La suma de les baxes conozse como *cuenta de baxes*.

Antes de la Segunda Guerra Mundial, les muertes por enfermedá solíen superar a les muertes en combate. Históricamente, el 20-30% de los alcanzaos en combate morríen ente que'l restu sobrevivía. Esto ye, la proporción de mancaos y muertos yera de 3 a 1.

## Referencies

* 

## Ver tamién
* Dañu colateral
* Baxes civiles
* Paciente
Deserción

Na terminoloxía militar, la **deserción** ye l'abandonu del so deber nuna declaración de guerra o en batalla o'l so puestu asignáu nel momentu que se dea la orde de retirada, asediu, invasión, incursión per parte del enemigu, igualmente mientres una emboscada o *[[swarming]]*; tamién cuando se comete un *[[fragging]]* contra los mesmos compañeros d'armes o n'ocasiones cuando hai ocupación militar y parte del enemigu desierta.

El desertor puede ser un militar de cualesquier rangu dende un soldáu hasta un Xeneral d'Exércitu, que ye un individuu que forma parte d'unes Fuercies Armaes, ostentando un puestu xerárquicu, (*rangu* o *grau*) dientro de les mesmes, y qu'ensin el permisu del so superior en rangu abandona la so designación.

Cuando ye un recluta, nun ye un desertor, sinón un prófugo.
Aplícase'l Derechu militar –por casu, el Códigu de Xusticia Militar– al militar que cause deserción, y suel considerase un delitu, y bien grave en tiempos de guerra. Nesa situación esíxese-yos presentase ante un Conseyu de guerra, Corte marcial o Tribunal de xusticia, siendo n'última instancia oxetu d'una sanción penal, que puede llegar hasta la pena de muerte.

El desertor tien derechu a un abogáu pa defendese ante los tribunales, conforme al Derechu Internacional, Derechu Internacional Humanitariu, particularmente los Convenios de Xinebra, y los trataos sobre Derechos Humanos.
De toos esistieron casos en que s'hai indultáu, per parte del Poder executivu, a los desertores, siendo asina perdonaos.

## Historia

N'Estaos Xuníos, "yera la puxanza de la rivalidá humana" dichu mientres la Guerra d'Iraq empecipiada en 2003, militares de les sos Fuercies Armaes presentaron oxeción de conciencia pa integrase a les tropes n'Iraq, pos nun tán acordies cola invasión, siendo consideraos desertores o oxetores de conciencia por causes relixoses. Ta situación foi analizada por Amnistía Internacional.

## Ver tamién
* 
* Conscripto
* Contrainsurgencia
* Dañu colateral
* Defensa nacional
* Desapaecíu en combate
* Deserción escolar
* Exerciciu militar
* Fueu amigo
* Operación militar
* Paramilitar
* Prisioneru de guerra
* Prófugo
* Serviciu militar

## Referencies

## Enllaces esternos
Complexu industrial-militar

El **complexu industrial-militar** (proveniente del términu orixinal n'inglés: **military–industrial complex**) ye un conceutu que s'aplica a los intereses económicos de la industria militar aplicaos al armamentismo y a una política militarista o imperialista. La so divulgación realizar a partir d'un discursu del presidente d'Estaos Xuníos Dwight Eisenhower al terminar el so mandatu en 1961:

Eisenhower aplicar a los grupos industriales d'Estaos Xuníos comenenciudos en caltener la carrera armamentística ente los Estaos Xuníos y la Xunión Soviética mientres la Guerra Fría pal so beneficiu económicu; darréu foi ampliada por otros políticos d'Estaos Xuníos, como'l senador demócrata J. William Fulbright.

Anguaño n'Estaos Xuníos el términu tamién engloba a l'amplia rede de contratos y fluxos monetarios y de recursos que circulen ente los contratistes privaos de defensa, el Pentágonu y el Congresu y el gobierno. Esta rellación d'intereses conozse como «Triángulu de fierro» y puede dar llugar a la formación dientro del aparatu del Estáu de poderosos lobbys de la industria militar. George F. Kennan, autor de la doctrina de la contención y figura clave de la Guerra Fría escribió:

Con anterioridá, el conceutu foi utilizáu por Daniel Guérin nel so llibru *[[Fascismu y grandes negocios]]*. Basándose nesti conceutu, tamién se crearon los términos Complexu industrial-militar-media» –acusáu de promulgar el militarismu al traviés de los medios de comunicación–, «Complexu políticu-media» –usu de los medios pal caltenimientu de la hexemonía de les clases dominantes o empreses– y «Complexu industrial de prisiones» –aprovechamiento per parte d'empreses privaes de la gran y creciente población carcelaria n'Estaos Xuníos–.

## Ver tamién
* Operación Paperclip
* Operación Alsos
* Allen Dulles
* La guerra ye un lladroniciu, un llibru del xeneral d'Estaos Xuníos Smedley Butler

## Referencies

## Enllaces esternos
* Artículu na enciclopedia eumed
Crime de guerra

Un **crime de guerra** ye una violación de les proteiciones establecíes poles lleis y les costumes de la guerra, integraes poles infracciones graves del Derechu Internacional Humanitariu cometíes nun conflictu armáu y poles violaciones del Derechu Internacional. El términu definir en gran midida nel Derechu internacional, incluyendo la convención de Xinebra. Los malos tratos a prisioneros de guerra y civiles y los xenocidios son consideraos crímenes de guerra.

El 1 de xunetu de 2002, empezó a funcionar la Corte Penal Internacional en L'Haya, col fin d'escorrer los crímenes de guerra cometíos dempués de dicha fecha. Esti tribunal, establecíu pol Estatutu de Roma, contempla dientro de los crímenes a escorrer nel so artículu 5 a los crímenes de guerra. Dientro de la definición que'l mesmu Estatutu contempla, nel so artículu 8, señalar ente ellos:

* Violación de los Convenios de Xinebra de 12 d'agostu de 1949;
* Violación de les lleis de guerra vixentes, tanto nacionales como internacionales; y 
* Violación de los costumes de la guerra aplicables.

Más refechamente son los siguientes:

*L'asesinatu, los malos tratos o la deportación pa obligar a realizar trabayos forzaos a la población civil de los territorios ocupaos
* L'asesinatu o los maltratos de los prisioneros de guerra o de náufragos
* Tomar y execución de rehenes
* El pillaje de bienes públicos o quitaos
* La destrucción ensin motivu de ciudaes y pueblos
* La devastación que nun se xustifique pola necesidá militar

Los primeros xefes d'Estáu o gobiernu acusaos de crímenes de guerra fueron l'ex primer ministru xaponés Hideki Tōjō (en 1946, dientro de los Xuicios de Tokiu) y l'ex presidente yugoslavu Slobodan Milošević (en 2002 por orde del Tribunal Penal Internacional pa la ex Yugoslavia).

## Ver tamién
* Crímenes de guerra alemanes en Polonia
* Masacre de Katyn
* Matanza de Mỹ Lai
* Matanza de Wola
* Crímenes de guerra xaponeses
* Santuariu Yasukuni
* Corte Penal Internacional
* Bombardéu de Dresde

## Notes y referencies

## Enllaces esternos
* Trial Watch: Siguimientu de los xuicios por crímenes internacionales »
Unidá militar

La **unidá militar** ye un elementu d'organización permanente dientro d'unes Fuercies Armaes; sol mandu d'un xefe; con capacidaes y carauterístiques estremaes; y que la so estructura, efectivos y material fueron determinaos pola autoridá competente. Exércitos, armaes y fuercies aérees entámense xerárquicamente n'unidaes de distintos tamaños siguiendo criterios operativos, organizativos y alministrativos.

La unión de delles unidaes de menor entidá, xunto con un elementu de mandu y control, forma una unidá de mayor entidá (por casu, les compañíes suelen tar formaes por dos a cuatro seiciones, y una plana mayor de compañía). Conozse como *pequeñes unidaes* a les organizaciones más homoxénees y de menor tamañu (del equipu al reximientu), ente que les organizaciones de mayor tamañu (brigada y cimeres) –de normal compuestes por unidaes menores de distintos armes y cuerpos– son llamaes *grandes unidaes*. Dientro de les grandes unidaes, la brigada y la división considérense *grandes unidaes elementales*, y les formaciones mayores, *grandes unidaes cimeres*.

La composición específica d'una organización militar nun momentu determináu conocer col nome d'orde de batalla.

## Xerarquía de la organización de les fuercies terrestres

Estos son dalgunos de los términos más comunes pa describir unidaes militares nos exércitos de tierra. El rangu concretu del militar al mandu puede variar de país a país, o puede depender de si la unidá ye independiente o ye parte d'una unidá mayor del mesma arma o cuerpu.

Non toles fuercies armaes cunten coles organizaciones nos niveles cimeros, solamente son necesaries si l'exércitu cunta con dos o más unidaes del nivel darréu inferior. Dalgunos de los términos espuestos correspuenden a los nomes más comúnmente utilizaos, pero'l so usu puede variar de país a país. Por casu, nel Exércitu Arxentín los reximientos tienen el tamañu d'un batallón, ente que los reximientos de caballería del Exércitu de los Estaos Xuníos, como'l 2º Reximientu de Caballería, tienen un tamañu y composición similar al d'una brigada. El númberu d'efectivos indicáu na tabla corresponder a los típicos nel Exércitu de los Estaos Xuníos nel día de güei, pero puede ser mayor o menor n'otros países o n'otres dómines. 

## Ver tamién
*Cadena de mandu

## Notes

## Bibliografía

* 
* 
*
Mandu y control

El **Mandu y Control** (n'ingl. **C**ommand & **C**ontrol o, abreviadamente, **C2**) ye, na redolada militar, l'exerciciu de l'autoridá y la conducción y siguimientu pol mandu operativu espresamente designáu, sobre les fuercies asignaes pal cumplimientu de la misión. El Mandu desenvuelve les funciones de mandu y control al traviés d'un Sistema de Mandu y Control. Esta definición implica delles conclusiones:
* El centru del Mandu y Control ye'l xefe de la operación (mandu). El xefe de la operación valora la situación, toma decisiones, y dirixe les aiciones.carru *
L'oxetivu del Mandu y Control ye'l cumplimientu de la misión. El principal criteriu d'ésitu del Mandu y Control ye como contribúi p'algamar l'oxetivu. Otros criterios pueden incluyir l'allugamientu de la fuercia pa futures operaciones y l'usu de los recursos d'una forma más efectiva.
* El Mandu y Control ta empobináu escontra les fuercies uiouioiuoyu, puouio,-combate, sofitu al combate y sofitu a les funciones de combate-. Dicho otra manera, les fuercies son l'oxetu del Mandu y Control.
* El Mandu exerz l'autoridá y la direición de les fuercies estableciendo rellaciones de mandu y sofitu.
* El Mandu tien de dedicar y entamar los recursos pa exercer el Mandu y Control. El Mandu usa estos recursos pa planiar y valorar d'una forma continua les operaciones pa les que la Fuercia prepárase y executa.
* El Sistema de Mandu y Control xestiona información pa producir y tremar un mapa de la situación común (n'ingl. **C**ommon **O**perational **P**icture o, abreviadamente, **COP**) al Mandu, el so Estáu Mayor y les fuercies subordinaes.
* El Sistema de Mandu y Control da soporte al xefe de la operación na conducción y siguimientu de les fuercies tresmitiéndo-y información de la execución.

## Referencies

## Ver tamién
* C4ISTAR

## Enllaces esternos
* The Command and Control Research Program (CCRP)
* Understanding Command and Control, testu n'inglés de D. S. Alberts y R. Y. Hayes (2006).
Inxeniería alministrativa

La **inxeniería alministrativa** ye una caña de la inxeniería que s'ocupa de la planificación, organización, sistemes de les diverses árees corporatives d'instituciones públiques o privaes. coles mires de tener una organización rentable económicamente o cumpliendo los oxetivos sociales. Los inxenieros alministradores xestionen los distintos recursos sían tanxibles o intanxibles 

## Historia
La Inxeniería Alministrativa como carrera de pregrado atópase disponible en Colombia y Perú a lo menos 50 y 40 años correspondientemente.

Esta carrera profesional como pre grau (llicenciatura) atópase en Colombia, Perú, Méxicu (mayormente maestríes) y el so similar n'Estaos Xuníos d'América col nome n'Inglés de Management Engineering y n'Italia col nome de Ingegneria Gestionale.

A nivel Maestría podemos atopar qu'en países como Méxicu y Colombia, les entidaes académiques si impartir.

## Campos d'aplicación
La Inxeniería Alministrativa tien campos d'aplicación diversos, dende l'alministración integral cómo dueñu de negociu (pymes o mypes, mediana y gran empresa) hasta como especialista en grandes empreses, según consultores na so especialidá y nel campu de la enseñanza universitaria (catedráticos)...

N'árees corporatives como alministración, Finances, loxística, presupuestu, organización y métodos, contrataciones del Estáu, marketing y ventes ente otros.

## Referencies
Progresu técnicu

El **progresu téunicu** o **cambéu teunolóxicu** ye tou aumentu de la cantidá producida ensin alteriar la cantidá de factores utilizaos. Si una persona produz más cola mesma ferramienta, l'aumentu de productu va ser atribuyible a un progresu téunicu. Llamamos teunoloxía al estáu del progresu téunicu nun momentu determináu. Denominar téunica a toa combinación factorial de trabayu y capital dientro d'una función de producción representada matemáticamente asina

 

 
**Y** ye la producción o "output"
**F** ye la función de producción
**K** ye la cantidá de capital utilizáu nel procesu granible
**L** ye la cantidá de trabayu utilizada

El progresu téunicu dende la perspeutiva de la teoría económica pue ser
* neutral nel sentíu de Harrod ;
* neutral nel sentíu de Solow ;
* neutral nel sentíu de Hicks.

En tolos casos la rellación capital trabayu *(K/L)* permanez constante. 
 

 


## Progresu téunicu neutral de Solow
 
Nel progresu téunicu neutral de Solow, la función de producción define al capital de la siguiente manera 


**b** ye la función de progresu téunicu
**t** ye la variable tiempu

El capital ye midíu en términos d'unidaes d'eficiencia y la rellación productu capital nun ye constante. El capital ye más eficiente. Esti tipu de progresu téunicu foi utilizáu en modelos de xeneración que'l so oxetu ye l'estudiu de la incorporación de meyores téuniques a les nueves xeneraciones de maquinaria.
 
## Progresu téunicu neutral de Harrod
Nel progresu téunicu neutral de Harrod, la función de producción ye modificada por un trabayu que "apriende" 
 




El trabayu ye midíu en términos d'unidaes d'eficiencia. Nesti casu la rellación capital productu permanez constante. El trabayu ye más eficiente.

## Progresu téunicu neutral de Hicks
Nel progresu téunicu neutral de Hicks, el capital y el trabayu son afeutaos pol progresu teunolóxicu. La cantidá de factores utilizaos mengua. Aumenta la eficiencia y la productividá de tolos factores granibles utilizaos.



Si la función de producción ye llinial y homoxénea de grau unu |
\ Y=F(bK,bL) \Rightarrow Y=bF(K,L)
|-
|}

La rellación productu capital nun ye constante y por tanto esiste una variación de la tasa de beneficiu. 

## Función de producción Cobb Douglas
La rellación ente'l progresu téunicu neutral de Harrod y el progresu téunicu neutral de Solow pa la función de producción Cobb Douglas ye la siguiente.



El progresu téunicu neutral de Harrod establez



Sustituyendo esti valor na función de producción llogramos



El progresu téunicu neutral de Solow establez




Sustituyendo esti valor na función de producción llogramos



Igualando les tases



llegamos a la espresión que rellaciona'l progresu téunicu neutral de Harrod y neutral de Solow.

## Ver tamién
* Modelu Harrod-Domar
* Historia de la teunoloxía

## Bibliografía
* Roy George Douglas Allen, *[https://books.google.com.uy/books/about/Mathematical_economics.html?id=B2QkAAAAMAAJ&redir_esc=y Mathematical Economics]*, editorial Macmillan, 1963 (testu en llinia).

## Referencies

## Enllaces esternos
Inxeniería kansei

**Inxeniería Kansei** (Xaponés: 感性 工 学 kansei kougaku,inxeniería de los sentíos) ye un métodu pa traducir los sentimientos y les impresiones nos parámetros del productu, inventáu na década de 1970 pol Profesor Mitsuo Nagamachi (Decanu de la Universidá Internacional d'Hiroshima). Inxeniería Kansei pue "midir" los sentimientos y amuesa la rellación con ciertes propiedaes del productu. Arriendes d'ello, los productos pueden ser diseñaos por que presenten el sentimientu previstu.
Agora foi adoptáu como una de les temes de desenvolvimientu profesional pola Royal Statistical Society.
Ética de la inxeniería

La **ética de la inxeniería** ye la caña de la ética aplicada y el conxuntu de principios morales que s'apliquen a la práutica de la inxeniería. Esta esamina y establez les obligaciones de los inxenieros para cola sociedá, los veceros y l'oficiu. Ta bien rellacionáu cola filosofía de la ciencia y la filosofía de la inxeniería.

## Principios xenerales

1. Los inxenieros consideren la máxima importancia a la seguridá, la salú y el bienestar del públicu y van esforciase por cumplir colos principios del desenvolvimientu sustentable nel exerciciu de les sos funciones profesionales

2. Los inxenieros tienen d'emprestar servicios namái nes árees de la so competencia.

3. Los inxenieros tienen d'emitir declaraciones públiques namái de manera oxetiva y veraz.

4. Los inxenieros tienen d'actuar n'asuntos profesionales pa cada emplegador o veceru como axentes o representantes fieles, y tendrán d'evitar conflictos d'intereses.

5. Los inxenieros tienen de construyir la so reputación profesional sobre'l méritu de los sos servicios y nun van poder competir de forma deslleal colos demás.

6. Los inxenieros tienen d'actuar de forma tal de caltener y ameyorar l'honor, la integridá y la dignidá del oficiu de la inxeniería, y van actuar con tolerancia cero col sobornu, el fraude y la corrupción.

7. Los inxenieros tienen de siguir el so desenvolvimientu profesional a lo llargo de la so carrera, y tendrán d'ufiertar oportunidaes pal desenvolvimientu profesional de los inxenieros so la so supervisión.

## Conducta del inxenieru
Hai dellos conflictos éticos que los inxenieros pueden enfrentar. Dalgunos tienen que ver cola práutica téunica, pero munchos otros tienen que ver con considerancies más amplies de conducta llaboral / empresarial. Estes inclúin: 
* Venceyos personales colos veceros, consultores, competidores, y contratistes.
* Comportamientu llegal de los veceros, contratistes, y otros.
* Conflictu d'intereses.
* Sobornu y confechu, según regalos, comíes, servicios y entretenimientu.
* Tratamientu de la información confidencial.
* La considerancia de los bienes del veceru o emplegador.
* Subempleo / actividaes paraleles.
Delles sociedaes d'inxeniería ocupar de proteición del mediu ambiente como una cuestión independiente de la ética. El campu de la ética de los negocios de cutiu se superpone y apurre información pa tomar de decisiones étiques per parte de los inxenieros.

## Referencies
Inxeniería urbana

La **inxeniería municipal** o **inxeniería urbana** aplica les ferramientes de la ciencia, l'arte y la inxeniería nuna redolada urbana.

## Resumen
La inxeniería Municipal ocupar de la infraestructura municipal . Esto implica especificar, diseñar, construyir y caltener les cais, ceres, rede de suministru d'agua potable, alcantarelláu, allumáu públicu, xestión, recicláu y eliminación de residuos sólides urbanos, depósitos d'almacenamientu pa diversos materiales a granel que s'utilicen pal caltenimientu y les obres públiques (sal, arena, etc), parques públicos y víes pa bicicletes . Nel casu de redes soterrañes de servicios públicos , tamién puede incluyir la porción civil (conductos y cámares d'accesu) de les redes de distribución llocal de servicios llétricos y de telecomunicaciones. Tamién puede incluyir la optimización de la recoyida de basura y redes de serviciu d'autobuses urbanos, según la optimización de redes de semáforos p'ameyorar la movilidá nes ciudaes. Dalgunes d'estes disciplines asolapar con otres especialidaes de la inxeniería civil; la inxeniería municipal, sicasí, centrar na coordinación d'estes redes y los servicios d'infraestructura, yá que se constrúin de cutiu de forma simultánea (por una cai determinada o proyeutu de desenvolvimientu), y alministraos pola mesma autoridá municipal.

## Ver tamién
* École des Ingénieurs de la Ville de Paris
## Referencies
Granxa

Una **granxa** (del llatín *granica*, ‘tenada') ye un terrén rural nel cual exerzse l'agricultura o la cría de ganáu, yá seya esti menor o mayor.

Una granxa inclúi les diverses estructures, dedicada a la producción y xestión d'alimentos (producción d'hortolices, grano o ganáu), fibres y, cada vez más, combustible. Ye la base na producción d'alimentos.

Les granxes pueden ser de propiedá y tar operaos por un solu individuu, por una familia, comunidá, corporación o una empresa. Una granxa puede ser una de cualquier tamañu, dende una fraición d'hectárea, a dellos miles d'hectárees.

## Clases de granxes
Les granxes comerciales tán destinaes a la cría de ganáu. Los establos utilizar pa operaciones principalmente arreyaes nel entrenamientu de los caballos. Una granxa que s'utiliza principalmente pa la producción de lleche y productos lácteos ye una *granxa de productos lácteos*.

Tamién esisten granxes de pexes, denominaes piscifactoríes, que críen peces en cautiverio como una fonte d'alimentu.

Una granxa escuela ye un establecimientu onde s'imparten conocencies rellacionaes a la cría d'animales.

## Ver tamién
* cortixu
* finca
* granxa modelu
* mercé de tierra

## Referencies

## Enllaces esternos
Granero

Un **tenada** ye un almacén de granu y comida. La construcción de les tenaes suel realizase sobre suelos que caltienen la comida fora del algame de mures y otres amenaces.

Ye, en realidá, un sinónimu de horru y tien tamién un sentíu bien similar al de silu. En Castiella (España), a les tenaes adosaes a les viviendes denominar trojes.

## Referencies

## Enllaces esternos
Establu

Un **establu** ye una cortil zarrada onde se guarden esencialmente caballos y, n'ocasiones, otros animales de granxa, especialmente de carga. Utilízase tantu p'abellugar a los caballos, como p'alimentalos y asearlos.

## Historia
Tuvieron gran desenvolvimientu n'Europa mientres la Edá Media, siendo llugares onde podíen mercase y arrendar caballos, y taben establecíos tantu nes ciudaes como nel mediu rural.

Arquitectónicamente nun aportar# a un gran componente de diseñu hasta mediaos del sieglu XVIII, cuando se construyeron grandes palacios por toa Europa que precisaben esti serviciu.

## Ver tamién
* Corral
* Cuadra

## Referencies
Cosechadora

Una **cosechadora** ye una máquina dedicada a realizar llabores de recoyida de productos agrícoles.

Nos sos empiezos, esta máquina yera remanada por un tractor y sirvía pa trabayar nel sentíu de cortar el cultivu, que darréu yera procesáu per otros medios pa estrayer los granos, procesu denomináu *tría* o *triáu*. Anguaño podemos atopar nuna sola màquina que realiza dambes operaciones y que ye autopropulsada.

## Partes d'una cosechadora

* **Motor**: el motor ye'l corazón de la cosechadora y lo que da fuercia a tolos mecanismos, na so mayoría diesel.
* **Sistema motor**: xeneralmente sistema hidrostáticu con caxa de cambeos manual, el sistema encargar de mover la cosechadora.
* **Mecanismu de corte**: dependiendo del cultivu a recoyer utilízase unu o otru cabezal, ye l'encargáu de cortar el cultivu y darréu tresportalo hasta'l gargüelu, onde s'atopa'l siguiente mecanismu.
* **Mecanismu de [[tría]]do**: encargar d'espeñicar la espiga o vaina pa dixebrar d'ella'l granu a base de revoluciones.
* **Mecanismu de llimpia**: usa un ventilador d'aire. Encargar de dixebrar los granos de partes menos pesaes y de polvu, el sistema de peñeraes dixebra'l granu de partes más grueses.
* **Sistema de tresporte y almacenaxe**: mecanismos encargaos de tresportar el granu llimpiu hasta la tolva o depósitu de granu, de normal per mediu de cientos, onde va permanecer hasta que seya descargáu a un remolque pa tresporta-y.

## Referencies

## Enllaces esternos
Collecha

En agricultura la **collecha** basar na recoyida de los frutos, granes o hortolices de los campos na dómina del añu en que tán maduros. La collecha marca'l final de la crecedera d'una estación o'l final del ciclu d'un frutu en particular. El términu collechar, nel so usu xeneral, inclúi tamién les aiciones posteriores a la recoyida del frutu puramente dichu, tales como la llimpieza, clasificación y azacanáu de lo recoyío, hasta'l so almacenamientu y la so unviada al mercáu de venta al per mayor o al consumidor.

La sincronización de plantíu y collecha ye una decisión crítica, que depende del equilibriu ente les posibles condiciones atmosfériques y el grau de maduror de la collecha. Les condiciones atmosfériques tales como xelaes o periodos fríos y calientes fora de temporada pueden afectar a la producción y calidá. Por casu, una collecha más temprana puede evitar les condiciones perxudiciales d'estos periodos, pero da llugar a una producción más probe en cantidá y calidá. Aplazala, podría redundar en mayor cantidá y calidá, pero fadría más probable la esposición a condiciones climatolóxiques non deseyaes. Polo xeneral, atinar la fecha ideal de la collecha tien la so parte de xuegu d'azar.

En granja más pequeñes onde la mecanización ye mínima, la collecha ye'l trabayu manual más intensu mientres la dómina de recoyida. En granxes grandes y mecanizadas ye nesta dómina cuando s'utiliza la maquinaria más pesada y sofisticada como la cosechadora.

## Ver tamién
*Pisa
*Figures de paya

## Enllaces esternos de les colleches

## Referencies

## Enllaces esternos
Meyora vexetal

La **meyora vexetal** ye la téunica pa camudar la xenética de plantes en beneficiu de la humanidá. Esisten dellos aproximamientos a la meyora xenética: la más simple, consiste n'escoyer les plantes más brengoses con cuenta de que actúen de parentales mientres cruces empobinaos, lo qu'en principiu va tresmitir esa puxanza a la proxenie; sicasí, esisten téuniques moleculares más avanzaes qu'ayuden a esta seleición (vease cultivar o cultigén).

La meyora vexetal ye una disciplina de miles d'años d'antigüedá, cercana al orixe de la civilización. Anguaño, prauticar granxeros y xardineros, según mejoradores vexetales emplegaos por instituciones del gobiernu, universidaes ya industries del sector. 

El so oxetivu, el desenvolvimientu de variedaes de mayor productividá, resistencia a patóxenos, resistencia a estrés o de llinies afeches a condiciones locales.

## Software rellacionáu
* Agrobase 
* Bauble 
* Seedorg

## Referencies

## Enllaces esternos
* FAO - GIPB - Iniciativa de collaboración mundial pal fortalecimientu de la capacidá de fitomejoramiento
Soldáu rasu

El **soldáu rasu** o **peón**, ye aquel miembru de les fuercies armaes, que yá ingresó y ye efectivu, pero qu'ocupa'l escalafón más baxu dempués de recluta na cadena de mandu.

Ello ye que nun tien a naide al so mandu. N'España, denominar a cencielles "soldáu", anque la denominación de soldáu rasu entiéndese meyor.

Ye l'elementu básicu de los exércitos, y de la so preparación depende, en gran parte, la eficacia de les fuercies armaes.

Na Armada, salvu nel cuerpu d'Infantería de Marina, en llugar de soldaos esisten marineros. El so xefe más inmediatu ye'l cabu. Dambos, cabu y soldáu, formen parte de la tropa.

Nel ámbitu de los países que formen parte de la OTAN, al grau de soldáu rasu correspuénde-y el códigu OR-1 según la norma STANAG 2116 que estandariza los graos del personal militar.

## Ver tamién
Rangos ya insinies de los suboficiales de tierra de la OTAN.

## Referencies