ৰস (নন্দনতত্ত্ব)

ভাৰতীয় নন্দনতত্ত্বত, **ৰস** ()ৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে "ৰস, সাৰ বা সোৱাদ।"  ই ভাৰতীয় কলাত এটা ধাৰণা যিয়ে যিকোনো দৃশ্য, সাহিত্যিক বা সংগীতৰ কামৰ নান্দনিক সোৱাদক বুজায়, যিয়ে পাঠক বা দৰ্শকত এটা অবৰ্ণনীয় অনুভৱ জাগ্ৰত কৰে। ই লেখক বা পৰিৱেশকৰদ্বাৰা কামত সৃষ্ট আৱেগিক সোৱাদ/সাৰক বুজায় আৰু ‘সংবেদনশীল দৰ্শক’ বা *সহৃদয়*ৰদ্বাৰা উপভোগ কৰা হয়, যাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ "হৃদয় থকা ব্যক্তি," যিয়ে কামৰ সৈতে আৱেগিকভাৱে সংযোগ স্থাপন কৰিব পাৰে, শুষ্কতাৰ অবিহনে। 
ৰসসমূহ এজনৰ ভাব (মানসিক অৱস্থা)ৰদ্বাৰা সৃষ্ট হয়।
*ৰস* তত্ত্বৰ এটা নিৰ্দিষ্ট বিভাগ (অধ্যায় ৬) আছে সংস্কৃত গ্ৰন্থ *[[নাট্য শাস্ত্ৰ]]*ত, যি প্ৰথম সহস্ৰাব্দ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ এটা প্ৰাচীন কলাৰ গ্ৰন্থ, ভৰত মুনিৰ নামত। তথাপি, নাটক, গীত আৰু অন্যান্য পৰিৱেশন কলাত ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ ব্যাখ্যা পোৱা যায় কাশ্মীৰী শৈৱ দাৰ্শনিক অভিনৱগুপ্ত (খ্ৰীষ্টীয় ১০০০)ৰ কামত, যিয়ে প্ৰাচীন ভাৰতৰ দীৰ্ঘস্থায়ী নান্দনিক পৰম্পৰাৰ ধাৰাবাহিকতা প্ৰদৰ্শন কৰে। *নাট্য শাস্ত্ৰ*ৰ *ৰস* তত্ত্বৰ মতে, পৰিৱেশন কলাৰ প্ৰত্যাশিত প্ৰভাৱ হৈছে মনোৰঞ্জন, কিন্তু ই প্ৰাথমিক লক্ষ্য নহয়। বৰঞ্চ, প্ৰাথমিক লক্ষ্য হৈছে দৰ্শকক আন এটা সমান্তৰাল বাস্তৱতাৰ দিশে লৈ যোৱা, য’ত আচৰিত আৰু আনন্দৰ ভাব পূৰ্ণ, য’ত তেওঁলোকে নিজৰ চেতনাৰ সাৰ অনুভৱ কৰে আৰু আধ্যাত্মিক আৰু নৈতিক প্ৰশ্নৰ ওপৰত চিন্তা কৰে।
যদিও ৰসৰ ধাৰণা ভাৰতীয় কলাৰ বহুতো ৰূপৰ বাবে মৌলিক, যেনে নৃত্য, সংগীত, নাট্য, চিত্ৰকলা, ভাস্কৰ্য, আৰু সাহিত্য, বিভিন্ন শৈলী আৰু বিদ্যালয়ৰ মাজত এটা নিৰ্দিষ্ট ৰসৰ ব্যাখ্যা আৰু প্ৰয়োগ ভিন্ন হয়। ভাৰতীয় *ৰস* তত্ত্ব হিন্দু কলা আৰু ৰামায়ণৰ বালি আৰু জাভা (ইণ্ডোনেছিয়া)ৰ সংগীত প্ৰযোজনাতো পোৱা যায়, কিন্তু প্ৰাদেশিক সৃজনশীল বিৱৰ্তনৰ সৈতে।

## কলাত ভূমিকা
*নাট্য শাস্ত্ৰ*ৰ মতে, *ৰস* এটা সংশ্লেষিত ঘটনা আৰু যিকোনো সৃজনশীল পৰিৱেশন কলা, বক্তৃতা, চিত্ৰকলা বা সাহিত্যৰ লক্ষ্য। ৱালেছ ডেইচে প্ৰাচীন গ্ৰন্থৰ *ৰস*ৰ ব্যাখ্যাক অনুবাদ কৰিছে: "এটা উপভোগ যি প্ৰেম, দয়া, ভয়, বীৰত্ব বা ৰহস্যৰ দৰে মানৱীয় আৱেগৰ সাৰৰ, যি নাটকীয় কামৰ প্ৰধান সুৰ গঠন কৰে; এই প্ৰধান আৱেগ, দৰ্শকৰদ্বাৰা উপভোগ কৰা, বাস্তৱ জীৱনত জাগ্ৰত হোৱা আৱেগৰপৰা ভিন্ন গুণৰ; ৰসক নান্দনিক আনন্দৰদ্বাৰা ৰূপান্তৰিত মূল আৱেগ বুলি ক’ব পাৰি।" 
ৰস বিভিন্ন উপায়েৰে সৃষ্ট হয়, আৰু প্ৰাচীন ভাৰতীয় গ্ৰন্থসমূহে বহুতো এনে উপায়ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰে। উদাহৰণস্বৰূপ, এটা উপায় হৈছে অভিনেতাৰ অঙ্গভঙ্গি আৰু মুখৰ ভাবৰ মাধ্যমে। শাস্ত্ৰীয় ভাৰতীয় নৃত্যৰূপত *ৰস* প্ৰকাশক **ৰস-অভিনয়** বুলি কোৱা হয়। 
ৰস তত্ত্বই ভাৰতনাট্যম, কথকলী, কথক, কুচিপুডি, ওডিশী, মণিপুৰী, কুডিয়াট্টম, আৰু অন্যান্যৰ দৰে সকলো ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় নৃত্য আৰু নাট্যৰ নান্দনিক ভিত্তি গঠন কৰে।
ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতত, প্ৰতিটো *[[ৰাগ]]* এটা নিৰ্দিষ্ট মেজাজৰ বাবে সৃষ্ট এক প্ৰেৰিত সৃষ্টি, য’ত সংগীতজ্ঞ বা সমষ্টিয়ে শ্ৰোতাৰ মাজত *ৰস* সৃষ্টি কৰে। তথাপি, হিন্দু পৰম্পৰাত প্ৰধানকৈ সকলো *ৰাগ* আৰু সংগীত পৰিৱেশনে ছয়টা *ৰস*ৰ এটাক লক্ষ্য কৰে, য’ত সংগীত হৈছে শ্ৰোতাৰ মাজত "প্ৰেম, দয়া, শান্তি, বীৰত্ব, হাস্যৰস বা আচৰিতৰ অনুভৱ" সৃষ্টিৰ এক মাধ্যম। ক্ৰোধ, ঘৃণা, ভয় আৰু তেনে আৱেগসমূহ *ৰস*ৰ বিষয় নহয়, কিন্তু ইহঁত ভাৰতীয় নাট্য কলাৰ তত্ত্বৰ অংশ। ভাৰতীয় সংগীতত লক্ষ্য কৰা ছয়টা *ৰস*ৰ প্ৰত্যেকৰে উপ-শ্ৰেণী আছে। উদাহৰণস্বৰূপ, হিন্দু সাহিত্যত প্ৰেম *ৰস*ৰ বহুতো সংগীতৰ সোৱাদ আছে, যেনে কামুক প্ৰেম (*শৃঙ্গাৰ*) আৰু আধ্যাত্মিক ভক্তিমূলক প্ৰেম (*ভক্তি*)।

ভাৰতীয় কাব্যতত্ত্বৰ তত্ত্বত, প্ৰাচীন পণ্ডিতসকলে কয় যে এটা সাহিত্যিক ৰচনাৰ প্ৰভাৱশালিতা নিৰ্ভৰ কৰে কি কোৱা হৈছে আৰু কেনেকৈ কোৱা হৈছে (শব্দ, ব্যাকৰণ, ছন্দ)ৰ ওপৰত, যিয়ে ইয়াৰ *ৰস* সৃষ্টি কৰে। এই কাব্যতত্ত্ব আৰু সাহিত্যিক কামৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক প্ৰশংসিত হৈছে ৫ম শতিকাৰ ভৰ্তৃহৰি আৰু ৯ম শতিকাৰ আনন্দৱৰ্ধন। তথাপি, সাহিত্যিক কামত *ৰস*ৰ সংযোজনৰ তাত্ত্বিক পৰম্পৰা সম্ভৱতঃ অধিক প্ৰাচীন কাললৈ ঘূৰি যায়। ইয়াক সাধাৰণতে ভাৰতীয় ধাৰণা *ধ্বনি*, *শব্দতত্ত্ব* আৰু *স্ফোট*ৰ অধীনত আলোচনা কৰা হয়।
উদাহৰণস্বৰূপ, সাহিত্যিক কাম *[[ভাগৱত পুৰাণ]]* নান্দনিক দৃষ্টিকোণৰপৰা কৃষ্ণৰ ভক্তি প্ৰকাশ কৰি *ৰস* ব্যৱহাৰ কৰে। ই যি ৰস প্ৰকাশ কৰে সেয়া হৈছে এটা আৱেগিক উপভোগ, যাক স্থায়ী ভাৱ বুলি কোৱা হয়। এই উপভোগ্য অৱস্থাৰ দিশে বিকাশ আৱেগিক অৱস্থাৰ জৰিয়তে সৃষ্ট হয়, যাক *বিভাৱ*, *অনুভাৱ* আৰু *সঞ্চাৰী ভাৱ* বুলি কোৱা হয়। বিভাৱৰ অৰ্থ কাৰণ বা কাৰণ: ই দুইপ্ৰকাৰৰ - *আলম্বন*, ব্যক্তিগত বা মানৱীয় বস্তু আৰু ভিত্তি, আৰু *উদ্দীপন*, উত্তেজক। অনুভাৱ, নামৰ দৰে, আৱেগৰ ফল বা পৰিণাম বুজায়। *সঞ্চাৰী ভাৱ* হৈছে সেই পৰিৱৰ্তনশীল অনুভৱ যিবোৰ মেজাজৰ সহায়ক। পিছৰ পণ্ডিতসকলে অধিক আৱেগিক অৱস্থা, যেনে *সাত্ত্বিক ভাৱ* যোগ কৰিছিল।
ভাৰতীয় ভাস্কৰ্য আৰু স্থাপত্যৰ তত্ত্বত (*[[শিল্প শাস্ত্ৰ]]*), *ৰস* তত্ত্বই, আংশিকভাৱে, প্ৰতিমা আৰু গঠনৰ ৰূপ, আকৃতি, বিন্যাস আৰু প্ৰকাশক চালিত কৰে। কিছুমান ভাৰতীয় ভাস্কৰ্যৰ গ্ৰন্থই নৱটা *ৰস*ৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।

## সহৃদয়তা
অভিনৱগুপ্তে তেওঁৰ *ধ্বন্যালোক*ৰ ভাষ্য *লোচন*ত *সহৃদয়*ৰ সংজ্ঞা দিয়ে। *সহৃদয়*-সকল হৈছে সেই দৰ্শক যিসকলে:
# "সাহিত্যিক কামৰ প্ৰশংসাৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিছে আৰু সাহিত্যিক কামৰ বিষয়ে চিন্তা কৰাটো অভ্যাস কৰি লৈছে"
# "এই পূৰ্বৰ সংস্পৰ্শৰ বাবে, তেওঁলোকে নিজৰ মনক কাব্যিক আৱেগৰ প্ৰতিফলন সৃষ্টি কৰিবলৈ সুৰৰূপে সংনাদিত কৰিছে"
তেওঁৰ দাৰ্শনিক কামত, অভিনৱগুপ্তে বিশ্বাস কৰিছিল যে *সহৃদয়তা* (নান্দনিক সংবেদনশীলতা), সংগীত আৰু ভক্তিৰ প্ৰেক্ষাপটত গুৰুত্বপূৰ্ণ। অভিনৱগুপ্তে জোৰ দিয়ে যে নান্দনিক সংবেদনশীলতা বিকাশৰ বাবে আনন্দৰ পূৰ্ণতা অপৰিহাৰ্য। এই আনন্দ কেৱল সুখদায়ক অভিজ্ঞতাৰ মধ্যে সীমাবদ্ধ নহয়, বৰঞ্চ যন্ত্ৰণাদায়ক অভিজ্ঞতাও অন্তৰ্ভুক্ত কৰে, কিয়নো দুয়োটাৰে ফলত চেতনাৰ সম্প্ৰসাৰণ হ’ব পাৰে। তেওঁ জোৰ দিয়ে যে উপভোগৰ ক্ষমতা চূড়ান্ত অভিজ্ঞতাৰ প্ৰতি গ্ৰহণশীলতাৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে সম্পৰ্কিত আৰু যিসকলে ভাল সংগীতৰ প্ৰশংসা কৰিব নোৱাৰে তেওঁলোকক "অহৃদয়" (হৃদয়হীন, সংবেদনহীন) বুলি চিহ্নিত কৰে। নান্দনিক সংবেদনশীলতাক আধ্যাত্মিক সংবেদনশীলতাৰ বাবে এক প্ৰয়োজনীয় শৰ্ত হিচাপে দেখা হয়, দুয়োটা *সহৃদয়তা* শব্দৰদ্বাৰা প্ৰকাশ পায়।

## ইতিহাস
*ৰস* শব্দটো প্ৰাচীন বৈদিক সাহিত্যত দেখা যায়। *[[ঋগ্বেদ]]*ত, ই তৰল, নিষ্কাষ আৰু সোৱাদক বুজায়। *[[অথৰ্ববেদ]]*ত, *ৰস* বহু প্ৰেক্ষাপটত "সোৱাদ"ৰ অৰ্থ বহন কৰে, আৰু "শস্যৰ ৰস"ৰ জ্ঞানকো বুজায়। ডেনিয়েল মেয়াৰ-ডিংকগ্ৰাফেৰ মতে, উপনিষদত *ৰস* কিছু প্ৰেক্ষাপটত "সাৰ, আত্মপ্ৰকাশী চেতনা, পঞ্চম স্তৰ" আৰু "সোৱাদ"ক বুজায়। বৈদিকোত্তৰ সাহিত্যত, শব্দটোৱে সাধাৰণতে "নিষ্কাষ, সাৰ, ৰস বা সোৱাদযুক্ত তৰল" বুজায়।
নান্দনিক অৰ্থত, বৈদিক সাহিত্যত *ৰস*ৰ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে, কিন্তু হিন্দু ধৰ্মৰ *ৰস* তত্ত্বৰ বৰ্ণনা কৰা আটাইতকৈ পুৰণি পাণ্ডুলিপিসমূহ *নাট্য শাস্ত্ৰ*ৰ। আইতৰেয় ব্ৰাহ্মণৰ ৬ষ্ঠ অধ্যায়ত, উদাহৰণস্বৰূপ, কোৱা হৈছে:

*নাট্য শাস্ত্ৰ*ই ৬ষ্ঠ অধ্যায়ত *ৰস* তত্ত্ব উপস্থাপন কৰে। গ্ৰন্থখনে এটা সূত্ৰৰ সৈতে আলোচনা আৰম্ভ কৰে যাক *ৰস সূত্ৰ* বুলি কোৱা হয়:

*নাট্য শাস্ত্ৰ*ৰ মতে, নাট্যৰ লক্ষ্য হৈছে নান্দনিক অভিজ্ঞতা শক্তিশালী কৰা আৰু আৱেগিক *ৰস* প্ৰদান কৰা। গ্ৰন্থখনে কয় যে কলাৰ লক্ষ্য বহুমুখী। বহু ক্ষেত্ৰত, ই শ্ৰমত ক্লান্ত, দুখত বিহ্বল, দুৰ্দশাত ভাৰাক্ৰান্ত, বা কঠিন সময়ত আঘাতপ্ৰাপ্তসকলৰ বাবে বিশ্ৰাম আৰু সকাহ প্ৰদান কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখে। তথাপি, মনোৰঞ্জন এটা প্ৰভাৱ, কিন্তু *নাট্য শাস্ত্ৰ*ৰ মতে, কলাৰ প্ৰাথমিক লক্ষ্য নহয়। প্ৰাথমিক লক্ষ্য হৈছে *ৰস* সৃষ্টি কৰি দৰ্শকক চূড়ান্ত বাস্তৱ আৰু ট্ৰেন্সেণ্ডেণ্টেল মূল্যবোধৰ প্ৰকাশৰ দিশে উত্তোলন আৰু পৰিবহণ কৰা।
*[[অভিনৱভাৰতী]]* হৈছে *নাট্যশাস্ত্ৰ*ৰ সৰ্বাধিক অধ্যয়ন কৰা ভাষ্য, যি অভিনৱগুপ্ত (৯৫০–১০২০ খ্ৰীষ্টাব্দ)ৰদ্বাৰা ৰচিত, যিয়ে *নাট্যশাস্ত্ৰ*ক *নাট্যবেদ* বুলিও উল্লেখ কৰিছিল। অভিনৱগুপ্তৰ *নাট্যশাস্ত্ৰ*ৰ বিশ্লেষণ নান্দনিক আৰু অণ্টোলজিকেল প্ৰশ্নৰ বিস্তৃত আলোচনাৰ বাবে উল্লেখযোগ্য। অভিনৱগুপ্তৰ মতে, এটা শিল্পীয় পৰিৱেশনৰ সফলতা প্ৰযোজনাই লাভ কৰা সমালোচনা, বঁটা বা স্বীকৃতিৰদ্বাৰা জোখা নহয়, কেৱল যেতিয়া ই দক্ষতাৰে, ভক্তিৰ সৈতে আৰু বিশুদ্ধ একাগ্ৰতাৰে পৰিৱেশন কৰা হয়, যাতে শিল্পীয়ে দৰ্শকক কলাত আৱেগিকভাৱে নিমগ্ন কৰে আৰু দৰ্শকক *ৰস* অভিজ্ঞতাৰ বিশুদ্ধ আনন্দত নিমজ্জিত কৰে।

## উপাদান

ভৰত মুনিয়ে *[[নাট্যশাস্ত্ৰ]]*ত, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০০ৰপৰা খ্ৰীষ্টাব্দ ২০০ৰ ভিতৰত ৰচিত নাটকীয় তত্ত্ব আৰু অন্যান্য পৰিৱেশন কলাৰ এখন প্ৰাচীন সংস্কৃত গ্ৰন্থত, আঠটা ৰসৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল। ভাৰতৰ পৰিৱেশন কলাত, *ৰস* হৈছে কলাৰদ্বাৰা প্ৰতিজন দৰ্শকৰ মাজত জাগ্ৰত হোৱা এক ভাৱ বা আৱেগ। *নাট্য শাস্ত্ৰ*ই এটা বিভাগত ছয়টা ৰসৰ উল্লেখ কৰে, কিন্তু *ৰস*ৰ ওপৰত নিৰ্দিষ্ট বিভাগত, ই আঠটা প্ৰাথমিক *ৰস*ৰ কথা কয় আৰু আলোচনা কৰে। নাট্যশাস্ত্ৰৰ মতে, প্ৰতিটো ৰসৰ এটা প্ৰধান দেবতা আৰু নিৰ্দিষ্ট ৰং আছে। চাৰি জোৰা ৰস আছে। উদাহৰণস্বৰূপ, হাস্য (ৰস) শৃঙ্গাৰৰপৰা উদ্ভৱ হয়। ভয় পোৱা ব্যক্তিৰ আভা ক’লা, আৰু ক্ৰুদ্ধ ব্যক্তিৰ আভা ৰঙা। ভৰত মুনিয়ে নিম্নলিখিত স্থাপন কৰিছিল:
***[[শৃঙ্গাৰ (ৰস)|শৃঙ্গাৰ]]** (शृङ्गारः): ৰোমাঞ্চ, প্ৰেম, আকৰ্ষণ। প্ৰধান দেবতা: বিষ্ণু। ৰং: শ্যাম (গাঢ়-বাদামী-ক’লা)
***[[হাস্য (ৰস)|হাস্য]]** (हास्यं): হাঁহি, আনন্দ, হাস্যৰস। প্ৰধান দেবতা: শিৱ। ৰং: বগা
***[[ৰৌদ্ৰ (ৰস)|ৰৌদ্ৰ]]** (रौद्रं): ক্ৰোধ। প্ৰধান দেবতা: ৰুদ্ৰ। ৰং: ৰঙা
***[[কাৰুণ্য (ৰস)|কাৰুণ্য]]** (कारुण्यं): দয়া, কৰুণা। প্ৰধান দেবতা: যম। ৰং: ধূসৰ
***[[বীভৎস (ৰস)|বীভৎস]]** (बीभत्सं): ঘৃণা, বিমুখতা। প্ৰধান দেবতা: মহাকাল। ৰং: নীলা
***[[ভয়ানক (ৰস)|ভয়ানক]]** (भयानकं): ভয়, আতঙ্ক। প্ৰধান দেবতা: কাল। ৰং: ক’লা
***[[বীৰ (ৰস)|বীৰ]]** (वीरं): বীৰত্ব। প্ৰধান দেবতা: ইন্দ্ৰ। ৰং: উজ্জ্বল বগা
***[[অদ্ভুৎ (ৰস)|অদ্ভুৎ]]** (अद्भुतं): আচৰিত, বিস্ময়। প্ৰধান দেবতা: ব্ৰহ্মা। ৰং: হালধীয়া

### শান্ত ৰস
পিছৰ লেখকসকলে নৱম ৰস যোগ কৰিছিল। এই সংযোজন ষষ্ঠ আৰু দশম শতিকাৰ মাজত বহুতো সংগ্ৰামৰ মাজেৰে পাৰ হ’বলগীয়া হৈছিল, তাৰ পিছতহে "*নৱৰস*" (নটা ৰস) প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব পাৰিছিল। 
***[[শান্ত ৰস|শান্ত]]**: শান্তি বা নিশ্চিন্ততা। দেবতা: বিষ্ণু। ৰং: চিৰন্তন বগা। 
শান্ত-ৰস ৰসৰ গোটৰ সমান সদস্য হিচাপে কাম কৰে, কিন্তু ই একে সময়তে স্বতন্ত্ৰ, কিয়নো ই নান্দনিক আনন্দৰ সৰ্বাধিক স্পষ্ট ৰূপ। অভিনৱগুপ্তে ইয়াক মণিৰ হাৰৰ তাঁৰৰ সৈতে তুলনা কৰে; যদিও ই বেছিভাগ মানুহৰ বাবে সৰ্বাধিক আকৰ্ষণীয় নহ’বও পাৰে, তথাপি ই হাৰটোক ৰূপ দিয়া তাঁৰ, যিয়ে অন্য আঠটা ৰসৰ মণিসমূহক উপভোগ কৰিবলৈ দিয়ে। ৰসৰ উপভোগ, বিশেষকৈ শান্ত-ৰস, যোগীসকলে অনুভৱ কৰা আত্ম-উপলব্ধিৰ আনন্দৰ সৈতে প্ৰায় সমান, কিন্তু কেতিয়াও তুলনামূলকভাৱে সমান নহয় বুলি বুজোৱা হয়। 

## ভাবৰ তালিকা
*নাট্যশাস্ত্ৰ*ৰ মতে, ভাৱ তিনিপ্ৰকাৰৰ: *স্থায়ী* (স্থিৰ), *সঞ্চাৰী* (ভ্ৰাম্যমাণ) আৰু *সাত্ত্বিক* (বিশুদ্ধ) । এই শ্ৰেণীবিভাজন নান্দনিক অভিজ্ঞতাৰ সময়ত ৰসসমূহ কেনেকৈ বিকশিত বা পৰিৱেশিত হয় তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হয়। এইটো নিম্নলিখিত উদ্ধৃতিত দেখা যায়:

पुनश्च भावान्वक्ष्यामि स्थायिसञ्चारिसत्त्वजान्॥६.१६॥ (**)


### স্থায়ী
*নাট্যশাস্ত্ৰ*ই আঠটা *স্থায়ীভাব*ৰ তালিকা দিয়ে আঠটা সংশ্লিষ্ট *ৰস*ৰ সৈতে:
**ৰতি* (প্ৰেম)
**হাস্য* (আনন্দ)
**শোক* (দুখ)
**ক্ৰোধ* (ক্ৰোধ)
**উৎসাহ* (শক্তি)
**ভয়* (আতঙ্ক)
**জুগুপ্সা* (ঘৃণা)
**বিস্ময়* (আচৰিত)

### সাত্ত্বিক
*নাট্যশাস্ত্ৰ*ই আঠটা *অনুভাব* বা *সাত্ত্বিক ভাব*ৰ ৰূপৰেখা দিয়ে:
* *স্তম্ভ* (জড়তা)
* *স্বেদ* (ঘৰ্মাক্ততা)
* *ৰোমাঞ্চ* (উৎফুল্লতাৰ অনুভৱ)
* *স্বৰভেদ* (কণ্ঠৰ ভাঙন)
* *বেপথু* (কম্পন)
* *বৈৱৰ্ণ্য* (পাণ্ডুৰতা)
* *অশ্ৰু* (চকুলো)
* *প্ৰলয়* (মূৰ্ছা বা মৃত্যু)

## চলচ্চিত্ৰৰ ওপৰত প্ৰভাৱ
*ৰস* ভাৰতৰ চলচ্চিত্ৰৰ ওপৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ হৈ পৰিছে। সত্যজিৎ ৰায়য়ে শাস্ত্ৰীয় সংস্কৃত নাটকৰ *ৰস* পদ্ধতি চলচ্চিত্ৰত প্ৰয়োগ কৰিছিল, উদাহৰণস্বৰূপ, *দ্য অপু ট্ৰিলজি* (১৯৫৫–১৯৫৯)ত।
হিন্দী চলচ্চিত্ৰত, এইটো নয়া দিন নয়া ৰাত চলচ্চিত্ৰৰ বিষয়-বস্তু, য’ত সঞ্জীৱ কুমাৰ নটা *ৰস*ৰ সৈতে সংশ্লিষ্ট নৱটা চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল।