মনুস্মৃতি

মানৱ-ধৰ্মশাস্ত্ৰ বা মনুৰ নিয়ম নামেৰেও জনাজাত **মনুস্মৃতি** (সংস্কৃত: मनुस्मृति), হিন্দু ধৰ্মৰ বিভিন্ন ধৰ্মশাস্ত্ৰ তথা আইনী গ্ৰন্থ আৰু সংবিধানৰ ভিতৰত অন্যতম।

এতিয়ালৈকে প্ৰাপ্ত ৫০খন মনুস্মৃতিৰ ভিতৰত ১৮ শতিকাত পোৱা আটাইতকৈ প্ৰাচীন আৱিষ্কাৰ, অনুবাদ আৰু প্ৰামাণিক বুলি অনুমান কৰা সংস্কৰণটো হৈছে "কুল্লুক ভট্টৰ ধাৰাবাহিকতা থকা কলকাতা (পূৰ্বতে কলিকতা) পাণ্ডুলিপি।"  আধুনিক পণ্ডিতসকলে এই আনুমানিক প্ৰামাণ্য মিছা বুলি কয়, আৰু ভাৰতত আৱিষ্কৃত মনুস্মৃতিৰ বিভিন্ন পাণ্ডুলিপিসমূহ ইটোৱে সিটোৰ লগত অসঙ্গতিপূৰ্ণ বুলি কয়।

মূল গ্ৰন্থ সংস্কৃতত, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰপৰা খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ ভিতৰত ৰচনা কৰা, আৰু ইয়াত কৰ্তব্য, অধিকাৰ, নিয়ম, আচৰণ, গুণ, ধৰ্ম আদি বিষয়ৰ ওপৰত মনু (স্বয়ম্ভুৱ) আৰু ভৃগুৱে দিয়া বক্তৃতা তথ্য হিচাপে উপস্থাপন কৰা হৈছে। এই গ্ৰন্থখনৰ প্ৰভাৱ ঐতিহাসিকভাৱে ভাৰতৰ বাহিৰত বিয়পি পৰিছিল আৰু আধুনিক কম্বোডিয়া আৰু ইণ্ডোনেছিয়াৰ হিন্দু ৰাজ্যসমূহকো প্ৰভাবিত কৰিছিল।

১৭৭৬ চনত, ব্ৰিটিছ ভাষাবিজ্ঞানী ছাৰ উইলিয়াম জ'নে ইংৰাজীলৈ অনুবাদ কৰা প্ৰথম সংস্কৃত গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত মনুস্মৃতি অন্যতম আছিল(মূল সংস্কৃত গ্ৰন্থখন কেতিয়াও পোৱা নগ'ল)। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী প্ৰশাসিত প্ৰদেশসমূহৰ বাবে হিন্দু আইন সংহিতা নিৰ্মাণৰ বাবে মনুস্মৃতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
## নামকৰণ
মনুস্মৃতি নামটো তুলনামূলকভাৱে আধুনিক শব্দ আৰু পিছত উদ্ভাৱন হোৱা, সম্ভৱতঃ গ্ৰন্থখন পদ্যৰ ৰূপত থকাৰ বাবেই উদ্ভাৱন কৰা হৈছে। গ্ৰন্থখনৰ এতিয়ালৈ আৱিষ্কৃত পঞ্চাশখনতকৈও অধিক পাণ্ডুলিপিত কেতিয়াও এই শিৰোনাম ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাই, বৰঞ্চ প্ৰতিটো অধ্যায়ৰ শেষৰ পংক্তিত এই শিৰোনামটো মানৱ ধৰ্মশাস্ত্ৰ (সংস্কৃত: মানৱ ধৰ্ম শিক্ষা) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। আধুনিক পাণ্ডিত্যত এই দুটা উপাধিয়ে একেখন গ্ৰন্থক বুজায়।
## কালানুক্ৰম
১৮ শতিকাত ভাষাবিদ জোনছ আৰু কাৰ্ল উইলহেম ফ্ৰেড্ৰিখ শ্বলেগেলে মনুস্মৃতিৰ সময় ক্ৰমে প্ৰায় ১২৫০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব আৰু ১০০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব বুলি কৈছিল, যিটো গ্ৰন্থখনৰ পিছৰ ভাষিক বৈশিষ্ট্যৰ দিশৰ পৰোঁ মানিবলৈ টান, যি নিশ্চয় উপনিষদৰ দৰে বৈদিক যুগৰ গ্ৰন্থসমূহতকৈ পিছৰ হ’ব লাগিব, যিবোৰ কেইটামান শতিকাৰ পিছত, অনুমাণিক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫০০ চনৰ। পিছৰ পণ্ডিতসকলে এই গ্ৰন্থখনৰ কালক্ৰম খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম বা দ্বিতীয় শতিকাৰ মাজভাগলৈ টানি আনে। অলিভেলে লগতে কয় যে, নুমিজমেটিক প্ৰমাণ আৰু জৰিমনা হিচাপে সোণৰ মুদ্ৰাৰ উল্লেখৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে, এই গ্ৰন্থখন খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় বা তৃতীয় শতিকাৰ হ’ব পাৰে। কিন্তু গৰিষ্ঠসংখ্যক পণ্ডিতে এই কথাত একমত যে, ইয়াক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০০ চনৰপৰা ২০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ মাজৰ কোনোবা এটা সময়ত ৰচনা কৰা হৈছিল।

বেছিভাগ পণ্ডিতেই এই গ্ৰন্থখনক বহু লেখকে দীৰ্ঘদিন ধৰি একেলগে সৃষ্ট ৰচনাৰ সংকলন বুলি গণ্য কৰে। অলিভেলে কৈছে যে, বিভিন্ন প্ৰাচীন আৰু মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় গ্ৰন্থসমূহে পুনৰীক্ষণ আৰু সংস্কৰণসমূহ এক লাখ পদ আৰু ১,০৮০টা অধ্যায় থকা মূল গ্ৰন্থখনৰপৰা আহৰণ কৰা বুলি দাবী কৰে। কিন্তু আধুনিক ব্যৱহাৰত থকা ভাষাৰ সংস্কৰণটো অলিভেলৰ মতে সম্ভৱতঃ এজন লেখক বা গৱেষণা সহায়ক থকা এজনীয়া অধ্যক্ষৰ কাম।

অলিভেলে কয় যে মনুস্মৃতি কোনো নতুন নথি নাছিল - ই অন্যান্য গ্ৰন্থৰপৰা সাৰ-সংগ্ৰহ কৰিছিল আৰু প্ৰাচীন ভাৰতত "এটা সঞ্চিত জ্ঞানৰ স্বচ্ছ প্ৰতিফলন" প্ৰতিফলিত কৰিছিল। মনুস্মৃতিৰ ভিতৰত তাত্ত্বিক আৰ্হিৰ মূল ইয়াৰ পূৰ্বৰ অন্ততঃ দুখন শাস্ত্ৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল: অৰ্থ (ৰাষ্ট্ৰশিল্প আৰু আইনী প্ৰক্ৰিয়া) আৰু ধৰ্ম (মনুস্মৃতিতকৈ পুৰণি কৰ্তব্য, অধিকাৰ, আইন, আচৰণ, গুণ আৰু অন্যান্য বিষয়সমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা প্ৰাচীন ভাৰতীয় ধাৰণা)। ইয়াৰ বিষয়-বস্তু বৈদিক যুগৰ কল্পনাসূত্ৰৰপৰাই অনুসন্ধান কৰিব পাৰি, যাৰ ফলত গৃহসূত্ৰ আৰু ধৰ্মসূত্ৰৰে গঠিত স্মৰ্তসূত্ৰৰ বিকাশ ঘটিছিল। মনুস্মৃতিৰ মূল গ্ৰন্থসমূহত এনে বহু সূত্ৰ সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে, এই সকলোবোৰ সাধাৰণ যুগৰ পূৰ্বৰ যুগৰ। এই প্ৰাচীন গ্ৰন্থসমূহৰ অধিকাংশই এতিয়া হেৰাই গৈছে আৰু মাত্ৰ চাৰিখনহে বাকী আছে: অপস্তম্ব, গৌতম, বৌদ্ধযান আৰু বশিষ্ঠৰ আইন সংহিতা।
## গঠন
গ্ৰন্থখনৰ প্ৰাচীন সংস্কৰণটোক বাৰটা অধ্যায়ত বিভক্ত কৰা হৈছে যদিও মূল গ্ৰন্থখনত তেনে কোনো বিভাজন নাছিল। এই গ্ৰন্থখনে বিভিন্ন বিষয় সামৰি লৈছে, আৰু এটা বিষয়ৰ শেষ আৰু পৰৱৰ্তী বিষয়ৰ আৰম্ভণি চিহ্নিত কৰিবলৈ "সংযুক্ত পদ" ব্যৱহাৰ কৰাত প্ৰাচীন ভাৰতীয় গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত অনন্য। পাঠটোক বহলভাৱে চাৰিটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি, প্ৰত্যেকৰে দৈৰ্ঘ্য বেলেগ বেলেগ। আৰু প্ৰত্যেককে উপখণ্ডত বিভক্ত কৰা হৈছে:
*পৃথিৱীৰ সৃষ্টি
*ধৰ্মৰ উৎস
*সমাজৰ চাৰিওটা শ্ৰেণীৰ ধৰ্ম
*কৰ্মৰ নিয়ম, পুনৰ্জন্ম আৰু চূড়ান্ত মুক্তি
গ্ৰন্থখন মূলতঃ শ্লোকত ৰচনা কৰা হৈছে, ধৰ্মৰ বিভিন্ন দিশৰ বিষয়ে জানিবলৈ আগ্ৰহী এজন উচ্চ শিক্ষক আৰু শিষ্যসকলৰ মাজত হোৱা সংলাপৰ ৰূপত। প্ৰথম ৫৮টা শ্লোক গ্ৰন্থখনে মনুৰ বুলি কয়, আনহাতে বাকী দুহাজাৰতকৈও অধিক পদ তেওঁৰ ছাত্ৰ ভৃগুৰ বুলি কোৱা হৈছে। অলিভেলে উপখণ্ডসমূহ তলত দিয়া ধৰণে তালিকাভুক্ত কৰিছে:
### আইনৰ উৎস
ধৰ্মস্য যোনিহ (বিধানৰ উৎস)ত চৌব্বিছটা পদ আৰু এটা পৰিৱৰ্তন পদ আছে। এই পদবোৰৰদ্বাৰা গ্ৰন্থখনত আইনৰ সঠিক আৰু ন্যায়সংগত উৎস বুলি কি তাক বিচাৰ কৰে:

মনুস্মৃতিৰ এই খণ্ডটোও অন্যান্য হিন্দু আইন গ্ৰন্থৰ দৰে, লেভিনছনে কয় যে, ধৰ্মৰ চাৰিগুণৰ উৎস ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে, য’ত আত্ম সন্তুষ্টি (নিজৰ বিবেকৰ সন্তুষ্টি), সদাচাৰ (গুণসম্পন্ন ব্যক্তিৰ স্থানীয় নীতি-নিয়ম), স্মৃতি আৰু শ্ৰুতি আদি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
### চতুৰ্বৰ্ণৰ ধৰ্ম
*৩.১ আইন সম্পৰ্কীয় নিয়ম (২.২৫ – ১০.১৩১)
*৩.১.১ সাধাৰণ সময়ত কাৰ্যৰ নিয়ম (২.২৬ – ৯.৩৩৬)
**৩.১.১.১ ব্ৰাহ্মণৰ চাৰিগুণ ধৰ্ম (২.২৬ – ৬.৯৬) (মনুস্মৃতিৰ আটাইতকৈ দীঘলীয়া খণ্ড ৩.১, যাক ধৰ্মবিধি বুলি কোৱা হয়)
**৩.১.১.২ ৰজাৰ বাবে কাৰ্যৰ নিয়ম (৭.১ – ৯.৩২৪) (৯৬০টা পদ আছে, ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতিষ্ঠান আৰু বিষয়াসকলৰ বৰ্ণনা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে, বিষয়াসকলক কেনেকৈ নিযুক্তি দিব লাগে, কৰ আইন, যুদ্ধৰ নিয়ম, ৰজাৰ ক্ষমতাৰ ভূমিকা আৰু সীমা, আৰু মামলাৰ বাবে আঠাইশটা ভিত্তিত দীঘলীয়া ধাৰা, চুক্তিৰ অধীনত অৰ্পণ নকৰা বিষয়সমূহকে ধৰি, চুক্তি ভংগ, মজুৰি নিদিয়া, সম্পত্তিৰ বিবাদ, উত্তৰাধিকাৰৰ বিবাদ, অপমান আৰু মানহানি, শাৰীৰিক আক্ৰমণ, চুৰি, যিকোনো ধৰণৰ হিংসা, আঘাত, মহিলাৰ বিৰুদ্ধে যৌন অপৰাধ, জনসাধাৰণৰ সুৰক্ষা, আৰু অন্যান্য; এই ধাৰাত প্ৰমাণৰ নিয়ম, সাক্ষীক জেৰাৰ নিয়ম আৰু আদালত ব্যৱস্থাৰ সংগঠন আদিও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে)
**৩.১.১.৩ বৈশ্য আৰু শূদ্ৰৰ বাবে কাৰ্যৰ নিয়ম (৯.৩২৬ – ৯.৩৩৫) (চমু খণ্ড, বৈশ্যৰ বাবে আঠটা নিয়ম, শূদ্ৰৰ বাবে দুটা, কিন্তু এই দুটা শ্ৰেণীৰ বাবে প্ৰযোজ্য কিছুমান নিয়ম ২.২৬ – ৯.৩২৪ পদত সাধাৰণতে আলোচনা কৰা হৈছে)
*৩.১.২ প্ৰতিকূলতাৰ সময়ত কাৰ্যৰ নিয়ম (১০.১ – ১১.১২৯) (যুদ্ধ, দুৰ্ভিক্ষ বা অন্যান্য জৰুৰীকালীন সময়ত ৰাষ্ট্ৰৰ যন্ত্ৰ-পাতি আৰু চাৰিটা বৰ্ণৰ সংশোধিত নিয়ম সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে)
*৩.২ তপস্যাৰ সৈতে জড়িত নিয়ম (১১.১ – ১১.২৬৫) (সমানুপাতিক শাস্তিৰ নিয়ম অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে; জৰিমনা, কাৰাদণ্ড বা মৃত্যুৰ পৰিৱৰ্তে, কিছুমান অপৰাধৰ বাবে শাস্তিৰ প্ৰকাৰ হিচাপে তপস্যা বা সামাজিক বিচ্ছিন্নতাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে)

৬.৯৭, ৯.৩২৫, ৯.৩৩৬ আৰু ১০.১৩১ পদবোৰ মধ্যৱৰ্তী পদ। এই অংশৰ টোকাসমূহত অলিভেলে সম্ভাৱ্য ইণ্টাৰপ'লেচন আৰু সন্নিৱিষ্টৰ উদাহৰণ লক্ষ্য কৰিছে, অনুমান কৰা কথিত সংস্কৰণ আৰু সমালোচনাত্মক সংস্কৰণ দুয়োটাতে।
### কৰ্মযোগৰ নিৰ্ণয়
১২.১, ১২.২ আৰু ১২.৮২ পদবোৰ মধ্যৱৰ্তী পদ (এটাৰ শেষ আৰু আনটো পদৰ আৰম্ভণি)। এই খণ্ডটো বাকী গ্ৰন্থতকৈ বেলেগ শৈলীৰ, যাৰ ফলত এই সমগ্ৰ অধ্যায়টো পিছত যোগ কৰা হ’ল নেকি বুলি প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে। এই অধ্যায়টো সময়ৰ লগে লগে ব্যাপকভাৱে সম্পাদনা কৰা বুলি প্ৰমাণ পোৱা গৈছে যদিও সমগ্ৰ অধ্যায়টো পিছৰ যুগৰ নেকি সেয়া স্পষ্ট নহয়।

*৪.১ কৰ্মৰ ফল (১২.৩–৮১) (কৰ্ম আৰু পৰিণতি, ব্যক্তিগত দায়িত্ব, মোক্ষৰ মাধ্যম হিচাপে কৰ্ম – সৰ্বোচ্চ ব্যক্তিগত আনন্দৰ ওপৰত অংশ)
*৪.২ পৰম মংগলৰ বাবে কাৰ্য্যৰ নিয়ম (১২.৮৩–১১৫) (পৰম মংগলৰ মাধ্যম হিচাপে কৰ্ম, কৰ্তব্য আৰু দায়িত্বৰ ওপৰত অংশ)
মনুস্মৃতিৰ সামৰণি শ্লোকত ঘোষণা কৰা হৈছে,

## বিষয়-বস্তু
মনুস্মৃতিৰ গঠন আৰু বিষয়-বস্তুৰপৰা অনুমান কৰা হয় যে, ই প্ৰধানকৈ ব্ৰাহ্মণ (পুৰোহিত শ্ৰেণী) আৰু ক্ষত্ৰিয় (ৰজা, প্ৰশাসন আৰু যোদ্ধা শ্ৰেণী)ক লক্ষ্য কৰি লোৱা এখন নথি। এই গ্ৰন্থখনত ব্ৰাহ্মণৰ বাবে নিয়ম আৰু প্ৰত্যাশিত গুণৰ ওপৰত ১,০৩৪টা পদ আৰু আটাইতকৈ ডাঙৰ অংশ আৰু ক্ষত্ৰিয়সকলৰ বাবে ৯৭১টা পদ উৎসৰ্গা কৰা হৈছে। গ্ৰন্থখনত বৈশ্য (ব্যৱসায়ী শ্ৰেণী) আৰু শূদ্ৰ (শিল্পী আৰু শ্ৰমিক শ্ৰেণী)সকলৰ বাবে নিয়মৰ বক্তব্য অসাধাৰণভাৱে চমু। অলিভেলে কৈছে যে, ইয়াৰ কাৰণ হ’ব পাৰে কাৰণ এই গ্ৰন্থখন “ৰাজনৈতিক ক্ষমতা আৰু পুৰোহিতৰ স্বাৰ্থৰ মাজৰ’’ ভৰসাম্যতাক প্ৰকাশ কৰিবলৈ ৰচনা কৰা হৈছিল, কাৰণ ইয়াক ৰচনা কৰা সময়ছোৱাত ভাৰতত বিদেশী আক্ৰমণৰ বৃদ্ধি হৈছিল।
### গুণ আৰু বহিষ্কৃতৰ ওপৰত

মনুস্মৃতিয়ে বহু পদত গুণৰ তালিকা আৰু পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ৬.৭৫ পদত সকলোৰে প্ৰতি অহিংসা আৰু সংযমক মূল গুণ হিচাপে পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে, আনহাতে ১০.৬৩ পদত প্ৰচাৰ কৰা হৈছে যে, চাৰিওটা বৰ্ণই যিকোনো জীৱক আঘাত কৰাৰ পৰা বিৰত থাকিব লাগিব, মিছা কথাৰ পৰা বিৰত থাকিব লাগিব আৰু আনৰ সম্পত্তি নিজৰ কৰি লোৱাৰ পৰা বিৰত থাকিব লাগিব।

একেদৰে ৪.২০৪ পদত অলিভেলে কৈছে, মনুস্মৃতিৰ কিছুমান পাণ্ডুলিপিত পৰামৰ্শ দিয়া গুণসমূহ হ’ল, “কৰুণা, সহনশীলতা, সত্যতা, আঘাতহীনতা, আত্মনিয়ন্ত্ৰণ, কামনা নকৰা, ধ্যান, শান্তি, মধুৰতা আৰু সততা’’ক প্ৰাথমিক হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে, আৰু “শুদ্ধি, বলি, তপস্যা, উপহাৰ, বৈদিক পাঠ, যৌন অংগ সংযম, পালন, উপবাস, মৌনতা আৰু গা ধোৱা’’ক গৌণ হিচাপে লোৱা হয়। গ্ৰন্থখনৰ কেইখনমান পাণ্ডুলিপিত অলিভেলৰ মতে ৪.২০৪ নং পদৰ এটা বেলেগ পদ আছে আৰু ইয়াৰ পৰামৰ্শ দিয়া গুণসমূহ হ’ল, “কাকো আঘাত নকৰা, সত্য কোৱা, সততা আৰু চুৰি নকৰা"ক কেন্দ্ৰীয় আৰু প্ৰাথমিক হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে, আনহাতে "খং নকৰা, শিক্ষকৰ আজ্ঞা পালন কৰা, শুদ্ধিকৰণ, মধ্যমীয়াকৈ খোৱা আৰু সজাগতা" বাঞ্ছনীয় আৰু গৌণ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।

আটাইতকৈ বেছি অনূদিত কলিকতা পাণ্ডুলিপিকে ধৰি মনুস্মৃতিৰ আন আৱিষ্কৃত পাণ্ডুলিপিসমূহৰ ৪.২০৪ পদত ঘোষণা কৰিছে যে, অহিংসা (অহিংসা) আদি যমৰ অধীনত থকা নৈতিক উপদেশসমূহ সৰ্বোচ্চ হোৱাৰ বিপৰীতে ঈশ্বৰপ্ৰণিধান (ব্যক্তিগত দেৱতাৰ চিন্তা) আদি নিয়মসমূহ ক্ষুদ্ৰ, আৰু যিসকলে যম পালন নকৰে কিন্তু কেৱল নিয়ম পালন কৰে, তেওঁলোক হৈ পৰে বহিষ্কৃত।
## মনুস্মৃতিৰ তাৎপৰ্য্য
### ব্যক্তিগত পছন্দ, আচৰণ আৰু নৈতিকতাৰ ওপৰত
মনুস্মৃতিত ব্যক্তিৰ নিজৰ প্ৰতি আৰু আনৰ প্ৰতি থকা কৰ্তব্যৰ ওপৰত বিভিন্ন পদ আছে, যাৰ ফলত নৈতিক সংহিতাৰ লগতে আইনী সংহিতাও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। অলিভেলে কয় যে, উন্নত দেশসমূহত বিবাহবহিৰ্ভূত জন্মৰ অনানুষ্ঠানিক নৈতিক চিন্তাৰ মাজত বিবাহবহিৰ্ভূতভাবে জন্ম লোৱা শিশুসকলৰ বাবে আইনী সুৰক্ষা আধুনিক বৈপৰীত্যৰ সৈতে একে।

পাঠটোৱে সামৰি লোৱা ব্যক্তিগত আচৰণসমূহ বিস্তৃত। উদাহৰণস্বৰূপে, ২.৫১–২.৫৬ পদত পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে যে, এজন সন্ন্যাসীয়ে ভিক্ষা কৰিবলৈ গৈ প্ৰাপ্ত ভিক্ষাৰে খাদ্য সংগ্ৰহ কৰি প্ৰথমে গুৰুক উপহাৰ দিব লাগিব, তাৰ পিছত নিজে খাব লাগিব। যি খাদ্য পায় তাক শ্ৰদ্ধা কৰি অৱজ্ঞা নকৰাকৈ খাব লাগে বুলি মনুস্মৃতিয়ে কয়, কিন্তু কেতিয়াও অতিমাত্ৰা খাব নালাগে, কিয়নো বেছিকৈ খালে স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি হয়। গ্ৰন্থখনৰ ৫.৪৭ পদত কোৱা হৈছে যে, মানুহে চিন্তা নকৰাকৈ কোনো প্ৰচেষ্টা কৰিলে তেওঁ যি কৰিবলৈ ভাল পায় তাক গ্ৰহণ কৰে আৰু যেতিয়া তেওঁ তেনে কৰে যাতে কোনো জীৱৰ ক্ষতি নকৰাকৈ কৰে।

অসংখ্য পদত মাংস খোৱাৰ প্ৰথা, ই জীৱক কেনেকৈ আঘাত কৰে, ই কিয় বেয়া আৰু নিৰামিষভোজীৰ নৈতিকতাৰ সৈতে জড়িত আদি কথা আছে। তথাপি গ্ৰন্থখনে নিজৰ বিবেকৰ আবেদন হিচাপে নিজৰ নৈতিকতাৰ ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰে বুলি অলিভেলে কয়। উদাহৰণস্বৰূপে, অলিভেলে অনুবাদ কৰা ৫.৫৬ পদত কোৱা হৈছে, "মাংস খোৱাত, সুৰা পান কৰাত বা যৌন সম্পৰ্ক স্থাপন কৰাত কোনো দোষ নাই; সেয়াই হৈছে জীৱৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যকলাপ।" এনে কাৰ্যকলাপৰপৰা বিৰত থাকিলে অৱশ্যে সৰ্বাধিক লাভ পোৱা যায়।" 
## মহিলাৰ অধিকাৰ
মনুস্মৃতিয়ে নাৰীৰ অধিকাৰৰ ওপৰত এক অসামঞ্জস্যপূৰ্ণ আৰু অভ্যন্তৰীণভাৱে বিৰোধী দৃষ্টিভংগী আগবঢ়ায়। উদাহৰণস্বৰূপে, পাঠত আছে যে, বিবাহ কোনো নাৰী বা কোনো পুৰুষে ভংগ কৰিব নোৱাৰে, ৮.১০১–৮.১০২ পদত। আকৌ পাঠৰ আন খণ্ডবোৰত, যিকোনো এজনক বিবাহ ভংগ কৰাৰ অনুমতি দিয়া আছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ৯.৭২–৯.৮১ পদত পুৰুষ বা মহিলাগৰাকীক প্ৰৱঞ্চনামূলক বা নিৰ্যাতনমূলক বিবাহৰপৰা ওলাই আহি পুনৰ বিবাহ কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া হৈছে। এই গ্ৰন্থখনত এগৰাকী মহিলাই যেতিয়া তেওঁৰ স্বামী নিৰুদ্দেশ হৈ থাকে বা তেওঁক পৰিত্যাগ কৰে, তেতিয়া পুনৰ বিবাহপাশত আবদ্ধ হোৱাৰ আইনী উপায়ো প্ৰদান কৰে।

৫.১৫৮–৫.১৬০ পদত বিধৱাসকলৰ সতীত্বৰ প্ৰচাৰ কৰাৰ সময়ত ৩.১৩–৩.১৪ পদত এগৰাকী মহিলাই নিজৰ জাতৰ বাহিৰৰ কাৰোবাক বিয়া কৰোৱাৰ বিৰোধিতা কৰা হৈছে, আন পদ, যেনে ২.৬৭–২.৬৯ আৰু ৫.১৪৮–৫.১৫৫, মনুস্মৃতিয়ে প্ৰচাৰ কৰে যে, নাৰীয়ে ছোৱালী হিচাপে পিতৃৰ আজ্ঞা পালন আৰু পিতৃৰদ্বাৰা সুৰক্ষা পাব লাগে, যুৱতী নাৰী হিচাপে স্বামী আৰু বিধৱা হিচাপে পুত্ৰৰপৰা ৰক্ষণাবেক্ষণ পাব লাগে; আৰু নাৰীয়ে স্বামীক সদায় দেৱতা হিচাপে পূজা কৰিব লাগে আৰু পুৰুষেও নিজৰ পত্নীক দেৱীৰ মূৰ্তি বুলি গণ্য কৰিব লাগে। ৩.৫৫–৩.৫৬ পদত মনুস্মৃতিয়েও ঘোষণা কৰিছে যে, নাৰীক সন্মান কৰিব লাগিব, আৰু "য'ত নাৰীক শ্ৰদ্ধা কৰা হয়, তাত দেৱতাসকলে আনন্দ কৰে; কিন্তু য'ত এনে কৰা নহয়, কোনো আচাৰ-ব্যৱহাৰে কোনো ফল নিদিয়ে।" আন এঠাইত ৫.১৪৮ পদত অলিভেলে কৈছে যে, পাঠটোৱে ঘোষণা কৰিছে, "(এগৰাকী মহিলাই) কেতিয়াও স্বাধীনভাৱে জীয়াই থাকিবলৈ বিচৰা উচিত নহয়।"

একে সময়তে, অলিভেলে কয়, গ্ৰন্থখনত নিজৰ বৰ্ণৰ বাহিৰৰ বিবাহৰ দৰে অসংখ্য প্ৰথাৰ সংখ্যা উল্লেখ কৰা হৈছে (অনুলোমা আৰু প্ৰতিলোমা চাওক), যেনে ৯.১৪৯–৯.১৫৭ পদত ব্ৰাহ্মণ পুৰুষ আৰু শূদ্ৰ মহিলাৰ মাজত, ৯.৫৭–৯.৬২ পদত এগৰাকী বিধৱাই বিয়া নোহোৱাকৈ পুৰুষৰদ্বাৰা গৰ্ভৱতী হোৱা এগৰাকী মহিলাই, ৯.৫৭–৯.৬২ পদত বিয়া নোহোৱাকৈ প্ৰেমিকৰ সৈতে পলায়ন কৰে, আৰু তাৰ পিছত এই ক্ষেত্ৰত আইনী অধিকাৰ প্ৰদান কৰে যেনে ৯.১৪৩–৯.১৫৭ পদত সম্পত্তিৰ অধিকাৰ, আৰু তেনেকৈ জন্ম লোৱা সন্তানৰ উত্তৰাধিকাৰৰ আইনী অধিকাৰ। পাঠটোত এনে এটা পৰিস্থিতিৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে যেতিয়া এগৰাকী বিবাহিত মহিলাই তেওঁৰ স্বামীৰ বাহিৰে আন কোনো পুৰুষৰদ্বাৰা গৰ্ভৱতী হয়ে, আৰু ৮.৩১–৮.৫৬ পদটো ৰচনা কৰি এই সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছে যে, শিশুটিৰ তত্ত্বাৱধান মহিলাগৰাকী আৰু তেওঁৰ আইনী স্বামী দায়বদ্ধ, জৈৱিক পিতৃ নহয়।

মনুস্মৃতিয়ে ৯.১৯২–৯.২০০ পদত এগৰাকী মহিলাক ছয় ধৰণৰ সম্পত্তিৰ সম্পত্তিৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত বিবাহৰ সময়ত লাভ কৰা বা তেওঁ পলায়ন কৰাৰ সময়ত বা তেওঁক লৈ যোৱাৰ সময়ত উপহাৰ হিচাপে পোৱা, বা বিয়াৰ আগতে প্ৰেমৰ চিন হিচাপে, বা তেওঁৰ জৈৱিক পৰিয়ালৰপৰা উপহাৰ হিচাপে, বা বিবাহৰ পিছত স্বামীৰপৰা পোৱা, আৰু মৃত আত্মীয়ৰপৰা উত্তৰাধিকাৰৰপৰা পোৱা অধিকাৰ।

ফ্লেভিয়া এগনেছে কয় যে মনুস্মৃতি নাৰীৰ অধিকাৰৰ দৃষ্টিকোণৰপৰা এক জটিল প্ৰক্ৰিয়া, আৰু ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক যুগত হিন্দুসকলৰ বাবে ইয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নাৰীৰ অধিকাৰৰ সংহিতাকৰণে, আৰু মুছলমানসকলৰ বাবে ইছলামিক গ্ৰন্থৰপৰা কিছুমান দিশ বাছি লৈ গুৰুত্ব আৰোপ কৰাৰ বিপৰীতে অন্যান্য ধাৰাসমূহক আওকাণ কৰিছিল। ঔপনিৱেশিক যুগত ব্যক্তিগত আইনৰ এই নিৰ্মাণে দক্ষিণ এছিয়াৰ নাৰী সম্পৰ্কীয় বিষয়ত মনুস্মৃতিৰ ঐতিহাসিক ভূমিকাক শাস্ত্ৰ হিচাপে লৈ এক আইনী কল্পকাহিনীৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

## তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:ধৰ্মশাস্ত্ৰ