হিন্দুত্ব

**হিন্দুত্ব** ( ) হৈছে হিন্দু ৰাষ্ট্ৰবাদৰ সাংস্কৃতিক ন্যায্যতা আৰু হিন্দু আধিপত্য প্ৰতিষ্ঠাৰ বিশ্বাসক সামৰি লোৱা এক ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শ। এই মতাদৰ্শটো ১৯২২ চনত বিনায়ক দামোদৰ সাৱৰকাৰ য়ে প্ৰণয়ন কৰিছিল। ইয়াক ৰাষ্ট্ৰীয় স্বয়ংসেৱক সংঘ (আৰ এছ এছ), বিশ্ব হিন্দু পৰিষদ (ভি এইচ পি), ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি (বিজেপি) আৰু অন্যান্য সংগঠন, যিবোৰক সামূহিকভাৱে সংঘ পৰিয়াল বুলি কোৱা হয়, সমৰ্থন কৰে। 

ইউৰোপীয় ফেচিবাদৰপৰা অনুপ্ৰাণিত, হিন্দুত্ববাদী আন্দোলনক সোঁপন্থী উগ্ৰবাদৰ এটা ভিন্নতা হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে, আৰু "ধ্ৰুপদী অৰ্থত প্ৰায় ফেচিষ্ট" হিচাপে, সমতাপূৰ্ণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা আৰু সাংস্কৃতিক আধিপত্যৰ সৈতে যুক্ত কৰা হৈছে। কিছুমানে হিন্দুত্বক বিচ্ছিন্নতাবাদী মতাদৰ্শ বুলিও বৰ্ণনা কৰিছে। কিছুমান বিশ্লেষকে হিন্দুত্বক ফেচিবাদৰ সৈতে চিনাক্তকৰণৰ ওপৰত বিতৰ্ক কৰে, আৰু ইয়াক ৰক্ষণশীলতা বা "জাতিগত নিৰপেক্ষতাবাদ"ৰ এক চৰম ৰূপ বুলি মত প্ৰকাশ কৰে।

## সংজ্ঞাসমূহ

### তৃতীয় পৰ্যায়ৰ উৎস
*[http://www.oed.com Oxford English Dictionary]* (OED) ৰ মতে হিন্দুত্ব হৈছে "মূলতঃ হিন্দু হোৱাৰ অৱস্থা বা গুণ; 'হিন্দুত্ব'। এতিয়া: আধিপত্যৰ পোষকতা কৰা, বা প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচৰা আন্দোলন ভাৰতৰ ভিতৰত হিন্দু আৰু হিন্দু ধৰ্ম।"  

ব্যুৎপত্তি OED অনুসৰি — "আধুনিক সংস্কৃতৰপৰা *হিন্দুত্ব* (হিন্দু গুণ, হিন্দু পৰিচয়) *হিন্দু*ৰপৰা (হিন্দীৰপৰা *হিন্দু*) + ধ্ৰুপদী সংস্কৃত -*tva* প্ৰত্যয়।"  

*হিন্দু* শব্দৰ ব্যুৎপত্তি আৰু অৰ্থ (OED অনুসৰি): "হিন্দী আৰু উৰ্দু *হিন্দু*ৰ পৰা, মূলতঃ ভাৰতৰপৰা অহা এজন ব্যক্তিক বুজায়, যি এতিয়া বিশেষভাৱে হিন্দু ধৰ্মৰ অনুগামী; ই পাৰ্চী *হিন্দু* (মধ্য পাৰ্চী *হিন্দুগ*)ৰ পৰা, যাৰ মূল পুৰণি পাৰ্চী *হিন্দু* (= সিন্ধু অঞ্চল, আচামেনিড সাম্ৰাজ্যৰ পূব প্ৰদেশ)।" 

*মেৰিয়াম-ৱেবষ্টাৰৰ বিশ্ব ধৰ্ম বিশ্বকোষ*ৰ মতে, হিন্দুত্ব হৈছে "ভাৰতীয় সাংস্কৃতিক, জাতীয়, আৰু ধৰ্মীয় পৰিচয়"ৰ ধাৰণা। ইয়াত বৰ্ণনা কৰা হৈছে যে "যিসকল ধৰ্মীয়ভাৱে হিন্দু নহয় কিন্তু ভাৰতত উদ্ভৱ হোৱা ধৰ্মৰ অনুগামী (যেনে: জৈন, বৌদ্ধ, শিখ) — তেওঁলোকে হিন্দুত্বৰ ঐতিহাসিক, সাংস্কৃতিক আৰু জাতীয় সত্তাৰ অংশ। কিন্তু যিসকলৰ ধৰ্ম আমদানি (যেনে: মুছলমান, খ্ৰীষ্টান) — তেওঁলোকে সংখ্যাগৰিষ্ঠ সংস্কৃতিৰ অন্তৰ্গত হ'লে তাতে হিন্দুত্বৰ সীমাৰ ভিতৰত পৰিব পাৰে।" 

*Concise Oxford Dictionary of Politics and International Relations* ৰ মতে — হিন্দুত্বক *হিন্দু-নেস* বুলি অনুবাদ কৰা হৈছে, যি হিন্দু জাতীয়তাবাদী মতাদৰ্শ বুজায়। ইয়াত অন্তৰ্ভুক্তিমূলক বৰ্ণনা আছে, কিন্তু ফেচিবাদীয় আণ্ডাৰটনো বিদ্যমান। 

*The Dictionary of Human Geography* অনুসৰি — হিন্দুত্ব হ'ল হিন্দু জাতীয়তাবাদৰ সাংস্কৃতিক ন্যায্যতা। 

*A Political and Economic Dictionary of South Asia* বুলিছে যে, হিন্দুত্বৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল "হিন্দু ঐক্য" গঢ়ি তোলা, যদিও আৰম্ভণিতে বৌদ্ধ, শিখ আৰু জৈনক বাদ দিয়া হৈছিল; পাছলৈ এই ধাৰণাক অহিন্দুসকলক অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ কৌশল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

*[https://www.britannica.com/biography/Vinayak-Damodar-Savarkar Encyclopædia Britannica]*ৰ সাৱৰকাৰ প্ৰবন্ধত কোৱা হৈছে — সাৱৰকাৰে *হিন্দুত্ব*ক ভাৰতীয় সংস্কৃতিক হিন্দু মূল্যবোধৰ প্ৰকাশ হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰিছিল।

*Hinduism Encyclopedia*ত কোৱা হৈছে — হিন্দুত্ব হৈছে "হিন্দু জাতিৰ সংস্কৃতি", য’ত হিন্দু ধৰ্ম মাত্ৰ এটা অংশ; ইয়াত শিখ আৰু বৌদ্ধকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। হিন্দুত্বৰ সমৰ্থকসকলে "বিদেশী" ধৰ্ম গ্ৰহণকাৰীহঁতক পুনৰ দাবী কৰাৰ প্ৰচেষ্টা কৰিছিল আৰু ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি আদিৰ দৰে সংগঠনৰে ইয়াক ৰাজনৈতিক ৰূপ দিছিল।

### সাৱৰকাৰ
সাৱৰকাৰৰ *[[:en:Hindutva: Who Is a Hindu?|Hindutva: Who Is a Hindu?]]* (১৯২৩) গ্ৰন্থত, হিন্দুত্বৰ তিনিটা প্ৰয়োজনীয় উপাদান আছিল — সাধাৰণ ৰাষ্ট্ৰ, সাধাৰণ জাতি, আৰু সাধাৰণ সংস্কৃতি। সাৱৰকাৰে "হিন্দু" আৰু "সিন্ধু" শব্দ দুটা বিনিময়ত ব্যৱহাৰ কৰিছিল। সেই শব্দবোৰ তেওঁৰ হিন্দুত্বৰ ভেটিত আছিল—ভৌগোলিক, সাংস্কৃতিক আৰু জনগোষ্ঠীয় ধাৰণা হিচাপে—আৰু "ধৰ্ম তেওঁৰ সমষ্টিত স্থান নাছিল", শৰ্মাই কয়। হিন্দুত্বৰ বিষয়ে তেওঁৰ বিশদ বিৱৰণীত সকলো ভাৰতীয় ধৰ্ম অৰ্থাৎ হিন্দু, বৌদ্ধ, জৈন আৰু শিখ ধৰ্ম অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। সাৱৰকাৰে "হিন্দু জাতীয়তা"ক "ভাৰতীয় ধৰ্ম"ৰ মাজত সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিছিল এই অৰ্থত যে তেওঁলোকৰ উৎপত্তিস্থলৰ ভূমিৰ প্ৰতি এক উমৈহতীয়া সংস্কৃতি আৰু আকৰ্ষণ আছিল। সাৱৰকাৰে কৰিলে হিন্দু আৰু হিন্দুত্বৰ মাজত স্পষ্ট পাৰ্থক্য, যি একে বস্তু নহয়; ই ধৰ্ম বা আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ বিষয়ে নহয়, বৰঞ্চ ভাৰতৰ জাতীয় চৰিত্ৰৰ ভিত্তিহে।

দক্ষিণ এছিয়াৰ বিশেষজ্ঞ ৰাজনীতি বিজ্ঞানী ক্ৰিষ্টোফ জাফ্ৰেলটৰ মতে, সাৱৰকাৰে – নিজকে নাস্তিক বুলি ঘোষণা কৰি – "হিন্দূৰ সংজ্ঞাত ধৰ্মৰ গুৰুত্বক ন্যূনতম কৰি তোলে", আৰু তাৰ পৰিৱৰ্তে এটা জনগোষ্ঠীৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে গোটটোৰ সৈতে ভাগ কৰা সংস্কৃতি আৰু লালন-পালন কৰা ভূগোল। সাৱৰকাৰৰ মতে, এজন হিন্দু হৈছে "প্ৰথম আৰু প্ৰধানকৈ এনে এজন ব্যক্তি যিয়ে সিন্ধু নদীৰ সিপাৰে, হিমালয় আৰু ভাৰত মহাসাগৰৰ মাজৰ অঞ্চলত বাস কৰে।"  তেওঁ নিজৰ মতাদৰ্শ গঢ়ি তুলিছিল খিলাফত আন্দোলনৰ প্ৰতিক্ৰিয়া স্বৰূপে, য'ত ভাৰতীয় মুছলমানসকলে ইস্তানবুলৰ অট্টোমান খলিফা আৰু ইছলামিক প্ৰতীকসমূহক সমৰ্থন কৰিছিল। জাফ্ৰেলটে কয়, ছাভাৰকাৰৰ বাবে "মুছলমানসকল আছিল প্ৰকৃত শত্ৰু, ব্ৰিটিছ নহয়", কাৰণ তেওঁলোকৰ ইছলামিক মতাদৰ্শই "প্ৰকৃত জাতি অৰ্থাৎ হিন্দু ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছিল।"  সাৱৰকাৰে খ্ৰীষ্টান বা মুছলমান ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা লোকক বাদ দিছিল, কিন্তু যিসকলে ভাগ কৰা ভাৰতীয় সংস্কৃতিক গ্ৰহণ আৰু লালন-পালন কৰিছিল তেওঁলোকক পুনৰ সংযুক্ত কৰিব পৰা লোক বুলি গণ্য কৰিছিল। 

মানৱ অধিকাৰ আৰু ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ বিশেষজ্ঞ সমাজবিজ্ঞানী চেতন ভাটৰ মতে, সাৱৰকাৰে "হিন্দু আৰু হিন্দুত্বৰ ধাৰণাক হিন্দু ধৰ্মৰপৰা আঁতৰাই ৰাখে।"  তেওঁ হিন্দুত্বৰ বৰ্ণনা কৰিছে, কয় ভাট, "মানৱ জিভাই জনা আটাইতকৈ ব্যাপক আৰু বিভ্ৰান্তিকৰ কৃত্ৰিম ধাৰণাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম" আৰু "হিন্দুত্ব শব্দ নহয় বৰঞ্চ ইতিহাস; কেৱল আমাৰ মানুহৰ আধ্যাত্মিক বা ধৰ্মীয় ইতিহাস নহয়, যিদৰে কেতিয়াবা সত্তাৰদ্বাৰা বুলি ভুল কৰা হয়, বৰঞ্চ সম্পূৰ্ণ ইতিহাস।" 

সাৱৰকাৰৰ *হিন্দুত্ব* ধাৰণাই তেওঁৰ হিন্দু জাতীয়তাবাদৰ ভেটি গঠন কৰিছিল। ক্লিফৰ্ড গেৰ্টজৰ নিৰ্ধাৰণ অনুসৰি ই আছিল জাতিগত জাতীয়তাবাদৰ এটা প্ৰকাৰ।

### ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়
১৯৬৬ চনত গজেন্দ্ৰগদকাৰ (Chief Justice) ৰ নেতৃত্বত ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয় ৰ "যগনপুৰুষদাসজী" ৰায়ত কোৱা হৈছিল — হিন্দু ধৰ্মক সংজ্ঞায়িত কৰাটো প্ৰায় অসম্ভৱ; ই এক জীৱন-পদ্ধতি বুলি কোৱা যায়। 

১৯৯৫ চনৰ সাতটাকৈ ৰায়ত "হিন্দুত্ব" শব্দৰ অৰ্থ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল, যাক প্ৰায়তে "হিন্দুত্ববাদী ৰায়" বুলি কোৱা হয়। ৰাম জেঠমালানীৰ মতে, উচ্চতম ন্যায়ালয়ে কৈছিল — হিন্দুত্ব হৈছে "জীৱনৰ এক ধাৰণ, সংস্কৃতি বা দৰ্শন", ই হিন্দু মৌলবাদৰ সমান নহয়। 

কিন্তু এ. জি. নূৰাণী এই ৰায়ক সমালোচনা কৰি কৈছিল — উচ্চতম ন্যায়ালয়ে হিন্দুত্বক সৌজন্য অৰ্থ দিছে, যি আসলে ৰাজনীতি আৰু ধৰ্মৰ সীমা অস্পষ্ট কৰি পেলালে।

## ইতিহাস
### মতাদৰ্শ
*হিন্দুত্ব* শব্দটো ইতিমধ্যে ১৮৯০ চনৰ শেষৰফালে চন্দ্ৰনাথ বসুই ব্যৱহাৰ কৰিছিল। বসুৰ এই ব্যৱহাৰটো মূলতঃ পৰম্পৰাগত হিন্দু সাংস্কৃতিক দৃষ্টিভংগীৰ চিত্ৰণ আছিল, যি প্ৰকৃতপক্ষে পৰৱৰ্তী সময়ত বিনায়ক দামোদৰ সাৱৰকাৰৰ ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শৰ সৈতে প্ৰভেদযুক্ত। 

সোঁপন্থী জাতীয়তাবাদী আৰু স্বাধীনতা আন্দোলনৰ কৰ্মী সাৱৰকাৰে ১৯২২ চনত *হিন্দুত্ব: হিন্দু কোন?* শীৰ্ষক এখন গ্ৰন্থ লিখিছিল, য’ত তেওঁ *হিন্দু পৰিচয়*ৰ সৰ্বজনীন আৰু অপৰিহাৰ্য ধাৰণাৰ ৰূপৰেখা দাঙি ধৰিছিল। ইয়াত হিন্দু পৰিচয়ক ব্যাপকভাৱে ব্যাখ্যা কৰি *আনৰ জীৱন-ধাৰণ আৰু মূল্যবোধ*ৰপৰা পৃথক কৰা হৈছিল। 

সমসাময়িক অৰ্থত হিন্দুত্বৰ বুজা-বুজি বহুলাংশে সাৱৰকাৰৰ ধাৰণাৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যি ১৯৮০ চনৰ পিছত গণৰাজনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ জৰিয়তে অধিক বিস্তৃত হৈছিল। জাফ্ৰেলটৰ মতে সাৱৰকাৰৰ হিন্দুত্বত পৰিচয়-নিৰ্মাণ "কলংকিতকৰণ"ৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে স্পষ্টভাৱে চিত্ৰিত হৈছিল, য’ত *প্যান-ইছলামবাদ* আদি ভাবধাৰাৰ বিপৰীতে হিন্দু সমাজক একত্ৰিত কৰাৰ প্ৰচেষ্টা দেখা যায়। তেওঁ লিখিছিল: 

## তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:বিশেষজ্ঞৰ সহায়ৰ প্ৰয়োজন থকা প্ৰবন্ধ
শ্ৰেণী:হিন্দু ধৰ্ম