ভাৰতত ধৰ্ম

**ভাৰতৰ ধৰ্মৰ** বৈশিষ্ট্য হৈছে ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ বৈচিত্ৰ্য। সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ ইতিহাসত ধৰ্ম দেশৰ সংস্কৃতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ হৈ আহিছে আৰু ভাৰত উপমহাদেশখন বিশ্বৰ চাৰিটা প্ৰধান ধৰ্ম অৰ্থাৎ বৌদ্ধ, হিন্দু, জৈন আৰু শিখ ধৰ্মৰ জন্মস্থান, যিবোৰ সামূহিকভাৱে থলুৱা ভাৰতীয় ধৰ্ম বা ধৰ্ম বুলি জনা যায় আৰু প্ৰায় ১০ লাখ লোকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ ৮৩%। 

বিশ্বৰ ভিতৰতে ভাৰতত হিন্দু, শিখ, জৰদস্তি, জৈন, বাহাই ধৰ্মৰ অনুগামীৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক। ইয়াৰ উপৰিও ইণ্ডোনেছিয়া আৰু পাকিস্তানৰ পিছত ইছলামৰ তৃতীয় সৰ্বাধিক অনুগামী আৰু বৌদ্ধসকলৰ নৱম সৰ্বাধিক জনসংখ্যা।

ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত উল্লেখ আছে যে ভাৰত এখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ, আৰু ভাৰতৰ সংবিধানে ধৰ্মৰ স্বাধীনতাৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰ বুলি ঘোষণা কৰিছে।

২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ ৭৯.৮% হিন্দু ধৰ্ম, ১৪.২% ইছলাম, ২.৩% খ্ৰীষ্টান, ১.৭% শিখ, ০.৭% বৌদ্ধ আৰু ০.৪% জৈন ধৰ্ম অনুসৰণ কৰে। জৰদস্তি, সনামাহ আৰু ইহুদী ধৰ্মৰো ভাৰতত এক প্ৰাচীন ইতিহাস আছে, আৰু প্ৰত্যেকৰে কেইবা হাজাৰ ভাৰতীয় অনুগামী আছে। ভাৰতত জৰদস্তি ধৰ্ম (অৰ্থাৎ পাৰ্চী আৰু ইৰাণী) আৰু বাহাই বিশ্বাস দুয়োটাকে আনুগত্য কৰা লোকৰ জনসংখ্যা বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক;  এই ধৰ্মসমূহ অন্যথা বহুলাংশে তেওঁলোকৰ জন্মস্থান ইৰাণৰ বাবে একচেটিয়া। ভাৰতত কেইবাটাও জনজাতীয় ধৰ্মও আছে, যেনে- ডনি-পল, সনামাহী, সাৰ্না ধৰ্ম, নিয়ামত্ৰে, ইত্যাদি।

## সাংবিধানিক মৰ্যাদা
 

ভাৰতৰ সংবিধান ভাৰতক কোনো ৰাষ্ট্ৰ ধৰ্ম নথকা ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ বুলি ঘোষণা কৰিছে। ১৯৭৬ চনত প্ৰণয়ন কৰা ভাৰতীয় সংবিধানৰ বাইশতম সংশোধনী য়ে ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাক ধৰ্মনিৰপেক্ষ বুলি দাবী কৰে। ১৯৯৪ চনৰ গোচৰত ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয় *[[এছ. আৰ বমমাই বনাম ইউনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়া]]* য়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল যে ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীত গণৰাজ্য গঠন হোৱাৰ পিছৰে পৰা ভাৰত ধৰ্মনিৰপেক্ষ। ভাৰতত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ অৰ্থ হৈছে ধৰ্মক ৰাষ্ট্ৰৰ পৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক কৰা নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰ্মীয় গোটৰ কাম-কাজত নিৰপেক্ষভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰা ৰাষ্ট্ৰ আৰু লগতে নাস্তিকতা সকলোৰে পৰা সমদূৰত্ব বজাই ৰখা ৰাষ্ট্ৰ।

কিন্তু ভাৰতীয় সংবিধানৰ মূল প্ৰতিলিপিত মৌলিক অধিকাৰৰ তৃতীয় খণ্ডত ৰাম, সীতা, আৰু লক্ষ্মণএৰ দৃষ্টান্ত আছে আৰু ৰামক মানুহৰ অধিকাৰৰ প্ৰকৃত ৰক্ষক হিচাপে গণ্য কৰা হৈছে। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৪৮ নং অনুচ্ছেদত গৰু বা পোৱালি (হিন্দু ধৰ্মত পবিত্ৰ প্ৰাণী) বধ কৰাটো নিষিদ্ধ কৰা হৈছে আৰু ভাৰতৰ বেছিভাগ ৰাজ্যতে একেই অপৰাধ।

ধৰ্মনিৰপেক্ষতাক *[[কেশৱনন্দ ভাৰতী বনাম কেৰালা ৰাজ্য]]* গোচৰৰ যুক্তিৰ জৰিয়তে সংবিধানৰ মূল গঠন মতবাদ হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে, যিটো কোনো কাৰণতে আঁতৰাব বা সংশোধন কৰিব নোৱাৰি। কিন্তু ভাৰতৰ সংবিধানৰ ক’তো “Basic Structure” শব্দটোৰ উল্লেখ নাই। সংসদে সংবিধানৰ মৌলিক গাঁথনি সংশোধন কৰিব পৰা আইন প্ৰৱৰ্তন কৰিব নোৱাৰে বুলি ধাৰণাটো সময়ৰ লগে লগে আৰু বহু গোচৰৰ লগে লগে ন্যায়িকভাৱে বিকশিত হৈছে।

সংবিধানত ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আৰু ভাৰতত ধৰ্মৰ স্বাধীনতা সম্পৰ্কীয় বিশেষ বিধানসমূহ হ'ল-
* অনুচ্ছেদ ১৪: আইনৰ আগত সমতা আৰু সকলোকে আইনৰ সমান সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
* অনুচ্ছেদ ১৫: ধৰ্ম, জাতি, লিংগ বা জন্মস্থানৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষিদ্ধ কৰি ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ ধাৰণাটোক সম্ভৱপৰ বহল পৰিসৰলৈ বৃদ্ধি কৰে।
* অনুচ্ছেদ ২৫: বিবেকৰ স্বাধীনতা আৰু যিকোনো ধৰ্মৰ মুক্ত বৃত্তি, পালন আৰু প্ৰচাৰ।
* অনুচ্ছেদ ২৫: বিবেকৰ স্বাধীনতা আৰু যিকোনো ধৰ্মৰ মুক্ত বৃত্তি, পালন আৰু প্ৰচাৰ।
* অনুচ্ছেদ ২৭: যিকোনো বিশেষ ধৰ্মৰ প্ৰচাৰৰ বাবে কৰ পৰিশোধৰ স্বাধীনতা।
* অনুচ্ছেদ ২৮: কিছুমান শিক্ষানুষ্ঠানত ধৰ্মীয় শিক্ষা বা ধৰ্মীয় উপাসনাত উপস্থিত থকাৰ স্বাধীনতা।
* ২৯ আৰু ৩০ নং অনুচ্ছেদ: সংখ্যালঘুসকলক সাংস্কৃতিক আৰু শৈক্ষিক অধিকাৰ প্ৰদান কৰা।
* অনুচ্ছেদ ৫১ক: অৰ্থাৎ মৌলিক কৰ্তব্যই সকলো নাগৰিককে সম্প্ৰীতি আৰু উমৈহতীয়া ভাতৃত্ববোধৰ মনোভাৱক প্ৰসাৰিত কৰিবলৈ আৰু দেশৰ সংমিশ্ৰিত বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ সংস্কৃতিৰ ঐতিহ্যক মূল্যৱান আৰু সংৰক্ষণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।

## ইতিহাস

### প্ৰাগঐতিহাসিক ধৰ্ম

ভাৰতীয় "উপমহাদেশ"ত প্ৰাগঐতিহাসিক ধৰ্মৰ প্ৰমাণ দিয়া প্ৰমাণ নৃত্য আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ চিত্ৰ অংকন কৰা সিঁচৰতি মেছলিথিক শিলৰ চিত্ৰৰ পৰা পোৱা যায়। নৱপ্ৰস্তৰ যুগ সিন্ধু উপত্যকা বাস কৰা পশুপালকসকলে তেওঁলোকৰ মৃতকক এনেদৰে সমাধিস্থ কৰিছিল যিয়ে আধ্যাত্মিক পদ্ধতিৰ ইংগিত দিছিল যিয়ে মৃত্যুৰ পিছৰ জীৱনৰ ধাৰণাসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। অন্যান্য দক্ষিণ এছিয়াৰ শিল যুগ স্থান যেনে মধ্য মধ্য প্ৰদেশ আৰু পূব কৰ্ণাটকৰ কুপগাল পেট্ৰ'গ্লিফত থকা ভিমবেটকা শিল আশ্ৰয় আৰু ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ চিত্ৰণ কৰা শিলৰ শিল্প আৰু সম্ভাৱ্য আচাৰ-ব্যৱহাৰ কৰা সংগীতৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।

### সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৩০০ চনৰ পৰা ১৪০০ চনলৈকে চলি থকা আৰু সিন্ধু আৰু ঘগ্গাৰ-হকৰা নদী উপত্যকাক কেন্দ্ৰ কৰি থকা সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতাৰ হৰাপ্পা লোকসকলে হয়তো উৰ্বৰতাৰ প্ৰতীক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাতৃ দেৱীক পূজা কৰিছিল। সিন্ধু উপত্যকাৰ সভ্যতাৰ স্থানসমূহৰ খননত জীৱ-জন্তুৰ সৈতে ছীল আৰু "জুই-বেদী" দেখা গৈছে, যিয়ে জুইৰ সৈতে জড়িত আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ ইংগিত দিয়ে। বৰ্তমান হিন্দুসকলে পূজা কৰা ধৰণৰ শিৱলিংগও পোৱা গৈছে, অৱশ্যে এই ব্যাখ্যাক শ্ৰীনিবাসনে বিতৰ্কিত কৰিছে।

### হিন্দু ধৰ্মৰ বিৱৰ্তন

হিন্দু ধৰ্মক প্ৰায়ে বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি জীয়াই থকা ধৰ্ম হিচাপে গণ্য কৰা হয়, ইয়াৰ শিপা প্ৰাগঐতিহাসিক কাল, ৫,০০০ বছৰতকৈও অধিক আগৰ পৰাই আৰম্ভ হয়। দক্ষিণ-পূব এছিয়া, চীন, আফগানিস্তানৰ কিছু অংশৰ মাজেৰে হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰসাৰ ঘটিছিল। হিন্দুসকলে বিভিন্ন ৰূপৰ একক ঐশ্বৰিক সত্তা (পৰমাত্মা, লিট."প্ৰথম-আত্মা")ক পূজা কৰে।

হিন্দু ধৰ্মৰ উৎপত্তিত অন্যান্য ভাৰতীয় সভ্যতাৰ লগতে সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতাৰ সাংস্কৃতিক উপাদানসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত। হিন্দু ধৰ্মৰ আটাইতকৈ পুৰণি গ্ৰন্থখন হৈছে বৈদিক যুগত উৎপাদিত আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৭০০–১১০০ চনৰ ঋগবেদ। মহাকাব্য আৰু পুৰাণ যুগত ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰতকে ধৰি বৰ্তমানৰ ৰূপত মহাকাব্যৰ আদিম সংস্কৰণসমূহ মোটামুটি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫০০ চনৰ পৰা ১০০ চনলৈকে লিখা হৈছিল, যদিও এই যুগৰ আগৰ শতিকাজুৰি এইবোৰ পৰিয়ালৰ জৰিয়তে মৌখিকভাৱে সংক্ৰমিত হৈছিল।

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০০ চনৰ পিছত ভাৰতীয় দৰ্শনত কেইবাটাও চিন্তাধাৰাৰ আনুষ্ঠানিকভাৱে সংহিতাকৰণ কৰা হয়, য'ত সংখ্যা, যোগ, ন্যায়, বৈশেশিক, পূৰ্ব-মিমামসা, আৰু বেদন্ত আদি অন্তৰ্ভুক্ত।

### শ্ৰমণ ধৰ্মৰ উত্থান

শ্ৰামণ পৰম্পৰাত জৈন ধৰ্ম, যাক অন্তৰ্নামভাৱে জৈন ধৰ্ম বুলি জনা যায় আৰু বৌদ্ধ ধৰ্ম যাক অন্তৰ্নামভাৱে বৌদ্ধ ধৰ্ম বুলি জনা যায় আৰু অন্যান্য যেনে আজীবিকা, অজ্ঞান আদি।

ভাৰতত জৈন ধৰ্মৰ ঐতিহাসিক শিপা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব নৱম শতিকাত পৰ্শ্বনাথ, ২৩তম তীৰ্থংকৰ আৰু তেওঁৰ জৈন দৰ্শনৰ উত্থানৰ লগে লগে আৰু মহাবীৰ (৫৯৯–৫২৭ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) ২৪ নং জৈন তীৰ্থংকৰৰ পৰাই অনুসন্ধান কৰা হৈছে। জৈন ধৰ্মৰ শিপা আৰু আগুৱাই গৈছে প্ৰথম তীৰ্থংকৰ ঋষভানাথৰ পৰা। মহাবীৰে পাঁচ ব্ৰতৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিলে।

বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰা গৌতম বুদ্ধ মগধ (যি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫৪৬ চনৰ পৰা ৩২৪ চনলৈকে) ক্ষমতালৈ অহাৰ ঠিক আগতেই শাক্য বংশত জন্ম হৈছিল। তেওঁৰ পৰিয়ালটো লুম্বিনি সমভূমিৰ স্থানীয় আছিল, যিটো বৰ্তমানৰ দক্ষিণ নেপাল। ভাৰতীয় বৌদ্ধ ধৰ্ম মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ মহান অশোকৰ ৰাজত্বকালত শিখৰত উপনীত হৈছিল, যিয়ে তেওঁৰ ধৰ্মান্তৰিত হোৱাৰ পিছত বৌদ্ধ ধৰ্মক পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাত ভাৰতীয় উপমহাদেশখনক একত্ৰিত কৰিছিল। তেওঁ বিদেশলৈ মিছনেৰী পঠিয়াইছিল, যাৰ ফলত বৌদ্ধ ধৰ্ম সমগ্ৰ এছিয়াতে বিয়পি পৰিছিল। ভাৰতীয় বৌদ্ধ ধৰ্ম কুশন সাম্ৰাজ্য, মগধ আৰু কোশাল আদি ৰাজ্যই আগবঢ়োৱা ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতা হেৰুৱাৰ পিছত হ্ৰাস পায়।

ভাৰতত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অৱনতিৰ কাৰণ বিভিন্ন কাৰক বুলি ধৰা হৈছে, য'ত শংকৰাচাৰ্যৰ অধীনত দশম আৰু একাদশ শতিকাত হিন্দু ধৰ্মৰ পুনৰুত্থান, পিছৰ তুৰ্কী আক্ৰমণ, পাৰিবাৰিক মূল্যবোধ আৰু ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ বিপৰীতে বৌদ্ধসকলে ত্যাগ গুৰুত্ব দিয়া, হিন্দু ধৰ্মৰ নিজৰ ব্যৱহাৰ আৰু নিজৰ বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মত্যাগৰ আদৰ্শ আৰু অহিমছা, আৰু অন্যান্য। যদিও খ্ৰীষ্টীয় একাদশ শতিকাৰ ভিতৰত বৌদ্ধ ধৰ্ম মূলসুঁতিৰ ভাৰতৰ পৰা কাৰ্যতঃ নোহোৱা হৈ গৈছিল, তথাপিও ইয়াৰ উপস্থিতি থাকিল আৰু প্ৰকাশ পাইছিল অন্যান্য আন্দোলন যেনে ভক্তি পৰম্পৰা, বৈষ্ণৱ ধৰ্ম, আৰু বংগৰ বৌলসকলৰ দ্বাৰা, যিসকল পাল সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত বংগত জনপ্ৰিয় হোৱা বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সাহজ্যনা ৰূপৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত। সময়কাল।

### ভক্তি আন্দোলন
 

চতুৰ্দশ–১৭ শতিকাত যেতিয়া উত্তৰ ভাৰত মুছলমান শাসনৰ অধীনত আছিল, তেতিয়া ''ভক্তি'' আন্দোলন মধ্য আৰু উত্তৰ ভাৰতত বিয়পি পৰিছিল। ভক্তি আন্দোলন প্ৰকৃততে অষ্টম শতিকাত দক্ষিণ ভাৰতত (বৰ্তমানৰ তামিলনাডু আৰু কেৰালা) আৰম্ভ হৈছিল, আৰু ক্ৰমান্বয়ে উত্তৰ দিশলৈ বিয়পি পৰিছিল। ইয়াৰ আৰম্ভণি কৰিছিল শিথিলভাৱে জড়িত শিক্ষক বা সন্তৰ এটা দলে। জ্ঞানেশ্বৰ, চৈতন্য মহাপ্ৰভু, বল্লাভাচাৰ্য্য, সুৰদাস, মীৰা বাই, কবীৰ, তুলসীদাস, ৰবিদাস, নামদেও, একনাথ, ৰামদাস, টুকাৰাম, আৰু অন্যান্য ৰহস্যবাদীসকল উত্তৰৰ কিছুমান সন্ত আছিল। তেওঁলোকে শিকাইছিল যে মানুহে আচাৰ-ব্যৱহাৰ আৰু জাতিৰ গধুৰ বোজা আৰু দৰ্শনৰ সূক্ষ্ম জটিলতাবোৰ আঁতৰাই পেলাব পাৰে, আৰু কেৱল ঈশ্বৰৰ প্ৰতি থকা আপ্লুত প্ৰেম প্ৰকাশ কৰিব পাৰে। এই সময়ছোৱাত ভাৰতীয় বিভিন্ন ৰাজ্য বা প্ৰদেশৰ জনগোষ্ঠীয় ভাষাত স্থানীয় গদ্য আৰু কবিতাৰ ভক্তিমূলক সাহিত্যৰ প্ৰচুৰতাও আছিল। ভক্তি আন্দোলনে সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষতে কেইবাটাও ভিন্ন আন্দোলনৰ জন্ম দিছিল।

ভক্তি আন্দোলনৰ সময়ত পৰম্পৰাগত হিন্দু জাতি ব্যৱস্থাৰ বাহিৰত বুলি গণ্য কৰা বহু হিন্দু গোটে নিজ নিজ সম্প্ৰদায়ৰ সাধুক পূজা/অনুসৰণ কৰি ভক্তি পৰম্পৰা অনুসৰণ কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, গুৰু ৰবিদাস উত্তৰ প্ৰদেশৰ এজন চামাৰ আছিল; গুৰু পৰছুৰাম ৰামনামি আছিল ছত্তীশগড়ৰ এজন চুৰা, আৰু মহৰ্ষি ৰাম নৱল আছিল ৰাজস্থানৰ এজন ভাংগী । জীৱনকালত এই সাধু কেইজনমানে আনকি বিদেশী মিছনেৰীৰ পৰা ধৰ্মান্তৰকৰণৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়াৰ পৰিসৰলৈকে গৈছিল, নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰত কেৱল হিন্দু ধৰ্মক উৎসাহিত কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে অসমত আদিবাসীসকলৰ নেতৃত্বত আছিল ব্ৰহ্ম সমাজৰ গুৰুদেৱ কালিচৰণ ব্ৰহ্মা; নাগালেণ্ডত কাচা নগাৰ দ্বাৰা; আৰু মধ্য ভাৰতত বীৰছা মুণ্ডা, হনুমান হাৰোণ, যাত্ৰা ভগত, আৰু বুধু ভগত।

#### কবীৰ পন্থা

কবীৰ পন্থ ভাৰতীয় কবি সন্ত কবীৰ (১৩৯৮–১৫১৮)ৰ শিক্ষাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠা এক ধৰ্মীয় আন্দোলন। ভাৰতৰ কিংবদন্তি সাধু কবীৰ ৰহস্যবাদ-গায়ক-সমালোচকৰ এই পৰম্পৰাত পোনপটীয়াকৈ অৱতৰণ কৰে। ভক্তি আন্দোলনৰ পিতৃ কবীৰ, পঞ্চদশ শতিকাত (১৩৯৮ চনৰ পৰা ১৫১৮ চনৰ ভিতৰত পতন) নেতৃত্ব দিয়া কবীৰে সেই সময়ৰ ধৰ্মীয় ধাৰণা আৰু সামাজিক নীতিক উলটি পেলায়। নিজৰ ৰচনাৰ জৰিয়তে প্ৰভুৰ প্ৰশংসাৰ ভক্তিমূলক গায়নত জোৰ দিয়া সন্ত কবীৰ।

কবীৰে এনে এক ঈশ্বৰবাদৰ ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰিছিল যিয়ে দুখীয়াসকলক স্পষ্টভাৱে আকৰ্ষণ কৰিছিল আৰু কোনো যোগাযোগ নোহোৱাকৈয়ে তেওঁলোকক ভগৱানৰ ওচৰলৈ যোৱাৰ বিষয়ে পতিয়ন নিয়াইছিল। তেওঁ হিন্দু আৰু ইছলাম দুয়োটা ধৰ্মৰ লগতে অৰ্থহীন ধৰ্মীয় আচাৰ-ব্যৱহাৰক অস্বীকাৰ কৰিছিল আৰু দ্বৈত মানদণ্ডক নিন্দা কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত গতানুগতিক অভিজাত শ্ৰেণীক ক্ষুব্ধ হৈ পৰিছিল। নিজৰ আৰু নিজৰ বিশ্বাসৰ পক্ষত থিয় দিবলৈ সাহসী কবীৰক কোনেও ভয় খুৱাব পৰা নাছিল।

কবীৰ পন্থে কবীৰক ইয়াৰ প্ৰধান গুৰু হিচাপে বা আনকি দেৱতা হিচাপেও গণ্য কৰে— সত্যক অৱতাৰিত। কবীৰৰ প্ৰভাৱ তেওঁৰ বৃহৎ কৰ্তৃত্বৰ সাক্ষ্য, আনকি যিসকলৰ বিশ্বাস আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰক তেওঁ ইমান নিৰ্বিকাৰভাৱে নিন্দা কৰিছিল। শিখসকলৰ বাবে তেওঁ উৎপত্তিস্থল শিখ গুৰু (আধ্যাত্মিক পথ প্ৰদৰ্শক) নানকৰ পূৰ্বসূৰী আৰু কথোপকথন। মুছলমানে তেওঁক চুফী (ৰহস্যবাদী) বংশত ৰাখে আৰু হিন্দুসকলৰ বাবে তেওঁ সাৰ্বজনীনতাবাদী প্ৰৱণতা থকা বৈষ্ণৱী হৈ পৰে।

### শিখ ধৰ্ম

গুৰু নানক দেৱ জী (১৪৬৯–১৫৩৯) আছিল শিখ ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্থাপক, যাক অন্তৰ্নিহিতভাৱে *শিখ ধৰ্ম* বুলি জনা যায়। হিন্দু আৰু মুছলমান ধৰ্মকে ধৰি সৰ্বজনীন ভাতৃত্ববোধৰ ধাৰণা প্ৰচাৰ কৰা প্ৰথম পাঁচজন শিখ গুৰু আৰু অন্যান্য সন্তসকলৰ লেখাৰপৰা পঞ্চম শিখ গুৰু গুৰু অৰ্জন দেৱ প্ৰথমে গুৰু গ্ৰন্থ চাহিব সংকলন কৰিছিল। গুৰু গোবিন্দ সিং ৰ মৃত্যুৰ পূৰ্বে গুৰু গ্ৰন্থ চাহাবক চিৰন্তন গুৰু হিচাপে ঘোষণা কৰা হৈছিল। শিখ ধৰ্মই ৰং, জাতি বা বংশ নিৰ্বিশেষে,ৱাহেগুৰুৰ আগত সকলো মানুহক সমান বুলি স্বীকৃতি দিয়ে। শিখ ধৰ্মই উপবাস (ব্ৰত), অন্ধবিশ্বাস, মূৰ্তি পূজা, আৰু ছুন্নত তীব্ৰভাৱে প্ৰত্যাখ্যান কৰে। শিখসকলে এজন চিৰন্তন দেৱতাক বিশ্বাস কৰে আৰু ১০ গুৰু, শিখ ধৰ্মৰ ৫ কে, গুৰু গোবিন্দ সিং, শিখ ৰেহাত ম্যাদা আৰু নিতনেমৰ হুকুমৰ শিক্ষা অনুসৰণ কৰে।

### আব্ৰাহাম ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তন

#### ইহুদী ধৰ্ম

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫৬২ চনত কেৰালাৰ কোচি চহৰত য়াহূদিয়াৰ পৰা ব্যৱসায়ী হিচাপে ইহুদীসকল প্ৰথমে আহিছিল। দ্বিতীয় মন্দিৰধ্বংস হোৱাৰ পাছত খ্ৰীষ্টীয় ৭০ চনত জেৰুজালেমৰ পৰা বন্দী হৈ অধিক ইহুদী আহিছিল।

#### খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম

ভাৰতত খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল থমাছ দ্য এপষ্টলে (যীচু খ্ৰীষ্টৰ প্ৰত্যক্ষ শিষ্য) দ্বাৰা, যিয়ে ৫২ খ্ৰীষ্টাব্দত কেৰালাৰ মুজিৰিসকলৰ ওচৰলৈ গৈছিল আৰু স্থানীয় লোকসকলক ধৰ্মান্তৰিত কৰিছিল, যিসকলক আজি চেন্ট থমাছ খ্ৰীষ্টান (চিৰিয়ান খ্ৰীষ্টান বা নাছৰানী বুলিও জনা যায়) বুলি জনা যায়। ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি গীৰ্জা, বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি বৰ্তমানৰ গীৰ্জা গঠন আৰু ৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দত থমাছ দ্য এপষ্টলে নিৰ্মাণ কৰা, তেতিয়াৰ চেৰা ৰজা উদয়ঞ্চেৰালে নাম দিয়া ধৰণে থিৰুভিথামকোড আৰাপ্ল্লী বা থোমাইয়াৰ বা কোভিল নামেৰে নামাকৰণ কৰা, তামিলনাডুৰ কন্যাকুমাৰী (কেপ ক'মৰিন) জিলাৰ থিৰুভিথানকোডত অৱস্থিত, ইয়াক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চেণ্ট থমাছ পিলগ্ৰিম কেন্দ্ৰ হিচাপে ঘোষণা কৰা হৈছিল। খ্ৰীষ্টীয় ষষ্ঠ শতিকাৰ ভিতৰত ভাৰতত খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ শিপা গঢ় লৈ উঠিছিল বুলি সাধাৰণ পণ্ডিতসকলৰ একমত আছে, য'ত কিছুমান সম্প্ৰদায়ে চিৰিয়াক লিটাৰ্জিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ভাৰতত খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম বিভিন্ন ধৰ্মগোষ্ঠী যেনে অচূৰীয়া গীৰ্জা, কেথলিক ধৰ্ম, প্ৰটেষ্টেণ্ট ধৰ্ম, প্ৰাচ্যৰ অৰ্থডক্স আদি বিভিন্ন ধৰ্মগোষ্ঠীৰে গঠিত।

বেছিভাগ খ্ৰীষ্টানে দক্ষিণ ভাৰতত বাস কৰে, বিশেষকৈ কেৰেলা, তামিলনাডু, গোৱাত, আৰু বম্বে (মুম্বাই)ৰ দৰে অঞ্চলত খ্ৰীষ্টানৰ গড় সংখ্যা ৩.৪৫%। উত্তৰ-পূব ভাৰততো খ্ৰীষ্টান জনসংখ্যাৰ বৃহৎ সংখ্যা আছে। কেথলিক খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম ষোড়শ শতিকাত বিয়পি পৰিছিল, বিশেষকৈ গোৱা আৰু বম্বেত পৰ্তুগীজ দ্বাৰা। প্ৰটেষ্টেণ্ট ধৰ্ম প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল ১৮ শতিকাত প্ৰটেষ্টেণ্ট মিছনেৰী।

#### ইছলাম

সপ্তম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে মালাবাৰ উপকূলৰ আৰব ব্যৱসায়ীসকলৰ জৰিয়তে ইছলাম ভাৰতলৈ আহিছিল। ভাৰত উপমহাদেশত মুছলমান শাসনৰ সময়ত ই এক প্ৰধান ধৰ্ম হ’বলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। চেৰমন জুমা মছজিদ ভাৰতৰ প্ৰথম মছজিদ কেৰালাৰ থ্ৰিছুৰ জিলাৰ কোডুংগাল্লুৰ তালুকৰ মেথালাত অৱস্থিত। এটা কিংবদন্তি অনুসৰি ইয়াক ৬২৯ খ্ৰীষ্টাব্দত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যাৰ বাবে ই ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ আটাইতকৈ পুৰণি মছজিদ যিটো এতিয়াও ব্যৱহৃত হৈ আছে। ভাৰতত ইছলামৰ বৃদ্ধি বেছিভাগেই দিল্লী চুলতানী (১২০৬–১৫২৬) আৰু মোগল সাম্ৰাজ্য (১৫২৬–১৮৫৮)ৰ অধীনত হৈছিল, ৰহস্যবাদী চুফী পৰম্পৰাৰ দ্বাৰা বহুখিনি সহায়ক হৈছিল। ইছলামৰ বৃদ্ধি আঞ্চলিকভাৱে অসমান আছিল আৰু বংগৰ দৰে যিসকল ব্ৰাহ্মণ্যবাদী ভাঁজত সংযুক্ত হোৱা নাছিল, বা কেৱল তলৰ পৰাই একত্ৰিত হোৱা নাছিল, তেওঁলোকৰ বাবে ইছলামৰ আকৰ্ষণ আছিল আটাইতকৈ বেছি।

বৰ্তমান ইছলাম ভাৰতৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম ধৰ্ম, দেশৰ ১৪.২% জনসংখ্যা বা প্ৰায় ১৭.২ কোটি লোকে ইছলামৰ অনুগামী বুলি চিনাক্ত কৰিছে (২০১১ চনৰ লোকপিয়ল)। ২০২৪ চনৰ বাবে ভাৰতত মুছলমানৰ আনুমানিক সংখ্যা প্ৰায় ২০৪,৭৬০,৩৯২ হ’ব বুলি প্ৰকল্প কৰা হৈছে।

ই ভাৰতক মুছলমান-গৰিষ্ঠতা দেশৰ বাহিৰত সৰ্বাধিক মুছলমান জনসংখ্যা থকা দেশ হিচাপে গঢ়ি তুলিছে।

## লোকপিয়লৰ পৰিসংখ্যা

ভাৰতত ছটা ধৰ্মই "জাতীয় সংখ্যালঘু" মৰ্যাদা লাভ কৰিছে—মুছলমান, খ্ৰীষ্টান, শিখ, জৈন, বৌদ্ধ, আৰু জড়োষ্ট্ৰিয়ান (পাৰ্চী)।

তলত ভাৰতৰ ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়সমূহৰ বিভাজন দিয়া হ’ল:

টোকা: ২০০১ চনৰ তুলনাত ২০১১ চনত ভাৰতৰ জনসংখ্যা ১৭.৭% বৃদ্ধি পাই গড় লিংগ অনুপাত ৯৪৩ আৰু সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭৪.৪%। গড় কামত অংশগ্ৰহণ ৩৯.৭৯%।

## ধৰ্মসমূহ
### হিন্দু ধৰ্ম

হিন্দু ধৰ্ম ভাৰতৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক ধৰ্মীয় গোট থকা এটা প্ৰাচীন ধৰ্ম, প্ৰায় ৯৬৬&nbsp; ২০১১ চনৰ হিচাপত মিলিয়ন অনুগামী আছে, জনসংখ্যাৰ ৭৯.৮%। হিন্দু ধৰ্ম বৈচিত্ৰময়, য'ত এক ঈশ্বৰবাদ, বিশ্ববিশ্বাস, বহুদেৱতা, প্যানেন্তেইজম, প্যানেন্থেইজম, এক ঈশ্বৰবাদ, নাস্তিকতা, সৰ্বপ্ৰাণবাদ, অজ্ঞানবাদ, আৰু জ্ঞানীবাদক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হৈছে। *হিন্দু* শব্দটো, মূলতঃ ভৌগোলিক বৰ্ণনা, সংস্কৃত, *সিন্ধু* (সিন্ধু নদীৰ ঐতিহাসিক নাম)ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে আৰু ই *সিন্ধু নদীৰ ভূমি*ৰ ব্যক্তিক বুজায়। পৰম্পৰাগত ধৰ্ম অনুসৰণ কৰা হিন্দুসকলে ইয়াক সনাতন ধৰ্ম (বা "চিৰন্তন পথ") বুলি কয়। সনাতন ধৰ্মৰ অনুগামীসকলে নিজকে "সনাতনী" বুলি কয়, যিটো সনাতন ধৰ্মৰ অনুগামীসকলৰ মূল শব্দ।

### ইছলাম

ইছলাম হৈছে এক ঈশ্বৰত বিশ্বাস কৰা আৰু মুহাম্মাদৰ আদৰ্শ অনুসৰণ কৰা এক ঈশ্বৰবাদী ধৰ্ম; ই ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ সংখ্যালঘু ধৰ্ম। দেশৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ১৪.২% বা প্ৰায় ১৭২.২ মিলিয়ন লোকে ইছলামৰ অনুগামী বুলি পৰিচয় দিয়ে (২০১১ চনৰ লোকপিয়ল)। ই ভাৰতক মুছলমান সংখ্যাগৰিষ্ঠ দেশৰ বাহিৰত সৰ্বাধিক মুছলমান জনসংখ্যা থকা দেশ হিচাপে গঢ়ি তুলিছে। জম্মু-কাশ্মীৰ আৰু লক্ষদ্বীপ ৰাজ্যত মুছলমান সংখ্যাগৰিষ্ঠ, আৰু উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ, পশ্চিমবংগ, অসম, আৰু কেৰালাত অধিক ঘনত্বত বাস কৰে। ভাৰতত সম্প্ৰদায়ৰ সন্দৰ্ভত কোনো বিশেষ লোকপিয়ল কৰা হোৱা নাই যদিও সূত্ৰ অনুসৰি আটাইতকৈ ডাঙৰ ধৰ্মগোষ্ঠীটো হৈছে ছুন্নী, য'ত ছিয়া আৰু আহমদিয়া মুছলমানৰ যথেষ্ট জনসংখ্যা আছে। টাইমছ অৱ ইণ্ডিয়া আৰু ডি এন এৰ দৰে ভাৰতীয় সূত্ৰই ২০০৫–২০০৬ চনৰ মাজভাগত ভাৰতৰ ছিয়া মুছলমানৰ জনসংখ্যা ভাৰতৰ সমগ্ৰ মুছলমান জনসংখ্যাৰ ২৫%ৰপৰা ৩১%ৰ ভিতৰত বুলি প্ৰকাশ কৰিছে, যাৰ সংখ্যা তেওঁলোকৰ ৪ কোটিৰপৰা ৫ কোটিৰ ভিতৰত।

### খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম

খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম হৈছে নতুন নিয়মত উপস্থাপন কৰা যীচুৰ জীৱন আৰু শিক্ষাক কেন্দ্ৰ কৰি এক ঈশ্বৰবাদী ধৰ্ম। ই ভাৰতৰ ২.৩% জনসংখ্যাৰ তৃতীয় বৃহত্তম ধৰ্ম। ভাৰতত খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম প্ৰৱৰ্তনৰ কৃতিত্ব চেণ্ট থমাছক দিয়া হয়। ৫২ খ্ৰীষ্টাব্দত তেওঁ মালাবাৰ উপকূলত আহিছিল। 
চেণ্ট থমাছ খ্ৰীষ্টানসকলৰ মাজত উৎপত্তিৰ পৰম্পৰা ৫২ খ্ৰীষ্টাব্দত কেৰেলা উপকূলৰ প্ৰাচীন সাগৰীয় বন্দৰ মুজিৰিছত যীচুৰ ১২ জন শিষ্যৰ ভিতৰত এজন চেণ্ট থমাছৰ আগমনৰ সৈতে জড়িত। শংকৰমংগলম, পাকালোমত্তম, কল্লী আৰু কলিয়াংকল পৰিয়ালক বিশেষভাৱে প্ৰধান বুলি গণ্য কৰা হৈছিল আৰু ঐতিহাসিকভাৱে আটাইতকৈ অভিজাত চিৰিয়াক খ্ৰীষ্টান পৰিয়ালসমূহে এই পৰিয়ালসমূহৰপৰাই বংশধৰ বুলি দাবী কৰাৰ প্ৰৱণতা আছিল। 

গালিলৰপৰা অহা আৰামী-ভাষী ইহুদীসকলেও ১ম শতিকাত কেৰালালৈ ভ্ৰমণ কৰাটো সম্ভৱ। সেই সময়ৰ আশে-পাশে কেৰেলাত কোচিন ইহুদীসকলৰ অস্তিত্ব আছিল বুলি জনা যায়। পাঁচনিজনক ভাৰতৰ সৈতে সংযোগ কৰা আটাইতকৈ প্ৰাচীন জ্ঞাত উৎসটো হৈছে থমাছৰ কাৰ্য্য, সম্ভৱতঃ তৃতীয় শতিকাৰ আৰম্ভণিতে লিখা হৈছিল, হয়তো এডেছাত। 

মাৰ্থ মাৰিয়াম চিৰ’-মালাবাৰ কেথলিক ফ’ৰেনে চাৰ্চ, আৰাকুঁজা ৯৯৯ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। 

গ্ৰন্থখনত খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম ভাৰতলৈ অনাৰ ক্ষেত্ৰত থমাছৰ দুঃসাহসিক অভিযানৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যিটো পৰম্পৰা পিছলৈ "থমা পৰ্বম" ("থমাছৰ গীত")ৰ দৰে আদিম ভাৰতীয় উৎসসমূহত সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল। সাধাৰণতে তেওঁক মালিয়ানকাৰ বা ইয়াৰ আশে-পাশে উপস্থিত হৈ সাতটা গীৰ্জা আৰু আধা গীৰ্জা, বা এঝাৰপল্লিকল প্ৰতিষ্ঠা কৰা বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়: কোডুংগাল্লুৰ, কোল্লাম, নিৰানাম, নীলাককাল (চায়াল), কোক্কামংগালম, কোট্টাক্কাভু, পলায়ুৰ, থিৰুভিথামকোড আৰাপল্লী আৰু আৰুভিথুৰা গীৰ্জা (আধা গীৰ্জা)। তৃতীয় আৰু চতুৰ্থ শতিকাৰ কেইবাজনো ৰোমান লেখকেও থমাছৰ ভাৰত ভ্ৰমণৰ কথা উল্লেখ কৰিছে, য'ত মিলানৰ এম্ব্ৰ'জ, নাজিয়ানজুছৰ গ্ৰেগৰী, জেৰ'ম, আৰু চিৰিয়াৰ এফ্ৰেম আদিয়ে উল্লেখ কৰিছে, আনহাতে চিজাৰিয়াৰ ইউজেবিয়াছে তেওঁৰ গুৰু পেণ্টাইনাছ দ্বিতীয় শতিকাৰ ভাৰতৰ এটা সম্প্ৰদায়ৰ ওচৰলৈ গৈছিল বুলি লিপিবদ্ধ কৰিছে। মূলতঃ ব্যৱসায়ী হিচাপে থকা এটা খ্ৰীষ্টান সম্প্ৰদায়ৰ অস্তিত্ব আহিল। 

ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সময়ছোৱাত ভাৰতৰ বাকী অংশত খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ প্ৰসাৰ ঘটিছিল। খ্ৰীষ্টানসকলে নাগালেণ্ড আৰু মিজোৰামৰ লগতে মেঘালয়ৰ অধিকাংশ স্থানীয় লোক গঠন কৰে আৰু মণিপুৰ, গোৱা, কেৰালা আৰু মুম্বাইত তেওঁলোকৰ জনসংখ্যা উল্লেখযোগ্য।

### শিখ ধৰ্ম

শিখ ধৰ্ম হৈছে পোন্ধৰ শতিকাত পাঞ্জাব গুৰু নানক আৰু একেৰাহে নজন শিখ গুৰু ৰ শিক্ষাৰে আৰম্ভ হোৱা একশ্বৰবাদী ধৰ্ম। ২০১১ চনলৈকে ২০.৮ মিলিয়ন ভাৰতত শিখ আছিল। পাঞ্জাব শিখসকলৰ আধ্যাত্মিক গৃহ, আৰু ভাৰতৰ একমাত্ৰ ৰাজ্য য'ত শিখসকলে সংখ্যাগৰিষ্ঠতা গঠন কৰে। চুবুৰীয়া ৰাজ্য চণ্ডীগড়, হিমাচল প্ৰদেশ, জম্মু আৰু কাশ্মীৰ, দিল্লী, আৰু হাৰিয়ানাৰ জম্মু সংমণ্ডল ত শিখৰ জনসংখ্যা উল্লেখযোগ্য। এই অঞ্চলসমূহ ঐতিহাসিকভাৱে বৃহত্তৰ পঞ্জাবৰ এটা অংশ আছিল। কিন্তু ভাৰতত নিৰ্দিষ্টসংখ্যক নানক অনুগামী (নানকপন্থী)ৰ কোনো তথ্য নাই যদিও ক’ৰবাত প্ৰায় ১৪ কোটি কোটি কোটিত আছে বুলি ধাৰণা কৰা হৈছে। শিৰোমণি গুৰদ্বাৰা প্ৰবন্ধক সমিতিৰ সদস্য কৰ্ণাইল সিং পাঞ্জোলিয়ে কয় যে ‘নানকপন্থী’ শব্দটোৰ ভিতৰতো কেইবাটাও সম্প্ৰদায় আছে। “শিখলীগড়, ভাঞ্জাৰে, নিৰ্মলে, লুবানেয়, জোহৰি, সতনমিয়ে, উদাসিয়া আদি গোট আছে যিয়ে নিজকে নানকপন্থী বুলি কয়। তেওঁলোকে গুৰু নানক আৰু শ্ৰী গুৰু গ্ৰন্থ চাহিবক অনুসৰণ কৰে।

### বৌদ্ধ ধৰ্ম

বৌদ্ধ ধৰ্ম এটা ভাৰতীয়, অশ্বস্তৰবাদী ধৰ্ম আৰু দৰ্শন। প্ৰায় ৮.৫&nbsp; ভাৰতত লাখ লাখ বৌদ্ধ লোক বাস কৰে, যিটো মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ০.৭%। ধৰ্ম হিচাপে বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰধানকৈ হিমালয়ৰ পাদদেশত চলি থাকে আৰু চিকিম, অৰুণাচল প্ৰদেশ, লাডাখ, দাৰ্জিলিং পশ্চিম বংগ, আৰু হিমাচল প্ৰদেশৰ লাহাউল আৰু স্পিটি জিলাত ই এক উল্লেখযোগ্য ধৰ্ম। ইয়াৰ উপৰি উল্লেখযোগ্যসংখ্যক বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক মহাৰাষ্ট্ৰত বাস কৰে। তেওঁলোক হৈছে বৌদ্ধ বা নৱায়ন বৌদ্ধ যিসকলে বি. আৰ. আম্বেদকাৰ হিন্দু ধৰ্মৰ ভিতৰত জাতিবাদী প্ৰথাৰপৰা হাত সাৰিবলৈ বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল। ১৯ আৰু ২০ শতিকাত ভাৰতত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পুনৰুজ্জীৱনৰ আঁৰত শ্ৰীলংকাৰ অনাগৰীকা ধৰ্মপাল আৰু চট্টগ্ৰামৰ কৃপাসৰণ মহাস্থৱীৰাৰ সৈতে আম্বেদকাৰ এজন গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তিত্ব। ১৯৫৯ চনত চীনে তিব্বত দখলৰপৰা পলায়ন কৰি ১৪ নং দলাই লামা, টেনজিং গ্যাট্সো ভাৰতলৈ পলায়ন কৰা আৰু হিমাচল প্ৰদেশত মক্লিঅ’ডগঞ্জ ৰ ধৰমশালাত তিব্বত চৰকাৰ নিৰ্বাসিত স্থাপন কৰাটোৱেও বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পুনৰুত্থান ত্বৰান্বিত কৰিছে ভাৰতত। ১৯৭৫ চনত ভাৰতীয় সংঘত যোগদান কৰা (ইয়াক ভাৰতৰ ২২সংখ্যক ৰাজ্য কৰি তোলা চিকিমৰ কাৰ্যকৰী ধৰ্ম বজ্ৰায়ণ বৌদ্ধ ধৰ্ম, আৰু পদ্মসম্ভৱ বা গুৰু উগ্যেন তাত এক পূজনীয় উপস্থিতি।

### জৈন ধৰ্ম

জৈন ধৰ্ম হৈছে লোহ যুগৰ ভাৰতৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা এক অ-দেৱতাবাদী ভাৰতীয় ধৰ্ম আৰু দাৰ্শনিক ব্যৱস্থা। ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ ০.৪% (প্ৰায় ৪.৪৫ মিলিয়ন) জৈনসকলে গঠন কৰে, আৰু গুজৰাট, কৰ্ণাটক, মধ্য প্ৰদেশ, মহাৰাষ্ট্ৰ, আৰু ৰাজস্থান ৰাজ্যত কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে।

### ইহুদী ধৰ্ম

ইহুদী ধৰ্মও ভাৰতৰ এক ঈশ্বৰবাদী ধৰ্ম লেভেণ্ট। আজি ভাৰতীয় ইহুদীৰ এটা অতি সৰু সম্প্ৰদায় আছে। ভাৰতত ঐতিহাসিকভাৱে ইহুদী অধিক আছিল, য'ত কেৰালাৰ কোচিন ইহুদী, মহাৰাষ্ট্ৰৰ বনি ইজৰাইল আৰু মুম্বাইৰ ওচৰৰ বাগদাদী ইহুদী আদি আছিল। ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পিছৰেপৰা ভাৰতত দুটা মূলতঃ ধৰ্মান্তৰিত ভাৰতীয় ইহুদী সম্প্ৰদায়ৰ বিকাশ হৈছে: মিজোৰাম আৰু মণিপুৰৰ বনেই মেনাশ্বে, আৰু বেনি এফ্ৰাইম, যাক *তেলেগু ইহুদী* বুলিও কোৱা হয়। ভাৰতীয় নিষ্কাশনৰ প্ৰায় ৯৫,০০০ ইহুদীৰ ভিতৰত ২০,০০০ তকৈও কম ভাৰতত আছে। ভাৰতৰ কিছুমান অঞ্চল ইজৰাইলীসকলৰ মাজত বিশেষভাৱে জনপ্ৰিয়, ঋতু অনুসৰি স্থানীয় ইহুদী জনসংখ্যা ফুলি উঠে।

### অন্য ধৰ্ম

২০০১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি পাৰ্চী (ভাৰতত জৰদস্তি ধৰ্মৰ অনুগামী) ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ০.০০৬% প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, মুম্বাই চহৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে তুলনামূলকভাৱে অধিক ঘনত্ব। ভাৰতত পাৰ্চীৰ সংখ্যা প্ৰায় ৬১,০০০ গৰাকী।

ভাৰতত কেইবাটাও জনজাতীয় ধৰ্ম আছে, যেনে ডনি-পোলো। সন্থাল লোক সকলে অনুসৰণ কৰা বহুতো জনজাতীয় ধৰ্মৰ ভিতৰতো সন্থাল অন্যতম যিসকলৰ সংখ্যা প্ৰায় ৪০ লাখ কিন্তু মাত্ৰ প্ৰায় ২৩,৬৪৫ জনেই এই ধৰ্ম অনুসৰণ কৰে। বাথৌ ধৰ্ম অসমৰ বড়ো সম্প্ৰদায় ৰ আন এক জনজাতীয় ধৰ্ম।

ভাৰতত বাহাইৰ সঠিক সংখ্যা প্ৰতিষ্ঠা কৰাটো কঠিন। প্ৰায় ১৮৫০ চনত ইৰাণৰ পৰা ভাৰতলৈ অহা এই ধৰ্মই ভাৰতৰ মুছলমান জনসংখ্যাৰ পৰা কিছু ধৰ্মান্তৰিত লোক লাভ কৰে। ১৯১০ চনৰ ভিতৰত প্ৰথম শিখ আৰু হিন্দু ধৰ্মান্তৰিত লোক আহিছিল আৰু ১৯৬০ চনত সমগ্ৰ ভাৰততে ১০০০ তকৈও কম বাহাই আছিল। ১৯৬১ চনৰ পৰা অনুসূচিত জাতিৰ পৰা বৃহৎ সংখ্যক লোক বাহাই হৈ পৰে আৰু ১৯৯৩ চনৰ ভিতৰত বাহাইসকলে প্ৰায় ২২ লাখ সদস্যৰ ৰিপৰ্ট দিয়ে, যদিও পিছৰ সূত্ৰসমূহে ২০ লাখ, বা "১০ লাখতকৈ অধিক" বুলি দাবী কৰিছে। 

সনাম ধৰ্ম হৈছে মণিপুৰৰ মেইইটেই সম্প্ৰদায় ৰ থলুৱা ধৰ্ম যিটো তেওঁলোকে বৈষ্ণৱ ৰ সৈতে অনুসৰণ কৰে।

### নাস্তিকতাবাদ

ভাৰতৰ প্ৰায় ২৯ লাখ লোকে ২০১১ চনৰ লোকপিয়লত নিজৰ ধৰ্ম উল্লেখ কৰা নাছিল আৰু তেওঁলোকক "ধৰ্ম উল্লেখ কৰা হোৱা নাই" শ্ৰেণীত গণনা কৰা হৈছিল। ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ ০.২৪% আছিল। ২০০১ চনৰ লোকপিয়লত ইহঁতৰ সংখ্যা ০৭ লাখৰপৰা ৪ গুণ যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে আৰু গড় বাৰ্ষিক হাৰ ১৫%। কে. বীৰমণি, এজন দ্ৰৱীদাৰ কাঝাগম নেতাই কয় যে তেওঁ বিশ্বাস কৰে যে ভাৰতত নাস্তিকৰ সংখ্যা আচলতে বেছি আছিল কাৰণ বহুতে ভয়ত নিজৰ নাস্তিকতা প্ৰকাশ নকৰে।

২০১২ চনৰ *WIN-Gallup Global Index of Religion and Atheism* প্ৰতিৱেদন অনুসৰি ৮১% ভাৰতীয় ধৰ্মীয়, ১৩% অধৰ্মীয়, ৩% পতিয়ন নাস্তিক, আৰু ৩% নিশ্চিত নহয় বা কোনো সঁহাৰি নিদিলে।

## আইনী মৰ্যাদা আৰু ব্যক্তিগত আইন

ভাৰতৰ সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত ভাৰতক "সাৰ্বভৌম সমাজবাদী ধৰ্মনিৰপেক্ষ গণতান্ত্ৰিক গণতন্ত্ৰ" বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। *ধৰ্মনিৰপেক্ষ* শব্দটো ১৯৭৬ চনৰ বাইছ সংশোধনী আইনৰদ্বাৰা প্ৰস্তাৱনাত সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছিল। ইয়াত সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান ব্যৱহাৰ আৰু সহনশীলতা বাধ্যতামূলক কৰা হৈছে। ভাৰতৰ কোনো চৰকাৰী ৰাষ্ট্ৰ ধৰ্ম নাই; ইয়াত যিকোনো ধৰ্ম পালন, প্ৰচাৰ আৰু প্ৰচাৰৰ অধিকাৰ সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে। চৰকাৰী সমৰ্থিত বিদ্যালয়ত কোনো ধৰ্মীয় শিক্ষা প্ৰদান কৰা নহয়। এচ. আৰ. বম্মাই বনাম ইউনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়া, ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয় য়ে ধৰ্মনিৰপেক্ষতা সংবিধানৰ এক অবিচ্ছেদ্য নীতি আৰু ৰাষ্ট্ৰ আৰু ধৰ্মৰ পৃথক্কৰণ আছে বুলি ৰায় দিছিল।

ধৰ্মৰ স্বাধীনতা ভাৰতীয় সংবিধান অনুসৰি মৌলিক অধিকাৰ। সংবিধানে ইয়াৰ নাগৰিকসকলৰ বাবে নিৰ্দেশনামূলক নীতি হিচাপে এটা একেধৰণৰ নাগৰিক সংহিতাৰ পৰামৰ্শও আগবঢ়াইছে। নিৰ্দেশনামূলক নীতিসমূহ সাংবিধানিকভাৱে বলবৎ কৰিব নোৱাৰা বাবে এতিয়ালৈকে ইয়াক কাৰ্যকৰী কৰা হোৱা নাই। উচ্চতম ন্যায়ালয়ে আৰু ৰায় দিছে যে একেলগে একেধৰণৰ নাগৰিক সংহিতা প্ৰণয়ন কৰাটো জাতিটোৰ ঐক্যৰ প্ৰতি বিপৰীতমুখী হ’ব পাৰে, আৰু কেৱল ক্ৰমান্বয়ে প্ৰগতিশীল পৰিৱৰ্তনহে আনিব লাগে (*পান্নালাল বনচিলাল বনাম অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ ৰাজ্য, ১৯৯৬*)। *মহৰ্ষি অৱদেশ বনাম ভাৰতীয় সংঘ (১৯৯৪)* গোচৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে উমৈহতীয়া নাগৰিক সংহিতা প্ৰৱৰ্তনৰ বাবে মেণ্ডামছৰ ৰিট বিচৰা আবেদন খাৰিজ কৰিছিল, আৰু এইদৰে ইয়াৰ প্ৰৱৰ্তনৰ দায়িত্ব বিধানসভাৰ ওপৰত জাপি দিছিল।

ভাৰতত ভিত্তি নোহোৱা প্ৰধান ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়সমূহ নিজৰ ব্যক্তিগত আইনৰদ্বাৰা পৰিচালিত হৈয়েই আছে। আনহাতে মুছলমান, খ্ৰীষ্টান, জৰদস্তি আৰু ইহুদীসকলৰ ব্যক্তিগত আইন নিজৰ বাবে একচেটিয়া; হিন্দু, জৈন, বৌদ্ধ আৰু শিখসকলক হিন্দু ব্যক্তিগত আইন নামেৰে জনাজাত একক ব্যক্তিগত আইনদ্বাৰা পৰিচালিত হয়। ভাৰতৰ সংবিধানৰ ২৫ (২)(খ) অনুচ্ছেদত উল্লেখ আছে যে হিন্দূৰ উল্লেখত "শিখ, জৈন বা বৌদ্ধ ধৰ্ম স্বীকাৰ কৰা ব্যক্তি" অন্তৰ্ভুক্ত। তদুপৰি, হিন্দু বিবাহ আইন, ১৯৫৫ চনত জৈন, বৌদ্ধ আৰু শিখসকলৰ আইনী মৰ্যাদাক আইনী হিন্দু বুলি সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে যদিও "ধৰ্ম অনুসৰি হিন্দু" নহয়। ২০০৫ চনত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ৰায় দিছিল যে জৈন, শিখ আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বীসকল বহল হিন্দু ভাঁজৰ অংশ, কিয়নো তেওঁলোক ভাৰতীয় ধৰ্ম আৰু ইটোৱে সিটোৰ লগত আন্তঃসংলগ্ন, যদিও তেওঁলোক সুকীয়া ধৰ্ম।

## দিশবোৰ
ভাৰতীয় জীৱন-ধাৰণৰ পদ্ধতিত ধৰ্মই মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে। ব্যক্তিৰ দৈনন্দিন জীৱনত আচাৰ-অনুষ্ঠান, পূজা আৰু অন্যান্য ধৰ্মীয় কাম-কাজ অতি উল্লেখযোগ্য; ই সামাজিক জীৱনৰ এক প্ৰধান সংগঠকও। ব্যক্তিৰ মাজত ধৰ্মীয়তাৰ মাত্ৰা ভিন্ন হয়; শেহতীয়া দশকবোৰত ভাৰতীয় সমাজত বিশেষকৈ নগৰবাসী যুৱক-যুৱতীসকলৰ মাজত ধৰ্মীয় গতানুগতিকতা আৰু পালন কম হৈ পৰিছে।

### আচাৰ-ব্যৱহাৰ

ভাৰতীয়ৰ বিপুলসংখ্যকে দৈনিক ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানত লিপ্ত হয়। বেছিভাগ হিন্দুৱে ঘৰতে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি পালন কৰে। অঞ্চল, গাঁও আৰু ব্যক্তিৰ মাজত আচাৰ-অনুষ্ঠান পালনৰ ক্ষেত্ৰত বহু পৰিমাণে পাৰ্থক্য আছে। হিন্দু ভকতসকলে দৈনন্দিন কাম যেনে পূজা পূজা কৰা, গা-ধোৱাৰ পিছত ভোৰভোৰাই যজ্ঞ নামৰ অগ্নিযজ্ঞ (সাধাৰণতে পৰিয়ালৰ মন্দিৰত, আৰু সাধাৰণতে দেৱতাৰ প্ৰতিমূৰ্তিৰ আগত প্ৰদীপ জ্বলোৱা আৰু খাদ্য আগবঢ়োৱা), বেদ, আৰু পুৰাণ আদি ধৰ্মীয় লিপিৰ আবৃত্তি কৰা আদি কাম কৰে। দেৱতাৰ প্ৰশংসাত গীত গোৱা।

ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ এটা উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল বিশুদ্ধতা আৰু প্ৰদূষণৰ মাজত বিভাজন। ধৰ্মীয় কাৰ্য্যই অনুশীলনকাৰীৰ বাবে কিছু পৰিমাণে অশুদ্ধি বা অশুদ্ধিৰ পূৰ্বধাৰণা কৰে, যিটো আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ পূৰ্বে বা সময়ত অতিক্ৰম বা নিষ্ক্ৰিয় কৰিব লাগিব। এইদৰে সাধাৰণতে পানীৰদ্বাৰা শুদ্ধিকৰণ কৰাটো বেছিভাগ ধৰ্মীয় কাৰ্য্যৰ এটা সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য। আন আন বৈশিষ্ট্যসমূহৰ ভিতৰত ত্যাগৰ কাৰ্যকাৰিতা আৰু যোগ্যতাৰ ধাৰণা, দান-বৰঙনি বা ভাল কামৰদ্বাৰা লাভ কৰা, যিটো সময়ৰ লগে লগে জমা হ’ব আৰু পৰলোকত দুখ-কষ্ট হ্ৰাস কৰিব।

মুছলমানসকলে দিনৰ নিৰ্দিষ্ট সময়ত পাঁচটা নিতৌ নামাজ কৰে, যিটো স্থানীয় মছজিদৰপৰা *[[আজান]]* (নামাজৰ আহ্বান)দ্বাৰা সূচনা কৰা হয়। নামাজ পঢ়াৰ আগতে তেওঁলোকে *[[উজু]]* কৰি আচাৰ-ব্যৱহাৰ কৰি নিজকে পৰিষ্কাৰ কৰিব লাগিব, য'ত সাধাৰণতে মলি বা ধূলিৰ সংস্পৰ্শলৈ অহা শৰীৰৰ অংশবোৰ ধোৱাটো জড়িত হৈ থাকে। ছাচাৰ কমিটিৰ শেহতীয়া এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ৩–৪% মুছলমান শিশুৱে *[[মাদ্ৰাছা]]* (ইছলামিক বিদ্যালয়)ত অধ্যয়ন কৰে।

### খাদ্য

ভাৰতৰ খাদ্যাভ্যাস ধৰ্মৰদ্বাৰা যথেষ্ট প্ৰভাবিত। এটা সমীক্ষা অনুসৰি ভাৰতীয় জনসংখ্যাৰ ৩১% লোকে নিৰামিষভোজী বুলি দাবী কৰে, আৰু মূলতঃ লেক্টো-নিৰামিষভোজী অনুশীলন কৰে। শিখ, মুছলমান, খ্ৰীষ্টান, বাহাই, পাৰ্চী, আৰু ইহুদীসকলৰ মাজত নিৰামিষভোজ কম। নিৰামিষভোজী ভাৰতীয়সকলে বেছিভাগেই হাঁহ-কুকুৰা, মাছ, অন্যান্য সাগৰীয় খাদ্য, ছাগলী, আৰু ভেড়াক মাংসৰ উৎস হিচাপে পছন্দ কৰে। হিন্দু ধৰ্মই গো-মাংস নিষিদ্ধ কৰাৰ বিপৰীতে ইছলামে গাহৰিৰ মাংস নিষিদ্ধ কৰে। খ্ৰীষ্টান, জনজাতীয় আৰু কিছুমান দলিত সম্প্ৰদায়ৰ সৰু জনসংখ্যায় গো-মাংস বা গাহৰিৰ মাংস খোৱাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো আপত্তি নাই। 
জৈন ধৰ্মৰ অনুগামীসকলক, ইয়াৰ সকলো সম্প্ৰদায় আৰু পৰম্পৰাৰ পৰা, নিৰামিষভোজী হোৱাটো প্ৰয়োজন। তদুপৰি জৈন ধৰ্মই মাটিৰপৰা খন্দা যিকোনো শাক খাবলৈ নিষেধ কৰে। গতিকে এই নিয়মে সকলো মূল শাক-পাচলি যেনে আলু, মিঠা আলু, আদা, বিলাহী, হালধি, মূলা আদি জৈন খাদ্যৰপৰা বাদ দিয়ে।

### অনুষ্ঠান

প্ৰায়ে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতিৰ বিশৃংখল গোট জন্ম, বিবাহ আৰু মৃত্যুৰ দৰে অনুষ্ঠানৰ লগত জড়িত হৈ থাকে। হিন্দুধৰ্মত জীৱনচক্ৰৰ প্ৰধান অনুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত অন্নপ্ৰশন (শিশুৰ প্ৰথম কঠিন খাদ্য গ্ৰহণ), উপনয়নম (কেৱল ব্ৰাহ্মণ আৰু ক্ষত্ৰিয়ৰ দৰে কিছুমান উচ্চবৰ্ণৰ ল'ৰাই কৰা "পবিত্ৰ সূতাৰ অনুষ্ঠান"), আৰু শ্ৰদ্ধ (মৃত ব্যক্তিক শ্ৰদ্ধাঞ্জলি জনোৱা)। ১৯৯৫ চনৰ এখন ৰাষ্ট্ৰীয় গৱেষণা পত্ৰৰ তথ্য অনুসৰি ভাৰতৰ বেছিভাগ মানুহৰে বাবে ভৱিষ্যতৰ বিয়াৰ সঠিক তাৰিখ আৰু সময়ৰ ওপৰত আশা কৰা যুৱ দম্পতীৰ বাগ্দান জ্যোতিষীৰ সৈতে আলোচনা কৰি পিতৃ-মাতৃয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা বিষয় আছিল। ১৯৯৫ চনৰ পৰা অৱশ্যে এৰেঞ্জ মেৰিজৰ অনুপাত যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছে, যিয়ে ক্ৰমান্বয়ে পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিফলিত কৰিছে।

মুছলমানসকলে হিন্দু, জৈন আৰু বৌদ্ধসকলৰ পৰা পৃথক জীৱনচক্ৰৰ ধাৰাবাহিক আচাৰ-ব্যৱহাৰ পালন কৰে। জীৱনৰ প্ৰথম দিনবোৰ কেইবাটাও অনুষ্ঠানত পালন কৰা হয়—যেনে- ফুচফুচাই প্ৰাৰ্থনাৰ আহ্বান, প্ৰথম গা ধোৱা আৰু মূৰ খোচা। ধৰ্মীয় শিক্ষা আগতীয়াকৈ আৰম্ভ হয়। পুৰুষৰ ছুন্নত (লিঙ্গৰ আগৰ সামান্য ছাল কাটি পেলোৱা) সাধাৰণতে জন্মৰ পিছত হয়; কিছুমান পৰিয়ালত যৌৱনকাল আৰম্ভ হোৱাৰ পিছলৈকে পলম হ’ব পাৰে।

বিবাহৰ বাবে স্বামীয়ে পত্নীক মহৰানা নামৰ ধন দিব লাগে আৰু সামাজিক সভাত বৈবাহিক চুক্তিৰ গম্ভীৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিব লাগে। মৃতকক সমাধিস্থ কৰাৰ পিছত বন্ধু-বান্ধৱ আৰু আত্মীয়-স্বজন গোট খাই শোকসন্তপ্ত লোকক সান্ত্বনা দিয়ে, কোৰআন পাঠ আৰু মৃতকৰ আত্মাৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে। ভাৰতীয় ইছলামে মহান চুফী সন্তসকলক স্মৰণ কৰা মাজাৰসমূহৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবেই পৃথক।

### তীৰ্থযাত্ৰা


File:Kumbh Mela 2001.jpg|পৃথিৱীত এতিয়ালৈকে অনুষ্ঠিত হোৱা সৰ্ববৃহৎ ধৰ্মীয় সমাৱেশ, ২০১৯ কুম্ভ মেলাত এলাহাবাদ (আনুষ্ঠানিকভাৱে প্ৰয়াগৰাজ নামেৰে পৰিচিত)ত অনুষ্ঠিত হোৱা প্ৰয়াগ কুম্ভ মেলাত বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰপৰা প্ৰায় ১২ কোটি লোকে অংশগ্ৰহণ কৰে। 
File:Mahamaham Festival in Kumbakonam.jpg|মহাগাম উৎসৱ তামিলনাডুত বাৰ বছৰৰ ভিতৰত এবাৰ পালন কৰা পৱিত্ৰ উৎসৱ। কুম্বাকোনামত অনুষ্ঠিত হোৱা মহামাগম মহোৎসৱ। এই উৎসৱক দক্ষিণৰ কুম্বমেলা বুলিও কোৱা হয়।
File:Maramonconvention.jpg|মাৰথমা ছিৰিয়ান গীৰ্জাৰ উদ্যোগত এছিয়াৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বাৰ্ষিক খ্ৰীষ্টান সমাৱেশ মাৰামন কনভেনচন
File:Tawang Monastery (Tibetan Buddhist).jpg|১৬০০ চনত নিৰ্মিত অৰুণাচল প্ৰদেশৰ টাৱাং মঠ ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ মঠ আৰু তিব্বতৰ লাছাৰ পটালা প্ৰাসাদৰ পিছত বিশ্বৰ ভিতৰতে দ্বিতীয় বৃহত্তম মঠ। 
File:Sanchi Stupa from Eastern gate, Madhya Pradesh.jpg|মধ্যপ্ৰদেশৰ সাঁচী স্তুপা ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি শিলৰ গঠন। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাত সম্ৰাট অশোকে নিৰ্মাণ কৰা এই স্থানত বুদ্ধ সিদ্ধাৰ্থ গৌতমৰ ধ্বংসাৱশেষ আছে। 
File:Vikramjit-Kakati-Rumtek.jpg|ছিকিমৰ ৰুমটেক মঠ উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ অন্যতম প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী। 

বহুতো হিন্দু পৰিয়ালৰ নিজা পৰিয়ালৰ পৃষ্ঠপোষক দেৱতা বা কুলদেৱতা আছে। এই দেৱতা কেইবাটাও পৰিয়ালৰ বংশ বা বংশৰ বাবে সাধাৰণ যিসকল উমৈহতীয়া পূৰ্বপুৰুষৰ জৰিয়তে ইজনে সিজনৰ লগত সংযুক্ত। জেজুৰিৰ খাণ্ডোবা কিছুমান মহাৰাষ্ট্ৰীয় পৰিয়ালৰ কুলাদেৱতাৰ উদাহৰণ; ব্ৰাহ্মণৰপৰা দলিতলৈকে কেইবাটাও জাতিৰ এজন সাধাৰণ কুলদেৱতা। স্থানীয় বা ভূ-খণ্ডৰ দেৱতাক কুলদেৱতা হিচাপে পূজা কৰাৰ প্ৰথা যাদৱ বংশৰ সময়ছোৱাত আৰম্ভ হৈছিল। মহাৰাষ্ট্ৰবাসীৰ অন্যান্য কুলদেৱতা হ’ল তুলজাপুৰৰ ভৱনী, কলহাপুৰৰ মহালক্ষ্মী, মাহুৰৰ ৰেনুকা, তিৰুপতিৰ বালাজী। 

ভাৰতত বহু ধৰ্মৰ অন্তৰ্গত অসংখ্য তীৰ্থস্থান আছে। বিশ্বজুৰি হিন্দুসকলে ভাৰতৰ কেইবাখনো পৱিত্ৰ নগৰক স্বীকৃতি দিয়ে, য'ত এলাহাবাদ (আনুষ্ঠানিকভাৱে প্ৰয়াগৰাজ নামেৰে জনাজাত), হৰিদ্বাৰ, বাৰাণসী, উজ্জয়িন, ৰামেশ্বৰম, আৰু বৃন্দাবন আদিও আছে। উল্লেখযোগ্য মন্দিৰ চহৰসমূহৰ ভিতৰত পুৰী, য'ত এটা ডাঙৰ জগন্নাথ মন্দিৰ আৰু ৰথ যাত্ৰা উদ্‌যাপন কৰা হয়; তিৰুমালা - তিৰুপতি, তিৰুমালা ভেংকটেশ্বৰ মন্দিৰৰ গৃহ; আৰু বৈষ্ণো দেৱী মন্দিৰৰ ঘৰ কাত্ৰ। 

বদ্ৰিনাথ, পুৰী, দ্বাৰকা, আৰু ৰামেশ্বৰমে চৰ ধাম (চাৰিটা বাসস্থান)ৰ মূল তীৰ্থযাত্ৰা বৃত্ত ৰচনা কৰে য'ত চাৰিটা পৱিত্ৰ হিন্দু মন্দিৰ ক্ৰমে বদ্ৰীনাথ মন্দিৰ, জগন্নাথ মন্দিৰ, দ্বাৰকাধীশ মন্দিৰ আৰু ৰামনাথস্বামী মন্দিৰ। হিমালয়ৰ বদ্ৰিনাথ, কেদাৰনাথ, গংগোত্ৰী, আৰু যমুনোত্ৰী চহৰে সৰু সৰু সৰু চৰ ধাম (মিনি চাৰিটা বাসস্থান) তীৰ্থ চক্ৰ গঠন কৰে। কুম্ভ মেলা ("পিটচাৰ উৎসৱ") হিন্দু তীৰ্থযাত্ৰাৰ ভিতৰত অন্যতম পৱিত্ৰ যি প্ৰতি চাৰি বছৰৰ মূৰে মূৰে অনুষ্ঠিত হয়; স্থানটো এলাহাবাদ (প্ৰয়াগৰাজ), হৰিদ্বাৰ, নাশিক, আৰু উজ্জয়িনৰ মাজত ঘূৰাই দিয়া হৈছে। স্বামীথোপত থকা থালাইমাইপ্পতি আয়ৱাজীসকলৰ বাবে আগশাৰীৰ তীৰ্থযাত্ৰী কেন্দ্ৰ। 

বৌদ্ধ ধৰ্মৰ আঠটা মহান স্থানৰ ভিতৰত সাতটা ভাৰতত। গৌতম বুদ্ধৰ জীৱনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা সংঘটিত হৈছিল বোধ গয়া, সাৰ্নাথ, কুশিনগৰ। সাঁচীত সম্ৰাট অশোকে স্থাপন কৰা বৌদ্ধ স্তুপৰ আয়োজন কৰা হয়। ভাৰতৰ হিমালয়ৰ পাদদেশত বহুতো বৌদ্ধ মঠ বিন্দু বিন্দুকৈ বিয়পি আছে, য'ত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰধান উপস্থিতি হৈয়েই আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ছিকিমৰ ৰুমটেক মঠ, এঞ্চেই মঠ, আৰু পেমায়াংচে মঠ, অৰুণাচল প্ৰদেশৰ টাৱাং মঠ, স্পিতিৰ ক্যে মঠ আৰু টাবো মঠ, দাৰ্জিলিংৰ ঘুম মঠ, আৰু কালিম্পঙৰ ডুৰ্পিন দাৰা মঠ, নামগ্যালৰ লেহৰ থিক্সে মঠ ধৰ্মশালাৰ মঠ, আন বহুতো। 

ছুন্নী মুছলমানসকলৰ বাবে আজমেৰৰ খাজা মইনুদ্দিন চিষ্টিৰ দৰগাহ শ্বৰীফ এটা প্ৰধান তীৰ্থস্থান। আন আন ইছলামিক তীৰ্থযাত্ৰাসমূহৰ ভিতৰত ফতেহপুৰ ছিক্ৰিৰ শ্বেখ চেলিম চিষ্টিৰ সমাধি, দিল্লীৰ জামে মছজিদ, আৰু মুম্বাইৰ হাজী আলী দৰগাহলৈ তীৰ্থযাত্ৰা কৰা হয়। মাউণ্ট আবু, পালিতানা, পাৱপুৰী, গিৰ্নাৰ, আৰু শ্ৰৱণবেলাগোলাৰ দিলৱাৰা মন্দিৰ জৈন ধৰ্মৰ উল্লেখযোগ্য তীৰ্থস্থান (তীৰ্থ)। 

অমৃতসৰৰ হৰমন্দিৰ চাহাব শিখ ধৰ্মৰ আটাইতকৈ পৱিত্ৰ গুৰদ্বাৰা।

তুলনামূলকভাৱে নতুন তীৰ্থস্থানসমূহৰ ভিতৰত মেহেৰাবাদৰ মেহেৰ বাবাৰ সমাধি, য'ত তেওঁৰ অনুগামীসকলে বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰপৰা আহে আৰু শ্বিৰ্ডিৰ চাইবাবা মন্দিৰ।

### সংখ্যালঘু বিশ্বাস আৰু পন্থা
হিন্দু ধৰ্মত আন বেছিভাগ ধৰ্মৰ দৰেই বহুতো ভিন্ন উপসংস্কৃতি আছে। ওপৰত উল্লেখ কৰা প্ৰধান দিশবোৰ হিন্দু জনসংখ্যাৰ গৰিষ্ঠসংখ্যকৰ বাবে সত্য, কিন্তু সকলোৰে বাবে নহয়। প্ৰতিখন ৰাজ্যতে যেনেকৈ এটা ব্যক্তিগত ভাষাৰ বাসস্থান, হিন্দু ধৰ্মত বিভিন্ন উপ-সংস্কৃতিৰ আশ্ৰয় আছে যাৰ পৰম্পৰা আন ভাৰতীয়ৰ মাজত থাকিব পাৰে বা নহ’বও পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে গুজৰাটৰ পৰা *প্ৰজাপতি* নামৰ এটা পন্থাই প্ৰতিটো আহাৰত পানীক পবিত্ৰ অলংকাৰ হিচাপে ধৰি ৰাখে। আহাৰ খোৱাৰ আগতে আৰু পিছত এজন ব্যক্তিয়ে সোঁহাতৰ তলুৱাত পানী ঢালি তিনিবাৰ পানীৰ চুমুক দিব বুলি আশা কৰা হয়। ইয়াক প্ৰায়ে শুদ্ধিকৰণৰ ইংগিত হিচাপে দেখা যায়: খাদ্যক পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ খাদ্য স্পৰ্শ কৰাৰ আগতে নিজকে শুদ্ধ কৰিব লাগিব।

ভাৰতৰ আন সৰু সৰু পন্থাবোৰৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট নাম নাথাকে, কিন্তু প্ৰতিটো পৰিয়ালৰ শেষ নামেৰে ইহঁতক অনন্যভাৱে চিনাক্ত কৰা হয়। উত্তৰ ভাৰততকৈ দক্ষিণ ভাৰতত এই নিয়মৰ ব্যৱহাৰ বেছি। উদাহৰণস্বৰূপে, দক্ষিণ ভাৰতৰ এটা তুলনামূলকভাৱে বিশিষ্ট সম্প্ৰদায়ে সূৰ্যাস্তৰ পিছত গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত লোৱা, নতুন কাম আৰম্ভ কৰা আৰু অন্যান্য বৌদ্ধিক বা আধ্যাত্মিকভাৱে জড়িত কামবোৰ কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰে। ইতিহাসবিদসকলে বিশ্বাস কৰে যে এই পৰম্পৰা ৰহুকালাম ধাৰণাটোৰ পৰাই উদ্ভৱ হৈছে, য’ত হিন্দুসকলে দিনটোৰ এটা নিৰ্দিষ্ট সময় অশুভ বুলি বিশ্বাস কৰে। কঠোৰ পাৰিবাৰিক বিশ্বাসৰ ফলত অধিক বাধাপ্ৰাপ্ত ধৰ্মীয় স্তৰৰ বিকাশ ঘটিছিল বুলি ভবা হয়। সময়ৰ লগে লগে এই বিশ্বাসক ডাঙৰ ডাঙৰ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰাত নিৰুৎসাহিত কৰা হৈছিল আনকি সূৰ্যাস্তৰ পিছত দীৰ্ঘদিন ধৰি সজাগ হৈ থকাটোও নিৰুৎসাহিত কৰা হৈছিল। এই পৰম্পৰা অনুসৰণ কৰা পৰিয়ালৰ উদাহৰণ হ'ল *গুদিবাদ*, *পদলাপল্লী*, *পন্থাম*, আৰু *[[কাশ্যপ]]*।

## ধৰ্মীয়তা

ভাৰত চৰকাৰৰ ২০১২ চনৰ জনগাঁথনিগত সমীক্ষাত ভাৰতৰ জনসংখ্যা ১২৩ কোটি। ২০১২ চনৰ *WIN-Gallup Global Index of Religion and Atheism* প্ৰতিবেদন অনুসৰি ৮১% ভাৰতীয় ধৰ্মীয়, ১৩% অধৰ্মীয়, ৩% পতিয়ন নাস্তিক, আৰু ৩% নিশ্চিত নহয় বা কোনো সঁহাৰি নিদিলে।

কেম্ব্ৰিজ ইউনিভাৰ্চিটি প্ৰেছয়ে ২০০৪ চনৰ জনগাঁথনিগত অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ভাৰতত ১০২.৮৭ মিলিয়ন নাস্তিক আৰু অজ্ঞানবাদী বাস কৰে, যাৰ ফলত মুঠ জনসংখ্যাৰ ৯.১%, ক্ৰমে মুঠ ১.১২৯৬ বিলিয়ন লোকৰ ভিতৰত।

## ধৰ্ম আৰু ৰাজনীতি

### ৰাজনীতি
বিশেষকৈ হিন্দুত্ববাদী আন্দোলনে প্ৰকাশ কৰা ধৰ্মীয় ৰাজনীতিয়ে ২০ শতিকাৰ শেষৰ চতুৰ্থাংশত ভাৰতীয় ৰাজনীতিত প্ৰবল প্ৰভাৱ পেলাইছে। ভাৰতৰ জাতিবাদ আৰু সাম্প্ৰদায়িকতাৰ অন্তৰ্নিহিত বহু উপাদানৰ উৎপত্তি ঔপনিৱেশিক যুগত হৈছিল, যেতিয়া ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে ভাৰতত বৰ্ধিত জাতীয়তাবাদী আৱেগক ৰোধ কৰাৰ প্ৰয়াসত ধৰ্মক সঘনাই ৰাজনীতিকৰণ কৰিছিল। সাম্ৰাজ্যিক বিধানসভা আৰু প্ৰাদেশিক পৰিষদৰ বাবে পৃথক পৃথক হিন্দু আৰু মুছলমান নিৰ্বাচনী স্থান স্থাপন কৰা ভাৰতীয় পৰিষদ আইন ১৯০৯ (বহুলভাৱে মৰ্লি-মিণ্টো সংস্কাৰ আইন নামেৰে জনাজাত) বিশেষভাৱে বিভাজনকাৰী আছিল, যাৰ ফলত দুয়োটা সম্প্ৰদায়ৰ মাজত উত্তেজনা বৃদ্ধি পাইছিল।

নিম্ন জাতিৰ সন্মুখীন হোৱা অত্যাচাৰৰ বাবে ভাৰতীয় সংবিধানত ভাৰতীয় সমাজৰ কিছুমান বিশেষ শ্ৰেণীৰ বাবে সঁহাৰিমূলক ব্যৱস্থাৰ ব্যৱস্থা সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছিল। ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টিৰদ্বাৰা শাসিত বহু ৰাজ্যই ধৰ্মান্তৰকৰণক অধিক কঠিন কৰি তোলা আইন প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল; তেওঁলোকে দাবী কৰে যে এনে ধৰ্মান্তৰকৰণ প্ৰায়ে জোৰকৈ বা প্ৰলোভিত কৰা হয়। ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজনৈতিক দল বিজেপিৰ নেতাসকলে ৰাম জন্মভূমি আন্দোলন আৰু অন্যান্য বিশিষ্ট ধৰ্মীয় বিষয়ৰ সৈতে জড়িত হোৱাৰ পিছতো সংবাদ মাধ্যমৰ ব্যাপক চৰ্চা লাভ কৰে।

ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক দলসমূহে নিজৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বীসকলৰ বাবে যি অভিযোগ উত্থাপন কৰে, সেয়া হ’ল তেওঁলোকে ভোট বেংকৰ ৰাজনীতি কৰে, অৰ্থাৎ এটা বিশেষ সম্প্ৰদায়ৰ সদস্যৰ ভোট লাভৰ একমাত্ৰ উদ্দেশ্যেৰে বিষয়বোৰক ৰাজনৈতিক সমৰ্থন দিয়ে। কংগ্ৰেছ দল আৰু বিজেপি দুয়োটা দলে ভোট বেংকৰ ৰাজনীতিত লিপ্ত হৈ ৰাইজক শোষণ কৰাৰ অভিযোগ উত্থাপন হৈছে। বিবাহ বিচ্ছেদৰ গোচৰ শ্বাহ বানো গোচৰটোৱে বহু বিতৰ্কৰ সৃষ্টি কৰিছিল যেতিয়া কংগ্ৰেছে উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ সিদ্ধান্তক নস্যাৎ কৰিবলৈ সংসদীয় সংশোধনী আনি মুছলমান গতানুগতিকতাক শান্ত কৰাৰ অভিযোগ উত্থাপন হৈছিল। ২০০২ চনত গুজৰাটত হোৱা হিংসাৰ পিছত ৰাজনৈতিক দলসমূহে ভোট বেংকৰ ৰাজনীতিত লিপ্ত হোৱাৰ অভিযোগ উত্থাপন হৈছিল। ভাৰতৰ সকলো ৰাজনৈতিক দলেই এটা বিশেষ সম্প্ৰদায়ক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ ৰাজ্যিক ৱাকফ ব’ৰ্ডক ধন প্ৰদান কৰা বুলি জনা যায়।

ভাৰতত জাতিভিত্তিক ৰাজনীতিও গুৰুত্বপূৰ্ণ; জাতিভিত্তিক বৈষম্য আৰু সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত তীব্ৰ বিতৰ্ক চলি আছে।

### সাম্প্ৰদায়িকতাবাদ
আধুনিক ভাৰতৰ ধৰ্মীয় ইতিহাস গঢ় দিয়াত সাম্প্ৰদায়িকতাবাদে মূল ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। ১৯৪৭ চনত ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতক ধৰ্মীয় ৰেখাৰে দুখন ৰাজ্যত বিভক্ত কৰা হয়— মুছলমান সংখ্যাগৰিষ্ঠ ডমিনিয়ন অৱ পাকিস্তান (যিটো বৰ্তমানৰ ইছলামিক ৰিপাব্লিক অৱ পাকিস্তান আৰু পিপলছ ৰিপাব্লিক অৱ বাংলাদেশক সামৰি লোৱা) আৰু হিন্দু সংখ্যাগৰিষ্ঠ ইউনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়া (পিছলৈ ভাৰত গণৰাজ্য)। বিভাজনৰ ফলত পঞ্জাৱ, বংগ, দিল্লী, ভাৰতৰ অন্যান্য অঞ্চলত হিন্দু, মুছলমান, শিখৰ মাজত দাঙ্গা আৰম্ভ হয়; এই হিংসাৰ ফলত ৫ লাখ লোকৰ মৃত্যু হয়। ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ নতুনকৈ প্ৰতিষ্ঠিত ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত চলাচল কৰা বাৰ লাখ শৰণাৰ্থীয়ে আধুনিক ইতিহাসৰ অন্যতম বৃহৎ গণ প্ৰব্ৰজনৰ সৃষ্টি কৰিছিল। স্বাধীনতাৰ পিছৰেপৰা ভাৰতে সময়ে সময়ে ইয়াৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ হিন্দু আৰু সংখ্যালঘু মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ কিছু অংশৰ মাজত অন্তৰ্নিহিত উত্তেজনাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা বৃহৎ পৰিসৰৰ হিংসাৰ সাক্ষী হৈ আহিছে। ভাৰতীয় গণৰাজ্য ধৰ্মনিৰপেক্ষ; ভাৰত চৰকাৰে কোনো চৰকাৰী ধৰ্মক স্বীকৃতি নিদিয়ে। 

### সাম্প্ৰদায়িক সংঘাত

১৯৪৭ চনত ভাৰত স্বাধীন হোৱাৰ পিছৰেপৰা সাম্প্ৰদায়িক সংঘাতই সময়ে সময়ে জুৰুলা কৰি আহিছে। এনে বিবাদৰ শিপা বহুলাংশে নিহিত হৈ আছে ইয়াৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ হিন্দু আৰু সংখ্যালঘু মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ কিছু অংশৰ মাজত থকা অন্তৰ্নিহিত উত্তেজনাত, যিবোৰ ৰাজৰ অধীনত আৰু ৰক্তাক্ত ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত উত্থাপিত হৈছিল। এনে সংঘাত হিন্দু জাতীয়তাবাদ বনাম ইছলামিক মৌলবাদৰ প্ৰতিযোগী মতাদৰ্শৰপৰাও উদ্ভৱ হয়; হিন্দু আৰু মুছলমান জনসংখ্যাৰ কিছু অংশত দুয়োটা প্ৰচলিত। এই বিষয়টোৱে ভাৰতক স্বাধীনতাৰ আগৰেপৰাই জুৰুলা কৰি আহিছে। জনসাধাৰণৰ মাজত শিক্ষাৰ অভাৱ আৰু দুৰ্নীতিপৰায়ণ ৰাজনীতিবিদসকলে যি সহজতাৰে একেখিনি সুবিধা ল’ব পাৰে, সেইটোৱেই ভাৰতত ধৰ্মীয় সংঘাতৰ প্ৰধান কাৰণ বুলি অভিহিত কৰা হৈছে। যদিও ধৰ্মৰ স্বাধীনতা ভাৰতৰ সংবিধানৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ, তথাপি সাম্প্ৰদায়িক গোট এটাক ইয়াৰ সামূহিক কাৰ্য্যৰ বাবে জবাবদিহি কৰিব নোৱাৰাৰ বাবে ভাৰতত ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ ব্যৱহাৰ সীমিত হৈ পৰিছে। 

ভাৰতৰ আন আন প্ৰধান স্বাধীনতা নেতাসকলৰ সমান্তৰালকৈ মহাত্মা গান্ধী আৰু তেওঁৰ *শান্তি সৈনিক*সকলে বংগত ধৰ্মীয় সংঘাতৰ আগতীয়া প্ৰাদুৰ্ভাৱ দমন কৰিবলৈ কাম কৰিছিল, য'ত কলকাতা (এতিয়া পশ্চিম বংগ) আৰু নোৱাখালী জিলা (আধুনিক বাংলাদেশত) দাঙ্গাও আছিল ১৯৪৬ চনৰ ১৬ আগষ্টত আৰম্ভ হোৱা মহাম্মদ আলী জিন্নাৰ ডাইৰেক্ট একচন ডেৰ সৈতে সংগতি ৰাখিছিল। ভাৰতত খুব কমেইহে পোৱা বিস্ফোৰক আৰু আগ্নেয়াস্ত্ৰ ব্যৱহাৰৰ সম্ভাৱনা বহু কম আছিল।

স্বাধীনতাৰ পিছৰ ডাঙৰ সাম্প্ৰদায়িক সংঘাতসমূহৰ ভিতৰত ১৯৮৪ চনত শিখ বিৰোধী দাঙ্গা, যাৰ পিছত অপাৰেচন ব্লু ষ্টাৰ ভাৰতীয় সেনা; হৰমন্দিৰ চাহাবৰ ভিতৰত খালিস্তান আন্দোলন (শিখ পক্ষপাতিত্ব)ৰ বিৰুদ্ধে গধুৰ আৰ্টিলাৰী, টেংক আৰু হেলিকপ্টাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত শিখ ধৰ্মৰ আটাইতকৈ পৱিত্ৰ গুৰ্বৰাৰ যথেষ্ট ক্ষতি হৈছিল। ভাৰত চৰকাৰৰ হিচাপ অনুসৰি এই আক্ৰমণৰ ফলত ১০০ জনলৈকে সৈনিক, ২৫০ জন উগ্ৰপন্থী, আৰু শ শ সাধাৰণ নাগৰিকৰ মৃত্যু হয়।

ইয়াৰ ফলত ১৯৮৪ চনৰ ৩১ অক্টোবৰত তেওঁৰ ক্ষুব্ধ শিখ দেহৰক্ষীসকলে ইন্দিৰা গান্ধীক হত্যা কৰাৰ সূচনা কৰে, যাৰ ফলত চাৰিদিনীয়া সময়সীমা আৰম্ভ হয়, য'ত শিখসকলক হত্যা কৰা হয়; ভাৰত চৰকাৰে ২,৭০০ শিখ লোকৰ মৃত্যুৰ বাতৰি দিছে যদিও মানৱ অধিকাৰ সংস্থা আৰু বাতৰি কাকতসমূহে মৃত্যুৰ সংখ্যা ১০,০০০–১৭,০০০ বুলি প্ৰকাশ কৰিছে। দাঙ্গাৰ পিছত ভাৰত চৰকাৰে ২০,০০০ লোকে চহৰখনৰপৰা পলায়ন কৰা বুলি জনাইছিল, অৱশ্যে PUCL-এ "অন্ততঃ" ৫০,০০০ জন স্থানচ্যুত হোৱাৰ বাতৰি দিছিল।
আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিগ্ৰস্ত অঞ্চল আছিল দিল্লীৰ চুবুৰী। মানৱ অধিকাৰ সংগঠন আৰু বাতৰি কাকতসমূহে এই হত্যাকাণ্ড সংগঠিত কৰা বুলি বিশ্বাস কৰে। গণহত্যাত ৰাজনৈতিক বিষয়াৰ গোপন বুজা-বুজি আৰু কোনো হত্যাকাৰীৰ বিৰুদ্ধে গোচৰ চলোৱাত ব্যৰ্থ হোৱাটোৱে স্বাভাৱিক শিখসকলক বিচ্ছিন্ন কৰি পেলাইছিল আৰু খালিস্তান আন্দোলনৰ প্ৰতি সমৰ্থন বৃদ্ধি কৰিছিল। শিখ ধৰ্মৰ শাসকীয় ধৰ্মীয় সংস্থা অকল তাখতে এই হত্যাকাণ্ডক গণহত্যা বুলি গণ্য কৰে।

আন আন কাণ্ডসমূহৰ ভিতৰত ১৯৯২ চনত অযোধ্যা বিতৰ্কৰ ফলত বাবৰি মছজিদ ভাঙি পেলোৱাৰ পাছত বম্বেত সংঘটিত হোৱা দাঙ্গা আৰু ২০০২ চনত গুজৰাটত ৭৯০ জন মুছলমান আৰু ২৫৪ জন হিন্দু নিহত হোৱা হিংসাত্মক পৰিস্থিতি আৰু ইয়াৰ পূৰ্বে গোধৰা ৰেল বাৰ্নিং কৰা হয়। সৰু সৰু কাণ্ডই বহু চহৰ আৰু গাঁৱত জুৰুলা কৰে; হিন্দু-মুছলমান দাঙ্গাৰ সময়ত উত্তৰ প্ৰদেশৰ মাউত পাঁচজন লোকক হত্যা কৰাটো প্ৰতিনিধি আছিল, যিটো হিন্দু উৎসৱৰ প্ৰস্তাৱিত উদ্‌যাপনৰ ফলত আৰম্ভ হৈছিল।

## লগতে চাওক

* দলিত বৌদ্ধ আন্দোলন
* হিন্দু উৎসৱৰ তালিকা
* কেৰালাত ধৰ্ম
* ভাৰতত ধৰ্মীয় হিংসা
* স্বাধীন ভাৰতত মুছলমানৰ ওপৰত হিংসা

## টোকা

### পাদটীকা

* 
* 
* 
* 
* 

### উদ্ধৃতি

## তথ্যসমূহ

* 
* 

* Chopra, R.M., "A Study of Religions" (2015), Anuradha Prakashan, New Delhi, 
* 
* 
* 

*
* 

* 

* 
* 

*
* 

* 
* 
* 
* 
* 

*
* 

* 
* 

### অধিক পঢ়ক

* Deshmukh, Jayanth. "Terrorizing Muslims: communal violence and emergence of Hindutva in India." *Journal of Muslim Minority Affairs* 41.2 (2021): 317-336. online

* 

* Embree, Ainslie T. *Utopias in conflict: Religion and nationalism in modern India* (Univ of California Press, 2024) online.

* Froerer, Peggy. *Religious division and social conflict: the emergence of Hindu nationalism in rural India* (Routledge, 2019) online

* 
* Hopkins, Edward Washburn. *The religions of India* (2020) online.
* Iyer, Sriya. *The economics of religion in India* (Harvard University Press, 2018) online.

*

* Kapur, Radhika. "Understanding the religions of India." *Indian Journal of Social Science and Literature* 2.1 (2023): 44-49. online

* Lopez Jr, Donald S., ed. *Religions of India in practice* (Princeton University Press, 2020) online.

* )
*Malhotra, Rajiv, (2014), Indra's Net: Defending Hinduism's Philosophical Unity (Publisher: HarperCollins India; )

* Michelutti, Lucia. *The vernacularisation of democracy: Politics, caste and religion in India* (Routledge India, 2020) online.

* 

* Shani, Giorgio. "Towards a Hindu Rashtra: Hindutva, religion, and nationalism in India." *Religion, State & Society* 49.3 (2021): 264-280. online

* 
* 

* Singh, Arshdeep. "Hindu-Muslim Conflict in India: Causes, Consequences & Resolution." *International Journal of Social Science Research & Review* 7.10 (2024): 62-79. online

* 
* 

## বাহ্যিক সংযোগসমূহ
* 
**ভাৰতৰ ধৰ্মসমূহ**
* 

**পৰিসংখ্যা**
* 

**প্ৰতিৱেদন**
* 

শ্ৰেণী:ভাৰতত ধৰ্ম
শ্ৰেণী:ভাৰত
শ্ৰেণী:দেশ অনুসৰি ধৰ্ম