ভাৰতীয় নন্দনতত্ত্ব

ভাৰতীয় কলা দৰ্শকৰ মাজত বিশেষ আধ্যাত্মিক বা দাৰ্শনিক অৱস্থা জাগ্ৰত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দি বা সেইবোৰক প্ৰতীকীভাৱে উপস্থাপন কৰি বিকশিত হৈছে।
## পৰিবেশন কলাত ৰস

ৰস তত্ত্বই এতিয়াও সকলো ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় নৃত্য আৰু নাট্যৰ নান্দনিক ভিত্তি গঠন কৰে, যেনে ভাৰতনাট্যম, কথক, কুচিপুডি, ওডিশী, মণিপুৰী, কুডিয়াট্টম, কথকলী আৰু অন্যান্য। শাস্ত্ৰীয় ভাৰতীয় নৃত্যৰূপত *ৰস* প্ৰকাশক *ৰস-অভিনয়* বুলি কোৱা হয়। *নাট্যশাস্ত্ৰ*ই প্ৰতিটো *ৰস* সৃষ্টিৰ বাবে ব্যৱহৃত *[[ভাব (হিন্দু ধৰ্ম)|ভাব]]*সমূহ সাৱধানে বৰ্ণনা কৰে।
কুডিয়াট্টম বা কথকলীত ব্যৱহৃত প্ৰকাশ অত্যন্ত অতিশয়োক্তিপূৰ্ণ নাট্যীয় প্ৰকাশ। এই ব্যাখ্যাৰ বিপৰীত হৈছে বালাসৰস্বতীৰ সূক্ষ্ম আৰু সংযত অভিনয়ৰ বিদ্যালয়, যি দেবদাসীসকলৰ। বালাসৰস্বতীয়ে ৰুক্মিণী দেৱীৰ শুদ্ধতাবাদী ব্যাখ্যা আৰু শৃঙ্গাৰ ৰসৰ প্ৰয়োগৰ নিন্দা কৰোঁতে গুৰুতৰ ৰাজহুৱা বিতৰ্ক হৈছিল। মেলাট্টুৰ শৈলীৰ অভিনয় আৱেগৰ বৈচিত্ৰ্যত অত্যন্ত সমৃদ্ধ হৈ থাকে, আনহাতে পাণ্ডানাল্লুৰ শৈলীৰ প্ৰকাশৰ পৰিসৰ অধিক সীমিত।
## ইতিহাস

### নাট্যশাস্ত্ৰ

ৰস তত্ত্ব সংস্কৃত গ্ৰন্থ নাট্যশাস্ত্ৰৰ পৰা ফুলি উঠে, যি গ্ৰন্থ ভৰত মুনিৰ নামত, য’ত দেবতাসকলে ঘোষণা কৰে যে নাটক হৈছে 'পঞ্চম বেদ' কাৰণ ই বিকৃত যুগৰ বাবে ধৰ্মীয় শিক্ষাৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰূপ হিচাপে উপযুক্ত। নাট্যশাস্ত্ৰই ষষ্ঠ আৰু সপ্তম অধ্যায়ত ক্ৰমে ৰস আৰু তাৰ সংশ্লিষ্ট ভাৱৰ নান্দনিক ধাৰণা উপস্থাপন কৰে, যি গোটেই কামৰ পৰা স্বাধীন যেন লাগে। আঠটা ৰস আৰু তাৰ সংশ্লিষ্ট ভাৱৰ নাম লোৱা হৈছে আৰু তাৰ উপভোগক খাদ্যৰ সোৱাদ লোৱাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে: ৰস হৈছে উপাদানৰ সঠিক প্ৰস্তুতি আৰু উপাদানৰ গুণৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সোৱাদৰ উপভোগ।
### কাশ্মীৰী নান্দনিকবিদসকল
ৰস তত্ত্বৰ বিকাশ কাশ্মীৰী নান্দনিকবিদ আনন্দৱৰ্ধনৰ কাব্যতত্ত্বৰ ক্লাচিক ধ্বন্যালোকৰ সৈতে উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি পায়, যিয়ে নৱম ৰস, শান্ত-ৰসক বিশেষ ধৰ্মীয় শান্তিৰ অনুভৱ (*শান্ত*) হিচাপে প্ৰৱৰ্তন কৰে, যি ইয়াৰ ভাৱ, জাগতিক সুখৰ ক্লান্তিৰ পৰা উদ্ভৱ হয়। এই গ্ৰন্থৰ প্ৰাথমিক উদ্দেশ্য হৈছে সাহিত্যিক ধাৰণা *ধ্বনি* বা কাব্যিক পৰামৰ্শক শুদ্ধ কৰা, *ৰস-ধ্বনি*ৰ অস্তিত্বৰ পক্ষে যুক্তি দি, মূলতঃ সংস্কৃতৰ শব্দ, বাক্য বা সমগ্ৰ কামত, যিয়ে বাস্তৱ জগতৰ আৱেগিক অৱস্থা বা ভাৱৰ পৰামৰ্শ দিয়ে, কিন্তু নান্দনিক দূৰত্বৰ জৰিয়তে, সংবেদনশীল দৰ্শকে ৰস, ত্ৰাসদী, বীৰত্ব বা ৰোমাঞ্চৰ নান্দনিক সোৱাদ উপভোগ কৰে।
৯ম-১০ম শতিকাৰ "কাশ্মীৰৰ অদ্বৈত শৈৱবাদ" (বা কাশ্মীৰ শৈৱবাদ) নামৰ ধৰ্মীয় ব্যৱস্থাৰ মাষ্টাৰ আৰু নান্দনিকবিদ অভিনৱগুপ্তয়ে ধ্বন্যালোকৰ ওপৰত পৃথক ভাষ্য, ধ্বন্যালোক-লোচন (ইংগলছ, মাছন আৰু পটৱৰ্ধনৰ দ্বাৰা অনুবাদিত, ১৯৯২) আৰু নাট্যশাস্ত্ৰৰ ওপৰত তেওঁৰ ভাষ্য অভিনৱভাৰতী, যাৰ কিছু অংশ গ্নোলি আৰু মাছন আৰু পটৱৰ্ধনে অনুবাদ কৰিছে, তাত ৰস তত্ত্বক ইয়াৰ শীৰ্ষত উপনীত কৰিছিল। অভিনৱগুপ্তই প্ৰথমবাৰৰ বাবে ৰসৰ এটা কাৰিকৰী সংজ্ঞা আগবঢ়ায়, যি হৈছে নাটকৰ আৱেগিক সুৰৰ দ্বাৰা ৰঙীন আত্মা বা আত্মাৰ সাৰ্বজনীন আনন্দ।
### ভক্তিৰ সংযোজন
সাহিত্যিক ৰচনাত, ঈশ্বৰৰ প্ৰতি ভক্তিৰ আৱেগক দীৰ্ঘদিন ধৰি কেৱল স্তোত্ৰৰ বাবে উপযুক্ত এক গৌণ অনুভৱ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল, কিন্তু এটা সম্পূৰ্ণ কবিতা বা নাটকৰ একমাত্ৰ বিষয়বস্তু হিচাপে পৃথক ৰসলৈ বিকশিত কৰাৰ ক্ষমতা নাছিল। দশম শতিকাত, ই এতিয়াও সংগ্ৰাম কৰি আছিল, আৰু অভিনৱগুপ্তয়ে নাট্য শাস্ত্ৰৰ ওপৰত তেওঁৰ ভাষ্যত ভক্তিৰ উল্লেখ কৰিছিল, শান্ত ৰসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সহায়ক অনুভৱ হিচাপে, যাক তেওঁ প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ বহু প্ৰচেষ্টা কৰিছিল। তথাপি, যেনেকৈ শান্ত ধীৰে ধীৰে এক প্ৰাধান্যৰ অৱস্থা লাভ কৰিছিল যে ইয়াক ৰসৰ ৰস হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল, ভক্তিয়ো অতি সোনকালে গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছিল আৰু আলঙ্কাৰিকসকলৰ সাধাৰণ উষ্মহীনতাৰ পিছতো, ত্যাগৰাজাৰ দৰে কিছুমান বিশিষ্ট পোষকৰ সেৱা লাভ কৰিছিল। ভাগৱতই ভক্তিৰ অধ্যয়নক ক্ৰমান্বয়ে নান্দনিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা অধ্যয়নৰ বাবে মহান প্ৰৰোচনা প্ৰদান কৰিছিল।
### ৰসৰ প্ৰতি মনোযোগ
কালিদাসৰ দৰে কবিসকলে ৰসৰ প্ৰতি মনোযোগী আছিল, যি এটা সম্পূৰ্ণ বিকশিত নান্দনিক ব্যৱস্থাৰূপে ফুলি উঠিছিল। সমসাময়িক ভাৰততো "ৰস" শব্দটো, যাৰ অৰ্থ "সোৱাদ" বা "সাৰ", চলচ্চিত্ৰত নান্দনিক অভিজ্ঞতা বৰ্ণনা কৰিবলৈ উচ্চাৰণিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
## নৱৰস

ভৰত মুনিয়ে *[[নাট্যশাস্ত্ৰ]]*ত, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০০ৰ পৰা খ্ৰীষ্টাব্দ ২০০ৰ ভিতৰত ৰচিত নাটকীয় তত্ত্ব আৰু অন্যান্য পৰিবেশন কলাৰ এখন প্ৰাচীন সংস্কৃত গ্ৰন্থত, আঠটা ৰসৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল। ভাৰতৰ পৰিবেশন কলাত, *ৰস* হৈছে কলাৰ দ্বাৰা প্ৰতিজন দৰ্শকৰ মাজত জাগ্ৰত হোৱা এক ভাৱ বা আৱেগ। *নাট্য শাস্ত্ৰ*ই এটা বিভাগত ছয়টা ৰসৰ উল্লেখ কৰে, কিন্তু *ৰস*ৰ ওপৰত নিৰ্দিষ্ট বিভাগত, ই আঠটা প্ৰাথমিক *ৰস*ৰ কথা কয় আৰু আলোচনা কৰে। নাট্যশাস্ত্ৰৰ মতে, প্ৰতিটো ৰসৰ এটা প্ৰধান দেবতা আৰু নিৰ্দিষ্ট ৰং আছে। চাৰি জোৰা ৰস আছে। উদাহৰণস্বৰূপ, হাস্য শৃঙ্গাৰৰ পৰা উদ্ভৱ হয়। ভয় পোৱা ব্যক্তিৰ আভা ক’লা, আৰু ক্ৰুদ্ধ ব্যক্তিৰ আভা ৰঙা। ভৰত মুনিয়ে নিম্নলিখিত স্থাপন কৰিছিল:
***[[শৃঙ্গাৰ (ৰস)|শৃঙ্গাৰ]]** (शृङ्गारः): ৰোমাঞ্চ, প্ৰেম, আকৰ্ষণ। প্ৰধান দেবতা: বিষ্ণু। ৰং: পাতল সেউজীয়া
***[[হাস্য (ৰস)|হাস্য]]** (हास्यं): হাঁহি, আনন্দ, হাস্যৰস। প্ৰধান দেবতা: শিৱ। ৰং: বগা
***[[ৰৌদ্ৰ (ৰস)|ৰৌদ্ৰ}}** (रौद्रं): ক্ৰোধ। প্ৰধান দেবতা: শিৱ। ৰং: ৰঙা
***[[কাৰুণ্য (ৰস)|কাৰুণ্য]]** (कारुण्यं): দয়া, কৰুণা। প্ৰধান দেবতা: যম। ৰং: ধূসৰ
***[[বীভৎস (ৰস)|বীভৎস]]** (बीभत्सं): ঘৃণা, বিমুখতা। প্ৰধান দেবতা: শিৱ। ৰং: নীলা
***[[ভয়ানক (ৰস)|ভয়ানক]]** (भयानकं): ভয়, আতঙ্ক। প্ৰধান দেবতা: যম। ৰং: ক’লা
***[[বীৰ (ৰস)|বীৰ}}** (वीरं): বীৰত্ব। প্ৰধান দেবতা: ইন্দ্ৰ। ৰং: জাফৰান
***[[অদ্ভুৎ (ৰস)|অদ্ভুৎ}}** (अद्भुतं): আচৰিত, বিস্ময়। প্ৰধান দেবতা: ব্ৰহ্মা। ৰং: হালধীয়া
### শান্ত ৰস
পিছৰ লেখকসকলে নৱম ৰস যোগ কৰিছিল। এই সংযোজন ষষ্ঠ আৰু দশম শতিকাৰ মাজত বহুতো সংগ্ৰামৰ মাজেৰে পাৰ হ’বলগীয়া হৈছিল, তাৰ পিছতহে আলঙ্কাৰিকসকলৰ অধিকাংশই ইয়াক গ্ৰহণ কৰিছিল, আৰু "*নৱৰস*" (নৱটা ৰস) প্ৰচলিত হৈ পৰিছিল।
***[[শান্ত (ৰস)|শান্ত]]**: শান্তি বা নিশ্চিন্ততা। দেবতা: বিষ্ণু। ৰং: চিৰন্তন বগা।
শান্ত-ৰস ৰসৰ গোটৰ সমান সদস্য হিচাপে কাম কৰে, কিন্তু ই একে সময়তে স্বতন্ত্ৰ, কিয়নো ই নান্দনিক আনন্দৰ সৰ্বাধিক স্পষ্ট ৰূপ। অভিনৱগুপ্তে ইয়াক মণিৰ হাৰৰ তাঁৰৰ সৈতে তুলনা কৰে; যদিও ই বেছিভাগ মানুহৰ বাবে সৰ্বাধিক আকৰ্ষণীয় নহ’বও পাৰে, তথাপিও ই হাৰটোক ৰূপ দিয়া তাঁৰ, যিয়ে অন্য আঠটা ৰসৰ মণিসমূহক উপভোগ কৰিবলৈ দিয়ে। ৰসৰ উপভোগ, বিশেষকৈ শান্ত-ৰস, যোগীসকলে অনুভৱ কৰা আত্ম-উপলব্ধিৰ আনন্দৰ সৈতে প্ৰায় সমান, কিন্তু কেতিয়াও সমান নহয় বুলি বুজোৱা হয়।
## ইয়াও চাওক

* অভিনয়
* বিশোনেন – ভাৰতীয় নান্দনিক ধাৰণাৰ প্ৰভাৱৰ সৈতে জাপানী সৌন্দৰ্যৰ ধাৰণা
* নাট্যশাস্ত্ৰ – পৰিবেশন কলা আৰু নান্দনিকতাৰ ওপৰত এখন প্ৰাচীন সংস্কৃত গ্ৰন্থ
* নাট্যকল্পদ্ৰুমম
* ৰস লীলা
* সংস্কৃত সাহিত্য
* সংস্কৃত নাট্য
## উল্লেখ

### উদ্ধৃত গ্ৰন্থ
* 
* 
## অধিক পঠন
* ছেন, আৰ. কে., *এচথেটিক এনজয়মেণ্ট: ইটছ বেকগ্ৰাউণ্ড ইন ফিলোচফি এণ্ড মেডিচিন*, কলিকতা: ইউনিভাৰ্চিটি অৱ কলিকতা, ১৯৬৬
* ছেন, আৰ. কে., *এ ব্ৰিফ ইণ্ট্ৰডাকশ্যন টু এ কম্পেৰেটিভ ষ্টাডি অৱ গ্ৰীক এণ্ড ইণ্ডিয়ান এচথেটিকছ এণ্ড পয়েটিকছ*, কলিকতা: ছেন ৰে এণ্ড ক’., ১৯৫৪
* ছেন, আৰ. কে., *নেচাৰ অৱ এচথেটিক এনজয়মেণ্ট ইন গ্ৰীক এণ্ড ইণ্ডিয়ান এনালাইছেছ*, ইণ্ডিয়ান এচথেটিকছ এণ্ড আৰ্ট এক্টিভিটি, শিমলা: ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ এডভান্সড ষ্টাডি, ১৯৬৮
* শুক্লা, অনন্ত চৰণ, *দ্য কনচেপ্ট অৱ ইমিটেশ্যন ইন গ্ৰীক এণ্ড ইণ্ডিয়ান এচথেটিকছ*, কলিকতা: ৰূপা এণ্ড ক’., ১৯৭৭
* শুক্লা, অনন্ত চৰণ, *আণ্ডাৰষ্টেণ্ডিং এণ্ড এনজয়মেণ্ট ইন এচথেটিক এক্সপিৰিয়েন্স*, জাৰ্নেল অৱ কম্পেৰেটিভ লিটাৰেচাৰ এণ্ড এচথেটিকছ: ১৯৭৮
* শুক্লা, অনন্ত চৰণ, *কণ্টেম্পৰাৰী ইণ্ডিয়ান এচথেটিকছ*, মিলান (ইটালী): ৰাবাৰ্টিনো, ১৯৯৫
* শুক্লা, অনন্ত চৰণ, *ৰিপ্ৰেজেণ্টেশ্যন ইন পেইণ্টিং এণ্ড ড্ৰামা: আৰ্গুমেণ্টছ ফ্ৰম ইণ্ডিয়ান এচথেটিকছ*, জাৰ্নেল অৱ কম্পেৰেটিভ লিটাৰেচাৰ এণ্ড এচথেটিকছ: ১৯৯২
* শুক্লা, অনন্ত চৰণ, *এচথেটিকছ বিয়ণ্ড/ৱিথিন এচথেটিকছ: দ্য স্কোপ এণ্ড লিমিটছ অৱ ইণ্ডিয়ান এচথেটিকছ*, জাৰ্নেল অৱ কম্পেৰেটিভ লিটাৰেচাৰ এণ্ড এচথেটিকছ: ১৯৯৫
* শুক্লা, অনন্ত চৰণ, *ৰস, শৃঙ্গাৰ এণ্ড শৃঙ্গাৰ ৰস: এচথেটিকছ এছ মাছ কালচাৰ ইন ইণ্ডিয়ান এণ্টিকুইটি*, লাহটি (ফিনলেণ্ড): ১৯৯৫
* শুক্লা, অনন্ত চৰণ, *আৰ্ট, নেচাৰ এণ্ড দ্য আৰ্টিফেকচুৱেলিটি অৱ আৰ্ট এণ্ড নেচাৰ: এ প্লিয়া ফৰ এনভাইৰনমেণ্টেল এচথেটিকছ ইন এণচিয়েণ্ট ইণ্ডিয়া*, জাৰ্নেল অৱ কম্পেৰেটিভ লিটাৰেচাৰ এণ্ড এচথেটিকছ: ১৯৯৬
* শুক্লা, অনন্ত চৰণ, *আৰ্ট, ৰিয়েলিটি এণ্ড দ্য ৰিয়েলিটি অৱ দ্য আৰ্টছ: অন্টলজি, ৰিপ্ৰেজেণ্টেশ্যন এণ্ড দ্য ছিষ্টাৰ আৰ্টছ থিয়ৰী ইন ইণ্ডিয়ান এচথেটিকছ*, ইণ্ডিয়ান ৰেচপন্স টু লিটাৰেৰী থিয়ৰী, দিল্লী: ১৯৯৬
* শুক্লা, অনন্ত চৰণ, *ইমোশ্যন, এচথেটিক এক্সপিৰিয়েন্স এণ্ড দ্য কণ্টেক্সচুৱেলিষ্ট টাৰ্ন*, ইণ্টাৰনেশ্যনেল ইয়াৰবুক অৱ এচথেটিকছ: ১৯৯৬
* শুক্লা, অনন্ত চৰণ, *ধ্বনি এছ এ পিভট ইন সংস্কৃত লিটাৰেৰী এচথেটিকছ*, ইষ্ট এণ্ড ৱেষ্ট ইন এচথেটিকছ, ছিয়েনা (ইটালী): ১৯৯৭
* শুক্লা, অনন্ত চৰণ, *ট্ৰান্সকালচাৰেলিটি অৱ ক্লাচিকেল ইণ্ডিয়ান এচথেটিকছ*, ফ্ৰণ্টিয়াৰছ অৱ ট্ৰান্সকালচাৰেলিটি ইন কণ্টেম্পৰাৰী এচথেটিকছ, টুৰিন (ইটালী): ২০০১
* শুক্লা, অনন্ত চৰণ, *কণ্টেম্পৰাৰী ইণ্ডিয়ান এচথেটিকছ*, বিশ্বনাথ কবিৰাজ ইনষ্টিটিউট (ভাৰত): ১৯৯৫
* মেথিউ জ’নছ (জানুৱাৰী ২০১০). "বলিউড, ৰস এণ্ড ইণ্ডিয়ান চিনেমা: মিছকনচেপশ্যনছ, মিনিংছ এণ্ড মিলিয়নেয়াৰ". ভিজুৱেল এন্থ্ৰোপলজি ২৩ (১): ৩৩–৪৩।
* 
## বাহ্যিক সংযোগ
* ৰস (অনুভৱ) আৰু ভাৱ (মানসিক অৱস্থা) - নাট্যশাস্ত্ৰত
* ভাৰতীয় নান্দনিকতা - ওপেনআৰ্ট ইণ্ডিয়া