এম আই এ লেচবিয়ান?

"**এম আই এ লেচবিয়ান?**" () হৈছে এগৰাকী টাম্বলাৰ ব্যৱহাৰকাৰী এঞ্জেলী লুজৰ দ্বাৰা লিখিত এখন দস্তাবেজ, যিখন ২০১৮ চনত তেওঁৰ ব্লগাৰ জৰিয়তে পোনপ্ৰথমে গুগল ডক্‌ছত শ্বেয়াৰ কৰা হৈছিল। দুদিন ধৰি লিখা এই জিন (zine) সদৃশ নিৰ্দেশিকাখনত লুজে নিজৰ যৌন অভিমুখীতা বুজিবলৈ চেষ্টা কৰাৰ সময়ত নিজেই বিবেচনা কৰা এলানি প্ৰশ্ন উপস্থাপন কৰিছে। দস্তাবেজখনৰ বহুতো প্ৰশ্নই ‘বাধ্যতামূলক বিপৰীতকামিতা’ ধাৰণাটোৰ সৈতে জড়িত, যিটো ১৯৮০ চনত এড্ৰিয়ান ৰিচে আগবঢ়োৱা এক সামাজিক শক্তিৰ তত্ত্ব আছিল।

প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছৰে পৰা এই দস্তাবেজখন পিডিএফ আৰু অন্যান্য ছ’চিয়েল মিডিয়াৰ জৰিয়তে ব্যাপকভাৱে প্ৰচাৰিত হৈছে, বিশেষকৈ ২০২০ চনৰ পৰা টিকটকত ই যথেষ্ট জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছে। ‘দেম’ নামৰ ৱেবছাইটটোৰ এটা প্ৰবন্ধত "এম আই এ লেচবিয়ান?"-ক "অনলাইন কুয়াৰ ধাৰাৰ অংশ" হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে; অনলাইন কুয়াৰ স্থানসমূহত ইয়াক প্ৰায়ে "**লেচবিয়ান মাষ্টাৰডক**" বুলি কোৱা হয়। এই দস্তাবেজখনৰ সমালোচনা মূলতঃ ইয়াৰ ‘বাধ্যতামূলক বিপৰীতকামিতা’ৰ ব্যাখ্যাৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত হৈছে, যিটো ৰিচৰ প্ৰাৰম্ভিক ধাৰণাটোতকৈ কিছু পৃথক।

## উত্তৰাধিকাৰ আৰু প্ৰতিক্ৰিয়া
২০২৪ চনত ‘দেম’ আলোচনীত কুইচপে লোপেজে "এম আই এ লেচবিয়ান?"-ক "অনলাইন কুয়াৰ ধাৰাৰ অংশ" হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে আৰু ই এক ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰা বুলি উল্লেখ কৰিছে। চেলিব্ৰিটি ৰেনী ৰেপ আৰু কেহলানীয়ে তেওঁলোকৰ লেচবিয়ান পৰিচয় উপলব্ধি কৰাত এই দস্তাবেজখনে সহায় কৰা বুলি উল্লেখ কৰিছে। পৰৱৰ্তী সময়ত আন লেখকৰ পৰাও এই দস্তাবেজৰ বিভিন্ন সংস্কৰণ যেনে— "এম আই এ ট্ৰেন্স?" নামৰ একেধৰণৰ সমল শ্বেয়াৰ কৰা হৈছে। ২০২০ চনৰ আৰম্ভণিৰ ফালে টিকটকত "এম আই এ লেচবিয়ান?" আৰু ইয়াৰ জৰিয়তে ব্যক্ত কৰা ‘বাধ্যতামূলক বিপৰীতকামিতা’ৰ প্ৰসংগ অতি সুলভ হৈ পৰে; কিছুমান টিকটক ভিডিঅ’ত ভুলবশতঃ "বাধ্যতামূলক বিপৰীতকামিতা" শব্দটোৰ উদ্ভাৱক হিচাপে "এম আই এ লেচবিয়ান?"ক কৃতিত্ব দিয়া হৈছিল।

অধ্যাপিকা ডুগুৱে "এম আই এ লেচবিয়ান?"ত ‘বাধ্যতামূলক বিপৰীতকামিতা’ৰ ব্যৱহাৰক সমালোচনা কৰি কৈছে যে ইয়াত ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত অতিমাত্ৰা গুৰুত্ব দি ৰিচৰ মূল ধাৰণাটোত থকা সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক দিশসমূহক গৌণ কৰি পেলোৱা হৈছে। ডুগুৱেৰ মতে, বাধ্যতামূলক বিপৰীতকামিতাক এটা "ব্যক্তিগত সমস্যা" হিচাপে উপস্থাপন কৰিলে সমাজৰ বৃহত্তৰ স্তৰত কোনো পৰিৱৰ্তন নাহে। ফৰাচী সাহিত্যৰ পণ্ডিত কেৰোলিন গ’ডাৰ্ডে লিখিছে যে, "মাষ্টাৰডকখনে ইংগিত দিয়ে যে বাধ্যতামূলক বিপৰীতকামিতা হৈছে জগতৰ সৈতে থকা সম্পৰ্কৰ বিষয়ে চিন্তা কৰাৰ এক পদ্ধতি — ই এক জ্ঞানতাত্ত্বিক দিশ যাক এজন ব্যক্তিয়ে অভ্যাসৰ জৰিয়তে ত্যাগ কৰিবলৈ বাছি ল’ব পাৰে — আনহাতে ৰিচৰ বাবে বাধ্যতামূলক বিপৰীতকামিতাই সমগ্ৰ বিশ্ব কেনেকৈ পৰিচালিত হয় তাকহে বৰ্ণনা কৰে"। গ’ডাৰ্ডে এইবুলি সিদ্ধান্ত লৈছে যে দস্তাবেজখনে এজন ব্যক্তিয়ে ব্যক্তিগত লেচবিয়ান পৰিচয় লাভ কৰাৰ জৰিয়তে বাধ্যতামূলক বিপৰীতকামিতাৰ পৰা ওলাই অহাটো সম্ভৱ বুলি কয়, যিটো ৰিচৰ ধাৰণা অনুসৰি সম্ভৱ নহয়। ‘জাৰ্নেল অৱ লেচবিয়ান ষ্টাডিজ’ত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত ৰিচৰ তত্ত্বৰ পৰা "এম আই এ লেচবিয়ান?" আৰু টিকটকলৈকে বাধ্যতামূলক বিপৰীতকামিতাৰ এই পৰিৱৰ্তিত বুজাবুজিক কুয়াৰ সম্প্ৰদায়ৰ মাজত এক সীমিত ৰূপৰ ‘প্ৰজন্মগত লোকচান’ (generation loss) হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

## প্ৰকাশ আৰু সমল
"এম আই এ লেচবিয়ান?" পোনপ্ৰথমে ২০১৮ চনৰ জানুৱাৰী মাহত এঞ্জেলী লুজে তেওঁৰ টাম্বলাৰ ব্ল’গ ‘চাইবাৰলেচবিয়ান’ত ৩০ পৃষ্ঠাৰ এখন গুগল ডক্‌ছ দস্তাবেজ হিচাপে প্ৰকাশ কৰিছিল। তেতিয়া হাইস্কুলৰ ছাত্ৰী লুজে কিশোৰ অৱস্থাত মহিলাৰ প্ৰতি থকা নিজৰ আকৰ্ষণ উপলব্ধি কৰাৰ পিছত আৰু পুৰুষৰ প্ৰতি থকা আকৰ্ষণ "প্ৰকৃত নে তেওঁৰ পৰিচয়ৰ এটা দিশ হিচাপে গ্ৰহণ কৰা এক সামাজিক নিৰ্মাণ" আছিল নেকি সেয়া নিৰ্ণয় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰি দুদিনৰ ভিতৰত দস্তাবেজখন লিখি উলিয়াইছিল। ২০২০ চনত ‘ভাইচ’ (Vice) আলোচনীত এই দস্তাবেজখনৰ সন্দৰ্ভত এটা সাক্ষাৎকাৰ নিদিয়ালৈকে লুজ নিৰ্দেশিকাখনৰ লেখক হিচাপে বেনামী হৈ আছিল।

"এম আই এ লেচবিয়ান?" ২০টা অংশত বিভক্ত আৰু ইয়াৰ বিন্যাস "এটা ব্ল’গ পোষ্টৰ দৰে, কোনো বৈজ্ঞানিক গৱেষণা পত্ৰৰ দৰে নহয়; ইয়াত বুলেট লিষ্ট, অসামঞ্জস্যপূৰ্ণ বৰফলা আখৰৰ ব্যৱহাৰ আৰু কথোপকথনমূলক মন্তব্যৰে ভৰপূৰ"। যোগাযোগ বিজ্ঞানৰ অধ্যাপিকা ষ্টিফানী ডুগুৱে দস্তাবেজখনক এটা ‘জিন’ৰ (zine) সৈতে তুলনা কৰিছে। এই কৰ্মটোৱে পাঠকক তেওঁলোকে মহিলাৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ অনুভৱ কৰে নেকি আৰু পুৰুষৰ প্ৰতি অনুভৱ কৰা আকৰ্ষণ প্ৰকৃত নে ‘বাধ্যতামূলক বিপৰীতকামিতা’ৰ দ্বাৰা পৰিচালিত সেয়া নিৰ্ণয় কৰাত সহায় কৰিবলৈ এলানি প্ৰশ্ন আগবঢ়ায়। বাধ্যতামূলক বিপৰীতকামিতা হৈছে আমেৰিকান প্ৰবন্ধকাৰ তথা নাৰীবাদী এড্ৰিয়ান ৰিচে ১৯৮০ চনৰ তেওঁৰ প্ৰবন্ধ "বাধ্যতামূলক বিপৰীতকামিতা আৰু লেচবিয়ান অস্তিত্ব"ত আগবঢ়োৱা এক সামাজিক শক্তিৰ তত্ত্ব (অৱশ্যে "এম আই এ লেচবিয়ান?"-ত ৰিচৰ নাম উল্লেখ কৰা হোৱা নাই)। দস্তাবেজখনত "কম্পহেট" বুলিও কোৱা বাধ্যতামূলক বিপৰীতকামিতাৰ বিষয়ে যুক্তি দিয়া হৈছে যে এয়া এক ব্যাপক ধাৰণা য’ত মহিলাৰ পুৰুষৰ প্ৰতি থকা আকৰ্ষণ সামাজিকভাৱে নিৰ্মিত আৰু সামাজিক চাপ তথা নীতি-নিয়মৰ জৰিয়তে জাপি দিয়া হয়। দস্তাবেজখনত ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ আৰু নন-বাইনেৰী পাঠকৰ বাবে লেচবিয়ান পৰিচয় আৰু কুয়াৰ আকৰ্ষণক নিশ্চিত কৰা হৈছে, যিটো অতীতত পুৰুষৰ প্ৰতি থকা আকৰ্ষণ বা ৰোমাণ্টিক/যৌন অভিজ্ঞতা নিৰ্বিশেষে প্ৰযোজ্য।

"এম আই এ লেচবিয়ান?" ব্যাপকভাৱে পুনৰ বিতৰণ কৰা হৈছে; ২০২০ চনৰ ভিতৰত মূল গুগল ডক্‌ছ লিংকটো অনুপলব্ধ হৈ পৰিছিল (সম্ভৱতঃ গুগল ডক্‌ছৰ সেৱাৰ চৰ্তাৱলী উলংঘা কৰাৰ বাবে), কিন্তু নিৰ্দেশিকাখনৰ পাঠাংশ টুয়াইটাৰ আৰু ৰেডিটৰ দৰে অন্যান্য প্লেটফৰ্মত পিডিএফ ৰূপত শ্বেয়াৰ কৰা হৈছিল। লুজৰ মূল পোষ্টটোৱে ২০২৪ চনলৈ টাম্বলাৰত ৩০,০০০ৰো অধিক নোট লাভ কৰিছিল আৰু সেই একে বছৰলৈকে কিছুমান অনলাইন কুয়াৰ সম্প্ৰদায়ত এই নিৰ্দেশিকাখন কথ্য ভাষাত "লেচবিয়ান মাষ্টাৰডক" হিচাপে পৰিচিত হৈ পৰিছিল।

## টোকা

## তথ্যসূত্ৰ

## বাহ্যিক সংযোগ
* "Am I a Lesbian?" at the Internet Archive

শ্ৰেণী:গ্ৰন্থ
শ্ৰেণী:এলজিবিটি