চিটাৰম নদী

**চিটাৰম নদী ()** (অধিক শুদ্ধকৈ টাৰুম নদী বুলি কোৱা হয়, কাৰণ "si" উপসৰ্গৰ অৰ্থ হৈছে "নদী") (চুণ্ডানিজ: ৱালুংগান চিটাৰাম) ইণ্ডোনেছিয়াৰ পশ্চিম জাভাৰ আটাইতকৈ দীঘল আৰু ডাঙৰ নদী।  বেংগাৱান ছ'লো আৰু ব্ৰাণ্টাছৰ পিছত জাভাৰ তৃতীয় দীঘল নদী। পশ্চিম জাভাৰ জনসাধাৰণৰ জীৱনত ই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ইয়াক বিশ্বৰ অন্যতম প্ৰদূষিত নদী বুলি গণ্য কৰা হয়। 

## ইতিহাস
ইণ্ডোনেছিয়াৰ ইতিহাসত চিটাৰাম নদী চতুৰ্থ শতিকাৰ তৰুমাংগাৰা সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে জড়িত, কিয়নো সাম্ৰাজ্য আৰু নদী দুয়োটাৰে নাম "টাৰাম" (চুণ্ডানিজ ভাষাত নীলা উদ্ভিদ) শব্দৰপৰাই লোৱা হৈছে। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ বোৱা মৃৎশিল্পৰ প্ৰাগঐতিহাসিক সংস্কৃতি নদীৰ মুখৰ ওচৰত ফুলি উঠিছিল। শিলৰ শিলালিপি, চীনা উৎস, বাটুজায়া আৰু চিবুয়াৰ দৰে প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থানসমূহে ইংগিত দিয়ে যে চতুৰ্থ শতিকা আৰু তাৰ আগৰপৰাই নদীৰ মুখ আৰু নদীৰ উপত্যকা আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে মানুহৰ বসতি আৰু সভ্যতা ফুলি উঠিছিল। 

## ভৌগোলিক পৰিবশ
এই নদীখন উত্তৰ-পশ্চিম জাভাৰ মাজেৰে বৈ গৈছে, য’ত প্ৰধানকৈ গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় বাৰিষাৰ জলবায়ুৰ অভিজ্ঞতা হয়। এই অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক গড় উষ্ণতা ২৪ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ। আটাইতকৈ উষ্ণ মাহ এপ্ৰিল, গড় উষ্ণতা প্ৰায় ২৬ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ আৰু আটাইতকৈ ঠাণ্ডা মাহ জানুৱাৰী, গড় উষ্ণতা ২২ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ।  বাৰ্ষিক গড় বৰষুণৰ পৰিমাণ ২৬৪৬ মিলিমিটাৰ। জানুৱাৰী মাহত সৰ্বাধিক বৰষুণ হয়, গড়ে ৬৬৮ মিলিমিটাৰ, আৰু সৰ্বনিম্ন ছেপ্টেম্বৰ মাহত, গড়ে ১৪ মিলিমিটাৰ। 

## জলবিদ্যুৎ আৰু জলসিঞ্চন বান্ধ

চিটাৰামৰ কাষে কাষে তিনিটা জলবিদ্যুৎ শক্তি কেন্দ্ৰ বান্ধ স্থাপন কৰা হৈছে: ছাগুলিং, চিৰাটা আৰু ইৰ। এইচ ড্জুয়াণ্ডা (জাটিলুহুৰ), সকলোৱে বাণ্ডুং আৰু বৃহত্তৰ জাকাৰ্টা অঞ্চলৰ বাবে বিদ্যুৎ যোগান ধৰে। এই মথাউৰিসমূহৰ পানীৰে কাৰাৱাং আৰু বেকাছি অঞ্চলৰ বিশাল ধাননি পথাৰত জলসিঞ্চন কৰা হয়, যাৰ ফলত উত্তৰ পশ্চিম জাভাৰ নিম্নভূমিসমূহ অন্যতম উৎপাদনশীল ধান খেতিৰ অঞ্চল হিচাপে পৰিগণিত হয়। 

৩ বিলিয়ন ঘনমিটাৰ মজুত ক্ষমতা থকা জাটিলুহুৰ বান্ধটো ইণ্ডোনেছিয়াৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ জলাশয়।  ই ৮৩ কিলোমিটাৰ বৰ্গক্ষেত্ৰৰ পৃষ্ঠভাগৰ মিঠা পানীৰ হ্ৰদৰ সৃষ্টি কৰে। 

নদীখনে ইয়াৰ ব্যৱহাৰকাৰীসকলৰ বাবে উপলব্ধ পৃষ্ঠীয় পানীৰ প্ৰায় ৮০ শতাংশ যোগান ধৰে। প্ৰদূষণৰ ফলত কৃষিখণ্ডত ভয়াবহ প্ৰভাৱ পৰিছে, যাৰ ফলত কৃষকে স্বাভাৱিক মূল্যৰ আধা মূল্যত নিজৰ ধান খেতি বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য হৈছে। 

## প্ৰদূষণ
মানুহৰ কাম-কাজৰদ্বাৰা নদীখন অতিশয় প্ৰদূষিত; ইয়াৰ অৱবাহিকাত প্ৰায় পাঁচ মিলিয়ন লোক বাস কৰে (নলা নিষ্কাশন এলেকা ৬,৯২৯ কিলোমিটাৰ বৰ্গফুট)। বাণ্ডুং আৰু চিমাহিৰ বস্ত্ৰ কাৰখানাসমূহ আছিল বিষাক্ত আৱৰ্জনাসমূহৰ মূল উৎস। ২০০০ৰো অধিক উদ্যোগে নদীখনৰ ৫,০২০ বৰ্গমাইলত সীহ, পাৰা, আৰ্ছেনিক আৰু অন্যান্য বিষাক্ত পদাৰ্থৰে দূষিত কৰে।  মাৰ্টিন বাউডটৰ তথ্যচিত্ৰ "গ্ৰীন ৱাৰিয়ৰ্ছ ইণ্ডোনেছিয়া"ৰ মতে আন কিছুমান বিষাক্ত পদাৰ্থৰ ভিতৰত ছালফাইট, ননাইলফেনল, ফ্থালেট, পিচিবি ১৮০, পেৰানাইট্ৰ'ফিনল, আৰু ট্ৰিবিউটাইলফছফেট আদি অন্তৰ্ভুক্ত। তথ্যচিত্ৰখনত এইটোও কোৱা হৈছে যে আটাইতকৈ বিপজ্জনক প্ৰদূষণ ইণ্ডোনেছিয়াৰ বস্ত্ৰ উদ্যোগৰপৰাই আহে (যিবোৰৰ বহুতেই এছ’ছিয়াচি পাৰ্টেক্সটিলান ইণ্ডোনেছিয়াৰ অংশ)। ইয়াৰ উপৰি কোৱা হৈছে যে বস্ত্ৰ কাৰখানাৰ আৱৰ্জনা অতি কম পৰিমাপত পৰীক্ষা কৰা হয়। গতিকে তথ্যচিত্ৰখনত বস্ত্ৰ উদ্যোগৰ নিৰ্দেশনাৱলী সংশোধন কৰি ছালফাইট আৰু গধুৰ ধাতুৰ দৰে অধিক পৰিমাপ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব পৰা যাব বুলিও পৰামৰ্শ দিয়া হৈছিল। 

২০০৮ চনৰ ৫ ডিচেম্বৰত এছিয়ান ডেভেলপমেণ্ট বেংকে নদীখনক বিশ্বৰ আটাইতকৈ লেতেৰা নদী বুলি ঘোষণা কৰি ৫০ কোটি ডলাৰৰ ঋণৰ অনুমোদন জনায়। 

পৰিৱেশবিদসকলে পৰ্যবেক্ষণ কৰিছে যে সেই বস্ত্ৰ কাৰখানাসমূহৰপৰা দৈনিক ২০ হাজাৰ টনতকৈ অধিক আৱৰ্জনা আৰু ৩ লাখ ৪০ হাজাৰ টন বৰ্জ্য পানী নদীত পেলোৱা হয়। এই প্ৰদূষণৰ ফলত ২০০৮ চনৰপৰা নদীখনৰ মাছৰ সংখ্যা ৬০% বুলি অনুমান কৰা এক উল্লেখযোগ্য অংশ নাইকিয়া হৈছে।[ 

## পুনৰুজ্জীৱিতকৰণ
২০১১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত নদী পুনৰুজ্জীৱিতকৰণ আৰম্ভ হয়, ১৫ বছৰত ৩৫ ট্ৰিলিয়ন টকা (৪ বিলিয়ন ডলাৰ) ব্যয় হোৱাৰ আশা কৰা হৈছে। মাউণ্ট ৱায়াঙৰপৰা আঠটা ৰিজেন্সি আৰু তিনিখন চহৰৰ মাজেৰে ১৮০ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত এই পুনৰুজ্জীৱন ঘটিছে। প্ৰথম তিনি বছৰৰ বাবে লক্ষ্য হৈছে ১০.৫ মিলিয়ন ঘনমিটাৰ পলস সংগ্ৰহ কৰা।[ ২০১৮ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত ইণ্ডোনেছিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰপতি জোকো উইডোডোৱে সমগ্ৰ নদীখন পৰিষ্কাৰ কৰি পানী খাব পৰা কৰি তোলাৰ সাতবছৰীয়া পৰিকল্পনা আৰম্ভ কৰিছিল, য’ত ৭০০০ নিয়মীয়া সৈনিকক নিয়মিতভাৱে নদীখনৰ নিৰ্দিষ্ট অংশ পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল। কাৰখানাৰপৰা নলা-নৰ্দমা বন্ধ কৰাৰ ক্ষমতা আছে আৰু বৰ্জ্য পানী পৰিশোধন আৰু পানী পৰিশোধনৰ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিছে। সমস্যাসমূহৰ ভিতৰত চলি থকা কামৰ বাবে ধনৰ অভাৱ, স্থানীয় পৰ্যায়ত সমন্বয়ৰ অভাৱ, পৰিৱৰ্তনৰপৰা হাত সাৰিবলৈ কাৰখানাসমূহে দিয়া উৎকোচ, বনাঞ্চল ধ্বংসৰ ফলত ওপৰৰ অংশত মাটি খহনীয়া হোৱা, যাৰ ফলত তলৰ অংশত পলিৰ সৃষ্টি হয়। কিন্তু ইণ্টাৰনেটত প্ৰচাৰ বৃদ্ধি আৰু ওপৰৰপৰা তললৈ চৰকাৰী বলবৎকৰণ বৃদ্ধিৰ লগে লগে অধিক বিদেশী পৰামৰ্শদাতাই প্ৰয়োজনীয় পৰিৱৰ্তনৰ পৰামৰ্শ দিবলৈ ওপৰৰ হাতলৈ আহিছে, আৰু স্থানীয় সজাগতা আৰু প্লাষ্টিক বিৰোধী অভিযানে ফলাফল দেখুৱাবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। 

## তথ্যৰ উৎস

## বাহ্যিক সংযোগ

*''Indonesia's Most Polluted River''. 101 East, Al Jazeera English, 3. Mai 2018 (video, 25 mins)
*Martin Boudot: ''The world’s most polluted river''. DW documentary, 2020 (video, 42 mins)
* &nbsp; 
*"The 15 most toxic places to live" via Mother Nature Network
* "Sea of Garbage" — pictures of Citarum River pollution
* "The Dirtiest River In The World" — photos
* Citarum — Bahasa (mainly updated) and English website regarding information on Citarum river recovery effort
* Citarum Knowledge Center — information on research, everything from scholarly publications to tool kits for applied research and policy briefs about Citarum River recovery effort. All materials can be freely downloaded from the site.
* "Rescuing The Citarum River." *Sometimes Interesting*. 09 Nov 2013

শ্ৰেণী:নদী
শ্ৰেণী:ইণ্ডোনেছিয়া