স্বৰ

**স্বৰ** () বা **স্বৰা** হৈছে এটা ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী সংগীত শব্দ যিয়ে একেসময়তে এটা শ্বাস, এটা স্বৰবৰ্ণ, এটা সুৰ, ইয়াৰ নামৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ সাংগীতিক সুৰৰ শব্দ, আৰু অষ্টকৰ ক্ৰমিক স্তৰসমূহক বুজায়, বা *সপ্তঙ্ক*। অধিক ব্যাপকভাৱে ক'বলৈ গ'লে, ই সাংগীতিক সুৰৰ সম্পূৰ্ণ মাত্ৰাৰ প্ৰাচীন ভাৰতীয় ধাৰণা। পাশ্চাত্য সংগীতৰ সৈতে ইয়াৰ সবাতোকৈ মৌলিক তুলনাত, *স্বৰ* মূলতঃ এটা নিৰ্দিষ্ট স্কেলৰ "সুৰ।" অৱশ্যে, এইটো শব্দটোৰ মাত্ৰ এটা শিথিল ব্যাখ্যা, কাৰণ *স্বৰ* এটা সাংগীতিক সুৰ আৰু স্বৰ দুয়োটা হিচাপে চিহ্নিত হয়; "স্বৰ" হৈছে **সুৰ**ৰ সঠিক বিকল্প, যি "সুৰীয়া"ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। ঐতিহ্যগতভাৱে, ভাৰতীয় সংগীতজ্ঞসকলৰ মাত্ৰ সাতটা *স্বৰ*/সুৰ আছে চুটি নামেৰে: সা, ৰে, গ, ম, প, ধ, নি, যাক তেওঁলোকে সামূহিকভাৱে *সপ্তঙ্ক* বা *সপ্তক* বুলি কয়। এইটো *স্বৰ*ক সাত সংখ্যাৰ প্ৰতীকী অভিব্যক্তি হিচাপে গণ্য কৰাৰ এটা কাৰণ। পাশ্চাত্য সংগীতৰ সৈতে আন এটা শিথিল তুলনাত, *সপ্তক* (অষ্টক বা স্কেল হিচাপে) সলফেজ হিচাপে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি, উদাহৰণস্বৰূপে Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Ti (আৰু Do) হিচাপে স্কেলৰ সুৰসমূহ। সপ্তকক সপ্তক বুলিও নাম দিব পাৰি কাৰণ ইয়াত সাতটা সুৰ আছে।

## উৎপত্তি আৰু ইতিহাস

### ব্যুৎপত্তি
*স্বৰ* (সংস্কৃত: ) শব্দটো *স্বৰ* মূলৰপৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ "শব্দ কৰা।"  সঠিকভাৱে ক'বলৈ গ'লে, *স্বৰ* সংস্কৃত *নিৰুক্ত* পদ্ধতিত সংজ্ঞায়িত হৈছে:
**স্বৰ্যতে ইতি স্বৰঃ* (স্বৰ্যতে ইতি স্বৰঃ, শ্বাস লয়, জিলিকি উঠে, শব্দ কৰে),
**স্বয়ং ৰাজতে ইতি স্বৰঃ* (স্বয়ং ৰাজতে ইতি স্বৰঃ, নিজে প্ৰকাশিত হয়) আৰু
**স্ব ৰঞ্জয়তি ইতি স্বৰঃ* (স্ব ৰঞ্জয়তি ইতি স্বৰঃ, যি আকৰ্ষণীয় শব্দৰ ক্ষেত্ৰত নিজকে ৰং কৰে)। 

কন্নড় শব্দ *স্বৰ* আৰু তামিল বৰ্ণমালা বা অক্ষৰ *সুৰম*এ কোনো শব্দৰ প্ৰতিনিধিত্ব নকৰে, বৰঞ্চ সাধাৰণভাৱে উচ্চাৰণ স্থান (PoA) (পিৰপ্পিডম), য'ত এজনে শব্দ সৃষ্টি কৰে, আৰু তাত তৈয়াৰ হোৱা শব্দসমূহৰ সুৰত ভিন্নতা থাকিব পাৰে। 

### ''বেদ''সমূহত

এই শব্দটো বৈদিক সাহিত্যত পোৱা যায়, বিশেষকৈ সামবেদত, য'ত ইয়াৰ অৰ্থ উচ্চাৰণ আৰু স্বৰ, বা এটা সাংগীতিক সুৰ, প্ৰসংগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি। তাত আলোচনাই তিনিটা উচ্চাৰণ সুৰ বা স্তৰত গুৰুত্ব দিয়ে: *স্বৰিত* (শব্দিত, পৰিবেষ্টনী সাধাৰণ), *উদাত্ত* (উচ্চ, উন্নীত) আৰু *অনুদাত্ত* (নিম্ন, অনুন্নীত)। অৱশ্যে, পণ্ডিতসকলে প্ৰশ্ন কৰে যে বৈদিক যুগত স্তোত্ৰ আৰু মন্ত্ৰ গান সদায় তিনিটা স্বৰত সীমাবদ্ধ আছিল নে।

সাধাৰণ অৰ্থত *স্বৰ* মানে স্বৰ, আৰু ই মন্ত্ৰপাঠ আৰু গানত প্ৰয়োগ হয়। বৈদিক মন্ত্ৰপাঠৰ মৌলিক স্বৰসমূহ হৈছে *উদাত্ত*, *অনুদাত্ত* আৰু *স্বৰিত*। বৈদিক সংগীতত *মধ্যম* বা *ম* প্ৰধান সুৰ হিচাপে আছে যাতে নিম্ন আৰু উচ্চ সুৰলৈ স্বৰগত গতিবিধি সম্ভৱ হয়, এইদৰে *ম*ক যিকোনো স্বৰগত সংগীতত স্থিৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয় (*মধ্যম অবিলোপী*, মধ্যম অবিলোপী)। 

এক-*স্বৰ* বৈদিক গানক **আৰ্চিক** মন্ত্ৰপাঠ বোলা হয়, উদাহৰণস্বৰূপে এটা সুৰত তলত দিয়া পাঠসমূহ মন্ত্ৰপাঠ কৰাত:
*অউম অউম অউম / ওম ওম ওম
*হৰি ওম তৎসৎ
*শিবোহম শিবোহম
*ৰাম ৰাম ৰাম ৰাম
*ৰাধে ৰাধে
*সীয়া-ৰাম সীয়া-ৰাম
বা এনেধৰণৰ। দুই-*স্বৰ* বৈদিক গানক **গাথিক** মন্ত্ৰপাঠ বোলা হয়, উদাহৰণস্বৰূপে দুটা সুৰত তলত দিয়া পাঠ মন্ত্ৰপাঠ কৰাত:

সাংগীতিক অষ্টক এই মৌলিক স্বৰসমূহৰ ভিত্তিত *সামবেদ*ৰ বিস্তৃত আৰু দীঘল মন্ত্ৰসমূহৰপৰা বিকশিত হোৱা বুলি কোৱা হয়। *শিক্ষা* হৈছে ধ্বনিতত্ত্ব আৰু উচ্চাৰণৰ সৈতে জড়িত বিষয়। *নাৰদীয় শিক্ষা*ই স্বৰসমূহৰ প্ৰকৃতি, বৈদিক মন্ত্ৰ আৰু অষ্টক দুয়োটাৰে বিশদ বিৱৰণ দিয়ে। 

### ''উপনিষদ''সমূহত
এই শব্দটো উপনিষদসমূহতো পোৱা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, ই *[[জৈমিনীয় উপনিষদ ব্ৰাহ্মণ]]* অনুচ্ছেদ 111.33ত পোৱা যায়, য'ত সূৰ্য আৰু জগতৰ চক্ৰীয় উদয় আৰু অস্তক "গ্ৰহসমূহৰ সংগীত" হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে, আৰু সূৰ্যক "জগতৰ চক্ৰ গুণগুণাই থকা" বুলি কোৱা হৈছে। আনন্দ কুমাৰস্বামীৰ মতে, "*স্বৰ*" মূল, যাৰ অৰ্থ "জিলিকি উঠা" (য'ৰপৰা "*[[সূৰ্য]]*" বা সূৰ্য), আৰু "*স্বৰ*", যাৰ অৰ্থ "শব্দ কৰা বা প্ৰতিধ্বনি কৰা" (য'ৰপৰা "*স্বৰ*", â€œসাংগীতিক সুৰâ€) আৰু কিছুমান প্ৰসংগত "জিলিকি উঠা"ও, সকলোবোৰ প্ৰাচীন ভাৰতীয় কল্পনাত সম্পৰ্কিত।

### ''শাস্ত্ৰ'' সাহিত্যত
*স্বৰ*ৰ ধাৰণা *[[নাট্য শাস্ত্ৰ|নাট্য শাস্ত্ৰ]]* পাঠৰ 28 অধ্যায়ত পোৱা যায়, যি খ্ৰিষ্টপূৰ্ব 200ৰপৰা খ্ৰিষ্টাব্দ 200ৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণ হোৱা বুলি অনুমান কৰা হয়। ই স্বৰীয় পৰিমাপৰ একক বা শ্ৰৱণযোগ্য একক *শ্ৰুতি*ৰ নাম দিয়ে, 28.21 শ্লোকে সাংগীতিক স্কেল এইদৰে পৰিচয় কৰাই:

এই পাঠত আধুনিক নামসমূহ আছে:

এই সাতটা স্বৰ ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী সংগীতৰ দুয়োটা প্ৰধান *[[ৰাগ]]* পদ্ধতিৰদ্বাৰা ভাগ কৰা হয়, অৰ্থাৎ উত্তৰ ভাৰতীয় (হিন্দুস্তানী) আৰু দক্ষিণ ভাৰতীয় (কৰ্ণাটকী)।

## সপ্ত ''স্বৰ'' আৰু সলফেজ (''স্বৰগম'')

*সপ্ত স্বৰ*, যাক *সপ্ত স্বৰ* বা *সপ্ত সুৰ*ও বোলা হয়, অষ্টকৰ সাতটা পৃথক সুৰ বা *সপ্তক*ৰ সাতটা পৰৱৰ্তী *স্বৰ*ক বুজায়। *সপ্ত স্বৰ*ক সামূহিকভাৱে *স্বৰগম* হিচাপে উল্লেখ কৰিব পাৰি (যি প্ৰথম চাৰিটা *স্বৰ*ৰ ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ)। *সৰগম* হৈছে সলফেজৰ ভাৰতীয় সমতুল্য, দৃষ্টি-গান শিক্ষাৰ এটা কৌশল। পাশ্চাত্য চলনশীল-Do সলফেজৰ দৰে, *স্বৰ* সা হৈছে এটা সংগীত বা স্কেলৰ মূল স্বৰ। *সপ্তক*ৰ সাতটা *স্বৰ* হৈছে সপ্তস্বৰীয় স্কেলসমূহ বা কৰ্ণাটকী আৰু হিন্দুস্তানী ধ্ৰুপদী সংগীতত *[[মেলকৰ্তা]] [[ৰাগ]]* আৰু *[[ঠাট]]*ৰ মূল। 

সাতটা *স্বৰ* হৈছে *ষড়জ* (ষড়জ), *ঋষভ* (ঋষভ), *গান্ধাৰ* (গান্ধাৰ), *মধ্যম* (মধ্যম), *পঞ্চম* (পঞ্চম), *ধৈৱত* (ধৈৱত) আৰু *নিষাদ* (নিষাদ)। *সৰগম*ৰ *স্বৰ*সমূহ প্ৰায়ে সংক্ষিপ্ত ৰূপত শিকা হয়: *সা, ৰি* (কৰ্ণাটকী) বা *ৰে* (হিন্দুস্তানী), *গ, ম, প, ধ, নি*। ইয়াৰে প্ৰথম *স্বৰ* অৰ্থাৎ *"সা"*, আৰু পঞ্চম স্বৰ অৰ্থাৎ *"প"*, নোহোৱা নিৰ্দেশক (*অচল স্বৰ*) হিচাপে গণ্য কৰা হয় যি অপৰিৱৰ্তনীয়, আনহাতে বাকীবোৰৰ সোৱাদ (*কোমল* আৰু *তীব্ৰ স্বৰ*) আছে যি দুটা প্ৰধান পদ্ধতিৰ মাজত পৃথক।

### ব্যাখ্যা
উত্তৰ ভাৰতীয় হিন্দুস্তানী সংগীতত আপেক্ষিক সুৰৰ স্থিৰ নাম আছে, কিন্তু দক্ষিণ ভাৰতীয় কৰ্ণাটকী সংগীতে প্ৰয়োজন অনুসৰি ৰি-গ আৰু ধ-নিৰ ক্ষেত্ৰত সুৰৰ নামৰ আদান-প্ৰদান কৰি থাকে। স্বৰসমূহ অষ্টকত ক্ৰমিক পদক্ষেপত দেখা দিয়ে। অধিক ব্যাপকভাৱে, স্বৰ-গ্ৰাম (স্কেল) হৈছে ভাৰতীয় সংগীতৰ ব্যাৱহাৰিক ধাৰণা যি সাত + পাঁচ= বাৰটা আটাইতকৈ উপযোগী সাংগীতিক সুৰ সম্বলিত। ঋষি মতঙ্গই তেওঁৰ বৃহদ্দেশীত প্ৰায় ১৫০০ বছৰ আগতে এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ বিবৃতি দিছিল যে:
অৰ্থাৎ ষড়জ, ঋষভ, গান্ধাৰ, ... (আৰু সেইবোৰৰ উচ্চাৰণ) প্ৰকৃত স্বৰ নহয় বৰঞ্চ আ-কাৰ, ই-কাৰ, উ-কাৰ ... ৰূপত সেইবোৰৰ উচ্চাৰণহে স্বৰৰ প্ৰকৃত ৰূপ। 

কোৱা হয় যে *ষড়জ* হৈছে মৌলিক *স্বৰ* যাৰপৰা আন ৬টা *স্বৰ* উৎপন্ন হয়। যেতিয়া আমি *ষড়জ* শব্দটো ভাঙো তেতিয়া আমি পাওঁ, ষড়- আৰু -জ। *ষড়* হৈছে 6 আৰু *জ* হৈছে ভাৰতীয় ভাষাসমূহত 'জন্ম দিয়া'। গতিকে মূলতঃ অনুবাদ হ'ল :
 **ষড় - 6, জ -জন্ম। সেয়েহে, ই সামূহিকভাৱে সংগীতৰ আন 6টা সুৰক জন্ম দিয়া বুজায়। **

সকলো *স্বৰ*ৰ পৰম কম্পনাংক পৰিৱৰ্তনশীল, আৰু *সপ্তক* বা অষ্টকৰ সাপেক্ষে নিৰ্ধাৰিত হয়। উদাহৰণস্বৰূপে সা 240 Hz, ৰে 270 Hz, গা 288 Hz, ম 320 Hz, প 360 Hz, ধ 405 Hz, আৰু নি 432 Hz দিলে, 432 Hz নিৰ পিছত সা ৰ কম্পনাংক 480 Hz অৰ্থাৎ নিম্ন অষ্টক সা ৰ দ্বিগুণ, আৰু একেদৰে আন 6টা স্বৰ। মধ্য সপ্তকৰ সা বিবেচনা কৰিলে আন স্বৰবোৰৰ কম্পনাংক হ'ব,
 **সা ৰে গা ম প ধ নি**
 **মন্দ্ৰ সপ্তক: 120 Hz, 135 Hz, 144 Hz, 160 Hz, 180 Hz, 202.5 Hz, 216 Hz। **
 **মধ্য সপ্তক: 240 Hz, 270 Hz, 288 Hz, 320 Hz, 360 Hz, 405 Hz, 432 Hz। **
 **তাৰা সপ্তক: 480 Hz, 540 Hz, 576 Hz, 640 Hz, 720 Hz, 810 Hz, 864 Hz। **

*ষড়জ* (সা) আৰু *পঞ্চম* (প) বাদে আন সকলো *স্বৰ* *কোমল* বা *তীব্ৰ স্বৰ* হ'ব পাৰে কিন্তু সা আৰু প সদায় *শুদ্ধ স্বৰ*। আৰু সেয়েহে *স্বৰ* সা আৰু প ক **অচল স্বৰ** বোলা হয়, কাৰণ এই *স্বৰ*বোৰ নিজৰ মূল স্থানৰপৰা নুলুৰে। *স্বৰ* ৰা, গা, ম, ধ, নিক **চল স্বৰ** বোলা হয়, কাৰণ এই *স্বৰ*বোৰ নিজৰ মূল স্থানৰপৰা লৰে। 
 **সা, ৰে, গা, মা, পা, ধা, নি - শুদ্ধ স্বৰ**
 **ৰে, গা, ধা, নি - কোমল স্বৰ**
 **ম - তীব্ৰ স্বৰ**

এই সপ্ত স্বৰৰ শ্ৰুতিৰ বিষয়ে ক'বলৈ গ'লে,
 **সা, মা আৰু পাৰ চাৰিটাকৈ শ্ৰুতি আছে,**
 **ৰে আৰু ধাৰ তিনিটাকৈ শ্ৰুতি আছে,**
 **গা আৰু নিৰ দুটাকৈ শ্ৰুতি আছে,**
আৰু এই সকলো শ্ৰুতি মিলাই মুঠ ২২টা শ্ৰুতি হয়।

## ''শ্ৰুতি''ৰ সৈতে সম্পৰ্ক

*স্বৰ* ভাৰতীয় সংগীতৰ *[[শ্ৰুতি (সংগীত)|শ্ৰুতি]]* ধাৰণাৰপৰা সামান্য পৃথক। *স্বৰ* আৰু *শ্ৰুতি* দুয়োটাই সংগীতৰ শব্দ। দূৰ অতীতৰ সংগীত পণ্ডিতসকলৰ মতে, *শ্ৰুতি* সাধাৰণতে *বেদ* আৰু কাণৰ উপৰি এটা মাইক্ৰোটোন হিচাপে বুজা হয়। উন্নত সংগীতৰ প্ৰসংগত, *শ্ৰুতি* হৈছে সুৰৰ আটাইতকৈ সৰু স্তৰবিভাজন যি মানৱ কৰ্ণই ধৰিব পাৰে আৰু এজন গায়ক বা বাদ্যযন্ত্ৰই উৎপন্ন কৰিব পাৰে। হিন্দুস্তানী সংগীতৰ *সপ্তক*ত ২২টা *শ্ৰুতি* বা মাইক্ৰোটোন আছে কিন্তু কৰ্ণাটকী সংগীতে ২৪টা *শ্ৰুতি* ধৰে। *স্বৰ* হৈছে ২২টা *শ্ৰুতি*ৰপৰা এটা নিৰ্বাচিত সুৰ, এনে কেইবাটা *স্বৰ* ব্যৱহাৰ কৰি এজন সংগীতজ্ঞই স্কেল, সুৰ আৰু *[[ৰাগ]]* নিৰ্মাণ কৰে। নিখুঁতভাৱে মিলোৱা তানপুৰাৰ ড্ৰোন-শব্দৰ উপস্থিতিত, এটা আদৰ্শ *স্বৰ* মানৱ কাণৰ বাবে মিঠা আৰু আকৰ্ষণীয় শুনায় কিন্তু বিশেষকৈ *সপ্তক*ৰ প্ৰায় ১০টা *শ্ৰুতি* একেবাৰে ড্ৰোনৰ তুলনাত সুৰহীন (বেসুৰা) শুনায়। *স্বৰ*ৰ সুৰীয়া আৰু আনন্দদায়ক স্বৰ এটা নিৰ্দিষ্ট বিৰতিত অৱস্থিত কিন্তু দুটা পৰৱৰ্তী *শ্ৰুতি*ৰ বাবে কোনো নিৰ্দিষ্ট বিৰতি সংজ্ঞায়িত নাই য'ত নিখুঁত ড্ৰোন শব্দৰ সাপেক্ষে সুৰক্ষিত আৰু বৈজ্ঞানিকভাৱে সৰ্বত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। 

প্ৰাচীন সংস্কৃত গ্ৰন্থ *[[নাট্য শাস্ত্ৰ]]*ত ভৰতে বাইছটা *শ্ৰুতি* আৰু সাতটা শুদ্ধ আৰু দুটা বিকৃত *স্বৰ* চিহ্নিত আৰু আলোচনা কৰিছে। নাট্য শাস্ত্ৰত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ষড়জ গ্ৰামত, স্বৰযোৰ সা-ম আৰু সা-প সমবাদী স্বৰ (স্বৰসংগতিপূৰ্ণ যোৰ) আৰু যথাক্ৰমে ৯ আৰু ১ৃ শ্ৰুতিৰ ব্যৱধানত অৱস্থিত। একেদৰে, স্বৰযোৰ ৰে-ধ আৰু গা-নিও সমবাদী স্বৰ। দুটা পৰৱৰ্তী শ্ৰুতিৰ মাজত 'মানদণ্ড পৰিমাপ' বা 'সমান ব্যৱধান'ৰ কোনো উদাহৰণ নিদিয়াকৈ, ভৰতে ঘোষণা কৰিলে যে সা, ম বা প ৰ পূৰ্ববৰ্তী স্বৰৰ সুৰৰপৰা জোখা ৪টা শ্ৰুতিৰ ব্যৱধান থাকিব, ৰে বা ধৰ পূৰ্ববৰ্তী স্বৰৰ সুৰৰপৰা জোখা ৩টা শ্ৰুতিৰ ব্যৱধান থাকিব আৰু যথাক্ৰমে গা বা নিৰ পূৰ্ববৰ্তী স্বৰৰ সুৰৰপৰা জোখা ২টা শ্ৰুতিৰ ব্যৱধান থাকিব। তলত দিয়া উদ্ধৃতিয়ে সকলো ব্যাখ্যা কৰে:
ভৰতে **সমবাদ** (সমবাদ/ সংবাদ) বা ম-নি, ৰে-ধ, ৰে-প আৰু গা-নিৰ স্বৰসংগতি উপেক্ষা কৰি কিছু অবৈজ্ঞানিক আৰু অগ্ৰহণযোগ্য পৰ্যবেক্ষণও কৰে কাৰণ এই স্বৰ যোৰবোৰৰ প্ৰতিটোৰে সমবাদ স্থাপন কৰিবলৈ সমানসংখ্যক শ্ৰুতি নাই। বাস্তৱত, ওপৰত উল্লিখিত যোৰবোৰে সমবাদ বা স্বৰসংগতি সৃষ্টি কৰে যিটো ভৰতে অজ্ঞাত কাৰণত স্বীকাৰ নকৰিলে। কোনো সংগীতবিদে সা-ৰে, ৰে-গা, গা-মা, মা-পা, পা-ধা, ধা-নি, নি-সা* (তাৰ সা) আদি সুৰ যোৰৰ মাজত আদৰ্শ স্বৰীয় ব্যৱধান নিৰ্ধাৰণৰ 'ব্যাৱহাৰিক ভিত্তি' বা কৌশল লিখিতভাৱে নিদিয়ে আহোবলৰ সংগীত পাৰিজাত (আ. ১৬৫০) পৰ্যন্ত। প্ৰাচীন সংস্কৃত গ্ৰন্থসমূহত *স্বৰ* অধ্যয়নত সাংগীতিক গামুট আৰু ইয়াৰ মিলান, সুৰীয়া আৰ্হিৰ শ্ৰেণীবিভাগ আৰু *ৰাগ* ৰচনাসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত।

হয়তো ভৰত, ঋষি মাতঙ্গ আৰু শাৰ্ঙ্গদেৱৰ দৰে মহান ব্যক্তিসকলে সুৰীয়া স্বৰৰ গোপনীয়তা (তানপুৰা ড্ৰোনৰ ভিত্তিত সাধাৰণ মানৱ কাণৰ গ্ৰহণযোগ্য মাত্ৰালৈকে) জনা নাছিল কাৰণ তেওঁলোকে কোনো সাংগীতিক উদ্দেশ্যৰ বাবে ড্ৰোন শব্দৰ ব্যৱহাৰৰ কথা উল্লেখ নকৰে। বেছিভাগ অনুশীলনকাৰী সংগীতজ্ঞে ভালদৰে জানিছিল যে সমবাদৰ তত্ত্বৰ সহায়ত সাতটা সুৰৰ সকলো সুৰীয়া স্বৰ আৱিষ্কাৰ কৰিব পাৰি, যাত সা-সা* (*মানে ওপৰৰ অষ্টক), সা-ম আৰু সা-প সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। 

## সংকেত আৰু অনুশীলন
ব্যাপকভাৱে ব্যৱহৃত ভাটখণ্ডে স্বৰ লিপি (ভক্তখাণ্ডেৰ স্বৰ সংকেত লিপি) অনুসৰি, এটা আখৰৰ (স্বৰ চিহ্ন) ওপৰত এটা বিন্দুৱে সূচায় যে সুৰটো এক *সপ্তক* (অষ্টক) ওপৰত গোৱা হয়, আৰু তলত এটা বিন্দুৱে এক সপ্তক তলত সূচায়। কোমল সুৰসমূহ এটা আণ্ডাৰস্কোৰেৰে সূচোৱা হয়, আৰু তীব্ৰ মৰ ওপৰত এটা ৰেখা আছে যি উলম্ব বা আনুভূমিক হ'ব পাৰে। (বা, যদি একেটা নামৰ এটা সুৰ - উদাহৰণস্বৰূপে সা - Sদ্বাৰা প্ৰতিনিধিত্ব কৰা সুৰৰ চেয়ে এটা অষ্টক ওপৰত হয়, তেন্তে সোঁফালে এটা ঊৰ্ধ্বকমা স্থাপন কৰা হয়: S'। যদি ই এটা অষ্টক তল, তেন্তে ঊৰ্ধ্বকমা বাঁওফালে স্থাপন কৰা হয়: 'S। প্ৰয়োজন অনুসৰি অষ্টক সূচাবলৈ ঊৰ্ধ্বকমা যোগ কৰিব পাৰি: উদাহৰণস্বৰূপে, ``g হ'ব S নোটত আৰম্ভ হোৱা সেই অষ্টকৰ তলৰ দুটা অষ্টকত কোমল গাৰ সুৰ (অৰ্থাৎ, g ৰ তলৰ দুটা অষ্টক)। ) অৰ্থাৎ, মূল নিয়ম হ'ল যে স্বৰ চিহ্নৰ ওপৰত বা তলত বিন্দু বা ঊৰ্ধ্বকমাৰ সংখ্যা মধ্য সপ্তক (মধ্য অষ্টক)ৰ সংগতিপূৰ্ণ স্বৰৰ ওপৰত বা তলত যথাক্ৰমে বিন্দু বা ঊৰ্ধ্বকমাৰ সংখ্যাক বুজায়। 

হিন্দুস্তানী পদ্ধতিত মূল উল্লেখৰ ৰীতি হ'ল পাশ্চাত্য আইঅ'নিয়ান মোড বা মেজৰ স্কেলৰ (হিন্দুস্তানী সংগীতত *[[বিলাবল (ঠাট)|বিলাবল]] [[ঠাট]]* বোলা হয়, *[[কৰ্ণাটকী সংগীত|কৰ্ণাটকী]]*ত *[[শংকৰাভৰণম (ৰাগ)|শংকৰাভৰণম]]*) সমতুল্য। অৱশ্যে কৰ্ণাটকী পদ্ধতিত আৰম্ভণিৰ অনুশীলনসমূহ ৰাগ মায়ামালবগৌলাত গোৱা হয়, যি পাশ্চাত্য দ্বৈত হাৰমনিক স্কেলৰ সৈতে মিলে। ইয়াৰ কাৰণ হ'ল স্কেলৰ প্ৰতিসাম্য, প্ৰথম অৰ্ধ দ্বিতীয় অৰ্ধৰ প্ৰতিবিম্ব, আৰু সকলো গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱধান (অৰ্ধ, সম্পূৰ্ণ আৰু দ্বৈত স্বৰ)ৰ অস্তিত্ব। এইটো মেজৰ স্কেলত নাই, যি কেৱল অৰ্ধ আৰু সম্পূৰ্ণ স্বৰেৰে গঠিত। যিকোনো সপ্তস্বৰীয় মোডত (S ৰে আৰম্ভ কৰি), R, G, D, আৰু N প্ৰাকৃতিক (*শুদ্ধ*, অক্ষ. 'বিশুদ্ধ') বা ফ্লেট (*কোমল*, 'কোমল') হ'ব পাৰে কিন্তু কেতিয়াও তীক্ষ্ণ নহয়, আৰু M প্ৰাকৃতিক বা তীক্ষ্ণ (*তীব্ৰ*) হ'ব পাৰে কিন্তু কেতিয়াও ফ্লেট নহয়, পাশ্চাত্য ক্ৰমেটিক স্কেলৰ দৰে বাৰটা স্বৰ তৈয়াৰ কৰে। যদি কোনো স্বৰ প্ৰাকৃতিক (*শুদ্ধ*) নহয়, তেন্তে এটা আখৰৰ তলত এটা ৰেখাই সূচায় যে ই ফ্লেট (*কোমল*) আৰু ওপৰত এটা তীব্ৰ উচ্চাৰণে সূচায় যে ই তীক্ষ্ণ (*তীব্ৰ*, 'তীব্ৰ')। সা আৰু প অচল (এবাৰ সা নিৰ্বাচিত হ'লে), এটা নিখুঁত সুসংগত পঞ্চম গঠন কৰে। 

কিছুমান সংকেত পদ্ধতিত, ডাঙৰ আৰু সৰু আখৰেৰে পাৰ্থক্য কৰা হয়। এই স্বৰসমূহ সংক্ষিপ্ত কৰোঁতে, যিটো স্বৰৰ ৰূপ সুৰত তুলনামূলকভাৱে *তল* সেইটো সদায় *সৰু আখৰ* ব্যৱহাৰ কৰে, আনহাতে যিটো ৰূপ সুৰত *ওপৰত* সেইটো *ডাঙৰ আখৰ* ব্যৱহাৰ কৰে। গতিকে কোমল ৰে/ৰি ত r আখৰ আৰু শুদ্ধ ৰে/ৰি ত R আখৰ ব্যৱহাৰ কৰে, কিন্তু শুদ্ধ ম ত m ব্যৱহাৰ কৰে কাৰণ ইয়াৰ এটা উন্নত ৰূপ আছে - তীব্ৰ ম - যিয়ে M আখৰ ব্যৱহাৰ কৰে। সা আৰু প সদায় S আৰু P হিচাপে সংক্ষিপ্ত কৰা হয় যথাক্ৰমে, কাৰণ সেইবোৰ পৰিবৰ্তিত কৰিব নোৱাৰি। 

### কৰ্ণাটকী সংগীতত ''স্বৰ''
কৰ্ণাটকী সংগীতৰ *স্বৰ*সমূহ বাৰস্বৰীয় পদ্ধতিত সামান্য পৃথক। প্ৰতিটো *স্বৰ* হয় *[[প্ৰকৃতি|প্ৰকৃতি]]* (অপৰিৱৰ্তনীয়) বা *বিকৃতি* (পৰিৱৰ্তনশীল)। *ষড়জম্* আৰু *পঞ্চমম্* *প্ৰকৃতি স্বৰ*, আনহাতে *ঋষভম্*, *গান্ধাৰম্*, *মধ্যমম্*, *ধৈৱতম্* আৰু *নিষাদম্* *বিকৃতি স্বৰ*। মৰ দুটা ৰূপ আছে, আৰু ৰি, গা, ধ আৰু নিৰ প্ৰতিটোৰ তিনিটাকৈ ৰূপ আছে। প্ৰতিটো *বিকৃতি স্বৰ*ৰ স্মৃতিসহায়ক উচ্চাৰণত "আ", "ই" আৰু "উ" স্বৰবৰ্ণ তলৰপৰা ওপৰলৈ ক্ৰমে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, *ঋষভম্*ৰ তিনিটা আৰোহী ৰূপ "ৰা", "ৰি" আৰু "ৰু", যি যথাক্ৰমে মূল স্বৰ *ষড়জম্*ৰপৰা ১, ২ আৰু ৩ অৰ্ধস্বৰ ওপৰত। 

যেনেকৈ ওপৰত দেখা যায়, *চতুশ্ৰুতি ঋষভম্* আৰু *শুদ্ধ গান্ধাৰম্* একেটা সুৰ (৩য় কি/স্থান) ভাগ কৰে। গতিকে যদি C *ষড়জম্* হিচাপে বাছনি কৰা হয়, তেন্তে D হ'ব *চতুশ্ৰুতি ঋষভম্* আৰু *শুদ্ধ গান্ধাৰম্* দুয়োটা। গতিকে সেইবোৰ একেটা ৰাগমত একেলগে নহ'ব। একেদৰে সুৰ স্থান ৪, ১০ আৰু ১১ৰ দুটাকৈ স্বৰৰ বাবে।

## সাংস্কৃতিক, আধ্যাত্মিক, আৰু ধৰ্মীয় প্ৰতীকবাদ

* প্ৰতিটো *স্বৰ* এটা বিশেষ জীৱ-জন্তু বা চৰায়ে উৎপন্ন কৰা শব্দৰ সৈতে জড়িত, যেনে,
** *সা* ময়ূৰৰ চিঞৰৰপৰা আহে বুলি কোৱা হয়,
** *ৰি* ষাঁড়ৰ হেম্বেলনিৰপৰা আহে বুলি কোৱা হয়,
** *গা* ছাগলীৰ বেবনিৰপৰা আহে বুলি কোৱা হয়,
** *মা* বগলীৰ ডাকৰপৰা আহে বুলি কোৱা হয়,
** *পা* কোকিলৰ ডাকৰপৰা আহে বুলি কোৱা হয়,
** *ধা* ঘোঁৰাৰ চিহিয়নিৰপৰা আহে বুলি কোৱা হয়,
** *নি* হাতীৰ চিঞৰৰপৰা আহে বুলি কোৱা হয়। 

গতিকে প্ৰতিটো *স্বৰ* এটা জীৱ-জন্তু বা চৰায়ে উৎপন্ন কৰা শব্দৰপৰা আহে বুলি কোৱা হয়।

* প্ৰতিটো *স্বৰ* এটা ধ্ৰুপদী গ্ৰহৰ সৈতেও জড়িত:
** সা — বুধ,
** ৰে — মংগল,
** গা — সূৰ্য,
** ম — চন্দ্ৰ,
** প - শনি,
** ধ — বৃহস্পতি,
** নি - শুক্ৰ। 
* প্ৰতিটো *স্বৰ* এটা ৰঙৰ সৈতেও জড়িত:
** সা — সেউজীয়া,
** ৰে — ৰঙা,
** গা — সোণালী,
** ম — বগা,
** প - নীলা বা ক'লা,
** ধ — হালধীয়া,
** নি - বহুৰঙী। 
*প্ৰতিটো *স্বৰ* শৰীৰৰ ৭টা চক্ৰৰ সৈতেও জড়িত:
** সা - মূলাধাৰ
** ৰে - স্বাধিষ্ঠান
** গা - মণিপুৰ
** ম - অনাহত
** প - বিশুদ্ধি
** ধ - আজ্ঞা
** নি - সহস্ৰাৰ

## আৰু চাওক

* হিন্দুস্তানী ধ্ৰুপদী সংগীত
* ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী নৃত্য
* কৰ্ণাটকী সংগীত
* প্ৰাচীন তামিল সংগীত
* গমক
* ৰাগ

## তথ্যসূত্ৰ

## গ্ৰন্থপঞ্জী
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## অধিক পঠন
*Mathieu, W. A. (1997). *Harmonic Experience: Tonal Harmony from Its Natural Origins to Its Modern Expression*. Inner Traditions Intl Ltd. . An auto didactic ear-training and sight-singing book that uses singing sargam syllables over a drone in a just intonation system based on perfect fifths and major thirds.

## বাহ্যিক সংযোগ
*North India Sargam Notation System
*www.soundofindia.com Article on vivadi svaras, by Haresh Bakshi
*The twelve notes in an octave in Indian classical music

শ্ৰেণী:সংগীত