মৃণালিনী মুখাৰ্জী

**মৃণালিনী মুখাৰ্জী** (১৯৪৯ – ১৫ ফেব্ৰুৱাৰী ২০১৫) এগৰাকী ভাৰতীয় ভাস্কৰ্য শিল্পী। ভাস্কৰ্য্য শিল্পৰ বাবে এক অগতানুগতিক সামগ্ৰী ৰং কৰা আৰু বোৱা শণ আঁহৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে পৰিচিত তেখেতৰ কেৰিয়াৰ ১৯৭০ চনৰ পৰা ২০০০ চনলৈকে চাৰি দশকৰো অধিক সময় ধৰি চলিছিল। মুখাৰ্জীৰ কৰ্মৰাজি অন্যান্যৰ লগতে অক্সফৰ্ডৰ মিউজিয়াম অৱ মডাৰ্ণ আৰ্টত ৰাজহুৱা সংগ্ৰহৰ এটা অংশ; নেচনেল গেলেৰী অৱ মডাৰ্ণ আৰ্ট, নতুন দিল্লী; টেট মডাৰ্ণ, লণ্ডন; নিউয়ৰ্কৰ মেট্ৰ'পলিটান মিউজিয়াম অৱ আৰ্ট; আৰু ষ্টেডেলিক সংগ্ৰহালয়, আমষ্টাৰডাম। শিল্পীজনৰ ব্যক্তিগত আৰ্কাইভ ডিজিটেলাইজ কৰা হৈছে আৰু এছিয়া আৰ্ট আৰ্কাইভৰ ৱেবছাইটত মুক্তভাৱে উপলব্ধ।

## প্ৰাথমিক জীৱন আৰু শিক্ষা
১৯৪৯ চনত ভাৰতৰ মুম্বাইত শিল্পী বেনোদ বেহাৰী মুখাৰ্জী আৰু লীলা মুখাৰ্জীৰ ঘৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল মুখাৰ্জীৰ। পিতৃ-মাতৃৰ একমাত্ৰ সন্তান হিচাপে তেওঁ পাহাৰীয়া চহৰ ডেৰাডুনত (বৰ্তমানৰ উত্তৰাখণ্ডত) ডাঙৰ-দীঘল হৈছিল, য'ত তেওঁ ৱেলহাম গাৰ্লছ স্কুলত পঢ়িছিল আৰু গ্ৰীষ্মকালীন ছুটী শান্তিনিকেতনত কটায়।

মুখাৰ্জীয়ে বৰোদা মহাৰাজা সয়াজীৰাও বিশ্ববিদ্যালয়ত সূক্ষ্ম কলা (চিত্ৰকলা) শাখাত স্নাতক অধ্যয়ন কৰিবলৈ যায়। ইয়াৰ পিছত একেখন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰাই ভাৰতীয় শিল্পী কে জি সুব্ৰমণ্যৰ অধীনত মিউৰেল ডিজাইনত পোষ্ট ডিপ্লমা কৰে যি বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ সূক্ষ্ম কলা অনুষদৰ সদস্যও আছিল। তেওঁৰ অধ্যয়নত ইটালীয় ফ্ৰেস্কো আৰু অন্যান্য গতানুগতিক কৌশলৰ কাম কৰা হৈছিল। মিউৰেলৰ মাধ্যম হিচাপে প্ৰাকৃতিক আঁহৰ সৈতে কাম কৰিছিল।

## কেৰিয়াৰ
১৯৬০ আৰু ১৯৭০ চনত মুখাৰ্জীয়ে স্থানীয় শণ আৰু পাটৰ ব্যৱহাৰ কৰি সেই সময়ত জনপ্ৰিয় মেক্ৰেম ডিজাইনৰ বাহিৰত গাঁঠিযুক্ত ডিজাইন তৈয়াৰ কৰিছিল। ১৯৭২ চনত নতুন দিল্লীৰ শ্ৰীধৰাণী আৰ্ট গেলেৰীত তেওঁৰ প্ৰথম একক প্ৰদৰ্শনী অনুষ্ঠিত হয়। তেওঁৰ ভাস্কৰ্য্যসমূহৰ নাম উৰ্বৰতাৰ দেৱতাৰ নামেৰে ৰাখিছিল আৰু ইয়াক কামুক আৰু ইংগিতদায়ক হিচাপে দেখা গৈছিল। ১৯৭১ চনত মুখাৰ্জীয়ে ভাস্কৰ্য্য শিল্পৰ বাবে ব্ৰিটিছ কাউন্সিলৰ বৃত্তি লাভ কৰে।

মুখাৰ্জীৰ প্ৰাৰম্ভিক কামৰ বেছিভাগেই প্ৰাকৃতিক শণ আঁহৰ ব্যৱহাৰৰ বৈশিষ্ট্য আছিল যদিও পিছৰ জীৱনত তেওঁ চিৰামিক আৰু ব্ৰঞ্জৰো ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ২০০০ চনত তেওঁৰ ব্ৰঞ্জৰ কামৰ উত্থান ঘটে, "যেতিয়া শিল্পীগৰাকীয়ে পৰম্পৰাগত হেৰুৱা-মোম প্ৰক্ৰিয়া ব্যৱহাৰ কৰি পোনপটীয়াকৈ মোমত ঢালাই কৰা ৰূপ ঢালিবলৈ আৰম্ভ কৰে, যাৰ পৃষ্ঠভাগ তেওঁ স্থানীয় দন্ত চিকিৎসকৰ পৰা পোৱা সঁজুলিৰে সমাপ্ত কৰে"।

১৯৯৪ চনত ডেভিদ ইলিয়টে কিউৰেট কৰা প্ৰদৰ্শনীত অংশগ্ৰহণৰ বাবে অক্সফৰ্ডৰ মিউজিয়াম অৱ মডাৰ্ণ আৰ্টলৈ মুখাৰ্জীক আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল। পৰৱৰ্তী কেইমাহমানৰ ভিতৰত একেখন প্ৰদৰ্শনীয়েই যুক্তৰাজ্যৰ অন্যান্য চহৰসমূহলৈ আৰু অধিক ভ্ৰমণ কৰিছিল। পিছলৈ মুখাৰ্জীয়ে ১৯৯৬ চনত নেদাৰলেণ্ডত অনুষ্ঠিত হোৱা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কৰ্মশালাত অংশগ্ৰহণ কৰে। এই সময়ছোৱাতে তেওঁ চিৰামিকৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

২০১৯ চনত মেট্ৰ'পলিটান মিউজিয়াম অৱ আৰ্টত মুখাৰ্জীৰ ৰচনাৰ মৰণোত্তৰ ৰেট্ৰ'স্পেকটিভ অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ নাম "ফেনোমেনেল নেচাৰ: মৃনালিনী মুখাৰ্জী"। প্ৰদৰ্শনীখনৰ পৰ্যালোচনাত শিল্প সমালোচক নগীন শইখে লক্ষ্য কৰিছে: "মুখাৰ্জীৰ দৰে এক আচৰিত ধৰণৰ পুৰ্বদৃষ্টিৰ দ্বাৰা ইতিহাসবিদ, সমালোচক আৰু দৰ্শকে হয়তো লাভ কৰা মূল পাঠটো হ'ল শিল্পক কেনেকৈ পদ্ধতিগত পশ্চিমীয়া নীতি-নিয়মৰ অধীনত চিত্ৰিত হিচাপে চোৱাটো প্ৰতিহত কৰিব পাৰি তেখেতে তেখেতৰ কামৰ সূক্ষ্মতাৰ সৈতে জড়িত হ'বলৈ নতুন ধৰণেৰে শিক্ষিত কৰি তুলিছে।"

## কৌশল আৰু শৈলী
পৰম্পৰাগত ভাৰতীয় আৰু ঐতিহাসিক ইউৰোপীয় ভাস্কৰ্য্য, লোকশিল্প, আধুনিক ডিজাইন, স্থানীয় শিল্প আৰু বস্ত্ৰশিল্পৰ দ্বাৰা মুখাৰ্জী প্ৰভাৱিত হৈছিল। গাঁঠি দিয়াটো তেওঁৰ অন্যতম মূল কৌশল আছিল; তাই স্বজ্ঞাতভাৱে কাম কৰিছিল আৰু কেতিয়াও স্কেচ, মডেল বা প্ৰস্তুতিমূলক অংকনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কাম কৰা নাছিল।

ভাৰতীয় সমসাময়িক শিল্প স্বাধীনতাৰ পিছৰ লেখকসকলে মুখাৰ্জীক "সমসাময়িক ভাৰতীয় শিল্পৰ এক অনন্য কণ্ঠ" বুলি অভিহিত কৰে, আৰু মন্তব্য কৰে যে "মাটি বা চহকী জিলিকি থকা ৰঙৰ শণৰ ৰছীৰে কষ্টৰে গাঁঠি দিয়া ভাস্কৰ্য্যসমূহে ফুলি উঠা জীৱন, ৰসাল গছ-গছনি, চিনাকি ব্যক্তিত্বৰ এক উৰ্বৰ জগতখনক উদগনি দিয়ে।" "ফেলিক ৰূপ"ত প্ৰকাশ পোৱা যৌনতাৰ টোকাক স্বীকাৰ কৰি তেওঁলোকে যোগ কৰিলে "ৰহস্যময় ভাঁজ আৰু মুখ, জটিল বক্ৰ আৰু ড্ৰেপ।"

মুখাৰ্জীয়ে কে জি সুব্ৰমণ্যৰ অধীনত অধ্যয়ন কৰিছিল, আৰু তেওঁৰ শিল্পকলাৰ পৰা বহুখিনি লাভ কৰিছিল। সুব্ৰমণ্যৰ প্ৰভাৱৰ ওপৰত লিখি সোনাল খুল্লাৰে *Worldly Affiliations*ত মুখাৰ্জী এগৰাকী প্ৰাক্তন ছাত্ৰত লিখিছে, "[...] পাট, কাঠ, ৰছী, আৰু গৰুৰ গোবৰ ব্যৱহাৰ কৰি একেলগে যাদুকৰী আৰু লৌকিক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে। দৃশ্য ভাষাৰ সৈতে তেওঁলোকৰ উদ্ভাৱনী ক্ষমতা আৰু সাধাৰণ সামগ্ৰীত বিনিয়োগ সুব্ৰমণ্যৰ পাঠদান, লেখা আৰু শিল্প নিৰ্মাণৰ এক উত্তৰাধিকাৰ।"

শিল্প ইতিহাসবিদ আৰু স্বতন্ত্ৰ কিউৰেটৰ দীপক অনন্তইও মুখাৰ্জীৰ সামান্য, পাৰ্থিৱ সামগ্ৰীৰ প্ৰতি থকা প্ৰৱণতাক সুব্ৰমণ্যৰ পৰা পোৱা প্ৰভাৱৰ কাৰণ বুলি কয়, আৰু পাছলৈ ভাৰতীয় শিল্পকলাৰ ইতিহাসৰ পৰাও। "The Knots are Many But the Thread is One" শীৰ্ষক ৰচনাখনত অনন্তই লিখিছে, "যিটো শাক-পাচলিৰ ক্ষেত্ৰৰ পৰা তেওঁৰ মাধ্যমৰ উৎপত্তি হৈছে, তাৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণভাৱে মুখাৰ্জীৰ ৰচনাৰ আগশাৰীৰ উপমাটো উদ্ভিদৰ জৈৱিক জীৱনৰ পৰাই আহিছে এটা গছপুলি পৰিপক্কতালৈ লৰচৰ কৰা।"

## প্ৰভাৱ
কে জি সুব্ৰমণ্যই স্বীকাৰ কৰা শিক্ষাবিজ্ঞানৰ প্ৰেক্ষাপটত মুখাৰ্জীয়ে "উচ্চ শিল্প"ৰ পৰিৱৰ্তে পৰম্পৰাগতভাৱে তেওঁৰ শিল্পৰ সৈতে জড়িত সামগ্ৰীত কাম কৰাৰ সিদ্ধান্তই তেওঁৰ শিক্ষকে আধুনিকতাবাদৰ এটা মূল মেৰুত্ব বুলি ভবা কথাটোক অতিক্ৰম কৰাৰ সচেতন প্ৰচেষ্টাক প্ৰতিফলিত কৰে, ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত শিল্পী দক্ষতাৰ চৰম সমৃদ্ধি আৰু অবিৰত বাস্তৱতাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি আৰু জনপ্ৰিয়তাৰ নিৰ্মল বহুমুখীতাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখিয়েই স্থানীয় ভাষাৰ প্ৰবচন।

## মৃত্যু
২০১৫ চনত নতুন দিল্লীৰ নেশ্যনেল গেলেৰী অৱ মডাৰ্ণ আৰ্টত অনুষ্ঠিত হোৱা ৰেট্ৰ’স্পেকটিভ প্ৰদৰ্শনীৰ পূৰ্বে চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি হৈছিল মৃণালিনী মুখাৰ্জী। এসপ্তাহৰ পিছত ৬৫ বছৰ বয়সত তেওঁৰ মৃত্যু হয়।

## ৰাজহুৱা সংগ্ৰহ
* আধুনিক কলা অক্সফৰ্ড, অক্সফ'ৰ্ড
* ইয়ৰ্কশ্বাৰ ভাস্কৰ্য্য উদ্যান, ইয়ৰ্কশ্বাৰ
* ষ্টেডেলিক সংগ্ৰহালয়, আমষ্টাৰডাম
* নেচনেল গেলেৰী অৱ মডাৰ্ণ আৰ্ট, নতুন দিল্লী
* ললিত কলা একাডেমী, নতুন দিল্লী
* ৰূপাংকৰ মিউজিয়াম অৱ আৰ্ট, ভাৰত ভৱন, ভোপাল
* সূক্ষ্ম কলা সংগ্ৰহালয়, পাঞ্জাৱ বিশ্ববিদ্যালয়, চণ্ডীগড়
* ভাৰত পৰ্যটন উন্নয়ন নিগম, নতুন দিল্লী
* ইণ্ডিয়া ইনষ্টিটিউট অৱ ইমিউন’লজি, নতুন দিল্লী
* টেট মডাৰ্ণ, লণ্ডন
* চৰকাৰী সংগ্ৰহালয় আৰু আৰ্ট গেলেৰী, চণ্ডীগড়
* মিউজিয়াম অৱ মডাৰ্ণ আৰ্ট, নিউয়ৰ্ক
* নিউয়ৰ্কৰ মেট্ৰ'পলিটান মিউজিয়াম অৱ আৰ্ট

## তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:ভাৰতীয় ব্যক্তি
শ্ৰেণী:ভাস্কৰ্যশিল্পী