জিম্বু

**জিম্বু** পিয়াঁজ পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত এবিধ বনৌষধি, নেপালৰ কিছুমান অঞ্চলত আৰু ভাৰতৰ কিছু মধ্য হিমালয়ৰ ৰাজ্য যেনে উত্তৰাখণ্ডত ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, য'ত ইয়াক জাম্বু বা ফাৰাণ বুলি কোৱা হয়। ই এলিয়ামৰ দুটা প্ৰজাতিৰ দ্বাৰা গঠিত, (ক) hypsistum আৰু (খ) przewalskianum। পিয়াঁজ আৰু চিভছৰ মাজত সোৱাদ থকা এই বনৌষধিবিধ বেছিকৈ শুকুৱাই ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নেপালৰ মুস্তাং জিলা আৰু উত্তৰাখণ্ডৰ কুমাওন অঞ্চলত ইয়াক শাক-পাচলি, আচাৰ, মাংসৰ সোৱাদ দিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নেপালৰ বাকী অংশত ইয়াক উৰাদ দালি বা মচুৰ দাইলৰ সোৱাদ দিবলৈ বেছিকৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। শুকান পাত ঘিউত ভাজি তাৰ সোৱাদ গঢ় লৈ উঠে। চপোৱাৰ পিছত মানুহে জিম্বু শুকুৱাই পিছলৈ ব্যৱহাৰৰ বাবে জমা কৰি ৰাখে যিহেতু ই ঋতুভিত্তিক বনৌষধি (জুন আৰু ছেপ্টেম্বৰৰ ভিতৰত মূল চপোৱা হয়)।

## ব্যৱহাৰ
এই উদ্ভিদৰ মাটিৰ ওপৰৰ অংশ পৰম্পৰাগত চিকিৎসাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। মচলাৰ ব্যৱহাৰ মূলতঃ সোৱাদ আৰু জুতি লোৱাৰ বাবে কৰা হয় যদিও উচ্চ মুস্তাংগ অঞ্চলৰ লোকে ইয়াক পুষ্টিকৰ বুলি গণ্য কৰে। উচ্চ মুস্তাংগ অঞ্চলৰ প্ৰায় সকলো (৯০%) পৰিয়ালে তৰকাৰী, চূপ, আচাৰ আৰু মাংসৰ সামগ্ৰীত মচলা হিচাপে জিম্বু ব্যৱহাৰ কৰে। সমগ্ৰ নেপালৰ বাকী অংশ আৰু উত্তৰাখণ্ডৰ দৰে উত্তৰ ভাৰতৰ কিছু অংশৰ জনসংখ্যাই এই বনৌষধিবিধ নিজৰ খাদ্যত আৰু ঔষধৰ বাবে ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰে। জিম্বুক নেপালৰ পাহাৰৰ ঢালৰ চৰণীয়া পথাৰত সংগ্ৰহ কৰা উচ্চ মূল্যৰ ঔষধি উদ্ভিদ বুলিও গণ্য কৰা হয়। উচ্চ মুস্তাংগ আৰু নেপালৰ অন্যান্য উত্তৰ-মধ্য অঞ্চলত ঘৰে ঘৰে বিভিন্ন ৰোগ যেনে ফ্লু, কাহ, পেটৰ বিষৰ বাবে জিম্বু ব্যৱহাৰ কৰে। ইয়াৰ সৈতে এই গাঁওসমূহৰ বিচ্ছিন্ন প্ৰকৃতিৰ সম্পৰ্ক থাকিব পাৰে, য’ত মৌলিক স্বাস্থ্য সুবিধাৰ অভাৱ।

২০০৬ চনৰ এক অধ্যয়নত:
* নেপালৰ উচ্চ মুস্তাংগ অঞ্চলৰ ৯৫% পৰিয়ালে ৰন্ধা-বঢ়াত জিম্বু ব্যৱহাৰ কৰে, বেছিভাগেই তৰকাৰীত টেম্পাৰ বনাবলৈ কাৰণ এইটো এটা সোৱাদযুক্ত এজেণ্ট। 
* ৩৮% পৰিয়ালে জিম্বু ঔষধ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে (বেছিভাগেই ফ্লুৰ সহায়ক বুলি বিশ্বাস কৰা চিকিৎসা হিচাপে)।
* ৫২% পৰিয়ালে জিম্বু সংগ্ৰহৰ সৈতে জড়িত বুলি কয় (আৰু এই শতাংশ পৰিয়ালৰ আকাৰ অনুসৰি বন্যভাৱে ভিন্ন হয়, ৫-৬ জন আকাৰৰ পৰিয়ালত বহু বেছি জিম্বু সংগ্ৰহ হয়, সেই সংখ্যাতকৈ ডাঙৰ বা সৰু আকাৰত জিম্বু সংগ্ৰহ বহু কম।

## অৰ্থনৈতিক লাভ
সংগ্ৰহৰ পিছত জিম্বু গছজোপা বন্ধ ঠাইত, যেনে চেডত, কেইবাদিনো শুকুৱাই লোৱা হয় আৰু তাৰ পিছত ইয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে বায়ুত শুকুৱাই লোৱা হয়। ২০০৪ চনৰ ভিতৰত আপাৰ মুস্তাংগত প্ৰায় ৩২৮৮ কিলোগ্ৰাম বায়ু শুকুৱাই লোৱা জিম্বু সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল আৰু তাৰ প্ৰায় সকলোবোৰ বিক্ৰীৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। নেপালৰ আলপাইন অঞ্চলৰ বেছিভাগ পৰিয়ালৰ আয় ঔষধি উদ্ভিদ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱসায়ৰ পৰা হয়। মধ্য নেপালৰ উচ্চ মুস্তাংগ অঞ্চলত কৃষি, বন্য উদ্ভিদ সংগ্ৰহ আৰু ঋতুভিত্তিক ব্যৱসায় স্থানীয় জীৱিকাৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক কাৰ্য্যকলাপ। উচ্চ মুস্তাংগ অঞ্চলৰ বেছিভাগ পৰিয়ালেই বন্য জিম্বু সংগ্ৰহৰ লগত জড়িত। জিম্বু বিক্ৰীয়ে উচ্চ মুস্তাংগৰ বাৰ্ষিক পৰিয়ালৰ আয়ত যথেষ্ট (১০%) অৰিহণা যোগায়। জিম্বুৰ পৰা আহৰণ কৰা আয়ৰ ওপৰত এটা পৰিয়ালৰ ঋতুভিত্তিক ব্যৱসায়ত জড়িত হোৱাৰ ফলত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পৰে। গড়ে ২০০৩ আৰু ২০০৪ চনত এই ব্যৱসায়ৰ সৈতে জড়িত পৰিয়ালৰ বাবে জিম্বু বিক্ৰীৰ পৰা বাৰ্ষিক আয় প্ৰায় ৭০ মাৰ্কিন ডলাৰ আছিল। সাধাৰণতে মানুহে উপাৰ্জন সৰ্বাধিক কৰিবলৈ জিম্বুৰ সংগ্ৰাহক আৰু ব্যৱসায়ী উভয় হিচাপে কাম কৰে। জিম্বুৰ প্ৰধান বাণিজ্যৰ ধৰণ আছিল ঘৰে ঘৰে বিক্ৰী কৰা যদিও ব্যৱসায়ীসকলে ঋতুভিত্তিক বাণিজ্যত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ কাঠমাণ্ডু আৰু নেপাল আৰু ভাৰতৰ অন্যান্য অঞ্চললৈ যোৱাটো সাধাৰণ কথা। অৰ্থাৎ জিম্বু ব্যৱসায়ৰ সৈতে জড়িত লোকসকলে বৰ্তমান বিক্ৰী কৰিবলৈ গ্ৰাহক বজাৰ বিচাৰিছে, আৰু বিদেশী বজাৰত যোগান ধৰিলে লাভৱান হ’ব। তদুপৰি জিম্বুৰ দৰে মচলা “উচ্চ মূল্যৰ, কম পৰিমাণৰ নগদ শস্য” হ’ব পাৰে, আৰু এই সামগ্ৰীৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যই গ্ৰাম্য নেপালৰ আয় আৰু জীৱিকা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।

## উপলব্ধতা আৰু ব্যৱহাৰিকতা
এ. হাইপচিষ্টামৰ সামঞ্জস্যপূৰ্ণ উপলব্ধতা আছে যদিও ১৯৯০ চনত এ. প্ৰজেৱালস্কিয়ানামক দুৰ্বল বুলি ধৰা হৈছিল। বন্যপ্ৰাণীত সংগ্ৰহ কৰা জিম্বুৰ বাবে কিছুমান কৃষি বিজ্ঞানৰ বাধা আছে যিয়ে এই সামগ্ৰীৰ দুৰ্বলতাত অৰিহণা যোগায়। এটা বাধা হৈছে ভেড়া, ছাগলী আৰু অন্যান্য পশুধনৰ চৰণীয়া পথাৰত উদ্ভিদৰ অৱক্ষয়। ইয়াৰ মূল কাৰণ হ'ল বন্য জিম্বু সাধাৰণতে সাম্প্ৰদায়িক ভূমিত পোৱা যায় আৰু উদ্ভিদৰ প্ৰৱেশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ কোনো সক্ৰিয় ব্যৱস্থাপনা নাই। জিম্বুৰ উপলব্ধতাৰ এটা স্বাভাৱিক বাধা হৈছে বৰষুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা, বিশেষকৈ গ্ৰীষ্মৰ আৰম্ভণিৰ মাহত, যিটো উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু অস্তিত্বৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। মুস্তাংগ অঞ্চলৰ ভিতৰৰ পাহাৰৰ ঢালৰ বেছিভাগ অংশতে গছ-গছনিৰ অভাৱ আৰু বালিচহীয়া মাটি বতাহ, বৰফ আৰু বৰষুণৰ ফলত সহজেই খহাই পেলাব পাৰে, যাৰ ফলত স্থানীয় জীৱিকা আৰু কৃষিৰ বাবে প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি হয়। জিম্বু উদ্ভিদ প্ৰজাতিটোক খহনীয়াৰ উত্তৰ হিচাপে চাব পাৰি, কাৰণ ইহঁত বালিচহীয়া মাটি থকা উচ্চ শুষ্ক অঞ্চলত গোট খাই গজে। জিম্বু পোৱা দুৰ্গম, পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ বাবে সংগ্ৰহত মূলতঃ শাৰীৰিকভাৱে সক্ষম আৰু শক্তিশালী লোক জড়িত হৈ থাকে। অৰ্থাৎ বয়োজ্যেষ্ঠ বা শাৰীৰিক অক্ষম লোকৰ বাবে সংগ্ৰহ সদায় ব্যৱহাৰিক নহয়।

## পৰিচালনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা
বৰ্তমান উচ্চ মুস্তাংগত জিম্বু উদ্যোগৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱসায়ৰ বাবে কোনো সক্ৰিয় পৰিচালনা ব্যৱস্থা নাই। জিম্বুৰ কৃষি সংযমসমূহ অতিক্ৰম কৰিবলৈ কৃষক গোট আৰু সমবায়ৰ দৰে আনুষ্ঠানিক ব্যৱস্থাপনা ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজন, যেনে পশুধনৰ চৰণীয়া পথাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা। কৃষক সমবায়সমূহে জিম্বু সংগ্ৰহৰ বাবে সম্প্ৰদায়ৰ সংগঠন উন্নত কৰিব পাৰে আৰু ভাগ-বতৰা কৰা ক্ৰয় আৰু বৃহৎ পৰিমাণৰ বিক্ৰীৰ জৰিয়তে উপাৰ্জন বৃদ্ধি কৰিব পাৰে। বন্যপ্ৰাণীৰ বাহিৰেও জিম্বু সংগ্ৰহৰ বিকল্প ব্যৱস্থাও কম। অৰ্থাৎ সক্ৰিয় পৰিচালনাৰ জৰিয়তে অধিক পোহনীয়াকৰণক জিম্বু উদ্যোগৰ উৎপাদন আৰু বিকাশ বৃদ্ধিৰ সুযোগ হিচাপে চাব পাৰি। সাম্প্ৰদায়িক আৰু ব্যক্তিগত দুয়োটা ভূমিতে ঘূৰ্ণনীয় চপোৱা স্থান (শস্য আৱৰ্তন) প্ৰৱৰ্তন কৰিলে জিম্বুৰ বহনক্ষম সংগ্ৰহ আৰু অধিক উন্নত হ'ব পাৰে। জিম্বু, অন্যান্য মচলাৰ লগতে, লাভৱান হ'বলৈ নগদ ধন, যন্ত্ৰ-পাতি, মাটি বা শ্ৰমৰ বিস্তৃত যোগানৰ প্ৰয়োজন নহয়। অৰ্থাৎ মুস্তাংগ অঞ্চলৰ বাৰীত বা দৰিদ্ৰ নেপালী পৰিয়ালৰ ওচৰত, আৰু বিশেষকৈ পাহাৰৰ ঢালত য’ত গছ গজে জিম্বু ৰোপণ কৰিব পাৰি। ঘৰৰ ওচৰতে লাভজনক শস্যই বিশেষকৈ মহিলাসকলক উপকৃত কৰিব পাৰে, মূলতঃ কাৰণ তেওঁলোকৰ বাবে জিম্বু গছৰ লগত জড়িত হোৱা আৰু যত্ন লোৱাটো সহজ।

## তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:এলিয়াম
শ্ৰেণী:ঔষধি উদ্ভিদ
শ্ৰেণী:নেপালৰ খাদ্য