ব্ৰহ্ম

হিন্দু ধৰ্মত, ***ব্ৰহ্ম*** (; IAST: *Brahman*) হৈছে সৰ্বোচ্চ সৰ্বজনীন নীতি, বিশ্বৰ পৰম সত্য। বৈদিক উপনিষদসমূহত, *ব্ৰহ্ম* হৈছে অস্তিত্ব আৰু অনস্তিত্বৰ দ্বৈততা অতিক্ৰম কৰা মৌলিক সত্য। ই সময়, স্থান, আৰু প্ৰাকৃতিক নিয়মৰ উৎস হিচাপে কাম কৰে। ই এটা অপৰিৱৰ্তনীয়, শাশ্বত নীতি যি সকলো সীমা আৰু বাধাৰ বাহিৰত অৱস্থান কৰে। সকলো সীমাবদ্ধতা অতিক্ৰম কৰাৰ বাবে, *ব্ৰহ্ম*ক ভাষাৰ জৰিয়তে সম্পূৰ্ণৰূপে বৰ্ণনা বা শ্ৰেণীবদ্ধ কৰাটো অসম্ভৱ।
প্ৰধান হিন্দু দৰ্শনৰ বিদ্যালয়সমূহত, ই অ-ভৌতিক, কাৰ্যকৰী, আনুষ্ঠানিক আৰু চূড়ান্ত কাৰণ হিচাপে বিবেচিত হয়। ই সৰ্বব্যাপী, অসীম, শাশ্বত সত্য, চেতনা আৰু আনন্দ যি পৰিৱৰ্তন নহয়, তথাপি সকলো পৰিৱৰ্তনৰ কাৰণ। *ব্ৰহ্ম* হৈছে মেটাফিজিকেল ধাৰণা হিচাপে অস্তিত্বৰ বৈচিত্ৰ্যৰ পিছফালে থকা একক বন্ধনমূলক ঐক্যৰ প্ৰতীক।
*ব্ৰহ্ম* এটা বৈদিক সংস্কৃত শব্দ, আৰু পল ডয়চেনৰ মতে, ই হৈছে "সমগ্ৰ বিশ্বত সাকাৰ হোৱা সৃষ্টিশীল নীতি।"  *ব্ৰহ্ম* হৈছে বেদত পোৱা এটা মুখ্য ধাৰণা, আৰু ইয়াক প্ৰাচীন উপনিষদসমূহত বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। বেদসমূহত *ব্ৰহ্ম*ক বিশ্বৰ নীতি হিচাপে কল্পনা কৰা হয়। উপনিষদসমূহত ইয়াক বিভিন্নভা *[[Satcitananda|সৎ-চিৎ-আনন্দ]]* (সত্য-চেতনা-আনন্দ) হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে আৰু অপৰিৱৰ্তনীয়, স্থায়ী, সৰ্বোচ্চ সত্য হিচাপে।

*ব্ৰহ্ম*ক হিন্দু গ্ৰন্থসমূহত আত্মা (, 'নিজ') ধাৰণাৰ সৈতে আলোচনা কৰা হয়, ব্যক্তিগত, নিৰাকাৰ বা *[[Para Brahman]]*, বা এই গুণসমূহৰ বিভিন্ন সংমিশ্ৰণৰ জৰিয়তে, দাৰ্শনিক বিদ্যালয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি। দ্বৈতবাদী হিন্দু ধৰ্মৰ বিদ্যালয়সমূহত, যেনে থিয়েষ্টিক দ্বৈত বেদান্তত, ব্ৰহ্ম আৰু আত্মা (নিজ) প্ৰতিটো সত্তাত পৃথক। অদ্বৈতবাদী বিদ্যালয়সমূহত, যেনে অদ্বৈত বেদান্ত, ব্ৰহ্মৰ পদাৰ্থ আৰু আত্মাৰ পদাৰ্থ একে, সকলো জীৱৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত থাকে, আৰু সকলো অস্তিত্বত আধ্যাত্মিক ঐক্য আছে।

## শব্দৰ উৎপত্তি আৰু সম্পৰ্কিত শব্দ
সংস্কৃতত (ब्रह्मन्) *ব্ৰহ্ম* (এটা *n*-ষ্টেম, নমিনেটিভ **', মূল ''-''ৰপৰা "বৃদ্ধি, সম্প্ৰসাৰণ, বৃহৎ, বঢ়া") এটা নিৰপেক্ষ বিশেষ্য যাক পুংলিঙ্গ **'ৰপৰা পৃথক কৰা হয়—যি ব্ৰহ্মৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ব্যক্তিক বুজায়, আৰু ব্ৰহ্মা, হিন্দু ত্ৰিমূৰ্তিৰ সৃষ্টিকৰ্তা দেৱতাৰপৰা। *ব্ৰহ্ম* এটা লিঙ্গ-নিৰপেক্ষ ধাৰণা যি পুংলিঙ্গ বা স্ত্ৰীলিঙ্গ দেৱতাৰ ধাৰণাতকৈ অধিক নিৰাকাৰতাৰ ইংগিত দিয়ে। *ব্ৰহ্ম*ক সৰ্বোচ্চ স্বৰূপ হিচাপে উল্লেখ কৰা হয়। পুলিগণ্ডলাই কয় যে ই হৈছে "বিশ্বৰ মাজত আৰু তাৰ বাহিৰৰ অপৰিৱৰ্তনীয় সত্য", আৰু চিনাৰীয়ে কয় যে *ব্ৰহ্ম* এটা ধাৰণা যাক "নিখুঁতভাৱে সংজ্ঞায়িত কৰিব নোৱাৰি।" 
বৈদিক সংস্কৃতত:

*Brahma* (ब्रह्म) (নমিনেটিভ একৱচন), *brahman* (ब्रह्मन्) (ষ্টেম) (নিৰপেক্ষ লিঙ্গ) মূল *bṛh-*ৰ পৰা, যাৰ অৰ্থ "দৃঢ়, শক্তিশালী, সম্প্ৰসাৰিত, প্ৰচাৰিত কৰা।" 
*Brahmana* (ब्रह्मन) (নমিনেটিভ একৱচন, কেতিয়াও বহুবচন নহয়), মূল *brha* (দৃঢ়, শক্তিশালী, সম্প্ৰসাৰিত) + সংস্কৃত *-man-*ৰপৰা যি "নিৰ্দিষ্ট শক্তি, সহজাত দৃঢ়তা, সমৰ্থন বা মৌলিক নীতি"ৰ কিছু প্ৰকাশিত ৰূপ বুজায়।

পৰৱৰ্তী সংস্কৃত ব্যৱহাৰত:

*Brahma* (ब्रह्म) (নমিনেটিভ একৱচন), *brahman (*ब्रह्मन्*)* (ষ্টেম) (নিৰপেক্ষ
*Brahmā* (ब्रह्मा) (নমিনেটিভ একৱচন), *Brahman* (ब्रह्मन्) (ষ্টেম) (পুংলিঙ্গ লিঙ্গ), অৰ্থ হৈছে দেৱতা বা দেৱ প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মা। তেওঁ হিন্দু ত্ৰিমূৰ্তিৰ এজন সদস্য আৰু সৃষ্টিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত, কিন্তু বৰ্তমান ভাৰতত তেওঁৰ কোনো পূজাৰী সম্প্ৰদায় নাই। কাৰণ ব্ৰহ্মা, সৃষ্টিকৰ্তা দেৱতা, দীৰ্ঘজীৱী কিন্তু শাশ্বত নহয়, অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মা এটা যুগৰ শেষত পুৰুষত পুনৰ শোষিত হয় আৰু নতুন কল্পৰ আৰম্ভণিত পুনৰ জন্ম লাভ কৰে। 

ইয়াৰপৰা পৃথক:

এটা *brāhmaṇa* (ब्राह्मण) (পুংলিঙ্গ, উচ্চাৰণ ), (যাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ "প্ৰাৰ্থনাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত") হৈছে বৈদিক মন্ত্ৰৰ ওপৰত গদ্য ভাষ্য—বৈদিক সাহিত্যৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ। 
এটা *brāhmaṇa* (ब्राह्मण) (পুংলিঙ্গ, ওপৰৰ দৰে একে উচ্চাৰণ), অৰ্থ পুৰোহিত; এই ব্যৱহাৰত শব্দটো সাধাৰণতে ইংৰাজীত "ব্ৰাহ্মণ" হিচাপে অনুবাদ কৰা হয়। এই ব্যৱহাৰ অথৰ্ববেদতো পোৱা যায়। নিৰপেক্ষ বহুবচন ৰূপত, *Brahmāṇi*। চাওক বৈদিক পুৰোহিত। 
*[[Ishvara|ঈশ্বৰ]]*, (আক্ষৰিক অৰ্থত, সৰ্বোচ্চ প্ৰভু), অদ্বৈতত, সীমিত গুণৰ সৈতে পৰম সত্যৰ আংশিক বিশ্বজনীন প্ৰকাশ হিচাপে চিহ্নিত। বিশিষ্টাদ্বৈত আৰু দ্বৈতত, ঈশ্বৰ (সৰ্বোচ্চ নিয়ন্ত্ৰক)ৰ অসীম গুণ আছে আৰু ই নিৰাকাৰ *ব্ৰহ্ম*ৰ উৎস। 
*[[Deva (Hinduism)|দেৱতা]]*, ব্ৰহ্ম/ঈশ্বৰৰ বিভিন্ন ৰূপত সম্প্ৰসাৰণ, প্ৰতিটোৰ নিৰ্দিষ্ট গুণ আছে। বৈদিক ধৰ্মত, ৩৩টা দেৱতা আছিল, যি পিছলৈ অতিৰঞ্জিত হৈ ৩৩ কোটি দেৱতা হৈছিল। বাস্তৱত, দেৱতাসকলক এক আৰু সৰ্বোচ্চ *ব্ৰহ্ম*ৰ অধিক সাধাৰণ প্ৰকাশ হিচাপে গণ্য কৰা হয় (চাওক *[[Para Brahman|পৰম ব্ৰহ্ম]]*)। সংস্কৃত শব্দ "কোটি"ৰ অৰ্থ গোট, আৰু ৩৩ কোটি দেৱতাই মূলতঃ ৩৩প্ৰকাৰৰ ঐশ্বৰিক প্ৰকাশক বুজায়। 

## ইতিহাস আৰু সাহিত্য
### বৈদিক
*ব্ৰহ্ম* এটা ধাৰণা যি বৈদিক সংহিতাসমূহত, বেদৰ প্ৰাচীনতম স্তৰত, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় সহস্ৰাব্দৰ শেষৰফালে উপস্থিত। উদাহৰণস্বৰূপে,

*ব্ৰহ্ম* ধাৰণাটো বৈদিক সাহিত্যৰ শতাধিক স্তোত্ৰত উল্লিখিত। *ব্ৰহ্মা* শব্দটো ঋগ্বেদৰ স্তোত্ৰ যেনে ২.২.১০, ৬.২১.৮, ১০.৭২.২ আৰু অথৰ্ববেদৰ স্তোত্ৰ যেনে ৬.১২২.৫, ১০.১.১২, আৰু ১৪.১.১৩১ত পোৱা যায়। এই ধাৰণাটো বৈদিক সাহিত্যৰ বিভিন্ন স্তৰত পোৱা যায়; উদাহৰণস্বৰূপে: আইতৰেয় ব্ৰাহ্মণ ১.১৮.৩, কৌষীতকি ব্ৰাহ্মণ ৬.১২, শতপথ ব্ৰাহ্মণ ১৩.৫.২.৫, তৈত্তিৰীয় ব্ৰাহ্মণ ২.৮.৮.১০, জৈমিনীয় ব্ৰাহ্মণ ১.১২৯, তৈত্তিৰীয় আৰণ্যক ৪.৪.১ৰপৰা ৫.৪.১, বজসনেয়ী সংহিতা ২২.৪ৰপৰা ২৩.২৫, মৈত্ৰায়ণী সংহিতা ৩.১২.১:১৬.২ৰপৰা ৪.৯.২:১২২.১৫। এই ধাৰণাটো বেদত সন্নিৱিষ্ট উপনিষদসমূহত বিস্তৃতভাৱে আলোচিত (পৰৱৰ্তী খণ্ড চাওক), আৰু বেদাঙ্গতো উল্লিখিত, যেনে শ্ৰৌত সূত্ৰ ১.১২.১২ আৰু পৰাশ্কৰ গৃহ্যসূত্ৰ ৩.২.১০ৰপৰা ৩.৪.৫।
জন গণ্ডাৰ মতে, বৈদিক সাহিত্যত, ঋগ্বেদ সংহিতাৰপৰা আৰম্ভ কৰি, *ব্ৰহ্ম*ৰ বিভিন্ন উল্লেখে "বিভিন্ন অৰ্থ বা অৰ্থৰ ছাঁ" প্ৰকাশ কৰে। জন গণ্ডাৰ মতে, আধুনিক পশ্চিমীয়া ভাষাত এনে কোনো একক শব্দ নাই যিয়ে বৈদিক সাহিত্যৰ *ব্ৰহ্ম* শব্দৰ বিভিন্ন অৰ্থৰ ছাঁ প্ৰকাশ কৰিব পাৰে। সৰ্বাধিক প্ৰাচীন শ্লোকসমূহত, বৈদিক *ব্ৰহ্ম*ৰ ধাৰণাটো হৈছে "শব্দ, পদ, শ্লোক আৰু বেদৰ সূত্ৰত অন্তৰ্নিহিত শক্তি।" কিন্তু, গণ্ডাৰ মতে, শ্লোকসমূহে ইংগিত দিয়ে যে এই প্ৰাচীন অৰ্থ কেতিয়াও একমাত্ৰ অৰ্থ নাছিল, আৰু এই ধাৰণাটো প্ৰাচীন ভাৰতত বিকশিত আৰু সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল।
বাৰ্বাৰা হল্ডৰেজে কয় যে বেদসমূহত *ব্ৰহ্ম* ধাৰণাটো চাৰিটা প্ৰধান বিষয়-বস্তুৰ সৈতে আলোচিত: শব্দ বা শ্লোক হিচাপে (*শব্দব্ৰহ্ম*), সৃষ্টিকৰ্তা নীতিত জ্ঞানৰ মূৰ্ত ৰূপ হিচাপে, সৃষ্টি হিচাপে, আৰু পৰম্পৰাৰ সমষ্টি হিচাপে। হনন্যা গুডমেনে কয় যে বেদসমূহত *ব্ৰহ্ম*ক সকলো অস্তিত্বৰ মৌলিক বিশ্ব নীতি হিচাপে কল্পনা কৰা হৈছে। গেভিন ফ্লাডৰ মতে, বৈদিক যুগত এটা বিমূৰ্তকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া দেখা গৈছিল, য'ত *ব্ৰহ্ম*ৰ ধাৰণাটো শব্দৰ শক্তি, শব্দ আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠানৰপৰা বিকশিত হৈ "বিশ্বৰ সাৰাংশ", "সকলো ঘটনাৰ গভীৰ ভিত্তি", "নিজৰ সাৰাংশ (আত্মা, নিজ)", আৰু "প্ৰকৃত ব্যক্তিৰ পাৰ্থক্যৰ বাহিৰৰ গভীৰ সত্য"লৈ পৰিণত হৈছিল।

### উপনিষদ
 সকলো উপনিষদৰ কেন্দ্ৰীয় উদ্দেশ্য হৈছে আচাৰ-অনুষ্ঠান, বিশ্বৰ বাস্তৱতা (দেৱতাসমূহৰ সৈতে), আৰু মানৱ শৰীৰ/ব্যক্তিৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আৱিষ্কাৰ কৰা। গ্ৰন্থসমূহে এটা একক সুসংহত তত্ত্ব উপস্থাপন নকৰে, বৰঞ্চ বিভিন্ন বিষয়-বস্তুৰ সৈতে একাধিক সম্ভাৱ্য ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে, যি বৈদিক যুগৰ পিছত হিন্দু ধৰ্মৰ বিভিন্ন বিদ্যালয়ৰ ভিত্তি হিচাপে ফুলি উঠিছিল।
উপনিষদসমূহত ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাটো মেটাফিজিকেল, অণ্টলজিকেল, আৰু সোটেৰিওলজিকেল বিষয়-বস্তুক সামৰি বিকশিত হৈছে। ব্ৰহ্মক "মৌলিক সত্য" হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে যি বিশ্বক সৃষ্টি, ধাৰণ আৰু শেষত নিজৰ মাজত পুনৰ শোষণ কৰে। ইয়াক "বিশ্বৰ নীতি", "পৰম", "সৰ্বজনীন" শক্তি, "বিশ্বৰ নীতি", আৰু সকলো অস্তিত্বৰ, দেৱতাসমূহৰো, "চূড়ান্ত কাৰণ" হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। ব্ৰহ্মক "ঐশ্বৰিক সত্তা" বা "প্ৰভু" হিচাপেও চিত্ৰিত কৰা হৈছে, যি হয় এটা স্বতন্ত্ৰ দেৱতা হিচাপে বা সকলো ব্যক্তিৰ মাজত অন্তৰ্নিহিত উপস্থিতি হিচাপে প্ৰকাশ পাব পাৰে। ই আধ্যাত্মিক মুক্তিৰ দিশে লৈ যোৱা "জ্ঞান", "নিজ" যি নিৰ্ভীক, প্ৰকাশমান, উচ্চ, আৰু আনন্দময়, আৰু স্বাধীনতাৰ "সাৰাংশ"ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ব্ৰহ্ম কেৱল প্ৰতিটো জীৱৰ মাজৰ বিশ্বই নহয়, বাহিৰৰ বিশ্বও, সম্পূৰ্ণ অৰ্থত অভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক জগত দুয়োটাকে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
উপনিষদসমূহত ব্ৰহ্মক "সাৰাংশ" আৰু "বিশ্বৰ ক্ষুদ্ৰতম কণা" হিচাপে, লগতে অসীম বিশ্ব হিচাপেও বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ই প্ৰতিটো জীৱৰ মাজৰ "নিজ", "সত্য", "বাস্তৱতা", "পৰম", আৰু "আনন্দ" (আনন্দা)। ব্ৰহ্মক ইন্দ্ৰিয়ৰ জৰিয়তে প্ৰত্যক্ষভাৱে উপলব্ধি কৰিব নোৱাৰি, কিন্তু গভীৰ আত্ম-উপলব্ধিৰ জৰিয়তে ইয়াক অনুভৱ কৰিব পাৰি। 
দাৰ্শনিক সৰ্বপল্লী ৰাধাকৃষ্ণণৰ কথাত, উপনিষদৰ ঋষিসকলে শিকায় যে ব্ৰহ্ম হৈছে বস্তুগত ঘটনাৰ অন্তৰ্নিহিত পৰম সাৰাংশ। যদিও ব্ৰহ্মক দেখা বা শুনা নাযায়, তথাপি আত্মজ্ঞান (আত্মা জ্ঞান)ৰ চৰ্চাৰ জৰিয়তে ইয়াৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ উপলব্ধি কৰিব পাৰি। এই জ্ঞানে ব্যক্তিক বস্তুগত জগতৰ মায়া অতিক্ৰম কৰি উচ্চতৰ চেতনা আৰু মুক্তিৰ অৱস্থা লাভ কৰাত সহায় কৰে। 
উপনিষদসমূহত *ব্ৰহ্ম*ৰ ওপৰত কেইবাটাও *মহা-বাক্য* বা "মহান উক্তি" আছে:
}

#### দ্বৈত বেদান্ত

দ্বৈত বেদান্তৰ ব্ৰহ্ম হৈছে বিশ্বৰ প্ৰধান ধৰ্মসমূহত ঈশ্বৰৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ এক ধাৰণা। দ্বৈতৰ মতে, ব্যক্তিগত আত্মা ঈশ্বৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, কিন্তু পৃথক। দ্বৈত দৰ্শনে ব্ৰহ্ম আৰু সসীম সত্তাৰ মাজত ভাগ কৰা অস্তিত্বৰ ধাৰণাৰ বিৰুদ্ধে যুক্তি প্ৰদৰ্শন কৰে। ই অদ্বৈতবাদ (অদ্বৈত) বা ভাগ কৰা অস্তিত্বৰ যিকোনো ধাৰণাক ব্ৰহ্মৰ অতীন্দ্ৰিয় পূৰ্ণতাৰ প্ৰকৃতিৰ সৈতে অসংগত বুলি গণ্য কৰে। মধ্বে প্ৰতিটো সত্তাৰ অনন্য ব্যক্তিত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে (‘‘বিশেষ’‘)।

দ্বৈত তত্ত্ববাদৰ প্ৰচাৰ কৰে, যাৰ অৰ্থ হৈছে সৰ্বজনীন ভিত্তিৰ ভিতৰত সত্তাসমূহৰ তত্ত্ব (গুৰুত্বপূৰ্ণ গুণ)ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বুজা, নিম্নলিখিতভাৱে:
# জীৱ-ঈশ্বৰ-ভেদ — আত্মা আৰু সৰ্বোচ্চ ঈশ্বৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্য
# জড়-ঈশ্বৰ-ভেদ — অচেতন আৰু সৰ্বোচ্চ ঈশ্বৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্য
# মিথ-জীৱ-ভেদ — যিকোনো দুটা আত্মাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য
# জড়-জীৱ-ভেদ — অচেতন আৰু আত্মাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য
# মিথ-জড়-ভেদ — যিকোনো দুটা অচেতনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য

#### বিশিষ্টাদ্বৈত
বিশিষ্টাদ্বৈতত, ৰামানুজে দাবী কৰে যে ব্ৰহ্ম হৈছে ঈশ্বৰ, আৰু এই ঈশ্বৰ হৈছে নাৰায়ণ। ব্ৰহ্মসূত্ৰ ১.১.১ৰ তেওঁৰ ভাষ্যত, ৰামানুজে ব্ৰহ্মক "'সৰ্বোচ্চ ব্যক্তি' হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰে, যি তেওঁৰ নিজৰ স্বভাৱত সকলো অপূৰ্ণতাৰপৰা মুক্ত আৰু অসংখ্য অতুলনীয় শ্ৰেষ্ঠত্বৰ শুভ গুণৰ অধিকাৰী।" এই সংজ্ঞা ব্যৱহাৰ কৰি, ৰামানুজে যুক্তি দিয়ে যে ব্ৰহ্ম অৱশ্যেই ঈশ্বৰ হ’ব লাগিব কাৰণ ব্ৰহ্মৰ গুণসমূহ সকলোৰে তুলনাত অতুলনীয়ভাৱে শ্ৰেষ্ঠ, আৰু সেয়েহে "কেৱল সকলোৰ প্ৰভুকহে এইদৰে বুজোৱা যায়, আৰু 'ব্ৰহ্ম' প্ৰাথমিকভাৱে তেওঁকহে বুজায়।" ৰামানুজে দাবী কৰে যে ঈশ্বৰ আৰু ব্যক্তিগত আত্মাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ভক্তিৰ হ’ব লাগিব, আৰু মোক্ষ বা মুক্তি তেওঁৰ মতে, আত্মাৰদ্বাৰা ব্ৰহ্মৰ উপাসনাৰ জৰিয়তে হয়: "বন্ধনৰ অৱসান... কেৱল সৰ্বোচ্চ ব্যক্তিৰ কৃপাৰ জৰিয়তেহে লাভ কৰা যায়, যি উপাসকৰ ধ্যানৰদ্বাৰা সন্তুষ্ট হয়, যি হৈছে ভক্তি।" 

#### অচিন্ত্য ভেদাভেদ
অচিন্ত্য ভেদাভেদ দৰ্শন দ্বৈতাদ্বৈত (ভিন্নতামূলক একত্ববাদ)ৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ। এই দৰ্শনত, ব্ৰহ্ম কেৱল নিৰাকাৰ নহয়, ব্যক্তিগতো। ব্ৰহ্ম হৈছে সৰ্বোচ্চ ব্যক্তিত্বৰ ঈশ্বৰ, যদিও প্ৰথম পৰ্যায়ৰ উপলব্ধিত (জ্ঞান নামৰ প্ৰক্ৰিয়াৰদ্বাৰা) পৰম সত্যক নিৰাকাৰ ব্ৰহ্ম হিচাপে উপলব্ধি কৰা হয়, তাৰ পিছত ব্যক্তিগত ব্ৰহ্ম হিচাপে যাৰ শাশ্বত বৈকুণ্ঠ নিবাস আছে (যাক ব্ৰহ্মলোক সনাতন বুলিও জনা যায়), তাৰ পিছত পৰমাত্মা হিচাপে (যোগৰদ্বাৰা—সৰ্বোচ্চ আত্মা, হৃদয়ত বিষ্ণু-ঈশ্বৰৰ ধ্যানৰদ্বাৰা)—বিষ্ণু (নাৰায়ণ, যি সকলোৰে হৃদয়ত আছে) যাৰ বহুতো নিবাস আছে যাক বিষ্ণুলোক (বৈকুণ্ঠ) বুলি জনা যায়, আৰু শেষত (পৰম সত্য ভক্তিৰদ্বাৰা উপলব্ধি কৰা হয়) ভগৱান হিচাপে, সৰ্বোচ্চ ব্যক্তিত্বৰ ঈশ্বৰ, যি পৰমাত্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ (ব্যক্তিগত, নিৰাকাৰ, বা দুয়োটা) উৎস।

### ভক্তি আন্দোলন

হিন্দু ধৰ্মৰ ভক্তি আন্দোলনে ব্ৰহ্মৰ দুটা ধাৰণা—*নিৰ্গুণ* আৰু *সগুণ*ৰ ওপৰত ইয়াৰ ঈশ্বৰতত্ত্ব (theosophy) গঢ়ি তুলিছিল। *নিৰ্গুণ* ব্ৰহ্ম হৈছে পৰম সত্যৰ ধাৰণা যি নিৰাকাৰ, গুণ বা বৈশিষ্ট্যহীন। ইয়াৰ বিপৰীতে, *সগুণ* ব্ৰহ্মক ৰূপ, গুণ আৰু বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে কল্পনা কৰা হৈছিল আৰু বিকশিত কৰা হৈছিল। এই দুয়োটা ধাৰণাৰ সমান্তৰালতা প্ৰাচীন সৰ্বেশ্বৰবাদী অপ্ৰকাশিত আৰু ঈশ্বৰবাদী প্ৰকাশিত পৰম্পৰাত পোৱা যায়, যথাক্ৰমে, আৰু ইয়াক ভগৱদ্গীতাৰ অৰ্জুন-কৃষ্ণ সংলাপত সন্ধান কৰিব পৰা যায়। ই একে ব্ৰহ্ম, কিন্তু দুটা দৃষ্টিকোণৰপৰা দেখা হয়, এটা *নিৰ্গুণী* জ্ঞান-কেন্দ্ৰিক আৰু আনটো *সগুণী* প্ৰেম-কেন্দ্ৰিক, যি গীতাত কৃষ্ণ (বিষ্ণুৰ অষ্টম অৱতাৰ) হিচাপে একত্ৰিত হৈছে। *নিৰ্গুণ* ভক্তৰ কবিতা আছিল *জ্ঞান-শ্ৰয়ী*, অৰ্থাৎ জ্ঞানৰ শিপাৰে গঢ় লৈছিল। *সগুণ* ভক্তৰ কবিতা আছিল *প্ৰেম-শ্ৰয়ী*, অৰ্থাৎ প্ৰেমৰ শিপাৰে গঢ় লৈছিল। ভক্তিত, পাৰস্পৰিক প্ৰেম আৰু ভক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, য’ত ভক্তই ঈশ্বৰক ভাল পায়, আৰু ঈশ্বৰে ভক্তক ভাল পায়।

জিনিন ফ’লাৰে কয় যে ভক্তি আন্দোলনৰ ঈশ্বৰতত্ত্বৰ মূলত থকা নিৰ্গুণ আৰু সগুণ ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাসমূহ হিন্দু ধৰ্মৰ বেদান্ত বিদ্যালয়ৰ ধাৰণাৰ সৈতে, বিশেষকৈ আদি শঙ্কৰৰ অদ্বৈত বেদান্ত, ৰামানুজৰ বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্ত, আৰু মধ্বাচাৰ্যৰ দ্বৈত বেদান্তৰ ধাৰণাৰ সৈতে অধিক গভীৰভাৱে বিকশিত হৈছিল। ভক্তিৰ ওপৰত দুটা ১২শ শতিকাৰ প্ৰভাৱশালী গ্ৰন্থ আছিল *শাণ্ডিল্য ভক্তি সূত্ৰ*—যি নিৰ্গুণ-ভক্তিৰ সৈতে সংনাদ কৰে, আৰু *নাৰদ ভক্তি সূত্ৰ*—যি সগুণ-ভক্তিৰ দিশে ঝুঁকে।

ভক্তি আন্দোলনৰ নিৰ্গুণ আৰু সগুণ ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাসমূহ পণ্ডিতসকলৰ বাবে বিভ্ৰান্তিকৰ হৈছে, বিশেষকৈ *নিৰ্গুণী* পৰম্পৰা, কাৰণ ই, ডেভিড লৰেঞ্জেনৰ মতে, "গুণবিহীন, এনেকি সংজ্ঞায়িত ব্যক্তিত্ববিহীন ঈশ্বৰৰ প্ৰতি হৃদয়গ্ৰাহী ভক্তি" প্ৰদান কৰে। তথাপি, লৰেঞ্জেনৰ মতে, "নিৰ্গুণী ভক্তি সাহিত্যৰ পৰ্বত"ৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত, *নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম*ৰ বাবে ভক্তি হিন্দু পৰম্পৰাৰ বাস্তৱতাৰ অংশ হৈছে, *সগুণ ব্ৰহ্ম*ৰ বাবে ভক্তিৰ সৈতে একেলগে। এই দুয়োটা আছিল ভক্তি আন্দোলনৰ সময়ত ঈশ্বৰক কল্পনা কৰাৰ দুটা বিকল্প পথ।

### বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ব্ৰহ্মৰ বুজা-বুজি

বৌদ্ধ ধৰ্ম উপনিষদীয় ব্ৰহ্ম আৰু আত্মা (স্থায়ী আত্মা, সাৰাংশ)ৰ মতবাদ প্ৰত্যাখ্যান কৰে। ডেমিয়েন কিয়নৰ মতে, "বুদ্ধই ক’লে যে তেওঁ ব্যক্তিগত আত্মা (*আত্মা*) বা ইয়াৰ বিশ্বজনীন সমকক্ষ (*ব্ৰহ্ম*)ৰ অস্তিত্বৰ কোনো প্ৰমাণ পোৱা নাই।"  বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মেটাফিজিক্সে ব্ৰহ্ম (চূড়ান্ত সত্তা), ব্ৰহ্মৰ দৰে সাৰাংশ, আত্মা আৰু যিকোনো মেটাফিজিকেলভাৱে সমতুল্য বস্তুক ইয়াৰ অনাত্তা মতবাদৰ জৰিয়তে প্ৰত্যাখ্যান কৰে, কিন্তু তেওঁলোকৰ ত্ৰিকায়ৰ বিশ্বাস ব্ৰহ্মৰ সৎ-চিৎ-আনন্দ বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে অতি সাদৃশ্যপূৰ্ণ। 

মাৰ্ভ ফ’লাৰৰ মতে, বৌদ্ধ ধৰ্মৰ কিছুমান ৰূপে ব্ৰহ্মৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ ধাৰণাসমূহ গ্ৰহণ কৰিছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ফ’লাৰে প্ৰাচীন সৰ্বাস্তিবাদ বৌদ্ধ বিদ্যালয়ৰ কথা উল্লেখ কৰে, যি "এক অতি সৰ্বেশ্বৰবাদী ধৰ্মীয় দৰ্শন গ্ৰহণ কৰিছিল, আৰু এই বিদ্যালয় গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ ই মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিকাশৰ বাবে প্ৰেৰণা যোগাইছিল।"  উইলিয়াম থিয়ডৰ ডি বেৰীৰ মতে, মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ যোগাচাৰ বিদ্যালয়ৰ মতবাদত, "সাৰাংশৰ শৰীৰ, চূড়ান্ত বুদ্ধ, যি সমগ্ৰ বিশ্বত বিস্তৃত আৰু ভিত্তিৰূপে আছে [...] আছিল বাস্তৱত বিশ্বৰ আত্মা, উপনিষদৰ ব্ৰহ্ম, নতুন ৰূপত।"  ফ’লাৰৰ মতে, কিছুমান পণ্ডিতে বৌদ্ধ *[[nirvana|নিৰ্বাণ]]*ক, যাক পৰম সত্য হিচাপে ধাৰণা কৰা হয়, হিন্দু ব্ৰহ্ম/আত্মাৰ সৈতে চিনাক্ত কৰিছে; ফ’লাৰে দাবী কৰে যে এই দৃষ্টিভংগী "বৌদ্ধ চক্ৰত সামান্য সমৰ্থন লাভ কৰিছে।"  ফ’লাৰে কয় যে বহুতো মহাযান গ্ৰন্থৰ লেখকসকলে তেওঁলোকৰ ধাৰণাসমূহক উপনিষদীয় ব্ৰহ্মৰ মতবাদৰপৰা পৃথক কৰিবলৈ বিশেষ যত্ন লৈছিল।

### বৌদ্ধ গ্ৰন্থত ব্ৰহ্মৰ ব্ৰহ্মা হিচাপে প্ৰতিনিধিত্ব
বৈদিক সাহিত্যত ব্ৰহ্মৰ আধ্যাত্মিক ধাৰণা বহু পুৰণি, আৰু কিছুমান পণ্ডিতৰ মতে, ব্ৰহ্মা দেৱতা হয়তো নিৰাকাৰ, গুণবিহীন (নিৰ্গুণ) সৰ্বজনীন নীতি ব্ৰহ্মৰ ৰূপ, গুণ আৰু বৈশিষ্ট্যযুক্ত (সগুণ) ব্যক্তিগত ধাৰণা আৰু প্ৰতীক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল। হিন্দু গ্ৰন্থসমূহত, বিষ্ণু আৰু শিৱৰ সৈতে ব্ৰহ্মা দেৱতাৰ আদি উল্লেখসমূহৰ ভিতৰত এটা মৈত্ৰায়ণীয় উপনিষদৰ পঞ্চম *প্ৰপাঠক* (পাঠ)-ত পোৱা যায়, যি সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম সহস্ৰাব্দৰ শেষৰফালে, বৌদ্ধ ধৰ্মৰ উত্থানৰ পিছত ৰচিত হৈছিল।

প্ৰাচীন বৌদ্ধসকলে ব্ৰহ্মাৰ ধাৰণাক আক্ৰমণ কৰিছিল, গণনাথ অবয়েছেকেৰেৰ মতে, আৰু এইদৰে বিতৰ্কমূলকভাৱে বৈদিক আৰু উপনিষদীয় লিঙ্গ-নিৰপেক্ষ, বিমূৰ্ত মেটাফিজিকেল ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাক আক্ৰমণ কৰিছিল। প্ৰাচীন বৌদ্ধ গ্ৰন্থত ব্ৰহ্মাৰ এই সমালোচনাৰ লক্ষ্য আছিল বেদসমূহক উপহাস কৰা, কিন্তু একে গ্ৰন্থসমূহে একে সময়তে *মেত্তা* (প্ৰেমময়-দয়া, সহানুভূতি)ক ব্ৰহ্মৰ সৈতে মিলনৰ অৱস্থা হিচাপে অভিহিত কৰিছিল। ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাচীন বৌদ্ধ দৃষ্টিভংগীয়ে সৃষ্টিকৰ্তাৰ দিশটো প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল, কিন্তু বৈদিক ব্ৰহ্মবিহাৰ ধাৰণাসমূহৰ মূল্যবোধৰ ব্যৱস্থাক বৌদ্ধ মূল্যবোধৰ ব্যৱস্থাত ধৰি ৰাখিছিল। মাৰ্টিন উইল্টশ্বাৰৰ মতে, বৌদ্ধ ক্যাননত "স্বৰ্গ লোক"ৰ পৰিৱৰ্তে "ব্ৰহ্ম লোক" শব্দটো সম্ভৱতঃ উপনিষদত ব্ৰহ্ম ধাৰণাৰ "সত্যৰ শক্তি" আৰু জ্ঞানৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ বৌদ্ধ প্ৰয়াস। একে সময়তে, ব্ৰহ্মক ব্ৰহ্মা হিচাপে পুনৰ সংজ্ঞায়িত কৰি আৰু ইয়াক তেওঁলোকৰ দেবতা আৰু সংসাৰ তত্ত্বৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ কৰি, প্ৰাচীন বৌদ্ধ ধৰ্মে বেদৰ আত্মা-ব্ৰহ্ম ভিত্তিক ধাৰণাক প্ৰত্যাখ্যান কৰি নিজৰ *ধৰ্ম* মতবাদ (অনিচ্ছা, দুখ আৰু অনাত্তা) প্ৰকাশ কৰিছিল।

## চীনা চিন্তাধাৰাত ব্ৰহ্ম
এল. এছ. ভাছিলিয়েভে, পেনচিলভেনিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বাবে লিখি, যুক্তি দিছিল যে সংমিশ্ৰণবাদী তাওবাদীসকলে তেওঁলোকৰ উপাসনাত তাওৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে ব্ৰহ্মক ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
ভিক্টৰ এইচ. মেয়াৰৰ মতে, তাওবাদৰ প্ৰাথমিক ইতিহাসত তাওবাদীসকলৰ হিন্দু গোটৰ সৈতে ইতিবাচক "সাংস্কৃতিক সম্পৰ্ক" আছিল আৰু *[[Tao Te Ching|তাও তে চিং]]* ভাৰতীয় দৰ্শনৰ প্ৰতিক্ৰিয়া হিচাপে ৰচিত হৈছিল আৰু লেখক(সকলে) ব্ৰহ্মক তাওৰ সমতুল্য বুলি বিবেচনা কৰিছিল।

## শিখ ধৰ্মত ব্ৰহ্ম

শিখ ধৰ্মৰ ভিত্তিত ব্ৰহ্মৰ মেটাফিজিকেল ধাৰণা, বিশেষকৈ *নিৰ্গুণী ব্ৰহ্ম*—গুণবিহীন, নিৰাকাৰ, শাশ্বত সৰ্বোচ্চ সত্য—প্ৰতিষ্ঠিত। এই বিশ্বাস শিখসকলৰ *নিৰ্গুণী ভক্তি*ৰ জৰিয়তে পালন কৰা হয়।
গৌৰীত, যি গুৰু গ্ৰন্থ সাহিবৰ অংশ, ব্ৰহ্মক "দ্বিতীয়হীন এক" হিচাপে ঘোষণা কৰা হৈছে, শ্ৰী ৰাগত "সকলো তেওঁৰপৰা জন্ম লয়, আৰু শেষত তেওঁতেই লীন হয়", বৰ আছাত "আমি যি দেখোঁ বা শুনো সেয়া ব্ৰহ্মৰ প্ৰকাশ।"  নেছবিটৰ মতে, শিখ শাস্ত্ৰ গুৰু গ্ৰন্থ সাহিবৰ আৰম্ভণিতে থকা বাৰ শব্দৰ মূল-মন্ত্ৰৰ প্ৰথম দুটা শব্দ, *ইক ওঙ্কাৰ*, পণ্ডিতসকলে তিনিটা ভিন্ন ধৰণে অনুবাদ কৰিছে: "এক ঈশ্বৰ আছে", "এই সত্তা এক", আৰু "এক সত্য হৈছে।" 
হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰাচীন গ্ৰন্থ যেনে ছান্দোগ্য উপনিষদৰ ৬.২ অধ্যায়তো ব্ৰহ্মৰ মেটাফিজিকেল ধাৰণাৰ বাবে "দ্বিতীয়হীন এক"ৰ ওপৰত একই গুৰুত্ব পোৱা যায়। শিখ ধৰ্মত ঈশ্বৰ আৰু সৰ্বোচ্চ সত্যৰ ধাৰণাসমূহ হিন্দু ধৰ্মৰ *সগুণ* আৰু *নিৰ্গুণ* ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাত পোৱা বিষয়-বস্তুৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।
শিখ ধৰ্মত সৰ্বোচ্চ সত্য (ব্ৰহ্ম)ৰ ধাৰণাক *নাম*, *সৎ-নাম* বা *নাম*, আৰু *ইক ওঙ্কাৰ* হিচাপেও উল্লেখ কৰা হয়, যি হিন্দু ধৰ্মৰ ওমৰ দৰে এই সত্যৰ প্ৰতীক।

## জৈন ধৰ্মত ব্ৰহ্ম
পণ্ডিতসকলে বিতৰ্ক কৰে যে জৈন ধৰ্মত ব্ৰহ্মৰ ধাৰণাক প্ৰত্যাখ্যান কৰা হয় নে গ্ৰহণ কৰা হয়। জৈন ধৰ্মে ঈশ্বৰবাদী ঈশ্বৰৰ ধাৰণাক প্ৰত্যাখ্যান কৰে, কিন্তু *জীৱ* বা "আত্মাৰ অস্তিত্ব আছে" বুলি ধৰা হয়, যি ইয়াৰ পুনৰ্জন্ম আৰু কেবল জ্ঞানৰ তত্ত্বৰ কেন্দ্ৰীয় মেটাফিজিকেল সত্য হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

বিছেটৰ মতে, জৈন ধৰ্মে "বস্তুগত জগত" আৰু "আত্মা"ক গ্ৰহণ কৰে, কিন্তু হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰাচীন গ্ৰন্থত পোৱা পৰম সত্য আৰু বিশ্বজনীন নীতিৰ মেটাফিজিকেল ধাৰণা ব্ৰহ্মক প্ৰত্যাখ্যান কৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে, গোস্বামীৰ মতে, জৈন ধৰ্মৰ সাহিত্যত একত্ববাদী বিষয়-বস্তুৰ এক আণ্ডাৰকাৰেণ্ট আছে, য’ত ব্ৰহ্মৰ (সৰ্বোচ্চ সত্য, সৰ্বোচ্চ জ্ঞান) জ্ঞান লাভ কৰা আত্মা ব্ৰহ্মৰ সৈতে অভিন্ন। জৈনীৰ মতে, জৈন ধৰ্মে পৰম সত্য (ব্ৰহ্ম)ৰ ভিত্তিক ধাৰণাক নহয় গ্ৰহণ কৰে নহয় প্ৰত্যাখ্যান কৰে, বৰঞ্চ জৈন অণ্টলজি *[[Anekantavada|অনেকান্তবাদ]]* নামৰ বহুমুখী মতবাদ গ্ৰহণ কৰে। এই মতবাদে ধৰি লয় যে "সত্য অপৰিৱৰ্তনীয়ভাৱে জটিল" আৰু কোনো মানৱীয় দৃষ্টিভংগী বা বৰ্ণনাই পৰম সত্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব নোৱাৰে। যিসকলে পৰম সত্য উপলব্ধি কৰিছে, তেওঁলোক হৈছে মুক্ত আত্মা আৰু সৰ্বোচ্চ আত্মা (পৰমাত্মা), কেবল জ্ঞানৰ সৈতে।

## ব্ৰহ্মা, ব্ৰহ্ম, ব্ৰাহ্মণ আৰু ব্ৰাহ্মণাৰ তুলনা
ব্ৰহ্মা ব্ৰহ্মৰপৰা পৃথক। ব্ৰহ্মা হৈছে এক পুৰুষ দেৱতা, উত্তৰ-বৈদিক পুৰাণ সাহিত্যত, যি সৃষ্টি কৰে কিন্তু সংৰক্ষণ বা ধ্বংস নকৰে। কিছুমান হিন্দু গ্ৰন্থত তেওঁক মেটাফিজিকেল ব্ৰহ্মৰপৰা বিষ্ণু (সংৰক্ষক), শিৱ (ধ্বংসকাৰী), আন সকলো দেৱ-দেৱী, বস্তু আৰু সত্তাৰ সৈতে উদ্ভৱ হোৱা বুলি কল্পনা কৰা হৈছে।

ব্ৰহ্ম হৈছে হিন্দু ধৰ্মৰ এক মেটাফিজিকেল ধাৰণা যি চূড়ান্ত অপৰিৱৰ্তনীয় সত্যক বুজায়, যি অসৃষ্ট, শাশ্বত, অসীম, অতীন্দ্ৰিয়, সকলো অস্তিত্বৰ কাৰণ, ভিত্তি, উৎস আৰু লক্ষ্য। ইয়াক হয় কাৰণ হিচাপে বা সেই বস্তু হিচাপে কল্পনা কৰা হয় যি নিজকে বিশ্বত আৰু সকলো সত্তাত ৰূপান্তৰিত কৰে, যি বৰ্তমান বিশ্ব আৰু সময়ৰ পূৰ্বে অস্তিত্ব লাভ কৰিছিল, যি বৰ্তমান বিশ্ব আৰু সময় হিচাপে অস্তিত্ব লাভ কৰে, আৰু যি বৰ্তমান বিশ্ব আৰু সময়ৰ শেষৰ পিছত শোষণ কৰি অস্তিত্ব লাভ কৰিব। ই এক লিঙ্গ-নিৰপেক্ষ বিমূৰ্ত ধাৰণা। বৈদিক গ্ৰন্থ, বিশেষকৈ উপনিষদসমূহত বিমূৰ্ত ব্ৰহ্ম ধাৰণাৰ প্ৰাধান্য আছে;  আনহাতে বেদ আৰু উপনিষদত ব্ৰহ্মা দেৱতাৰ উল্লেখ সামান্য। পুৰাণিক আৰু মহাকাব্য সাহিত্যত ব্ৰহ্মা দেৱতাৰ উল্লেখ অধিক হয়, কিন্তু অসংগতিপূৰ্ণভাৱে। 

কিছুমান গ্ৰন্থৰ মতে, বিষ্ণু দেৱতাই ব্ৰহ্মাক সৃষ্টি কৰিছিল (বৈষ্ণৱবাদ), আন কিছুমানে শিৱ দেৱতাই ব্ৰহ্মাক সৃষ্টি কৰিছিল বুলি কয় (শৈৱবাদ), আৰু কিছুমানে দেৱীয়ে ব্ৰহ্মাক সৃষ্টি কৰিছিল বুলি কয় (শক্তিবাদ), আৰু এই গ্ৰন্থসমূহে তাৰ পিছত কয় যে ব্ৰহ্মা হৈছে তেওঁলোকৰ পক্ষত কাম কৰা এক গৌণ সৃষ্টিকৰ্তা। ব্ৰহ্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ মাজৰ এক সাদৃশ্য হৈছে যে ব্ৰহ্মক জগতৰ আৰু তাৰ মাজৰ সকলো বস্তুৰ, বিপৰীতসমূহৰ সম্পৰ্কৰ ভিত্তি বুলি কোৱা হয়, আনহাতে ব্ৰহ্মা হৈছে এক সৃষ্টিকৰ্তা দেৱতা যি বহুতো হিন্দু আৰু বৌদ্ধ পৰম্পৰাত জগতৰ সহায় কৰে। 

এই প্ৰধান ঈশ্বৰবাদী পৰম্পৰাৰ মধ্যযুগীয় গ্ৰন্থসমূহে দাবী কৰে যে *সগুণ* ব্ৰহ্ম হৈছে বিষ্ণু, শিৱ, বা দেৱী, যি ব্ৰহ্মৰ ভিন্ন নাম বা দিশ, আৰু প্ৰতিটো জীৱৰ ভিতৰৰ আত্মা এই চূড়ান্ত, শাশ্বত ব্ৰহ্মৰ সমতুল্য বা অংশ।

ব্ৰাহ্মণ হৈছে হিন্দু ধৰ্মৰ একটি বৰ্ণ, যি পুৰোহিত হিচাপে, পৱিত্ৰ সাহিত্যৰ সংৰক্ষক আৰু প্ৰজন্মৰ পাছত প্ৰজন্ম ধৰি প্ৰেৰক হিচাপে তত্ত্বত বিশেষজ্ঞ।

ব্ৰাহ্মণা হৈছে বেদৰ চাৰিটা প্ৰাচীন স্তৰৰ ভিতৰত এটা। ইয়াত মূলতঃ পৌৰাণিক কাহিনী, কিংবদন্তি, বৈদিক আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ ব্যাখ্যা আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত দৰ্শনৰ সংকলন অন্তৰ্ভুক্ত। ইহঁত চাৰিটা বেদৰ প্ৰত্যেকটিৰ ভিতৰত সন্নিৱিষ্ট আৰু হিন্দু *[[śruti|শ্ৰুতি]]* সাহিত্যৰ অংশ গঠন কৰে।

## আৰু চাওক
**[[চেতনা]]*

## টোকা

## তথ্যসূত্ৰ

## উৎস

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## বাহ্যিক সংযোগ

* The Concept of Brahman in Hindu Philosophy, Haridas Chaudhuri (1954), *Philosophy East and West*, Vol. 4, No. 1, pp.&nbsp; 47–66.
* The Idea of God in Hinduism, A. S. Woodburne (1925), *The Journal of Religion*, Vol. 5, No. 1, pp.&nbsp; 52–66.
* The Western View of Hinduism: An Age-old Mistake (Brahman), J. M. De Mora (1997), *Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute*, Vol. 78, No. 1/4, pp.&nbsp; 1–12.
* Concepts of God *Stanford Encyclopedia of Philosophy*, Stanford University, (Compares Brahman with concepts of God found in other religions).
* Detailed essays on Brahman at Hinduwebsite.com
*Concept of Brahman in vedas at Adbutam, wordpress.Weblog

শ্ৰেণী:হিন্দু ধৰ্ম
শ্ৰেণী:দৰ্শন