ভাৰতত ইছলাম ধৰ্ম

**[[ইছলাম]]** ভাৰতৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম ধৰ্ম, দেশৰ ১৪.২% জনসংখ্যা বা প্ৰায় ১৭২.২ মিলিয়ন লোকে (২০১১ চনৰ লোকপিয়লত) ইছলামৰ অনুগামী হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে। বিশ্বৰ ভিতৰতে ভাৰতত মুছলমান লোকৰ সংখ্যা তৃতীয় স্থানত আছে। ভাৰতৰ অধিকাংশ মুছলমান ছুন্নী, আৰু মুছলমান জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ১৫% ছিয়া।

গুজৰাটত আৰব উপকূলীয় বাণিজ্যিক পথৰ কাষৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় সম্প্ৰদায়সমূহত আৰু আৰব উপদ্বীপত ধৰ্মৰ উত্থান হোৱাৰ কিছুসময়ৰ পাছতে মালাবাৰ উপকূলত ইছলাম প্ৰথম বিয়পি পৰিছিল। পিছলৈ ইছলাম ভাৰত উপমহাদেশৰ উত্তৰ অন্তৰ্দেশত উপস্থিত হয় সপ্তম শতিকাত যেতিয়া আৰবসকলে সিন্ধ আক্ৰমণ কৰি জয় কৰে। দ্বাদশ শতিকাত গাজনাবী আৰু ঘূৰিদ বিজয়ৰ জৰিয়তে পঞ্জাৱ আৰু উত্তৰ ভাৰতত উপস্থিত হয় আৰু তেতিয়াৰপৰাই ভাৰতৰ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ অংগ হৈ পৰিছে। ৬২৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ আগতে নিৰ্মিত গুজৰাটৰ ঘোঘাত থকা বৰৱাদা মছজিদ, কেৰালাৰ মেথালাৰ চেৰমন জুমা মছজিদ (৬২৯ খ্ৰীষ্টাব্দ) আৰু তামিলনাডুৰ কিলাকাৰাইত থকা পলাইয়া জুম্মা পল্লী (বা The Old Jumma Masjid, ৬২৮–৬৩০ খ্ৰীষ্টাব্দ) ভাৰতৰ প্ৰথম তিনিটা মছজিদ যিবোৰ নাৱিক আৰব ব্যৱসায়ীয়ে নিৰ্মাণ কৰিছিল। চেৰামান পেৰুমালছৰ কিংবদন্তি অনুসৰি, ইছলামিক নবী মহম্মদৰ (প্ৰায় ৫৭০–৬৩২) জীৱনকালত ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা চেৰা বংশৰ শেষ শাসক (তাজুদিন চেৰামান পেৰুমাল)ৰ আদেশত বৰ্তমানৰ কেৰেলাৰ কোডুংগালুৰত ৬২৪ খ্ৰীষ্টাব্দত প্ৰথম ভাৰতীয় মছজিদ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। একেদৰে স্থানীয় মছজিদসমূহ ৭০০ চনৰ আৰম্ভণিতে পূব উপকূলৰ তামিল মুছলমানসকলেও মহম্মদৰ জীৱনকালত ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা বুলি দাবী কৰে।

## ইতিহাস
### উৎপত্তি
ভাৰতৰ মুছলমানসকলৰ বিপুলসংখ্যক দক্ষিণ এছিয়াৰ জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত। কিন্তু কিছুমান ভাৰতীয় মুছলমানত বাহিৰৰ পৰা, মূলতঃ মধ্যপ্ৰাচ্য আৰু মধ্য এছিয়াৰপৰা অহা, অনুসন্ধানযোগ্য জিন প্ৰৱাহ ধৰা পৰা মাত্ৰা পোৱা গৈছিল। অৱশ্যে ই অতি কম মাত্ৰাত পোৱা যায়। সূত্ৰসমূহে ইংগিত দিয়ে যে মুছলমানসকলৰ মাজত জাতিসমূহৰ বিকাশ ঘটিছিল কাফাআতৰ ধাৰণাটোৰ ফলস্বৰূপে। যিসকলক আশ্ৰাফ বুলি কোৱা হয় তেওঁলোকক বিদেশী আৰব বংশৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা উচ্চ মৰ্যাদা বুলি ধৰা হয়, আনহাতে আজলাফসকলক হিন্দু ধৰ্মৰপৰা ধৰ্মান্তৰিত বুলি ধৰা হয়, আৰু তেওঁলোকৰ মৰ্যাদা কম। 

এই সামাজিক স্তৰবিন্যাস অৱশ্যে সকলো বিশ্বাসীৰ সমতাৰ মূল ইছলামিক ধৰ্মতত্ত্বৰ নীতিৰ প্ৰত্যক্ষ বিপৰীতমুখী। অৰ্থডক্স ইছলামিক মতবাদ অনুসৰি সকলো মুছলমানেই একক সম্প্ৰদায় (উম্মাহ) গঠন কৰে, আৰু কোৰআন আৰু হাদীছে জাতি বা বংশৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিভাজন প্ৰত্যাখ্যান কৰি ঐক্য আৰু ভাতৃত্ববোধক তীব্ৰভাৱে গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। এই নীতিৰ উদাহৰণ হজৰত মহম্মদৰ বিদায় ধৰ্মধ্বনিত দিয়া হৈছে, য'ত কোৱা হৈছে: "সকলো মানৱ জাতি আদম আৰু হাৱাৰপৰা আহিছে। এজন আৰবৰ কোনো অ-আৰবতকৈ কোনো শ্ৰেষ্ঠত্ব নাই, নতুবা এজন অআৰবৰ কোনো আৰবতকৈ কোনো শ্ৰেষ্ঠত্ব নাই; এজন বগাৰ কৃষ্ণাংগতকৈ কোনো শ্ৰেষ্ঠত্ব নাই, আৰু কৃষ্ণাংগৰ বগাতকৈ কোনো শ্ৰেষ্ঠত্ব নাই; ভক্তি আৰু ভাল কামৰ বাহিৰে।"  এই শিক্ষাৰ পোহৰত বহু ইছলামিক পণ্ডিতে (উলেমা) যুক্তি আগবঢ়ায় যে জাতিসদৃশ স্তৰৰ অস্তিত্ব ধৰ্মৰ মূল নীতিৰ বিৰোধী সাংস্কৃতিক প্ৰথা। কিন্তু আন পণ্ডিত আৰু সম্প্ৰদায়ৰ নেতাসকলে নিজৰ জাতি বা সামাজিক গোটৰ ভিতৰত বিবাহ কৰাটো ভাল বুলি কয়, যিটো প্ৰথা ভাৰতত বহুলভাৱে পালন কৰা হৈছে।

ইয়াত উল্লেখ কৰা তিনিটা জিনীয় অধ্যয়নৰ ভিতৰত দুটাত, য’ত ভাৰতৰ মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ কেইবাটাও অঞ্চলৰপৰা নমুনা লোৱা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, পুনৰ দেখা গ’ল যে মুছলমান জনসংখ্যা জড়িত স্থানীয় অমুছলমানৰ সৈতে অতিশয় মিল আছিল, কিছুমানৰ জিন প্ৰৱাহৰ মাত্ৰা সামান্য আছিল, মূলতঃ আৰব উপদ্বীপৰপৰা পোনপটীয়াকৈ নহয়, ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ইৰাণ আৰু মধ্য এছিয়াৰ আছিল।

ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ Y ক্ৰম’জমৰ তুলনা অন্য ভাৰতীয় গোটৰ সৈতে সম্পৰ্কীয় গৱেষণা ২০০৫ চনত প্ৰকাশ পাইছিল। এই অধ্যয়নত উত্তৰ প্ৰদেশৰ ১২৪ জন ছুন্নী আৰু ১৫৪ জন ছিয়াক তেওঁলোকৰ জিনীয় মূল্যায়নৰ বাবে যাদৃচ্ছিকভাৱে নিৰ্বাচিত কৰা হৈছিল। মুছলমানৰ বাহিৰেও হিন্দু উচ্চ আৰু মধ্যবৰ্ণৰ গোটৰ সদস্যসকলকো জিনীয় বিশ্লেষণৰ বাবে বাছনি কৰা হৈছিল। এই অধ্যয়নত ১০২১টা নমুনাৰ ভিতৰত মাত্ৰ ১৭টা নমুনাতহে ই হেপ্ল’গ্ৰুপ দেখা গৈছিল আৰু সকলোবোৰেই ছিয়া আছিল। অতি সামান্য বৃদ্ধি পোৱা কম্পাঙ্কই অৱশ্যে এই ছিয়াসকলক কেৱল তেওঁলোকৰ হেপ্ল’গ্ৰুপৰ ক্ষেত্ৰত ইৰাকী, তুৰ্কী আৰু পেলেষ্টাইনীসকলৰ ওচৰত ৰাখিছে।

### ভাৰতত ইছলামৰ আদিম ইতিহাস

অতীজৰেপৰা আৰব আৰু ভাৰত উপমহাদেশৰ মাজত বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক বিদ্যমান। আনকি প্ৰাক ইছলাম যুগতো আৰব ব্যৱসায়ীসকলে কোংকন-গুজৰাট উপকূল আৰু মালাবাৰ উপকূল ভ্ৰমণ কৰিছিল, যিয়ে তেওঁলোকক দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বন্দৰসমূহৰ সৈতে সংযোগ কৰিছিল। নতুনকৈ ইছলাম কৰা আৰবসকল আছিল ইছলামৰ ভাৰতৰ সৈতে প্ৰথম সংস্পৰ্শ। বুৰঞ্জীবিদ ইলিয়ট আৰু ডাউছনে তেওঁলোকৰ গ্ৰন্থ *The History of India, as Told by Its Own Historians*, ত কৈছে যে মুছলমান যাত্ৰী কঢ়িয়াই অনা প্ৰথম জাহাজখন ভাৰতৰ উপকূলত ৬৩০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ আগতেই দেখা গৈছিল। এইচ জি ৰ’লিনছনে তেওঁৰ *Ancient and Medieval History of India* গ্ৰন্থত দাবী কৰিছে যে প্ৰথম আৰব মুছলমানসকলে ভাৰতৰ উপকূলত বসতি স্থাপন কৰিছিল খ্ৰীষ্টপূৰ্ব সপ্তম শতিকাৰ শেষৰফালে। এই তথ্য জে ষ্টাৰকে তেওঁৰ *Madras District Manuals* আৰু হৰিদাস ভট্টাচাৰ্যই সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য *Cultural Heritage of India Vol. IV*.ত ইছলামৰ উত্থানৰ লগে লগে আৰবসকলে বিশ্বৰ মঞ্চত এক উল্লেখযোগ্য সাংস্কৃতিক শক্তি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ বিস্তৃত বাণিজ্য আৰু বাণিজ্যিক নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে আৰব ব্যৱসায়ী আৰু ব্যৱসায়ীসকল বিশ্বাসৰ মূল দূত হৈ পৰিছিল, য’তেই ভ্ৰমণ কৰিছিল তাতেই ইয়াৰ শিক্ষাসমূহ ভাগ-বতৰা কৰিছিল।

জনপ্ৰিয় পৰম্পৰা অনুসৰি ৬৬১ খ্ৰীষ্টাব্দত মালাবাৰ উপকূলৰ ঠিক পশ্চিমে অৱস্থিত লক্ষদ্বীপলৈ ইছলামক উবাইদুল্লাই আনিছিল। তেওঁৰ কবৰ এণ্ড্ৰট দ্বীপত অৱস্থিত বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। কেৰেলাৰ এৰ্নাকুলাম জিলাৰ পূব অংশৰ কোথামংগলামৰপৰা কেইটামান উমাইয়াদ (৬৬১–৭৫০ খ্ৰীষ্টাব্দ) মুদ্ৰা আৱিষ্কাৰ কৰা হয়। কেৰালাত মুছলমান পৰম্পৰা অনুসৰি মঙলদৈস্থিত মছজিদ জিনাথ বক্স ভাৰত উপমহাদেশৰ অন্যতম পুৰণি মছজিদ। চেৰামান পেৰুমালছৰ কিংবদন্তি অনুসৰি, ইছলামিক নবী মহম্মদৰ (প্ৰায় ৫৭০–৬৩২) জীৱনকালত ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা চেৰা বংশৰ শেষৰজন শাসক (চেৰামান পেৰুমাল)ৰ আদেশত বৰ্তমানৰ কেৰেলাৰ কোডুংগালুৰত ৬২৪ খ্ৰীষ্টাব্দত প্ৰথম ভাৰতীয় মছজিদ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। কিছাত শকৰৱতী ফাৰ্মাদৰ মতে, কোডুংগালুৰ, কোল্লাম, মাদায়ী, বৰকুৰ, মঙলদৈ, কাছাৰগোড, কান্নুৰ, ধৰ্মদাম, পন্থালয়িনী, আৰু চলিয়ামত থকা মছজিদসমূহ মালিকদিনাৰৰ যুগত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল আৰু ভাৰত উপমহাদেশৰ আটাইতকৈ পুৰণি মছজিদসমূহৰ ভিতৰত এই মছজিদসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। কাছাৰগোড চহৰৰ থালাংগাৰাত মালিকদিনাৰৰ মৃত্যু হোৱা বুলি অনুমান কৰা হৈছে।

প্ৰথম ভাৰতীয় মছজিদ চেৰমন জুমা মছজিদ ৬২৯ খ্ৰীষ্টাব্দত মালিক দীনাৰে নিৰ্মাণ কৰা বুলি ভবা হয় যদিও কিছুমান ইতিহাসবিদে কয় যে প্ৰথম মছজিদটো ৬১০ আৰু ৬২৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত গুজৰাটত আছিল। মালাবাৰত মাপিলাসকল হয়তো প্ৰথম সম্প্ৰদায় যিয়ে ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল। উপকূলৰ কাষেৰে নিবিড় মিছনেৰী কাৰ্য্যকলাপ চলোৱা হৈছিল আৰু আন বহুতো থলুৱা লোকে ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল। কিংবদন্তি অনুসৰি ভাৰতৰপৰা অহা দুজন ভ্ৰমণকাৰী মৌলাই আব্দুল্লাহ (পূৰ্বতে বালাম নাথ নামেৰে পৰিচিত) আৰু মৌলাই নুৰুদ্দিন (ৰূপনাথ) ইমাম মুস্তানছিৰ (৪২৭–৪৮৭&nbsp; এ এইচ)/(১০৩৬–১০৯৪ খ্ৰীষ্টাব্দ) আৰু ইমানেই আপ্লুত হৈছিল যে তেওঁলোকে ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি ৪৬৭ চনত ভাৰতত প্ৰচাৰ কৰিবলৈ উভতি আহিছিল&nbsp; এ এইচ/১০৭৩ খ্ৰীষ্টাব্দ। মৌলাই আহমেদ তেওঁলোকৰ সংগী আছিল। আবাদুল্লাহ প্ৰথম ৱালি-উল-হিন্দৰ দাইৰ তালিকা (ভাৰতৰ সন্ত) আছিল। তেওঁ কাকা আকেলা আৰু কাকি আকেলা নামৰ এহাল বিবাহিত দম্পতীৰ সন্মুখীন হয় যি তৈয়াবী (বোহৰা) সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰথম ধৰ্মান্তৰিত হৈছিল।

### আৰব–ভাৰতীয় পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া
ঐতিহাসিক প্ৰমাণে দেখুৱাইছে যে আৰব আৰু মুছলমানসকলে ইছলামৰ প্ৰথম দিনৰপৰাই আৰু সম্ভৱতঃ আৰব অঞ্চলত ইছলামৰ আগমনৰ আগতেই ভাৰতীয়সকলৰ সৈতে যোগাযোগ কৰিছিল। আৰব ব্যৱসায়ীসকলে ভাৰতীয়সকলে বিকশিত কৰা সংখ্যা ব্যৱস্থাটো মধ্যপ্ৰাচ্য আৰু ইউৰোপলৈ প্ৰেৰণ কৰিছিল।

অষ্টম শতিকাৰপৰাই বহু সংস্কৃত গ্ৰন্থ আৰবীলৈ অনুবাদ হৈছিল। জৰ্জ ছালিবাই তেওঁৰ "ইছলামিক চাইন্স এণ্ড দ্য মেকিং অৱ দ্য ইউৰোপিয়ান ৰেনেছাঁ" নামৰ গ্ৰন্থখনত লিখিছে যে "দ্বিতীয় আব্বাছি খলিফা আল-মানছুৰৰ (ৰাজ্য ৭৫৪–৭৭৫) ৰাজত্বকালত কিছুমান প্ৰধান সংস্কৃত গ্ৰন্থ অনুবাদ হ'বলৈ আৰম্ভ কৰা হৈছিল, যদি ইয়াৰ আগতে নহয়; তাৰ আগতেও যুক্তিৰ ওপৰত কিছুমান গ্ৰন্থ, আৰু সাধাৰণতে মানি লোৱা হৈছে যে পাৰ্চী আৰু সংস্কৃত গ্ৰন্থসমূহ, যিদৰে আছিল, তেনেদৰেই ৰচনা কৰা হৈছিল বা প্ৰথম অনুবাদ কৰা হৈছিল।" 

আৰব আৰু ভাৰতৰ মাজত বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক অনাদি কালৰপৰাই চলি আছিল, উদাহৰণস্বৰূপে আৰব ব্যৱসায়ীসকলে খেজুৰ আৰু সুগন্ধি বনৌষধি বিক্ৰী কৰিছিল যিসকলে প্ৰতি বসন্ততে বাৰিষা বতাহৰ আগমনৰ লগে লগে ভাৰতৰ পাৰলৈ আহিছিল। ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলত বসবাস কৰা লোকসকল আৰব ব্যৱসায়ীৰ বাৰ্ষিক আগমনৰ লগত যিমান পৰিচিত আছিল, বাৰিষাৰ চৰাইৰ জাকবোৰৰ লগতো সিমানেই পৰিচিত আছিল। কিন্তু বাৰিষাৰ চৰাইবোৰে কেইমাহমানৰ প্ৰবাসৰ অন্তত আফ্ৰিকালৈ উভতি আহিছিল যদিও সকলো ব্যৱসায়ীয়ে মৰুভূমিত থকা নিজৰ ঘৰলৈ উভতি নাহিল; বহুতে ভাৰতীয় মহিলাক বিয়া কৰাই ভাৰতত বসতি স্থাপন কৰে।

মহম্মদৰ আগমনে (৫৬৯–৬৩২ খ্ৰীষ্টাব্দ) পূৰ্বতে মূৰ্তিপূজক আৰু খণ্ডিত আৰবসকলক বিশ্বাসৰদ্বাৰা একত্ৰিত আৰু ইছলামৰ বাৰ্তা প্ৰচাৰৰ বাবে এক ভাগ-বতৰা দায়বদ্ধতাৰদ্বাৰা পৰিচালিত জাতিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। দীৰ্ঘদিন ধৰি দক্ষিণ ভাৰতলৈ খেজুৰৰ দৰে সামগ্ৰী লৈ অহা আৰব বণিক নাৱিকসকলে এতিয়া এই নতুন ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিলে, যাৰ বাবে অঞ্চলটোত উষ্ম আদৰণি পালে। দক্ষিণ ভাৰতীয় জনগোষ্ঠীসমূহে মছজিদ নিৰ্মাণক আদৰণি জনায় আৰু আৰব আৰু স্থানীয় মহিলাসকলৰ মাজত আন্তঃবিবাহকে ধৰি সাংস্কৃতিক সংহতিৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত এক সুকীয়া ভাৰতীয়-আৰবীয় মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ সৃষ্টি হয়। নৱম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে মালাবাৰৰ মুছলমান মিছনেৰীসকলে স্থানীয় ৰজাক ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণৰ প্ৰেৰণা যোগোৱাৰ সময়ত এক উল্লেখযোগ্য মাইলৰ খুঁটি অৰ্জন কৰিছিল।

ইতিহাসবিদ ডেৰিল এন মেকলিনৰ মতে সিন্ধ (বৰ্তমানৰ পাকিস্তানত) আৰু আলীৰ ছিয়া সমৰ্থকসকলৰ মাজত প্ৰাৰম্ভিক সংযোগ হাকিম ইবনে জাবালাহ আল আব্দিৰপৰাই অনুসন্ধান কৰিব পাৰি। মহম্মদৰ সহযোগী হাকিমে ৬৪৯ খ্ৰীষ্টাব্দত সিন্ধৰ মাজেৰে মাক্ৰাণলৈ যাত্ৰা কৰি খলিফাক এই অঞ্চলৰ বিষয়ে ৰিপৰ্ট দিছিল। আলীৰ এজন নিষ্ঠাৱান সমৰ্থক হাকিমে সিন্ধী জাটৰ সৈতে উটৰ যুদ্ধত মৃত্যুবৰণ কৰে। তেওঁ এজন কবিও আছিল আৰু আলী ইবনে আবু তালিবৰ প্ৰশংসাত তেওঁৰ কবিতাৰ কেইটামান দ্বৈত কবিতা জীয়াই আছে বুলি চাচনামাত প্ৰকাশ পাইছে।

আলীৰ নেতৃত্বৰ সময়ত সিন্ধৰ অসংখ্য জাটে ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল, আলীৰ সেনাবাহিনীৰ বিষয়া হাৰিথ ইবনে মুৰাহ আল-আব্দি আৰু ছাইফি ইবনে ফিল’ আল-শ্বায়বাণীৰ দৰে ব্যক্তিৰ প্ৰচেষ্টাৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত হৈছিল। ৬৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দত তেওঁলোকে সিন্ধী ডাকাতসকলৰ বিৰুদ্ধে অভিযানৰ নেতৃত্ব দিছিল, তেওঁলোকক আল-কিকান (বৰ্তমানৰ কুৱেটা)লৈকে খেদি ফুৰিছিল। পিছলৈ ৬৬০ খ্ৰীষ্টাব্দত দামাস্কাছৰ ওচৰত হুজৰ ইবনে আদি আল-কিণ্ডিৰ সৈতে মূৰ কাটি পেলোৱা আলীৰ সাতজন নিষ্ঠাৱান সংগীৰ ভিতৰত এজন হিচাপে ছাইফীক হত্যা কৰা হয়।

### ভাৰতত ইছলামৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাস

১৭ বছৰ বয়সত মহম্মদ বিন কাছিম (৬৭২ খ্ৰীষ্টাব্দ) ভাৰত উপমহাদেশ আক্ৰমণ কৰা প্ৰথমজন মুছলমান সেনাপতি আছিল, সিন্ধত উপনীত হ’বলৈ সক্ষম হৈছিল। খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধত উমাইয়াদ খিলাফত আৰু ভাৰতীয় ৰাজ্যৰ মাজত ধাৰাবাহিক যুদ্ধ সংঘটিত হয়; ফলত ভাৰতত উমাইয়াদ অভিযানসমূহ পৰীক্ষা কৰি সিন্ধলৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হয়।{{efn|দশম শতিকাৰ আশে-পাশে গাজনীৰ মাহমুদৰ অধীনত (৯৭১–১০৩০ খ্ৰীষ্টাব্দ) মুছলমান মধ্য এছিয়াৰ যাযাবৰী সাম্ৰাজ্য গাজনাভিদসকল আছিল দ্বিতীয়, বহুত বেছি হিংস্ৰ আক্ৰমণকাৰী, দ্ৰুত ঘোঁৰাৰ অশ্বাৰোহী বাহিনী ব্যৱহাৰ কৰি আৰু জাতি আৰু ধৰ্মৰদ্বাৰা একত্ৰিত বিশাল সৈন্যবাহিনী গঠন কৰি, বাৰে বাৰে দক্ষিণ এছিয়াৰ উত্তৰ-পশ্চিম সমভূমিক আগুৰি ধৰিছিল। অৱশেষত ঘূৰিদসকলৰ অধীনত মুছলমান সৈন্যই উত্তৰ ভাৰতীয় সমভূমিত প্ৰৱেশ কৰে, যাৰ ফলত ১২০৬ চনত ঘূৰিদ বংশৰ দাসসকলে ইছলামিক দিল্লী চুলতান ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে। চুলতানে উত্তৰ ভাৰতৰ বহু অংশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগিছিল আৰু দক্ষিণ ভাৰতত বহু আগ্ৰাসন কৰিব লাগিছিল। কিন্তু অভ্যন্তৰীণ কাজিয়াৰ ফলত চুলতানিত্বৰ অৱনতি ঘটে, আৰু পূবত বংগ চুলতানেটৰ দৰে নতুন মুছলমান চুলতানেট বিচ্ছিন্ন হয়, আনহাতে ডেকানত উৰ্দু ভাষাক ডেকানলৈ লৈ যোৱা দিল্লীৰ উৰ্দুভাষী উপনিৱেশিকসকলে বাহমানী সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ১৩৩৯ চনত শ্বাহ মিৰ কাশ্মীৰৰ প্ৰথম মুছলমান শাসক হৈ ছালাটিন-ই-কাশ্মীৰ বা শ্বাহ মিৰ বংশৰ শুভাৰম্ভ কৰে।

দিল্লী চুলতানীৰ অধীনত ইছলামিক সভ্যতাৰ সৈতে ভাৰতীয় সভ্যতাৰ সংশ্লেষণ ঘটিছিল, আৰু ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ এক ক্ৰমবৰ্ধমান বিশ্ব ব্যৱস্থা আৰু আফ্ৰিকান-ইউৰেছিয়াৰ বৃহৎ অংশ সামৰি বহল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নেটৱৰ্কৰ সৈতে একত্ৰীকৰণ হৈছিল, যিয়ে ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু সমাজত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলাইছিল। তেওঁলোকৰ শাসনৰ সময়ছোৱাত ভাৰত-ইছলামিক স্থাপত্যৰ আদিম ৰূপ, ভাৰতৰ জনসংখ্যা আৰু অৰ্থনীতিৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ, আৰু হিন্দুস্তানী ভাষাৰ উত্থান আদি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। ত্ৰয়োদশ আৰু চতুৰ্দশ শতিকাত মংগোল সাম্ৰাজ্যই ভাৰতৰ ওপৰত সম্ভাৱ্য বিধ্বংসী আগ্ৰাসনক প্ৰতিহত কৰাৰ বাবেও দিল্লী চুলতানীৰ দায়িত্ব আছিল। ভাৰত উপমহাদেশত যান্ত্ৰিক প্ৰযুক্তিৰ অধিক ব্যৱহাৰৰ লগত এই সময়ছোৱাৰ মিল আছিল। ত্ৰয়োদশ শতিকাৰপৰা ভাৰতে ইছলামিক জগতৰপৰা যান্ত্ৰিক প্ৰযুক্তি ব্যাপকভাৱে গ্ৰহণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে, য'ত গিয়াৰ আৰু পুলিযুক্ত পানী উঠা চকা, কেম আৰু ক্ৰেংকযুক্ত মেচিন, কাগজ নিৰ্মাণ প্ৰযুক্তি, আৰু ঘূৰ্ণন চকা আদি অন্তৰ্ভুক্ত।

ষোড়শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে উত্তৰ ভাৰত, তেতিয়া মূলতঃ মুছলমান শাসকৰ অধীনত থকাৰ বাবে, পুনৰ মধ্য এছিয়াৰ নতুন প্ৰজন্মৰ যোদ্ধাৰ উচ্চমানৰ গতিশীলতা আৰু অগ্নিশক্তিৰ হাতত পৰে। ফলত মোগল সাম্ৰাজ্যই শাসন কৰিবলৈ অহা স্থানীয় সমাজসমূহক ষ্টাম্প আউট কৰা নাছিল, বৰঞ্চ নতুন প্ৰশাসনিক পদ্ধতি আৰু বৈচিত্ৰ্যময় আৰু সৰ্বাংগীণ শাসকীয় অভিজাত শ্ৰেণীৰদ্বাৰা সেইবোৰক ভৰসাম্য আৰু শান্ত কৰিছিল, যাৰ ফলত অধিক পদ্ধতিগত, কেন্দ্ৰীভূত আৰু একেধৰণৰ শাসনৰ সৃষ্টি হৈছিল। বিশেষকৈ আকবৰৰ দিনত জনজাতীয় বন্ধন আৰু ইছলামিক পৰিচয় পৰিহাৰ কৰি মোগলসকলে পাৰ্চী সংস্কৃতিৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ পোৱা আনুগত্যৰ জৰিয়তে নিজৰ দূৰৈৰ ৰাজ্যসমূহক একত্ৰিত কৰিছিল, যিজন সম্ৰাটৰ ওচৰত আছিল প্ৰায় ঈশ্বৰীয় মৰ্যাদা আছিল। মোগল ৰাষ্ট্ৰৰ অৰ্থনৈতিক নীতিয়ে কৃষিৰপৰাই বেছিভাগ ৰাজহ আহৰণ কৰিছিল আৰু সুনিয়ন্ত্ৰিত ৰূপৰ মুদ্ৰাত কৰ পৰিশোধ কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰিছিল, কৃষক আৰু শিল্পীসকলে বৃহৎ বজাৰত প্ৰৱেশ কৰিছিল। সপ্তদশ শতিকাৰ বেছিভাগ সময় সাম্ৰাজ্যই বজাই ৰখা আপেক্ষিক শান্তি ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক সম্প্ৰসাৰণৰ এক কাৰক আছিল, যাৰ ফলত চিত্ৰকলা, সাহিত্যৰ ৰূপ, বস্ত্ৰশিল্প আৰু স্থাপত্যৰ অধিক পৃষ্ঠপোষকতা লাভ কৰিছিল। মোগল সাম্ৰাজ্য সপ্তদশ শতিকাৰ বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ অৰ্থনীতি আছিল, কিং চীন আৰু পশ্চিম ইউৰোপতকৈও বৃহৎ, মোগল ভাৰতে বিশ্বৰ অৰ্থনৈতিক আৰু উদ্যোগিক উৎপাদনৰ প্ৰায় এক চতুৰ্থাংশ উৎপাদন কৰিছিল।

১৮ শতিকাত মোগলৰ ক্ষমতা যথেষ্ট সীমিত হৈ পৰিছিল। ১৮ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে মাৰাঠাই মোগল সেনাবাহিনীক পৰাস্ত কৰি পঞ্জাৱৰপৰা বংগলৈকে কেইবাখনো মোগল প্ৰদেশ আক্ৰমণ কৰিছিল। এই সময়লৈকে ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ প্ৰধান অৰ্থনৈতিক শক্তি আছিল বংগৰ নবাবৰ অধীনত বংগ চুবহ আৰু হাইদৰ আলী আৰু টিপু চুলতানৰ অধীনত দক্ষিণ ভাৰতীয় মহীশূৰ ৰাজ্য, ইয়াৰ পূৰ্বে প্ৰথমটো বংগত মাৰাঠা আক্ৰমণৰ ফলত ধ্বংস হৈছিল, যাৰ ফলত মহীশূৰ ৰাজ্যৰ অৰ্থনীতিয়ে বংগক আগুৰি ধৰিছিল। ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ১৭৫৭ চনত বংগ আৰু তাৰ পিছত ১৮ শতিকাৰ শেষৰফালে মহীশূৰ দখল কৰে। ১৮৫৭ চনৰ ভাৰতীয় বিদ্ৰোহৰ পিছত ব্ৰিটিছ ৰাজে বাৰ্মালৈ নিৰ্বাসিত কৰাৰ আগতে শেষৰজন মোগল সম্ৰাট দ্বিতীয় বাহাদূৰ শ্বাহৰ কেৱল পুৰণি দিল্লী চহৰ (শ্বাহজাহানাবাদ)ৰ ওপৰত কৰ্তৃত্ব আছিল।



File:Last Mughal Emperor Bahadur Shah II with sons Mirza Jawan Bakht & Mirza Shah Abbas.jpg|শেষ মোগল সম্ৰাট বাহাদূৰ শ্বাহ দ্বিতীয় পুত্ৰ মিৰ্জা জৱান বাখত আৰু মিৰ্জা শ্বাহ আব্বাছৰ সৈতে
File:Akbar Shah II procession guards.png|ব্ৰিটিছ ভাৰতত মোগল সম্ৰাট দ্বিতীয় আকবৰ শ্বাহৰ দৰবাৰ শোভাযাত্ৰা


### ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলনত ভূমিকা

মুছলমান বিপ্লৱী, কবি আৰু সাহিত্যিকসকলৰ অৱদান ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ ইতিহাসত নথিভুক্ত হৈ আছে। তিটুমিৰে ব্ৰিটিছ ৰাজৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ উত্থাপন কৰে। আবুল কালাম আজাদ, হাকিম আজমল খান আৰু ৰফী আহমেদ কিদৱাই আন আন মুছলমান যিয়ে এই কামত লিপ্ত হৈছিল। শ্বাহজাহানপুৰৰ আছফাকুল্লা খানে কাকোৰী(লক্নৌ)ত ইংৰাজৰ কোষাগাৰ লুট কৰাৰ ষড়যন্ত্ৰ কৰিছিল। খান আব্দুল গফ্ফৰ খান (জনপ্ৰিয়ভাৱে "ফ্ৰণ্টিয়াৰ গান্ধী" নামেৰে পৰিচিত) আছিল এজন বিখ্যাত জাতীয়তাবাদী যিয়ে জীৱনৰ ৯৫ বছৰৰ ভিতৰত ৪৫ বছৰ কাৰাগাৰত কটায়; ভোপালৰ বাৰাকাতুল্লাহ আছিল গদৰ পাৰ্টিৰ অন্যতম প্ৰতিষ্থাপক, যিয়ে ব্ৰিটিছ বিৰোধী সংগঠনৰ নেটৱৰ্ক গঢ়ি তুলিছিল; গাদাৰ পাৰ্টিৰ চৈয়দ ৰহমত শ্বাহে ফ্ৰান্সত ভূ-গৰ্ভস্থ বিপ্লৱী হিচাপে কাম কৰিছিল আৰু ১৯১৫ চনত অসফল ঘদৰ বিদ্ৰোহত তেওঁৰ অংশৰ বাবে ফাঁচি দিয়া হৈছিল; ফৈজাবাদ (ইউ পি)ৰ আলী আহমদ ছিদ্দিকীয়ে জৌনপুৰৰ চৈয়দ মুজতাবা হুছেইনৰ সৈতে মালয় আৰু বাৰ্মাত ভাৰতীয় বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল আৰু ১৯১৭ চনত ফাঁচি দিয়া হৈছিল; ভাক্কোম আব্দুল খাদৰ আজাদ হিন্দ ফৌজৰ ​​সদস্য আছিল আৰু ১৯৪৩ চনত ফাঁচি দিয়া হৈছিল; বোম্বাইৰ উদ্যোগপতি আৰু কোটিপতি উমৰ সুভানীয়ে মহাত্মা গান্ধীক কংগ্ৰেছৰ খৰচ যোগান ধৰিছিল আৰু শেষত স্বাধীনতাৰ কাৰণে মৃত্যুবৰণ কৰিছিল। মুছলমান মহিলাৰ ভিতৰত হজৰত মহল, আছঘৰী বেগম, বি আম্মাই ইংৰাজৰপৰা স্বাধীনতাৰ সংগ্ৰামত অৰিহণা যোগাইছিল।

ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে স্বাধীনতাৰ বাবে যুঁজ দিয়া আন বিখ্যাত মুছলমানসকল হ’ল আবুল কালাম আজাদ, দাৰুল উলুম দেওবন্দৰ *মাহমুদ আল হাছান*, যি সশস্ত্ৰ সংগ্ৰামৰ জৰিয়তে ব্ৰিটিছক উৎখাত কৰিবলৈ বিখ্যাত ৰেচম চিঠি আন্দোলনত জড়িত আছিল, *হুছেইন আহমদ মাদানী, দাৰুল উলুম দেওবন্দৰ প্ৰাক্তন শৈখুল হাদীছ, উবাইদুল্লা সিন্ধী, হাকিম আজমল খান, হছৰত মহনী, চৈয়দ মাহমুদ, আহমদুল্লাহ শ্বাহ, অধ্যাপক মৌলৱী বৰকতুল্লাহ, মাঘফুৰ আহমদ আজাজী, জাকিৰ হুছেইন, ছাইফুদ্দিন কিচলেউ, ভাক্কোম আব্দুল খাদৰ, মনজুৰ আব্দুল ৱাহাব, বাহাদূৰ শ্বাহ জাফৰ, হাকিম নুছৰত হুছেইন, [[খান আব্দুল গফ্ফৰ খান|খান আব্দুল গাফ্ফাৰ খান]], আব্দুল ছামাদ খান আচাকজাই, কৰ্ণেল শ্বাহনৱাজ, মুখতাৰ আহমেদ আনছাৰী, ৰফি আহমেদ কিদৱাই, [[ফখৰুদ্দিন আলি আহমেদ|ফখৰুদ্দিন আলী আহমেদ]], আনছাৰ হাৰৱানী, টাক শ্বেৰৱানী, নবাব বিকাৰুল মুল্ক, নবাব মহচিনুল মুল্ক, মুস্তাছাফা হুছেইন, ভি এম ওবাইদুল্লা, এছ.আৰ. ৰহিম, বদৰুদ্দিন ত্যবজী, আবিদ হাছান আৰু [[মৌলানা আব্দুল হামিদ খান ভাসানী|মৌলৱী আব্দুল হামিদ]]*।

১৯২০ চনলৈকে পিছলৈ পাকিস্তানৰ প্ৰতিষ্থাপক মুহাম্মাদ আলী জিন্না ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ সদস্য আছিল আৰু স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ অংশ আছিল। কবি আৰু দাৰ্শনিক মহম্মদ ইকবাল সম্ভৱতঃ ১৯৩০ চনলৈকে হিন্দু–মুছলমান ঐক্য আৰু অবিভক্ত ভাৰতৰ প্ৰবল সমৰ্থক আছিল। হুছেইন শ্বহীদ ছুহৰাৱৰ্দীয়েও বংগত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছত সক্ৰিয় আছিল, তেওঁৰ আৰম্ভণিৰ ৰাজনৈতিক জীৱনৰ সময়ছোৱাত। মহম্মদ আলী জৌহাৰ আৰু শৌকত আলীয়ে সামগ্ৰিক ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটত মুছলমানসকলৰ মুক্তিৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰিছিল, আৰু ফিৰংগী মহলৰ মহাত্মা গান্ধী আৰু আব্দুল বাৰীৰ সৈতে স্বাধীনতাৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰিছিল। ১৯৩০ চনলৈকে ভাৰতৰ মুছলমানসকলে ব্যাপকভাৱে নিজৰ দেশবাসীৰ কাষত, অবিভক্ত ভাৰতৰ সামগ্ৰিক প্ৰেক্ষাপটত নিজৰ ৰাজনীতি চলাইছিল।

### ভাৰত বিভাজন

ব্ৰিটিছ ভাৰত ৰ বিভাজনৰ ফলত পাকিস্তান (যিটো পিছলৈ ইছলামিক ৰিপাব্লিক অৱ পাকিস্তান আৰু বাংলাদেশৰ জনগণৰাজ্য) আৰু ডমিনিয়নৰ সৃষ্টি হয় ভাৰত (পিছলৈ ভাৰত গণৰাজ্য)। ভাৰতীয় স্বাধীনতা আইন ১৯৪৭ ১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টক বিভাজনৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট তাৰিখ হিচাপে সিদ্ধান্ত লৈছিল। অৱশ্যে পাকিস্তানে ১৪ আগষ্টত সৃষ্টিৰ দিৱস পালন কৰে।

ভাৰত বিভাজনৰ বিষয়ে এই আইনত উল্লেখ কৰা হৈছিল আৰু ইয়াৰ ফলত ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সাম্ৰাজ্য ভংগ হৈছিল আৰু ব্ৰিটিছ ৰাজৰ অন্ত পৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ নতুনকৈ গঠন হোৱা ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত সংগ্ৰামৰ সৃষ্টি হয় আৰু ১২.৫ পৰ্যন্ত স্থানচ্যুত হয়&nbsp; লাখ লাখ লোকৰ জীৱন হেৰুৱাৰ অনুমান কেইবা লাখৰপৰা এক মিলিয়নলৈকে (১৯৪৭ চনত ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজৰ সীমা অতিক্ৰম কৰা লোকৰ সংখ্যাৰ অনুমান ১০ৰপৰা ১২&nbsp; মিলিয়নৰ ভিতৰত)। বিভাজনৰ হিংসাত্মক প্ৰকৃতিয়ে ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত পাৰস্পৰিক শত্ৰুতা আৰু সন্দেহৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিছিল যি সম্পৰ্ক আজিও জুৰুলা কৰি আছে।

এই বিভাজনত বংগ প্ৰদেশৰ ভৌগোলিকভাৱে পূব বংগত বিভাজন কৰা হৈছিল, যিটো পাকিস্তানৰ অংশ হৈ পৰিছিল (১৯৫৬ চনৰপৰা পূব পাকিস্তান)। পশ্চিম বংগ ভাৰতৰ অংশ হৈ পৰে, আৰু পঞ্জাব প্ৰদেশৰ একেধৰণৰ বিভাজন পশ্চিম পঞ্জাব (পিছলৈ পাকিস্তানী পঞ্জাব আৰু ইছলামবাদৰ ৰাজধানী ভূ-খণ্ড) আৰু পূব পঞ্জাব (পিছলৈ ভাৰতীয় পঞ্জাব, লগতে হাৰিয়ানা আৰু হিমাচল প্ৰদেশ) হৈ পৰে। এই বিভাজন চুক্তিত ভাৰতীয় অসামৰিক সেৱা, ভাৰতীয় সেনা, ৰয়েল ইণ্ডিয়ান নেভি, ভাৰতীয় ৰেলৱে আৰু কেন্দ্ৰীয় কোষাগাৰকে ধৰি ভাৰত চৰকাৰৰ সম্পত্তিৰ বিভাজন আৰু অন্যান্য প্ৰশাসনিক সেৱাও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।

১৯৪৭ চনৰ ১৪–১৫ আগষ্টৰ মাজনিশাৰ ষ্ট্ৰ’কত ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ স্ব-শাসিত দেশ দুখন আইনগতভাৱে অস্তিত্ব লাভ কৰে। এদিন আগতে ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ অনুষ্ঠানসমূহ সেই সময়ত নতুন পাকিস্তান ৰাজ্যৰ ৰাজধানী কৰাচীত অনুষ্ঠিত হৈছিল, যাতে শেষৰজন ব্ৰিটিছ ভাইচৰয় বাৰ্মাৰ লৰ্ড মাউণ্টবেটনে কৰাচীত অনুষ্ঠিত হোৱা অনুষ্ঠান আৰু দিল্লীত অনুষ্ঠিত হোৱা অনুষ্ঠান দুয়োটাতে অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে। এইদৰে পাকিস্তানৰ স্বাধীনতা দিৱস ১৪ আগষ্টত আৰু ভাৰতৰ ১৫ আগষ্টত পালন কৰা হয়।

১৯৪৭ চনত ভাৰত বিভাজনৰ পিছত দুই তৃতীয়াংশ মুছলমান পাকিস্তানত (পূব আৰু পশ্চিম পাকিস্তান উভয়তে) বাস কৰিছিল যদিও এক তৃতীয়াংশ ভাৰতত বাস কৰিছিল। ১৯৫১ চনৰ স্থানচ্যুত লোকৰ লোকপিয়লৰ ভিত্তিত ভাৰতৰপৰা ৭,২২৬,০০০ মুছলমানে পাকিস্তান (পশ্চিম আৰু পূব উভয়)লৈ যোৱাৰ বিপৰীতে ৭,২৪৯,০০০ হিন্দু আৰু শিখ পাকিস্তানৰপৰা (পশ্চিম আৰু পূব উভয়) ভাৰতলৈ গুচি যায়। কিছুমান সমালোচকে অভিযোগ কৰে যে বিভাজন প্ৰক্ৰিয়াত ব্ৰিটিছৰ খৰ-খেদাই তাৰ পিছৰ হিংসা বৃদ্ধি কৰিছিল। যিহেতু প্ৰকৃত বিভাজনৰ পূৰ্বে স্বাধীনতা ঘোষণা কৰা হৈছিল, সেয়েহে ৰাজহুৱা শৃংখলা বজাই ৰখাটো ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ নতুন চৰকাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। কোনো বৃহৎ জনসংখ্যাৰ আন্দোলনৰ কথা চিন্তা কৰা হোৱা নাছিল; পৰিকল্পনাত নতুন সীমান্তৰ দুয়োপাৰৰ সংখ্যালঘুসকলৰ বাবে সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ আহ্বান জনোৱা হৈছিল। ই আছিল এনে এক কাম য’ত দুয়োখন ৰাজ্যই বিফল হৈছিল। আইন-শৃংখলাৰ সম্পূৰ্ণ ভাঙি পৰিল; বহুতে দাঙ্গা, হত্যাকাণ্ড বা কেৱল নিৰাপদ স্থানলৈ পলায়নৰ কষ্টৰ বাবেই মৃত্যুবৰণ কৰে। ইয়াৰ পিছত যি হ’ল সেয়া আছিল লিপিবদ্ধ ইতিহাসৰ অন্যতম বৃহৎ জনসংখ্যাৰ আন্দোলন। ৰিচাৰ্ড চাইমণ্ডছৰ মতে: সৰ্বনিম্ন অনুমান অনুসৰি ডেৰ লাখ লোকৰ মৃত্যু হৈছিল আৰু বাৰ লাখ লোক গৃহহীন হৈ পৰিছিল।

কিন্তু বহুতে যুক্তি আগবঢ়ায় যে স্থলভাগত হোৱা পৰিঘটনাৰ ফলত ব্ৰিটিছে বিভাজন ক্ষিপ্ৰ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল। কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পাছত মাউণ্টবেটেনে সোনকালে সচেতন হৈ পৰে যে যদি ব্ৰিটেইনে গৃহ-যুদ্ধত জড়িত হোৱাৰপৰা হাত সাৰিব লাগে, যিটো ক্ৰমান্বয়ে সম্ভাৱনাপূৰ্ণ যেন লাগিছিল, তেন্তে বিভাজন আৰু ভাৰতৰপৰা খৰ-খেদাকৈ ওলাই অহাৰ বিকল্প নাই।বিভাজনৰ আগতে বহুবাৰ আইন-শৃংখলা ভাঙি গৈছিল আৰু দুয়োপক্ষৰপৰা বহু ৰক্তপাত হৈছিল। মাউণ্টবেটেন ভাইচৰয় হোৱাৰ সময়লৈকে এক বৃহৎ গৃহ-যুদ্ধৰ আগমন ঘটিছিল। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত ব্ৰিটেইনৰ সম্পদ আছিল সীমিত, হয়তো শৃংখলা বজাই ৰখাৰ কামৰ বাবে অপৰ্যাপ্ত। আন এটা দৃষ্টিভংগী হ'ল যে মাউণ্টবেটেনে হয়তো অত্যন্ত খৰ-খেদা কৰিছিল যদিও তেওঁৰ হাতত কোনো প্ৰকৃত বিকল্প বাকী নাছিল আৰু কঠিন পৰিস্থিতিত তেওঁ যিমান পাৰে সিমান উত্তম অৰ্জন কৰিছিল। ইতিহাসবিদ লৰেন্স জেমছে এই কথাত একমত যে ১৯৪৭ চনত মাউণ্টবেটেনৰ হাতত কাটি দৌৰাৰ বাহিৰে আন কোনো বিকল্প নাছিল। বিকল্প যেন আছিল সম্ভাৱ্য ৰক্তাক্ত গৃহ-যুদ্ধত জড়িত হোৱা, যাৰপৰা ওলাই অহাটো কঠিন হ’ব।

### একবিংশ শতিকা
২০২৫ চনৰ মাৰ্চ মাহত ভাৰতীয় সংসদে ৱাকফ (সংশোধনী) বিধেয়ক গৃহীত কৰে, যাৰ ফলত মুছলমান সংগঠন আৰু বিৰোধী দলৰ ব্যাপক প্ৰতিবাদৰ সৃষ্টি হয়। ৱাকফৰ সম্পত্তিৰ শাসন-ব্যৱস্থা সংস্কাৰ কৰিব বিচৰা বিধেয়কখন; ৱাকফ আইন, ১৯৯৫ৰ অধীনত নিয়ন্ত্ৰিত মুছলমান দাতব্য এনডাউমেণ্ট; ২৯১৪ চনৰ আগষ্ট মাহত শাসকীয় ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টিয়ে (বিজেপি) প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। চৰকাৰে দাবী কৰে যে ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে কেন্দ্ৰীভূত পঞ্জীয়নৰ ব্যৱস্থা, সম্পত্তিৰ বিবাদৰ বাবে সংশোধিত নিয়ম, আৰু অমুছলমানসকলক ৱাকফ ব’ৰ্ডত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাকে ধৰি স্বচ্ছতা আৰু জবাবদিহিতা উন্নত কৰা। সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম ব্যক্তিগত আইন ব’ৰ্ড আৰু সংসদ সদস্য আছাদুদ্দিন ওৱাইছিকে ধৰি সমালোচকসকলে এই বিধেয়কখন অসাংবিধানিক আৰু সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ খৰ্ব কৰা বুলি যুক্তি আগবঢ়ায়। দুয়োটা সদনত উল্লেখযোগ্য বিৰোধিতা সত্ত্বেও ইয়াক গৃহীত কৰা হৈছিল আৰু তাৰ পিছৰপৰাই ইয়াক উচ্চতম ন্যায়ালয়ত প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা হৈছে।

## জনগাঁথনি

প্ৰায় ২০৪ নিযুত মুছলমান (২০১৯ চনৰ অনুমান) ভাৰতৰ মুছলমান জনসংখ্যা বিশ্বৰ তৃতীয় বৃহত্তম আৰু বিশ্বৰ সৰ্বাধিক মুছলমান-সংখ্যালঘু জনসংখ্যা। ভাৰতত বিশ্বৰ ১০.৯% মুছলমান জনসংখ্যাৰ বাসস্থান। ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ প্ৰজননৰ হাৰ ২.৩৬, যিটো ২০১৯-২১ চনৰ অনুমান অনুসৰি দেশৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক। ২০২৩ চনত ভাৰত চৰকাৰে মুঠ জনসংখ্যা ১৩৮.৮ৰপৰা ১৪০.০ কোটিৰ ভিতৰত ১৯.৭৫ৰপৰা ২০ কোটি বুলি অনুমান কৰিছিল, যাৰ ফলত ই জাতিটোৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় (১৪.২২%–১৪.২৮%) গঠন কৰিছিল।

**মুছলমান জনসংখ্যা (শীৰ্ষ ৫খন দেশ) তালিকা-২০২০**

লক্ষদ্বীপ (৯৬.২%) আৰু জম্মু-কাশ্মীৰ (৬৮.৩%)ত মুছলমানসকলে স্থানীয় জনসংখ্যাৰ সৰহসংখ্যকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। আটাইতকৈ বেছি ঘনত্ব – ভাৰতৰ সকলো মুছলমানৰ প্ৰায় ৪৭%, উত্তৰ প্ৰদেশ, পশ্চিম বংগ, আৰু বিহাৰ তিনিখন ৰাজ্যত বাস কৰে। অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ, অসম, দিল্লী, গুজৰাট, ঝাৰখণ্ড, কৰ্ণাটক, কেৰালা, মধ্যপ্ৰদেশ, মহাৰাষ্ট্ৰ, মণিপুৰ, ৰাজস্থান, তামিলনাডু, তেলেংগানা, ত্ৰিপুৰা, আৰু উত্তৰাখণ্ড ৰাজ্যতো মুছলমানৰ অধিক ঘনত্ব পোৱা যায়।

### ৰাজ্য অনুসৰি শতাংশ

, একমাত্ৰ ভাৰতীয় কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল জম্মু আৰু কাশ্মীৰ আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল লক্ষদ্বীপত মুছলমানসকলে জনসংখ্যাৰ সৰহভাগ অংশ গ্ৰহণ কৰে। সংখ্যালঘু কেন্দ্ৰীভূত ১১০খন জিলাত জনসংখ্যাৰ কমেও পঞ্চমাংশ মুছলমান।

### ভাৰতৰ মুছলমান সংখ্যাগৰিষ্ঠ/উল্লেখযোগ্য ৰাজ্য

### জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ

পাকিস্তানলৈ যোৱা মুছলমানসকলৰ অঞ্চলভিত্তিক বিতৰণ (১৯৫১ চনৰ লোকপিয়ল)  -

ভাৰতৰ স্বাধীনতা আৰু ১৯৪৭ চনত পাকিস্তানৰ সৃষ্টিৰ পিছত ভাৰত বিভাজনৰ বাবে ভাৰতত মুছলমান জনসংখ্যা ১৯৪১ চনত ৪২,৪০০,০০০ (১৩.৩%)ৰপৰা ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লত ৩৫,৪০০,০০০ (৯.৮%)লৈ হ্ৰাস পায়। ১৯৫১ চনৰ পাকিস্তানৰ লোকপিয়লত দেশখনত স্থানচ্যুত লোকৰ সংখ্যা ৭,২২৬,৬০০ বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে, অনুমাণিকভাৱে ভাৰতৰপৰা পাকিস্তানত প্ৰৱেশ কৰা সকলো মুছলমান শৰণাৰ্থী। বিভাজনৰ পিছত প্ৰায় ৩.৫ কোটি মুছলমান পিছুৱাই থাকিল কাৰণ জৱাহৰলাল নেহৰুৱে (তেতিয়াৰ ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী) এই গণতান্ত্ৰিক জাতিটোত তেওঁলোকৰ সৈতে ন্যায্য ব্যৱহাৰ হ’ব বুলি আস্থা নিশ্চিত কৰিছে।

১৯৪১ চনৰ লোকপিয়লত অবিভক্ত ভাৰতত (পাকিস্তান আৰু বাংলাদেশকে ধৰি) ৯৪.৫ নিযুত মুছলমান বাস কৰিছিল, যাৰ জনসংখ্যাৰ ২৪ শতাংশ।  

ভাৰতৰ প্ৰাক্তন আইন আৰু ন্যায় মন্ত্ৰী ভীমৰাও ৰামজী আম্বেদকাৰে বিভাজনৰ সময়ত ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মুছলমান আৰু হিন্দু সংখ্যালঘুসকলৰ মাজত নৱগঠিত উভয় জাতিৰ আইন, শৃংখলা আৰু শান্তি অক্ষুণ্ণ ৰখাৰ বাবে জনসংখ্যাৰ পূৰ্ণ আদান-প্ৰদানৰ পোষকতা কৰিছে- "যে সংখ্যালঘু লোকৰ বদলি সাম্প্ৰদায়িক শান্তিৰ একমাত্ৰ স্থায়ী প্ৰতিকাৰ সেয়া সন্দেহৰ বাহিৰত" বুলি তেওঁৰ নিজৰ লিখিত গ্ৰন্থ "পাকিস্তান বা ভাৰত বিভাজন"ত উল্লেখ কৰিছে।

কিন্তু জনসংখ্যাৰ সম্পূৰ্ণ আদান-প্ৰদান নহ’ল আৰু ১৯৫০ চনত পূৰ্বে লিয়াকুৱাট–নেহৰু চুক্তি স্বাক্ষৰিত হোৱাৰ বাবে ই অসম্ভৱ হৈ পৰিল, যিয়ে দুয়োখন জাতিৰ সীমা সম্পূৰ্ণৰূপে ছীল কৰি পেলালে। শেষত ইয়াৰ ফলত দুয়োপক্ষৰপৰা শৰণাৰ্থীৰ প্ৰব্ৰজন বন্ধ হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে ভাৰতত বৃহৎসংখ্যক মুছলমান, পূব পাকিস্তানত (বৰ্তমানৰ বাংলাদেশ) যথেষ্টসংখ্যক হিন্দু আৰু পশ্চিম পাকিস্তানৰ সিন্ধ প্ৰদেশত বৃহৎসংখ্যক হিন্দু থাকি গ’ল। ইফালে ভাৰতৰ পূব পঞ্জাব ৰাজ্য আৰু পাকিস্তানৰ পশ্চিম পঞ্জাব প্ৰদেশত বিভাজনৰ সময়ত মুছলমান আৰু হিন্দু/শিখ সংখ্যালঘুৰ মাজত সম্পূৰ্ণ জনসংখ্যাৰ বিনিময় দেখা গৈছিল।

### অবৈধ অনুপ্ৰৱেশকাৰী

ভাৰতত প্ৰায় ৪০ হাজাৰ অবৈধ ৰোহিংগা মুছলমান শৰণাৰ্থীৰ বাসস্থান, ইয়াৰে প্ৰায় ১৮ হাজাৰ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শৰণাৰ্থী উচ্চায়ুক্ত (UNHCR)ত পঞ্জীয়নভুক্ত। আনকি নিৰাপত্তাজনিত চিন্তাৰ বাবে সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত শৰণাৰ্থী কাৰ্ড থকা লোককো আটক কৰি ৰখা হৈছে। সামান্যসংখ্যক উইঘুৰ ভাৰততো বাস কৰে, মূলতঃ জম্মু-কাশ্মীৰত। কমিউনিষ্ট শাসনৰপৰা পলায়ন কৰিবলৈ ১৯৪৯ চনত প্ৰায় ১০০০ অবৈধ উইঘুৰ শৰণাৰ্থী ভাৰতত উপস্থিত হয়। ২০১৬ চনৰ ১৭ নৱেম্বৰত কেন্দ্ৰীয় গৃহ ৰাজ্যিক মন্ত্ৰী কিৰেন ৰিজিজুৱে ৰাজ্যসভাত উল্লেখ কৰিছিল যে উপলব্ধ তথ্য অনুসৰি ভাৰতত প্ৰায় ২ কোটি অবৈধ বাংলাদেশী প্ৰব্ৰজনকাৰী থাকে। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি মুঠ ৩.১২ কোটি জনসংখ্যাৰ ভিতৰত অসমত অবৈধ অনুপ্ৰৱেশকাৰীৰ সংখ্যা ১৬ লাখৰপৰা ৮৪ লাখৰ ভিতৰত বুলি অনুমান কৰা হৈছে। ডি এন এৰদ্বাৰা প্ৰকাশিত এক প্ৰতিৱেদনত প্ৰকাশ পাইছে যে অসম আৰু বংগৰ সীমান্তৱৰ্তী জিলাসমূহত একেলগে বাংলাদেশী মূলৰ মুছলমান জনসংখ্যা ৫–৭% লৈ বৃদ্ধি পাইছে। অসমীয়া মুছলমান সংখ্যালঘু উন্নয়ন ব’ৰ্ডৰ বিশিষ্ট অধ্যক্ষ মুমিনুল আওৱালে প্ৰকাশ কৰিছে যে অসমত প্ৰায় ১.৩ কোটি মুছলমান আছে যাৰ ভিতৰত প্ৰায় ৯০ লাখ বাংলাদেশী মূলৰ। মুখ্যমন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাৰ তথ্য অনুসৰি অসম ৰাষ্ট্ৰীয় নাগৰিকপঞ্জীৰপৰা বাদ পৰা ১৯ লাখ ব্যক্তিৰ ভিতৰত ৭ লাখ মুছলমান। পি.আৰ.এম.এছ. মহাবিদ্যালয়ৰ ভূগোলৰ এইচ অ’ ডি ড° কুন্তল কান্তি চট্টোৰাজ, বাংকুৰৰ অনুমান অনুসৰি দশক দশক ধৰি প্ৰায় ৬২.৮ লাখ বাংলাদেশী মুছলমানে পশ্চিম বংগলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছে।

### প্ৰক্ষেপণ

ভাৰতৰ মুছলমানসকলৰ মুঠ প্ৰজনন হাৰ (TFR) দেশৰ অন্যান্য ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ৰ তুলনাত বহু বেছি। জন্মৰ হাৰ অধিক হোৱাৰ বাবে ভাৰতত মুছলমানৰ শতকৰা হাৰ ১৯৫১ চনৰ প্ৰায় ৯.৮%ৰপৰা ২০১১ চনৰ ভিতৰত ১৪.২%লৈ বৃদ্ধি পাইছে। কিন্তু ১৯৯১ চনৰপৰা ভাৰতৰ সকলো ধৰ্মীয় গোটৰ মাজত প্ৰজনন ক্ষমতাৰ হাৰ সৰ্বাধিক হ্ৰাস মুছলমানসকলৰ মাজত ঘটিছে। ছাচাৰ কমিটীৰ প্ৰতিৱেদনত দেখা গৈছে যে মুছলমান জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ গতি লেহেমীয়া হৈছে আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় গড়ৰ সমতুল্য হ’ব ধৰিছে। ছাচাৰ সমিতিৰ প্ৰতিৱেদনত অনুমান কৰা হৈছে যে ২১০০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতীয় জনসংখ্যাৰ ১৭%ৰপৰা ২১%ৰ ভিতৰত মুছলমানৰ অনুপাত সুস্থিৰ হ’ব। পিউ ৰিচাৰ্চ চেণ্টাৰে এটা প্ৰকল্প কৰিছে যে, ২০৫০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতত মুঠ ১.৬৬৮ বিলিয়ন লোকৰ ভিতৰত ৩১ কোটি ১০ লাখ মুছলমান থাকিব, যাৰ ফলত দেশৰ জনসংখ্যাৰ ১৮.৪% হ’ব। ৰাষ্ট্ৰসংঘই ২০৫০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতৰ জনসংখ্যা ১৭০.৫৩ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাব, আৰু তাৰ পিছত ২১০০ চনৰ ভিতৰত ১৬৫.৯৭ কোটিলৈ হ্ৰাস পাব বুলি প্ৰকল্প কৰিছে।

### ধৰ্মীয়তা
২০২১ চনৰ ২৯ জুনত পিউ ৰিচাৰ্চ চেণ্টাৰৰ ৰিলিজিঅ’চিটিৰ প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ পাইছে যে, তেওঁলোকে সমগ্ৰ ভাৰতৰ ২৬খন ৰাজ্য আৰু তিনিটা কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত বাস কৰা ১৮ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ অপ্ৰতিষ্ঠানিক প্ৰাপ্তবয়স্কৰ সৈতে ২৯,৯৯৯টা মুখা-মুখি সাক্ষাৎকাৰ সম্পূৰ্ণ কৰিছে। তেওঁলোকে ৩,৩৩৬ জন মুছলমানৰ সাক্ষাৎকাৰ লৈ দেখিলে যে সাক্ষাৎকাৰ লোৱাসকলৰ ৭৯% লোকে ঈশ্বৰৰ অস্তিত্বত নিৰপেক্ষ নিশ্চয়তাৰে বিশ্বাস কৰে, ১২% লোকে কম নিশ্চয়তাৰে ঈশ্বৰৰ অস্তিত্বত বিশ্বাস কৰে আৰু ৬% ভাৰতীয় মুছলমানে কোনো ঈশ্বৰত বিশ্বাস নকৰে বুলি উল্লেখ কৰি নিজকে নাস্তিক বুলি ঘোষণা কৰিছে। অৱশ্যে সাক্ষাৎকাৰ লোৱা ৯১% মুছলমানে কয় যে ধৰ্মই তেওঁলোকৰ জীৱনত ডাঙৰ ভূমিকা পালন কৰে।

চি এছ ডি এছৰ অধ্যয়নৰ প্ৰতিৱেদনত দেখা গৈছে যে ২০১৬ চনৰপৰা ভাৰতীয় মুছলমানসকল ‘কম ধৰ্মীয়’ হৈ পৰিছে। সেই বছৰতে অধ্যয়নটোত দেখা গৈছে যে ৯৭ শতাংশ মুছলমানে নিয়মিতভাৱে নামাজ পঢ়া বুলি কয়। কিন্তু ২০২১ চনত দেখা গ’ল যে মাত্ৰ ৮৬ শতাংশ মুছলমান যুৱকে নিয়মিতভাৱে নামাজ পঢ়িছিল যিটো যোৱা পাঁচ বছৰৰ তুলনাত ক্ৰমে ১১ শতাংশ পইণ্টৰ নিৰপেক্ষ হ্ৰাস।

**জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ আঁৰৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰণ**

সমাজবিজ্ঞানী ৰজাৰ আৰু পেট্ৰিচিয়া জেফ্ৰিৰ মতে, ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ মাজত জন্মৰ হাৰ অধিক হোৱাৰ ব্যাখ্যাত ধৰ্মীয় নিৰ্ধাৰিততাবাদতকৈ আৰ্থ-সামাজিক কাৰকে অধিক উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ভাৰতৰ মুছলমানসকলৰ আয়ৰ স্তৰ আৰু শিক্ষাগত অৰ্হতা হিন্দূৰ তুলনাত কম হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে। কিন্তু ভাৰতীয় এজন বিখ্যাত সমাজবিজ্ঞানী বি কে প্ৰসাদে আলোকপাত কৰিছে যে ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ মাজত নগৰায়ন অধিক হোৱাৰ বাবে তেওঁলোকৰ শিশুৰ মৃত্যুৰ হাৰ হিন্দুসকলৰ তুলনাত প্ৰায় ১২% কম।

কিন্তু কিছুমান সমাজবিজ্ঞানীয়ে কয় যে ভাৰতত মুছলমানসকলৰ মাজত জন্মৰ হাৰ অধিক হোৱাত ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক কাৰকেও অৰিহণা যোগাব পাৰে। সমীক্ষাসমূহে ইংগিত দিয়ে যে, গড়ে মুছলমান পৰিয়ালসমূহে পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ ক্ষেত্ৰত অধিক পৰম্পৰাগত, আৰু মুছলমান মহিলাসকলে হিন্দু মহিলাৰ তুলনাত কম বয়সতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে, যাৰ ফলত প্ৰজনন ক্ষমতা দীঘলীয়া হয়।

আনহাতে, মুছলমানসকলে পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰৱণতা থকাটোও নথিভুক্ত কৰা হৈছে। ১৯৮৩ চনত কেৰেলাত কে. চি. জাকাৰিয়াৰ পৰিচালিত এখন গৱেষণাত দেখা গৈছে যে, এগৰাকী মুছলিম মহিলাৰ গৰ্ভত গড় ৪.১ সন্তানৰ জন্ম হয়, যত এগৰাকী হিন্দু মহিলাই মাত্ৰ ২.৯ সন্তানৰ জন্ম দিয়ে। মুছলমান জন্মৰ হাৰ অধিক হোৱাৰ আঁৰৰ কিছুমান কাৰণ হিচাপে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি আৰু বিবাহ প্ৰথাক উল্লেখ কৰা হৈছিল। পল কাৰ্টজৰ মতে ভাৰতৰ মুছলমানসকল হিন্দুতকৈ আধুনিক গৰ্ভনিৰোধৰ প্ৰতি বহু বেছি প্ৰতিৰোধী আৰু ফলস্বৰূপে হিন্দু মহিলাৰ প্ৰজননৰ হাৰ মুছলমান মহিলাৰ তুলনাত বহু বেছি।

১৯৯৮–৯৯ চনত কৰা ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিয়াল আৰু স্বাস্থ্য সমীক্ষাত এই কথা উল্লেখ কৰা হৈছে যে ভাৰতৰ হিন্দু দম্পতীৰ তুলনাত ভাৰতীয় মুছলমান দম্পতীয়ে যথেষ্ট বেছিসংখ্যক সন্তানক এটা পৰিয়ালৰ বাবে আদৰ্শ বুলি গণ্য কৰে। একেটা সমীক্ষাতে এইটোও আঙুলিয়াই দিয়া হৈছে যে পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ ব্যৱস্থা সক্ৰিয়ভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা দম্পতীৰ শতকৰা হাৰ হিন্দূৰ মাজত ৪৯%তকৈ অধিক হোৱাৰ বিপৰীতে মুছলমানৰ মাজত ৩৭%। সাস্বতা ঘোষৰ জিলাভিত্তিক প্ৰজনন সম্পৰ্কীয় অধ্যয়ন অনুসৰি দক্ষিণৰ বেছিভাগ ৰাজ্যতে মুছলমান টিএফআৰ (মুঠ প্ৰজনন হাৰ) হিন্দু সম্প্ৰদায়ৰ ওচৰত। লগতে উত্তৰ ৰাজ্য যেনে উত্তৰ প্ৰদেশ আৰু বিহাৰৰ দুয়োটা সম্প্ৰদায়ৰ বাবে টিএফআৰ উচ্চ হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে। এই অধ্যয়ন ২০১১ চনৰপৰা দেশৰ শেষৰ লোকপিয়লৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হৈছিল।

## ধৰ্মগোষ্ঠীসমূহ
ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ মাজত দুটা প্ৰধান ধৰ্মগোষ্ঠী আছে: ছুন্নী আৰু ছিয়া। ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ অধিকাংশই (৮৫%তকৈ অধিক) ইছলামৰ ছুন্নী শাখাৰ অন্তৰ্গত, আনহাতে সংখ্যালঘু (১৩%তকৈ অধিক) ছিয়া শাখাৰ অন্তৰ্গত।

### ছুন্নী
ভাৰতীয় ছুন্নীসকলৰ অধিকাংশই দক্ষিণ এছিয়াত বুজা আৰু প্ৰচলিত পৰম্পৰাগত ইছলামৰ ৰক্ষাৰ বাবে আৰু দেওবন্দী আন্দোলনৰ পুনৰুজ্জীৱনবাদী প্ৰচেষ্টাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া স্বৰূপে ১৯০৪ চনত বাৰেলীৰ আহমেদ ৰাজী খানে প্ৰতিষ্ঠা কৰা বাৰেলৱী আন্দোলন অনুসৰণ কৰে। ১৯ শতিকাত ভাৰতত ছুন্নী ইছলামৰ পুনৰুজ্জীৱনবাদী আন্দোলন দেওবন্দী প্ৰতিষ্ঠা হয়। দিল্লীৰ উত্তৰ-পূবৰ এখন সৰু চহৰ দেওবন্দৰ নামেৰে ইয়াৰ নামকৰণ কৰা হৈছে, য’ত আন্দোলনৰ মূল মাদ্ৰাছা বা চেমিনাৰী প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল। প্ৰথম দিনৰপৰাই এই আন্দোলন ৱাহাবী ধৰ্মৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত হৈ আহিছে। 

মহাৰাষ্ট্ৰৰ উপকূলীয় কংকণ অঞ্চলত স্থানীয় কংকণী মুছলমানসকলে ছুন্নী ইছলামিক ফৈক্যৰ শ্বাফী মাজহাব অনুসৰণ কৰে।

### ছিয়া

ভাৰতৰ মুছলমানসকলৰ ভিতৰত ছিয়া মুছলমানসকল বৃহৎ সংখ্যালঘু যিয়ে মুঠ মুছলমান জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ১৩%ৰে গঠিত। কিন্তু ভাৰতত পন্থাৰ সন্দৰ্ভত কোনো বিশেষ লোকপিয়ল কৰা হোৱা নাই যদিও ভাৰতীয় সূত্ৰ যেনে টাইমছ অৱ ইণ্ডিয়া আৰু ডেইলী নিউজ এণ্ড এনালাইছিছৰ তথ্য অনুসৰি ২০০৫–২০০৬ চনৰ মাজভাগত ভাৰতীয় ছিয়া জনসংখ্যা ভাৰতৰ সমগ্ৰ মুছলমান জনসংখ্যাৰ ২৫% পৰ্যন্ত আছিল যি ১৫৭,০০০,০০০ ভাৰতীয় মুছলমান জনসংখ্যাৰ ভিতৰত ৪০,০০০,০০০ ৰপৰা ৫০,০০০,০০০। কিন্তু এটা সুনামধন্য ছিয়া এন জি অ’ আলিমান ট্ৰাষ্টৰ অনুমান অনুসৰি ২০০০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰতৰ ছিয়া জনসংখ্যা প্ৰায় ৩ কোটি আছিল আৰু ছিয়া জনসংখ্যাৰ মাত্ৰ দহ ভাগৰ এভাগহে ছায়ীদসকলে গঠন কৰিছিল। একাংশ ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সূত্ৰৰ মতে ভাৰতীয় ছিয়া জনসংখ্যা ইৰাণৰ পিছতে বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম জনসংখ্যা।

#### বহৰা

একাদশ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত গুজৰাটত বহৰা ছিয়া প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল। এই সম্প্ৰদায়ৰ বিশ্বাস ব্যৱস্থাৰ উৎপত্তি য়েমেনত, ফাতিমিদসকলৰপৰা বিকশিত হৈছে ফাতিমিদ ছিয়া ইছলামৰ প্ৰতি আনুগত্যৰ বাবে নিৰ্যাতিত হৈছিল – যাৰ ফলত দাউদী বহৰা ভাৰতলৈ স্থানান্তৰিত হৈছিল। তেওঁলোকৰ ২১ নং ফাতিমিদ ইমাম তায়িবক গুপ্ত কৰাৰ পাছত ইমামৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে দৈক অনুসৰণ কৰে যিবোৰ আজিলৈকে চলি আছে।

দা'ই জোবে মৌলাই ইয়াকুবক (মৌলাই আব্দুল্লাহৰ মৃত্যুৰ পাছত) নিযুক্তি দিয়ে, যি ফাতিমিদ দোৱাতৰ দ্বিতীয় ৱালি আল-হিন্দ আছিল। মৌলাই ইয়াকুব ভাৰতীয় মূলৰ প্ৰথমজন ব্যক্তি যিয়ে দা’ইৰ অধীনত এই সন্মান লাভ কৰিছিল। হিন্দু সোলংকিৰ মন্ত্ৰী মৌলাই ভৰমালৰ পুত্ৰ ৰজা জয়সিংহ সিদ্ধাৰাজ (অনহলৱাৰা, পতন)। মন্ত্ৰী মৌলাই তাৰমালৰ সৈতে তেওঁলোকে মৌলাই আব্দুল্লাৰ আহ্বানত সহ নাগৰিকৰ সৈতে ফাতিমিদ দোৱাটক সন্মান জনাইছিল। মৌলাই তাৰমালৰ পুত্ৰ চৈয়দী ফখৰুদ্দিনক ভাৰতৰ পশ্চিম ৰাজস্থানলৈ পঠিওৱা হয় আৰু মৌলাই নুৰুদ্দিন ডেকানলৈ যায় (মৃত্যু: ১১ গৌমত জুমাদি আল-উলা, ভাৰতৰ মহাৰাষ্ট্ৰৰ ঔৰংগবাদৰ ডনত)।

য়েমেনত ২৩সংখ্যক দা'ইলৈকে এজন দা'য়ে আন এজনৰ পিছত লয়। ভাৰততো ৱালী-উল-হিন্দক তেওঁলোকৰদ্বাৰা এজনৰ পিছত এজনকৈ নিযুক্তি দিয়া হৈছিল, যেতিয়ালৈকে ৱালি-উল-হিন্দ মৌলাই কাছিম খান বিন হাছান (১১ম আৰু শেষৰ ৱালীউল-হিন্দ, মৃত্যু ৯৫০ হিজৰী, আহমেদাবাদ)।

য়েমেনৰ স্থানীয় জায়দী ছিয়া শাসকৰ অত্যাচাৰৰ বাবে ২৪ নং দাই ইউছুফ নাজমুদ্দিন ইবনে চুলাইমান (মৃত্যু ১৫৬৭ খ্ৰীষ্টাব্দ)য়ে দাৱতৰ সমগ্ৰ প্ৰশাসন (মিছন) ভাৰতলৈ স্থানান্তৰিত কৰে। ২৫ তম দৈ জালাল শ্বামশুদ্দিন (মৃত্যু ১৫৬৭ খ্ৰীষ্টাব্দ) ভাৰতত প্ৰথম দৈৰ মৃত্যু হয়। তেওঁৰ সমাধিস্থল ভাৰতৰ আহমেদাবাদত। পৰৱৰ্তী সময়ত আহমেদাবাদৰপৰা জামনগৰ মাণ্ডৱী, বুঢ়ানপুৰ, চুৰাট আৰু শেষত মুম্বাইলৈ গুচি যায় আৰু বৰ্তমানলৈকে তাতেই চলি আছে, বৰ্তমান ৫৩ নং দা'ইৰ নেতৃত্বত আছে।

আছাফ আলী আছঘৰ ফিজী ভাৰতৰ বহৰা আৰু ২০ শতিকাৰ ইছলামিক পণ্ডিত আছিল যিয়ে নিজৰ লেখাৰ জৰিয়তে ইছলামৰ আধুনিকীকৰণ আৰু উদাৰীকৰণৰ প্ৰসাৰ ঘটায়। তেওঁ যুক্তি দিছিল যে সময়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে মৌলিক "ইছলামৰ আত্মা"ৰ সৈতে আপোচ নকৰাকৈ ইছলামত আধুনিক সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজন।

#### খোজাসকল

খোজাসকল হৈছে দক্ষিণ এছিয়াত ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা বৈচিত্ৰ্যময় লোকৰ এটা দল। ভাৰতত বেছিভাগ খোজাই গুজৰাট, মহাৰাষ্ট্ৰ, ৰাজস্থান, আৰু হায়দৰাবাদ চহৰত বাস কৰে। বহুতো খোজায়ো শতিকাজুৰি পূব আফ্ৰিকা, ইউৰোপ আৰু উত্তৰ আমেৰিকাত প্ৰব্ৰজন কৰি বসতি স্থাপন কৰিছে। তেতিয়ালৈকে খোজাসকল ছিয়া ধৰ্মৰ নিজাৰী ইছমাইলবাদ শাখাৰ অনুগামী আছিল। ১৯ শতিকাৰ শেষৰফালে আৰু ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে বিশেষকৈ আগা খানৰ গোচৰৰ পিছত এক উল্লেখযোগ্য সংখ্যালঘুৱে দ্বাদশ ছিয়া বা ছুন্নী ইছলামক পৃথক কৰি গ্ৰহণ কৰে, আনহাতে সংখ্যাগৰিষ্ঠই নিজাৰী ইছমাঈলী হৈয়েই থাকে।

### চুফীসকল

ভাৰতত ইছলামৰ প্ৰসাৰত চুফী (ইছলামিক ৰহস্যবাদী)সকলে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ইছলাম প্ৰচাৰত তেওঁলোক অতি সফল হৈছিল, কিয়নো চুফী বিশ্বাস ব্যৱস্থা আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ বহু দিশৰ সমান্তৰালতা ভাৰতীয় দাৰ্শনিক সাহিত্যত আছিল, বিশেষকৈ অহিংসা আৰু এককবাদ। ইছলামৰ প্ৰতি চুফীসকলৰ গতানুগতিক দৃষ্টিভংগীয়ে হিন্দুসকলৰ বাবে সহজ কৰি তুলিছিল। চুলতান চৈয়দ ইব্ৰাহিম শ্বহীদ, হজৰত খোৱাজা মুইন-উদ্দিন চিষ্টি, কুতুবুদ্দিন বখতিয়াৰ কাকী, নিজামুদ্দিন আউলিয়া, শ্বাহ জালাল, আমিৰ খুছৰৌ, আলাউদ্দিন ছাবিৰ কলিয়াৰী, শ্বেখ আল্লা-উল হক পাণ্ডৱী, আশ্ৰাফ জাহাংগীৰ চেমনানী, ৱাৰিছ আলী শ্বাহ, আতা হুছেইন ফণী চিষ্টিৰ প্ৰশিক্ষণ ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত ইছলাম প্ৰচাৰ কৰিছিল। চুফী আন্দোলনে শিল্পী আৰু অস্পৃশ্য সম্প্ৰদায়ৰপৰাও অনুগামীসকলক আকৰ্ষণ কৰিছিল; ইছলাম আৰু থলুৱা পৰম্পৰাৰ মাজৰ দূৰত্ব দূৰ কৰাত তেওঁলোকে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। নকশবন্দী চুফীৰ বিশিষ্ট সদস্য আহমদ ছিৰহিন্দীয়ে হিন্দুসকলক শান্তিপূৰ্ণভাৱে ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণৰ পোষকতা কৰিছিল।

### আহমদিয়া

১৮৮৯ চনত কাদিয়ানৰ মিৰ্জা গুলাম আহমেদে আহমদিয়া আন্দোলন প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। তেওঁ নিজকে মুছলমানসকলে অপেক্ষা কৰি থকা প্ৰতিজ্ঞাত মচীহ আৰু মাহদী বুলি দাবী কৰিছিল আৰু প্ৰথম অৱস্থাত সংযুক্ত প্ৰদেশ, পঞ্জাব আৰু সিন্ধৰ ভিতৰত যথেষ্টসংখ্যক অনুগামী লাভ কৰিছিল। আহমদীসকলে দাবী কৰে যে আহমদিয়া আন্দোলনে ইছলামৰ শেষৰ দিনৰ পুনৰুজ্জীৱনক মূৰ্ত কৰি তুলিছে আৰু ১৯ শতিকাৰ ভাৰতত ব্যাপকভাৱে প্ৰচলিত খ্ৰীষ্টান আৰু আৰ্য্য সমাজৰ মিছনেৰী কাৰ্যকলাপৰ প্ৰতি ইছলামিক ধৰ্মীয় সঁহাৰি হিচাপেও এই আন্দোলন আত্মপ্ৰকাশ কৰা দেখা গৈছে। গুলাম আহমেদৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰীসকলে কাদিয়ানৰপৰা আহমদিয়া সম্প্ৰদায়ক পৰিচালনা কৰে যি ১৯৪৭ চনলৈকে পাকিস্তান সৃষ্টিৰ লগে লগে সম্প্ৰদায়টোৰ মুখ্য কাৰ্যালয় হৈ থাকে। এই আন্দোলন সাংগঠনিক শক্তি আৰু নিজা মিছনেৰী কাৰ্যসূচীত বৃদ্ধি পাইছে আৰু ২০১৪ চনলৈকে ২০০খনতকৈও অধিক দেশলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে যদিও ইয়াক বিদ্বেষী বুলি ভবা মূলসুঁতিৰ মুছলমানসকলৰপৰা বহুলাংশে নেতিবাচক সঁহাৰি লাভ কৰিছে, মূলতঃ ইছলামৰ ভিতৰত গুলাম আহমেদে নবী বুলি দাবী কৰাৰ বাবে।

২০১১ চনৰ ভাৰতৰ লোকপিয়লত আহমদিয়াক ছুন্নী, ছিয়া, বহৰা আৰু আঘাখানীৰ বাহিৰেও ইছলামৰ পন্থা হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে। ভাৰতত আহমদীয়া জনসংখ্যা উল্লেখযোগ্য।ইয়াৰে অধিকাংশই ৰাজস্থান, ওড়িশা, হাৰিয়ানা, বিহাৰ, দিল্লী, উত্তৰ প্ৰদেশ, আৰু দুই-এজনে কাদিয়ান অঞ্চলৰ পঞ্জাৱত বাস কৰে। ভাৰতত আহমদীক ভাৰত চৰকাৰে মুছলমান বুলি গণ্য কৰে (চুবুৰীয়া দেশ পাকিস্তানৰ দৰে নহয়)। এই স্বীকৃতি আদালতৰ ৰায়দানৰদ্বাৰা সমৰ্থিত (Shihabuddin Koya vs. Ahammed Koya, A.I.R. 1971 Ker 206)। আহমদীসকলক অমুছলমান বুলি ঘোষণা কৰা বা তেওঁলোকৰ কাম-কাজ সীমিত কৰা কোনো আইন নাই, কিন্তু ভাৰত চৰকাৰে ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া ধৰ্মগুৰুসকলৰ সংগঠন অল ইণ্ডিয়া মুছলিম পাৰ্চনেল ল ব’ৰ্ডত বহিবলৈ দিয়া হোৱা নাই। ভাৰতত আহমদিয়া ৬০,০০০ৰপৰা ১০ লাখলৈকে বুলি অনুমান কৰা হৈছে।

### কোৰআনবাদীসকল
হাদীছৰ কৰ্তৃত্ব প্ৰত্যাখ্যান কৰা অসাম্প্ৰদায়িক মুছলমানসকলো ভাৰতত উপস্থিত, দক্ষিণ এছিয়াত ১৯ শতিকাৰ সময়ছোৱাত আহলে কোৰআন আন্দোলন আংশিকভাৱে গঠন হৈছিল আহলে হাদীছ আন্দোলনৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত, যাক তেওঁলোকে হাদীছৰ ওপৰত অত্যধিক গুৰুত্ব দিয়া বুলি গণ্য কৰিছিল। উল্লেখযোগ্য ভাৰতীয় কোৰআনবাদীসকলৰ ভিতৰত চিৰাঘ আলী, আচলাম জয়ৰাজপুৰী, খোৱাজা কমল-উদ-দিন, আৰু আব্দুল্লা চক্ৰালৱী আদি উল্লেখযোগ্য।

### ভাৰতত ইছলামিক পৰম্পৰা

চুফীবাদ ইছলামৰ এটা ৰহস্যমজ় মাত্ৰা, প্ৰায়ে শ্বৰিয়াৰ আইনগত পথৰ পৰিপূৰক যিয়ে ভাৰতত ইছলামৰ বৃদ্ধিত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। এজন চুফীয়ে ঈশ্বৰৰ সৈতে একতাৰ প্ৰত্যক্ষ দৃষ্টিভংগী লাভ কৰে, প্ৰায়ে গতানুগতিক আচৰণৰ প্ৰান্তত, আৰু এইদৰে এজন পীৰ (জীৱিত সন্ত) হ'ব পাৰে যিয়ে শিষ্য (মুৰিদ) গ্ৰহণ কৰিব পাৰে আৰু প্ৰজন্মৰ পাছত প্ৰজন্ম ধৰি থাকিব পৰা আধ্যাত্মিক বংশ স্থাপন কৰিব পাৰে। খাজা মইনুদ্দিন চিষ্টি (১১৪২–১২৩৬)ৰ মন্ত্ৰণালয়ৰ পিছত তেৰশ শতিকাৰ সময়ছোৱাত ভাৰতত চুফীৰ অৰ্ডাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে, যিয়ে আজমিৰত বসতি স্থাপন কৰিছিল আৰু তেওঁৰ পৱিত্ৰতাৰ বাবে বৃহৎসংখ্যক ইছলাম ধৰ্মান্তৰিত লোকক আকৰ্ষণ কৰিছিল। তেওঁৰ চিষ্টি অৰ্ডাৰ ভাৰতৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী চুফী বংশ হিচাপে পৰিগণিত হয় যদিও মধ্য এছিয়া আৰু দক্ষিণ-পশ্চিম এছিয়াৰপৰাও অন্যান্য অৰ্ডাৰ ভাৰতত উপস্থিত হয় আৰু ইছলাম প্ৰসাৰত মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে। এইদৰে তেওঁলোকে আঞ্চলিক ভাষাত এক বৃহৎ সাহিত্যৰ সৃষ্টি কৰিছিল যিয়ে ইছলামিক সংস্কৃতিক পুৰণি দক্ষিণ এছিয়াৰ পৰম্পৰাৰ গভীৰতাত সোমাই দিছিল।

### আন্তঃমুছলমান সম্পৰ্ক
#### ছিয়া–ছুন্নী সম্পৰ্ক
ধৰ্মগোষ্ঠী অনুসৰি ছুন্নী আৰু ছিয়া হৈছে আটাইতকৈ ডাঙৰ মুছলমান গোট। যদিও দুয়োটা গোটৰ মাজত আন্তৰিকতা আছে, তথাপি বিশেষকৈ লক্ষ্ণৌ চহৰত দুয়োটা গোটৰ মাজত সংঘাতৰ দৃষ্টান্ত দেখা গৈছে।

## সমাজ আৰু সংস্কৃতি

### ধৰ্ম প্ৰশাসন

ভাৰতৰ মুছলমানসকলৰ আটাইতকৈ জ্যেষ্ঠ, প্ৰভাৱশালী ধৰ্মীয় কৰ্তৃপক্ষ আৰু আধ্যাত্মিক নেতা *ভাৰতৰ মহান মুফতীৰ* তত্ত্বাৱধানত প্ৰতিখন ৰাজ্যৰ ধৰ্মীয় প্ৰশাসনৰ নেতৃত্ব দিয়ে ৰাজ্যখনৰ মুফতিয়ে। ভাৰতত মোগল যুগৰপৰাই এই ব্যৱস্থা কাৰ্যকৰী কৰা হয়।

### মুছলমান প্ৰতিষ্ঠান

ভাৰতবৰ্ষত কেইবাটাও সুপ্ৰতিষ্ঠিত মুছলমান অনুষ্ঠান আছে। ইয়াত ভাৰত মুছলমানসকলে স্থাপন কৰা সুনামধন্য প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ তালিকা দিয়া হৈছে।

### আধুনিক বিশ্ববিদ্যালয় আৰু প্ৰতিষ্ঠান

* আল-আমীন এডুকেচনেল ছ'চাইটি, বেংগালুৰু
* আল কবীৰ পলিটেকনিক, জামছেদপুৰ
* আলিয়া বিশ্ববিদ্যালয়, নতুন চহৰ, কলকাতা
* আলিগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়, আলিগড়
* জামিয়া মাৰ্কাজু চকাফাথী চুন্নিয়্যা
* মা'দিনু ছাকুৱাফাথিল ইছলামিয়া
* বি.এছ. আব্দূৰ ৰহমান ক্ৰেচেণ্ট ইনষ্টিটিউট অৱ চাইন্স এণ্ড টেকন'লজি
* দাৰুল হুদা ইছলামিক বিশ্ববিদ্যালয়
* দাৰুল উলুম দেওবন্দ
* দাৰুল উলুম নদৱাতুল উলামা
* ফাৰুক কলেজ, কোজিকোডে
* ইবনে চিনা একাডেমী অৱ মেডিভেল মেডিচিন এণ্ড চাইন্সেছ
* অখণ্ড বিশ্ববিদ্যালয়
* জামাল মহম্মদ মহাবিদ্যালয়, তিৰুচিৰাপল্লী
* হামদৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয়, দিল্লী
* জামিয়া মিলিয়া ইছলামিয়া, নতুন দিল্লী
* কাৰীম চিটি কলেজ, জমছেদপুৰ
* ম. এইচ ছাবু ছিদ্দিক কলেজ অৱ ইঞ্জিনিয়াৰিং, মুম্বাই
* এম.এছ.এছ. ৱাকফ ব'ৰ্ড কলেজ, মাদুৰাই (ৰাজ্যিক ৱাকফ ব'ৰ্ডৰদ্বাৰা পৰিচালিত ভাৰতৰ একমাত্ৰ মহাবিদ্যালয়)
* মদীনাথুল উলুম আৰবী কলেজ, পুলিক্কাল, মালাপ্পুৰম
*মৌলানা আজাদ ৰাষ্ট্ৰীয় উৰ্দু বিশ্ববিদ্যালয় হায়দৰাবাদ
*মৌলানা মজহাৰুল হক আৰবী আৰু পাৰ্চী বিশ্ববিদ্যালয়, পাটনা, বিহাৰ
* মৌলানা আজাদ কলা আৰু বিজ্ঞান মহাবিদ্যালয়, ঔৰংগাবাদ
* দক্ষিণ ভাৰতৰ মুছলমান শিক্ষা সংস্থা
* মুছলিম শিক্ষা সমিতি, কেৰালা
* নেলাই অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, তিৰুনেলভেলি
* অছমানিয়া বিশ্ববিদ্যালয়, হায়দৰাবাদ
* পকাৰ চাহাব সোঁৱৰণী অনাথ আশ্ৰম মহাবিদ্যালয়, তিৰুঙাদী
* থাংগল কুঞ্জু মুছালিয়াৰ অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, কোল্লাম

### পৰম্পৰাগত ইছলামিক বিশ্ববিদ্যালয়
* আলজামিয়া-টুছ-ছৈফিয়াহ, বহৰা
* আল জামিয়াতুল আশ্ৰাফিয়া, বাৰেলভি
* জমিয়া দাৰুছলাম, উমেৰাবাদ
* আল-জামে-আতুল-ইছলামিয়া, উত্তৰ প্ৰদেশ
* জামিয়া নিজামিয়া, হায়দৰাবাদ
* মঞ্জাৰ-ই-ইছলাম, বেৰেইলি
* মাৰ্কাজু চকাফাথী চুন্নিয়্যা, কেৰালা
* ৰাজা একাডেমী

### নেতৃত্ব আৰু সংগঠন

* বাৰেলী শ্বৰীফৰ আজমেৰ শ্বৰীফ দৰগাহ আৰু দৰগাহ-ই-আলা হজৰত ভাৰতৰ চুফীমুখী ছুন্নী মুছলমানসকলৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰ।
* ভাৰতৰ মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰত ভাৰতীয় ছিয়া মুছলমানসকলে যথেষ্ট সংখ্যালঘু গঠন কৰে যিয়ে তেতিয়াৰ ১৫.৭ কোটি ভাৰতীয় মুছলমান জনসংখ্যাৰ ২০০৫ চনৰ মাজভাগৰপৰা ২০০৬ চনলৈকে কৰা অনুমান অনুসৰি মুঠ মুছলমান জনসংখ্যাৰ ২৫ৰপৰা ৩১%। দ্য টাইমছ অৱ ইণ্ডিয়া আৰু ডি এন এৰ দৰে সূত্ৰই সেই সময়ছোৱাত ভাৰতীয় ছিয়া জনসংখ্যা ১৫৭,০০০,০০০ ভাৰতীয় মুছলমান জনসংখ্যাৰ ভিতৰত ৪০,০০০,০০০ৰ পৰা ৫০,০০০,০০০ৰ ভিতৰত বুলি প্ৰকাশ কৰিছে। 
* উত্তৰ প্ৰদেশৰ চাহাৰনপুৰ জিলাৰ প্ৰভাৱশালী ধৰ্মীয় চেমিনাৰী দাৰুল উলুম দেওবন্দৰপৰা ছুন্নী মুছলমান জনসংখ্যাৰ আন এটা অংশ দেওবন্দী আন্দোলনৰ উৎপত্তি হৈছে। ১৯১৯ চনত দেওবন্দী পণ্ডিতসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা জমিয়ত উলেমা-ই-হিন্দ দাৰুল উলুমৰ ৰাজনৈতিক মুখপাত্ৰ হৈ পৰে।
* ১৯৪১ চনত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা জামাত-ই-ইছলামী হিন্দই ইছলামিক চৰকাৰ গঠনৰ পোষকতা কৰে আৰু শিক্ষা, সমাজ সেৱা আৰু সমাজলৈ বিশ্বজনীন প্ৰচাৰৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত সক্ৰিয় হৈ আহিছে।

### ভাৰতীয় মুছলমানৰ মাজত জাতি ব্যৱস্থা

যদিও ইছলামত সমতাবাদৰ প্ৰয়োজন আৰু জাতি, ধৰ্ম বা জাতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বৈষম্যৰ বিৰোধী, তথাপি কিছুমান ভাৰতীয় মুছলমানৰ মাজত সামাজিক স্তৰীয়কৰণৰ এককৰ সৈতে জড়িত জাতি ব্যৱস্থাৰ বিকাশ ঘটিছে।

কিছুমান মুছলমান পণ্ডিতে "কোৰআনৰ সমতাবাদ আৰু ভাৰতীয় মুছলমান সামাজিক আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ মাজৰ বিচ্ছিন্নতা"ক বিভিন্ন ধৰণে তত্ত্বগত কৰি আৰু জাতিবাদক ন্যায্যতা প্ৰদান কৰিবলৈ কোৰআন আৰু শ্বৰীয়তক ব্যাখ্যা কৰি মিলন আৰু সমাধানৰ চেষ্টা কৰিছে।

#### স্তৰীয়কৰণ
দক্ষিণ এছিয়াৰ কিছু অংশত মুছলমানসকলক আশ্ৰফ আৰু আজলাফ আদি গোটত ভাগ কৰা হৈছে। আশ্ৰাফসকলে প্ৰায়ে বিদেশী বংশৰ দাবী কৰে আৰু বিভিন্ন বৃত্তিগত জাতিত বিভক্ত হয়। ইতিহাসবিদ জিয়াউদ্দিন-বাৰাণীয়ে জাতিগত পাৰ্থক্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল, "মহাম্মদৰ পুত্ৰ" (ছায়িদ)সকলক উচ্চ মৰ্যাদাৰ পোষকতা কৰিছিল আৰু ৰাজ্যিক আইন (জাৱাবী)ই এই বিভাজন বলবৎ কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল, আনকি কিছুমান ক্ষেত্ৰত শ্বৰীয়তৰ ওপৰতো। তেওঁ আজলাফৰ বাবে "অভদ্ৰ" বৃত্তিৰ আৰোপ কৰিছিল আৰু এই স্তৰবৃত্তৰ বাবে ধৰ্মীয় সমৰ্থন বিচাৰিছিল। বৰাণীয়ে সাম্ৰাজ্যবাদী বিষয়া (ৱাজিৰ) নিযুক্তি আৰু পদোন্নতিৰ বাবেও জাতিভিত্তিক কাঠামো গঢ়ি তুলিছিল।

আশ্ৰফ/আজলাফ বিভাজনৰ বাহিৰত আৰ্জাল জাতিয়ে আৱৰ্জনা নিষ্কাশনৰ দৰে নিম্নমানৰ বুলি গণ্য কৰা বৃত্তিৰ সৈতে জড়িত গোটসমূহক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। জাতি বিৰোধী কৰ্মী বাবাছাহেব আম্বেদকাৰে আৰ্জালক অস্পৃশ্যৰ লগত তুলনা কৰিছিল। "অৰ্জাল" শব্দটোৱে অৰ্থাৎ "অৱনমিত" শব্দটোৱে ভানাৰ, হালালখোৰ, হিজৰা, কাছবি, লালবেগী, মাউগতা, আৰু মেহতাৰৰ দৰে মহকুমাক সামৰি লৈছে, যিয়ে মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ কিছু অংশত জাতিভিত্তিক স্তৰবিন্যাসৰ অটলতাক প্ৰতিফলিত কৰে।

দক্ষিণ এছিয়াৰ মুছলমানসকলেও *কাউম* বা সাম্প্ৰদায়িক গোটৰ জৰিয়তে নিজৰ সমাজখন সংগঠিত কৰা বুলি জনা গৈছে। ভাৰতৰ বঙালী মুছলমানসকলৰ ওপৰত কৰা অধ্যয়নে প্ৰকাশ কৰিছে যে বিশুদ্ধতা আৰু অশুদ্ধিৰ ধাৰণাসমূহে আন্তঃগোষ্ঠীয় সম্পৰ্কক প্ৰভাবিত কৰি আহিছে, সামাজিক মৰ্যাদা প্ৰায়ে অৰ্থনৈতিক পৰিস্থিতিৰ পৰিৱৰ্তে অনুভূত পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ সৈতে জড়িত। ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ মাজতো মুছলমান ৰাজপুতৰ দৰে পাৰ্থক্য আছে, লগতে চৈয়দ, শ্বেইখ, শ্বেইখজাদা, খানজাদা, পাঠান, মোগল, মালিক আদি উচ্চ আৰু মধ্যবৰ্ণ সম্প্ৰদায়ৰ লোকো আছে। Genetic data has also supported this stratification. দক্ষিণ এছিয়াৰ মুছলমানসকলৰ জিনীয় অধ্যয়নে এই স্তৰবিন্যাসসমূহৰ অস্তিত্বক সমৰ্থন কৰিছে, ইয়াৰপৰা দেখা গৈছে যে তেওঁলোকৰ জিনীয় গঠন স্থানীয় অমুছলমানসকলৰ সৈতে নিবিড়ভাৱে মিল আছে, আৰব উপদ্বীপৰ পৰিৱৰ্তে ইৰাণ আৰু মধ্য এছিয়াৰপৰা সৰু কিন্তু উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ।

কিছুমান পণ্ডিতে যুক্তি আগবঢ়ায় যে মুছলমানসকলৰ মাজত জাতিগত বৈষম্য হিন্দু সমাজতকৈ কম ভয়াবহ, কিন্তু ড° বাবাছাহেব আম্বেদকাৰে এই কথাত মতানৈক্য প্ৰকাশ কৰি দাবী কৰে যে মুছলমান সমাজৰ ভিতৰত সামাজিক অন্যায় "হিন্দু সমাজত দেখা পোৱাতকৈও বেয়া।"  তেওঁ আজলাফ আৰু আৰ্জাল গোটৰ প্ৰতি শত্ৰুতা আশ্ৰাফ সম্প্ৰদায়ক সমালোচনা কৰাৰ লগতে প্ৰয়োজনীয় সংস্কাৰ ৰূপায়ণত ব্যৰ্থ হোৱা মুছলমান সম্প্ৰদায়ক গৰিহণা দিয়ে।

#### পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া আৰু গতিশীলতা
তথ্য অনুসৰি মুছলমানৰ মাজত জাতিবোৰ হিন্দুসকলৰ দৰে কঠিন কেতিয়াও হোৱা নাই। আন সম্প্ৰদায়ৰ সৈতে তেওঁলোকৰ ভাল যোগাযোগ থাকে। আন সম্প্ৰদায়ৰ বিবাহ আৰু অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া আৰু অন্যান্য ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক অনুষ্ঠানত অংশগ্ৰহণ কৰে। তেওঁলোকৰ কিছুমানৰ মাজতো শতিকাজুৰি আন্তঃজাতিগত বিবাহ হৈছিল যদিও বেছিভাগেই তেওঁলোকে একে জাতিতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হোৱাটো পছন্দ কৰিছিল আৰু যথেষ্টসংখ্যক বিবাহ সম্পৰ্কীয় আছিল। ভাৰতৰ বিহাৰ ৰাজ্যত এনে কিছুমান গোচৰ পোৱা গৈছিল য’ত উচ্চ বৰ্ণৰ মুছলমানসকলে একেটা কবৰস্থানতে নিম্নবৰ্ণৰ মুছলমানক সমাধিস্থ কৰাৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।

কিছুমান পণ্ডিতে যুক্তি আগবঢ়ায় যে মুছলমানসকলৰ মাজত জাতিগত বৈষম্য হিন্দু সমাজতকৈ কম ভয়াবহ,] কিন্তু ড° বাবাছাহেব আম্বেদকাৰে এই কথাত মতানৈক্য প্ৰকাশ কৰি দাবী কৰে যে মুছলমান সমাজৰ ভিতৰত সামাজিক অন্যায় "হিন্দু সমাজত দেখা পোৱাতকৈও বেয়া।"  তেওঁ আজলাফ আৰু আৰ্জল গোটৰ প্ৰতি শত্ৰুতা আশ্ৰাফ সম্প্ৰদায়ক সমালোচনা কৰে।

### পৃথক্কৰণ
১৯৭০ চনৰ মাজভাগত যেতিয়া প্ৰথম সাম্প্ৰদায়িক দাঙ্গা সংঘটিত হৈছিল ভাৰতীয় মুছলমানসকলক অন্য সম্প্ৰদায়ৰপৰা পৃথক্কৰণ আৰম্ভ হৈছিল। ১৯৮৯ চনত বিহাৰৰ ভাগলপুৰত হিংসাত্মক পৰিস্থিতিৰ পিছত এই কথাটো আৰু অধিক তীব্ৰতৰ হৈ পৰে আৰু ১৯৯২ চনত বাবৰি মছজিদ ভাঙি পেলোৱাৰ পাছত ই এক ধাৰা হৈ পৰে। এই ধাৰাটোৱে অৱশ্যে গেট্টোৰ নামহীনতাই প্ৰদান কৰা বুলি ভবা প্ৰত্যাশিত নিৰাপত্তাৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰা নাছিল। ২০০২ চনৰ গুজৰাট দাঙ্গাৰ সময়ত এনে কেইবাটাও গেটো দাঙ্গাকাৰী গোটৰ সহজ লক্ষ্য হৈ পৰিছিল, কিয়নো ইয়াৰদ্বাৰা আৱাসিক উপনিৱেশৰ প্ৰফাইলিং সম্ভৱ হৈছিল। এই ধৰণৰ গেট’ইজেচন মুম্বাই, দিল্লী, কলকাতা আৰু গুজৰাটৰ বহু চহৰত দেখা যায় য’ত হিন্দু প্ৰধান আৰু মুছলমান প্ৰধান চুবুৰিৰ মাজত এক স্পষ্ট সামাজিক-সাংস্কৃতিক সীমাৰেখা বিদ্যমান।

গুজৰাটৰ দৰে ঠাইত দাঙ্গা আৰু মুছলমানৰ বিচ্ছিন্নতাই সমাজখনক বৃহৎ পৰিসৰৰ গেট্টোকৰণৰ সূচনা কৰিছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ২০০২ চনৰ দাঙ্গাৰ পিছত আহমেদাবাদৰ জুহাপূৰা অঞ্চল ২ লাখ ৫০ হাজাৰৰপৰা ৬ লাখ ৫০ হাজাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে। গুজৰাটৰ মুছলমানসকলৰ অৰ্থনৈতিক আৰু পেছাদাৰী মৰ্যাদা যিয়েই নহওক কিয়, গেট্টোলৈ যোৱাৰ বাহিৰে আন কোনো বিকল্প নাই।

গেট্টো জীৱন বৃদ্ধিয়েও ক্ৰছ-কলচাৰেল পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ অভাৱৰ বাবে কু-সংস্কাৰ শক্তিশালী হোৱা দেখা গৈছে, আৰু সামগ্ৰিকভাৱে অৰ্থনৈতিক আৰু শৈক্ষিক সুযোগ হ্ৰাস পাইছে। ভাৰতত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাক একাংশই মুছলমানৰ বাবে উপকাৰ হিচাপেহে দেখিছে, গণতন্ত্ৰৰ বাবে আৱশ্যকতা নহয়।

### সহযোগী বিবাহ
১৯৯২-৯৩ চনত এন এফ এইচ এছ (ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিয়াল স্বাস্থ্য সমীক্ষা)ত দেখা গৈছে যে ভাৰতত ২২ শতাংশ বিবাহ সম্পৰ্কীয় আছিল, য’ত সৰ্বাধিক শতাংশ মুছলমান সংখ্যাগৰিষ্ঠ ৰাজ্য জম্মু-কাশ্মীৰত ৰেকৰ্ড কৰা হৈছে। দিল্লীৰ ছুন্নী মুছলমানসকলৰ মাজত বিভাজনৰ পিছৰ সম্পৰ্কীয় বিবাহৰ শতকৰা হাৰ ৩৭.৮৪ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছে। নাছিৰৰ মতে, এনে সংঘক শোষণমূলক বুলি ধৰা হয় কাৰণ ই পৰিয়ালৰ ভিতৰত বিদ্যমান ক্ষমতাৰ গাঁথনি আৰু দক্ষিণ ৰাজ্যৰ অনুৰূপ দৃশ্য-পটক স্থায়ী কৰি ৰাখে।

### শিল্প আৰু স্থাপত্য


File:Diwali (Samrup Rachna Calligraphy).jpg|সমৰূপ ৰচনা কেলিগ্ৰাফীত দীপাৱলী লেম্প (হিন্দী-উৰ্দু লিপিৰ হাইব্ৰিড কলা)। 
File:Taj Mahal in March 2004.jpg|আগ্ৰাৰ তাজমহল ভাৰতৰ অন্যতম চিনাকি কীৰ্তিচিহ্ন। 
File:Cheraman juma masjid Old.jpg|পুৰণি চেৰমন জুমা মছজিদ, কেৰালাৰ পুনৰ নিৰ্মিত গঠন, যিটোক প্ৰায়ে ভাৰতৰ প্ৰথম ''মছজিদ'' বুলি গণ্য কৰা হয়
File:Bara Imambara Lucknow.jpg|আছাফি ইমাম্বৰগাহ, যাক লক্ষ্ণৌত বৰা ইমাম্বৰা নামেৰেও জনা যায়। 
File:Tomb_of_Humayun,_Delhi.jpg|দিল্লীৰ হুমায়ুনৰ সমাধি। 
File:GolGumbaz2.jpg|গোল গুম্বাজ বিজাপুৰ, কৰ্ণাটকত বাইজেণ্টাইন হাগিয়া ছফিয়াৰ পিছত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম প্ৰাক-আধুনিক গম্বুজ। 
File:Bahauddin Makbara, Junagadh.jpg|*বাহাউদ্দিন মাকবৰা*, গুজৰাটৰ জুনাগাধৰ ৱাজিৰৰ সমাধিস্থল
File:Mecca Masjid, Hyderabad, India.jpg|৪০০বছৰীয়া মক্কা মছজিদ, হায়দৰাবাদ। (ফটো: ১৮৮৫)
File:The mosque within the bara imambara, lucknow.JPG|লক্ষ্ণৌৰ আছাফি ইমাম্বৰগাহ কমপ্লেক্সৰ ভিতৰৰ আছাফী মছজিদ
File:The Rumi Darwaza.JPG|লক্ষ্ণৌৰ ৰুমী দৰকাৰীাজা
File:Gole gummaj.jpg|গোলে-গুম্মা, নবাব ৱাহাব খানৰ মৌছলিয়াম, কুৰ্নুল, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ
File:Charminar.jpg|চাৰ্মিনাৰ, হায়দৰাবাদৰ স্মৃতিসৌধসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বিখ্যাত। 
File:RedFort LahoreGate.JPG| লাল কিল্লা, দিল্লী
File:Jama Masjid, Delhi, morning view.jpg|জামে মছজিদ, দিল্লী, ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ মছজিদ। 
File:AMU Masjid - panoramio.jpg| ছাৰ চৈয়দ মছজিদ, আলিগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়, আলিগড়


খ্ৰীষ্টীয় দ্বাদশ শতিকাৰ শেষৰফালে ভাৰতত ইছলামিক শাসনৰ আগমনৰ লগে লগে ভাৰতৰ স্থাপত্যই নতুন ৰূপ লয়। ভাৰতীয় স্থাপত্যত নতুন নতুন উপাদানৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল যিবোৰৰ ভিতৰত আছে: আকৃতিৰ ব্যৱহাৰ (প্ৰাকৃতিক ৰূপৰ পৰিৱৰ্তে); সজ্জাগত আখৰ বা কেলিগ্ৰাফী ব্যৱহাৰ কৰি শিলালিপি শিল্প; ইনলে সজ্জা আৰু ৰঙীন মাৰ্বল, ৰং কৰা প্লাষ্টাৰ আৰু উজ্জ্বল ৰঙৰ গ্লেজযুক্ত টাইলছৰ ব্যৱহাৰ। ১১৯৩ খ্ৰীষ্টাব্দত নিৰ্মিত কুৱাত-উল-ইছলাম মছজিদ ভাৰত উপমহাদেশত নিৰ্মিত প্ৰথম মছজিদ; ইয়াৰ কাষৰীয়া "বিজয়ৰ টাৱাৰ"ও ১১৯২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ আশে-পাশে আৰম্ভ হৈছিল, যিটোৱে মহম্মদ ঘোৰ আৰু আফগানিস্তানৰ গাজনীৰপৰা তেওঁৰ সেনাপতি কুতুব আল-দিন আইবাকে স্থানীয় ৰাজপুত ৰজাসকলৰ ওপৰত জয়লাভ কৰিছিল, এতিয়া দিল্লীৰ ইউনেস্ক'ৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ।

থলুৱা ভাৰতীয় স্থাপত্যৰ বিপৰীতে যিটো ট্ৰেবেট ক্ৰমৰ আছিল, অৰ্থাৎ সকলো স্থান অনুভূমিক ৰশ্মিৰদ্বাৰা বিস্তৃত আছিল, ইছলামিক স্থাপত্য আছিল আৰ্কুৱেট, অৰ্থাৎ এটা স্থানক সেতুবন্ধন কৰাৰ পদ্ধতি হিচাপে তোৰণ বা গম্বুজ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। খিলান বা গম্বুজৰ ধাৰণাটো মুছলমানসকলে উদ্ভাৱন কৰা নাছিল বৰঞ্চ প্ৰকৃততে তেওঁলোকে ৰোমান পিছৰ যুগৰ স্থাপত্য শৈলীৰপৰা ধাৰ লৈছিল আৰু অধিক নিখুঁত কৰিছিল। ভাৰতত অট্টালিকা নিৰ্মাণত মুছলমানসকলে প্ৰথমবাৰৰ বাবে মৰ্টাৰৰ ৰূপত চিমেণ্টিং এজেণ্ট ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকে আৰু ভাৰতত নিজৰ নিৰ্মাণত আন সভ্যতাৰ অভিজ্ঞতাৰপৰা আহৰণ কৰা কিছুমান বৈজ্ঞানিক আৰু যান্ত্ৰিক সূত্ৰৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। বৈজ্ঞানিক নীতিৰ এনে ব্যৱহাৰে কেৱল নিৰ্মাণ সামগ্ৰীৰ অধিক শক্তি আৰু স্থিৰতা লাভ কৰাত সহায় কৰাই নহয়, স্থপতি আৰু নিৰ্মাতাসকলকো অধিক নমনীয়তা প্ৰদান কৰিছিল। ইয়াত এটা কথা জোৰ দি ক’ব লাগিব যে, ভাৰতত এইবোৰ প্ৰৱৰ্তনৰ পূৰ্বে ইতিমধ্যে ইজিপ্ত, ইৰাণ আৰু ইৰাকৰ দৰে আন দেশত স্থাপত্যৰ ইছলামিক উপাদানসমূহ বিভিন্ন পৰীক্ষামূলক পৰ্যায়ৰ মাজেৰে পাৰ হৈ গৈছিল। এই দেশসমূহৰ বেছিভাগ ইছলামিক কীৰ্তিচিহ্নৰ দৰে নহয়, যিবোৰ বহুলাংশে ইটা, প্লাষ্টাৰ আৰু ধ্বংসাৱশেষেৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, ভাৰত-ইছলামিক কীৰ্তিচিহ্নসমূহ আছিল সাজ-পোছাক পৰিধান কৰা শিলেৰে গঠিত সাধাৰণ মৰ্টন-ৰাজমিস্ত্ৰীৰ কাম। এইখিনিতে জোৰ দি ক’ব লাগিব যে ভাৰত-ইছলামিক স্থাপত্যৰ বিকাশত বহুখিনি সুবিধা হৈছিল ভাৰতীয় শিল্পকৰ্মীসকলৰ জ্ঞান আৰু দক্ষতা, যিসকলে যুগ যুগ ধৰি শিলৰ কামৰ কলাত আয়ত্ত কৰি ভাৰতত ইছলামিক কীৰ্তিচিহ্ন নিৰ্মাণৰ সময়ত নিজৰ অভিজ্ঞতা ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

ভাৰতৰ ইছলামিক স্থাপত্যক ধৰ্মীয় আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ বুলি দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি। মছজিদ আৰু সমাধিসমূহে ধৰ্মীয় স্থাপত্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, আনহাতে ৰাজপ্ৰাসাদ আৰু দুৰ্গসমূহ ধৰ্মনিৰপেক্ষ ইছলামিক স্থাপত্যৰ উদাহৰণ। দুৰ্গবোৰ মূলতঃ কাৰ্যক্ষম আছিল, ভিতৰত অলপ টাউনশ্বিপ আৰু শত্ৰুৰ সৈতে যুঁজিবলৈ আৰু বিকৃত কৰিবলৈ বিভিন্ন দুৰ্গ আছিল সম্পূৰ্ণ।

#### মছজিদ

ভাৰতত ৩ লাখতকৈ অধিক সক্ৰিয় মছজিদ আছে, যিটো বিশ্ব মুছলমানকে ধৰি আন যিকোনো দেশতকৈ উচ্চ। মছজিদ হৈছে মুছলমান শিল্পৰ সৰল ৰূপত প্ৰতিনিধিত্ব। মছজিদটো মূলতঃ খুঁটাযুক্ত বাৰাণ্ডাৰে আগুৰি থকা মুকলি চোতাল, যাৰ মুকুটত গম্বুজ আছে। মিহৰাবে নামাজৰ বাবে কিবলা (দিশ) সূচায়। মিহৰাবৰ সোঁফালে মিনবাৰ বা মঞ্চ থিয় হৈ আছে য’ৰপৰা ইমামে কাৰ্য্যবিধিৰ সভাপতিত্ব কৰে। উচ্চ মঞ্চ, সাধাৰণতে মিনাৰ য’ৰপৰা বিশ্বাসীসকলক নামাজত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ মাতি অনা হয়, সেয়া মছজিদৰ এক অপৰিৱৰ্তনীয় অংশ। জুম্মাৰ নামাজৰ বাবে বিশ্বাসীসকলে একত্ৰিত হোৱা বৃহৎ মছজিদবোৰক জামা মছজিদ বুলি কোৱা হয়।

#### সমাধি আৰু সমাধিস্থল
সমাধি বা মকবৰাটো এটা সাধাৰণ প্ৰেম (ঔৰংগজেবৰ কবৰ)ৰপৰা আৰম্ভ কৰি ভৱিষ্যদ্বাণীৰে আবৃত এক ভয়ংকৰ গঠন (তাজমহল)লৈকে হ’ব পাৰে। সাধাৰণতে এই সমাধিস্থলটো হুজৰা নামেৰে জনাজাত এটা অকলশৰীয়া ডবা বা সমাধি কক্ষৰে গঠিত যাৰ কেন্দ্ৰত চেনোটাফ বা জাৰিহ থাকে। এই সমগ্ৰ গঠনটো এটা বিশৃংখল গম্বুজেৰে আবৃত। মাটিৰ তলৰ কোঠাটোত মৰ্চাৰী বা মকবৰা থাকে, য’ত মৃতদেহটো কবৰ বা কবৰত সমাধিস্থ কৰা হয়। সৰু সমাধিবোৰত মিহৰাব থাকিব পাৰে যদিও ডাঙৰ সমাধিস্থলত মূল সমাধিৰপৰা দূৰৈত এটা সুকীয়া মছজিদ থাকে। সাধাৰণতে গোটেই সমাধি কমপ্লেক্স বা ৰৌজাটো এটা ঘেৰাওৰে আগুৰি থাকে। মুছলমান সাধুৰ সমাধিক দৰগাহ বোলে। প্ৰায় সকলো ইছলামিক কীৰ্তিচিহ্নতে কোৰআনৰ আয়াতৰ মুক্ত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল আৰু দেৱাল, চিলিং, খুঁটা আৰু গম্বুজত ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ বিৱৰণ খোদিত কৰাত বহু সময় খৰচ কৰা হৈছিল।

#### ভাৰতত ইছলামিক স্থাপত্যৰ শৈলী
ভাৰতত ইছলামিক স্থাপত্যক তিনিটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি: দিল্লী বা সাম্ৰাজ্যবাদী শৈলী (১১৯১–১৫৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দ); প্ৰাদেশিক শৈলী, আহমেদাবাদ, জৌনপুৰ আৰু ডেকানৰ দৰে আশে-পাশে থকা অঞ্চলসমূহক সামৰি; আৰু মোগল স্থাপত্য শৈলী (১৫২৬–১৭০৭ খ্ৰীষ্টাব্দ)।

## আইন, ৰাজনীতি, আৰু চৰকাৰ
মুছলমানসকলৰ বিচাৰ ক্ষমতাৰ কিছুমান বিশেষ দেৱানী বিষয় যেনে বিবাহ, উত্তৰাধিকাৰ আৰু ৱাকফ সম্পত্তি মুছলমান ব্যক্তিগত আইন অনুসৰি পৰিচালিত হয়, যিখন ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত কিছু সংশোধনীৰে স্বাধীন ভাৰতৰ অংশ হৈ পৰিছিল। ভাৰতীয় মুছলমান ব্যক্তিগত আইন শ্বৰীয়ত আইন হিচাপে বিকশিত নহয় বৰঞ্চ সাধাৰণ আইনৰ অংশ হিচাপে বৰ্তমানৰ মুছলমান আইনসমূহৰ ব্যাখ্যা হিচাপে বিকশিত কৰা হৈছে। ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে এনে বিষয়ত ভাৰতীয় দেৱানী আইনতকৈ মুছলমানৰ বাবে শ্বৰীয়ত বা মুছলমান আইন প্ৰাধান্য লাভ কৰে বুলি ৰায় দিছে।

ভাৰতৰ মুছলমানসকল "মুছলিম ব্যক্তিগত আইন (শ্বৰিয়ত) প্ৰয়োগ আইন, ১৯৩৭"ৰদ্বাৰা পৰিচালিত হয়। ইয়াত মুছলমান ব্যক্তিগত আইন মুছলমানসকলৰ ওপৰত বিবাহ, মহৰ (যৌতুম), বিবাহ বিচ্ছেদ, ভৰণ-পোষণ, উপহাৰ, ৱাকফ, উইল আৰু উত্তৰাধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে। আদালতে সাধাৰণতে ছুন্নীসকলৰ বাবে হানাফী ছুন্নী আইন প্ৰয়োগ কৰে; ছিয়া মুছলমানসকল সেইবোৰ অঞ্চলৰ বাবে ছুন্নী আইনৰপৰা স্বাধীন য'ত ছিয়া আইন ছুন্নী প্ৰথাৰপৰা যথেষ্ট পৃথক।

ভাৰতীয় সংবিধানত ধৰ্ম নিৰ্বিশেষে সকলো নাগৰিককে সম অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হৈছে। সংবিধানৰ ৪৪ নং অনুচ্ছেদত একেধৰণৰ নাগৰিক সংহিতাৰ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে। কিন্তু দেশৰ একেৰাহে ৰাজনৈতিক নেতৃত্বই ভাৰতীয় সমাজখনক এক উমৈহতীয়া নাগৰিক সংহিতাৰ অধীনত একত্ৰিত কৰাৰ প্ৰচেষ্টাক তীব্ৰ প্ৰতিহত কৰে আৰু ভাৰতীয় মুছলমানসকলে ইয়াক দেশৰ সংখ্যালঘু গোটৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয় পাতল কৰাৰ প্ৰয়াস হিচাপে লয়। "মুছলিম ব্যক্তিগত আইন" অৰ্থাৎ ভাৰতত শ্বৰিয়ত প্ৰয়োগ আইনৰ সুৰক্ষা আৰু প্ৰযোজ্য অব্যাহত ৰখাৰ বাবে সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম ব্যক্তিগত আইন ব'ৰ্ড গঠন কৰা হৈছিল। ২০০৫ চনত ভাৰতৰ মুছলমানসকলৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে চাছাৰ কমিটীক প্ৰতিৱেদন দিবলৈ কোৱা হৈছিল। চাছাৰ কমিটীৰ প্ৰায় সকলো পৰামৰ্শ কাৰ্যকৰী কৰা হৈছে।

ভাৰতৰ (গোৱা ৰাজ্যৰ বাহিৰে) মুছলমানসকলৰ ক্ষেত্ৰত বিবাহ, উত্তৰাধিকাৰ, উত্তৰাধিকাৰ, সন্তান দত্তক আদি বিষয়ৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতীয় আইনৰ তলত দিয়া আইন/কাৰ্য্য প্ৰযোজ্য। 

# মুছলমান ব্যক্তিগত আইন শ্বৰীয়ত প্ৰয়োগ আইন, ১৯৩৭
# মুছলমান বিবাহ বিচ্ছেদ আইন, ১৯৩৯
# মুছলমান মহিলা (বিবাহ বিচ্ছেদৰ ওপৰত অধিকাৰ সুৰক্ষা) আইন ১৯৮৬

বি:দ্ৰ: গোৱা ৰাজ্যত উপৰ্যুক্ত আইন প্ৰযোজ্য নহয়। গোৱা দেৱানী সংহিতা, যাক গোৱা পৰিয়াল আইন বুলিও কোৱা হয়, ভাৰতৰ গোৱা ৰাজ্যৰ বাসিন্দাসকলক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা দেৱানী আইনসমূহৰ সমষ্টি। সামগ্ৰিকভাৱে ভাৰতত ধৰ্ম নিৰ্দিষ্ট নাগৰিক সংহিতা আছে যিয়ে বিভিন্ন ধৰ্মৰ অনুগামীসকলক পৃথকে পৃথকে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। গোৱা সেই নিয়মৰ ব্যতিক্ৰম, কাৰণ ধৰ্ম, জাতি বা ভাষিক সংযোগ নিৰ্বিশেষে সকলো গোৱা লোকক একক ধৰ্মনিৰপেক্ষ সংহিতা/আইন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ বিশেষ বিবাহ আইন, ১৯৫৪ৰ অধীনত অসামৰিক বিবাহ কৰা মুছলমানসকলৰ ক্ষেত্ৰতো ওপৰৰ আইনসমূহ প্ৰযোজ্য নহয়।

ভাৰতীয় মুছলিম মহিলা আন্দোলন ভাৰতৰ এটা ভাৰতীয় মুছলমান মহিলা সংগঠন। ই ২০১৪ চনৰ ২৩ জুনত ‘মুছলিম বিবাহ আৰু বিবাহ বিচ্ছেদ আইন’ নামৰ খচৰা প্ৰকাশ কৰিছিল, য’ত ভাৰতৰ মুছলমান ব্যক্তিগত আইনত বহুবিবাহক অবৈধ কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছিল।

ভাৰতীয় নাগৰিকত্বৰ প্ৰয়োজনীয়তা শিথিল কৰি দেশৰ নাগৰিকত্ব আৰু অনুপ্ৰৱেশৰ নীতি-নিয়মৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে নাগৰিকত্ব (সংশোধনী) আইন, ২০১৯ প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছিল। সংশোধনীসমূহৰ প্ৰযোজ্যতা সম্পৰ্কে বাতৰিত বিতৰ্ক হয় কাৰণ ই ধৰ্মীয় ভিত্তিত সৃষ্টি কৰা হৈছিল (মুছলমানক বাদ আছিলি)।

ভাৰতৰ সংবিধান আৰু সংসদে মুছলমানৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰিছে যদিও কিছুমান সূত্ৰৰ মতে, ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি আৰু মোদী মন্ত্ৰ্যালয়ৰ অধীনত ‘ভয়ৰ জলবায়ু’ আৰু ‘বিৰোধীক লক্ষ্য কৰি লোৱা’ বৃদ্ধি পাইছে, যাৰ ফলত ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ মাজত নিৰাপত্তা আৰু সহনশীলতাৰ অনুভূতিত প্ৰভাৱ পৰিছে। কিন্তু এই অভিযোগসমূহ সৰ্বজনীনভাৱে সমৰ্থিত নহয়।

### সক্ৰিয় মুছলমান ৰাজনৈতিক দল
* সৰ্বভাৰতীয় মজলিছ-ই-ইত্তেহাদুল মুছলিমীন (AIMIM), আছাদুদ্দিন ওৱাইছিৰ নেতৃত্বত; তেলেংগানা, মহাৰাষ্ট্ৰ, বিহাৰ, উত্তৰ প্ৰদেশ, গুজৰাট আৰু কৰ্ণাটক ৰাজ্যত সক্ৰিয়
* ইণ্ডিয়ান ইউনিয়ন মুছলিম লীগ (আই ইউ এম এল), নেতৃত্বত ই. আহমেদ কেৰালা
* অল ইণ্ডিয়া ইউনাইটেড ডেম’ক্ৰেটিক ফ্ৰণ্ট (AIUDF), অসম ৰাজ্যত সক্ৰিয় বদৰুদ্দিন আজমলৰ নেতৃত্বত
*জম্মু আৰু কাশ্মীৰ পিপলছ কনফাৰেন্স (জে কে পি চি), আব্দুল গানী ল’ন আৰু মলভি ইফতিকাৰ হুছেইন আনছাৰীয়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰা। ছাজ্জাদ ল’নৰ নেতৃত্বত। ই জম্মু আৰু কাশ্মীৰ ত সক্ৰিয়। 
* ৰাষ্ট্ৰীয় সন্মিলন (NC) মূল দল জম্মু আৰু কাশ্মীৰ
* পিপলছ ডেম'ক্ৰেটিক পাৰ্টি (পিডিপি)ৰ মূল দল জম্মু আৰু কাশ্মীৰ
* অপনি পাৰ্টি (JKAP) জম্মু আৰু কাশ্মীৰ ৰ এটা নৱগঠিত দল। 
* ভাৰতীয় শান্তি দল মহম্মদ আয়ুব

### চৰকাৰত মুছলমান
ভাৰতত তিনিজন মুছলমান ৰাষ্ট্ৰপতি দেখা গৈছে আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ বহু মুখ্যমন্ত্ৰী মুছলমান হৈ আহিছে। ইয়াৰ বাহিৰেও কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য পৰ্যায়ত বহু মুছলমান মন্ত্ৰী আছে। ভাৰত গণৰাজ্যৰ ১২ জন ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ভিতৰত তিনিজন মুছলমান আছিল – জাকিৰ হুছেইন, ফখৰুদ্দিন আলী আহমেদ আৰু এ পি জে আব্দুল কালাম। ইয়াৰ উপৰি মহম্মদ হিদয়াতুল্লাহ, আজিজ মুছাব্বৰ আহমদী, মিৰ্জা হামিদুল্লাহ বেগ আৰু আলতামাছ কবীয়ে স্বাধীনতাৰ পিছত বিভিন্ন অনুষ্ঠানত ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশৰ পদত অধিষ্ঠিত হৈছিল। মহম্মদ হিদাতুল্লাহে ভাৰতৰ ভাৰপ্ৰাপ্ত ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপেও দুটা পৃথক অনুষ্ঠানত কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল; আৰু ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি, ভাৰতৰ উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশৰ তিনিওটা পদতে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰা একমাত্ৰ ব্যক্তি হোৱাৰ সুকীয়া সন্মান লাভ কৰিছে।

ভাৰতৰ প্ৰাক্তন উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি মহম্মদ হামিদ আনছাৰী, প্ৰাক্তন বৈদেশিক মন্ত্ৰী ছলমান খুৰশ্বিদ আৰু চোৰাংচোৱা ব্যুৰোৰ প্ৰাক্তন সঞ্চালক (মুৰব্বী) চৈয়দ আছিফ ইব্ৰাহিম মুছলমান। ইব্ৰাহিম এই পদত অধিষ্ঠিত হোৱা প্ৰথমজন মুছলমান। ২০১০ চনৰ ৩০ জুলাইৰপৰা ২০১২ চনৰ ১০ জুনলৈ ড° এছ ৱাই কুৰাইছিয়ে ভাৰতৰ মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। এই পদত সেৱা আগবঢ়োৱা প্ৰথমজন মুছলমান। বিশিষ্ট ভাৰতীয় আমোলা আৰু কূটনীতিবিদসকলৰ ভিতৰত আবিদ হুছেইন, আলী য়াভাৰ জং আৰু আছাফ আলী অন্যতম। জাফৰ ছাইফুল্লাহ ১৯৯৩ চনৰপৰা ১৯৯৪ চনলৈ ভাৰত চৰকাৰৰ কেবিনেট সচিব আছিল। ১৯৯৫ চনৰপৰা ১৯৯৭ চনলৈ বৈদেশিক সচিব আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘত ভাৰতৰ উপ-স্থায়ী প্ৰতিনিধি আছিল ছলমান হাইদাৰ। তয়াব হুছেইন ভাৰতৰ ইতিহাসত তিনিখন ভিন্ন ৰাজ্যৰ চৰকাৰত বিভিন্ন সময়ত কেবিনেট মন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰা একমাত্ৰ ৰাজনীতিবিদ আছিল। (অবিভক্ত পঞ্জাব, ৰাজস্থান, হাৰিয়ানা)। ভাৰতৰ প্ৰভাৱশালী মুছলমান ৰাজনীতিবিদসকলৰ ভিতৰত আছে শ্বেখ আব্দুল্লা, ফাৰুক আব্দুল্লা আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ ওমৰ আব্দুল্লা, মুফতি মহম্মদ ছাইদ, মেহবুবা মুফতি (যিজনে জম্মু-কাশ্মীৰৰ মুখ্যমন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল), চৌধুৰী ৰহিম খান, চিকন্দৰ বাখত, এ আৰ আন্তুলায়, আহমেদ পেটেল, চি এইচ মহম্মদ কোয়া, এ বি এ। ঘনী খান চৌধুৰী, মুখতাৰ আব্বাছ নকৱী, ছলমান খুৰশ্বিদ, চাইফুদ্দিন ছ’জ, ই আহমেদ, গুলাম নবী আজাদ, চৈয়দ শ্বাহনৱাজ হুছেইন, আছাদুদ্দিন ওৱেইছি, আজম খান আৰু বদৰুদ্দিন আজমল, নাজমা হেপতুল্লা। 

### হজ্জ ৰাজসাহায্য

ভাৰত চৰকাৰে ভাৰতীয় হজযাত্ৰীসকলৰ বাবে বিমান ভাড়াৰ খৰচ ২০১৮ চনত সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ নোহোৱালৈকে ৰাজসাহায্য দিছিল। ২০১১ চনৰ ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ সিদ্ধান্ত মানি চলিবলৈ এই ৰাজসাহায্য বন্ধ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছিল। ২০১১ চনৰপৰা প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে চৰকাৰী ৰাজসাহায্যৰ পৰিমাণ বছৰৰ পাছত বছৰ ধৰি হ্ৰাস কৰা হৈছিল আৰু ২০১৮ চনৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণৰূপে শেষ হৈছিল। ৰাজ্যসভাৰ সদস্য তথা জমিয়ত উলেমা-ই-হিন্দৰ সাধাৰণ সম্পাদক মৌলানা মাহমুদ এ মাদানীয়ে ঘোষণা কৰে যে হজ ৰাজসাহায্য ইছলামিক শ্বৰীয়তৰ কাৰিকৰী উলংঘা, যিহেতু কোৰআনে ঘোষণা কৰিছে যে মুছলমানসকলে নিজৰ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি হজ কৰিব লাগে। ভাৰতৰ প্ৰভাৱশালী মুছলমান লবীসমূহে নিয়মিতভাৱে জোৰ দি আহিছে যে হজ ৰাজসাহায্য অইছলামিক হোৱাৰ বাবে ইয়াক পৰ্যায়ক্ৰমে বন্ধ কৰিব লাগে।

## সংঘাত আৰু বিতৰ্ক
### ধৰ্মান্তৰকৰণৰ বিতৰ্ক

সাধাৰণতে তলত দিয়া চিন্তাধাৰাসমূহে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা ইছলাম ধৰ্মান্তৰকৰণৰ বিষয়ে পণ্ডিত আৰু জনমত উভয়তে যথেষ্ট বিতৰ্ক আছে:

# মুছলমানসকলৰ অধিকাংশই ইৰাণৰ মালভূমিৰপৰা অহা প্ৰব্ৰজনকাৰী বা আৰবৰ বংশধৰ। কিন্তু ভাৰতৰ বিভিন্ন মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ মাজত ৱাই-ক্ৰম’জমৰ বংশৰ হেপ্ল’টাইপৰ তথ্যৰ ওপৰত আধুনিক জিনীয় অধ্যয়নে এই দাবীক বিতৰ্কিত কৰিছে। 
# সুবিধাৰ ৰূপান্তৰ: চৰকাৰৰদ্বাৰা নিজৰ নিয়োগ সংৰক্ষণৰ বাবে ধৰ্মান্তৰিত প্ৰশাসক আৰু কেৰাণী; দাসসকলে ধৰ্মান্তৰিত হোৱাৰ জৰিয়তে সুৰক্ষা লাভ কৰিছিল, আৰু কেতিয়াবা ক্ষমতাও লাভ কৰিছিল; মুছলমান শাসকৰ সুৰক্ষা লাভ কৰিবলৈ ধৰ্মান্তৰিত হোৱা উপজাতি; বহুতো সেৱা উদ্যোগত (যেনে কসাইখানা) ধৰ্মান্তৰকৰণ সামাজিকভাৱে সুবিধাজনক আছিল; অমুছলমান পুৰুষে মুছলমান মহিলাক বিয়া কৰাবলৈ ধৰ্মান্তৰিত হয়।
# ধৰ্মান্তৰকৰণৰ অধৰ্মীয় কাৰণত প্ৰাগমেটিজম আৰু পৃষ্ঠপোষকতা যেনে মুছলমান শাসকীয় অভিজাত শ্ৰেণীৰ মাজত সামাজিক গতিশীলতা বা কৰপৰা সকাহ পোৱাৰ বাবে হৈছিল
# ধৰ্মান্তৰকৰণ ছুন্নী চুফী সন্তসকলৰ কৰ্মৰ ফল আছিল আৰু ইয়াৰ লগত প্ৰকৃত হৃদয় পৰিৱৰ্তন জড়িত আছিল।
# ধৰ্মান্তৰকৰণ বৌদ্ধসকলৰপৰা আৰু সামাজিক মুক্তিৰ বাবে আৰু নিপীড়নকাৰী হিন্দু জাতিৰ কঠোৰতাক প্ৰত্যাখ্যান হিচাপে নিম্ন জাতিৰ গণ ধৰ্মান্তৰকৰণৰপৰা আহিছিল।
# এটা সংমিশ্ৰণ, প্ৰথম অৱস্থাত জোৰ-জবৰদস্তি কৰা আৰু তাৰ পিছত প্ৰকৃত হৃদয়ৰ পৰিৱৰ্তন।
# প্ৰভাৱশালী মুছলমান সভ্যতা আৰু সামগ্ৰিকভাৱে বিশ্ব ৰাজনীতিৰ ক্ষেত্ৰখনলৈ দীৰ্ঘ সময়ৰ বাবে প্ৰসাৰ আৰু সংহতিৰ এক সামাজিক-সাংস্কৃতিক প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে।

ইয়াৰ ভিতৰত নিহিত হৈ আছে ইছলামক বিদেশী জাপি দিয়া আৰু হিন্দু ধৰ্মক প্ৰতিহত কৰা থলুৱা ধৰ্ম হিচাপে ধাৰণাটো বিতৰ্কৰ বিন্দু হৈ আহিছে, ভাৰত উপমহাদেশখনক ইছলামকৰণৰ প্ৰচেষ্টা বিফল হোৱাত অৰিহণা যোগাইছে আৰু বিভাজন আৰু সাম্প্ৰদায়িকতাৰ ৰাজনীতিত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছে। Tদক্ষিণ এছিয়াত মুছলমান বিজয়ৰ প্ৰভাৱ আৰু পৰিণতিসমূহ নিৰীক্ষণ আৰু বৈচিত্ৰ্যময় দৃষ্টিভংগীৰ বিষয় হৈয়েই আছে। 

উইল ডুৰাণ্ট ভাৰতত মুছলমান বিজয়ক ইতিহাসৰ বিশেষভাৱে উত্তাল অধ্যায় হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁ কৈছে যে ইয়াত উল্লেখযোগ্য হিংসা আৰু উত্তাল পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছিল, যাৰ কাৰণ তেওঁ অভ্যন্তৰীণ বিভাজন, বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু জৈন ধৰ্মৰ দৰে ধৰ্মৰ প্ৰভাৱৰ বাবে আংশিকভাৱে দায়ী বুলি কয়। যদুনাথ সৰকাৰে যুক্তি দিছে যে একাংশ মুছলমান আক্ৰমণকাৰীয়ে হিন্দুসকলৰ বিৰুদ্ধে বিভিন্ন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি ধৰ্মান্তৰকৰণ কৰিবলৈ জোৰ-জবৰদস্তি কৰি এক পদ্ধতিগত জেহাদ চলাইছিল। ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা হিন্দুসকলে মুছলমান সামাজিক স্তৰৰ ভিতৰত বৈষম্যৰ সন্মুখীন হৈছিল, যিটো জিয়াউদ্দিন আল-বাৰানীৰ ফাতোৱা-ই জাহাণ্ডাৰীত উল্লেখ কৰা হৈছে, য’ত তেওঁলোকক আজলাফ জাতিত ৰখা হৈছিল আৰু আশ্ৰফ জাতিৰ তুলনাত নিম্ন বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। আন আন দৃষ্টিভংগীৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে মুছলমান বিজয়ৰ ফলত হিন্দু, জৈন আৰু বৌদ্ধসকলৰ ওপৰত নিৰ্যাতন চলোৱা হৈছিল, য'ত হত্যাকাণ্ড, মন্দিৰ ধ্বংস আৰু বলপূৰ্বক ধৰ্মান্তৰকৰণৰ দৃষ্টান্ত দেখা গৈছিল।

ছাৰ থমাছ আৰ্নল্ড আৰু ডি লেচি অ’লিয়াৰীয়ে ইছলামক বলপূৰ্বক আৰু তৰোৱালৰদ্বাৰা প্ৰচাৰ কৰা বুলি কোৱা মতামতক ‘অৰ্থহীন’ বুলি সমালোচনা কৰিছিল। ইৰা লেপিডাছৰ মতে মুছলমান অঞ্চলত বলপূৰ্বক ধৰ্মান্তৰকৰণৰ দৃষ্টান্ত সঁচাকৈয়ে ঘটিছিল যদিও তুলনামূলকভাৱে কমেইহে দেখা গৈছিল। মুছলমান বিজয়ীসকলে সাধাৰণতে ধৰ্মান্তৰকৰণ বলবৎ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰয়োগ কৰিবলৈ বিচাৰিছিল, ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণৰ অধিকাংশই স্বেচ্ছামূলক প্ৰকৃতিৰ আছিল। 

"তৰোৱাল তত্ত্বৰদ্বাৰা ধৰ্মান্তৰকৰণ"ৰ আন সমালোচকসকলে দক্ষিণ ভাৰত, শ্ৰীলংকা, পশ্চিম বাৰ্মা, বাংলাদেশ, দক্ষিণ থাইলেণ্ড, ইণ্ডোনেছিয়া আৰু মালয়েছিয়াত পোৱা বৃহৎ মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ উপস্থিতিৰ লগতে ভাৰত উপমহাদেশৰ ঐতিহাসিক মুছলমান সাম্ৰাজ্যৰ হৃদয়ৰ চাৰিওফালে সমতুল্য মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ সুকীয়া অভাৱক "তৰোৱাল তত্ত্ব"ৰ খণ্ডন হিচাপে আঙুলিয়াই দিয়ে। দক্ষিণ এছিয়াত মুছলমান বিজয়ৰ উত্তৰাধিকাৰ আজিও এক উত্তপ্ত বিতৰ্কিত বিষয় আৰু যুক্তিযুক্ত।

মুছলমান আক্ৰমণকাৰী সকলোৱেই কেৱল আক্ৰমণকাৰী নাছিল। পিছৰ শাসকসকলে ৰাজ্য জয় কৰিবলৈ যুঁজি থাকিল আৰু নতুন শাসক বংশ সৃষ্টি কৰিবলৈ থাকিল। এই নতুন শাসক আৰু তেওঁলোকৰ পৰৱৰ্তী উত্তৰাধিকাৰীসকলৰ (যিসকলৰ কিছুমান হিন্দু পত্নীৰপৰা জন্মগ্ৰহণ কৰা) আচাৰ-ব্যৱহাৰ যথেষ্ট ভিন্ন আছিল। কিছুমানক একেদৰে ঘৃণা কৰা হৈছিল যদিও আন কিছুমানে জনপ্ৰিয় অনুগামী গঢ়ি তুলিছিল। চতুৰ্দশ শতিকাত দিল্লীৰ মাজেৰে ভ্ৰমণ কৰা ইবন বট্টুতাৰ স্মৃতিগ্ৰন্থ অনুসৰি পূৰ্বৰ চুলতানসকলৰ এজন বিশেষভাৱে নিষ্ঠুৰ আছিল আৰু দিল্লীৰ জনসাধাৰণে তেওঁক গভীৰভাৱে ঘৃণা কৰিছিল। বাটুটাৰ স্মৃতিগ্ৰন্থসমূহেও ইংগিত দিয়ে যে আৰব বিশ্ব, পাৰসিয়া আৰু আনাতোলিয়াৰ মুছলমানসকলক প্ৰায়ে ৰাজদৰবাৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ পদৰ বাবে অনুকূল কৰা হৈছিল, যাৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে দিল্লী প্ৰশাসনত স্থানীয় লোকসকলে কিছু পৰিমাণে অধীনস্থ ভূমিকা পালন কৰিছিল। সাধাৰণতে তেওঁলোকৰ উচ্চ সামাজিক মৰ্যাদাক বুজাবলৈ "তুৰ্ক" শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এছ.এ.এ. ৰিজভি (*The Wonder That Was India – II*)-এ অৱশ্যে মুহাম্মাদ বিন টুগলুকক কেৱল স্থানীয় লোকক উৎসাহিত কৰাই নহয়, ৰান্ধনী, নাপিত আৰু মালিকৰ দৰে শিল্পীৰ গোটক উচ্চ প্ৰশাসনিক পদত উন্নীত কৰা বুলি আঙুলিয়াই দিয়ে। তেওঁৰ ৰাজত্বকালত ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰাটো অধিক সামাজিক গতিশীলতা আৰু উন্নত সামাজিক স্থান বিচৰাৰ মাধ্যম হিচাপে হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।

যদিও, মোগলসকল সাধাৰণতে ধৰ্মীয় সহনশীলতাৰ বাবে পৰিচিত আছিল, আৰু হিন্দু আৰু ইছলামিক পৰম্পৰাৰ মিশ্ৰণ ঘটাই কলা আৰু সাহিত্যৰ লগতে সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় আদান-প্ৰদানক সক্ৰিয়ভাৱে পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল, অমুছলমানসকলৰ ধৰ্মীয় অসহিষ্ণুতাৰ নীতিৰ বাবে বিখ্যাত ঔৰংজেবৰ দৰে মুছলমান বিজয়ীয়ে অসংখ্য মন্দিৰ ধ্বংস কৰিছিল।

ৰিচাৰ্ড এম ইটনে মুঠ ৮০টা মন্দিৰ তালিকাভুক্ত কৰিছে যিবোৰ মুছলমান বিজয়ীয়ে অপৱিত্ৰ কৰিছিল, কিন্তু লক্ষ্য কৰিছে যে মধ্যযুগীয় ভাৰতত এইটো অস্বাভাৱিক নাছিল য'ত বিভিন্ন হিন্দু দেৱতাৰ ভক্তৰ মাজত সংঘাতৰ সময়ত, আৰু হিন্দু, বৌদ্ধ আৰু জৈনৰ মাজত প্ৰতিদ্বন্দ্বী ভাৰতীয় ৰাজ্যৰ বিৰুদ্ধেও অসংখ্য মন্দিৰ অপৱিত্ৰ কৰিছিল। তেওঁ লগতে লক্ষ্য কৰে যে দিল্লী চুলতানীৰ বহু উদাহৰণ আছিল, য’ত প্ৰায়ে হিন্দু মন্ত্ৰী আছিল, মুছলমান আৰু হিন্দু উভয় সূত্ৰৰ মতে, মন্দিৰৰ সুৰক্ষা, ৰক্ষণাবেক্ষণ আৰু মেৰামতিৰ নিৰ্দেশ দিছিল আৰু মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অধীনত মন্দিৰৰ আক্ৰমণ যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছিল।

কে. এচ. লাল তেওঁৰ ‘গ্ৰ'থ অফ মুছলিম পপুলেচন ইন মিডিভেল ইণ্ডিয়া’ গ্ৰন্থত দাবি কৰা হৈছে যে, ১০০০ ৰপৰা ১৫০০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতৰ জনসংখ্যা ৩ কোটি কমি গৈছিল, কিন্তু তেখেত উল্লেখ কৰিছে যে তেওঁৰ এই অনুমানসমূহ আছিল প্ৰাথমিক আৰু তেখত অইন কোনো চূড়ান্ত দাবি কৰা নাই। তেওঁৰ এই কামৰ এজেণ্ডা আৰু পূৰ্বৰ লোকপিয়লৰ সময়ত সঠিক তথ্যৰ অভাৱৰ বাবে চাইমন ডিগবি (SOAS, University of London) আৰু ইৰফান হাবিবৰ দৰে ইতিহাসবিদৰ সমালোচনাৰ সন্মুখীন হৈছে। অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসবিদ এংগাছ মেডিচন আৰু জিন-ন’ৱেল বিৰাবেনৰ জনসংখ্যাৰ ভিন্ন অনুমানেও ইংগিত দিয়ে যে ভাৰতৰ জনসংখ্যা ১০০০ৰপৰা ১৫০০ৰ ভিতৰত হ্ৰাস পোৱা নাছিল, বৰঞ্চ সেই সময়ছোৱাত প্ৰায় ৩.৫ কোটি বৃদ্ধি পাইছিল। কলিন ক্লাৰ্ক, জন ডি ডুৰাণ্ড আৰু কলিন মেকইভেডিকে ধৰি অন্যান্য অৰ্থনৈতিক ইতিহাসবিদসকলৰপৰা ভাৰতীয় জনসংখ্যাৰ অনুমানেও দেখুৱাইছে যে ১০০০ৰপৰা ১৫০০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতত জনসংখ্যা বৃদ্ধি হৈছিল।

### অমুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ সৈতে সম্পৰ্ক

#### মুছলমান–হিন্দু সংঘাত

; ১৯৪৭ চনৰ আগতে
ভাৰত উপমহাদেশত হিন্দু আৰু মুছলমানৰ মাজত হোৱা সংঘাতৰ এক জটিল ইতিহাস আছে যিটো ৭১১ চনত উমাইয়াদ খিলাফতৰদ্বাৰা সিন্ধ আক্ৰমণৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল বুলি ক’ব পাৰি। মধ্যযুগীয় যুগত ভাৰতত ইছলামিক সম্প্ৰসাৰণৰ সময়ত হিন্দুসকলৰ ওপৰত হোৱা নিৰ্যাতনৰ বৈশিষ্ট্য আছিল মন্দিৰ ধ্বংস, যিটো ইতিহাসবিদসকলে প্ৰায়ে ছমনাথত হিন্দু মন্দিৰৰ বাৰে বাৰে ধ্বংস কৰি দেখুৱাইছে মোগল সম্ৰাট ঔৰংজেবৰ হিন্দু বিৰোধী প্ৰথা। যদিও দুয়োটা গোটৰ মাজত সংঘাতৰ দৃষ্টান্ত দেখা গৈছিল, তথাপি কেইবাজনো হিন্দুৱে মুছলমান চুফী সন্তৰ সমাধিস্থলত পূজা কৰিছিল আৰু কৰি আছে। ১৯৪৬ চনত নোয়াখালী দাঙ্গাৰ সময়ত কেইবাহাজাৰ হিন্দুক মুছলমান দলে বলপূৰ্বকভাৱে ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল।

; ১৯৪৭ চনৰপৰা ১৯৯৮ চনলৈকে
১৯৪৭ চনত ভাৰত বিভাজনৰ পিছত সমগ্ৰ দেশতে বৃহৎ পৰিসৰৰ সাম্প্ৰদায়িক বিবাদ আৰু ৰক্তপাতৰ সৃষ্টি হয়। তেতিয়াৰপৰা ভাৰতত হিন্দু আৰু মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ একাংশৰ মাজত অন্তৰ্নিহিত উত্তেজনাৰ সৃষ্টি হোৱা বিক্ষিপ্ত বৃহৎ পৰিসৰৰ হিংসাৰ সাক্ষী হৈ আহিছে। ইয়াৰ ভিতৰত ১৯৬৯ চনৰ গুজৰাট দাঙ্গা, ১৯৭০ চনত ভীৱণ্ডী দাঙ্গা, ১৯৮৩ চনত নেলী হত্যাকাণ্ড, ১৯৮৯ চনত ভাগলপুৰত সংঘটিত হিংসাত্মক ঘটনা। এই সংঘাতবোৰ আংশিকভাৱে হিন্দু জাতীয়তাবাদ আৰু ইছলামিক উগ্ৰবাদৰ মতাদৰ্শৰপৰাই উদ্ভৱ হৈছে। স্বাধীনতাৰ পিছৰেপৰা ভাৰতে ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ প্ৰতি সদায় সাংবিধানিক দায়বদ্ধতা বজাই ৰাখিছে।

অযোধ্যাৰ বাবৰি মছজিদ ভাঙি পেলোৱাৰ ফলত বিভাজনৰ পিছৰ সময়ছোৱাত হিন্দু আৰু মুছলমানৰ মাজত সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতিৰ ভাব বহু পৰিমাণে আপোচ কৰা হৈছিল। ১৯৯২ চনত হিন্দু জাতীয়তাবাদী ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় স্বয়ংসেৱক সংঘ, বজৰংগ দল, বিশ্ব হিন্দু পৰিষদ, শিৱসেনাৰ দৰে সংগঠনে সংঘটিত কৰা এই ভাঙি পেলোৱাৰ ঘটনা সংঘটিত হৈছিল। ইয়াৰ পিছত সমগ্ৰ দেশতে মুছলমান আৰু হিন্দু মৌলবাদীসকলে টিট ফৰ টেট হিংসাৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত বম্বে দাঙ্গা আৰু ১৯৯৩ চনত বোম্বাই বোমা বিস্ফোৰণৰ জন্ম হয়।

১৯৯৮ চনৰ প্ৰাণকোটে হত্যাকাণ্ডত ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰাৰ পাছত ইছলামিক উগ্ৰপন্থীয়ে ২৬ জন কাশ্মীৰী হিন্দূৰ মূৰ কাটি পেলাইছিল। ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰাৰ লগতে গো-মাংস খাই নিজৰ ধৰ্মান্তৰকৰণ প্ৰমাণ কৰাৰ দাবী গাঁওবাসীয়ে নাকচ কৰাত উগ্ৰপন্থীয়ে আঘাত হানে।

; কাশ্মীৰ (১৯৯০ৰ দশক)

নব্বৈৰ দশকত উগ্ৰপন্থী বিস্ফোৰণৰ সময়ত উগ্ৰ ইছলামিক আৰু উগ্ৰপন্থীৰ নিৰ্যাতন আৰু ভাবুকিৰ পিছত থলুৱা কাশ্মীৰী হিন্দুসকলে উত্তৰ ভাৰতৰ মুছলমান সংখ্যাগৰিষ্ঠ অঞ্চল কাশ্মীৰৰপৰা পলায়ন কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল। মছজিদসমূহে সতৰ্কবাণী জাৰি কৰিছিল, কাশ্মীৰ এৰি যাওক, ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰক বা হত্যা কৰা হওক। ৮০ আৰু ৯০ৰ দশকৰ মাজভাগত প্ৰায় ৩ লাখ বা ৩ লাখ ৫০ হাজাৰ পণ্ডিতে উপত্যকা এৰি থৈ গৈছিল। তেওঁলোকৰ বহুতেই জম্মুৰ শৰণাৰ্থী শিবিৰত ভয়াবহ পৰিস্থিতিত জীৱন কটাবলগীয়া হৈছে।

; গুজৰাট (২০০২)

শেহতীয়াকৈ সংঘটিত হোৱা অন্যতম হিংসাত্মক পৰিঘটনা ২০০২ চনত গুজৰাটত সংঘটিত হোৱা দাঙ্গাৰ সময়ত সংঘটিত হৈছিল, য’ত অনুমান কৰা হৈছে যে এক হাজাৰ লোকৰ মৃত্যু হৈছিল, বেছিভাগেই মুছলমান বুলি অভিযোগ উঠিছে। কিছুমান সূত্ৰই দাবী কৰিছে যে প্ৰায় ২০০০ মুছলমানৰ মৃত্যু হৈছে। ৰাজ্যৰ জড়িততাৰ অভিযোগো উত্থাপন হৈছিল। বাবৰি মছজিদৰ বিবাদিত স্থানৰপৰা উভতি অহা ৫৯ জন হিন্দু তীৰ্থযাত্ৰী, গোধৰা ৰেল ষ্টেচনত ৰেলৰ অগ্নিকাণ্ডত জীৱিত অৱস্থাত জ্বলি যোৱাৰ প্ৰতিশোধ হিচাপে এই দাঙ্গা সংঘটিত হয়। গুজৰাট আৰক্ষীয়ে এই ঘটনাটো অঞ্চলটোৰ উগ্ৰপন্থী মুছলমানসকলে হিন্দু তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ বিৰুদ্ধে চলোৱা পৰিকল্পিত কাণ্ড বুলি দাবী কৰে। এই তথ্যৰ তদন্তৰ বাবে নিযুক্তি দিয়া বেনাৰ্জী আয়োগে এই অগ্নিকাণ্ডক দুৰ্ঘটনা বুলি ঘোষণা কৰে। ২০০৬ চনত উচ্চ ন্যায়ালয়ে এনে এখন সমিতিৰ গঠন অবৈধ বুলি সিদ্ধান্ত লয় কাৰণ ন্যায়াধীশ নানাৱতী শ্বাহৰ নেতৃত্বত আন এটা তদন্তই এতিয়াও বিষয়টোৰ তদন্ত কৰি আছে।

২০০৪ চনত ভাৰতীয় বিদ্যালয়ৰ কেইবাখনো পাঠ্যপুথি মুছলমান বিৰোধী পক্ষপাতিত্বৰে ভৰ-পূৰ বুলি ধৰা পৰাৰ পাছত ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ পৰিষদে বাতিল কৰিছিল। এনচিইআৰটিয়ে যুক্তি দিছিল যে এই কিতাপসমূহ "পূৰ্বৰ হিন্দু জাতীয়তাবাদী প্ৰশাসনে হাতেৰে বাছি উলিওৱা পণ্ডিতসকলে লিখিছে।" দ্য গাৰ্ডিয়ানৰ মতে, পাঠ্যপুথিসমূহত ভাৰতৰ অতীতৰ মুছলমান শাসকসকলক "বৰ্বৰ আক্ৰমণকাৰী আৰু মধ্যযুগীয় যুগক ইছলামিক ঔপনিৱেশিক শাসনৰ অন্ধকাৰ যুগ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছিল যিয়ে ইয়াৰ পূৰ্বৰ হিন্দু সাম্ৰাজ্যৰ গৌৰৱক লুটিয়াই পেলাইছিল।"  এখন পাঠ্যপুথিত কোৱা হৈছিল যে তাজমহল, কুতুব মিনাৰ আৰু লালকিল্লা – এই সকলোবোৰ ইছলামিক স্থাপত্যৰ উদাহৰণ – "হিন্দুসকলে ডিজাইন আৰু কমিচন দিছিল।" 

; পশ্চিম বংগ (২০১০)

২০১০ চনৰ ডেগংগা দাঙ্গাত ২০১০ চনৰ ৬ ছেপ্টেম্বৰৰপৰা দাঙ্গা আৰম্ভ হয়, যেতিয়া ডেগংগা থানা এলেকাৰ অন্তৰ্গত হিন্দু চুবুৰি ডেগংগা, কাৰ্তিকপুৰ আৰু বেলিয়াঘাটাত ইছলামিক দল এটাই অগ্নিসংযোগ আৰু হিংসাৰ আশ্ৰয় লয়। গধূলিৰ ভাগত আৰম্ভ হোৱা হিংসাত্মক পৰিস্থিতিটো গোটেই ৰাতি পাছদিনা পুৱালৈকে চলি থাকিল। জিলা আৰক্ষী, ৰেপিড একচন বাহিনী, কেন্দ্ৰীয় সংৰক্ষিত আৰক্ষী বাহিনী আৰু সীমান্ত নিৰাপত্তা বাহিনী আটাইকেইজনেই মব হিংসা ৰোধ কৰাত ব্যৰ্থ হোৱাত অৱশেষত সেনাবাহিনী মোতায়েন কৰা হয়।

; অসম (২০১২)

২০১২ চনত খিলঞ্জীয়া বড়ো আৰু পূব বংগৰ শিপাই থকা মুছলমানৰ মাজত সংঘটিত অসম হিংসাত কমেও ৭৭ জন লোকৰ মৃত্যু হোৱাৰ লগতে ৪ লাখ লোক গৃহহাৰা হৈছিল।

; দিল্লী (২০২০)

২০২০ চনত দিল্লীত সংঘটিত হোৱা ৫০ জনতকৈ অধিক লোকৰ মৃত্যু আৰু শতাধিক লোক আহত হোৱা দিল্লীৰ দাঙ্গা বহু সমালোচকে মুছলমান বিৰোধী আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোডীৰ হিন্দু জাতীয়তাবাদী এজেণ্ডাৰ অংশ বুলি ভবা নাগৰিকত্ব আইনখনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰে।

#### মুছলমান–শিখ সংঘাত
পঞ্জাৱত মোগল যুগত শিখ ধৰ্মৰ উত্থান ঘটিছিল। প্ৰাথমিক শিখ আৰু দিল্লীৰ মুছলমান শক্তি কেন্দ্ৰৰ মাজত সংঘাতৰ প্ৰাৰম্ভিক উচ্চ পৰ্যায়ত উপনীত হয় ১৬০৬ চনত শিখসকলৰ পঞ্চম গুৰু গুৰু আৰ্জানক মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰৰদ্বাৰা অত্যাচাৰ কৰি হত্যা কৰা হয়। পঞ্চম প্ৰিয় গুৰুজনৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ পুত্ৰই গুৰু হৰগোবিন্দ হিচাপে তেওঁৰ স্থান লয়, যিয়ে মূলতঃ শিখসকলক যোদ্ধা ধৰ্ম কৰি তুলিলে। গুৰুজীয়ে প্ৰথমে মোগল সাম্ৰাজ্যক পৰাস্ত কৰিছিল যিটো যুদ্ধ বৰ্তমানৰ গুৰদাসপুৰৰ শ্ৰী হৰগোবিন্দপুৰত হৈছিল পিছলৈ ১৬৬৫ চনত টেগ বাহাদুৰে গুৰু হৈছিল আৰু ১৬৭৫ চনলৈকে শিখসকলক নেতৃত্ব দিছিল। যেতিয়া সম্ৰাটে তেওঁলোকক ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ নকৰাৰ বাবে মৃত্যুদণ্ড দিছিল তেতিয়া কাশ্মীৰী পণ্ডিতসকলৰ প্ৰতিনিধি দলে তেওঁৰ ওচৰলৈ সহায় বিচাৰি আহিছিল। এইখিনিতে ঔৰংজেবে নাগৰিকক অপৰাধৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰাৰ ভিত্তিত বলপূৰ্বক ধৰ্মান্তৰকৰণৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল তাৰ পিছত ধৰ্মান্তৰিত হ’লে শাস্তিৰপৰা (মৃত্যুৰ পৰ্যন্ত) ৰক্ষা কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ঔৰংজেৱৰ সাম্ৰাজ্যত শিখ আৰু হিন্দূৰ মাজত হিংসাৰ লগতে বিদ্ৰোহৰ অত্যন্ত বৃদ্ধি পালে। এইটো এটা প্ৰাৰম্ভিক উদাহৰণ যিয়ে হিন্দু-মুছলমান সংঘাত আৰু মুছলমান-শিখ সংঘাত কেনেকৈ জড়িত হৈ আছে সেই কথা স্পষ্ট কৰি দিয়ে। ইয়াৰ পিছত গুৰু গোবিন্দ সিংহ আৰু শিখসকলে ভাৰতৰ সিংহাসনৰ পৰৱৰ্তী উত্তৰাধিকাৰী বাহাদূৰ শ্বাহ জাফৰক উত্থাপন কৰাত সহায় কৰে। এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বাবে আকবৰৰ সময়ৰ দৰে কিছু পৰিমাণে সুসম্পৰ্ক বজাই ৰখা হৈছিল যেতিয়ালৈকে পুনৰ বিবাদৰ সৃষ্টি হোৱা নাছিল। মোগল যুগত পঞ্জাৱৰ মাজেৰে ভাৰতলৈ বিভিন্ন আগ্ৰাসী আহিছিল যাৰ সহায়ত তেওঁলোকে লুট-পাত আৰু ভয়াবহভাৱে লুণ্ঠন কৰিছিল। উন্নত সম্পৰ্ক দুল্লা ভট্টী, মিয়ান মিৰ, পীৰ বুধু শ্বাহ, পীৰ ভিখাম শ্বাহ, বুলেহ শ্বাহৰ দৃষ্টিগোচৰ হৈছে।

১৬৯৯ চনত শেষ গুৰু গুৰু গোবিন্দ সিংহই খালছা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। এজন প্ৰাক্তন তপস্বীক গোবিন্দ সিঙে শিখক অত্যাচাৰ কৰাসকলক শাস্তি দিয়াৰ কৰ্তব্যৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিছিল। গুৰুজনাৰ মৃত্যুৰ পাছত বাবা বন্দা সিং বাহাদূৰ শিখ সেনাৰ নেতা হৈ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ ওপৰত কেইবাবাৰো আক্ৰমণৰ বাবে দায়ী। ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিলে ক্ষমাৰ প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰি সম্ৰাট জাহান্দৰ শ্বাহে তেওঁক ফাঁচি দিয়ে। ১৭ আৰু ১৮ শতিকাৰ সময়ছোৱাত মোগল ক্ষমতাৰ অৱনতিৰ লগতে শিখ সাম্ৰাজ্যৰ শক্তি বৃদ্ধিৰ ফলত ক্ষমতাৰ ভৰসাম্যৰ সৃষ্টি হয় যিয়ে শিখসকলক অধিক হিংসাৰপৰা ৰক্ষা কৰে। ১৮৪৯ চনৰ দ্বিতীয় এংলো-শিখ যুদ্ধৰ পিছত শিখ সাম্ৰাজ্য ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সাম্ৰাজ্যত সোমাই পৰে।

১৯৪৭ চনত ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত ব্যাপক জনসংখ্যাৰ আদান-প্ৰদান হৈছিল আৰু ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় প্ৰদেশ পঞ্জাৱক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছিল, য’ত পশ্চিম অংশ পাকিস্তানৰ হাতত নিযুক্ত কৰা হৈছিল, আনহাতে পূব অংশ ভাৰতলৈ গৈছিল। ভাৰতৰপৰা পাকিস্তানৰ পশ্চিম পঞ্জাৱলৈ ৫৩ লাখ মুছলমান স্থানান্তৰিত হয়, যিহেতু ভাৰতৰ ৩৪ লাখ হিন্দু আৰু শিখ লোক পাকিস্তানৰপৰা পূব পঞ্জাৱলৈ স্থানান্তৰিত হয়। নতুনকৈ গঠিত চৰকাৰসমূহ ইমান আচৰিত পৰিসৰৰ প্ৰব্ৰজনৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ সম্পূৰ্ণৰূপে অসজ্জিত আছিল আৰু সীমান্তৰ দুয়োপাৰে ব্যাপক হিংসা আৰু বধ সংঘটিত হৈছিল। মৃত্যুৰ সংখ্যাৰ অনুমান প্ৰায় ৫ লাখ, কম অনুমান ২ লাখ আৰু উচ্চ অনুমান ১,০০০,০০০।

## ভাৰতীয় মুছলমান বাতৰি সংস্থা
*দ্য মিলি গেজেট: ভাৰতৰ এখন বিশিষ্ট ইংৰাজী ভাষাৰ বাতৰি কাকত যিয়ে মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ সৈতে জড়িত বিষয়সমূহৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে আৰু ইছলামিক দৃষ্টিকোণৰপৰা বাতৰি, বিশ্লেষণ, আৰু মতামত প্ৰদান কৰে। 

*সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম ব্যক্তিগত আইন ব'ৰ্ড (AIMPLB): মূলতঃ ভাৰতত মুছলমানসকলৰ স্বাৰ্থক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা সংস্থা হ’লেও এআইএমপিএলবি দেশৰ মুছলমান সম্প্ৰদায়ক প্ৰভাবিত কৰা বিষয়সমূহৰ ওপৰত বিবৃতি, প্ৰতিৱেদন, বাতৰি কাকত প্ৰকাশৰ কামতো জড়িত। 

*জামিয়াত-ই-উলামা-ই-হিন্দ (জমিয়ত উলামা-ই-হিন্দ): ভাৰতৰ অন্যতম পুৰণি আৰু সন্মানীয় মুছলমান সংগঠন জমিয়তে ইয়াৰ প্ৰকাশন আৰু সংবাদ মাধ্যমৰ জৰিয়তেও বিভিন্ন সামাজিক, শৈক্ষিক, ধৰ্মীয় বিষয়ৰ বাতৰি আৰু তথ্য প্ৰচাৰ কৰে। 

*মুছলিম দাপোন: ভাৰত আৰু সমগ্ৰ বিশ্বৰ মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ সৈতে জড়িত বাতৰি, মতামত, আৰু বিশ্লেষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা এটা ডিজিটেল মিডিয়া প্লেটফৰ্ম। 

***ভাৰত ইছলামিক সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ (IICC)**: নতুন দিল্লীৰ এই কেন্দ্ৰটো মূলতঃ সংবাদ সংস্থা নহয়, কিন্তু ইয়াত ভাৰতীয় মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ সাংস্কৃতিক, শৈক্ষিক, আৰু সামাজিক চিন্তাৰ সৈতে জড়িত সামগ্ৰী, প্ৰতিৱেদন, আৰু তথ্য প্ৰকাশ কৰা হয়। 
***[https://youtube.com/@nousnetwork নাউছ নেটৱৰ্ক]:** ই এটা নিউজ চেনেল যিয়ে ইউটিউবত মুছলমানৰ লগতে অন্যান্য সংখ্যালঘুৰ সমস্যাৰ বিষয়ে কয়।

## ভাৰতৰ বিশিষ্ট মুছলমান

ভাৰতবৰ্ষত বহুতো বিশিষ্ট মুছলমান লোকে অসংখ্য ক্ষেত্ৰত নিজৰ নাম উজলাই তুলিছে আৰু সমগ্ৰ বিশ্বতে ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক উত্থান আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱত গঠনমূলক ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। ভাৰত গণৰাজ্যৰ ১২ জন ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ভিতৰত তিনিজন মুছলমান আছিল – জাকিৰ হুছেইন, ফখৰুদ্দিন আলী আহমেদ আৰু এ পি জে আব্দুল কালাম। ইয়াৰ উপৰি ৪ জন মুছলমান: মহম্মদ হিদাতুল্লা, আজিজ মুছাব্বৰ আহমদী, মিৰ্জা হামিদুল্লাহ বেগ আৰু আলতামাছ কবীৰ ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশৰ পদত অধিষ্ঠিত আছিল। মহম্মদ হিদাতুল্লাহে ভাৰতৰ ভাৰপ্ৰাপ্ত ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপেও দুটা পৃথক অনুষ্ঠানত কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল; আৰু ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি, ভাৰতৰ উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশৰ তিনিওটা পদতে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰা একমাত্ৰ ব্যক্তি হোৱাৰ সুকীয়া সন্মান লাভ কৰিছে। তিনিখন ভিন্ন ৰাজ্যৰ (পাঞ্জাৱ, ৰাজস্থান, হাৰিয়ানা) চৰকাৰত বিভিন্ন সময়ত কেবিনেট মন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰা তায়াব হুছেইনে ভাৰতৰ ইতিহাসৰ একমাত্ৰ ৰাজনীতিবিদ হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে।

ড° জাকিৰ হুছেইন, খান আব্দুল গফ্ফৰ খান, মৌলানা আবুল কালাম আজাদ, ড° এ পি জে আব্দুল কালাম, উস্তাদ বিছমিল্লাহ খান ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ অসামৰিক বঁটা ভাৰত ৰত্ন বঁটা লাভ কৰা ভাৰতৰ বিশিষ্ট মুছলমান। 

ভাৰতৰ প্ৰাক্তন উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি মহম্মদ হামিদ আনছাৰী, প্ৰাক্তন বৈদেশিক মন্ত্ৰী ছলমান খুৰশ্বিদ মুছলমান। ড° এছ ৱাই কুৰাইছি আৰু চৈয়দ নাছিম আহমদ জাইদী দুয়োজনেই ভাৰতৰ মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।বিশিষ্ট ভাৰতীয় মুছলমান আমোলা আৰু কূটনীতিবিদসকলৰ ভিতৰত আছে আবিদ হুছেইন, আলী য়াভাৰ জং আৰু আছাফ আলী। জাফৰ ছাইফুল্লাহ ১৯৯৩ চনৰপৰা ১৯৯৪ চনলৈ ভাৰত চৰকাৰৰ কেবিনেট সচিব আছিল। ১৯৯৫ চনৰপৰা ১৯৯৭ চনলৈ ভাৰতৰ বৈদেশিক সচিব আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘত ভাৰতৰ উপ-স্থায়ী প্ৰতিনিধি আছিল ছলমান হাইদৰ। ভাৰতীয় আৰক্ষী সেৱাত অসংখ্য মুছলমানে উচ্চ পদবী লাভ কৰিছে, কেইবাজনো আৰক্ষী সঞ্চালক প্ৰধান পদবী লাভ কৰিছে আৰু ৰাজ্যিক আৰু কেন্দ্ৰীয় সশস্ত্ৰ আৰক্ষী বাহিনী উভয়ৰে অধিনায়ক হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছে। ২০১৩ চনত আই পি এছৰ বিষয়া চৈয়দ আছিফ ইব্ৰাহিমে চোৰাংচোৱা ব্যুৰোৰ প্ৰথমজন মুছলমান সঞ্চালক হিচাপে পৰিগণিত হয়, যিটো সেৱাৰ আটাইতকৈ জ্যেষ্ঠ নিযুক্তি। ভাৰতীয় ৰাজ্যসমূহৰ (জম্মু-কাশ্মীৰৰ বাহিৰে) সাতজন মুছলমান মুখ্যমন্ত্ৰী আছে:
# বৰকাতুল্লাহ খান (ৰাজস্থান: ১৯৭১–৭৩)
# আব্দুল গাফুৰ (বিহাৰ: ১৯৭৩–৭৫)
# চি এইচ মহম্মদ কয় (কেৰালা: ১৯৭৯)
# আনোৱাৰা টাইমুৰ (অসম: ১৯৮০–৮১)
# এ আৰ আণ্টুলায় (মহাৰাষ্ট্ৰ: ১৯৮০–৮২)
# মহম্মদ আলিমুদ্দিন (মণিপুৰ: ১৯৭৩–৭৪)
# এম. অ. এইচ. ফাৰুক পুদুচেৰি কেন্দ্ৰ শাসিত অঞ্চলৰ তিনিবাৰ মুখ্যমন্ত্ৰী আছিল। 

ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ জনপ্ৰিয় আৰু প্ৰভাৱশালীৰ লগতে সমালোচকৰ প্ৰশংসিত একাংশ অভিনেতা-অভিনেত্ৰী মুছলমান। ইয়াৰ ভিতৰত ইউছুফ খান (মঞ্চৰ নাম দিলীপ কুমাৰ), শ্বাহৰুখ খান, ছলমান খান, আমিৰ খান, ছাইফ আলী খান, মধুবালা, নৱাজুদ্দিন ছিদ্দিকী, নাছিৰুদ্দিন শ্বাহ, জনী ৱাকাৰ, শাবানা আজমী, ৱাহীদা ৰহমান, মুমতাজ, আমজাদ খান, অজিত খান, কাদেৰ খান, ফিৰোজ খান, সঞ্জয় খান, মীনা কুমাৰী, প্ৰেম নাজিৰ, মামুটী, দুলকুৰ ছালমান, আছিফ আলী, নৰ্গিছ, ইৰফান খান, ফৰিদা জালাল, আৰ্ছাদ ৱাৰছি, মেহমুদ, আলী ফজল, ফাৰহান আখতাৰ, জীনত আমান, ৰাজা মুৰাদ, ফাৰুক শ্বেখ আৰু তাবু। 

ভাৰতীয় চিনেমাৰ কিছুমান পৰিচিত চলচ্চিত্ৰ পৰিচালকৰ ভিতৰত মেহবুব খান, খোৱাজা আহমদ আব্বাছ, নাছিৰ হুছেইন, কমল আমৰোহী, কে. আছিফ, চুলতান আহমেদ, আনীছ বাজমী, মনছুৰ খান, কবীৰ খান, আলী আব্বাছ জাফৰ আৰু আব্বাছ–মুস্তান যুটি। ভাৰতৰ অন্যান্য পৰিৱেশন কলাৰ ক্ষেত্ৰতো ভাৰতীয় মুছলমানসকলে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে, বিশেষকৈ সংগীত, আধুনিক শিল্প আৰু নাট্যক্ষেত্ৰত। মকবুল ফিদা হুছেইন ভাৰতৰ অন্যতম পৰিচিত সমসাময়িক শিল্পী। একাডেমী বঁটা বিজয়ী ৰেচুল পুকুটি আৰু এ. আৰ. ৰহমান, নৌছাদ, ছালিম–চুলেমান আৰু নদীম–শ্ৰাৱন যুটিৰ নদীম আখতাৰ ভাৰতৰ কিছুমান বিখ্যাত সংগীতজ্ঞ। আব্ৰাৰ আলভি ভাৰতীয় চিনেমাৰ বহুতো মহান ক্লাছিক ৰচনা কৰিছিল। বিশিষ্ট কবি আৰু গীতিকাৰসকলৰ ভিতৰত আছে শ্বকীল বদয়ুনি, চাহিৰ লুধিয়ানভি আৰু মাজৰুহ চুলতানপুৰী। মুছলমান ধৰ্মৰ জনপ্ৰিয় ভাৰতীয় গায়কসকলৰ ভিতৰত আছে মহম্মদ ৰফি, অনু মালিক, মহম্মদ আজিজ, লাকী আলী, জাভেদ আলী, আৰমান মালিক, আদনান ছামি, তালাত মাহমুদ আৰু ছামছাদ বেগম। আন এজন বিখ্যাত ব্যক্তিত্ব হ'ল পদ্ম বিভূষণ বঁটা বিজয়ী তবলা মাষ্টাৰ জাকিৰ হুছিয়ান। 

ছানিয়া মিৰ্জা, হায়দ্ৰাবাদ ৰ পৰা, সৰ্বোচ্চ স্থানপ্ৰাপ্ত ভাৰতীয় মহিলা টেনিছ খেলুৱৈ। ভাৰতীয় ক্ৰিকেট (ভাৰতৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় ক্ৰীড়া) ৰ বিশিষ্ট মুছলমান নামসমূহৰ ভিতৰত আছে ইফতিখাৰ আলী খান পতৌদি, মনছুৰ আলী খান পাটাউদী আৰু মহম্মদ আজহাৰুদ্দিন, যিসকলে বিভিন্ন অনুষ্ঠানত ভাৰতীয় ক্ৰিকেট দলৰ অধিনায়কত্ব কৰিছিল। ভাৰতৰ আন আন বিখ্যাত মুছলমান ক্ৰিকেটাৰসকল হ'ল মুছতাক আলী, চৈয়দ কিৰমানী, আৰ্ছাদ আয়ুব, মহম্মদ কাইফ, মুনাফ পেটেল, জহীৰ খান, ইৰফান পাঠান, ইউছুফ পাঠান, মহম্মদ ছামি, মহম্মদ ছিৰাজ আৰু ৱাছিম জাফাৰ। 

ভাৰতত কেইবাজনো প্ৰভাৱশালী মুছলমান ব্যৱসায়ীৰ বাসস্থান। ভাৰতৰ কিছুমান বিশিষ্ট প্ৰতিষ্ঠান যেনে উইপ্ৰ’, ৱকহাৰ্ড, হিমালয় হেল্থ কেয়াৰ, হামডাৰ্ড লেবৰেটৰী, চিপলা আৰু মিৰ্জা টেনাৰ্ছ মুছলমানসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ফৰ্বছ আলোচনীয়ে নাম উল্লেখ কৰা একমাত্ৰ দক্ষিণ এছিয়াৰ মুছলমান কোটিপতি ইউছুফ হামিদ আৰু আজিম প্ৰেমজী ভাৰতৰ। 

যদিও ভাৰতীয় সশস্ত্ৰ বাহিনীত মুছলমানৰ প্ৰতিনিধিত্ব কম, হিন্দু আৰু শিখৰ তুলনাত, কেইবাজনো ভাৰতীয় সামৰিক মুছলমান জোৱানে জাতিটোৰ প্ৰতি ব্যতিক্ৰমী সেৱাৰ বাবে বীৰত্বৰ বঁটা আৰু উচ্চ পদবী লাভ কৰিছে। ১৯৭১ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তানী যুদ্ধৰ সময়ত এয়াৰ চীফ মাৰ্শ্বাল আই এইচ লতিফ এয়াৰ ষ্টাফৰ (ভাৰত) ডেপুটি চিফ আছিল আৰু পিছলৈ ১৯৭৩ চনৰপৰা ১৯৭৬ চনলৈকে ভাৰতীয় বায়ুসেনাৰ এয়াৰ ষ্টাফৰ মুৰব্বী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। এয়াৰ মাৰ্শ্বাল জাফ্ফৰ জহীৰে (১৯২৩–২০০৮) আই এ এফ আগ্ৰাৰ কমাণ্ডাৰ আছিল আৰু ১৯৭১ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধৰ সময়ত তেওঁৰ সেৱাৰ বাবে সজ্জিত হৈছিল, অৱশেষত এয়াৰ মাৰ্শ্বাল পদবীলৈ উন্নীত হৈছিল আৰু ১৯৭৯ চনৰপৰা ১৯৮০ চনলৈকে অসামৰিক বিমান পৰিবহণৰ সঞ্চালক প্ৰধান হিচাপে নিজৰ কেৰিয়াৰৰ অন্ত পেলাইছিল। ১৯৬৫ চনত আছাল উত্তৰৰ যুদ্ধৰ সময়ত ভাৰতীয় সেনাৰ আব্দুল হামিদে মৰণোত্তৰভাৱে ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ সামৰিক সজ্জা পৰম বীৰ চক্ৰৰ সন্মান লাভ কৰে। ১৯৪৭ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তানী যুদ্ধৰ সময়ত কৰা কাৰ্যৰ বাবে আন দুজন মুছলমান – ব্ৰিগেডিয়াৰ মহম্মদ উছমান আৰু মহম্মদ ইছমাইলক মহা বীৰ চক্ৰৰে সন্মানিত কৰা হয়। ভাৰতীয় সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ উচ্চ পদস্থ মুছলমানসকলৰ ভিতৰত আছে-
*লেফটেনেণ্ট জেনেৰেল জমীল মাহমুদ (প্ৰাক্তন জিঅ’চি-ইন-চি ইষ্টাৰ্ণ কমাণ্ড° ১৯৯২–৯৩), 
*লেফটেনেণ্ট জেনেৰেল ছামি খান (ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা একাডেমীৰ কমাণ্ডেণ্ট: ১৯৮৫–৮৬, GoC-in-C, কেন্দ্ৰীয় কমাণ্ড° ১৯৮৮–৮৯)
*লেফটেনেণ্ট জেনেৰেল পাটিয়াৰিমল মহম্মদ হাৰিছ (জি অ’ চি-ইন-চি, দক্ষিণ কমাণ্ড° ২০১৬–১৭),
*এয়াৰ মাৰ্শ্বাল চৈয়দ শ্বাহিদ হুছেইন নাকভি (এয়াৰ ষ্টাফৰ উপ-মুখ্য: ১৯৯৭–৯৯, জ্যেষ্ঠ এয়াৰ ষ্টাফ বিষয়া, প্ৰশিক্ষণ কমাণ্ড ১৯৯৯–২০০১)
*লেফটেনেণ্ট জেনেৰেল চৈয়দ আতা হাছনাইন (জি অ’ চি পঞ্চদশ কৰ্পছ: ২০১০–২০১২, সামৰিক সচিব: ২০১২–১৩)
*মেজৰ জেনেৰেল আফছিৰ কৰিম
*মেজৰ জেনেৰেল এছ এম হাছনাইন
*মেজৰ জেনেৰেল মহম্মদ আমিন নাইক।

ভাৰতৰ অন্যতম সন্মানীয় বিজ্ঞানী তথা ভাৰতৰ ইণ্টিগ্ৰেটেড গাইডেড মিছাইল ডেভেলপমেণ্ট প্ৰগ্ৰেমৰ পিতৃ আব্দুল কালামক ভাৰতৰ একাদশ ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে নিযুক্তিৰ জৰিয়তে সন্মানিত কৰা হয়। ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা উদ্যোগলৈ তেওঁৰ বিস্তৃত অৱদানৰ বাবে তেওঁক ভাৰতৰ *মিছাইল মেন* বুলি ডাকনাম দিয়া হয় আৰু ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে থকা কালত তেওঁক মৰমেৰে পিপলছ ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে পৰিচিত হৈছিল। নেশ্যনেল ইনষ্টিটিউট অৱ অ’চেন’গ্ৰাফীৰ প্ৰাক্তন সঞ্চালক চৈয়দ জাহুৰ কাছিমে ভাৰতৰ প্ৰথমটো বৈজ্ঞানিক অভিযানৰ নেতৃত্ব দি এণ্টাৰ্কটিকালৈ যোৱাৰ লগতে দক্ষিণ গংগোত্ৰী প্ৰতিষ্ঠাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰি তেওঁ জামিয়া মিলিয়া ইছলামিয়াৰ প্ৰাক্তন উপাচাৰ্য, মহাসাগৰ উন্নয়ন বিভাগৰ সম্পাদক আৰু ভাৰতত মেৰু গৱেষণাৰ প্ৰতিষ্থাপক আছিল। আন বিশিষ্ট মুছলমান বিজ্ঞানী আৰু অভিযন্তাসকলৰ ভিতৰত হায়দৰাবাদৰ ডেকান কলেজ অৱ মেডিকেল চাইন্সেছ আৰু চেণ্টাৰ ফৰ লিভাৰ ৰিচাৰ্চ এণ্ড ডায়েগনষ্টিকছৰ ষ্টেম চেল বিজ্ঞানী আৰু চি এম হাবিবুল্লাহ অন্যতম। ইউনানী চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত হাকিম আজমল খান, হাকিম আব্দুল হামিদ আৰু হাকিম চৈয়দ জিল্লুৰ ৰহমানৰ নাম ল’ব পাৰি। চেলিম আলী, এজন ভাৰতীয় পক্ষীবিজ্ঞানী আৰু প্ৰকৃতিবিদ, যাক "ভাৰতৰ চৰাই মানুহ" বুলিও জনা যায়। 

জৰ্জটাউন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী মুছলমানৰ তালিকাত মৌলানা মাহমুদ মাদানী, আখতাৰ ৰাজা খান, জাকিৰ আব্দুল কৰিম নাইক, ৱাহিদুদ্দিন খান, আবুল কাছিম নোমানী চৈয়দ মহম্মদ আমিন মিয়ান কৌদ্ৰী, আমিৰ খান আৰু আবুবাকাৰ আহমদ মুছলিয়াৰৰ দৰে ২১ জন ভাৰতীয় (২০১৭ চনত) আছিল। দক্ষিণ এছিয়াত সন্ত্ৰাসবাদৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন আৰম্ভ কৰাৰ বাবে জমিয়ত উলেমা-ই-হিন্দৰ নেতা তথা সাংসদ মাহমুদ মাদানীয়ে ৩৬ নম্বৰ স্থান লাভ কৰিছিল। এই তালিকাত চৈয়দ আমিন মিয়ানে ৪৪ নম্বৰ স্থান লাভ কৰিছে। 

২০১৮ চনৰ জানুৱাৰী মাহত জমিতা ভাৰতত জুমুৱা নামাজ সেৱাৰ নেতৃত্ব দিয়া প্ৰথমগৰাকী মহিলা হিচাপে পৰিগণিত হোৱা বুলি জানিব পৰা গৈছে।

## লগতে চাওক

* হিন্দু–মুছলমান ঐক্য
* ভাৰত-ইছলামিক স্থাপত্য
* মোগল স্থাপত্য
* ইছলামিক শিল্প
* ইছলামৰ ইতিহাস
* মধ্যযুগীয় ইছলামিক জগতৰ বিজ্ঞানীসকলৰ তালিকা
* মধ্যযুগীয় ইছলামিক জগতৰ উদ্ভাৱনৰ তালিকা
* ইছলামিক শিক্ষানুষ্ঠানৰ তালিকা
* দক্ষিণ এছিয়াত ইছলাম
* বঙালী মুছলমান
* বিহাৰী মুছলমান
* হিন্দু–ইছলামিক সম্পৰ্ক

## তথ্যসমূহ
### টোকা

### উদ্ধৃতি

## অধিক পঢ়ক

* Asghar Ali Engineer, *Islam in India: The Impact of Civilizations*. Shipra Publications, 2002. .
* Mohamed Taher. *Muslims in India: Recent Contributions to Literature on Religion, Philosophy, History, & Social Aspects*. Anmol Publications PVT. LTD., 1993. . Excerpts
* Mohammad Mujeeb. *Islam in South Asia: A Short History*. Leiden and Boston: Brill, 2008.
* Murray Thurston Titus, *Indian Islam: A Religious History of Islam in India*. Milford, Oxford university press, 1930. 
* Yogindar Sikand. *Muslims in India Since 1947: Islamic Perspectives on Inter-faith Relations*. Routledge, 2004. . 
* Elliot and Dowson: The History of India as told by its own Historians, New Delhi reprint, 1990.
* Elliot, Sir H. M., Edited by Dowson, John. The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period; published by London Trubner Company 1867–1877. (Online Copy: The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period; by Sir H. M. Elliot; Edited by John Dowson; London Trubner Company 1867–1877 – This online Copy has been posted by: The Packard Humanities Institute; Persian Texts in Translation; Also find other historical books: Author List and Title List)
* 
* 
* 
* M K A Siddiqui (ed.), *Marginal Muslim Communities in India*, Institute of Objective Studies, New Delhi (2004) (review)
* 
*

## বাহ্যিক সংযোগ

* Online Copy: The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period; by Sir H. M. Elliot; Edited by John Dowson; London Trubner Company 1867–1877 – This online Copy has been posted by: The Packard Humanities Institute; Persian Texts in Translation; Also find other historical books: Author List and Title List
*