ডাম্বুলা গুহা মন্দিৰ

**ডাম্বুল্লা গুহা মন্দিৰ ()** (সিংহল ভাষাত දඹුල්ල රජ මහා විහාරය) ডাম্বুলাৰ সোণালী মন্দিৰ বুলিও জনা যায়, শ্ৰীলংকাত অৱস্থিত বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ(১৯৯১)। শ্ৰীলংকাৰ চেণ্ট্ৰেল প্ৰভিঞ্চত অৱস্থিত।  কলম্বোৰপৰা ১৪৮ কিলোমিটাৰ (৯২ মাইল) পূবে, কেণ্ডীৰপৰা ৭২ কিলোমিটাৰ (৪৫ মাইল) উত্তৰত আৰু মাটালেৰপৰা ১০০ কিলোমিটাৰ (৩৫ মাইল) পূবে অৱস্থিত এই স্থান। ডাম্বুলাৰপৰা ৪৩ কিলোমিটাৰ (২৭ মাইল) উত্তৰত অৱস্থিত ডাম্বুলা। 

ডাম্বুলা হৈছে শ্ৰীলংকাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু সৰ্বোত্তমভাৱে সংৰক্ষিত গুহা মন্দিৰ কমপ্লেক্স। চাৰিওফালৰ সমভূমিৰপৰা ১৬০ মিটাৰ (৫২০ ফুট) ওপৰলৈ উঠিছে এই শিল। চাৰিওফালৰ অঞ্চলত আশীটাতকৈও অধিক নথিভুক্ত গুহা আছে। ইয়াৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে পাঁচটা গুহা, য’ত গৌতম বুদ্ধ আৰু তেওঁৰ জীৱনৰ সৈতে জড়িত ভাস্কৰ্য্য আৰু চিত্ৰ আছে। মুঠ ১৫৩টা বুদ্ধ প্ৰতিমূৰ্তি, শ্ৰীলংকাৰ ৰজাৰ তিনিটা মূৰ্তি, বিষ্ণু, গণেশকে ধৰি চাৰিটা দেৱতাৰ প্ৰতিমূৰ্তি আছে। এই মিউৰেলসমূহৰ আয়তন ২,১০০ বৰ্গমিটাৰ (২৩,০০০ বৰ্গফুট)। গুহাৰ দেৱালত অংকন কৰা চিত্ৰসমূহৰ ভিতৰত আছে মৰা ৰাক্ষসৰ প্ৰলোভন আৰু বুদ্ধৰ প্ৰথম উপদেশ। 

প্ৰাগঐতিহাসিক শ্ৰীলংকাৰ লোকসকলে হয়তো শ্ৰীলংকাত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ আগমনৰ আগতেই এই গুহা জটিলতাসমূহত বাস কৰিছিল কাৰণ এই অঞ্চলত, ডাম্বুল্লা গুহা জটিলৰ ওচৰৰ ইবাংকাটুৱাত, প্ৰায় ২৭০০ বছৰ পুৰণি মানুহৰ কংকাল থকা সমাধিস্থল আছে। 

## ইতিহাস

 
এই মন্দিৰ কমপ্লেক্স খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ। ইয়াত এটা ডাঙৰ শিলৰ তলত খোদিত কৰা পাঁচটা গুহা থাকে, প্ৰতিটো গুহাত ভিতৰৰ অংশ শুকান কৰি ৰাখিবলৈ ড্ৰিপ লাইন খোদিত কৰা হয়। ১৯৩৮ চনত ইয়াৰ স্থাপত্যক খোলাযুক্ত খুঁটা আৰু গেবলযুক্ত দুৱাৰৰদ্বাৰা উন্নত কৰা হয়। গুহাবোৰৰ ভিতৰত শিলৰ গঠনত ধৰ্মীয় চিত্ৰকল্পৰ জটিল আৰ্হি খোদিত কৰা হৈছে। চিলিঙত বুদ্ধ আৰু বোধিসত্ত্বৰ মূৰ্তিৰ লগতে অসংখ্য দেৱতাৰ মূৰ্তি পোৱা যায়। 

ডাম্বুলা গুহা মঠ এতিয়াও চলি আছে আৰু ই শ্ৰীলংকাৰ সৰ্বোত্তমভাৱে সংৰক্ষিত প্ৰাচীন ভৱন। এই কমপ্লেক্সৰ আৰম্ভণি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় আৰু দ্বিতীয় শতিকাৰ, যেতিয়া ইতিমধ্যে ইয়াক অন্যতম বৃহৎ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ মঠ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। পৰম্পৰাগতভাৱে অনুৰাধাপুৰাৰ ভালগম্বাই খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাত এই গুহাবোৰক মন্দিৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। অনুৰাধাপুৰাৰপৰা নিৰ্বাসিত হোৱাৰ পিছত তেওঁ ১৫ বছৰ ধৰি দক্ষিণ ভাৰতীয় আক্ৰমণকাৰীৰপৰা ইয়াত আশ্ৰয় লয়। ৰাজধানী পুনৰ লাভ কৰাৰ পাছত ৰজাই কৃতজ্ঞতাৰে এটা মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰে। পিছলৈ আন কেইবাজনো ৰজাই এই গঠনত যোগ দিছিল আৰু একাদশ শতিকাৰ ভিতৰত গুহাবোৰ এটা প্ৰধান ধৰ্মীয় কেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল আৰু আজিও তেনেকুৱাই আছে। পোলোনাৰুৱাৰ নিছাংকা মাল্লাই ১১৯০ চনত গুহাসমূহ সোণৰ ৰং সানি প্ৰায় ৭০টা বুদ্ধ প্ৰতিমূৰ্তি নিৰ্মাণৰ দায়িত্ব দিছিল। ১৮ শতিকাৰ সময়ছোৱাত কেণ্ডি ৰাজ্যই গুহাবোৰ মেৰামতি কৰি ৰং সানিছিল। 
## পাঁচটা গুহা

এই মন্দিৰটো বিভিন্ন আকাৰ আৰু মহিমামণ্ডিত পাঁচটা গুহাৰে গঠিত।  অনুৰাধাপূৰা (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম শতিকাৰপৰা ৯৯৩ খ্ৰীষ্টাব্দলৈ) আৰু পোলোন্নৰুৱা (১০৭৩ৰপৰা ১২৫০ চনলৈ) ৰাজত্বকালত ১৫০ মিটাৰ উচ্চতাৰ শিলৰ তলত খোদিত কৰা এই গুহাসমূহ শ্ৰীলংকাৰ বহুতো গুহা মন্দিৰৰ ভিতৰত আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয়। ডাম্বুলা ৰকৰ কোমল ঢালৰ জৰিয়তে প্ৰৱেশ কৰিব পাৰি, য'ত ১৯ কিলোমিটাৰ দূৰত থকা ছিগিৰিয়াৰ শিলৰ দুৰ্গকে ধৰি চাৰিওফালৰ সমভূমিৰ দৰ্শনীয় দৃশ্য দেখা যায়। গধূলি গুহাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰত শ শ গিলিয়ে ভিৰ কৰে। আটাইতকৈ ডাঙৰ গুহাটোৰ জোখ পূবৰপৰা পশ্চিমলৈ প্ৰায় ৫২ মিটাৰ আৰু প্ৰৱেশদ্বাৰৰপৰা পিছলৈ ২৩ মিটাৰ। এই ভয়ংকৰ গুহাটো ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ স্থানত ৭ মিটাৰ উচ্চতাত থিয় হৈ আছে। ইয়াত হিন্দু দেৱতাৰ মূৰ্তিও আছে, লগতে ৰজা ৱালাগম্বা আৰু নিছাংকমল্লাৰ মূৰ্তি, আৰু বুদ্ধৰ আটাইতকৈ ভক্তিময় শিষ্য আনন্দৰ মূৰ্তি আছে। 
### ঈশ্বৰ ৰজাৰ গুহা
প্ৰথম গুহাটোৰ নাম দেৱৰাজ লেনা (সিংহলী ভাষাত লেনাৰ অৰ্থ গুহা) বা "ঈশ্বৰ ৰজাৰ গুহা।" প্ৰথম গুহাৰ দুৱাৰমুখৰ ওপৰত ১ম শতিকাৰ ব্ৰাহ্মী শিলালিপিত এই মঠটোৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ কথা উল্লেখ আছে। এই গুহাত ১৪ মিটাৰ উচ্চতাৰ শিল কাটি বুদ্ধৰ মূৰ্তি আছে। ইয়াৰ ইতিহাসত অগণন বাৰ ছবি অংকন কৰা হৈছে, আৰু সম্ভৱতঃ শেষবাৰৰ বাবে ২০ শতিকাত ছবি অংকন কৰা হৈছিল। তেওঁৰ চৰণত বুদ্ধৰ প্ৰিয় শিষ্য আনন্দ; আৰু তেওঁৰ মূৰৰ ওচৰত বিষ্ণু আছে, যিয়ে নিজৰ ঐশ্বৰিক শক্তি ব্যৱহাৰ কৰি এই গুহাবোৰ সৃষ্টি কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। 

### মহান ৰজাসকলৰ গুহা

দ্বিতীয় আৰু সৰ্ববৃহৎ গুহাটোত ১৬টা থিয় হৈ থকা আৰু ৪০টা বহি থকা বুদ্ধ প্ৰতিমূৰ্তিৰ উপৰি সমন আৰু বিষ্ণু দেৱতাৰ মূৰ্তিও আছে, যিবোৰক তীৰ্থযাত্ৰীসকলে প্ৰায়ে মালাৰে শোভা পায়। শেষত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাত মঠটোক সন্মান জনোৱা ৰজা বট্টগমনি অভয়াৰ আৰু দ্বাদশ শতিকাত ৫০টা মূৰ্তিত সোণৰ ৰং কৰা ৰজা নিছাংকা মল্লাৰ মূৰ্তি, মঠৰ প্ৰৱেশদ্বাৰৰ ওচৰত শিলৰ শিলালিপিৰদ্বাৰা প্ৰমাণিত হৈছে। এই গুহাটোক সেয়েহে মহাৰাজ লেনা, "মহান ৰজাসকলৰ গুহা" বুলি কোৱা হয়। কোঠাটোৰ বাঁওফালে শিলৰ কটা বুদ্ধ প্ৰতিমূৰ্তিৰ সৈতে বোধিসত্ত্ব মৈত্ৰেয় আৰু অৱলোকিতেশ্বৰ বা নাথৰ কাঠৰ মূৰ্তি। ইয়াৰ উপৰি এটা স্তুপ আৰু এটা জলপ্ৰপাত আছে যাৰ পানী চিলিঙৰ ফাট এটাৰপৰা টোপাল টোপালকৈ টোপালকৈ বৈ যায়, যিটোৰ নিৰাময় শক্তি আছে বুলি কোৱা হয়। গুহাৰ চিলিঙত ১৮ শতিকাৰ স্বকীয় টেম্পেৰা চিত্ৰত মহামায়াৰ সপোনৰপৰা আৰম্ভ কৰি মৰাৰ অসুৰৰ প্ৰলোভনলৈকে বুদ্ধৰ জীৱনৰ দৃশ্য চিত্ৰিত কৰা হৈছে। আৰু অধিক ছবিয়ে দেশৰ ইতিহাসৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিঘটনাসমূহৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰিছে। 
## মূৰ্তি
 

তৃতীয় গুহা মহা আলুত বিহাৰ "মহান নতুন মঠ" বিখ্যাত বৌদ্ধ পুনৰুজ্জীৱনবাদী ৰজা কীৰ্তি শ্ৰী ৰাজসিংহ (১৭৪৭–১৭৮২)ৰ ৰাজত্বকালত সাধাৰণ কেণ্ডি শৈলীৰ চিলিং আৰু দেৱাল চিত্ৰ অৰ্জন কৰিছিল। ৫০টা বুদ্ধ প্ৰতিমূৰ্তিৰ উপৰি ৰজাৰ প্ৰতিমূৰ্তিও আছে। 

## সংৰক্ষণ

ডাম্বুলা মন্দিৰ কমপ্লেক্সত সংৰক্ষণৰ কাম মূলতঃ ইয়াৰ দেৱালত থকা চিত্ৰসমূহ সংৰক্ষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। চেনাকে বাণ্ডাৰনাইকে বুজাইছে যে এই চিত্ৰসমূহ ১৯৬০ চনত প্ৰাৰম্ভিক সংৰক্ষণ প্ৰকল্পৰ সময়ত পৰিষ্কাৰ কৰা হৈছিল, য'ত দেৱাল পৰিষ্কাৰ কৰা আৰু সুৰক্ষামূলক আৱৰণ লগোৱা আছিল।

ডাম্বুলা মন্দিৰ কমপ্লেক্সত পৰৱৰ্তী সংৰক্ষণ কৌশল (মূলতঃ ১৯৮২ চনৰ পৰা) বৰ্তমানৰ কমপ্লেক্সৰ অখণ্ডতা বজাই ৰখাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে, যিটো ১৯৩০ চনত মন্দিৰৰ বাৰাণ্ডা পুনৰ নিৰ্মাণৰ পিছৰপৰা অপৰিৱৰ্তিত হৈ আছে। এই কৌশল ইউনেস্কো, শ্ৰীলংকাৰ সাংস্কৃতিক ত্ৰিভুজ প্ৰকল্প আৰু ডাম্বুলা মন্দিৰ কৰ্তৃপক্ষৰ মাজত সহযোগিতামূলক প্ৰকল্পৰ সময়ত সহমতত উপনীত হৈছিল, যিটো ১৯৮২ চনৰপৰা ১৯৯৬ চনলৈকে চলিছিল।

যিহেতু ডাম্বুলা মন্দিৰটো এক সক্ৰিয় ধৰ্মীয় কেন্দ্ৰ হৈয়েই আছে, গতিকে ১৯৮২–১৯৯৬ চনৰ প্ৰকল্পটোৰ সংৰক্ষণ পৰিকল্পনাত ইউনেস্ক’ৰ বিশ্ব ঐতিহ্যৰ মৰ্যাদা অনুসৰি ঠাইখনৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু সুলভতা উন্নত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত কমপ্লেক্সৰ ভিতৰত হাতেৰে নিৰ্মিত মজিয়াসমূহ সংস্কাৰ কৰা আৰু আধুনিক পোহৰ স্থাপন কৰাটোও আছিল। মন্দিৰৰ আন্তঃগাঁথনিত অধিক বিনিয়োগৰ ফলত ঐতিহাসিক কমপ্লেক্সৰপৰা আঁতৰত অৱস্থিত সংগ্ৰহালয় আৰু অন্যান্য পৰ্যটনৰ সুবিধা নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।

২০০৩ চনত ইউনেস্কোৰ শেহতীয়া পৰিদৰ্শনে কমপ্লেক্সটোৰ চাৰিওফালে থকা বৰ্তমানৰ সংৰক্ষিত অঞ্চলটো সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল যাতে চাৰিওফালৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক বৈশিষ্ট্যসমূহৰ ক্ষতি কম হয়।

১৯৮২ চনৰপৰা ১৯৯৬ চনৰ ভিতৰত গ্ৰহণ কৰা সংৰক্ষণ প্ৰকল্পসমূহে মূলতঃ অষ্টাদশ শতিকাৰ দেৱাল চিত্ৰ সংৰক্ষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল, যিবোৰে ডাম্বুল্লাত জীয়াই থকা মুঠ চিত্ৰৰ প্ৰায় ৮০% প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ১৯৯০ চনৰ শেষৰফালে এই চিত্ৰসমূহৰ অধিকাংশই অতি উত্তম অৱস্থাত আছিল, বৃহৎ মন্দিৰসমূহৰ (বিহাৰ ৩ আৰু বিহাৰ ২) এতিয়াও অষ্টাদশ শতিকাৰ বেছিভাগ বৈশিষ্ট্যই ধৰি ৰাখিছে। 

১৯৮২–১৯৯৬ চনৰ প্ৰকল্পটোত চাফাই কাম কৰা হোৱা নাছিল, বৰঞ্চ দেৱালসমূহ সুস্থিৰ কৰাৰ বাবে কেইবাটাও প্ৰতিকাৰমূলক ব্যৱস্থা ৰূপায়ণৰ লগতে ভৱিষ্যতে মানৱ বা পৰিৱেশৰ ক্ষতি কম কৰিবলৈ দীৰ্ঘম্যাদী সংৰক্ষণ কৌশল প্ৰস্তুত কৰাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল। 

## তথ্যৰ উৎস

## অধিক পঢ়ক
*von Schroeder, Ulrich. (1990). *Buddhist Sculptures of Sri Lanka’’; *(Hong Kong: Visual Dharma Publications, Ltd.) ISBN 962-7049-05-0 / ISBN 978-962-7049-05-0

## বাহ্যিক সংযোগ

* Photos from inside Dambulla Cave Temple

শ্ৰেণী:বৌদ্ধ মন্দিৰ
শ্ৰেণী:শ্ৰীলংকা