কিৰাট মুন্ধুম

**কিৰাট মুন্ধুম**, () যাক কিৰাটিজম বা কিৰাটি মুন্ধুম বুলিও কোৱা হয়, নেপাল, দাৰ্জিলিং আৰু ছিকিমৰ কিৰাটি জনগোষ্ঠীৰ এক পৰম্পৰাগত বিশ্বাস, যিটো উত্তৰ-পূব ভাৰত উপমহাদেশৰ লিম্বু, যাক্ষা, সুনুৱাৰ, ৰায়, ধিমল আৰু হায়ু জনগোষ্ঠীসমূহে প্ৰধানকৈ পালন কৰে। এই প্ৰথাক কিৰাট বেদ, কিৰাট-কো বেদ বা কিৰাটি কো বেদ বুলিও কোৱা হয়। টম উডহেচৰ দৰে কিছুমান পণ্ডিতৰ মতে ই শ্বেমানবাদ, প্ৰকৃতিবাদ (যেনে, য়ুমা ছামাং/টাগেৰা নিংগৱাফুমাং আৰু পৰুহাং/ছুমনিমাৰ পূৰ্বপুৰুষ পূজা), আৰু শৈৱবাদৰ মিশ্ৰণ। ২০২১ চনলৈকে নেপালী জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৩.১৭% লোকে ইয়াৰ প্ৰচলন কৰে।

## ধৰ্ম গ্ৰন্থ
ইয়াত নেপাল আৰু ভাৰতৰ কিৰাট জনগোষ্ঠীৰ ধৰ্ম শাস্ত্ৰ আৰু লোকসাহিত্য আছে। চাৰিওটা কিৰাট শাখা যেনে খাম্বু (ৰাই), লিম্বু (চুব্বা), সুনুৱাৰ (মুখীয়া) আৰু যক্ষ (দেৱান)ৰ ধৰ্মীয় গ্ৰন্থ অলপ বেলেগ। ধৰ্মীয় গ্ৰন্থৰ অৰ্থ হ'ল লিম্বু ভাষাত অতি শক্তি মুন্ধুম মেৱাহাঙে ইয়াক মুদ্দুম, ইয়াক্কাক মিণ্টুম, চুনুৱাৰক কুলুঙৰ মাজত মুকদুম বুলি কয় ৰিদুম বাণ্টৱাক মুণ্ডুম আৰু চামলিঙক মুডুম বুলি কয়। ইয়াত প্ৰাচীন ভাৰতীয় উপমহাদেশত বৈদিক যুগৰ আগতে থকা কিৰাট সংস্কৃতি, ৰীতি-নীতি আৰু পৰম্পৰাৰ বহু দিশ সামৰি লোৱা হৈছে।

প্ৰতিটো জনগোষ্ঠীৰ বাবে ধৰ্মীয় গ্ৰন্থসমূহ কিৰাটি জনগোষ্ঠীৰ পূৰ্বপুৰুষৰপৰা অহা ৰীতি-নীতি, অভ্যাস, আচাৰ-ব্যৱহাৰ, পৰম্পৰা, মিথ আদিৰে গঠিত। ধৰ্মীয় গ্ৰন্থসমূহে একপ্ৰকাৰে প্ৰথাগত আইন হিচাপে কাম কৰে যিয়ে কিৰাটসকলক তেওঁলোকৰ দৈনন্দিন জীৱনত পথ প্ৰদৰ্শন কৰে। তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় গ্ৰন্থসমূহেও প্ৰতিটো কিৰাটি জনগোষ্ঠীক অন্যান্য কিৰাটি আৰু অ-কিৰাটিসকলৰপৰাও পৃথক কৰে।

## আচাৰ-বিধি
কিৰাণ্টসকলে শ্বেমানবাদ পালন কৰে আৰু তেওঁলোকৰ অনুষ্ঠানসমূহ বেছিভাগেই মাতৃ প্ৰকৃতি, পূৰ্বপুৰুষ, সূৰ্য, চন্দ্ৰ, বতাহ, অগ্নি আৰু ঘৰৰ মূল স্তম্ভৰ পূজাৰ সৈতে জড়িত। ৰাইসকলে প্ৰায় সকলো পৱিত্ৰ ৰীতি-নীতি নকচোং, মাংপা/বিজুৱা/ৰাই জনজাতীয় পুৰোহিতে কৰে। একেদৰে লিম্বুসকলৰ সেই অনুসৰি আচাৰ-অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰিবলৈ phɛdɑŋmɑ/bɑ, yɛbɑ/mɑ, sɑmbɑ/mɑ আছে।  ৰাইৰ পৰম দেৱতা সুমনিমা। সুমনিমা এগৰাকী নাৰী দেৱী যিগৰাকীক পৃথিৱী মাতৃ (প্ৰকৃতি মাতৃ) বুলি বিশ্বাস কৰা হয় আৰু পৰুহাং এগৰাকী পুৰুষ দেৱতা যাক আকাশ দেৱতা বুলিও কোৱা হয়। লিম্বাছৰ পৰম দেৱতা টাগেৰা নিংগৱাফুমা: tɑgɛrɑ niŋwɑphumɑক মহিলা হিচাপে য়ুমা ছামাং আৰু পাৰ্থিৱ ৰূপত পুৰুষ হিচাপে থেবা ছামাং হিচাপে মূৰ্ত কৰা হৈছে। লিম্বুৰ কিছুমান নিজা সুকীয়া পূজাৰ ধৰণ আছে যাক *য়ুমা ছামাং* বুলি জনা যায়, যি সকলো লিম্বুৰ মাতৃ দেৱী, তেওঁলোকৰ অনুগামী হৈছে য়ুমাইবাদ; তেওঁলোকে এগৰাকী পৰম দেৱীক পূজা কৰে। 
## উদ্‌যাপন
চাৰিওটা কিৰাটিয়ে বছৰটোৰ ভিতৰতে কিছুমান একেধৰণৰ আৰু ভিন্ন উৎসৱ পালন কৰে। কিছুমান সাধাৰণ উৎসৱ হ’ল উধৌলি, উভৌলি আৰু নৱবৰ্ষৰ য়েলে সম্বাত (মাঘে সংক্ৰান্তি)। 

ছাকেলা হৈছে কিৰাট খাম্বু ৰাইৰ প্ৰধান উৎসৱ। এই উৎসৱত তেওঁলোকে মাতৃ প্ৰকৃতি আৰু তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষক পূজা কৰে, যিসকলে তেওঁলোকৰ চুল্লাত বা জুহালত থাকে বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। চুল্লা হৈছে ঘৰত থকা তিনিটা শিলৰ জুইশলা, প্ৰতিটো শিলৰ এক সুকীয়া অৰ্থ আছে। বছৰত দুবাৰকৈ পালন কৰা এই উৎসৱ উভৌলি আৰু উধৌলি দুটা নামেৰে জনা যায়। ব’হাগৰ পূৰ্ণিমা আৰু ছাকেলাত ছাকেলা উভৌলী পালন কৰা হয়। মংছিৰ বা পুহ মাহৰ পূৰ্ণিমাৰ দিনত উধৌলি উদ্‌যাপন কৰা হয়। উভৌলিত তেওঁলোকে নিজৰ পৰিয়ালৰ মংগলৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে, খেতিৰ বাবে ভাল বতৰ; উধৌলিত তেওঁলোকে দেৱতাৰ আশীৰ্বাদ আৰু ভাল শস্যৰ বাবে মাতৃ প্ৰকৃতি আৰু তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষক ধন্যবাদ জনায়। 

নেৱাৰসকলে য়েনা, আৰু ইন্দ্ৰ যাত্ৰা আৰু উপত্যকাৰ অন্যান্য উৎসৱ উদ্‌যাপন কৰে, যিবোৰ য়ালামাবেৰ, য়েলা, খোপা, য়েৰ সৈতে জড়িত। 

উভৌলি আৰু উধৌলি দুয়োটাতে এটা কুকুৰা বলি দি আদা, চাউল, ঘৰতে বনোৱা মদ, আৰু গছৰ ৰেজিন (সুগন্ধিৰ বাবে জ্বলি থকা কয়লাত ৰজন দিয়া হয়) পূজা হিচাপে আগবঢ়ায়, তেওঁলোকে ছাকেলা নৃত্যও কৰে। এই নৃত্যত তেওঁলোকে দৈনন্দিন জীৱনৰ সকলো কাম যেনে ধান ৰোপণ, চপোৱা আদি সম্পন্ন কৰে। নৃত্যৰ সময়ত তেওঁলোকৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ অংশ হোৱা জীৱ-জন্তু আৰু চৰাইৰ আচৰণো নকল কৰিব। লিম্বু কিৰাণ্টে মংছিৰ পূৰ্ণিমা আৰু বৈশাখ মাহৰ উভৌলি (যোকোৱা টংনাম)ৰদিনা উধৌলি চাচোক টাংনাম উদ্‌যাপন কৰে। আন কিৰাণ্ট (যাখা আৰু সুনুৱাৰ)সকলেও নিজৰ নিজৰ ধৰণেৰে উদ্‌যাপন কৰে। 

বৈশাখ পূৰ্ণিমা আৰু মংছিৰ পূৰ্ণিমা মাহত বছৰত দুবাৰকৈ ছাকেলা চিলি পালন কৰা হয়, অৰ্থাৎ উভৌলি (উপৰলৈ যোৱা) আৰু উধৌলি (নমি অহা) ই ক্ৰমে কৰ্মাংকুৰুং নামৰ চৰাইবোৰৰ প্ৰব্ৰজনৰ ধৰণক সূচায়। এজন নকচোঙে ছাকেলা থানত বলিদান, চুলা পূজা আৰু অন্যান্য ৰীতি-নীতি কৰে। তাৰ পিছত এই নৃত্যৰ নেতৃত্বত এজন চিলিমপ্পা আৰু চিলিমম্মা আৰু কিৰাট সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলে নিজৰ পৰম্পৰাগত সাজ-পোছাক পৰিধান কৰি এক বৃত্ত গঠন কৰে আৰু ঢোল (ঢোল) আৰু জংঘল (ঝ্যামতা)ৰ তাল আৰু ছন্দত একেলগে গান গায় আৰু নৃত্য কৰি নিজৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ কাম-কাজৰ লগতে বিভিন্ন জীৱ-জন্তু আৰু চৰাইৰ অনুকৰণ কৰে। চিলি বা নৃত্যৰ খোজবোৰে মানুহৰ জীৱনৰ বিভিন্ন দিশ আৰু প্ৰকৃতিৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক প্ৰতিফলিত কৰে। 

কিৰাটিসকলে প্ৰকৃতিক পূজা কৰে; সেয়েহে ভূমি পূজা বুলিও জনাজাত সকেলা পূজা প্ৰকৃতি মাতৃৰ প্ৰতি প্ৰাৰ্থনা। উভৌলিৰ সময়ত কিৰাটিসকলে খেতি আৰু খেতিৰ সময়ত ভাল শস্য আৰু প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰপৰা ৰক্ষা পাবলৈ প্ৰকৃতি মাতৃক পূজা কৰে। ঠিক তেনেদৰে কিৰাটিসকলেও উধৌলি (চপোৱাৰ সময়ত) প্ৰকৃতি মাতৃক ভাল শস্য প্ৰদান কৰাৰ বাবে কৃতজ্ঞতা আৰু ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰে।

## তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:নেপালৰ সংস্কৃতি