বাণলিংগ

**বাণলিংগ** হৈছে ভাৰতৰ মধ্যপ্ৰদেশ ৰাজ্যৰ নৰ্মদা নদীৰ কিছু অংশৰ নদীৰ তলত পোৱা এক প্ৰকাৰৰ শিল, যিটো খহনীয়াৰ প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা লিংগৰ দৰে আকৃতিলৈ গঠিত হয় আৰু ই হিন্দু দেৱতা শিৱৰ এনিকনিক ৰূপ। হিন্দুসকলৰ মাজত বিশেষকৈ শৈৱ আৰু ব্ৰাহ্মণৰ মাজত শাস্ত্ৰ বা সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ ভিত্তিত এইবোৰ মসৃণ উপবৃত্তাকাৰ শিল, যিবোৰক দেৱতাৰ প্ৰকাশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

বাণলিংগ কৃত্ৰিম নহয়, প্ৰাকৃতিক হোৱাৰ বাবে ইয়াক স্বয়ম্ভু (স্বজন্ম) লিংগ বুলিও কোৱা হয়।

কিন্তু শিলৰ জনপ্ৰিয়তাই প্ৰাকৃতিক যোগান অতি ভয়াৱহভাৱে কমি গৈছে, আৰু আজি ব্যৱসায়িকভাৱে আগবঢ়োৱা শিলবোৰ অতি বৃহৎ পৰিমাণে কৃত্ৰিমভাৱে উৎপাদন কৰা হয়।

বাণলিংগৰ শিল যথেষ্ট শক্তিশালী আৰু কঠিন হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে। বাণলিংগ বুলি গণ্য কৰা শিলবোৰ অন্য নদী আৰু প্ৰাকৃতিক প্ৰসংগত প্ৰাকৃতিকভাৱে কিন্তু অস্বাভাৱিকভাৱেহে পোৱা যায়।

## তাৎপৰ্য্য

নৰ্মদা নদীক ৰেৱা বুলিও কোৱা হয়, ইয়াৰ জঁপিয়াই পৰা গতিৰ পৰা (শিপাৰ পৰা শিলৰ বিছনাৰ মাজেৰে ঘূৰি) য'ত বাণলিংগা শিল পোৱা যায় বুলি টলেমি আৰু পেৰিপ্লাছৰ লেখকে উল্লেখ কৰিছে। ৰামায়ণ, মহাভাৰত আৰু পুৰাণত সঘনাই ইয়াৰ উল্লেখ আছে। বায়ু পুৰাণৰ ৰেৱা খণ্ড আৰু স্কন্দ পুৰাণৰ ৰেৱা খণ্ড সম্পূৰ্ণৰূপে জন্মৰ কাহিনী আৰু নৰ্মদা নদীৰ গুৰুত্বৰ ওপৰত নিবেদিত। ই ভগৱান শিৱৰ শৰীৰৰ পৰাই উদ্ভৱ হোৱা বুলি কোৱা হয়৷ ইয়াক দেৱতাক মোহিত কৰা এগৰাকী মৰমলগা কন্যাৰ ৰূপত সৃষ্টি কৰা হৈছিল আৰু সেয়েহে প্ৰভুৱে নৰ্মদা – আনন্দ দিয়া বুলি নামকৰণ কৰিছিল। সেয়েহে ইয়াক প্ৰায়ে শংকৰী অৰ্থাৎ ভগৱান শংকৰ (শিৱ)ৰ কন্যা বুলি কোৱা হয়।

ইয়াৰ বিছনাত গুটিয়াই গুটিয়াই থকা সকলো শিলগুটিয়ে তেওঁৰ প্ৰতীকৰ আকৃতি লয় বুলি কোৱা হয়, নৰ্মদা কে কংকেৰ উতে শংক (যিটো ভাৰতৰ হিন্দী বেল্টত জনপ্ৰিয় উক্তি) বুলি কোৱা হয় যাৰ অৰ্থ হ’ল ‘নৰ্মদাৰ শিলগুটিয়ে শিৱৰ ব্যক্তিগত ৰূপ পায়’। এইদৰে বাণলিংগ নামৰ এই লিংগ আকৃতিৰ শিলবোৰ হিন্দুসকলে নিত্য পূজাৰ বাবে বিচাৰিছে।

শৈৱ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলে বাণলিংগক পূজাৰ বাবে ঐশ্বৰিক এনিকনিক প্ৰতীক হিচাপে শ্ৰদ্ধা জনাইছে, যিদৰে বৈষ্ণৱীসকলে শালিগ্ৰাম শিলা (মূৰ্তি)ক শ্ৰদ্ধা জনাইছে।

তদুপৰি নৰ্মদা নদী দেখা পোৱাটো গংগাত স্নান কৰাৰ সমতুল্য বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ গতিপথৰ অসংখ্য ঠাইত মন্দিৰ আছে, আৰু মেলা অনুষ্ঠিত হয়। তীৰ্থযাত্ৰীসকলে প্ৰদাক্ষিণা (প্ৰদক্ষিণ) কৰে, অৰ্থাৎ দক্ষিণ পাৰৰ পৰা ইয়াৰ উৎসৰ পৰা মুখলৈকে খোজ কাঢ়ি উত্তৰ পাৰেৰে উভতি যায়। এই প্ৰদৰ্শনক ধৰ্মীয়ভাৱে সৰ্বোচ্চ ফলপ্ৰসূ বুলি গণ্য কৰা হয়।

বৃহত বৈৱৰ্ত পুৰাণ (হিন্দু শাস্ত্ৰ)ত তিনি প্ৰকাৰৰ লিংগৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়। এই তিনিটা লিংগক স্বাম্ভুৱ (স্ব-অস্তিত্বশীল), বাণলিংগ (এখন নিৰ্দিষ্ট নদীৰ পৰা পোৱা) আৰু শৈললিংগ (শিলৰ পৰা নিৰ্মিত) বুলি কোৱা হয় আৰু এইবোৰক ক্ৰমে ব্যক্ত, অব্যক্ত, আৰু ব্যাক্টঅব্যক্ত বুলিও কোৱা হয়। কোৱা হয় যে ব্যক্তই মোক্ষ দিয়ে, অব্যক্তই (লৌকিক) সুখ দিয়ে, আৰু ব্যাক্ত-অব্যক্তই সুখ আৰু মোক্ষ দুয়োটা দিয়ে।

বিভিন্ন হিন্দু সম্প্ৰদায়ে শৈৱ, কপালিক, গোসাৱী, বিৰাশৈৱ আদিৰ অন্তৰ্গত লোকসকলে বিভিন্ন লিংগ – মাটিৰ (পাৰ্থিৱলিংগ), ডিঙিত পিন্ধা ৰূপৰ বাকচত লিংগ (কান্তস্থলিংগ), স্ফটিক কাঁচৰ লিংগ (স্ফটিকলিংগ), বাণলিংগ, পাঁচটা ডোঙাযুক্ত লিংগ (পঞ্চসুত্ৰী), শিলৰ লিংগ (পাশনলিংগ) ইত্যাদি ব্যৱহাৰ কৰে।

## পঞ্চায়তন
বাণলিংগ পঞ্চগুণ দেৱতা পৰিয়াল (পঞ্চায়তন)ৰ এটা অংশ। পাঁচগৰাকী হিন্দু দেৱতা (শিৱ, বিষ্ণু, দেৱী, সূৰ্য আৰু গণেশ) নিৰাকাৰ শিলত পূজা কৰা ৫ টা ভূত/তত্ত্বৰ মূৰ্তি, যিবোৰ তলৰ তালিকাত উল্লেখ কৰা অনুসৰি ৫ খন নদীৰ পৰা পোৱা যায়। পঞ্চায়তন ধৰণৰ পূজাৰ প্ৰৱৰ্তন খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাৰ হিন্দু দাৰ্শনিক আদি শংকৰে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল বুলি কোৱা হয় যাতে এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ ইষ্ট দেৱতাক (পূজা বা আকাংক্ষিত দেৱতাক) পূজা কৰিব পাৰে, প্ৰতিটো সাম্প্ৰদায়িক পূজাৰ ৰূপক সম্বোধন কৰিব পাৰে আৰু এইদৰে সকলো সম্প্ৰদায়ৰ মাজত সহনশীলতা আনিব পাৰে। ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালসমূহে পালন কৰা পৰম্পৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি এই দেৱতাসকলৰ এজনক পূব দিশলৈ মুখ কৰি কেন্দ্ৰত ৰখা হয় আৰু বাকী চাৰিটাক ইয়াক আগুৰি চাৰিটা চুকত সজোৱা হয়, যিটো তলৰ চিত্ৰত দেখুওৱা হৈছে; সকলো দেৱতাক সমান উত্সাহ আৰু ভক্তিৰে পূজা কৰা হয়।

আদি শংকৰেও প্ৰতিষ্ঠা কৰা শনমাতা বুলি কোৱা এটা অতিৰিক্ত পূজাৰ ৰূপত ছয় দেৱতাক পূজা কৰা হয়; ওপৰত উল্লেখ কৰা পঞ্চায়তন পূজাত উল্লেখ কৰা পাঁচজন দেৱতাৰ উপৰিও ষষ্ঠ দেৱতা হৈছে স্কন্ধ যাক কাৰ্তিকেয় আৰু মুৰুগন বুলিও কোৱা হয়।

## থাঞ্জাভুৰ মন্দিৰ
বিখ্যাত থাঞ্জাভুৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰত অন্যতম বৃহৎ বাণলিংগ আছে।

## তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:হিন্দুধৰ্মৰ মঠ-মন্দিৰ
শ্ৰেণী:ভাৰত