ৰাণী লীলাৱতী

**লীলাৱতী**য়ে ১১৯৭–১২০০, ১২০৯–১২১০, আৰু ১২১১–১২১২ চনত পল্লুনাৰুৱাৰ ৰাণী হিচাপে ৰাজত্ব কৰিছিল। শ্ৰীলংকাৰ ইতিহাসত চতুৰ্থগৰাকী মহিলা যিয়ে নিজৰ অধিকাৰত সাৰ্বভৌম শাসক হিচাপে শাসন কৰিছিল। পল্লুনাৰুৱা ৰাজ্যৰ ৰজা প্ৰথম পৰাক্ৰমবাহুৰ পত্নী হিচাপে লীলাৱতী প্ৰাধান্য লাভ কৰে। নিজে ৰাজবংশৰ হোৱাৰ বাবে পৰাক্ৰমবাহুৰ মৃত্যুৰ পাছত প্ৰায় অৰাজকতাত তিনিবাৰকৈ একক ৰজা হিচাপে শাসন কৰিছিল, বিভিন্ন সেনাপতিৰ সমৰ্থনত। তেওঁৰ জীৱনৰ প্ৰধান উৎস হৈছে কুলবংশ, বিশেষকৈ অধ্যায় LXXX(৮০)। 

জনা যায় যে লীলাৱতী শিৰিৱল্লাভা পাণ্ড্য আৰু তেওঁৰ পত্নী সুগলাৰ কন্যা আছিল আৰু তেওঁৰ এজন ভাতৃ আছিল, যাক মনভৰণ বুলিও কোৱা হয়। পৰাক্ৰমবাহু তেওঁৰ ভতিজা ভায়েক, ধক্কিনাদেশৰ খুৰাক মনভৰাণ পাণ্ড্যৰ পুত্ৰ হোৱাৰ বাবে তেওঁ হ’বলগীয়া স্বামীক সৰুতে লগ পোৱা সম্ভৱনা আছিল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পাছত কিত্তীশ্ৰীমেঘ ঢক্কিনাদেশৰ সিংহাসনত আৰোহণ কৰে আৰু মনাভৰাণৰ পৰিয়ালে ৰুহুনাত শিৰিৱল্লভৰ লগত থাকিবলৈ আহে। কি সময়ত পৰাক্ৰমবাহুক বিয়া কৰাইছিল সেয়া জনা নাযায়। 

লীলাৱতীৰ পৰিয়াল – বিশেষকৈ ৰুহুনাৰ ভায়েক মনভৰণ পাণ্ডিয়া (যি পৰাক্ৰমবাহুৰ দুয়োগৰাকী ভগ্নী মিত্ত আৰু পাভৱীৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল), আৰু ৰাণী মাতৃ সুগলাৰ – পৰাক্ৰমবাহুৰ সৈতে অতি কঠিন সম্পৰ্ক আছিল। মনভৰণে পৰাক্ৰমবাহুৰ বিৰুদ্ধে কেইবাবাৰো যুঁজিছিল, আনহাতে সুগলাৰ "চিন্তা কৰিব পৰা মন নাছিল আৰু স্বভাৱতে নিজকে বেয়াৰ প্ৰতি প্ৰবল আছিল।"  তেওঁলোকৰ মাজত চলি থকা জটিল ষড়যন্ত্ৰত লীলাৱতীয়ে কি ভূমিকা পালন কৰিছিল সেয়া জনা নাযায়। 

## ৰাজত্ব আৰু মৃত্যু
স্বামীৰ উজ্জ্বল ৰাজত্বকালত লীলাৱতীৰ কাৰ্যকলাপৰ বিষয়ে জনা নাযায়। প্ৰথম মহিষী ("ৰাণী পত্নী") হিচাপে তেওঁ দৰবাৰৰ সৰ্বোচ্চ পদবীৰ মহিলা হ'লহেঁতেন; তেওঁৰ সন্তানসকলে (যদি আছে) প্ৰথমে সিংহাসনত দাবী কৰিলেহেঁতেন, আৰু মাজে মাজে তেওঁ আনকি ৰজাৰ লগত প্ৰচাৰ অভিযানতো গ’লহেঁতেন। অৱশ্যে কুলবংশত এই কথা উল্লেখ কৰা হোৱা নাই, বা সঁচাকৈয়ে পৰাক্ৰমবাহুৰপৰা তেওঁৰ কোনো সন্তান হোৱাৰ কথা কোৱা হোৱা নাই। 

পৰাক্ৰমবাহুৰ মৃত্যুৰ পাছত অৰাজকতাত উৎসৱোৰত ৰাণী পুনৰ উত্থান ঘটে। দ্বিতীয় বিজয়াবাহুক ‘কবি ৰজা’ বুলি বৰ্ণনা কৰা  মাত্ৰ এবছৰৰ পাছতহে তেওঁক মহিন্দ নামৰ ‘কুলিংগ (sic) বংশৰ এজন দেশদ্ৰোহী...কুলিং (sic) বংশৰ’ হত্যা কৰা হৈছিল। মহিন্দক পাছলৈ বিজয়বাহুৰ মুখ্যমন্ত্ৰী হৈ থকা কলিংগ ৰাজকুমাৰ কিটিনিছাংকাই পদচ্যুত কৰে। কিটিনিছাংকাই ১১৮৭ চনৰপৰা ১১৯৬ চনলৈকে পল্লুনাৰুৱাৰ নিশাংক মল্ল হিচাপে ৰাজত্ব কৰিছিল। 

নিশাংকা মল্লৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ কনিষ্ঠ ভাতৃ বিক্ৰমবাহুৱে সিংহাসনত আৰোহণ কৰে, আৰু মাত্ৰ কেইমাহমানৰ পিছত তেওঁৰ ভতিজা চোড়াগংগাই তেওঁক পদচ্যুত কৰে। তাৰ পিছত চোড়াগংগাক ‘শক্তিশালী সেনাপতি’ কিট্টীয়ে পদচ্যুত কৰে, যিয়ে নিজৰ বাবে সিংহাসন দখল কৰাতকৈ লীলাৱতীক সাৰ্বভৌম ৰাণীক বাট এৰি দিলে। 

লীলাৱতীৰ প্ৰথম ৰাজত্বকালক কুলবংশত "দুৰ্ঘটনা নোহোৱাকৈ তিনি বছৰ" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।  পৰাক্ৰমবাহুৰ প্ৰথম ৰাণী হিচাপে তেওঁ এনে এক ধৰণৰ বৈধতা ব্যৱহাৰ কৰিলেহেঁতেন যিটো সিংহাসনৰ আন দাবীদাৰসকলৰ অভাৱ; তদুপৰি তেওঁৰ বংশ কিট্টি বা নিছাংকা মাল্লাৰ যিকোনো ঘৰৰ তুলনাত যথেষ্ট বেছি পূজনীয় আছিল। ১২০০ চনৰ ২৩ আগষ্টত অক্কাকা জনগোষ্ঠীৰ এজন ৰাজকুমাৰ সাহাছামল্লৰদ্বাৰা প্ৰথম জবানবন্দীৰপৰা কেনেকৈ ৰক্ষা পৰিল।

১২০২ চনত সেনাপতি আয়াস্মন্তই পদচ্যুত কৰা সহস্মল্লাৰ পিছত একেৰাহে শাসক আহিছিল। কিট্টীৰ দৰে আয়াস্মন্তই নিজেও সিংহাসন নাকচ কৰি নিছাংকা মল্লৰ প্ৰথম মহেছি কল্যাণৱতীক ৰাণী নিযুক্ত কৰিলে; কিটিৰ দৰে নহয় যদিও তেওঁ প্ৰকৃত ক্ষমতা নিজৰ বাবে সংৰক্ষণ কৰিছিল। কল্যাণৱতীৰ পিছত শিশু ৰজা ধম্মশোক আয়াস্মন্তৰ আধিপত্যত আছিল। ১২০৯ চনত অৱশ্যে অনিকংগ মহাদীপদাৰ আক্ৰমণকাৰী চোল সেনাই আয়াস্মন্ত আৰু ধম্মাসোক (যিজনৰ বয়স প্ৰায় ১৫ মাহ হ’লহেঁতেন) দুয়োকে মৃত্যুমুখত পৰে। 

মাত্ৰ সোতৰ দিনৰ পিছতে লিলাৱতীক পুনৰ লাইমলাইটলৈ ঠেলি দিয়া হ’ল, যেতিয়া অনিকংগাক জেনেৰেল বিক্কান্তচামুনাক্কাই হত্যা কৰে। কুলাভামছত জেনেৰেলজনক এজন 'খলনায়ক...[যি] ৰজা অনিকাইগাক হত্যা কৰিছিল আৰু ৰজা পৰকমাবাহুৰ [sic] প্ৰথম পত্নী লিলাৱতীয়ে এবছৰ ধৰি চৰকাৰ চলাইছিল, যিয়ে ইতিমধ্যে ইয়াৰ আগতে ৰাজত্ব কৰিছিল'।  পূৰ্বতে সুসন্মানিত ৰাণীগৰাকীয়ে এতিয়া কিয় খলনায়কৰ লগত সংগতি ৰাখিছিল সেয়াও স্পষ্ট হোৱা নাই, চোলা আক্ৰমণকাৰী অংকংগাকো কিয় ইমান উচ্চ সন্মান দিয়া হয়। 

দক্ষিণ ভাৰতৰপৰা আন এক আক্ৰমণে (‘বিপৰীত পাৰৰপৰা অহা এটা বৃহৎ দমিলা সৈন্য’ ) ১২১০ চনত লীলাৱতীক সিংহাসনৰপৰা নমাই আনে; ইয়াৰ নেতা লোকিছাৰে 'গোটেই লংকাক নিজৰ আধিপত্যলৈ আনি পুলত্তীনগৰত [ন মাহ] বাস কৰি ৰাজত্ব কৰিছিল'। পাছলৈ তেওঁক জেনেৰেল পৰাক্ৰমে পদচ্যুত কৰে, ‘সিদ্ধান্তৰ ক্ষমতাসম্পন্ন মানুহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ, মহাশক্তি আৰু সাহসেৰে সমৃদ্ধ’, যিয়ে ১২১১ চনত লীলাৱতীৰ সিংহাসনত শেষবাৰৰ বাবে শুভাৰম্ভ কৰে।  ৰাণীগৰাকীয়ে কুলবংশৰ লেখকসকলৰ আস্থালৈ অহা যেন লাগে, কিয়নো এইবাৰ তেওঁক 'সূৰ্য্য আৰু চন্দ্ৰ বংশৰ...যিগৰাকী পিছলৈ ৰাজকীয় মহিমাৰে উজ্জ্বল হৈছিল' বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। 

ৰাণীৰ এই শেষ ক্ষমতাৰ সময়সীমা মাত্ৰ সাত মাহ ধৰি চলিছিল, তাৰ পিছত ১২১২ চনত ৰাজাৰাতত ৰজা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা হোৱা পাণ্ডিয়ান ৰজা পৰক্ৰম পাণ্ডিয়াই তেওঁক সিংহাসনৰপৰা নমাই দিছিল। এই আক্ৰমণৰ পিছত লীলাৱতী ঐতিহাসিক অভিলেখৰপৰা নোহোৱা হৈ যায়। পাণ্ডিয়াৰ পৰক্ৰমে তেওঁক হত্যা কৰাটো সম্ভৱ নহয় যেন লাগে, কিন্তু তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী কুখ্যাত অত্যাচাৰী মাঘাই ১২১৫ চনৰ আক্ৰমণৰ পিছত কোনোবা এটা সময়ত হয়তো হত্যা কৰিছিল।

## তথ্যসূত্ৰ
শ্ৰেণী:ৰাজতন্ত্ৰ
শ্ৰেণী:শ্ৰীলংকাৰ ব্যক্তি