ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত নাৰীৰ ওপৰত হোৱা হিংসা

ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত মহিলাৰ বিৰুদ্ধে হিংসা ব্যাপকভাৱে সংঘটিত হৈছিল। এটা অনুমান অনুসৰি বিভাজনৰ সময়ত ৭৫,০০০ৰ পৰা ১০০,০০০গৰাকী মহিলাক অপহৰণ আৰু ধৰ্ষণ কৰা হৈছিল। এই সময়ছোৱাত পুৰুষৰ দ্বাৰা মহিলাক ধৰ্ষণ কৰাৰ ঘটনা সুন্দৰভাৱে নথিবদ্ধ কৰা হৈছে, য’ত কেতিয়াবা মহিলাসকলো এই আক্ৰমণৰ সহযোগী আছিল। ১৯৪৭ চনৰ মাৰ্চ মাহত ৰাৱালপিণ্ডিত মহিলাৰ বিৰুদ্ধে পৰিকল্পিত হিংসা আৰম্ভ হৈছিল য’ত মুছলমান দুষ্কৃতিকাৰীৰ দলে শিখ মহিলাসকলক লক্ষ্য কৰি লৈছিল। হিংসাত্মক ঘটনাসমূহ সংগঠিতভাৱে সংঘটিত কৰা হৈছিল; পঠানসকলে শৰণাৰ্থী ৰেলৰ পৰা হিন্দু আৰু শিখ মহিলাসকলক লৈ গৈছিল, আনহাতে সশস্ত্ৰ শিখসকলে মাজে মাজে মুছলমান মহিলাসকলক শৰণাৰ্থীৰ শাৰীৰ পৰা টানি উলিয়াই নিছিল আৰু বাধা দিয়া যিকোনো পুৰুষক হত্যা কৰিছিল। এই গোটবোৰক পহৰা দি থকা সামৰিক চিপাহীসকলে একো কৰা নাছিল।

অনুমান কৰা হৈছে যে পঞ্জাৱত অপহৃত মুছলমান মহিলাৰ সংখ্যা হিন্দু আৰু শিখ মহিলাৰ তুলনাত দুগুণ আছিল। ইয়াৰ কাৰণ আছিল শিখ 'জাথা'সমূহৰ সক্ৰিয়তা, যিসকলক পঞ্জাৱৰ ১৬খন অৰ্ধ-স্বায়ত্তশাসিত দেশীয় ৰাজ্যৰ শিখ শাসকসকলে সহায় আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ যোগান ধৰিছিল। বিভাজন হ’লে পূব পঞ্জাৱৰ পৰা মুছলমানসকলক বহিষ্কাৰ কৰিবলৈ তেওঁলোকে প্ৰস্তুতি চলাই আছিল। ভাৰতে পাকিস্তানৰ পৰা প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰিবলগীয়া ৩৩,০০০ গৰাকী হিন্দু আৰু শিখ মহিলাৰ নামৰ তালিকা দিছিল (ইয়াত কাশ্মীৰৰ মহিলাসকল অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা নাছিল; তেওঁলোকক যোগ কৰিলে এই সংখ্যা ৫০,০০০ হ’লহেঁতেন), আনহাতে পাকিস্তানে ভাৰতৰ পৰা প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰিবলগীয়া ২১,০০০ গৰাকী মহিলাৰ তালিকা দিছিল। ভাৰত আৰু পাকিস্তানে পিছলৈ অপহৃত মহিলাসকলক নিজ নিজ দেশলৈ ঘূৰাই অনাৰ বাবে কাম কৰিছিল। মুছলমান মহিলাসকলক পাকিস্তানলৈ আৰু হিন্দু তথা শিখ মহিলাসকলক ভাৰতলৈ পঠোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।

## পটভূমি
বিভাজনৰ সময়ত পঞ্জাবী সমাজৰ সকলো স্তৰতে হত্যাকাণ্ড, বিস্থাপন আৰু আক্ৰমণৰ প্ৰভাৱ পৰিছিল। প্ৰতিদ্বন্দ্বী সম্প্ৰদায়সমূহে মহিলাসকলক অপমানিত কৰাৰ বাবে লক্ষ্য কৰি লৈছিল আৰু মহিলাৰ বিৰুদ্ধে কৰা কাৰ্যকলাপৰ ভিতৰত ধৰ্ষণ, অপহৰণ আৰু বলপূৰ্বক ধৰ্মান্তৰকৰণ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। জম্মু আৰু কাশ্মীৰ (দেশীয় ৰাজ্য) আৰু ৰাজপুতনাৰ ৰাজ্যসমূহতো মহিলাৰ বিৰুদ্ধে এনে হিংসা সংঘটিত হৈছিল।

## হিংসা
পূৰ্বৰ দাঙ্গাবোৰৰ বিপৰীতে কলিকতাৰ প্ৰত্যক্ষ সংগ্ৰাম দিৱসৰ দাঙ্গাত মহিলাসকল নিৰ্যাতনৰ বলি হৈছিল। নোৱাখালীৰ হিংসাৰ সময়ত বহুতো হিন্দু মহিলাক অপহৰণ কৰা হৈছিল। ১৯৪৬ চনত বিহাৰত মুছলমানসকলৰ ওপৰত চলোৱা হত্যাকাণ্ডৰ সময়ত মহিলাবিৰোধী হিংসা সংঘটিত হৈছিল। কেৱল পাটনা জিলাতে হাজাৰ হাজাৰ মহিলাক অপহৰণ কৰা হৈছিল। বিহাৰৰ মুছলমান মহিলাসকলে কুঁৱাত জপিয়াই আত্মহত্যা কৰিছিল। ১৯৪৬ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত গড়মুক্তেশ্বৰ চহৰত হিন্দু দুষ্কৃতিকাৰীৰ দলে মুছলমান মহিলাসকলক উলংগ কৰি সমদল কৰাইছিল আৰু ধৰ্ষণ কৰিছিল। অমৃতচৰত শিখসকলে পঞ্জাবী মুছলমান মহিলাসকলক উলংগ কৰি পেৰেড কৰাইছিল, যাৰ পিছত ৰাজপথত জুই লগাই দিয়াৰ পূৰ্বে তেওঁলোকক ৰাজহুৱাকৈ ধৰ্ষণ কৰা হৈছিল।

মহিলাৰ বিৰুদ্ধে পৰিকল্পিত হিংসা ১৯৪৭ চনৰ মাৰ্চ মাহত ৰাৱালপিণ্ডিত আৰম্ভ হৈছিল, য’ত মুছলমান দুষ্কৃতিকাৰীৰ দলে শিখ মহিলাসকলক লক্ষ্য কৰি লৈছিল। অসংখ্য হিন্দু আৰু শিখ গাঁও নিঃচিহ্ন কৰি দিয়া হৈছিল। বৃহৎ সংখ্যক হিন্দু আৰু শিখক হত্যা কৰা হৈছিল, বলপূৰ্বক ধৰ্মান্তৰ কৰা হৈছিল, প্ৰায়ে ৰাজহুৱাকৈ ছুন্নৎ কৰা হৈছিল, শিশুসকলক অপহৰণ কৰা হৈছিল আৰু মহিলাসকলক অপহৰণ কৰি উলংগ কৰি পেৰেড কৰাই ৰাজহুৱাকৈ ধৰ্ষণ কৰা হৈছিল। ৰাৱালপিণ্ডিত চৰকাৰীভাৱে মৃত্যুৰ সংখ্যা আছিল ২,২৬৩। পৰৱৰ্তী আক্ৰমণৰ পৰা বাচিবলৈ আৰু ধৰ্মান্তৰকৰণ এৰাই চলিবলৈ বহু শিখ মহিলাই নিজৰ মৰ্যাদা ৰক্ষাৰ বাবে কুঁৱাত জপিয়াই আত্মহত্যা কৰিছিল।

শিখ ৰাজনৈতিক নেতাসকলে বিভাজনৰ সম্ভাৱনা দেখি পূব পঞ্জাৱৰ পৰা মুছলমানসকলক বহিষ্কাৰ কৰাৰ পৰিকল্পনা বিবেচনা কৰিছিল। শিৰোমণি আকালি দলৰ সদস্য আৰু বিভাজনৰ সময়ৰ প্ৰধান শিখ নেতা তাৰা সিঙে এই ঘটনাৰ কেইবছৰমান আগতেই কৈছিল যে "আমি মুছলমানসকলক বাহিৰ কৰি দিয়াৰ সিদ্ধান্ত লৈছোঁ।" পশ্চিম পঞ্জাৱৰ পৰা অহা শিখ জনসংখ্যাৰ বাবে ভূমি যোগান ধৰিবলৈ পূব পঞ্জাৱৰ মুছলমানসকলক বহিষ্কাৰ কৰাৰ উদ্দেশ্য আছিল। পঞ্জাৱৰ পাটিয়ালা, ফৰিদকোট আৰু নাভাকে ধৰি কেইবাখনো জিলা শিখ নেতাসকলে শাসন কৰিছিল আৰু বিভাজনৰ পূৰ্বানুমান কৰি শিখ দুষ্কৃতিকাৰী দলবোৰক অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ যোগান ধৰা আৰু নিৰাপদ আশ্ৰয় দিয়াৰ খবৰ পোৱা গৈছিল।

সংগঠিতভাৱে হিংসা সংঘটিত কৰা হৈছিল; স্থানীয় পুৰুষে শৰণাৰ্থী ৰেলৰ পৰা হিন্দু আৰু শিখ মহিলাসকলক টানি নিছিল। এজন পৰ্যবেক্ষকে প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল যে সশস্ত্ৰ শিখসকলে মাজে মাজে মুছলমান মহিলাসকলক শৰণাৰ্থীৰ শাৰীৰ পৰা টানি উলিয়াই নিছিল আৰু বাধা দিয়া যিকোনো পুৰুষক হত্যা কৰিছিল; ইফালে সেই শাৰীবোৰক পহৰা দি থকা সামৰিক চিপাহীসকলে একো কৰা নাছিল।

শিখ আৰু মুছলমান দুয়োটা সম্প্ৰদায়ে তেওঁলোকৰ আক্ৰমণৰ কাৰণ হিচাপে 'প্ৰতিশোধ'ৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল। পণ্ডিত এণ্ড্ৰু মেজৰে উল্লেখ কৰিছে যে দিল্লীৰ উপকণ্ঠত থকা গুৰগাঁও অঞ্চলত ছোৱালীক বৃহৎ পৰিসৰত অপহৰণ আৰু ধৰ্ষণ কৰাটো এক পৰিকল্পিত 'নৃগোষ্ঠীয় নিৰ্মূলকৰণ'ৰ (ethnic cleansing) অংশ যেন লাগিছিল। অমৃতচৰত মুছলমান মহিলাসকলক উলংগ কৰি সমদল উলিওৱা হৈছিল।

ইয়াৰ প্ৰতিশোধস্বৰূপ শিয়ালকোটৰ ৰাজপথত শিখ আৰু হিন্দু মহিলাসকলক ৰাজহুৱাকৈ উলংগ কৰি সমদল কৰোৱা হৈছিল আৰু অমৃতচৰৰ দৰেই গণ ধৰ্ষণৰ ঘটনা ঘটিছিল। পাকিস্তানৰ শ্বেখুপুৰাত একেধৰণৰ নৃশংসতাৰ পুনৰাবৃত্তি ঘটিছিল। শিশুসকলক মাক-দেউতাকৰ পৰা থপিয়াই নি বৰ্শা আৰু তৰোৱালেৰে খুঁচি পেলোৱা হৈছিল আৰু কেতিয়াবা জীয়াই জীয়াই জুইত পেলাই দিয়া হৈছিল। হিন্দু আৰু শিখ মহিলাৰ স্তন, নাক আৰু বাহু কাটি পেলোৱা হৈছিল। তেওঁলোকৰ গুপ্তাংগত লাঠী আৰু লোৰ টুকুৰা ভৰাই দিয়া হৈছিল। গৰ্ভৱতী মহিলাৰ পেট ফালি গৰ্ভস্থ সন্তান উলিয়াই অনা হৈছিল।

যদিও ডেপুটি কমিছনাৰ আৰু আৰক্ষী বিষয়াৰ দৰে বহুতো প্ৰভাৱশালী ব্যক্তিয়ে অপহৰণ ৰোধ কৰিবলৈ বা ভুক্তভোগীসকলক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, আন বহুতে নিজৰ কৰ্তৃত্বৰ অপব্যৱহাৰ কৰিছিল; যেনে পাটিয়ালাৰ মহাৰাজাই এজনী সম্ভ্ৰান্ত পৰিয়ালৰ মুছলমান ছোৱালীক ৰাখি থৈছিল। অপৰাধীসকলৰ ভিতৰত আৰক্ষী বিষয়া, জমিদাৰ আৰু মুছলিম লীগৰ সদস্যৰ লগতে সমাজবিৰোধী উপাদান অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। বিশেষকৈ সশস্ত্ৰ পঠানসকলক আটাইতকৈ ভয়ংকৰ অপৰাধী হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল, বিশেষকৈ ৰাৱালপিণ্ডি জিলাত। কাশ্মীৰৰ বৃহৎ সংখ্যক অ-মুছলমান মহিলাক অপহৰণ কৰি পশ্চিম পঞ্জাৱত বিক্ৰী কৰা হৈছিল আৰু এই বিক্ৰী হোৱা মহিলাসকল প্ৰায়ে কাৰখানাত 'দাসী' হিচাপে থাকিবলগীয়া হৈছিল। ১৯৪৮ চনৰ আৰম্ভণিতে পঠানসকলে পঞ্জাবী আৰু কাশ্মীৰী পটভূমিৰ মুছলমান মহিলাকো অপহৰণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।

পূব পঞ্জাৱত শিখ জাথা আৰু পশ্চিম পঞ্জাৱৰ শৰণাৰ্থীসকলৰ উপৰিও স্থানীয় আৰক্ষী আৰু ভাৰতীয় সেনাই সঘনাই পঞ্জাবী মুছলমান মহিলাৰ অপহৰণ আৰু বিতৰণৰ কামত লিপ্ত হৈছিল। আনিছ কিদৱাইৰ মতে, সুন্দৰ ছোৱালীবোৰক আৰক্ষী আৰু সেনাবাহিনীৰ মাজত বিতৰণ কৰা হৈছিল আৰু বাকীবোৰক আক্ৰমণকাৰীসকলৰ মাজত ভাগ কৰি দিয়া হৈছিল। দিল্লীৰ আশে-পাশে থকা গাঁওবোৰত আৰক্ষী আৰু সেনা জোৱানে মুছলমান মহিলাৰ ধৰ্ষণত অংশ লৈছিল।

### অপহৰণৰ অনুমানিক হিচাপ
অপহৃত মহিলাৰ সঠিক সংখ্যা অজ্ঞাত আৰু বিভিন্নজনে বিভিন্ন অনুমান কৰিছে। লিঅ’নাৰ্ড মছলীয়ে লিখিছে যে সকলো পক্ষ মিলি মুঠ ১,০০,০০০ ছোৱালী অপহৰণ কৰা হৈছিল। ভাৰত চৰকাৰৰ মতে পাকিস্তানত ৩৩,০০০ হিন্দু আৰু শিখ মহিলা আছিল আৰু পাকিস্তান চৰকাৰে অনুমান কৰিছিল যে ভাৰতত ৫০,০০০ মুছলমান মহিলা অপহৃত হৈছিল। এণ্ড্ৰু মেজৰে অনুমান কৰিছে যে বিভাজনৰ দাঙ্গাৰ সময়ত পঞ্জাৱত মুঠ ৪০-৪৫,০০০ মহিলা অপহৰণ কৰা হৈছিল, য’ত মুছলমান মহিলাৰ সংখ্যা হিন্দু আৰু শিখ মহিলাৰ তুলনাত প্ৰায় দুগুণ আছিল। মাছৰুৰৰ মতে ৬০,০০০ মুছলমান মহিলা অপহৃত হৈছিল, আনহাতে বেগম তাছাদ্দুক হুছেইনে ৯,০০০ মুছলমান মহিলা অপহৃত হোৱা বুলি অনুমান কৰিছিল। 

আন কিছুমানৰ মতে মুছলমান মহিলাৰ তুলনাত অধিক সংখ্যক হিন্দু আৰু শিখ মহিলা হিংসাৰ বলি হৈছিল। উদাহৰণস্বৰূপে বিভাজনৰ সময়ত মহিলাৰ ওপৰত হোৱা হিংসাৰ বিশেষজ্ঞ উৰ্বশী বুটালিয়াই কয় যে ২৫,০০০ৰ পৰা ২৯,০০০ গৰাকী হিন্দু আৰু শিখ মহিলাৰ বিপৰীতে ১২,০০০ৰ পৰা ১৫,০০০ গৰাকী মুছলমান মহিলা এই হিংসাৰ বলি হৈছিল। ভাৰতীয় পণ্ডিত ৰোশনী শৰ্মা, প্ৰিয়ংকা মাথুৰ ভেলাথ আৰু ইতিহাসবিদ অন্বেষা সেনগুপ্তয়ো এই সংখ্যা সমৰ্থন কৰিছে। গুৰবচন সিং তালিবৰ মতে পশ্চিম পাকিস্তানত ৫০,০০০ হিন্দু আৰু শিখ মহিলা অপহৰণ কৰা হৈছিল আনহাতে এম. এ. খানে এই সংখ্যা ১,০০,০০০ বুলি উল্লেখ কৰিছে। মৃদুলা সাৰাভাই, যিয়ে দুয়োখন চৰকাৰৰ সৈতে আলোচনা কৰি মহিলাসকলক উদ্ধাৰ আৰু পুনৰ সংস্থাপনৰ কামত জড়িত আছিল, তেওঁৰ মতে পাকিস্তানত মুছলমানসকলে প্ৰায় ১২৫,০০০ হিন্দু আৰু শিখ মহিলাক অপহৰণ কৰিছিল।

## উদ্ধাৰ অভিযান

১৯৪৭ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰু আৰু পাকিস্তানৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী লিয়াকত আলী খানে বলপূৰ্বক বিবাহক স্বীকৃতি নিদিয়াৰ সংকল্প লয়। ডিচেম্বৰ মাহত অনুষ্ঠিত 'ইণ্টাৰ-ডমিনিয়ন কনফাৰেন্স'ত দুয়োখন দেশে এই চুক্তিত অনুমোদন জনায় আৰু উদ্ধাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

আত্মীয়-স্বজনৰ দ্বাৰা অপহৃত মহিলাৰ অভিযোগ সংগ্ৰহ কৰাৰ দায়িত্ব পৰিছিল দুয়োখন দেশৰ 'কেন্দ্ৰীয় উদ্ধাৰ কাৰ্যালয়'ৰ (Central Recovery Offices) ওপৰত। অপহৃত মহিলাসকলক বিচাৰি উলিওৱাৰ কাম স্থানীয় আৰক্ষীক দিয়া হৈছিল আৰু তেওঁলোকক মহিলাসকলৰ আত্মীয়-স্বজনে সহায় কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও বিপৰীত পঞ্জাৱ চৰকাৰৰ লিয়াজোঁ এজেন্সীয়ে নিযুক্তি দিয়া সমাজকৰ্মী আৰু জিলা লিয়াজোঁ বিষয়াসকলেও বহু সহায় আগবঢ়াইছিল। পাকিস্তানৰ পৰা উদ্ধাৰ হোৱা অ-মুছলমান মহিলাসকলক জিলা ট্ৰেনজিট কেম্পত ৰখা হৈছিল, যাৰ কেন্দ্ৰীয় শিবিৰ আছিল লাহোৰত। তেনেদৰে জলন্ধৰত মুছলমান মহিলাৰ বাবেও এটা শিবিৰ স্থাপন কৰা হৈছিল। মহিলাসকলক সুৰক্ষা দিবলৈ আৰু তেওঁলোকক নিজ নিজ দেশলৈ লৈ যাবলৈ ভাৰতীয় আৰু পাকিস্তানী 'মিলিটাৰী ইভাকুৱেশ্যন অৰ্গেনাইজেশ্যন' (Military Evacuation Organization) গঠন কৰা হৈছিল।

১৯৪৮ চনৰ জানুৱাৰী মাহত নেহৰুৱে স্বীকাৰ কৰে যে "কোনো পক্ষই সঁচাকৈয়ে তেওঁলোকক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ যথেষ্ট চেষ্টা কৰা নাই", যাৰ ফলত উদ্ধাৰৰ কাম লাহে লাহে স্তিমিত হৈ পৰে। ভাৰতৰ হিন্দু আৰু শিখ শৰণাৰ্থীসকলে ভুলবশতঃ ভাবিছিল যে অপহৃত অ-মুছলমান মহিলাৰ সংখ্যা অপহৃত মুছলমান মহিলাৰ সংখ্যাতকৈ বেছি, সেয়েহে তেওঁলোকে এক ৰাজহুৱা অভিযান চলাইছিল আৰু দাবী কৰিছিল যে মুছলমান মহিলাসকলক উদ্ধাৰৰ পৰা বিৰত ৰাখি 'বন্দী' হিচাপে ৰখা হওক। অৱশেষত দুয়োখন দেশে প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰা মহিলাৰ সংখ্যা ৰাজহুৱা নকৰিবলৈ সন্মত হয়। ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত থকা প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাইও উদ্ধাৰৰ গতি মন্থৰ কৰি দিছিল।

পাকিস্তানে দাবী কৰিছিল যে উদ্ধাৰৰ কাম মন্থৰ হোৱাৰ কাৰণ হ’ল বহুতো হিন্দু আৰু শিখ পৰিয়ালে নিজৰ মহিলাসকলক 'অশুচি' বুলি গণ্য কৰি ঘূৰাই ল’বলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল। নেহৰুৱেও এই যুক্তি গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু বিপৰীতে পাকিস্তানক অসহযোগিতাৰ বাবে অভিযুক্ত কৰিছিল। প্ৰবল বৰষুণ আৰু বানপানীৰ বাবেও পশ্চিম পঞ্জাৱত উদ্ধাৰৰ গতি মন্থৰ হৈছিল আৰু ১৯৪৮ চনৰ জানুৱাৰীত পাকিস্তানে ভাৰতীয় বিষয়াসকলক কাশ্মীৰৰ সীমান্তৱৰ্তী পঞ্জাৱৰ জিলাসমূহত প্ৰৱেশ কৰাত বাধা দিছিল।

বহুতো মহিলাই নিজৰ পৰিয়াল আৰু সমাজৰ দ্বাৰা লাঞ্ছিত বা প্ৰত্যাখ্যাত হোৱাৰ ভয়ত উদ্ধাৰ হ’বলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল। আনহাতে একাংশ মহিলাই ইতিমধ্যে নিজৰ নতুন 'পৰিয়াল'ৰ সৈতে খাপ খাই পৰিছিল আৰু সেইবাবেই ঘূৰি যাবলৈ নিবিচাৰিছিল। ১৯৫৪ চনত দুয়োখন চৰকাৰ একমত হয় যে মহিলাসকলক বলপূৰ্বকভাৱে ঘূৰাই পঠিয়াব নালাগে।

### উদ্ধাৰৰ সংখ্যা
১৯৪৭ চনৰ ডিচেম্বৰৰ পৰা ১৯৪৯ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহৰ ভিতৰত পাকিস্তানৰ পৰা ৬,০০০ গৰাকী আৰু ভাৰতৰ পৰা ১২,০০০ গৰাকী মহিলাক উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল। বেছিভাগ উদ্ধাৰ কাৰ্য পৰ্যায়ক্ৰমে পূব আৰু পশ্চিম পঞ্জাৱ, জম্মু, কাশ্মীৰ আৰু পাটিয়ালাৰ পৰা সম্পন্ন হৈছিল। আঠ বছৰীয়া সময়ছোৱাত দুয়োখন চৰকাৰৰ দ্বাৰা মুঠ ৩০,০০০ মহিলাক প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰোৱা হৈছিল। উদ্ধাৰ কৰা মুছলমান মহিলাৰ সংখ্যা আছিল যথেষ্ট বেছি; ৯,০৩২ গৰাকী অ-মুছলমান মহিলাৰ বিপৰীতে ২০,৭২৮ গৰাকী মুছলমান মহিলাক উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল। বেছিভাগ উদ্ধাৰ কাৰ্য ১৯৪৭ চনৰ পৰা ১৯৫২ চনৰ ভিতৰত সম্পন্ন হৈছিল যদিও ১৯৫৬ চনলৈকে কিছুমান উদ্ধাৰ কাৰ্য চলি আছিল।

১৯৪৭ চনৰ ৬ ডিচেম্বৰৰ পৰা ১৯৫২ চনৰ ৩১ মাৰ্চৰ ভিতৰত পাকিস্তানৰ পৰা উদ্ধাৰ হোৱা অ-মুছলমান মহিলাৰ সংখ্যা আছিল ৮,৩২৬ গৰাকী। ইয়াৰে ৫,৬১৬ গৰাকী পঞ্জাৱৰ, ৪৫৯ গৰাকী উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্ত প্ৰদেশৰ (NWFP), ১০ গৰাকী বেলুচিস্তানৰ, ৫৬ গৰাকী সিন্ধুৰ আৰু ৫৯২ গৰাকী বাহাৱালপুৰৰ আছিল। ১৯৪৯ চনৰ ২১ জানুৱাৰীৰ পিছত জম্মু আৰু কাশ্মীৰৰ পৰা ১,৫৯৩ গৰাকী অ-মুছলমান মহিলাক উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল।

একে সময়ছোৱাতে ভাৰতৰ পৰা উদ্ধাৰ হোৱা মুছলমান মহিলাৰ সংখ্যা আছিল ১৬,৫৪৫ গৰাকী। ইয়াৰে ১১,১২৯ গৰাকী আছিল পঞ্জাৱৰ, ৪,৯৩৪ গৰাকী পাটিয়ালা আৰু পূব পঞ্জাৱ ৰাজ্য সংঘৰ পৰা। ১৯৪৯ চনৰ ২১ জানুৱাৰীৰ পিছত জম্মু আৰু কাশ্মীৰৰ পৰা ৪৮২ গৰাকী মুছলমান মহিলাক উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল। দিল্লীৰ পৰা উদ্ধাৰ হোৱা মুছলমান মহিলাৰ সংখ্যা আছিল ২০০ গৰাকী।

## আৰু চাওক
* The 1947 Partition Archive
* Opposition to the partition of India

## তথ্যসূত্ৰ

## গ্ৰন্থ তালিকা
* 
* 
* 

;কিতাপ 
* Barbara D. Metcalf; Thomas R. Metcalf (24 September 2012). A Concise History of Modern India. Cambridge University Press. .
* 
* 
* 

## আৰু পঢ়ক
* 

## বাহ্যিক সংযোগ
* Whitehead, Andrew Women victims of partition – Brutalised and humiliated

শ্ৰেণী:ভাৰতত ধৰ্ষণ
শ্ৰেণী:অপৰাধ
শ্ৰেণী:নাৰীৰ বিৰুদ্ধে হিংসা