চক

**চক** কোমল, বগা, ছিদ্ৰযুক্ত, পলসুৱা কাৰ্বনেট শিল। ই খনিজ কেলচাইটৰ দ্বাৰা গঠিত চূণশিল(Limestone)ৰ এটা প্ৰকাৰ আৰু প্ৰথমে সাগৰৰ তলত থিতাপি লোৱা অণুবীক্ষণিক প্লাংকটনৰ সংকোচনৰ ফলত সাগৰৰ তলৰ গভীৰতাত গঠিত হয়। সমগ্ৰ পশ্চিম ইউৰোপত চক সহজলভ্য, য’ত ফ্ৰান্সৰ কিছু অংশৰ তলত আৱৰ্জনা থাকে আৰু ইংৰাজী চেনেলৰ কেণ্ট উপকূলৰ ড’ভাৰ শিলৰ দৰে ঠাইত সাগৰৰ সৈতে লগ পোৱা ঠাইত ঠেক শিলৰ ঢালবোৰ প্ৰায়ে দেখা যায়। 

কুইকলাইম, ইটা আৰু বিল্ডাৰৰ পুটিৰ বাবে ঔদ্যোগিক ব্যৱহাৰত, আৰু কৃষিত, উচ্চ এচিডিটি থকা মাটিত পি এইচ বৃদ্ধিৰ বাবে চক খনন কৰা হয়। ইয়াক বিভিন্ন ধৰণৰ পৃষ্ঠত লিখা আৰু অংকন কৰাৰ বাবে "ব্লেকবৰ্ড চক"ৰ বাবেও ব্যৱহাৰ কৰা হয় যদিও এইবোৰ অন্যান্য কাৰ্বনেট ভিত্তিক খনিজ বা জিপচমৰ পৰাও নিৰ্মাণ কৰিব পাৰি।
## বিৱৰণ

চক এক প্ৰকাৰৰ মিহি আকৃতিৰ, মাটিৰ দৰে চূণশিল, ইয়াৰ ৰং পাতল, কোমলতা আৰু বেছি ছিদ্ৰৰ বৈশিষ্ট্যযুক্ত। ই বেছিভাগেই কেলচাইটৰ খোলা বা প্লাংকটনৰ কংকালৰ সৰু সৰু খণ্ড যেনে ফ’ৰামিনিফেৰা বা ক’ক’লিথ’ফ’ৰেৰে গঠিত। এই খণ্ডবোৰে বেছিভাগেই ০.৫ৰ পৰা ৪ মাইক্ৰন আকাৰৰ কেলচাইট প্লেটৰ ৰূপ লয় যদিও সাধাৰণ চকৰ প্ৰায় ১০%ৰ পৰা ২৫% ১০ৰ পৰা ১০০ মাইক্ৰন আকাৰৰ খণ্ডৰে গঠিত। ডাঙৰ খণ্ডবোৰৰ ভিতৰত অক্ষত প্লাংকটনৰ কংকাল আৰু ডাঙৰ জীৱ যেনে মলাস্ক, ইচিনোডাৰ্ম বা ব্ৰাইঅ’জ’য়ানৰ কংকালৰ খণ্ড অন্তৰ্ভুক্ত।

চক সাধাৰণতে প্ৰায় বিশুদ্ধ কেলচাইট, CaCO3, আন খনিজ পদাৰ্থৰ মাত্ৰা মাত্ৰ ২%ৰ পৰা ৪%। এইবোৰ সাধাৰণতে কোৱাৰ্টছ আৰু মাটিৰ খনিজ, যদিও কলফেন (ক্ৰিপ্টোক্ৰিষ্টলাইন এপাটাইট, এটা ফছফেট খনিজ)ও কেতিয়াবা থাকে, নোডুল হিচাপে বা মলৰ গুটি হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা সৰু পেলেট হিচাপে পোৱা যায়। কিছুমান চকৰ ক্ষেত্ৰ কেলচাইটক ডলমাইট, CaMg(CO3)2 লৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছে আৰু কেইটামান ক্ষেত্ৰত ডলমাইটাইজড চকক পুনৰ কেলচাইটলৈ ডিড’লমাইজ কৰা হৈছে।

চক অতি ছিদ্ৰযুক্ত, ছিদ্ৰতাৰ সাধাৰণ মান ৩৫ৰ পৰা ৪৭ শতাংশৰ ভিতৰত থাকে। ইয়াৰ ৰূপ জিপচম আৰু ডাইটমাইট উভয়ৰে সৈতে একে যদিও চকক ইয়াৰ কঠিনতা, জীৱাশ্মৰ পৰিমাণ আৰু এচিডৰ প্ৰতি ইয়াৰ বিক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা চিনাক্ত কৰিব পৰা যায় (ই সংস্পৰ্শলৈ আহিলে উত্তাপ উৎপন্ন কৰে)।
## ভৌগোলিক বিতৰণ

ক্ৰিটেচিয়াছ যুগৰ সাগৰীয় চকক্ষেত্ৰত চক ইমানেই সাধাৰণ যে ইয়াৰ বাবে ক্ৰিটেচিয়াছ যুগৰ নামকৰণ কৰা হৈছিল। ক্ৰিটেচিয়াছ নামটো লেটিন *ক্ৰেটা* ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ চক। ক্ৰিটেচিয়াছৰ পিছত চকৰ কিছুমান আৱৰ্জনাৰ সৃষ্টি হৈছিল।

চক গ্ৰুপ হৈছে ক্ৰিটেচিয়াছ যুগৰ শেষৰ ফালে জমা হোৱা ইউৰোপীয় স্তৰীয় একক। ই ইংলেণ্ডৰ কেণ্টৰ ড’ভাৰৰ বিখ্যাত হোয়াইট ক্লিফছৰ লগতে ড’ভাৰ জলদ্বীপৰ সিটো পাৰে ইয়াৰ সমকক্ষ কেপ ব্লাংক নেজৰ গঠন কৰে। ফ্ৰান্সৰ চেম্পিয়ন অঞ্চলৰ তলত বেছিভাগেই চক জমা থাকে, য’ত ৱাইন সংৰক্ষণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা কৃত্ৰিম গুহা থাকে। বিশ্বৰ কিছুমান উচ্চতম চক শিল জাৰ্মানীৰ জেচমুণ্ড ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু ডেনমাৰ্কৰ মন্স ক্লিণ্টত দেখা যায়।

আন মহাদেশৰ ক্ৰিটেচিয়াছ যুগৰ বিছনাসমূহতো চক জমা হোৱা দেখা যায়, যেনে অষ্টিন চক, চেলমা গ্ৰুপ, আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ অভ্যন্তৰীণ অংশৰ নিওব্ৰাৰা গঠন, পশ্চিম ইজিপ্ত (খোমান গঠন) আৰু পশ্চিম অষ্ট্ৰেলিয়া (মিৰিয়া গঠন)তো চক পোৱা যায়।

ছলমন দ্বীপপুঞ্জৰ ষ্টুৱেৰ্ট আৰ্কত প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ তলৰ শিলৰ ড্ৰিল কোৰত অলিগোচিনৰ পৰা নিওজিন বয়সৰ চক পোৱা গৈছে।

চাইপ্ৰাছৰ নিকোচিয়া গঠনত গ্ল’ব’ৰ’টালিয়া থকা চকৰ তৰপ আছে, যিবোৰ প্লিঅ’চিন যুগত গঠিত হৈছিল।
## খনন
মাটিৰ ওপৰত আৰু মাটিৰ তলত থকা চকৰ আৱৰ্জনাৰ পৰা চক খনন কৰা হয়। ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ সময়ত চক খননৰ উত্থান ঘটিছিল, কাৰণ চক সামগ্ৰী যেনে কুইকলাইম আৰু ইটাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আছিল।
## ব্যৱহাৰ

 
বেছিভাগ মানুহৰেই প্ৰথমে স্কুলত চকৰ সৈতে পৰিচয় হয়, ই ব্লেকবৰ্ডৰ চকক বুজায়, যিটো প্ৰথমে খনিজ চকৰে নিৰ্মিত আছিল, কিয়নো ই সহজেই ছিন্নভিন্ন হৈ পৰে আৰু ৰুক্ষ পৃষ্ঠত ঢিলাকৈ লাগি থকা কণাবোৰ এৰি দিয়ে, যাৰ ফলত ই সহজে মচিব পৰা লিখনী তৈয়াৰ কৰিব পাৰে। ব্লেকবৰ্ড চক নিৰ্মাতাসকলে এতিয়া খনিজ চক, কেলচিয়াম কাৰ্বনেটৰ অন্যান্য খনিজ উৎস বা খনিজ জিপচম (কেলচিয়াম ছালফেট) ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। জিপচম ভিত্তিক ব্লেকবৰ্ড চক উৎপাদনৰ বাবে আটাইতকৈ কম খৰচী, আৰু সেয়েহে উন্নয়নশীল দেশসমূহত ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, কাৰ্বনেট ভিত্তিক চকৰ ব্যৱহাৰে ডাঙৰ কণা আৰু সেয়েহে কম ধূলি উৎপন্ন কৰে আৰু ইয়াক "ধূলিবিহীন চক" হিচাপে বজাৰত বিক্ৰী কৰা হয়।

ফুটপাথ, ৰাস্তা আৰু ড্ৰাইভৱে’ত ছবি আঁকিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ৰঙীন চক, পেষ্টেল চক আৰু ফুটপাথৰ চক (ডাঙৰ লাঠিৰ আকৃতিৰ আৰু প্ৰায়ে ৰঙীন), প্ৰধানকৈ কেলচিয়াম কাৰ্বনেট চকতকৈ জিপচমৰ দ্বাৰা তৈয়াৰ কৰা হয়।

জিমনাষ্ট আৰু শিলাৰোহীসকলে ভালদৰে ধৰি ৰাখিবলৈ মেগনেছিয়াম কাৰ্বনেট চকক সাধাৰণতে হাত শুকুৱাই লোৱা সামগ্ৰী হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

গ্লেজিং পুটিত প্ৰধানকৈ লিনচিড তেলত ভৰোৱা হিচাপে চক থাকে।

চক আৰু অন্যান্য ধৰণৰ চূণশিলৰ ধৰ্মৰ বাবে ভিত্তি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। চক তাপীয় পচনৰ দ্বাৰা কুইকলাইমৰ উৎস বা কুইকলাইম পানীৰে নুমুৱাই দিয়াৰ পিছত স্লেকড চূণৰ উৎস। কৃষিত চকক উচ্চ এচিডিটি থকা মাটিত পি এইচ বৃদ্ধিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।  চকক কম মাত্ৰাত এন্টাচিড হিচাপেও ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।  তদুপৰি চকৰ সৰু সৰু কণাবোৰে ইয়াক পৰিষ্কাৰ আৰু পলিচিঙৰ বাবে আদৰ্শ পদাৰ্থ কৰি তোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, টুথপেষ্টত সাধাৰণতে কম পৰিমাণৰ চক থাকে, যিয়ে মৃদু ঘৰ্ষণ হিচাপে কাম কৰে। পলিচিং চক হৈছে ধাতুৰ অতি মিহি পলিচিঙৰ বাবে সযতনে নিয়ন্ত্ৰিত দানা আকাৰৰ সৈতে প্ৰস্তুত কৰা চক।

ফৰাচী চক (দৰ্জীৰ চক বুলিও কোৱা হয়) পৰম্পৰাগতভাৱে কাপোৰত অস্থায়ী চিন বনাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা কঠিন চক, মূলতঃ দৰ্জীয়ে। এতিয়া ইয়াক সাধাৰণতে টালক (মেগনেছিয়াম চিলিকেট)ৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা হয়।

চক ক্ষেত্ৰই উত্তৰ সাগৰত আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ উপসাগৰীয় উপকূলত গুৰুত্বপূৰ্ণ পেট্ৰলিয়াম জলাশয় গঠন কৰে।

## তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:সামগ্ৰী