পঞ্চানন বৰ্মা

**পঞ্চানন বৰ্মা** (১৮৬৬–১৯৩৫; ঠাকুৰ পঞ্চানন বা পঞ্চানন সৰকাৰ নামেৰেও পৰিচিত) ভাৰতৰ পশ্চিমবংগৰ কোচবিহাৰৰ এগৰাকী ৰাজবংশী নেতা আৰু সমাজ সংস্কাৰক আছিল। তেওঁ কামতাপুৰী ভাষাৰ সাহিত্যিকো আছিল। তেওঁ পিছপৰা শ্ৰেণীৰ লোকসকলৰ উন্নতিৰ বাবে বিশেষকৈ নিজৰ পিছপৰা ৰাজবংশী সম্প্ৰদায়ৰ বাবে নিজৰ জীৱন উৎসৰ্গা কৰিছিল। তেওঁ নিজৰ জাতিৰ লোকৰ মাজত ব্ৰাহ্মণিক মূল্যবোধ আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ সৃষ্টি কৰিবলৈ ক্ষত্ৰীয় সভা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। কোচবিহাৰৰ ৰজাসকলে তেওঁৰ কাৰ্যকলাপৰ বিৰোধিতা কৰে আৰু ১৯২৬ চনত তেওঁক কোচবিহাৰ ৰাজ্যৰপৰা বহিষ্কাৰ কৰে। 

## প্ৰাথমিক জীৱন
পঞ্চনন বৰ্মাৰ জন্ম হৈছিল ১৮৬৬ চনত পূৰ্বৰ কোচবিহাৰ ৰাজ্যৰ মথাভংগা মহকুমাৰ খলিছামাৰী গাঁৱৰ মধ্যবিত্তীয় জোটেদাৰ পৰিয়ালত। তেওঁৰ পিতৃৰ নাম আছিল খোশাল সৰকাৰ আৰু মাতৃৰ নাম আছিল চম্পালা সৰকাৰ। দেউতাকে তেওঁক শিক্ষাৰ বাবে মথাভংগা হাইস্কুল নামেৰে এখন মধ্য ইংৰাজী হাইস্কুললৈ পঠিয়াইছিল। মথাভংগা হাইস্কুলৰপৰা মধ্য ইংৰাজী পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ পিছত, জেংকিন্স হাইস্কুলত অধিক শিক্ষাৰ বাবে নামভৰ্তি কৰি হাই ইংৰাজী পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হয়। ১৮৯৩ চনত তেওঁ ভিক্টোৰিয়া কলেজৰপৰা (বৰ্তমানৰ আচাৰ্য ব্ৰজেন্দ্ৰ নাথ শীল কলেজ ) --তেতিয়া কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে জড়িত, সংস্কৃতত সন্মানেৰে স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে। পিছলৈ তেওঁ কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰপৰা ১৮৯৭ আৰু ১৯০০ চনত সংস্কৃতত এম এ (স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী) আৰু এল এল বি (আইন স্নাতক) ডিগ্ৰী লাভ কৰে। তেওঁ কেৱল কোচবিহাৰ ৰাজ্যৰেই নহয়, সমগ্ৰ উত্তৰবংগ, অসম আৰু বিহাৰৰ ৰাজবংশী সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰথম এম এ আৰু এল এল বি আছিল। 

## ক্ষত্ৰীয়কৰণৰ ৰাজবংশী আন্দোলন

উনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈকে উচ্চবৰ্ণ হিন্দুসমাজত বৰ্ণগৌৰৱৰ বোধ খুবেই শক্তিশালী আছিল। ৰাজবংশীসকলৰ সামাজিক স্থান তেতিয়া অত্যন্ত নিম্নমানৰ আছিল আৰু তেওঁলোকে উচ্চবৰ্ণীয় হিন্দুসকলৰপৰা অপমান, ধিক্কাৰ আৰু নানান ধৰণৰ হেয়-বঞ্চনাৰ শিকাৰ হৈছিল। ফলস্বৰূপে তেওঁলোকৰ মনত এক ধৰণৰ বিৰক্তি, দুখ-বেদনাৰ অনুভৱ, লগতে নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতিতো একতা আৰু স্বচেতনতা জগাই উঠিছিল। ‘‘ৰাজবংশীৰ ক্ষত্ৰীয়কৰণ আন্দোলন’’ প্ৰথমবাৰ ১৮৯১ চনত আৰম্ভ হয়, যেতিয়া ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ৰাজবংশী আৰু কোচ জনগোষ্ঠীক একেটা বৰ্ণশ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ প্ৰচেষ্টা চলাইছিল। শ্ৰী হৰিমোহন ৰায় খাজাঞ্চীৰ নেতৃত্বত ৰাজবংশীসকলে গণনাকৰ্মীৰ বিৰুদ্ধত প্ৰতিবাদ আৰম্ভ কৰে আৰু দাবী তোলে যে তেওঁলোকে মূলতে ‘‘ক্ষত্ৰিয়’’ বৰ্ণৰ। 

তেওঁলোকৰ দাবী আছিল যে তেওঁলোকে আদিতে ‘‘ক্ষত্ৰিয়’’ বৰ্ণৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল আৰু ব্ৰাহ্মণ্য ঋষি পৰশুৰামৰ সংহাৰ-আশংকাৰ বাবে নিজৰ স্বভূমিৰপৰা পলাই আহিছিল। তেওঁলোকে নিজৰ পৱিত্ৰ সূত্ৰ (উপবীত) ত্যাগ কৰি, নিজৰ পৰিচয় লুকুৱাই ‘‘পৌণ্ড্ৰদেশ’’ নামেৰে পৰিচিত অঞ্চলত আশ্ৰয় লয়—যি অঞ্চল বৰ্তমানৰ ৰংপুৰ, দিনাজপুৰ, কোচবিহাৰ আদি ঠাইসমূহ। তদুপৰি তেওঁলোকে ক্ষত্ৰিয় বৰ্ণৰ বৈদিক আচাৰ-ব্যৱহাৰো ত্যাগ কৰি স্থানীয় জনসাধাৰণৰ সৈতে মিলি-মিহলি হৈ বাস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। সময়ৰ সৈতে তেওঁলোকে ‘‘ভঙা ক্ষত্ৰিয়’’ বা ‘‘ব্ৰাত্য ক্ষত্ৰিয়’’ নামেৰে পৰিচিত হয়, আৰু ‘‘ৰাজবংশী’’ নামটোৱেও সেই পতনজনিত পৰিচয়ক সূচায়। 

হৰিমোহন ৰায় খাজাঞ্চীৰ পৰামৰ্শত ‘‘ৰংপুৰ ব্ৰাত্য ক্ষত্ৰিয় জাতিৰ উন্নতি বিধায়নী সভা’’ অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল। সেই সভাই ৰাজবংশীসকলক মূল ‘‘কোচ’’ পৰিচয়ৰপৰা পৃথক কাষ্ট হিচাপে স্বীকৃতি দিয়াৰ দাবীত জিলা শাসকক এটা আৱেদন পত্ৰ দাখিল কৰিছিল, যাতে তেওঁলোকক গণনাত ‘‘ক্ষত্ৰিয়’’ হিচাপে নাম লিখাবলৈ অনুমতি দিয়া হয়। জিলা শাসকে স্থানীয় পণ্ডিতসকলক আৰু ‘‘ধৰ্ম সভা’’ক মতামত বিচাৰিল। দীঘলীয়া বৈঠক-আলোচনাৰ পিছত পণ্ডিতসকলে মতামত দিলে — কোচসকল মূলতে ‘‘ক্ষত্ৰিয়’’ হ’লেও বৈদিক আচাৰ অনুসৰণ কৰাৰ বাবে তেওঁলোকে পতিত। সেই মতে তেওঁলোকক ‘‘ব্ৰাত্য ক্ষত্ৰিয়’’ হিচাপে গণ্য কৰিব লাগিব। জিলা শাসকে সেই মতমত গ্ৰহণ কৰি ৰাজবংশীসকলক ‘‘ব্ৰাত্য ক্ষত্ৰিয়’’ বুলি স্বঘোষণাৰ অনুমতি দিয়ে। এইদৰে ১৮৯১ চনৰ ক্ষত্ৰিয় আন্দোলনটোৰ প্ৰথম পৰ্যায় সমাপ্ত হয়। 

আইনৰ পাৰীক্ষা উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ পিছত পঞ্চানন বৰ্মাই ১৯০১ চনত ৰংপুৰ আদালতত আইনজীৱী হিচাপে কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰে। সেই সময়ত ভাৰতত আইনৰ ব্যৱসায় অত্যন্ত উন্নত আছিল আৰু ৰংপুৰো তেনেকুৱা কেন্দ্ৰসমূহৰ অন্যতম আছিল। কিন্তু তেওঁ লক্ষ্য কৰিলে যে তাত প্ৰায় সকলো আইনজীবী উচ্চবৰ্ণীয় হিন্দু, পিছপৰা ৰাজবংশী সম্প্ৰদায়ৰ মানুহ প্ৰায় নাইয়েই। তেওঁ নিজৰ দৈনন্দিন কৰ্মস্থলীত বহু অপমানৰ শিকাৰ হ’বলাগা হৈছিল। এজন উচ্চবৰ্ণীয় সহকৰ্মীৰ ক’ট্টা (আইনজীবীৰ গাউন) ভুলেৰে লৈ যোৱাৰ ঘটনাৰ পিছত, যেতিয়া তেওঁ সেই ক’ট্টাটো ফেৰত দিবলৈ গৈছিল, তেতিয়া সেই সহকৰ্মীয়ে কৈ দিলে — ‘‘এজন নিম্নবৰ্ণীয় ৰাজবংশীয়ে বোৱা ক’ট্টা মই কিয় ব্যৱহাৰ কৰিম?’’ 

এই ঘটনাই তেওঁক গভীৰভাৱে আঘাত দিলে। তেতিয়াই তেওঁ সমকালীন হিন্দু সমাজৰ কঠোৰ বৰ্ণবিভাজন আৰু নিজৰ ৰাজবংশী সম্প্ৰদায়ৰ সামাজিক অৱস্থান সৰ্ৱতোভাৱে অনুধাৱন কৰিলে। সেইসময়ত ভাৰতৰ বহু পিছপৰা জনগোষ্ঠীয়ে নিজৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষাৰ বাবে সংগঠন গঠন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। পঞ্চাননো নিজৰ ৰাজবংশী সমাজৰ উন্নয়নৰ বাবে চিন্তিত হৈ পৰিল। ১৯০১ চনৰ গণনাত ৰাজবংশীসকলক পুনৰ কোচ জনগোষ্ঠীৰ সৈতে একেটা শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল আৰু তেওঁলোকে ক্ষত্ৰিয় স্বীকৃতি লাভ নকৰিল। এইসন্ধিক্ষণে পঞ্চাননে ৰাজবংশীসকলৰ নতুন নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰিলে। তেওঁৰ নেতৃত্বত ৰাজবংশীসকলে সামাজিক ন্যায়ৰ দাবীত এক শক্তিশালী ‘‘ক্ষত্ৰীয়কৰণ’’ আন্দোলন আৰম্ভ কৰিলে।

তেওঁৰ দৃঢ়-বিশ্বাস আছিল — ‘‘বেলেগে কেতিয়াও ক্ষত্ৰিয়তাৰ মান দিব নোৱাৰে; সেইটো নিজে অৰ্জন কৰিব লাগিব’’। তেওঁ আন্দোলনৰ সূত্ৰপাত কৰিছিল এই ধাৰণাৰে যে ‘‘ৰাজবংশীসকল ৰজবংশীয়া বংশধৰ আৰু তেওঁলোকে কোচ জনগোষ্ঠীৰপৰা পৃথক’’। তেওঁৰ নেতৃত্বত উত্তৰবংগ জুৰি ‘‘ক্ষত্ৰীয়কৰণ’’ আন্দোলনৰ গতি লাভ কৰিলে। বহু ৰাজবংশীয়ে উপবীত (বা ‘‘পইতা’’) ল'বলৈ আৰম্ভ কৰিলে, ক্ষত্ৰিয় বৰ্ণৰ বৈদিক আচাৰ-ব্যৱহাৰো অনুসৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে। কিন্তু উচ্চবৰ্ণীয় হিন্দু সমাজে এই আন্দোলনৰ প্ৰবল বিৰোধিতা কৰিলে। কোচবিহাৰ ৰাজদৰবৰ বহু ধনাঢ্য জমিদাৰ, পণ্ডিত, ৰাজকৰ্মচাৰী এই আন্দোলনৰ সম্পূৰ্ণবাবে বিৰোধী আছিল। বহু উচ্চবৰ্ণীয়া ব্ৰাহ্মণে ৰাজবংশীসকলৰ সামাজিক-ধাৰ্মিক আচাৰ অনুষ্ঠান সম্পাদন কৰাত অস্বীকাৰ কৰিছিল। তথাপি মিথিলা অঞ্চল, কামৰূপ অঞ্চল আৰু স্থানীয় কিছুমান ব্ৰাহ্মণে এই আন্দোলনত সমৰ্থন প্ৰদান কৰিছিল। এই সময়ছোৱাত বহু উৎসাহী ৰাজবংশীয়ে ইতিহাস, লৌকিক কাহিনী, প্ৰবাদ-প্ৰবচন, গীত আদি সংগ্ৰহ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল, যাতে ‘‘ক্ষত্ৰিয়’’ পৰিচয় বৈজ্ঞানিকভাৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব পৰা যায়।

১৯০৬ চনত পঞ্চাননে বৰীসালত অনুষ্ঠিত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ প্ৰাদেশিক অধিৱেশনত অংশগ্ৰহণ কৰি বহু প্ৰসিদ্ধ কংগ্ৰেছ নেতা-নেত্ৰীৰ সৈতে পৰিচিত হয়। তেওঁ কংগ্ৰেছৰ সৈতে জড়িত হৈ নিজ সম্প্ৰদায়ৰ বিভিন্ন সমস্যাৰ সমাধানৰ চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু অতি সোনকালেই তেওঁ উপলব্ধি কৰে যে কলিকতাৰ উচ্চবৰ্ণীয়া কংগ্ৰেছ নেতৃত্ব এই ধৰণৰ সামাজিক আন্দোলনত সহায় হ’ব নোৱাৰে। তেওঁ মানিলে যে উচ্চবৰ্ণীয় সমাজৰপৰা সত্যিকাৰ সন্মান লাভ কৰাৰ একমাত্ৰ পথ হ’ল ৰাজবংশীসকলক শিক্ষিত আৰু সংগঠিত কৰা। সেই উদ্দেশ্যে পঞ্চানন আৰু অন্য ৰাজবংশী নেতাসকলে এজনী মঞ্চ গঢ়ি তোলাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১ মে’ ১৯১০ চনত ৰংপুৰত এখন বৃহৎ সভা অনুষ্ঠিত হয় আৰু তাৰ ফলত ‘‘ক্ষত্ৰিয় সভা’’ (বা ‘‘ক্ষত্ৰিয় সমিতি’’) গঠন কৰা হয়। সেই সভাত সিদ্ধান্ত লোৱা হয় যে তেওঁলোকে ব্ৰিটিছ চৰকাৰক এখন স্মাৰকলিপি দাখিল কৰিব। ১৯১১ চনৰ জানুৱাৰীত দুহাজাৰাধিক ৰাজবংশীৰ স্বাক্ষৰযুক্ত স্মাৰকলিপি অসম আৰু বংগ প্ৰদেশৰ লেফটেনেণ্ট জেনেৰেলসকলক দিয়া হয়। অৱশেষত ৰাজবংশীসকল সফল হয় — ১৯১১ চনৰ গণনাত ‘‘ৰাজবংশী’’ বুলিও উল্লেখ কৰা হয় আৰু বন্ধনীৰ ভিতৰত ‘‘ক্ষত্ৰিয়’’ লিখা হয়।

পিছৰ বছৰসমূহত, নতুন গঠিত ‘‘ক্ষত্ৰিয় সভা’’ ৰাজবংশীসকলৰ মাজত শক্তিশালী ‘‘ক্ষত্ৰীয়কৰণ’’ আন্দোলন চলাই লৈ যায়। তেওঁলোকৰ সমিতিই ৰাজবংশী ক্ষত্ৰিয়সকলৰ অতীত ঐতিহ্য পুনৰুদ্ধাৰ আৰু সামাজিক-আৰ্থিক ক্ষেত্ৰত উন্নয়নৰ দায়িত্ব লয়। উত্তৰ আৰু পশ্চিম ভাৰতৰ বিভিন্ন ক্ষত্ৰিয়-ৰাজপুত সংগঠনৰ সৈতে যোগাযোগ স্থাপন কৰি একতা সৃষ্টি কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। ‘‘ক্ষত্ৰিয় সভা’’ৰ তৃতীয় বাৰ্ষিক অধিৱেশনত পঞ্চাননে ৰাজবংশীসকলৰ বাবে উপবীতধাৰণৰ অনুষ্ঠান ঘোষণা কৰে। এই বিষয়ে হিন্দু পণ্ডিতসকলৰ পৰামৰ্শ লোৱা হয়। পণ্ডিতসকলে মতামত দিয়ে যে ‘‘ৰাজবংশীসকল ক্ষত্ৰিয়’’ আৰু তেওঁলোকে উপবীত ল'ব পাৰে। 

১৯১৩ চনত সমিতিয়ে প্ৰথম ‘‘মহামিলন অনুষ্ঠান’’ আয়োজন কৰে দেৱীগঞ্জৰ পোৰলবাৰীত, কৰোতোৱা নদীৰ পাৰত। এই অনুষ্ঠানত বহু বিশিষ্ট পণ্ডিতৰ উপস্থিতিত হাজাৰ হাজাৰ ৰাজবংশীয়ে উপবীত ধৰাৰ জৰিয়তে ‘‘ক্ষত্ৰিয়ত্ব’’ লাভ কৰে। পিছত ৰাজবংশীসকলৰ উপবীতধাৰণ অনুষ্ঠান ‘‘মিলনক্ষেত্ৰ’’ বৰ্তমানৰ বংগ-অসমৰ বহুত জিলাত অনুষ্ঠিত হৈছিল। এই অনুষ্ঠানবোৰৰ জৰিয়তে হাজাৰে-হাজাৰ ৰাজবংশীয়ে ‘‘ক্ষত্ৰিয় ৰাজবংশী’’ স্বীকৃতি লাভ কৰে আৰু কিছুমান অন্য পিছপৰা জনগোষ্ঠীৰ লোকেও এই প্ৰক্ৰিয়াত ৰাজবংশী ক্ষত্ৰিয়লৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।

১৯২১ চনৰ গণনাৰ সময়তো ‘‘ক্ষত্ৰিয় সভা’’ ৰাজবংশীসকলক সংগঠিত কৰিলে আৰু গণনাকৰ্তাসকলক অনুৰোধ জনালে যে তেওঁলোকক ‘‘ৰাজবংশী ক্ষত্ৰিয়’’ নহয়, কেৱল ‘‘ক্ষত্ৰিয়’’ হিচাপে লিখা হ’ব। তেওঁৰ দাবী গ্ৰহণ কৰা হয় আৰু ১৯২১ চনৰ গণনাত শেষ পৰ্যন্ত ৰাজবংশীসকল ‘‘ক্ষত্ৰিয়’’ বুলিৰে স্বীকৃতি লাভ কৰে।

## ৰাজনৈতিক কাৰ্যকলাপ আৰু ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ স্বীকৃতি
১৯১৪ চনত প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধ আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয়সকলক যুদ্ধত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল। সেই সময়ত কোনো ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় নেতা ব্ৰিটিছ চৰকাৰক সহায় কৰিবলৈ আগবাঢ়ি অহা নাছিল। কিন্তু পঞ্চাননে ৰাজবংশী যুৱকসকলক নিজৰ বীৰত্ব বা ক্ষত্ৰিয়ত্ব দেখুৱাবলৈ ব্ৰিটিছ সেনাৰ সৈতে যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ যাবলৈ আহ্বান জনাইছিল। যুদ্ধৰ সময়ছোৱাত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয় যুৱসকলক যুদ্ধত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে কিছুমান সামাজিক সংস্কাৰৰ উদ্যোগ লৈছিল। এই সময়ছোৱাত পঞ্চাননে বুজি पाइছিল যে শিক্ষাৰ অভাৱত ৰাজবংশী সমাজে সামাজিক-অৰ্হিক ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট প্ৰগতি কৰাত সক্ষম নহ’ব। ১৯১৭ চনত তেওঁ ব্ৰিটিছ-ভাৰতীয় চৰকাৰলৈ বেংগলত সংস্কাৰ আনি দিয়া যেন আবেদনসহ এক পত্ৰ প্ৰেৰণ কৰিছিল। তেওঁৰ পত্ৰত শিক্ষামূলক সংস্কাৰ আৰু সামাজিক সংস্কাৰৰ ওপৰত বেছি জোৰ দিয়া হৈছিল। তেতিয়া উত্তৰ বেংগলৰ অধিকাংশ পশ্চাদপদ জনগোষ্ঠী ৰাজবংশী বা মুছলিম সমাজৰহে আছিল। আনহাতে জমিন্দাৰ আৰু মহাজনসকল ওপৰৰ জাতিৰ হিন্দু সমাজৰপৰা আছিল। পঞ্চাননে এই পশ্চাদপদ জনগোষ্ঠীক সংগঠিত কৰি ওপৰৰ জাতিৰ জমিদাৰসকলৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ গঢ়ি তুলিছিল আৰু তেওঁলোকৰ হিতৰক্ষাৰ কাম কৰিছিল। তেওঁ অন্যান্য ৰাজবংশী সমাজসংস্কাৰকৰ সৈতে মিলি ৰাজবংশীসকলৰ মাজত শিক্ষাৰ প্ৰচাৰ-প্ৰসাৰৰ উদ্যোগো লৈছিল। তেওঁৰ ‘ক্ষত্ৰিয় সমিতি’য়ে সমাজৰ দৰিদ্ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক অৰ্থসাহায্য প্ৰদান কৰা আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁৰ সামাজিক কৰ্মৰ বাবে পশ্চাদপদ জনগোষ্ঠীৰপৰা ব্যাপক সমৰ্থন লাভ কৰিছিল আৰু উত্তৰ বেংগল অঞ্চলৰ পশ্চাদপদ সমাজৰ নিঃসন্দেহ ৰাজনৈতিক নেতাৰূপে আভিৰ্ভূত হৈছিল। ১৯১৯ চনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে সমাজসংস্কাৰৰ কাৰণে তেওঁক ‘ৰায় চাহিব’ উপাধি আৰু প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধলৈ ৰাজ্যবংশী সৈন্য প্ৰেৰণৰ কাৰণে ‘এম’বি’ই (*Member of the British Empire*)ৰে সন্মানিত কৰিছিল। এইদৰে তেওঁ ‘ৰায় চাহিব পঞ্চানন বৰ্মা, এম’বি’ই’ৰূপে পৰিচিত হ’ল।

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত Government of India Act 1919 অধীনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয় প্ৰশাসনত বহু সংস্কাৰ আনিছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ লক্ষ্য আছিল লাহে লাহে ভাৰতত স্বশাসিত প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি তোলা। এই আইনৰ অধীনত প্ৰাদেশিক পৰিচালনাৰ ‘‘সংৰক্ষিত’’ আৰু ‘‘হস্তান্তৰিত’’ নামেৰ দ্বৈত পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। সংৰক্ষিত বিষয়সমূহ—বিচাৰ, আৰক্ষী, ভূমিৰাজস্ব, আৰু সেচ ব্যৱস্থা—ব্ৰিটিছ গভৰ্ণৰসকলে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগিছিল; আনহাতে স্থানীয় স্বশাসন, জনস্বাস্থ্য, শিক্ষা, কৃষি, মাছচাষ আৰু বন বিভাগ আদি হস্তান্তৰিত বিষয়সমূহ নিৰ্বাচিত ভাৰতীয় মন্ত্ৰীসকলৰ অধীনত আছিল। গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ বাবে ‘‘ইউনিয়ন ব’ৰ্ড’’ গঠন কৰা হয়। যিসকল ব্যক্তি ন্যূনতম পৰিমাণৰ কৰ চৰকাৰক দিছিল, সেইসকলক ‘‘ভোটাধিকাৰ’’ প্ৰদান কৰা হৈছিল। এইদৰে ৰাজবংশী আৰু মুছলিম পশ্চাদপদ জনগোষ্ঠীৰ বহু লোকেও ভোটাধিকাৰ লাভ কৰিছিল। পঞ্চাননে তেওঁৰ ‘ক্ষত্ৰিয় সমিতি’ক ৰাজনৈতিক প্ৰতিবাদৰ প্লেটফৰ্ম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁৰ ৰাজনৈতিক উত্থানে ৰাষ্ট্ৰীয় নেতাসকলো চিন্তিত হ’বলগীয়া হৈছিল। ১৯২০ চনৰ সাধাৰণ নিৰ্বাচনত তেওঁ ৰংপুৰৰপৰা বৃহৎ ভোটেৰে জয়ী হৈছিল আৰু বংগ বিধানসভালৈ মনোনীত হৈছিল। তাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ ৰাজনৈতিক ক্ষমতা আৰু ‘ক্ষত্ৰিয় সমিতি’ ব্যৱহাৰ কৰি পশ্চাদপদ সমাজৰ জীৱনমান উন্নত কৰিবলৈ চেষ্টা অব্যাহত ৰাখিছিল।

## মহিলা সৱলীকৰণ
তেওঁৰ সমাজসংস্কাৰৰ অন্যতম লক্ষ্য আছিল আধুনিক শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ, বিশেষকৈ মহিলা শিক্ষাৰ উন্নয়ন। সমাজত আৰু ব্যক্তিজীৱনত মহিলাসকল অসংখ্য বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়—এই সত্যক তেওঁ স্পষ্টকৈ উপলব্ধি কৰিছিল। মহিলাক পুৰুষৰে সমান অধিকাৰ আৰু সম্মান দিয়া হ'লে মহিলা সশক্তিকৰণ সম্ভৱ, তেওঁ এই কথা দৃঢ়ভাৱে মানি চলিছিল। নিজৰ কৰ্মৰ যোগে তেওঁ মহিলাৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত অংশগ্ৰহণৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্পষ্টকৈ উত্থাপন কৰিছিল। ১৯২১ চনত বংগ বিধানসভাত মহিলাৰ ‘‘ভোটাধিকাৰ’’ৰ বিষয়ে বিতৰ্ক উত্থাপন কৰা প্ৰথমজন ভাৰতীয় নেতা আছিল তেওঁ।

১৯২১–২৩ চনৰ মাজভাগত ৰংপুৰ অঞ্চলত মহিলাৰ অপহৰণ আৰু ধৰ্ষণৰ ঘটনা ব্যাপকভাবে বৃদ্ধি পায়। সেই সময়ছোৱাত বহু মহিলা একো একে ধৰ্ষণৰ সন্মুখীন হৈছিল। এই বিষয়ো পঞ্চাননে তীব্ৰ প্ৰতিবাদ জনাইছিল। তেওঁ মহিলাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে ‘‘নাৰী ৰক্ষা উপশমিতি’’ নামৰ এটা সংগঠন স্থাপন কৰিছিল। এই সংগঠনৰ যোগে আধুনিক শিক্ষা, লগত লাঠিখেলা, কুস্তী আদি শাৰীৰিক প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰি মহিলাসকলক স্বনিৰ্ভৰ্শীল কৰি তোলাৰ লক্ষ্য তেওঁ লৈছিল। তেওঁ ‘‘ডাং ধৰি মাও’’ শীৰ্ষক এটা কবিতাও ৰচনা কৰিছিল, য'ত মহিলাৰ ওপৰত সংঘটিত যিকোনো অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে যুৱ সমাজক থিয় হ'বলৈ আহ্বান জনোৱা হৈছিল। তেওঁৰ ‘‘ক্ষত্ৰিয় সমিতি’’য়ে অপহৃত মহিলাসকলক উদ্ধাৰ কৰিবৰ বাবে অনুসন্ধানমূলক প্ৰচেষ্টা আৰম্ভ কৰিছিল। তদুপৰি, মহিলাৰ অপহৰণৰ ঘটনা বাঢ়ি যোৱাত ৰাজবংশী মহিলাৰ মাজত লাঠি আৰু ছুৰীৰ শাৰীৰিক প্ৰশিক্ষণো জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছিল।

## ক্ষত্ৰিয় বেংক আৰু গ্ৰামোন্নয়ন
মাটিৰ মালিক আৰু ধনদাতাৰ হাতত থকা গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰ কৃষকৰ দুখ-দুৰ্দশা তেওঁ বুজি পাইছিল। তেওঁ উপলব্ধি কৰিছিল যে তেওঁৰ পিছপৰা ৰাজবংশী সম্প্ৰদায়ৰ সামাজিক উত্থান আৰ্থিকভাৱে শক্তিশালী নোহোৱালৈকে সম্ভৱ নহয়। তেওঁ ৰংপুৰ জিলা (বৰ্তমানৰ বাংলাদেশ)ৰ গণিবন্ধাত বৰমা কোম্পানী নামেৰে এটা বিত্তীয় সংস্থা গঢ়ি তুলিছিল। এই সংগঠনৰ জৰিয়তে তেওঁ গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰ কৃষকসকলক উচ্চবৰ্ণৰ মাটিৰ মালিক আৰু ধনদাতাৰ শোষণৰপৰা মুক্ত কৰাৰ লক্ষ্য লৈছিল। এই কোম্পানীটোৰ মূল লক্ষ্য আছিল ঋণ প্ৰদান কৰি দৰিদ্ৰ কৃষকসকলক ঘৰৰ মালিক আৰু ধনদাতাৰপৰা ৰক্ষা কৰা। যদিও তেওঁ আন আন ৰাজবংশী নেতাৰ সৈতে এটা পূৰ্ণাংগ বিত্তীয় বেংক খুলিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল যদিও কিছুদিন সফল নহ’ল। অৱশেষত তেওঁ ১৯২০–২১ চনত ৰংপুৰত ক্ষত্ৰিয় বেংক নামেৰে এটা বেংক খুলিবলৈ সক্ষম হয়। এই বেংক প্ৰতিষ্ঠাক অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ কাম-কাজৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ অন্যতম ডাঙৰ কৃতিত্ব হিচাপে গণ্য কৰিব পাৰি। তেওঁৰ নতুনকৈ প্ৰতিষ্ঠা হোৱা ক্ষত্ৰিয় বেংকে দৰিদ্ৰ গ্ৰাম্য কৃষকসকলক সহজ ঋণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। ক্ষত্ৰিয় বেংকৰ জৰিয়তে পৰিচালিত এই ক্ষুদ্ৰ ঋণ ব্যৱস্থাই বহু গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰ কৃষকক সহায় কৰিছিল আৰু তেওঁলোকক নিজৰ ভৱিষ্যত গঢ়ি তোলাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰিছিল। অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে এই নতুনকৈ প্ৰতিষ্ঠা হোৱা বেংকটোৱে সাধাৰণ ৰাইজৰ আস্থা লাভ কৰে। এইদৰে তেওঁ গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰ কৃষকসকলক ধনী উচ্চবৰ্ণৰ মাটিৰ মালিক আৰু ধনদাতাৰ কবলৰপৰা মুক্ত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ বাবে গাঁৱৰ সামূহিক শক্তিৰ ওপৰতো তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল। তেওঁৰ নেতৃত্বত ৰংপুৰ স্থানীয় অঞ্চলত তিনিশৰো অধিক সুসমন্বিত গাঁৱৰ থুপ (গ্ৰামমণ্ডলী) গঠন হৈছিল। তেওঁৰ লক্ষ্য আছিল গাঁৱৰ অৰ্থনীতি এনেদৰে পুনৰ্গঠন কৰা যাতে তেওঁলোকে নিজৰ সকলো প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিব পাৰে। 

## সাহিত্যকৰ্ম
তেওঁ কামতাপুৰী ভাষাত বিভিন্ন চুটিগল্প আৰু কবিতা ৰচনা কৰিছিল। তাৰে দুই-এটা হ'ল “নাদিম পোৰামনিকেৰ পাঠ”, “জগন্নাথি বিলা”, “কামতাবিহাৰী সাহিত্য” ইত্যাদি। তেওঁ ৰাজবংশী জনগোষ্ঠীৰ বাবে ক্ষত্ৰীয়া এখন মাহেকীয়া আলোচনী আৰম্ভ কৰিছিল। নাৰীক সুৰক্ষা দিয়াৰ স্বাৰ্থত তেওঁ কামতাপুৰী ভাষাত এটা প্ৰজ্বলনমূলক কবিতাও লিখিছিল, যাৰ নাম আছিল “ডাংধোৰী মাও”। 

## পৰৱৰ্তী জীৱন আৰু ঐতিহ্য
কোচবিহাৰৰ ৰজাসকলে সদায় ‘‘ক্ষত্ৰিয় আন্দোলন’’ৰ বিৰোধিতা কৰিছে আৰু কেতিয়াও ‘‘ক্ষত্ৰিয় সমিতি’’ৰ কোনো কাৰ্যত সহযোগিতা জনোৱা নাছিল। কোচবিহাৰ ৰাজ্যৰ ভিতৰত অনুষ্ঠিত বিভিন্ন ‘‘মিলনক্ষেত্ৰ’’ৰ কাম-কাজতো বাধা সৃষ্টি কৰাৰ চেষ্টা কৰা হৈছিল। ১৯২৬ চনত পঞ্চাননক কোচবিহাৰ ৰাজ্যৰপৰা বহিষ্কাৰ কৰা হয়। লগতে বিশেষ অনুমতি নোহোৱালৈকে তেওঁ কোচবিহাৰ ৰাজ্যত প্ৰৱেশ নকৰিব বুলি আদেশ জাৰি কৰা হৈছিল। ১৯৩৫ চনৰ ৯ ছেপ্টেম্বৰত তেওঁ কলকাতাত পৰলোকগমন কৰে। 

২০১২ চনত পশ্চিমবংগ চৰকাৰে উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে এখন বিশ্ববিদ্যায় প্ৰতিষ্ঠা কৰে—*কোচবিহাৰ পঞ্চানন বৰ্মা বিশ্ববিদ্যালয়*। এই বিশ্ববিদ্যালয়টোৰ নামকৰণ পঞ্চাননৰ অৱদান আৰু ঐতিহ্যক সন্মান জনাই কৰা হৈছিল। তেওঁ ১৯৩৫ চনৰ ৯ ছেপ্টেম্বৰত কলকাতাতেই মৃত্যুবৰণ কৰিছিল।

২০২০ চনৰ ১ ডিচেম্বৰত পশ্চিমবংগ চৰকাৰে পঞ্চানন বৰ্মাৰ জন্মদিনৰ দিনটো বিদ্যালয়ৰ বন্ধদিন হিচাপে ঘোষণা কৰে।

## তথ্যসূত্ৰ

## অধিক পঠন
* *Thakur Panchanan Barmar Jivan Charit* (in Bengali) by Upendra Nath Barman
* *Paschimbanga: Special Issue on Roy Saheb Panchanan Barma*, Vol. 38, No. 7, February 2005. Published by the Department of Information and Culture, Government of West Bengal.
* *Thakur Panchanan Smarak* (in Bengali) by Kshitwish Chandra Burman (Kolkata: Behala Central Government Quarter, 2001)
* 

শ্ৰেণী:ৰাজবংশী ব্যক্তি
শ্ৰেণী:ভাৰতীয় সমাজকৰ্মী