পুষ্প দীক্ষিত

**পুষ্প দীক্ষিত**( সংস্কৃত: পালা দিখী, আইএএছটি: puṣpā dīkshita **[puʂpɑː d̪iːkʂɪt̪ə]**) এগৰাকী ভাৰতীয় পণ্ডিত,  লেখক আৰু কবি যাক পাণিনীয় ব্যাকৰণৰ অন্যতম প্রধান বিশেষজ্ঞ বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। তেওঁ সংস্কৃত ব্যাকৰণ আৰু ভাষাবিজ্ঞানৰ পুৰাতন ব্যাকৰণবিদ পাণিনিৰ নীতিত আধাৰিত অধ্যয়নক্ষেত্ৰত তেওঁ বিশেষ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছে। মাতাজী  (সন্মানিত মাতৃ) নামেৰে পৰিচিত দীক্ষিতে পৌষ্পী প্ৰাক্ৰিয়া নামেৰে জনাজাত এক নতুন পাঠদান পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰিছে। এই পদ্ধতিয়ে আধুনিক যুগত সংস্কৃত ব্যাকৰণ শিক্ষণৰ প্ৰণালীত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে , যাৰ ফলত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে ভাষাটোৰ গভীৰ ব্যাকৰণগত গাঁথনি আয়ত্ত কৰাটো বহুত ক্ষীপ্ৰ হৈ পৰিছে বুলি জনা যায়।
## প্ৰাৰম্ভিক জীৱন আৰু শিক্ষা
১৯৪৩ চনৰ ১২ জুনত ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ (বৰ্তমান মধ্যপ্ৰদেশত) মধ্য প্ৰদেশ আৰু বেৰাৰ চহৰৰ জবলপুৰত পুষ্প দীক্ষিত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল । তেওঁৰ পিতৃ *প্ৰাণাচাৰ্য* (সাক্ষৰ অৰ্থত ৰয়েল ফিজিচিয়ান) পণ্ডিত সুন্দৰলাল শুক্লা আছিল এজন আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক আৰু পণ্ডিত। তেওঁৰ মাক আছিল শ্ৰীমতী জনাকী দেৱী শুক্লা। শৈশৱ কালত ব্যাকৰণৰ পণ্ডিত পিতৃৰ পদাংক অনুসৰণ কৰি পিছলৈ জবলপুৰৰ কৃষ্ণ বোধশ্ৰম সংস্কৃত মহাবিদ্যালয়ৰ অগ্ৰণী ব্যাকৰণবিদ পণ্ডিত বিশ্বনাথ জী ত্ৰিপাঠীৰ ওচৰত অধ্যয়ন কৰে। পণ্ডিত ৰামপ্ৰসাদজী ত্ৰিপাঠীকে ধৰি আৰু ৩ জন গুৰুৰ পৰাও তেওঁ সংস্কৃত শিক্ষা লাভ কৰিছিল। কিশোৰী অৱস্থাতে 
শিৱপ্ৰসাদ দীক্ষিতৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল আৰু জীৱনত প্ৰতিকূলতাৰ সন্মুখীন হব লগা হৈছিল।

ড° দীক্ষিতে ৰাণী দুৰ্গাৱতী বিশ্ববিদ্যাালয়ৰ পৰা তিনিটা স্বৰ্ণ পদক লৈ সংস্কৃত বিষয়ত স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰে। 
দীক্ষিতে একেখন বিশ্ববিদ্যালয়তে উচ্চ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল, য’ত তেওঁ পি.এইচ.ডি. ডিগ্ৰীৰ অধ্যয়ন সম্পূৰ্ণ কৰিছিল।

## শৈক্ষিক জীৱন
**বিলাসপুৰৰ চৰকাৰী বালিকা স্নাতকোত্তৰ মহাবিদ্যালয়ত সংস্কৃত বিভাগৰ মুৰব্বী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল**।তেওঁ প্ৰায় ৩৯ বছৰ কাল শৈক্ষিক সেৱাত বৰ্তি থাকিল।

দীক্ষিতক ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ সংস্কৃত কবি সন্মিলনতো অংশগ্ৰহণৰ বাবে আমন্ত্ৰণ জনোৱা হয়। উল্লেখযোগ্য যে স্কটলেণ্ডৰ এডিনবাৰ্গ বিশ্ববিদ্যালয়ত অনুষ্ঠিত হোৱা ত্ৰয়োদশ বিশ্ব সংস্কৃত সন্মিলনত কবিতা আবৃত্তি কৰিবলৈ ১৫ জন ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্কৃত কবিৰ ভিতৰত অন্যতম হিচাপে নিৰ্বাচিত হৈছিল। পাণিনিৰ ব্যাকৰণৰ অধ্যয়নক প্ৰসাৰিত কৰিবলৈ ড° দীক্ষিতে ছত্তীশগড়ৰ বিলাসপুৰত থকা তেওঁৰ প্ৰতিষ্ঠান *পাণিনি শোধ সন্থা*ৰ জৰিয়তে অনলাইন আৰু অফলাইন দুয়োটা কৰ্মশালাৰ আয়োজন কৰে, য'ত তেওঁ দুটা দশকৰো অধিক সময় ধৰি বিনামূলীয়াকৈ জ্ঞান প্ৰদান কৰি আহিছে।  এই কৰ্মশালাসমূহে সমগ্ৰ দেশ আৰু বিদেশৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু অধ্যাপকসকলক আকৰ্ষণ কৰি আহিছে,য'ত কোছাল সংস্কৃত সমিতিৰ দ্বাৰা থকা আৰু খাদ্যৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।

বিলাসপুৰত ড° দীক্ষিতে *অষ্টধ্যায়ীৰ নীতি*সমূহ স্পষ্ট কৰাৰ বাবে এক নতুন গাণিতিক পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰিছে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে কম সময়ৰ ভিতৰতে পানিনীয় ব্যাকৰণৰ ধাৰণাসমূহ সহজে ধৰিব পৰে। তেওঁ উদ্ভাৱন কৰা *পৌষ্পী প্ৰাক্ৰিয়া*ই পাণিনিৰ অষ্টাধ্যায়ীৰ সাৰমৰ্ম বুজি পোৱাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে,আৰু জটিল নিয়মসমূহক সৰল কৰি এক গাঁথনিগত শিক্ষণ পথলৈ পৰিণত কৰে যিয়ে সমগ্ৰ বিশ্বৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক আকৰ্ষণ কৰিছে।
## উত্তৰাধিকাৰ
তেওঁৰ পৌষ্পী প্ৰাক্ৰিয়াই সংস্কৃত ব্যাকৰণক অধিক সুলভ কৰি তোলাই নহয়, নতুন প্ৰজন্মৰ পণ্ডিত আৰু শিক্ষাৰ্থী সকলক অনুপ্ৰাণিত কৰি আহিছে। তেওঁৰ অধীনত অধ্যয়ন কৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে প্ৰায়ে তেওঁক এজন নিষ্ঠাবান শিক্ষাবিদৰ  আৰ্হি হিচাপে উল্লেখ কৰে। ডাঃ দীক্ষিতৰ ব্যক্তিগত জীৱনত তেওঁৰ স্থিতিস্থাপকতা আৰু দায়বদ্ধতা প্ৰতিফলিত হৈছে। ৪০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি তেওঁ নিজৰ পেছাদাৰী কাম-কাজৰ সৈতে ব্যক্তিগত দায়িত্বৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে, য’ত আছে পক্ষাঘাতগ্ৰস্ত স্বামীৰ যত্ন লোৱা। তেওঁৰ জীৱনৰ এই দিশটোৱে তেওঁৰ চৰিত্ৰটোক উজ্জ্বল কৰি তুলিছে।

## তথ্য সূত্ৰ