উত্তৰ আমেৰিকাৰ নাৰী মুক্তি আন্দোলন

**উত্তৰ আমেৰিকাৰ নাৰী মুক্তি আন্দোলন** ১৯৬০ চনৰ শেষৰফালে আৰম্ভ হোৱা আৰু ১৯৮০ চনলৈকে চলি থকা নাৰীবাদী আন্দোলনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ আছিল। এই আন্দোলনটো নাগৰিক অধিকাৰ আন্দোলন, ছাত্ৰ আন্দোলন আৰু যুদ্ধ বিৰোধী আন্দোলনৰপৰা প্ৰেৰণা লাভ কৰিছিল। নাৰী মুক্তি আন্দোলনে বৈষম্যৰ বলি হোৱা লোকসকলক অত্যাচাৰৰপৰা মুক্ত কৰাৰ নাগৰিক অধিকাৰ আন্দোলনৰ ধাৰণাৰপৰা অনুপ্ৰাণিত হৈছিল। 

আন্দোলনৰ অংশগ্ৰহণকাৰীসকল বৰ্তমানৰ সামাজিক গাঁথনি সংস্কাৰ কৰাত আগ্ৰহী নাছিল। তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকে সমাজ আৰু পৰিয়ালত নাৰীৰ স্থানৰ ধাৰণা সলনি কৰা আৰু নাৰীৰ স্বায়ত্তশাসন সুদৃঢ় কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। স্তৰভিত্তিক গাঁথনি প্ৰত্যাখ্যান কৰি গঠন হোৱা বেছিভাগ গোটেই সামূহিক ৰূপত কাম কৰিছিল, য’ত সকলো মহিলাই সমানভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰিছিল। 

সাধাৰণতে নাৰী মুক্তি আন্দোলনৰ সৈতে জড়িত গোটসমূহে *চেতনা উত্থাপন* সভা অনুষ্ঠিত কৰিছিল। এই সভাসমূহত মহিলাসকলে নিজৰ অভিজ্ঞতা আৰু সমস্যাৰ কথা ভাগ-বতৰা কৰিছিল আৰু নিজৰ বিষয়সমূহক ৰাজনৈতিক ৰূপত বুজিবলৈ শিকিছিল। আন্দোলনৰ সদস্যসকলৰ বাবে যৌনতাবাদ প্ৰত্যাখ্যান কৰাটো মহিলাসকলৰ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ নাগৰিক হিচাপে থকা মৰ্যাদা দূৰ কৰাৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্দেশ্য আছিল। 

উত্তৰ আমেৰিকাত এই আন্দোলনটো প্ৰায় একে সময়তে যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু কানাডাত আৰম্ভ হৈছিল। ১৯৬৫ চনৰ আশে-পাশে এই আন্দোলনৰ লক্ষ্যসমূহ ব্যাখ্যা কৰা প্ৰথম প্ৰবন্ধসমূহ প্ৰকাশ পাইছিল। ১৯৬৭ চনৰ ভিতৰত যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু কানাডাৰ বহুতো ডাঙৰ চহৰত সংগঠন গঠন হৈছিল আৰু এবছৰৰ ভিতৰতে দুয়োখন দেশতে আন্দোলনটো বিস্তৃত হৈ পৰিছিল। 

উত্তৰ দিশৰ এই আন্দোলনৰ প্ৰভাৱত মেক্সিকোত ১৯৭১ চনত নাৰী মুক্তি আন্দোলনৰ গোট গঠন হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে। উত্তৰ আমেৰিকাত এই আন্দোলনক বহু সময়ত উগ্ৰপন্থী বা পুৰুষ-বিৰোধী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। কিন্তু ১৯৭০ চনৰ মাজভাগত যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু কানাডাত আৰু ১৯৮০ চনৰ আৰম্ভণিতে মেক্সিকোত অধিক উদাৰ সংস্কাৰমুখী ধাৰণাই এই আন্দোলনৰ ঠাই ল’বলৈ আৰম্ভ কৰে। 

## কানাডা

কানাডাতো নাৰী মুক্তি আন্দোলন ১৯৬০ চনৰ শেষৰফালে বিকশিত হৈছিল। ইয়াৰ আৰম্ভণি বহু ক্ষেত্ৰত ছাত্ৰ আন্দোলন, নাগৰিক অধিকাৰ আন্দোলন আৰু বামপন্থী ৰাজনৈতিক সংগঠনসমূহৰ সৈতে জড়িত মহিলাসকলৰপৰা হৈছিল। বহু মহিলাই লক্ষ্য কৰিছিল যে এই সংগঠনসমূহত তেওঁলোকৰ অংশগ্ৰহণ থাকিলেও নেতৃত্ব আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকক প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰা হৈছিল।

১৯৬৭ চনৰ ভিতৰত কানাডাৰ কেইবাখনো চহৰত নাৰী মুক্তি সংগঠন গঠন হৈছিল। সংবাদপত্ৰসমূহে সেই সময়ত মহিলাসকলৰ নতুন সংগঠন আৰু কাৰ্যকলাপৰ বিষয়ে প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ১৯৬৯ চনৰ ভিতৰত এই আন্দোলনটো টৰণ্টো, মণ্ট্ৰিয়েল, ভেংকুভাৰ আৰু অ’টাৱা আদি চহৰত বিস্তৃত হৈছিল।

কানাডাৰ নাৰী মুক্তি আন্দোলনৰ সদস্যসকলে বিশেষকৈ প্ৰজনন অধিকাৰ, কৰ্মক্ষেত্ৰত বৈষম্য, আৰু সামাজিক গাঁথনিত পিতৃতন্ত্ৰৰ ভূমিকা প্ৰত্যাহ্বান কৰাৰ দৰে বিষয়সমূহৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। বহু গোটে চেতনা উত্থাপন সভা আয়োজন কৰিছিল, য’ত মহিলাসকলে নিজৰ দৈনন্দিন অভিজ্ঞতা আৰু সমস্যাসমূহ আলোচনা কৰিছিল আৰু সেইবোৰক সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক কাঠামোৰ সৈতে সংযোগ কৰি বুজিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

১৯৭০ চনত কানাডাৰ নাৰী আন্দোলনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা আছিল “অ্যাবৰ্ষন কাৰাভান”। এই কাৰ্যসূচীত মহিলাসকল ভেংকুভাৰৰপৰা অ’টাৱালৈ ভ্ৰমণ কৰি গৰ্ভপাতৰ আইনী সীমাবদ্ধতাৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ কৰিছিল। এই প্ৰতিবাদে সমগ্ৰ দেশত গৰ্ভপাত অধিকাৰৰ বিষয়ে জনসাধাৰণৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিছিল আৰু মহিলাসকলৰ ৰাজনৈতিক সংগঠনৰ শক্তি প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। 

কুইবেকত ১৯৭০ চনৰ আৰম্ভণিতে “ফ্ৰণ্ট দ্য লিবেৰাচিয়ঁ দে ফেম” (FLF) নামৰ এটা উগ্ৰ নাৰী মুক্তি সংগঠন গঠন হৈছিল। এই সংগঠনটোৱে ভাষাগত, ৰাজনৈতিক আৰু লিংগ বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন কৰিছিল আৰু কুইবেকৰ সামাজিক আন্দোলনৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত আছিল।

১৯৭০ আৰু ১৯৮০ চনৰ আৰম্ভণিতে কানাডাত নাৰী আন্দোলনৰ প্ৰভাৱত বহুতো সামাজিক আৰু আইনী সংস্কাৰ আৰম্ভ হৈছিল। মহিলাৰ অধিকাৰ, কৰ্মক্ষেত্ৰত সমতা আৰু প্ৰজনন অধিকাৰৰ বিষয়ে ৰাজনৈতিক আলোচনা অধিক সক্ৰিয় হৈ উঠিছিল। এই সময়ছোৱাত নাৰী মুক্তি আন্দোলনে কানাডাৰ নাৰীবাদী ৰাজনীতি আৰু সামাজিক আন্দোলনৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। 

## যুক্তৰাষ্ট্ৰ

যিদৰে মহিলাৰ ভোটাধিকাৰ আন্দোলন দাসত্ব বিলোপ আন্দোলনৰপৰা বিকশিত হৈছিল, তেনেদৰে মহিলা মুক্তি আন্দোলনো নাগৰিক অধিকাৰৰ সংগ্ৰামৰপৰা উদ্ভৱ হৈছিল। যদিও পিতৃতন্ত্ৰক প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা আৰু মহিলা মুক্তি আন্দোলনৰ প্ৰতিপিতৃতান্ত্ৰিক বাৰ্তাক ৰেডিকেল বুলি গণ্য কৰা হৈছিল, দ্বিতীয় ঢৌৰ নাৰীবাদৰ আৰম্ভণি সময়ত ই একমাত্ৰ বা প্ৰথম ৰেডিকেল আন্দোলন নাছিল।

আন্দোলনৰ সদস্যসকলে কেৱল আইনী সমতা লাভ কৰাটো যথেষ্ট নহয় বুলি বিশ্বাস কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মতে যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ নৈতিক আৰু সামাজিক পৰিৱেশো সলনি হ’ব লাগিব। যদিও অধিকাংশ গোট স্বতন্ত্ৰভাৱে কাম কৰিছিল আৰু কোনো ৰাষ্ট্ৰীয় ছাত্ৰী সংগঠন নাছিল, তথাপি আন্দোলনত অংশগ্ৰহণ কৰা মহিলাসকলৰ মাজত কিছুমান সাধাৰণ দৰ্শন আছিল। তেওঁলোকে পিতৃতন্ত্ৰ আৰু সমাজৰ স্তৰবিন্যাসমূলক গঠনক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল, যিয়ে মহিলাসকলক অধীনস্থ হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰিছিল। আন্দোলনৰ অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে মহিলাসকলক মানুহ সমাজৰ অংশ হিচাপে নিজৰ ব্যক্তিগত পৰিচয় নিজে নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ স্বাধীনতা থাকিব লাগে।

আন্দোলনৰ সমৰ্থক বহু মহিলাই একমাত্ৰ পদ্ধতি সৃষ্টি নকৰাৰ এটা কাৰণ আছিল যে তেওঁলোকে কোনো এজন বিশেষজ্ঞ বা একোটা গোটক সকলো সমস্যাৰ সমাধানৰ অধিকাৰী হিচাপে দেখুৱাব নালাগে বুলি ভাবিছিল। তেওঁলোকে বিচাৰিছিল যে যিসকল মহিলাৰ কণ্ঠস্বৰ আগতে নীৰৱ কৰা হৈছিল তেওঁলোকে নিজৰ মতামত প্ৰকাশ কৰাৰ সুযোগ পায়।

আলোচনা কৰা বিষয়সমূহৰ ভিতৰত আছিল মহিলাৰ বস্তুত ৰূপান্তৰ, প্ৰজনন অধিকাৰ, কৰ্মক্ষেত্ৰত সমান সুযোগ আৰু পৰিয়ালৰ ভূমিকা পুনঃসংজ্ঞায়ন। আন্দোলনৰ সদস্যসকলৰ বাবে এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন আছিল—মহিলাত্বৰ ধাৰণাক প্ৰত্যাহ্বান জনাই নাৰীবাদৰ মূল নীতিসমূহ কেনেকৈ অক্ষুণ্ণ ৰাখিব পাৰি।

বেটি ফ্ৰিডানৰ গ্ৰন্থ *The Feminine Mystique* প্ৰকাশে আমেৰিকাৰ বহু মহিলাৰ অসন্তোষ প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু ইয়াক আন্দোলনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰেৰণা হিচাপে দেখা হৈছিল। ১৯৬৬ চনত ফ্ৰিডানে *National Organization for Women* (NOW) সহ-প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল, কিন্তু ৰেডিকেল নাৰীবাদীসকলে তেওঁক অত্যন্ত মূলধাৰাৰ বুলি গণ্য কৰিছিল।

NOW-ৰ উদ্দেশ্য আছিল বিদ্যমান সামাজিক আৰু আইনী ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত কাম কৰি সমতা লাভ কৰা। কিন্তু বহু ৰেডিকেল নাৰীবাদীয়ে বিশ্বাস কৰিছিল যে পৰম্পৰাগত ক্ষমতাৰ গঠনসমূহে মহিলাসকলক ব্যৰ্থ কৰিছে আৰু সেইবোৰ পুনৰ গঠন কৰিব লাগিব।

১৯৬০ দশকৰ মাজভাগত বিভিন্ন ছাত্ৰ আৰু বামপন্থী সংগঠনত অংশগ্ৰহণ কৰা মহিলাসকলে লিংগ বৈষম্যৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰিছিল। ১৯৬৪ চনত “SNCC-ত মহিলাৰ অৱস্থান” নামৰ এটা প্ৰবন্ধ উপস্থাপন কৰা হৈছিল, য’ত কৰ্মক্ষেত্ৰত লিংগ বৈষম্য আৰু বৰ্ণ বৈষম্যৰ মাজৰ সাদৃশ্য আলোচনা কৰা হৈছিল। এই দলিলটো মহিলাৰ বিষয়সমূহ মূল্যায়নৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দলিল হিচাপে বিবেচিত হৈছিল।

১৯৬০ দশকৰ শেষৰফালে আমেৰিকাৰ বিভিন্ন চহৰত নাৰী মুক্তি গোট গঠন হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে। এই গোটসমূহে “চেতনা উত্থাপন” সভা আয়োজন কৰিছিল, য’ত মহিলাসকলে নিজৰ ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতা আলোচনা কৰিছিল আৰু সেইবোৰক সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক কাঠামোৰ সৈতে সংযোগ কৰি বুজিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

১৯৬৮ চনত “Miss America” সৌন্দৰ্য প্ৰতিযোগিতাৰ বিৰুদ্ধে কৰা প্ৰতিবাদে নাৰী মুক্তি আন্দোলনক ৰাষ্ট্ৰীয় মনোযোগলৈ আনিছিল। প্ৰতিবাদকাৰীসকলে সৌন্দৰ্য প্ৰতিযোগিতাক মহিলাৰ মূল্যায়নৰ এক প্ৰতীক হিচাপে সমালোচনা কৰিছিল।

১৯৬৯ চনৰ ভিতৰত নাৰী মুক্তি আন্দোলন ৰাষ্ট্ৰীয় আলোচনাৰ বিষয় হৈ পৰিছিল আৰু বহু সংবাদপত্ৰ আৰু সাময়িকীত ইয়াৰ বিষয়ে আলোচনা প্ৰকাশ পাইছিল। এই সময়ছোৱাত বিভিন্ন নাৰীবাদী গোট আৰু প্ৰকাশনসমূহে আন্দোলনৰ চিন্তা আৰু ধাৰণাসমূহ বিস্তৃত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। 

## তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:নাৰীবাদী আন্দোলন