ভূটানৰ কৃষি

**ভূটানৰ খেতি () ** ভূটানৰ অৰ্থনীতিত ভূটানৰ কৃষিৰ প্ৰধান ভূমিকা আছে। ২০০০ চনত দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ ৩৫.৯% কৃষিৰ অংশ আছিল। জিডিপিত কৃষি খণ্ডৰ অংশ ১৯৮৫ চনত প্ৰায় ৫৫%ৰপৰা ২০০৩ চনত ৩৩%লৈ হ্ৰাস পায়। ভূটানত চৰাই-চিৰিকটি আৰু কৃষি স্বাভাৱিকতে জীৱিকাৰ পৰিপূৰক পদ্ধতি। 
পশুধন আৰু কৃষি ভূটানত জীৱিকাৰ প্ৰাকৃতিক আৰু পৰিপূৰক পদ্ধতি।

ভূটানৰ খাদ্যৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ শস্য; কুঁহিয়াৰ আৰু ধান প্ৰধান শস্য। আন খেতি কৰা শস্যৰ ভিতৰত ঘেঁহু, যৱ, তৈলবীজ, আলু, আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ শাক-পাচলি আদি। মৰিচা আৰু আলু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ শাক। আপেল, কমলা, ইলাচি আদি নগদ শস্যও খেতি কৰি ৰপ্তানি কৰা হয়। 
## ইতিহাস
ভূটানৰ প্ৰাৰম্ভিক কৃষি ইতিহাসৰ নথি-পত্ৰ প্ৰমাণ অতি কম। কিন্তু ভূটানৰ জ্যোতিষৰ লগত জড়িত আচাৰ-অনুষ্ঠান আৰু পৰিঘটনাই সমাজত দীৰ্ঘদিনীয়া কৃষি প্ৰথাৰ সাংস্কৃতিক প্ৰমাণ দিয়ে।  কৃষিৰ বাবে ভূটানী শব্দটো হৈছে "সোণম" যাক যোগ্যতা বা আশীৰ্বাদ বুলি অনুবাদ কৰিব পাৰি। ভূটানৰ মানুহে বিশ্বাস কৰে যে সৌভাগ্যৱান আৰু ধন্য লোকহে কৃষক হ’ব পাৰে।  আৱিষ্কৃত কিছুমান শিল্পকৰ্মৰপৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৫০০-২০০০ চনৰ আশে-পাশে কৃষি পদ্ধতিৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱৰ কথা অনুমান কৰিব পাৰি। ইয়াৰদ্বাৰা শস্যৰ ইতিহাসৰ বিষয়ে অধিক তথ্য পোৱা নাযায়। ১৮২৭ চনত পূৰ্বৰ ৰাজধানী পুনাখাত হোৱা জুয়ে আন প্ৰমাণ দিব পৰা ৰাজকীয় ৰেকৰ্ড ধ্বংস কৰি পেলায়।  ইয়াৰ পিছতো ভূটানৰ মধ্যযুগীয় কৃষি ইতিহাস ৮-৯ শতিকাৰ বৌদ্ধ সন্তসকলৰ জীৱনীৰদ্বাৰা অনুসন্ধান কৰিব পাৰি যিয়ে কিছু প্ৰমাণ দিয়ে যে তেতিয়ালৈকে কৃষি ইতিমধ্যে এটা মূল ভেটি আছিল।  কৃষি পদ্ধতি বিশেষকৈ ধান, কুঁহিয়াৰ, বাজৰাৰ খেতি দক্ষিণ চীন আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ মাজেৰে ভূটান পোৱাৰ যথেষ্ট সম্ভাৱনা আছে।

পৰম্পৰাগতভাৱে স্থানান্তৰিত খেতি আছিল এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমি ব্যৱহাৰৰ প্ৰথা। ১৯৮৮ চনত স্থানান্তৰিত খেতিৰ অধীনত খেতি কৰা মাটি-কালি ৩২,৮০০ হেক্টৰ বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। গড়ে পাঁচ বছৰৰ পথাৰত খেতি কৰা হৈছিল, তেতিয়া অনুমান কৰা মুঠ মাটি-কালি আছিল প্ৰায় ২ লাখ হেক্টৰ। এই প্ৰথাৰ লগত দুটা সুকীয়া ব্যৱস্থা আছিল, জোপোহা আৰু ঘাঁহৰ পথাৰ।  ভূটানত আধুনিক কৃষি উন্নয়ন ১৯৬০ চনৰপৰা দেশত পৰিকল্পিত উন্নয়ন কাৰ্যসূচী আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে আৰম্ভ হৈছিল আৰু ইয়াৰ বিষয়ে ভালদৰে নথিভুক্ত কৰা হৈছে 

ভূটান Oryza sativa (ধান) দুয়োটা উপপ্ৰজাতিৰ উৎপত্তিৰ সংযোগস্থলত অৱস্থিত, Oryza sativa ssp. japonica আৰু Oryza sativa indica গোট। ধানৰ লগত জড়িত পৰম্পৰাগত ৰীতি-নীতিৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি ইয়াক এই ৰাজ্যৰ প্ৰাচীন শস্য বুলি ধৰিব পাৰি। 

### আধুনিক কৃষি

 
১৯৬১ চনত ৰজা জিগমে ডৰ্জি ৱাংচুকে পৰিকল্পিত উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰে। প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাত ২,০০০,০০০ ন্যুৰ বাজেটৰ সৈতে পৰিকল্পিত কৃষিৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ১ লাখ ৭৪,৭০০,০০০ টকাৰ সমগ্ৰ ব্যয় ভাৰত চৰকাৰে বহন কৰিছিল।  ১৯৬১ চনৰ ১ অক্টোবৰত ৰাজ্যখনৰ কৃষি বিভাগ স্থাপন কৰা হয়। ই কেইবাটাও আৰ্হি পাম, বীজ পালনৰ সুবিধা, কৃষি গৱেষণা কেন্দ্ৰ আৰু সম্প্ৰসাৰণ কৰ্মীৰ নেটৱৰ্ক স্থাপন কৰে। ১৯৬৩ চনৰ ভিতৰত লুংথেনফু আৰু ভুৰত গৱেষণা পাম, আৰু তালাত এখন প্ৰদৰ্শনী পাম স্থাপন কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইউচিপাঙত উদ্যান শস্যৰ গৱেষণা কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰা হৈছিল, যিয়ে গাছা আৰু বুমথাঙৰ ফলৰ বাগিছাক সহায় কৰিছিল। জলসিঞ্চনৰ কামৰ বাবে কৃষি ৰাজসাহায্য ১৯৬৪ চনৰপৰা আৰম্ভ হয়।

দ্বিতীয় পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে ১৯৬৭ চনৰপৰা ১৯৭১ চনৰ ভিতৰত কাংলুঙত পূব ভূটানক সেৱা আগবঢ়াবলৈ তৃতীয়খন গৱেষণা পাম স্থাপন কৰা হয়। উদ্যান শস্যৰ গৱেষণা বৃদ্ধিৰ বাবে বুমথাং জিলাত এটা নতুন গৱেষণা কেন্দ্ৰৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছিল। উচ্চ উৎপাদনক্ষম জাতৰ ভৌগোলিক উপযুক্ততা পৰীক্ষা কৰিবলৈ প্ৰায় ৪০টা ধানৰ জাত পৰীক্ষা কৰা হৈছিল। ১৯৬৯–১৯৭০ চনৰ ভিতৰত প্ৰায় ৪৯ কুইণ্টল উন্নত ধানৰ বীজ বিতৰণ কৰা হৈছিল। ৰাজ্যখনত ধান উৎপাদনক প্ৰসাৰিত কৰিবলৈ কৃষি ৰাজসাহায্য সম্প্ৰসাৰণ কৰা হৈছিল। 

### নতুন শস্য
জৰ্জ বগলে ১৭৭৪ চনত বুক্সা দুৱাৰৰপৰা চাপচা গেৱগ হৈ থিম্ফুলৈ যোৱাৰ সময়ত আলু ৰোপণ কৰা যেন লাগে। জাগুগু পোৱাৰ পিছত বগলে ৰিপৰ্ট কৰিছিল, "মই ১৭৭৪ চনত পাচু-চিঞ্চু (থিমফু)ৰপৰা প্ৰায় এক মাইল দূৰৈৰ পথাৰত দহটা আলু ৰোপণ কৰিছিলো।" চুখা জিলাৰ ১৮ মাইল দূৰত্বত থকা মুৰি-জং (যিটোক টাৰ্নাৰে মুৰিচম বুলি কয়) পোৱাৰ লগে লগে তেওঁ ১৫টা আলু ৰোপণ কৰাৰ কথাও জনাইছে। কিন্তু ইয়াৰ আগতেও ভূটানৰ কিছু অংশত আলু পোৱাটোও যথেষ্ট সম্ভৱ, কিয়নো ইতিমধ্যে উত্তৰ ভাৰতত আলুৰ খেতি বহুলভাৱে কৰা হৈছিল।  কন্দটো মোটামুটি সহজে বাঢ়িছিল আৰু ভূটানীসকলে ইয়াৰ প্ৰতি তাৎক্ষণিকভাৱে ভাল পাইছিল, যাৰ বাবে ১৭৭৬ চনত পুনাখাৰ ড’ংপনে আনকি বগলেক আৰু পঠিয়াবলৈও কৈছিল কাৰণ তেওঁলোকে কোনো বীজ ৰাহি নকৰাকৈয়ে গোটেই শস্যখিনি খাই পেলাইছিল। জোংপোনে উপহাৰ হিচাপে বগলেলৈ ভূটানী নাচপতি পঠিয়াইছিল।  ১৯৮০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভূটান ৰাষ্ট্ৰীয় আলু কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে তিনিটা উচ্চ উৎপাদনক্ষম, ব্লাইট প্ৰতিৰোধী আলুৰ গুটি মুকলি কৰা হৈছিল। ২০০১ চনত আলুৰ খেতি ৩৫,৪৩৬ মেট্ৰিক টনলৈ বৃদ্ধি পাইছিল, ইয়াৰে ২৪,০০০ মেট্ৰিক টন ৰপ্তানি কৰা হৈছিল। আজি ভূটানৰ সকলো জোংখাগতে আলু খেতি কৰা হয়; যদিও স্থানীয়ভাৱে ইহঁত বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, শস্যৰ অধিকাংশই ৰপ্তানি বজাৰৰ বাবে খেতি কৰা হয়। আলুৰ খেতি ক্ষুদ্ৰ মাটিৰ মালিকৰপৰা আৰম্ভ কৰি ভাড়াতীয়া কৃষক আৰু বৃহৎ কৃষক, উচ্চ উচ্চতাত য়াক পশুপালক আৰু উপগ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় অঞ্চলৰ কৃষককে ধৰি বহুতো কৃষকে খেতি কৰে। 

## অৰ্থনীতি
ভূটানৰ প্ৰায় ৮০% জনসংখ্যা কৃষি কৰ্মত নিয়োজিত।  ৰাষ্ট্ৰীয় একাউণ্ট পৰিসংখ্যা ২০১৭ অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতিত কৃষি খণ্ডই সৰ্বাধিক অৰিহণা যোগাইছিল, ১৬.৫২% অৰিহণা যোগাইছিল, তাৰ পিছতে নিৰ্মাণ উদ্যোগ আৰু জলবিদ্যুতেই ক্ৰমে ১৬.২৮% আৰু ১৩.৩৮% অৰিহণা যোগাইছিল। 

### কৰ্মশক্তি
দেশৰ ৯৫% তকৈ অধিক উপাৰ্জন মহিলাই কৃষি খণ্ডত কাম কৰে।[12] এই হিমালয় জাতিৰ গ্ৰাম্য ভূটানী জনসংখ্যাৰ অধিকাংশই কৃষি খণ্ডতো কৰ্মৰত। ভূটানৰ কৃষিৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে ইয়াৰ শ্ৰম-নিবিড় প্ৰকৃতি আৰু ইয়াৰ তীব্ৰতা তুলনামূলকভাৱে কম কৃষি সামগ্ৰী। দেশৰ অধিকাংশ কৃষক সৰু আৰু প্ৰান্তীয়। 

## উৎপাদন

### খেতিৰ পদ্ধতি
ভূটানত স্থানান্তৰিত খেতিৰ দুটা সুকীয়া উৎপাদন ব্যৱস্থা আছে: ঘাঁহ-খেতি আৰু জোপোহা-খেতি। এই ব্যৱস্থাসমূহ প্ৰচলিত জলবায়ুৰ পৰিস্থিতিৰ সৈতে ভালদৰে খাপ খাই পৰিছে আৰু প্ৰজন্মৰ পাছত প্ৰজন্ম ধৰি নিজকে জীয়াই ৰাখিছে।

স্থানীয়ভাৱে পাংছিং বুলি কোৱা ঘাঁহ-পথাৰ ব্যৱস্থাটো সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ২৫০০–৪০০ মিটাৰ উচ্চতাত চৰ্চা কৰা হয়। পাংছিং খেতি কৰা অঞ্চল সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ২৫০০ৰপৰা ৪০০০ মিটাৰ উচ্চতাত আৰু ইয়াৰ জলবায়ু নাতিশীতোষ্ণ। এই প্ৰথাৰ অধীনত মুঠ পঞ্জীয়নভুক্ত এলেকাৰ ৪০% তকৈ অধিক বুমথাং জিলাই আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ জিলা। এই অঞ্চলসমূহৰ মাটি সাধাৰণতে মোটা দানাযুক্ত গ্ৰেনাইট গ্নেইছৰদ্বাৰা গঠিত আৰু ইয়াত ফছফেট কম আৰু পটাছিয়াম প্ৰচুৰ। 

স্থানীয়ভাৱে চেৰি বুলি কোৱা বুছ-ফেলো ব্যৱস্থা দেশৰ উপগ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় অঞ্চলত চলি থাকে। ছামড্ৰুপ জংখাৰ, চুখা, ছামচে, পেমাগাটচেল, আৰু ঝেমগাং জিলাৰ পাদদেশত আৰু ট্ৰাছিগাং, মংগাৰ, লুণ্টচে, আৰু ট্ৰাছিয়াংচে জিলাৰ কিছু অংশত চেৰীৰ খেতি কেন্দ্ৰীভূত। এই অঞ্চলসমূহত ভিজাৰপৰা শুকান উপগ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় জলবায়ু, সমদ্ৰুপ জংখাৰত বাৰ্ষিক বৰষুণৰ পৰিমাণ ৪০০০ মিলিমিটাৰৰপৰা ত্ৰাছিগাং আৰু মংগড় জিলাৰ বৰষুণৰ ছায়া অঞ্চলত ১০০০ মিলিমিটাৰতকৈও কম। চেৰি খেতিৰ বহু অঞ্চল ঠেককৈ ঢালযুক্ত আৰু দূৰৈৰ। 

### শস্য
ভূটানত উৎপাদিত প্ৰধান শস্য হৈছে কুঁহিয়াৰ আৰু ধান। মুঠ ঘৰুৱা শস্য উৎপাদনৰ ৪৯% কুঁহিয়াৰ, আৰু ৪৩% ধান। ধান হৈছে প্ৰধান প্ৰধান শস্য। দেশৰ কৃষিৰ ক্ষেত্ৰত ঘেঁহু আৰু অন্যান্য সৰু সৰু শস্যৰ শস্যও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। পৰ্যাপ্ত জলসিঞ্চনৰ সুবিধা থকা অঞ্চলত ধান প্ৰধান খেতি। এই ভূমিত ধানৰ উপৰি ঘেঁহু, যৱ, তৈলবীজ, আলু আৰু বিভিন্ন শাক-পাচলিৰো খেতি কৰা হয়। কুঁহিয়াৰ প্ৰধানকৈ কম উচ্চতাৰ শুকান অঞ্চলত খেতি কৰা হয়।  মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধিৰ বাবে জীৱ-জন্তুৰ খাদ্য আৰু জৈৱিক সামগ্ৰীৰ উৎস। কৃষিৰ বাবে পানীৰ উপলব্ধতা নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবেও বনাঞ্চলৰ দায়িত্ব। 

## জলবায়ু পৰিৱৰ্তন
আন যিকোনো শস্যতকৈ ধানত পানীৰ প্ৰয়োজন বেছি। ই আটাইতকৈ দুৰ্বল আৰু জলবায়ুৰ পৰিমাপ যেনে বাৰিষাৰ বৰষুণ আৰু উষ্ণতাৰ ওপৰত অত্যন্ত নিৰ্ভৰশীল। ভূটানত ধান খেতি জলসিঞ্চিত, বৰষুণৰদ্বাৰা আৰু পাহাৰীয়া। পাহাৰীয়া অঞ্চলত, য’ত পানীৰ অভাৱে কৃষিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাইছে, কৃষকসকলে পৰম্পৰাগত ধানৰ জাতলৈ ঘূৰি আহিছে, যিবোৰক স্থানীয়ভাৱে ইয়াংকুম, জামা, জনাপ, আৰু জাকাপ বুলি জনা যায়। এইবোৰ উচ্চ উচ্চতাত ভালকৈ গজে আৰু ৰোপণ আৰু চপোৱাৰ বাবে কম সময়ৰ প্ৰয়োজন হয়। 

## তথ্যৰ উৎস

## বাহ্যিক সংযোগ
*Official website of the Ministry of Agriculture, Bhutan 

শ্ৰেণী:কৃষি
শ্ৰেণী:ভূটান