উত্তৰ-ঔপনিবেশিকতাবাদ

**উত্তৰ-উপনিৱেশবাদ** (Postcolonialism) বা **উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক তত্ত্ব** (Postcolonial Theory) হ'ল সাহিত্য, সমাজবিজ্ঞান, নৃতত্ত্ব আদি বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত এটা তাত্ত্বিক ধাৰণা, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে ঔপনিৱেশিক শাসনৰ ইতিহাস, প্ৰভাৱ, সাংস্কৃতিক আধিপত্য আৰু উপনিবেশ-উত্তৰকালীন সমাজৰ পৰিৱৰ্তনসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

বিংশ শতিকাৰ নব্বৈৰ দশকৰ পৰা এছিয়া আৰু আফ্ৰিকাৰ দেশসমূহৰ লেখক-সমালোচকসকলৰ মাজত উত্তৰ-উপনিৱেশবাদ বা উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক তত্ত্বৰ বিষয়ে যথেষ্ট চিন্তা আৰু গৱেষণা আৰম্ভ হৈছিল। এই তত্ত্ব মূলতঃ ব্ৰিটিছ আৰু ফৰাচী ঔপনিৱেশিক শাসনৰ পৰৱৰ্তী কালছোৱাত বিকাশ লাভ কৰিছিল, যদিও ইয়াৰ অৰ্থ এই ঔপনিৱেশিক শাসনৰ পৰৱৰ্তী চিন্তাধাৰাৰ সীমাবদ্ধ নহয়। ইয়াত ইংৰাজী শব্দ 'Post' এ পৰৱৰ্তী কালক সূচিত কৰে, কিন্তু তত্ত্বটোৱে স্বৰাজোত্তৰ যুগৰ জাতীয়তাবাদী চিন্তাধাৰাৰ সমালোচনাও অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।

বাৰ্টেন্সে উল্লেখ কৰিছে যে এডৱাৰ্ড ব্ৰেথৱেইট, উইল্‌ছন হেৰিছ, চিনুৱা আচেবে আৰু ৱ’লে ছয়িংকা আদিয়ে উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক লেখক হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰিছে যদিও এই ক্ষেত্ৰত এডৱাৰ্ড ছাইদৰ ১৯৭৮ চনৰ ‘অ’ৰিয়েণ্টেলিজম’ (Orientalism) গ্ৰন্থই অধিক প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছে। ছাইদে দেখুৱাইছে যে প্ৰাচ্যতত্ত্ব (Orientalism) এটা দৃষ্টিভংগী যিয়ে ঔপনিৱেশিক শাসনৰ স্বাৰ্থত প্ৰাচ্যৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে আৰু এই জ্ঞান সদায় ক্ষমতাৰ সৈতে জড়িত।

ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশকসকলে ভাৰতত শাসন চলাবলৈ মাত্ৰ সেনা-নিয়ন্ত্ৰণত বিশ্বাস নকৰি শাসিতসকলক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ জ্ঞান-শিক্ষাৰ দ্বাৰাও শাসন কৰিছিল। বিশ্ববিদ্যালয় আৰু শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ মাধ্যমে শাসিতসকললৈ সাহিত্য, ইতিহাস, ৰাজনৈতিক তত্ত্ব আদি শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল যিয়ে শাসনৰ স্বাৰ্থত কাম কৰিছিল।

ছাইদৰ মতে প্ৰাচ্যতত্ত্বৰ মুখ্য উদ্দেশ্য আছিল পশ্চিমীয়া সাম্ৰাজ্যবাদৰ বৈধতা প্ৰদান আৰু প্ৰাচ্যৰ সমাজ-সংস্কৃতিৰ ওপৰত পশ্চিমীয়া সংস্কৃতিৰ আধিপত্য প্ৰতিষ্ঠা। এই দৃষ্টিভংগীয়ে প্ৰাচ্যক ইন্দ্ৰিয়পৰায়ণ, অযৌক্তিক, আদিম আৰু স্বৈৰতান্ত্ৰিক হিচাপে দেখুৱাইছে আৰু পাশ্চাত্যক যুক্তিবাদী, গণতান্ত্ৰিক আৰু প্ৰগতিশীল ৰূপত প্ৰতিস্থাপন কৰিছে।

ছাইদে কাৰ্লমাৰ্ক্সৰ সমাজ-বিৱৰ্তন ধাৰণাকো প্ৰাচ্যতত্ত্বৰ পৰম্পৰাগত চিন্তাৰ পৰা প্ৰভাৱিত বুলি উল্লেখ কৰিছে। মাৰ্ক্সৰ মতে উপনিৱেশবাদ পুঁজিবাদৰ প্ৰগতিৰ এক অংশ আছিল, কিন্তু ছাইদে ইয়াক সীমাবদ্ধ বুলি দেখুৱাইছে।

ফ্ৰাঞ্জ ফেন'নৰ ১৯৬১ চনৰ 'The Wretched of the Earth' গ্ৰন্থই উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক চিন্তাৰ সূচনা কৰি, সাংস্কৃতিক ভিন্নতাৰ সন্মান আৰু জাতীয়তাবাদী আন্দোলনৰ নতুন পথ প্ৰদান কৰিছিল। ফেন'নে স্বদেশী বুদ্ধিজীৱীসকলৰ চিন্তাধাৰাৰ তিনিটা পৰ্যায় বৰ্ণনা কৰিছে – বিদেশী সংস্কৃতি গ্ৰহণৰ গৌৰৱ, অশান্তি আৰু সংগ্ৰামী অৱস্থা।

ছাইদৰ ‘অ’ৰিয়েন্টেলিজম’ গ্ৰন্থ প্ৰকাশৰ আগতে প্ৰাচ্যতত্ত্ব একাডেমিক ক্ষেত্ৰত প্ৰাচুৰ্য পাইছিল, যদিও ইয়াৰ ইউৰোপীয় ঔপনিৱেশিক দৃষ্টিভংগী বিস্তাৰিত আছিল। ছাইদে এই অধ্যয়নক নিৰপেক্ষ বুলি নমানি, ই ঔপনিৱেশিক শাসন-শোষণৰ স্বাৰ্থত গঢ়ি উঠিছে বুলি দেখুৱাইছে।

হোমি ভাবাই ঔপনিৱেশিক শাসক আৰু শাসিতসকলৰ মাজত আন্তঃক্ৰিয়াৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি বৰ্ণসংকৰ (Hybridity) ধাৰণা আগবঢ়াইছে, যিয়ে দুয়ো সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণক বুজায়।

ডেৰিডীয় বিনিৰ্মাণ (Deconstruction) আৰু স্থানৰ (Differance) ধাৰণাই ঔপনিৱেশিক শাসনৰ ভাষা-সংস্কৃতিক নিয়ন্ত্ৰণ অসম্ভৱ কৰা বুলি দেখুৱাইছে, আৰু ইয়াৰ ফলত শাসনৰ মাজত অস্থিৰতা থাকে।

উত্তৰ-আধুনিকতাবাদে সত্য, পৰিচয় আৰু বৃহৎ বৃত্তান্তৰ সন্দৰ্ভত সন্দেহ প্ৰকাশ কৰে, যাৰ ফলত কিছু সমালোচকে ইয়াক উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক চিন্তাৰ বাবে অসামৰ্থ বুলি ভাবে।

ছাইদৰ প্ৰাচ্যতত্ত্বই শাসক-শাসিতৰ দ্বন্দ্বক বিৰূপকৈ দেখুৱাইছিল, য'ত হোমি ভাবাই এই সম্পৰ্কৰ আন্তঃক্ৰিয়া আৰু সংমিশ্ৰণৰ ওপৰত জোৰ দি বৰ্ণসংকৰ (Hybridity) তত্ত্ব আগবঢ়াইছে।

গান্ধীজীয়ে ঔপনিৱেশিক প্ৰাচ্যতত্ত্বৰ সমালোচনা কৰি নিজৰ বিশেষ ভাৰতীয় সংস্কৃতি, অহিংসা আৰু খদ্দৰ আদিত বিশ্বাস ৰাখিছিল, যদিও স্বৰাজোত্তৰ জাতীয়তাবাদে ঔপনিৱেশিক জ্ঞান আৰু আধুনিকতাক গ্ৰহণ কৰিছিল।

প্ৰাচ্যতত্ত্ববাদই ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদক প্ৰাচ্য-উপনিবেশবাদী দৃষ্টিভংগীৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত নকৰাকৈ ৰাষ্ট্ৰীয় ঐক্যৰ সমস্যা আৰু গোষ্ঠীগত পাৰ্থক্যক ‘নিৰ্যাস’ৰ ৰূপত যুক্ত কৰিছিল, যিয়ে জাতীয়তাবাদৰ ভিতৰত বিচ্ছিন্নতাবাদৰ আশংকা জন্মাইছিল।

## তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:সমাজ