জেতবনৰাম’ স্তুপ

**জেতবনৰাম’ স্তুপ** বা জেতাবনাৰামায়া () হৈছে ইউনেস্ক'ৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ শ্ৰীলংকাৰ অনুৰাধাপুৰ চহৰৰ জেতবন মঠৰ ধ্বংসাৱশেষত অৱস্থিত এটা স্তুপ বা বৌদ্ধ স্মৃতিসৌধৰ ধ্বংসাৱশেষ। ১২২ মিটাৰ (৪০০ ফুট) উচ্চতাৰ ই বিশ্বৰ আটাইতকৈ ওখ স্তুপ, আৰু অনুৰাধাপুৰৰ ৰজা মহাসেনাই (২৭৩–৩০১) নিৰ্মাণ কৰাৰ সময়ত বিশ্বৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ গঠন (কেৱল দুটা মহাপিৰামিডৰ পিছতে: গিজাৰ গ্ৰেট পিৰামিড আৰু খাফ্ৰেৰ পিৰামিড)। অনুৰাধাপুৰাৰ মহাবিহাৰৰ ধ্বংসৰ পিছত তেওঁ স্তুপ নিৰ্মাণৰ সূচনা কৰে। তেওঁৰ পুত্ৰ কিথচিৰিমেভানে এই স্তুপটো নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণ কৰে আৰু ইয়াক পোলোন্নাৰুৱাৰ প্ৰথম পৰক্ৰমবাহুৱে সংস্কাৰ কৰে। বুদ্ধই বান্ধি থোৱা বেল্টৰ এটা অংশই ইয়াত বুদ্ধ সন্নিৱিষ্ট ধ্বংসাৱশেষ বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। 

দ্বীপটোৰ ইতিহাসত এই নিৰ্মাণটো তাৎপৰ্যপূৰ্ণ, কাৰণ ই বৌদ্ধ ধৰ্মৰ থেৰাভাদা আৰু মহাযান সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰৰ উদ্দীপনাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে; ই প্ৰাচীন বিশ্বৰ অন্যতম ওখ নিৰ্মাণ হিচাপেও লিখিত ইতিহাসত উল্লেখযোগ্য;  আৰু আটাইতকৈ ওখ অ-পিৰামিড অট্টালিকা; এই স্তুপৰ উচ্চতা ১২২ মিটাৰ (৪০০ ফুট) আছিল, যাৰ ফলত ই প্ৰাচীন বিশ্বৰ আটাইতকৈ ওখ স্তুপ। একাদশ শতিকাত অনুৰাধাপুৰ ৰাজ্য ধ্বংস আৰু পৰিত্যাগ হোৱাৰ লগে লগে আন স্তুপৰ সৈতে জংঘলে আৱৰি ধৰিলে। দ্বাদশ শতিকাত ৰজা পৰক্ৰমবাহুৱে এই স্তুপটোক নতুনকৈ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল আৰু ইয়াক বৰ্তমানৰ উচ্চতালৈ পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যিটো মূল উচ্চতাৰপৰা হ্ৰাস পাইছিল। আজি ইয়াৰ উচ্চতা ৭১ মিটাৰ (২৩৩ ফুট)।

প্ৰায় ৫.৬ হেক্টৰ কালিৰ এই চৌহদটোত ১০ হাজাৰ বৌদ্ধ সন্ন্যাসী থকাৰ অনুমান কৰা হৈছে। স্তুপৰ এটা ফাল ১৭৬ মিটাৰ (৫৭৬ ফুট) দীঘল আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালৰ প্ৰতিটো ফালে চিৰিৰ দৈৰ্ঘ্য ৯ মিটাৰ (২৮ ফুট)। চোতালত অৱস্থিত এই মন্দিৰৰ দুৱাৰৰ খুঁটা ৮ মিটাৰ (২৭ ফুট) ওখ। এই স্তুপৰ ভেটি ৮.৫ মিটাৰ (২৮ ফুট) গভীৰ, আৰু ই শিলৰ ওপৰত বহি থাকে। 

এই গঠনটো এতিয়া আটাইতকৈ ওখ নহয়, কিন্তু এতিয়াও ই আটাইতকৈ ডাঙৰ, ইয়াৰ ভিত্তি-ক্ষেত্ৰফল ২৩৩,০০০ মিটাৰ বৰ্গফুট (২,৫০৮,০০০ বৰ্গফুট)।[10] ইয়াৰ নিৰ্মাণত প্ৰায় ৯৩.৩ মিলিয়ন বেকড ইটা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল; এই গঠনটো নিৰ্মাণৰ আঁৰৰ অভিযান্ত্ৰিক কৌশল দ্বীপটোৰ ইতিহাসৰ এক উল্লেখযোগ্য বিকাশ। 
## ধাৰণা আৰু ইতিহাস
ৰজা জেঠা তিছাৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ ভাতৃ মহাসেনাক মহাযান সন্ন্যাসী সংঘমিত্ৰাই ৰজা হিচাপে পৱিত্ৰ কৰে; সন্ন্যাসীৰ প্ৰভাৱত ৰজা মহাসেনে মহাবিহাৰত বাস কৰা থেৰাবাদীৰ  বিৰুদ্ধে অভিযান চলায়। মহাবিহাৰ আৰু অভয়াগিৰি ভ্ৰাতৃত্ববোধৰ মাজৰ মতানৈক্য ইমানেই বৃদ্ধি পালে যে মহাবিহাৰত বাস কৰা সন্ন্যাসীসকলক দান-বৰঙনি প্ৰদান কৰা যিকোনো ব্যক্তিৰ বাবে শাস্তি নিৰ্ধাৰণ কৰা হ’ল। মহাবংশত সংঘমিত্ৰাৰ উদ্ধৃতি দিয়া হৈছে: “মহাবিহাৰৰ বাসিন্দাসকলে বিনয়(সঁচা) শিকোৱা নাই, আমি হে সেইসকল, যিয়ে বিনয়(সঁচা) শিকোৱাসকল, হে ৰজা।’’।

অৱশেষত মহাবিহাৰ পৰিত্যক্ত হৈ পৰিল। চৌহদত বাস কৰা সন্ন্যাসীসকল মালয় দেশ আৰু ৰুহুনা প্ৰদেশলৈ গুচি যায়, ইয়াৰ পিছত সংঘমিত্ৰা আৰু মন্ত্ৰী সোণাই মহাবিহাৰ লুট-পাত কৰে আৰু সকলো মূল্যৱান সামগ্ৰী অভয়াগিৰি বিহাৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়। 

এই লুট-পাতৰ ফলত মন্ত্ৰী মেঘৱন্নভায়াই বিদ্ৰোহ কৰে, তেওঁ মালয়ৰপৰা সেনাবাহিনী গঠন কৰি দুৰাতিষ্কা টেংকৰ কাষত শিবিৰ পাতিছিল। 
ৰজা মহাসেনাই মন্ত্ৰী মেঘবন্নভায়াক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ সেনাবাহিনী যাত্ৰা কৰে আৰু যুদ্ধৰ আগৰ নিশা আলোচনা হয়। ৰজাই লুট-পাতৰ বাবে ক্ষমা খুজি মহাবিহাৰৰ চৌহদত বিহাৰ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ সন্মত হয়। মহাবংশত ৰজাৰ উদ্ধৃতি দিয়া হৈছে: "আমি বিহাৰক পুনৰ বাস কৰিবলৈ বনাম; মোৰ দোষ ক্ষমা কৰি দিয়ক।" ৰজাৰ পত্নীৰ নিৰ্দেশত এজন শ্ৰমিকে সংঘমিত্ৰাক হত্যা কৰে।
সংঘমিত্ৰাৰ অৱসান আৰু মন্ত্ৰী মেঘবন্নভায়াই পৰিৱেশ নিৰ্মাণৰ ফলত সন্ন্যাসীসকল মহাবিহাৰৰ স্থানলৈ ঘূৰি আহিছিল। 

এইদৰে জেতবনৰামায়াৰ নিৰ্মাণ আৰম্ভ হয় আৰু সন্ন্যাসী তিছাক দায়িত্ব দিয়া হয়, কিন্তু পিছলৈ এজন মন্ত্ৰীৰ তদন্ত আৰু প্ৰমাণৰ পিছত সন্ন্যাসীজনৰ বিৰুদ্ধে গুৰুতৰ অপৰাধৰ অভিযোগ উত্থাপন হয়, অৱশেষত সন্ন্যাসী তিছাক নগ্ন কৰি বহিষ্কাৰ কৰাৰ আদেশ দিয়া হয়। 
তাৰ পিছত ডাখিনাগিৰি সন্ন্যাসীসকলক জেতবনৰ চৌহদৰ দায়িত্ব অৰ্পণ কৰা হয়।

জেতবনৰামায় সাগলিকা পন্থাৰ সন্ন্যাসীৰ অধীনত আছিল। অভ্যাগিৰি বিহাৰয়াৰ লগত সাগলিকা পন্থাৰ ওতঃপ্ৰোত সম্পৰ্ক আছিল। অনুৰাধাপুৰ যুগৰ শেষৰ ফালে জেতবন মঠ মহাবিহাৰ আৰু অভ্যাগিৰিয়াৰ লগতে দ্বীপটোৰ সমদৰ্শী তিনিটাৰ ভিতৰত এটা হিচাপে বিকশিত হৈছিল। প্ৰথম ৰজা পৰক্ৰমবাহুৰ ৰাজত্বকালত এই সমদৰ্শিতা একত্ৰিত হৈছিল, যিয়ে অগতানুগতিক বা সীমিত থেৰাবাদীসকলৰ বিৰুদ্ধে গতানুগতিক সমৰ্থক সংস্কাৰ সাধন কৰিছিল।
### নাম আৰু স্থান
জেতবনৰামায়ৰ স্থানৰ গুৰুত্ব এইটোৱেই যে শ্ৰীলংকালৈ বৌদ্ধ ধৰ্ম অনা মহিন্দ্ৰই ইয়াত ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ বাবে বাস কৰিছিল। এইদৰে এই অৰণ্যৰ নাম জয়তবন কৰা হয় আৰু পিছলৈ ইয়াক জেতবন বুলি কোৱা হয়।
## আৰ্হি আৰু নিৰ্মাণ

নিৰ্মাণ কৰা আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰাচীন স্তুপসমূহৰ ভিতৰত ই অন্যতম আৰু বিশ্বৰ অন্যতম ওখ প্ৰাচীন গঠন হিচাপে নিৰ্মাণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা গাঁথনিগত কৌশল আৰু অভিযান্ত্ৰিক দক্ষতা উল্লেখযোগ্য। গঠনটোৰ ভেটিবোৰ ৮.৫ মিটাৰ দ আছিল আৰু গঠনটোৰ আকাৰৰ বাবে ১৬৬ কিলোগ্ৰাম পৰ্যন্ত বোজা সহ্য কৰিব পৰা ইটাৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। কঠিন ভেটিটো শিলৰ ওপৰত আছিল আৰু গম্বুজটো সম্পূৰ্ণ আৰু আধা ইটা আৰু মাটি ভৰ্তি কৰি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, নিখুঁত উপবৃত্তাকাৰৰ অনন্য আকৃতিয়ে চাপৰ ভৰসাম্যতা ৰাখিছিল আৰু এইদৰে বৃহৎ গঠনটো নিৰ্মাণৰ কামত আগবাঢ়িছিল। মহাবংশত ভেটি স্থাপনৰ বৰ্ণনা আছে, য'ত ফাটবোৰ শিলেৰে ভৰাই হাতীৰ ভৰি দুখন চামৰাৰ বান্ধোনেৰে সুৰক্ষিত কৰা সাঁচ মাৰি পেলাইছিল। নিৰ্মাণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা ইটাবোৰ আছিল প্ৰাচীন শ্ৰীলংকাৰ অভিযান্ত্ৰিকতাৰ এক উল্লেখযোগ্য বিকাশ, জেতবনৰামায়ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা ইটাবোৰৰ গঠন আছিল ৬০ শতাংশ মিহি বালি আৰু ৩৫ শতাংশ মাটি, ইটাবোৰে ৪৪ কিলোগ্ৰাম/চে.মি.(২৮১ কিলোগ্ৰাম/ইঞ্চি২) সহ্য কৰিব পাৰিছিল।

মিহিকৈ থেতেলিয়াই লোৱা ডলমাইট, চূণশিল, চালনীৰে লোৱা বালি আৰু মাটিয়ে ইটাৰ বাবে বণ্ডিং সামগ্ৰী যোগান ধৰিছিল। ব্যৱহৃত মাটিখিনি নমনীয় আছিল আৰু সেয়েহে গঠনটোৰ ভিতৰত গতিবিধি গ্ৰহণ কৰিব পৰা যায়। ইটাৰ এটা ফাল ৰুক্ষ কৰি বণ্ডিং তৰলটো আবদ্ধ কৰি ৰখা হৈছিল যাৰ ফলত পাৰ্শ্বীয় গতি সীমিত হৈছিল। তাৰ পিছত স্তুপটো চূণৰ প্লাষ্টাৰেৰে ঢাকি দিয়া হৈছিল; ব্যৱহৃত প্লাষ্টাৰত সাগৰৰ খোলা, চেনিৰ চিৰাপ, কণীৰ কুহুম, নাৰিকল পানী, আঠা, তেল, উদ্ভিদৰ ৰজন, বালি, মাটি আৰু শিলগুটি আছিল। 
প্লাষ্টাৰে গঠনটোৰ বাবে পানী নোসোমাব পৰা ব্যৱস্থাও দিছিল। মহাবংশত ভেটিৰ ওপৰত তামৰ পাত আৰু তিল তেলত দ্ৰৱীভূত আৰ্ছেনিক ব্যৱহাৰৰ কথাও উল্লেখ কৰা হৈছে যাতে স্তুপৰ ভিতৰত পোক-পৰুৱা আৰু উদ্ভিদৰ অনুপ্ৰৱেশ ৰোধ কৰিব পৰা যায়। অনুমান কৰা হৈছে যে জেতাবনাৰাময়া সম্পূৰ্ণ হ'বলৈ ১৫ বছৰ সময় লাগিছিল আৰু ইটা বাগিছাৰ শ্ৰমিক আৰু ইটাভাটাৰ, শিলৰ কাম কৰা লোককে ধৰি শ শ দক্ষ কৰ্মশক্তিৰ প্ৰয়োজন হ'লহেঁতেন।
## সংৰক্ষণ
১৯০৯ চনলৈকে এই বিশাল গঠনটো জোপোহা জংঘলেৰে আবৃত আছিল। গম্মানপিটাৰ শৈলাবিম্বৰময়া মন্দিৰৰ সন্ন্যাসী কুম্বুকে ধম্মাৰামাই স্তুপটো পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ অনুমোদন লাভ কৰে। সন্ন্যাসীয়ে থিতাপি লোৱাৰ সিদ্ধান্ত লোৱাত অৱশ্যে অনুমোদন বাতিল কৰা হয়।
পোলোনাৰুৱা ছবিটাই চৌহদটো ক্লিয়াৰ কৰি যাবলৈ অনুমতি বিচাৰিছিল আৰু লাভ কৰিছিল যদিও সন্ন্যাসীয়ে অৱদান সংগ্ৰহৰ কাম আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে অনুমোদন পুনৰ বাতিল কৰা হৈছিল। অৱশ্যে সন্ন্যাসীজনে যাবলৈ অস্বীকাৰ কৰে।

নব্বৈৰ দশকৰ শেষৰ ফালে সংৰক্ষণৰ বাবে টিকট বিক্ৰীৰ পৰা পোৱা আয়ৰ দ্বাৰা পুঁজিৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল, মূলতঃ অনুৰাধাপুৰ, পোলোন্নৰুৱা আৰু ছিগিৰিয়াৰ তিনিটা সাংস্কৃতিক ত্ৰিভুজ স্থানলৈ বিদেশী পৰ্যটকৰ পৰা। মূল ডগোবাৰ নিৰ্মাতাসকলে ব্যৱহাৰ কৰা একে ধৰণৰ মিশ্ৰণ ব্যৱহাৰ কৰি ইটা জ্বলোৱা হৈছিল। কিন্তু নব্বৈৰ দশকৰ শেষৰ ফালে হোৱা উল্লেখযোগ্য যুদ্ধৰ বাবে চহৰখনৰ অৱনতি ঘটিছে। ইটাৰ নাটনিৰ বাবে পুনৰুদ্ধাৰৰ প্ৰচেষ্টা লেহেমীয়া হৈছে।

### খনন

খননত এনে শিল্পকৰ্ম পোৱা গৈছে যিয়ে ইংগিত দিয়ে যে শ্ৰীলংকা ভাৰতৰ কাষৰীয়া দেশসমূহৰ লগতে ভূমধ্যসাগৰীয় আৰু সুদূৰ পূবকো সংযোগ কৰা বাণিজ্যিক কাৰ্যকলাপৰ প্ৰধান উদ্যোগ আছিল আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ এক ভাগ-বতৰা সংস্কৃতিৰ দিশলৈ আঙুলিয়াই দিয়া কলাত্মক প্ৰভাৱ।

## তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:শ্ৰীলংকাৰ স্থাপত্য
শ্ৰেণী:বৌদ্ধ মঠ