তাৰকনাথ দাস

**তাৰকনাথ দাস ()** (বা তৰক নাথ দাস; ১৫ জুন ১৮৮৪ – ২২ ডিচেম্বৰ ১৯৫৮) এজন ভাৰতীয় বিপ্লৱী আৰু আন্তৰ্জাতিকতাবাদী পণ্ডিত আছিল। উত্তৰ আমেৰিকাৰ পশ্চিম উপকূলত তেওঁ এজন অগ্ৰণী অনুপ্ৰৱেশকাৰী আছিল আৰু টলষ্টয়ৰ সৈতে তেওঁৰ পৰিকল্পনাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছিল, একে সময়তে এছিয়ান ভাৰতীয় অনুপ্ৰৱেশকাৰীসকলক ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলনৰ সপক্ষে সংগঠিত কৰিছিল। তেওঁ কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ অধ্যাপক আৰু আন কেইবাখনো বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অতিথি অধ্যাপক সদস্য আছিল। 

## প্ৰাৰম্ভিক জীৱন

তাৰকৰ জন্ম হৈছিল পশ্চিমবংগৰ ২৪ পৰগনা জিলাৰ কাঞ্চপাৰাৰ সমীপৰ মাজুপাৰাত। তেওঁ নিম্ন মধ্যবিত্ত পৰিয়ালৰপৰা আহিছিল। তেওঁৰ পিতৃ কালিমোহন কলিকতাৰ চেণ্ট্ৰেল টেলিগ্ৰাফ অফিচত কেৰাণী আছিল। এই মেধাৱী ছাত্ৰজনৰ লেখাৰ প্ৰতিভা লক্ষ্য কৰি তেওঁৰ প্ৰধান শিক্ষকে তেওঁক দেশপ্ৰেমৰ ওপৰত এখন ৰচনা প্ৰতিযোগিতাত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছিল। ষোল্লবছৰীয়া শিশুটিৰ কাগজখনৰ মানদণ্ডত আপ্লুত হৈ বিচাৰকসকলৰ এজন অনুশীলন সমিতিৰ প্ৰতিষ্থাপক বেৰিষ্টাৰ পি মিত্ৰই তেওঁৰ সহযোগী সতীশ চন্দ্ৰ বসুক ল’ৰাটোক ভৰ্তি কৰিবলৈ ক’লে। ১৯০১ চনত সুখ্যাতিৰে প্ৰৱেশ পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ পিছত তৰকে কলিকতালৈ গৈ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধ্যয়নৰ বাবে প্ৰখ্যাত সাধাৰণ পৰিষদৰ প্ৰতিষ্ঠান (বৰ্তমান স্কটিছ চাৰ্চ কলেজ)ত নামভৰ্তি কৰে। তেওঁৰ গোপন দেশপ্ৰেমমূলক কাম-কাজত তেওঁৰ জ্যেষ্ঠ ভগ্নী গিৰিজাৰপৰা সম্পূৰ্ণ সহযোগিতা লাভ কৰিছিল। 

## এটা মিছনৰ আৰম্ভণি
বঙালী জনসাধাৰণক শক্তিশালী কৰিবলৈ শিৱাজীৰ বাহিৰেও অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ বঙালী হিন্দু বীৰ ৰাজা সীতাৰাম ৰায়ৰ সাফল্যক উৎসৱ হিচাপে উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল। ১৯০৬ চনৰ প্ৰথম মাহত বংগৰ পূৰ্বৰ ৰাজধানী জেছৌৰৰ মহম্মদপুৰত বাঘা যতীন বা যতীন্দ্ৰ নাথ মুখাৰ্জীক সীতাৰাম উৎসৱৰ সভাপতিত্ব কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱাৰ সময়ত তৰকে তেওঁৰ লগত গৈছিল। এই অনুষ্ঠানত তৰক, শ্ৰীশ চন্দ্ৰ সেন, সত্যেন্দ্ৰ সেন, আৰু আধাৰ চন্দ্ৰ লস্কৰৰ সৈতেও যতীনৰ সৈতে হোৱা এক গোপন বৈঠকত উপস্থিত আছিল: চাৰিওজনে ইজনৰ পিছত সিজনকৈ বিদেশত অধিক অধ্যয়নৰ বাবে যাব ওলাইছিল। এই বৈঠকৰ উদ্দেশ্য ১৯৫২ চনলৈকে অজ্ঞাত আছিল, তেতিয়ালৈকে তৰকে কথা-বতৰাৰ সময়ত এই কথা প্ৰকাশ কৰিছিল। বিশেষ উচ্চ শিক্ষাৰ উপৰি সামৰিক প্ৰশিক্ষণ আৰু বিস্ফোৰক বিষয়ৰ জ্ঞানো লাভ কৰিব লাগিছিল। ভাৰতৰ স্বাধীনতা লাভৰ সিদ্ধান্তৰ সপক্ষে বিশেষকৈ মুক্ত পশ্চিমীয়া দেশৰ জনসাধাৰণৰ মাজত সহানুভূতিৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিবলৈ তেওঁলোকক কোৱা হৈছিল।  ১৯৩১ চনত ইটালী ভ্ৰমণৰ পিছত তেওঁ লিখিছিল "ফেচিবাদে দায়িত্বসহ স্বাধীনতাৰ বাবে থিয় দিছে আৰু ই সকলো ধৰণৰ অনুজ্ঞাপত্ৰৰ বিৰোধী। ই কৰ্তব্য আৰু শক্তিক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে, যিদৰে ভাগৱতৰ শিক্ষাত পোৱা যায়।"[ 

## উত্তৰ আমেৰিকাৰ জীৱন

তাৰক ব্ৰহ্মচাৰী নামৰ সন্ন্যাসীৰ বেশ লৈ তেওঁ বক্তৃতা ভ্ৰমণৰ বাবে মাদ্ৰাজ অভিমুখে ৰাওনা হয়। স্বামী বিবেকানন্দ আৰু বিপিন চন্দ্ৰ পালৰ পিছত দেশপ্ৰেমমূলক ভাষণেৰে এনে উৎসাহ জগাই তোলা অঞ্চলটোৰ প্ৰথমজন ব্যক্তি। বিশেষকৈ নীলাকান্ত ব্ৰহ্মচাৰী, সুব্ৰমণিয়াম শিৱ, চিদাম্বৰম পিল্লাই আদি যুৱ বিপ্লৱীক তেওঁ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল। ১৯০৫ চনত ব্ৰিটিছ কৰ্তৃপক্ষৰ অত্যাচাৰৰপৰা হাত সাৰিবলৈ তেওঁ জাপানলৈ পলায়ন কৰে। কিন্তু মেইজি চৰকাৰে ব্ৰিটিছৰ সৈতে চুক্তি নবীকৰণ কৰাৰ পাছত স্বাধীনতা আন্দোলনসমূহ দমন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ১৯০৭ চনৰ ১৬ জুলাইত তাৰকা ছিয়াটলত উপস্থিত হয়। খেতিৰ শ্ৰমিক হিচাপে জীৱিকা উপাৰ্জন কৰাৰ পাছত তেওঁ ছাত্ৰ হিচাপে নামভৰ্তি কৰাৰ আগতে বাৰ্কলেৰ কেলিফৰ্ণিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এটা লেবত কাম কৰিছিল। লগতে আমেৰিকান চিভিল এডমিনিষ্ট্ৰেচনত অনুবাদক আৰু দোভাষী হিচাপে যোগ্যতা অৰ্জন কৰাৰ পাছত ১৯০৮ চনৰ জানুৱাৰী মাহত ভেংকুৱাৰত ইমিগ্ৰেচন বিভাগত যোগদান কৰে। তাতেই হিন্দী, পাঞ্জাবী আৰু গুৰমুখীৰ ইমিগ্ৰেচন পৰিদৰ্শক আৰু দোভাষী হিচাপে নিযুক্তি পোৱা কলিকতা আৰক্ষী তথ্য সেৱাৰ উইলিয়াম চি হপকিনছন (১৮৭৮–১৯১৪)ক লগ পায়। সাতটা দীঘলীয়া বছৰ ধৰি হত্যাৰ আগলৈকে (এজন শিখৰদ্বাৰা) হপকিনছনে তাৰকৰ দৰে ছাত্ৰ উগ্ৰপন্থীৰ অস্তিত্বৰ বিষয়ে ভাৰত চৰকাৰলৈ বিশদ আৰু নিয়মীয়া প্ৰতিৱেদন প্ৰেৰণ কৰিব লাগিছিল আৰু বেলা সিঙৰ নেতৃত্বত ব্ৰিটিছ সমৰ্থক শিখ তথ্যদাতাৰ এটা দলক নিৰীক্ষণ কৰিব লাগিছিল।

পাণ্ডুৰং খানখোজে (বি.জি. তিলকৰ দূত)ৰ সৈতে মিলি তৰকে ইণ্ডিয়ান ইণ্ডিপেণ্ডেন্স লীগ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। আধাৰ লস্কৰে কলিকতাৰপৰা যতীন মুখাৰ্জীয়ে (বাঘা যতীন বুলিও জনা যায়) পঠোৱা ধন আনি তৰকে তেওঁৰ আলোচনী ফ্ৰী হিন্দুস্তান ইংৰাজীত আৰু ইয়াৰ গুৰমুখী সংস্কৰণ স্বদেশ সেৱক (‘মাতৃভূমিৰ সেৱক’) মুকলি কৰিবলৈ অনুমতি দিছিল, যিটো আৰম্ভ কৰিছিল ১৯০৭ চনৰ ৩১ অক্টোবৰত কলিকতাৰপৰা অহা গুৰন দিত কুমাৰে মুক্ত হিন্দুস্তানক "কানাডাৰ প্ৰথম দক্ষিণ এছিয়ান প্ৰকাশন, আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ প্ৰথম প্ৰকাশনসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম" বুলি বৰ্ণনা কৰিছিল। তেওঁক সহায় কৰিছিল বিস্ফোৰক বিশেষজ্ঞ অধ্যাপক সুৰেন্দ্ৰ মোহন বসুৱে। নিয়মীয়া কথা-বতৰাৰ জৰিয়তে লিঅ’ টলষ্টয়, হেনৰী হিণ্ডমেন, শ্যামজী কৃষ্ণবৰ্মা, মেডাম কামা আদি ব্যক্তিয়ে তাৰকক তেওঁৰ কামত উৎসাহিত কৰিছিল। "সম্প্ৰদায়ৰ মুখপাত্ৰ" হিচাপে বৰ্ণনা কৰা তেওঁ ১৯০৭ চনত ভেংকুৱাৰত হিন্দুস্তানী এছ'চিয়েচন প্ৰতিষ্ঠা কৰে। 

বৰ্তমানৰ আইনসমূহৰ বিষয়ে সম্যক জ্ঞানেৰে তাৰকে দেশবাসীৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখিছিল, যাৰ অধিকাংশই আছিল পঞ্জাৱ অঞ্চলৰপৰা অহা নিৰক্ষৰ অনুপ্ৰৱেশকাৰী। নিউ ৱেষ্টমিনিষ্টাৰৰ সমীপৰ মিলছাইডত তেওঁ এছিয়ান ভাৰতীয় অনুপ্ৰৱেশকাৰীৰ ল’ৰা-ছোৱালীৰ বাবে বৰ্ডিং স্কুল স্বদেশ সেৱক হোম প্ৰতিষ্ঠা কৰে। বিদ্যালয়খনে ইংৰাজী আৰু গণিতৰ সন্ধিয়াৰ ক্লাছও আগবঢ়াইছিল, যাৰ ফলত অনুপ্ৰৱেশকাৰীসকলক পৰিয়াল বা নিয়োগকৰ্তালৈ চিঠি লিখাত সহায় কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতৰ প্ৰতি থকা কৰ্তব্য আৰু নতুন গৃহভূমিত থকা অধিকাৰৰ প্ৰতিও অধিক সচেতনতা গঢ় লৈ উঠিছিল। কানাডা আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ পশ্চিম উপকূলত প্ৰায় দুহাজাৰ ভাৰতীয় আছিল, বেছিভাগেই শিখ। বেছিভাগেই কৃষি আৰু নিৰ্মাণ কাৰ্য্যত কাম কৰিছিল। প্ৰাৰম্ভিক অসুবিধাৰ পিছত এই ভাৰতীয় কৃষকসকলে ১৯১০ চনৰ আৰম্ভণিতে কেলিফৰ্ণিয়াত বাম্পাৰ ধান চপোৱা উপভোগ কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ বহুতেই চীন, জাপান, কোৰিয়া, নৰৱে, আৰু ইটালীৰ ইনডেনচাৰ শ্ৰমিকৰ সৈতে কাম কৰি কেলিফৰ্ণিয়াত পশ্চিম প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় ৰেলৱে নিৰ্মাণ কৰিছিল।  তাৰকৰ দৰে উগ্ৰপন্থীয়ে ভাৰত বিৰোধী হিংসা আৰু বৰ্জনৰ ৰাজনীতিৰ প্ৰতিশোধ ল'বলৈ ভাৰতীয় সম্প্ৰদায়ক সংগঠিত কৰিছিল। 

এছিয়াৰ ভাৰতীয় অনুপ্ৰৱেশকাৰীৰপৰা উৎকোচ গ্ৰহণ কৰা বুলি সন্দেহ কৰি হপকিনছনে নিজৰ প্ৰভাৱ ব্যৱহাৰ কৰি তাৰকক বলিদানৰ ছাগলী হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু শেষত ১৯০৮ চনৰ মাজভাগত তেওঁক কানাডাৰপৰা বহিষ্কাৰ কৰাইছিল। দেশবাসীৰ ভাগ্য বসু, কুমাৰ আৰু চাগন খাইৰাজ ভাৰ্মা (হুছেইন ৰহিম বুলিও জনাজাত)ৰ ওপৰত ন্যস্ত কৰি তাৰকে ছিয়াটলৰপৰা ছান ফ্ৰান্সিস্কোলৈকে থকা অঞ্চলটোত ভালদৰে মনোনিৱেশ কৰিবলৈ ভেংকুৱাৰ এৰি থৈ যায়। ১৯০৮ চনৰ জুলাই মাহৰ সংখ্যাৰ সৈতে ছিয়াটলত উপস্থিত হোৱাৰ লগে লগে ফ্ৰী হিন্দুস্তান অধিক মুকলিকৈ ব্ৰিটিছ বিৰোধী কাকতত পৰিণত হয়, তাৰকাৰ মূলমন্ত্ৰ: "সকলো অত্যাচাৰৰ বিৰুদ্ধে মাত মাতিব পৰাটো মানৱতাৰ সেৱা আৰু সভ্যতাৰ প্ৰতি কৰ্তব্য।" নিউয়ৰ্ক চহৰৰ গেলিক আমেৰিকান কাকতৰ আইৰিছ বিপ্লৱী জৰ্জ ফ্ৰীমেনক ব্ৰিটিছ বিৰোধী আন্দোলনৰ প্ৰকৃত নেতা হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল, যি দুজন ভাৰতীয় চেমুৱেল এল জোছি আৰু বৰকাতুল্লাৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত আছিল। ফিটজেৰাল্ডৰ আমন্ত্ৰণত তৰকে নিউয়ৰ্কৰপৰা ফ্ৰী হিন্দুস্তানৰ আগষ্ট আৰু পৰৱৰ্তী সংখ্যা প্ৰকাশ কৰে। ১৯০৮ চনত টাৰাকে ভাৰমণ্টৰ নৰ্থফিল্ডৰ নৰ্ভিচ বিশ্ববিদ্যালয়ত যোগদান কৰে, যিটো "উচ্চমানৰ অভিযান্ত্ৰিক আৰু সামৰিক প্ৰতিষ্ঠান"ত সামৰিক প্ৰশিক্ষণ ল'বলৈ। তেওঁ ভাৰমণ্ট নেচনেল গাৰ্ডত নামভৰ্তিৰ বাবেও আবেদন কৰিছিল..." সকলো জাতিৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত জনপ্ৰিয় হোৱাৰ পিছতো ব্ৰিটিছ বিৰোধী কাৰ্যকলাপৰ বাবে (যেনে ফ্ৰী হিন্দুস্তান সম্পাদনা কৰা) তেওঁক প্ৰতিষ্ঠানটোৰপৰা বহিষ্কাৰ কৰা হৈছিল। ১৯০৯ চনৰ শেষৰফালে তেওঁ ছিয়াটললৈ উভতি আহে। 

## গদ্দাৰ পাৰ্টি প্ৰতিষ্ঠা
স্বদেশ সেৱাকে পুনৰ ছপা কৰা মুক্ত হিন্দুস্তানৰ ১৯০৯ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ-অক্টোবৰ সংখ্যাত "শিখসকলৰ প্ৰতি প্ৰত্যক্ষ আবেদন" প্ৰকাশ পাইছিল। প্ৰবন্ধটোৰ সামৰণিত কোৱা হৈছে: "মুক্ত মানুহ আৰু মুক্ত দেশৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ সংস্পৰ্শলৈ আহি কিছুমান শিখে উত্তৰ আমেৰিকা মহাদেশৰ শ্ৰমিক হ'লেও স্বাধীনতাৰ ধাৰণাটো আঁকোৱালি লৈ দাসত্বৰ কলংক পেলাই দিলে..." ১৯১২ চনৰ মাৰ্চ মাহত দ্য পাঞ্জাবীত প্ৰকাশিত এখন পত্ৰত ভাৰতীয়সকলক সংগঠিত কৰাত সহায় কৰিবলৈ এজন নেতাক আহ্বান জনোৱা হৈছিল, যিটো ভাৰতীয়সকলক সংগঠিত কৰাত সহায় কৰিবলৈ এজন নেতাক আহ্বান জনাইছিল, যিটোৱে ভাৰতীয়সকলক সংগঠিত কৰাত সহায় কৰিবলৈ এজন নেতাক আহ্বান জনাইছিল অঞ্চল। প্ৰথমতে কুমাৰ আৰু তাৰ পিছত চৰ্দাৰ অজিত সিঙক নিমন্ত্ৰণ কৰাৰ কথা আলোচনা কৰিছিল। অৱশ্যে তাৰক আহি পোৱাৰ লগে লগে ষ্টেনফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ত থকা দিনৰেপৰা চিনাকি লালা হৰদয়ালক পৰামৰ্শ দিলে। হৰদয়ালে তেওঁৰ সৈতে প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ হিন্দী এছ’চিয়েচন গঠন কৰিবলৈ সন্মত হয়, যিয়ে গাদাৰ পাৰ্টিৰ প্ৰথম ভেটি স্থাপন কৰে। খুশৱন্ত সিঙে লিখিছে, "নেতাসকলৰ বহুকেইজন অন্য দলৰ আছিল আৰু ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ আছিল, য'ত হৰদয়াল, ৰাস বিহাৰী বসু, বৰকতুল্লাহ, ছেঠ হুছেইন ৰহিম, তৰক নাথ দাস আৰু বিষ্ণু গণেশ পিংগলে... ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ পিছত স্বাধীনতাৰ বাবে প্ৰথম সংগঠিত হিংসাত্মক প্ৰচেষ্টা ঘাদৰ আছিল। শ শ লোকে ইয়াৰ মূল্য পৰিশোধ কৰিছিল।" তেওঁলোকৰ জীৱন।" 

## বাৰ্লিনৰপৰা কাবুললৈ
১৯১৪ চনত বাৰ্কলেৰ কেলিফৰ্ণিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ত গৱেষক হিচাপে ভৰ্তি হয়। তাৰকে এম.এ.পাছ কৰি তাত শিক্ষক কৰ্মচাৰীৰ সৈতে যোগদান কৰি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্পৰ্ক আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন বিষয়ত পি এইচ ডি থিছিছ আৰম্ভ কৰে। পিছত তেওঁ ৱাশ্বিংটন বিশ্ববিদ্যালয়ৰপৰা ৰাজনীতি বিজ্ঞানত পি এইচ ডি ডিগ্ৰী লাভ কৰে। অধিক কামৰ স্বাধীনতা লাভ কৰিবলৈ তেওঁ সেই বছৰতে আমেৰিকাৰ নাগৰিকত্বও লাভ কৰে। ৰবাৰ্ট মৰ্চ লভেট, আপহাম পোপ, আৰ্থাৰ ৰাইডাৰ, ডেভিদ ষ্টাৰ জৰ্ডান আৰু ষ্টুয়াৰ্টৰ দৰে অধ্যাপকৰ সহায়ত পালো আলটো (ষ্টেনফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয়)ৰপৰা টাৰাকে ইষ্ট ইণ্ডিয়া এছ’চিয়েচন প্ৰতিষ্ঠা কৰে। আমেৰিকাৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ছাত্ৰ সন্থাই তেওঁক আমন্ত্ৰণ জনাইছিল। ইতিমধ্যে তেওঁক ভাৰত-জাৰ্মান পৰিকল্পনাৰ বিষয়ে অৱগত কৰা হৈছিল আৰু ১৯১৫ চনৰ জানুৱাৰী মাহত তেওঁ বাৰ্লিনত বীৰেন্দ্ৰনাথ চট্টোপাধ্যায়ক লগ পাইছিল। সেই বৈঠকৰ বাবে বৰকাতুল্লা আৰু হৰদয়ালও বাৰ্লিনলৈ আহিছিল। কাবুললৈ ৰাজা মহেন্দ্ৰ প্ৰতাপৰ প্ৰচাৰত সহযোগ কৰিবলৈ সকলোৱে এক ঘনিষ্ঠ গোট গঠন কৰিছিল। 

১৯১৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহত কাবুলৰ শ্বিৰাজ-উল-আখবৰে কনষ্টেণ্টিনোপলৰ এখন বাতৰি কাকতৰপৰা তাৰকৰ ভাষণ ছপা কৰিছিল: ইয়াত অট্টোমান সেনাক প্ৰশিক্ষণ দিয়াত নিয়োজিত জাৰ্মান বিষয়াসকলৰ কাম আৰু তুৰ্কীসকলৰ সাহস আৰু সাহসক প্ৰশংসা কৰা হৈছিল। তেওঁ বুজাই দিলে যে জাৰ্মানী আৰু অষ্ট্ৰিয়াইহে যুদ্ধ ঘোষণা কৰিছিল, মিত্ৰশক্তিৰ নহয় আৰু তেনে কৰাৰ কাৰণ তেওঁলোকৰ শত্ৰুৱে মানৱতাৰ বিৰুদ্ধে কৰা নৃশংস অত্যাচাৰৰপৰা পৃথিৱীখন পৰিষ্কাৰ কৰা আৰু ভাৰত, ইজিপ্ত, পাৰসিয়া, মৰক্কো, আফ্ৰিকাৰ দুৰ্ভগীয়া বাসিন্দাসকলক বলপূৰ্বকভাৱে নিজৰ দেশসমূহ দখল কৰি দাসত্বত ৰখা ব্ৰিটিছ, ফৰাচী আৰু ৰাছিয়ানসকলৰপৰা উদ্ধাৰ কৰা বুলি বুজাই দিলে। তাৰাকে জোৰ দি কয় যে তুৰস্কই কেৱল নিজৰ দেশ ৰক্ষা আৰু স্বাধীনতা বজাই ৰখাৰ বাবেই নহয়, নিজৰ ৩০ কোটি মুছলমানক পুনৰ সজীৱ কৰি তুলিবলৈ আৰু আফগান ৰাষ্ট্ৰক এক দৃঢ় ভেটিত প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈও যুদ্ধত যোগদান কৰিছে, যিয়ে ইয়াৰ সমৰ্থক আৰু সহায়ক হ’ব পৰা ৩৫ কোটি ভাৰতীয় হিন্দু আৰু মুছলমান উভয়ৰে সৈতে সংযোগ হিচাপে কাম কৰিব। (ৰাজনৈতিক, পৃষ্ঠা ৩০৪)

১৯১৬ চনৰ জুলাই মাহত তাৰকা কেলিফৰ্ণিয়ালৈ উভতি যায়। তাৰ পিছত তেওঁ জাপানৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু বিশ্ব ৰাজনীতিত ইয়াৰ তাৎপৰ্য্যৰ ওপৰত এক বৃহৎ অধ্যয়নৰ প্ৰকল্প লৈ জাপানলৈ ৰাওনা হয়। এই অধ্যয়নটো ১৯১৭ চনত "ইজ জাপান এ থ্ৰেট টু এছিয়া?" এই গ্ৰন্থখনৰ প্ৰস্তাৱনা লিখিছে চীনৰ প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী টাং শ্বাওয়ীয়ে। ৰাছ বেহাৰী বসু আৰু হেৰামবালাল গুপ্তাৰ সৈতে তেওঁ মস্কোলৈ যাবলৈ ওলাইছিল যেতিয়া তাৰকাক কুখ্যাত হিন্দু-জাৰ্মান ষড়যন্ত্ৰ বিচাৰত হাজিৰ হ’বলৈ পুনৰ আহ্বান কৰা হয়। সম্পূৰ্ণ বগা ৰঙৰ জুৰীয়ে তেওঁক "আটাইতকৈ বিপজ্জনক অপৰাধী" বুলি অভিযোগ কৰি তেওঁৰ আমেৰিকাৰ নাগৰিকত্ব বাতিল কৰি ব্ৰিটিছ আৰক্ষীৰ হাতত গতাই দিয়াৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়। ১৯১৮ চনৰ ৩০ এপ্ৰিলত তেওঁক বাইছ মাহৰ কাৰাদণ্ড বিহা হয় আৰু সেই কাৰাদণ্ড তেওঁ লিভেনৱৰ্থ কাৰাগাৰত কটায়। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে তেওঁক ভাৰতলৈ বিতাড়িত কৰাৰ চেষ্টা নাকচ কৰা হয়।

## শৈক্ষিক জীৱন
১৯২০ চনত কাৰাগাৰৰপৰা মুক্তি পোৱাৰ পিছত তাৰাকে তেওঁৰ দীৰ্ঘদিনীয়া বন্ধু তথা সমৰ্থক মেৰী কিটিং মৰ্চৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। নেচনেল এছ'চিয়েচন ফৰ দ্য এডভান্সমেণ্ট অৱ কলাৰ্ড পিপল আৰু নেচনেল উইমেনছ পাৰ্টিৰ প্ৰতিষ্থাপক সদস্য আছিল। তেওঁ তাইৰ লগত ইউৰোপ ভ্ৰমণৰ বিস্তৃত ভ্ৰমণত গৈছিল। তেওঁলোকে মিউনিখক তেওঁলোকৰ কাৰ্যকলাপৰ মুখ্য কাৰ্যালয় কৰি তুলিলে। তাতেই তেওঁলোকে ইণ্ডিয়া ইনষ্টিটিউট প্ৰতিষ্ঠা কৰে, যিয়ে জাৰ্মানীত উচ্চ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰা প্ৰতিভাৱান ভাৰতীয় ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক বৃত্তি প্ৰদান কৰে। শ্ৰী ঔৰবিন্দোৰ লগত ঘনিষ্ঠ যোগাযোগ বজাই ৰাখি অভ্যন্তৰীণ আধ্যাত্মিক অনুশাসন অনুসৰণ কৰিছিল। আমেৰিকালৈ উভতি অহাৰ লগে লগে তাৰকক কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ অধ্যাপক আৰু জৰ্জটাউন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ফেলো হিচাপে যৌথভাৱে নিযুক্তি দিয়া হয়। তেখেতে পত্নীৰ সৈতে মিলি ১৯৩৫ চনত আমেৰিকা আৰু এছিয়াৰ দেশসমূহৰ মাজত শৈক্ষিক কাম-কাজৰ প্ৰসাৰ আৰু সাংস্কৃতিক সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলাৰ উদ্দেশ্যে সম্বলপূৰ্ণ তৰকনাথ দাস ফাউণ্ডেশ্যন প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

## তৰক নাথ দাস ফাউণ্ডেচন

বৰ্তমান এই ফাউণ্ডেচনে আমেৰিকাত অধ্যয়ন কৰা ভাৰতীয় স্নাতক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক অনুদানৰ পুঁজি প্ৰদান কৰে যিসকলে এবছৰৰ স্নাতক কাম সম্পূৰ্ণ কৰিছে বা সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ ওলাইছে আৰু ডিগ্ৰী লাভ কৰিছে। আমেৰিকাৰ প্ৰায় এক ডজন বিশ্ববিদ্যালয়ত তৰক নাথ দাসৰ পুঁজি আছে। কেৱল কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ৰ মেৰী কিটিং দাস ফাণ্ড নামৰ পুঁজিটোৰ যথেষ্ট পৰিমাণৰ ধন আছে, আৰু ইয়াৰ আয় ভাৰতৰ ওপৰত বক্তৃতা আৰু সন্মিলনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আন আন অংশগ্ৰহণকাৰী বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ ভিতৰত আছে পিটচবাৰ্গ বিশ্ববিদ্যালয়, নিউয়ৰ্ক বিশ্ববিদ্যালয়, ৱাশ্বিংটন বিশ্ববিদ্যালয়, ভাৰ্জিনিয়া বিশ্ববিদ্যালয়, হাৱাৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয়, য়েল বিশ্ববিদ্যালয়, চিকাগো বিশ্ববিদ্যালয়, মিছিগান বিশ্ববিদ্যালয়, উইচকনচিন-মেডিচন বিশ্ববিদ্যালয়, আমেৰিকান বিশ্ববিদ্যালয়, আৰু মানোয়াৰ হাৱাই বিশ্ববিদ্যালয়। 
## পাছৰ জীৱন
১৯৪৭ চনত ভাৰত বিভাজনত আৱেগিকভাৱে শোকত ভাগি পৰা আৰু শেষ-নিশ্বাস পৰ্যন্ত দক্ষিণ এছিয়া বিভাজন প্ৰক্ৰিয়াৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰাসকলৰ ভিতৰত তাৰকও আছিল। ছয়চল্লিছ বছৰ নিৰ্বাসনৰ অন্তত ১৯৫২ চনত ৱাটুমুল ফাউণ্ডেশ্যনৰ অতিথি অধ্যাপক হিচাপে তেওঁ নিজৰ গৃহভূমিলৈ উভতি আহে। তেওঁ কলিকতাত বিবেকানন্দ ছ’চাইটি প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ১৯৫২ চনৰ ৯ ছেপ্টেম্বৰত বাঘা যতীনৰ বীৰ শ্বহীদ হোৱাৰ ৩৭বছৰীয়া জয়ন্তী উপলক্ষ্যে এখন ৰাজহুৱা সভাত সভাপতিত্ব কৰি যুৱক-যুৱতীসকলক তেওঁৰ গুৰু যতীন্দ্ৰই সমৰ্থন কৰা মূল্যবোধক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিবলৈ আহ্বান জনায়। ১৯৫৮ চনৰ ২২ ডিচেম্বৰত আমেৰিকালৈ উভতি অহাৰ লগে লগে ৭৪ বছৰ বয়সত তেওঁৰ মৃত্যু হয়।

## তথ্যৰ উৎস

## গ্ৰন্থপঞ্জী
*"Das, Taraknath (Dr.)" in *Dictionary of National Biography*, (ed.) S.P. Sen, 1972, Vol I, pp363–4
**Political Trouble in India: A Confidential Report*, by James Campbell Ker, 1917, reprinted 1973
**Sadhak biplabi jatindranath*, by Prithwindra Mukherjee, West Bengal State Book Board, 1990, pp441–469
**San Francisco Trial Report*, 75 Volumes; Record Groups 49, 60, 85 & 118 (US National Archives, Washington D.C. & Federal Archives, San Bruno)
*M.N. Roy Library & Gadhar Collection (South/Southeast Library, University of California, Berkeley)
*"Taraknath Das" by William A. Ellis, in *Norwich University 1819–1911*, Vol. III, 1911
*"Deportation of Hindu Politics" by Sailendra Nath Ghose, in *The Dial*, 23 August 1919, pp145–7
*"The Vermont Education of Taraknath Das: An Episode In British-American-Indian Relations" by Ronald Spector, in *Vermont History*, Vol.48, No.2, 1980 (illustrated), pp88–95
*"Taraknath in Madras" by Akoor Anantachari, in *Sunday Standard*, Chennai, 31 May 1964
**Taraknath Das: Life and Letters of a Revolutionary in Exile*, by Tapan K. Mukherjee, National Council of Education, Kolkata, 1998, 304pp
**Op. cit.:* a review by Santosh Saha, in Journal of 3rd World Studies, Spring, 2000

## বাহ্যিক সংযোগ
*Tarak Nath Das materials on the South Asian American Digital Archive (SAADA)
*About The Tarak Nath Das Foundation by Leonard A. Gordon 
*“Hindu” students at the University of Washington, 1908–1915 

শ্ৰেণী:বিপ্লৱী
শ্ৰেণী:ভাৰতীয় ব্যক্তি
শ্ৰেণী:মৃত ব্যক্তি