হাৰমনিয়াম

**ভাৰতীয় হাৰমনিয়াম,** **হাতৰ হাৰমনিয়াম,** **সংবাদিনী**, **পেটী** ("বাকচ"), বা **ৱাজা**, প্ৰায়ে কেৱল **হাৰমনিয়াম** বুলি কোৱা হয়, এটা সৰু আৰু সুবিধাজনক হাতেৰে পাম্প কৰা ৰীড অৰ্গান যি ভাৰতীয় উপমহাদেশত অতি জনপ্ৰিয়। ইয়াৰ ধ্বনি একৰ্ডিয়ন বা অন্য বেল’ছ চালিত ফ্ৰী-ৰীড এৰোফোনৰ দৰে।
১৯শ শতিকাৰ মধ্যভাগত ৰীড-অৰ্গান ভাৰতত আহিছিল, সম্ভৱতঃ মিছনেৰী বা ব্যৱসায়ীসকলৰ সৈতে। সময়ৰ সৈতে ভাৰতীয় কাৰিকৰসকলে ইয়াক মজিয়াত বজাব পৰাকৈ (যিহেতু বেছিভাগ পৰম্পৰাগত ভাৰতীয় সংগীত এইদৰে কৰা হয়) আৰু সৰু আৰু অধিক সুবিধাজনক কৰি পৰিৱৰ্তন কৰিছিল।
এই সৰু ভাৰতীয় হাৰমনিয়াম ১৯শ আৰু ২০শ শতিকাৰ ভাৰতীয় সংগীতত অতি জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছিল। ই মন্দিৰত আৰু ৰাজহুৱাভাৱে বজোৱা ভাৰতীয় ভক্তিমূলক সংগীতৰ বাবেও ব্যাপকভাৱে ব্যৱহৃত হৈছিল। ভাৰতীয় হাৰমনিয়াম এতিয়াও শিখ, হিন্দু, মুছলিম, আৰু বৌদ্ধসকলৰদ্বাৰা ভক্তিমূলক ধাৰা যেনে কাৱালী, গজল, কীৰ্তন, আৰু ভজনৰ বাবে ব্যাপকভাৱে ব্যৱহৃত হয়। দক্ষিণ এছিয়াত, হাৰমনিয়াম সাধাৰণতে কণ্ঠশিল্পীৰ সংগতৰ বাবে অধিক ব্যৱহৃত হয়।
ভাৰতীয় হাৰমনিয়াম শেহতীয়াকৈ পশ্চিমীয়া যোগ উপসংস্কৃতিটো জনপ্ৰিয় হৈছে। আমেৰিকান কীৰ্তন গায়ক যেনে কৃষ্ণ দাস আৰু জয় উত্তলৰদ্বাৰা ইয়াক জনপ্ৰিয় কৰা হৈছে। 
এটা সম্পৰ্কিত যন্ত্ৰ হৈছে শ্ৰুতি বক্স, এটা কীবিহীন হাৰমনিয়াম, যি কেৱল অন্য একক শিল্পীক সমৰ্থন কৰিবলৈ ড্ৰ’ন উৎপন্ন কৰিবলৈ ব্যৱহৃত হয়। 

## ইতিহাস

### ১৯শ শতিকাৰ সময়ত বিকাশ
ইউৰোপীয় হাৰমনিয়াম ১৮শ শতিকাত বিকশিত হৈছিল, চীনা শেং, এটা লাউৰ মাউথ অৰ্গেয়নৰপৰা প্ৰেৰণা লৈ। ১৯শ শতিকাত ভাৰতত বিভিন্ন ধৰণৰ ইউৰোপীয় হাৰমনিয়াম আৰু ৰীড-অৰ্গান আহিছিল, কিছুমান মিছনেৰীয়ে আনিছিল।
ভাৰতীয় হাৰমনিয়াম ফ্ৰান্সত বিকশিত ৰীড অৰ্গান (পাম্প অৰ্গান)ৰ ডিজাইনৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে। প্ৰথমে, এইবোৰ আছিল বৃহৎ যন্ত্ৰ, যিবোৰ চকীত বহি বজাবলৈ ডিজাইন কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত পেডেলৰ সৈতে পাম্প কৰা সম্ভৱ হৈছিল। সময়ৰ সৈতে, ইউৰোপীয়সকলে সৰু হাৰমনিয়াম ডিজাইন কৰিছিল, যেনে গাইড-চাণ্ট, য’ত হাতেৰে পাম্প কৰা বেল’ছ আছিল।
ভাৰতীয় কাৰিকৰসকলে ইউৰোপীয় ডিজাইনৰ ভিত্তিত এটা বহুত সৰু যন্ত্ৰ তৈয়াৰ কৰিছিল, যি মজিয়াত ৰখি বজাব পৰা যায় আৰু বাঁওহাতেৰে বেল’ছ পাম্প কৰা হয়। অন্যান্য উপাদান যোগ কৰা হৈছিল, যেনে ড্ৰ’ন ষ্টপৰ সংযোজন (ভাৰতীয় সংগীতত ড্ৰ’নৰ ব্যৱহাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ)। এই যন্ত্ৰটো অতি সোনকালে জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছিল: ই লঘু আৰু সুবিধাজনক, নিৰ্ভৰযোগ্য, শিকিবলৈ সহজ আৰু এটা সমৃদ্ধ ধ্বনি উৎপন্ন কৰিছিল। দ্বাৰকানাথ ঘোষ দ্বাৰকিন কোম্পানীৰ এজন প্ৰথম উদ্ভাৱক হিচাপে গণ্য হয়।
দ্বিজেন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ ১৮৬০ চনত তেওঁৰ ব্যক্তিগত থিয়েটাৰত আমদানিকৃত যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ কৃতিত্ব দিয়া হয়, কিন্তু ই সম্ভৱতঃ পেডেল-পাম্পড যন্ত্ৰ আছিল যি জটিল আছিল বা ৰীড অৰ্গানৰ কিছু পৰিৱৰ্তন আছিল। প্ৰথমতে, ই কৌতূহল জগাইছিল, কিন্তু ক্ৰমান্বয়ে মানুহে ইয়াক বজাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল, আৰু ঘোষে ইয়াক পৰিৱৰ্তনৰ উদ্যোগ লৈছিল। ভাৰতীয় প্ৰয়োজনৰ প্ৰতিক্ৰিয়া হিচাপে নতুন হাৰমনিয়ামৰ প্ৰৱৰ্তন হৈছিল। সকলো ভাৰতীয় সংগীতৰ যন্ত্ৰ সংগীতজ্ঞই মজিয়াত বা মঞ্চত বহি, যন্ত্ৰটোৰ পিছফালে বা হাতত ধৰি বজায়। সেই যুগত, ভাৰতীয় ঘৰত টেবুল আৰু চকী ব্যৱহাৰ কৰা নহৈছিল।
তদুপৰি, পশ্চিমীয়া সংগীত, যি হাৰ্মনিকভিত্তিক, তাত এজন বাদকৰ দুয়োহাতৰ প্ৰয়োজন আছিল কৰ্ড বজাবলৈ, সেয়েহে বেল’ছক ভৰিৰে নিযুক্তি দিয়াটোৱেই আছিল শ্ৰেষ্ঠ সমাধান; ভাৰতীয় সংগীতত, যি সুৰভিত্তিক, কেৱল এখন হাতৰ প্ৰয়োজন আছিল সুৰ বজাবলৈ, আৰু আনখন হাত বেল’ছৰ বাবে মুক্ত আছিল। 

### ২০শ শতিকাৰ বিতৰ্ক

১৯শ শতিকাৰ শেষৰফালে হাৰমনিয়াম ভাৰতীয় সংগীতত ব্যাপকভাৱে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। ২০শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে, ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদী আন্দোলনৰ প্ৰেক্ষাপটত, যিয়ে ভাৰতক পশ্চিমৰপৰা পৃথক হিচাপে চিত্ৰিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, হাৰমনিয়ামক এটা অবাঞ্ছিত বিদেশী অনুপ্ৰৱেশকাৰী হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছিল। 
ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা, হাৰমনিয়ামৰ সৈতে কাৰিকৰী উদ্বেগো আছিল, য’ত ইয়াৰ স্লাৰ, গমক (নোটৰ মাজৰ আধা-টোন বজোৱা) আৰু মীণ্ড (নোটৰ মাজৰ স্লাইড) উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰা, যি চিতাৰ আৰু চাৰোদৰ দৰে যন্ত্ৰত কৰিব পৰা যায়, আৰু এইটো যে, এটা কীব’ৰ্ড যন্ত্ৰ হিচাপে, ই নিৰ্দিষ্ট সুৰত স্থাপিত। প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত ইয়াক ট্ৰেন্সপ’জ কৰিব নোৱাৰে, যদিও কিছুমানত এনে পদ্ধতি থাকে। 
নোটৰ মাজত স্লাইড কৰিব নোৱাৰাটোৱে ইয়াক অন্দোলন, মৃদু দোলনৰ দৰে সূক্ষ্ম স্পন্দন প্ৰকাশ কৰাত বাধা দিয়ে, যি ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ বহুতো ৰাগৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। নিৰ্দিষ্ট সুৰৰ বাবে স্থাপিত হোৱাৰ ফলত ই ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় স্বৰৰ ধাৰণাৰ সৈতে কম সামঞ্জস্যপূৰ্ণ, যি নিৰ্দিষ্ট সুৰৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত নহয়, বৰঞ্চ সুৰৰ এটা পৰিসৰৰ ওপৰত। নিৰ্দিষ্ট সুৰবোৰে দুটা ভিন্ন ৰাগত দিয়া স্বৰৰ সুৰৰ সূক্ষ্ম পাৰ্থক্য প্ৰকাশ কৰাত বাধা দিয়ে। এই কাৰণত, ইয়াক ১৯৪০ৰপৰা ১৯৭১লৈ অল ইণ্ডিয়া ৰেডিঅ’ত নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল।
আনহাতে, ২০শ শতিকাৰ প্ৰথম ভাগত নতুনকৈ সংস্কাৰিত শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ বাবে হাৰমনিয়ামৰ বহুতো গুণে ইয়াক অতি উপযুক্ত কৰি তুলিছিল: ই শিক্ষানবিছসকলৰ বাবে শিকিবলৈ সহজ; ই দলীয় গান আৰু বৃহৎ কণ্ঠৰ শ্ৰেণী সমৰ্থন কৰে; ই ৰাগৰ ব্যাকৰণৰ বাবে এটা টেমপ্লেট প্ৰদান কৰে; ই এটা কনচাৰ্ট হলত ড্ৰ’ন প্ৰদান কৰিবলৈ যথেষ্ট উচ্চ। এই কাৰণত, ই উত্তৰ ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় কণ্ঠৰ বেছিভাগ ধাৰাৰ সংগতৰ বাবে পছন্দৰ যন্ত্ৰ হৈ পৰিছে, শীৰ্ষ কণ্ঠশিল্পীসকল (যেনে, ভীমসেন জোশী) নিয়মিতভাৱে তেওঁলোকৰ কনচাৰ্টত হাৰমনিয়ামৰ সংগত ব্যৱহাৰ কৰে। তদুপৰি, কিছুমান ভাৰতীয় সংগীতজ্ঞই হাৰমনিয়ামক একক যন্ত্ৰ হিচাপেও ব্যৱহাৰ কৰিছিল, য’ত আছে পণ্ডিত ভীষ্মদেৱ বেদী, পণ্ডিত মুনেশ্বৰ দয়াল, পণ্ডিত মণ্টু বেনাৰ্জী, আৰু পমভূষণ জ্ঞানপ্ৰকাশ ঘোষ।
কিছুমান ভাৰতীয় সংগীতৰ পণ্ডিতে এতিয়াও হাৰমনিয়ামক অপছন্দ কৰে, যিয়ে চাৰঙ্গীক খেয়াল গানৰ সংগতৰ বাবে পছন্দ কৰে।
হাৰমনিয়ামৰ সীমাবদ্ধতাৰ বিষয়ে সংগীতৰ উদ্বেগসমূহে নতুন কাৰিকৰী উদ্ভাৱনৰ সৃষ্টি কৰিছিল যিয়ে ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ বাবে অধিক উপযুক্ত হাৰমনিয়াম তৈয়াৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। এনে এটা চেষ্টা হৈছে ভীষ্মদেৱ বেদীৰ কাম, যিয়ে প্ৰথমে হাৰমনিয়ামৰ উন্নতিৰ কথা ভাবিছিল, যন্ত্ৰৰ ওপৰত সংযোজিত স্বৰমণ্ডল (হাৰ্পৰ দৰে তাঁৰৰ বাকচ)ৰ সৈতে। তেওঁৰ শিষ্য, মনোহৰ চিমোতে, পিছত এই ধাৰণাটো কাৰ্যকৰী কৰিছিল, যন্ত্ৰটোক কীৰ চাপৰ প্ৰতি অধিক সঁহাৰিজনক কৰি, আৰু এই যন্ত্ৰটোক *সংবাদিনী* নাম দিছিল—এটা নাম যি এতিয়া ব্যাপকভাৱে গ্ৰহণ কৰা হৈছে। ভীষ্মদেৱ বেদীয়ে হাৰমনিয়ামৰ বাবে বিশেষভাৱে ৰচনা ডিজাইন কৰাৰ কথাও ভাবিছিল, যি "তন্তকাৰী"—তাঁৰৰ যন্ত্ৰত সংগীতৰ প্ৰদৰ্শনৰ শৈলীৰ অনুৰূপ। এই ৰচনাবোৰত প্ৰচুৰ কাট নোট আৰু উচ্চ-গতিৰ পথ থাকে, যি তাঁৰ টানাৰ দৰে প্ৰভাৱ সৃষ্টি কৰে। 

১৯৫৪ চনত, স্বৰ্গীয় যোগেশ চন্দ্ৰ বিশ্বাসে প্ৰথমে তৎকালীন হাৰমনিয়ামবোৰ পৰিৱৰ্তন কৰিছিল, যাতে ইয়াক বহুত পাতল স্থানত ভাঁজ কৰিব পৰা যায় যাতে সহজে চলাচল কৰিব পৰা যায়। তাৰ আগতে, যদি যন্ত্ৰটো বাকচত ৰখা হৈছিল, তেন্তে দুজন লোকে দুয়োফালৰপৰা ধৰি বহন কৰিবলগীয়া হৈছিল। এই উন্নতিটো তেতিয়াৰপৰা বেছিভাগ হাৰমনিয়ামত এটা জেনেৰিক ডিজাইন হৈ পৰিছিল আৰু "ফ’ল্ডিং হাৰমনিয়াম" নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছিল। 
আন এটা পৰিৱৰ্তন হৈছে সংগীতবিদ বিদ্যাধৰ ওকেৰ, যিয়ে এটা ২২-মাইক্ৰ’টোন হাৰমনিয়াম বিকশিত কৰিছিল, যি ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ প্ৰয়োজনীয় ২২টা মাইক্ৰ’টোন বজাব পাৰে। মৌলিক সুৰ (ষড়জ) আৰু পঞ্চম (পঞ্চম) স্থিৰ, কিন্তু অন্য দহটা নোটৰ প্ৰত্যেকৰে দুটা মাইক্ৰ’টোন থাকে, এটা উচ্চ আৰু এটা নিম্ন। উচ্চ মাইক্ৰ’টোন কীৰ তলত থকা নব টানি বাছনি কৰা হয়। এইদৰে, ২২-শ্ৰুতি হাৰমনিয়াম যিকোনো বিশেষ ৰাগৰ বাবে টিউন কৰিব পৰা যায় কেৱল য’ত উচ্চ শ্ৰুতিৰ প্ৰয়োজন তাত নব টানি। 

## নিৰ্মাণ আৰু উপাদান

ভাৰতীয় হাৰমনিয়ামৰ মৌলিক উপাদানসমূহৰ ভিতৰত আছে: বহনৰ বাবে দুটা ধাতুৰ হেণ্ডেলৰ সৈতে কাঠৰ শৰীৰ, পিতলৰ ৰীডৰ বেংক (প্ৰায়ে ১, ২, বা ৩টা) কাঠৰ ৰীড ব’ৰ্ডত স্থাপিত, এটা পাম্পিং যন্ত্ৰ (বেল’ছ), বায়ু ষ্টপ (ড্ৰ’নৰ বাবে ষ্টপকে ধৰি), আৰু এটা কীব’ৰ্ড (যি পিয়ানো কীব’ৰ্ডৰ দৰে কিন্তু কমসংখ্যক কীৰ সৈতে)। কিছুমান মডেলত এটা অষ্টক কাপলাৰ থাকে, এটা পদ্ধতি যিয়ে এটা ৰীড ভাল্ভক আন এটা নোটৰ সৈতে সংযোগ কৰে (সাধাৰণতে একে নোট এটা অষ্টক ওপৰত বা তলত)।
ধ্বনি উৎপন্ন হয় বায়ুৰদ্বাৰা, যি বেল’ছৰদ্বাৰা হাৰমনিয়ামৰ ভিতৰৰ এটা অভ্যন্তৰীণ জলাশয় বেল’ছলৈ পাম্প কৰা হয়। এই ভিতৰৰ জলাশয়ৰপৰা বায়ু ওলাই ৰীডবোৰ কঁপাই তোলে। ইয়াৰ ফলত এটা অবিৰত ধ্বনি সম্ভৱ হয়।

### প্ৰকাৰ

ভাৰতত নিৰ্মিত মানক ভাৰতীয় হাৰমনিয়ামৰ (অৰ্থাৎ ইকুই-টেম্পাৰ্ড হাৰমনিয়াম) দুটা মুখ্য শৈলী আছে: দিল্লী শৈলী আৰু কলকাতা শৈলী। প্ৰত্যেক শৈলীয়ে পৰম্পৰাগতভাৱে বিভিন্ন ধৰণৰ কাঠ, নিৰ্মাণ পদ্ধতি আৰু ডিজাইন ব্যৱহাৰ কৰে, যাৰ ফলত ভিন্ন ধ্বনি আৰু অনুভৱ হয়। 
দিল্লী শৈলীৰ হাৰমনিয়াম সাধাৰণতে কলকাতা শৈলীৰ হাৰমনিয়ামতকৈ কম খৰচী, যি অধিক উচ্চমানৰ হয়। কলকাতা শৈলীৰ হাৰমনিয়ামত প্ৰায়ে তিনি বা চাৰিটা ৰীডৰ বেংক থাকে (যদিও দিল্লী শৈলীত সাধাৰণতে মাত্ৰ দুটা বেংক থাকে)। ইহঁত সাধাৰণতে চেগুনৰ দৰে কাঠৰপৰা তৈয়াৰ কৰা হয় (দিল্লী শৈলী প্ৰায়ে নৰম কাঠৰপৰা তৈয়াৰ কৰা হয়)। এই পাৰ্থক্যই কলকাতা শৈলীৰ হাৰমনিয়ামক অধিক খৰচী কৰে, কিন্তু ইয়াৰ ধ্বনি যথেষ্ট পূৰ্ণ আৰু ইয়াৰ ৰেঞ্জ ডাঙৰ। কলকাতা শৈলীৰ হাৰমনিয়াম সাধাৰণতে স্কেল চেঞ্জাৰৰ সৈতে ডিজাইন কৰা হয় যি কীব’ৰ্ডক স্লাইড কৰি কৰ্ডৰ অৱস্থান সলনি নকৰাকৈ স্কেল সলনি কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে। ইয়াৰ ফলত খৰচ আৰু বৃদ্ধি পায়। 
পাকিস্তানত নিৰ্মিত হাৰমনিয়ামৰ ক্ষেত্ৰত, লাহোৰ শৈলী (কেতিয়াবা কাৱালী শৈলী বা পাকিস্তানী বুলি কোৱা হয়) হাৰমনিয়ামবোৰো ইয়াৰ নিৰ্মাণত অনন্য। লাহোৰ শৈলীৰ হাৰমনিয়ামত সাধাৰণতে ভাৰতত নিৰ্মিত হাৰমনিয়ামত পোৱা অসংখ্য ষ্টপ আৰু ড্ৰ’ন নবৰ অভাৱ থাকে। উচ্চমানৰ মডেলত সাধাৰণতে বিৰল জাৰ্মান জুবিলেট হাৰমনিয়াম ৰীড থাকে। ইয়াত সাধাৰণতে স্থায়ীভাৱে নিয়োজিত সোঁ ওপৰৰ কাৰ্য্যৰ অষ্টক কাপলাৰো থাকিব পাৰে। 
কিছুমান হাৰমনিয়াম (কেতিয়াবা "পৰ্টেবল" বা "ট্ৰেভেল" মডেল নামেৰে নামকৰণ কৰা হয়) বিল্ট-ইন কাঠৰ ছুটকেছৰ সৈতেও আহে। ছুটকেছৰ ওপৰৰ অংশ বিচ্ছিন্ন কৰিব পৰা যায়, আৰু তাৰ পিছত কীব’ৰ্ড বজোৱাৰ বাবে উত্তোলন কৰা হয়।
মানক হাৰমনিয়ামৰ উপৰি, হাৰমনিয়াম কেইবাটাও ভিন্ন আকাৰত আহে, আৰু তাৰ ফলত, ইয়াৰ ধ্বনি নিৰ্মাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ভিন্ন হয়। সৰু নিৰ্মাণত কীৰ সংখ্যা কম হ’ব পাৰে। মানক সংখ্যা হৈছে ৪২ কীৰ কীব’ৰ্ড, কিন্তু সৰু সংস্কৰণত ৩৯ বা ৩২ কী থাকিব পাৰে। সৰু মডেলবোৰ অলপ ভিন্ন ডিজাইনত নিৰ্মিত হ’ব পাৰে, বা ইহঁত ক্লাছিক ডিজাইনৰ সৰল সৰু সংস্কৰণ হ’ব পাৰে। সৰু মডেলত সাধাৰণতে কম সাসটেইন থাকে আৰু ধ্বনি কম পূৰ্ণ হয়, যিহেতু ধ্বনি বাকচটো যথেষ্ট সৰু। 
আন এটা বিৰল আৰু অধিক খৰচী ধৰণৰ হাৰমনিয়াম হৈছে ২২ শ্ৰুতি (২২ মাইক্ৰ’টোন) হাৰমনিয়াম। এইবোৰ বিশেষভাৱে ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ বাবে ব্যৱহৃত হয় কাৰণ ই ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতত ব্যৱহৃত ২২টা মাইক্ৰ’টোনৰ প্ৰতিলিপি কৰিব পাৰে, যি অন্য মডেলবোৰে কৰিব নোৱাৰে। 

## ব্যৱহাৰ

হাৰমনিয়াম ভাৰতীয়, পাকিস্তানী, আৰু বাংলাদেশী সংগীতৰ বহুতো ধাৰাত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ যন্ত্ৰ। ই দক্ষিণ এছিয়াৰ বহুতো সংগীতৰ ধাৰাত ব্যৱহৃত হয় য’ত আছে উত্তৰ ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ ধৰণ যেনে ধ্ৰুপদ আৰু খেয়াল, ছুফী মুছলিম কাৱালী সংগীত, হিন্দু আৰু শিখ ভক্তিমূলক (ভক্তি) সংগীত (ভজন আৰু কীৰ্তন), লগতে লোকসংগীত, ফিল্মী সংগীত (ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ সংগীত), গজল, গীত, ধমৰ, থুমৰী, আৰু শবদ।
বেছিভাগ ধাৰাত, ভাৰতীয় হাৰমনিয়াম সাধাৰণতে কিছুমান তাল যন্ত্ৰৰ সৈতে সংগত কৰা হয় যিয়ে সংগীতৰ তাল প্ৰদান কৰে, যেনে তবলা, ঢোলক, তাল, বা মৃদঙ্গম। 
প্ৰায় সকলো কাৱাল গায়কে সংগীতৰ সংগতৰ বাবে হাৰমনিয়াম ব্যৱহাৰ কৰে। বিখ্যাত পাকিস্তানী সংগীতজ্ঞ যেনে নুছৰত ফতেহ আলি খান (১৯৪৮–১৯৯৭) আৰু আজিজ মিয়াঁ (১৯৪২–২০০০)ৰদ্বাৰা কাৱালী সংগীতৰ ধাৰাটো জনপ্ৰিয় হোৱাৰ ফলত ই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত প্ৰকাশ পাইছে।
হাৰমনিয়াম বিশ্বৰ গুৰদ্বাৰা (শিখ মন্দিৰ)ত সাধাৰণতে পোৱা যায়, য’ত ই সাধাৰণতে শবদ কীৰ্তন ভক্তিমূলক গানৰ বাবে ব্যৱহৃত হয়। শিখসকলৰ বাবে, হাৰমনিয়াম *ৱাজা* বা *বাজা* (ਵਾਜਾ; *Vājā*) নামেৰে জনাজাত। ই ১৯শ আৰু ২০শ শতিকাত শিখসকলৰদ্বাৰা ব্যাপকভাৱে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, প্ৰায়ে দেশীয় যন্ত্ৰসমূহৰ স্থান লৈ। ইয়াক উত্তৰ ভাৰত আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ কিছু অংশত *পেটী* (শাব্দিকভাৱে, বাকচ) বুলিও কোৱা হয়, য’ত ই মাৰাঠী কীৰ্তনত ব্যাপকভাৱে ব্যৱহৃত হয়। 
ভাৰতীয় হাৰমনিয়াম ২০শ শতিকাত ভাৰতীয় ধৰ্মৰ পশ্চিমলৈ বিস্তাৰৰ সময়ত পশ্চিমীয়া বিশ্বত আহিছিল। ইণ্টাৰনেচনেল ছ’চাইটি ফৰ কৃষ্ণ কনচাছনেছ (ইস্কন) আৰু যোগী ভজনৰ ৩এইচঅ’ৰ দৰে ভাৰতীয় ধৰ্মীয় আন্দোলনে ভাৰতীয় ভক্তিমূলক কীৰ্তন পশ্চিমলৈ আনিছিল, য’ত হাৰমনিয়ামৰ ব্যৱহাৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। পশ্চিমীয়া কীৰ্তন গায়ক যেনে কৃষ্ণ দাস, জয় উত্তল, আৰু স্নাতম কৌৰ নতুন যুগ আৰু যোগ উপসংস্কৃতিত বিশেষকৈ বিখ্যাত হাৰমনিয়াম বাদক হৈ পৰিছে।

## উল্লেখ

## বাহিৰৰ সংযোগ
* হাৰমনিয়ামৰ ওপৰত ভাৰতীয় যন্ত্ৰৰ পৃষ্ঠা