ইৰান

**ইৰান**, যাৰ আধিকাৰিক নাম **ইছলামী প্ৰজাতন্ত্ৰী ইৰান** আৰু ঐতিহাসিক নাম **[[পাৰস্য]]**, হ’ল পশ্চিম এছিয়াৰ এখন দেশ। ইয়াৰ পশ্চিমে ইৰাক, উত্তৰ-পশ্চিমে তুৰস্ক, আজেৰবাইজান আৰু আৰ্মেনিয়া, উত্তৰে কাস্পীয় সাগৰ, উত্তৰ-পূৱে তুৰ্কমেনিস্তান, পূৱে আফগানিস্তান, দক্ষিণ-পূৱে পাকিস্তান আৰু দক্ষিণে পাৰস্য উপসাগৰ আৰু ওমান উপসাগৰ অৱস্থিত। ইউৰেছিয়াৰ কেন্দ্ৰত আৰু হৰমুজ প্ৰণালীৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে দেশখন ভূ-কৌশলগতভাৱে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। ৯.২ কোটিতকৈও অধিক জনসংখ্যাৰে ইৰান ভৌগোলিক আয়তন আৰু জনসংখ্যা উভয় দিশৰ পৰা বিশ্বৰ সপ্তদশ স্থানত আছে আৰু ই এছিয়াৰ ষষ্ঠ বৃহত্তম দেশ। দেশখন ৫টা অঞ্চল আৰু ৩১খন প্ৰদেশত বিভক্ত। ইৰানৰ ৰাজধানী, বৃহত্তম চহৰ আৰু অৰ্থনৈতিক কেন্দ্ৰ হ’ল তেহৰান।

বিশ্বৰ প্ৰাচীন আৰু প্ৰধান ধাৰাবাহিক সভ্যতাসমূহৰ এখনৰ আবাসভূমি হিচাপে পৰিচিত ইৰানৰ বেছিভাগ অঞ্চল পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব সপ্তম শতিকাত হুৱক্ষত্ৰৰ নেতৃত্বত মাদীয়াসকলৰ দ্বাৰা এটা জাতি হিচাপে একত্ৰিত হয়। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাত মহান কূৰুছে হাক্হ্মানী সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ লগে লগে ইয়াৰ ভৌগোলিক বিস্তাৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্যায়ত উপনীত হয়। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ শতিকাত মহান আলেক্সন্দৰে এই সাম্ৰাজ্য জয় কৰে। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাত এক ইৰানী বিদ্ৰোহৰ জৰিয়তে পাৰ্থীয়া সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা হয়, যিয়ে পিছলৈ দেশখনক মুক্ত কৰে। খ্ৰীষ্টীয় তৃতীয় শতিকাত পাৰ্থীয়াসকলৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে চাচানীয়া সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা হয়, যিয়ে পাৰস্য সভ্যতাৰ ইতিহাসত এক সোণালী যুগৰ সূচনা কৰে। এই সময়ছোৱাতে প্ৰাচীন ইৰানত লিখন পদ্ধতি, কৃষি, নগৰীকৰণ, ধৰ্ম আৰু প্ৰশাসনৰ কিছুমান প্ৰাচীনতম বিকাশ দেখা যায়। এসময়ত জৰথুষ্ট্ৰবাদৰ কেন্দ্ৰ বুলি পৰিচিত ইৰান খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম শতিকাৰ মুছলমান বিজয়ৰ পাছত ইছলামায়ন মাজেৰে পাৰ হয়। ইছলামী সোণালী যুগ আৰু ইৰানী নৱজাগৰণৰ সময়ত সাহিত্য, দৰ্শন, গণিত, চিকিৎসা বিজ্ঞান, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু শিল্পকলাত নতুন উদ্ভাৱন ঘটে। এই সময়ছোৱাত ইৰানী মুছলমান ৰাজবংশসমূহে আৰব শাসনৰ অন্ত পেলাই ফাৰ্চী ভাষাক পুনৰুজ্জীৱিত কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত ১১শৰ পৰা ১৪শ শতিকালৈকে চেলজুক আৰু খোৱাৰিজমীয়া শাসন, মঙ্গোল বিজয় আৰু তৈমূৰীয়া নৱজাগৰণ সংঘটিত হয়।
১৬শ শতিকাত দেশীয় চফৱীয়া ৰাজবংশই পুনৰ এক ঐক্যবদ্ধ ইৰানী ৰাষ্ট্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু দ্বাদশী শ্বিয়া ইছলামক ৰাজধৰ্ম হিচাপে ঘোষণা কৰে, যিয়ে আধুনিক ইৰান ৰাষ্ট্ৰৰ ভেটি স্থাপন কৰে। ১৮শ শতিকাত আফশাৰীয়া ৰাজবংশৰ দিনত ইৰান আছিল বিশ্বৰ অন্যতম প্ৰধান শক্তি; কিন্তু ১৭৯০ চনৰ দশকত কাজাৰসকলে ক্ষমতালৈ অহাত সেই মৰ্যাদা হেৰুৱায়। ২০শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে পাৰ্চী সাংবিধানিক বিপ্লৱ সংঘটিত হয় আৰু ১৯২৫ চনত ৰেজা শ্বাহে শেষ কাজাৰ শ্বাহক ক্ষমতাচ্যুত কৰি পহলৱী ৰাজবংশ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ১৯৪১ চনত ইংগ–ছ'ভিয়েত আক্ৰমণৰ পাছত তেওঁৰ পুত্ৰ মহম্মদ ৰেজা পহলৱী ক্ষমতালৈ আহে। মহম্মদ মোছাদ্দেকৰ তেল উদ্যোগৰ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণৰ প্ৰচেষ্টাই ১৯৫৩ চনৰ ইংগ–আমেৰিকান অভ্যুত্থানৰ দিশলৈ লৈ যায়। ১৯৭৯ চনৰ ইছলামী বিপ্লৱে ৰাজতন্ত্ৰৰ পতন ঘটায় আৰু ৰুহুল্লাহ খোমেইনীৰ নেতৃত্বত ইছলামী প্ৰজাতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা হয়। ১৯৮০ চনত ইৰাকে ইৰান আক্ৰমণ কৰাত আঠ বছৰীয়া ইৰান–ইৰাক যুদ্ধ আৰম্ভ হয়, যিখন অচলাৱস্থাৰে অন্ত পৰে। ইয়াৰ পিছত ইৰান ইস্ৰায়েল আৰু চৌদি আৰৱৰ সৈতে ছাঁয়াযুদ্ধত লিপ্ত হয়; ২০২৫ চনৰ জুন মাহত ইস্ৰায়েলী আক্ৰমণে উত্তেজনা বৃদ্ধি কৰি বাৰদিনীয়া যুদ্ধত পৰিণত কৰে। যুদ্ধৰ পিছত আৰু এক বৰ্ধিত অৰ্থনৈতিক সংকটৰ মাজত ২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহৰ শেষৰ ফালে সম্ভৱতঃ ১৯৭৯ চনৰ পিছত বৃহত্তম বিক্ষোভ আৰম্ভ হয়। ২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহৰ শেষৰ ফালে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ইস্ৰায়েল ঘোষিতভাৱে ৰেজিমে পৰিৱৰ্তনৰ লক্ষ্যৰে ইৰানৰ বিৰুদ্ধে এক আক্ৰমণ চলায়। সেই আক্ৰমণত আলী খামেনেয়ী নিহত হোৱাৰ পিছত ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহত তেওঁৰ পুত্ৰ মজতবা খামেনেয়ী দেশখনৰ নতুন সৰ্বোচ্চ নেতা নিৰ্বাচিত হয়।

ইৰানৰ ৰাষ্ট্ৰব্যৱস্থা এটা ধৰ্মতান্ত্ৰিক ইছলামী প্ৰজাতন্ত্ৰ, যিটো নিৰ্বাচিত আৰু অনিৰ্বাচিত বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠানৰ জৰিয়তে পৰিচালিত হয়, কিন্তু চূড়ান্ত কৰ্তৃত্ব সৰ্বোচ্চ নেতাৰ হাতত ন্যস্ত থাকে। যদিও নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হয়, ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান আৰু সামৰিক নেতৃত্বৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ পদসমূহ গণভোটৰ আওতাত নপৰে। ইৰানী চৰকাৰ এক কৰ্তৃত্ববাদী শাসন ব্যৱস্থা হিচাপে পৰিচিত, যিটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত শোচনীয় মানৱাধিকাৰ পৰিস্থিতিৰ বাবে ব্যাপকভাৱে সমালোচিত হৈছে—যাৰ ভিতৰত আছে সমাবেশৰ স্বাধীনতা, বাকস্বাধীনতা আৰু গণমাধ্যমৰ স্বাধীনতাৰ ওপৰত বাধা-নিষেধ, লগতে নাৰী, জাতীয় সংখ্যালঘু আৰু ৰাজনৈতিক বিৰোধিতা কৰা সকলৰ প্ৰতি নিষ্ঠুৰতা। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যবেক্ষকসকলে ইয়াৰ নিৰ্বাচনী প্ৰক্ৰিয়াৰ ন্যায্যতাৰ ওপৰতো উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছে, বিশেষকৈ অভিভাৱক পৰিষদৰ দৰে অনিৰ্বাচিত সংস্থাৰ জৰিয়তে প্ৰাৰ্থী বাছনি কৰাৰ বাবে। ইৰানৰ অৰ্থনীতি এক কেন্দ্ৰীয়ভাৱে পৰিকল্পিত অৰ্থনীতি, য’ত গুৰুত্বপূৰ্ণ খণ্ডসমূহত ৰাষ্ট্ৰীয় মালিকানাই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে, যদিও ইয়াৰ লগতে ব্যক্তিগত উদ্যোগো বিদ্যমান। বিপুল জীৱাশ্ম ইন্ধন সম্পদৰ ভাণ্ডাৰ—বিশেষকৈ বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম প্ৰাকৃতিক গেছৰ ভাণ্ডাৰ আৰু তৃতীয় বৃহত্তম প্ৰমাণিত তেলৰ ভাণ্ডাৰ—ভূ-ৰাজনৈতিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱস্থান আৰু বিশ্বজুৰি শ্বিয়া ইছলামৰ কেন্দ্ৰস্বৰূপ ভূমিকাৰ বাবে ইৰানক এক মধ্য শক্তি হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ইৰান এখন পাৰমাণৱিক দুৱাৰমুখত থকা ৰাষ্ট্ৰ আৰু ইয়াৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচী বিশ্বৰ আটাইতকৈ নিবিড়ভাৱে পৰ্যবেক্ষণ কৰা কাৰ্যসূচীসমূহৰ অন্যতম; ইৰানে দাবী কৰে যে ই সম্পূৰ্ণৰূপে অসামৰিক উদ্দেশ্যে পৰিচালিত। অৱশ্যে পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ উৎপাদন নিৰীক্ষণৰ দায়িত্বত থকা ৰাষ্ট্ৰসংঘীয়া সংস্থা আইএইএ-ই দুবাৰকৈ ইৰানক ইয়াৰ নিৰাপত্তা সম্পৰ্কীয় দায়বদ্ধতাৰ ক্ষেত্ৰত অমান্যকাৰী হিচাপে চিহ্নিত কৰিছে। ইৰান ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্য আৰু বহু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ। ইৰানত ২৯টা ইউনেস্কো বিশ্ব ঐতিহ্যবাহী স্থান আছে—যিটো বিশ্বৰ ভিতৰত দশম সৰ্বোচ্চ—আৰু অস্পৰ্শনীয় সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যত দেশখন চতুৰ্থ স্থানত আছে।

## ভূগোল
thumbnail|right|300px|ইৰানৰ ভূ-সংস্থানিক মানচিত্ৰ
ছৌদি আৰৱৰ পিছতেই ইৰান হৈছে মধ্যপ্ৰাচ্যৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম দেশ। দেশখনৰ মুঠ আয়তন ১,৬৪৮,০০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ। দেশখনৰ আকৃতি প্ৰায় ত্ৰিভুজাকৃতিৰ, যাৰ দীৰ্ঘতম বাহু প্ৰায় ২,৫০০ কিমি দীঘল আৰু ই উত্তৰ-পশ্চিমে তুৰস্ক সীমান্তৰ পৰা আৰম্ভহৈ দক্ষিণ-পূৱৰ পাকিস্তান সীমান্তত শেষ হৈছে। উত্তৰ-দক্ষিণে ইৰানৰ সৰ্বোচ্চ বিস্তাৰ ১,৬০০ কিমি, আৰু পূৱ-পশ্চিমে ১,৭০০ কিমি।

## জনসংখ্যা
২০০৬ চনৰ লোকপিয়ল অনুযায়ী ইৰানৰ জনসংখ্যা ৭,০০,৪৯,২৬২ জন। ইয়াৰ ভিতৰত এক-চতুৰ্থাংশৰ বয়স ১৫ বছৰ বা তাতকৈ কম। ইৰান জাতিগতভাৱে আৰু ভাষাগতভাৱে এক বিচিত্ৰ দেশ। তেহৰাণৰ দৰে কিছুমান চহৰত বিভিন্ন জাতিৰ লোকৰ সহাৱস্থান পৰিলক্ষিত হয়। ইয়াৰোপৰি প্ৰায় ৪০ লাখ ইৰানী বহিঃদেশত, মূলতঃ উত্তৰ আমেৰিকা, পশ্চিম ইউৰোপ, তুৰষ্ক, পাৰস্য উপসাগৰীয় দেশসমূহ আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াত প্ৰৱাসী হিচাপে বসৱাস কৰে। চিআইএ ফেক্টবুক অনুসৰি ইৰানত বাস কৰা বিভিন্ন জাতিসমূহ এনেধৰণৰ: পাৰ্ছিক জাতি ৫১%, আজেৰি জাতি ২৪%, গিলাকি জাতি আৰু মাজান্দাৰাণী জাতি ৮%, কুৰ্দি জাতি ৭%,আৰৱ জাতি ৩%, লুৰ জাতি২%, বেলুচি জাতি ২%, তুৰ্কমেন জাতি ২% আৰু অন্যান্য ১%।

## ধৰ্ম
জাফৰি ছিয়া ইছলাম ১৬শ শতকৰ পৰা ইৰানৰ ৰাষ্ট্ৰধৰ্ম। ছিয়া মুছলিমসকল আৰৱ আৰু মুছলিম বিশ্বৰ অন্যান্য ছুন্নী মুছলিমসকলৰ সৈতে হজৰত মহম্মদৰ (ছাঃ) উত্তৰাধিকাৰী হয়নে নহয় সেই বিষয়ে মতভেদ প্ৰকাশ কৰে। ইৰানৰ ১৯৭৯ চনৰ সংবিধানত ছিয়া ধৰ্মগুৰুক সৰকাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পদবীত স্থান দিয়া হৈছে। ইৰানৰ প্ৰায় ৯৩% মুছলিম ছিয়া ধৰ্মাৱলম্বী আৰু ইয়াৰ প্ৰায় সকলোৱেই জাফৰি ছিয়া মতবাদত বিশ্বাসী। জাফৰি ছিয়াৰ মতে মহম্মদৰ ১২জন উত্তৰাধিকাৰী ইমাম আছিল। ইৰানৰ বাকী জনগণ ছুন্নী ধৰ্মাৱলম্বী। বিভিন্ন সময়ত মিশ্ৰ ধৰ্মৰ লোকেৰে গঠিত চহৰত ধৰ্মীয় উৎসৱৰ সময়ত ধৰ্মীয় উত্তেজনা পৰিলক্ষিত হয়। ছুফিবাদ বা ইছলামী আধ্যাত্ম্যবাদ ইৰানীসকলৰ মাজত অতি জনপ্ৰিয়। ইয়াৰোপৰি ইৰানত আৰ্মেনীয় আৰু আছিৰীয় খ্ৰীষ্টান, ইহুদী আৰু জৰথুষ্ট্ৰবাদী লোকৰ সৰু সৰু সম্প্ৰদায়ো আছে। ১৯শ শতকত বাহাইবাদৰ আবিৰ্ভাৱ ঘটে। ১৯৭৯ চনত ইৰানত ইছলামী প্ৰজাতন্ত্ৰৰ প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ পাছৰে পৰা চৰকাৰৰ ৰোষত পৰে যদিও, বাহাই ধৰ্মৰো বহু হাজাৰ অনুসৰণকাৰী আছে।

## ভাষা
ইৰানত মূলতঃ তিনিটা ভাষাপৰিয়ালৰ ভাষা প্ৰচলিত: ইৰানীয়, তুৰ্কীয় আৰু ছেমিটীয় ভাষাসমূহ। সকলোতকৈ বেছি ভাষা-ভাষীবিশিষ্ট আৰু ভৌগোলিকভাৱে সকলোতকৈ বেছি বিস্তৃত ভাষাপৰিয়াল হৈছে ইৰানীয় ভাষাসমূহ। ইয়াৰ ভিতৰত ফাৰ্ছি ভাষা প্ৰধানতম ভাষা। ফাৰ্ছি ইৰানৰ জাতীয় ভাষা। ইৰানৰ ফাৰ্ছ প্ৰদেশত প্ৰচলিত ভাষাৰ পৰা ইয়াৰ উৎপত্তি আৰু ইয়াৰ লিখিত ভাষাৰ ইতিহাস ১০০০ বছৰতকৈও অধিক পুৰণি। অন্যান্য ইৰানীয় ভাষাসমূহৰ ভিতৰত পশ্চিম ইৰানৰ কুৰ্দী ভাষা, উত্তৰ-পশ্চিমৰ তাটি উটালিছি ভাষা, এলবুৰ্জ পৰ্বতমালাৰ উত্তৰ অংশৰ মাজান্দাৰাণী উগিলাকি ভাষা, আৰু দক্ষিণ-পূৱ ইৰানৰ বেলুচি ভাষা অন্যতম। ইৰানত প্ৰচলিত তুৰ্কীয় ভাষাসমূহৰ ভিতৰত উত্তৰ-পশ্চিমৰ আজাৰবাইজানি ভাষা আৰু উত্তৰ-পূৱৰ তুৰ্কমেন ভাষা প্ৰধান। ইয়াৰোপৰি ইৰানৰ দক্ষিণ-পশ্চিমৰ খোজেস্তান প্ৰদেশ আৰু পাৰস্য উপসাগৰৰ উপকূল অঞ্চলত ছেমিটীয় ভাষাপৰিয়ালৰ আৰৱী ভাষাৰ প্ৰচলন পৰিলক্ষিত হয়।

আধুনিক ফাৰ্ছি ভাষা ইৰানৰ চৰকাৰী ভাষা। ফাৰ্ছি হৈছে এটা প্ৰাচীন সাহিত্যিক ভাষা। ৭ম শতাব্দীৰ আৰৱৰ আক্ৰমণৰ আগতে এই ভাষা পাহলভী লিপিত লিখা হৈছিল। ৯ম আৰু ১০ম শতাব্দীত ভাষাটো আৰৱী লিপি ব্যৱহাৰ কৰি লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰা হয়। ১৯৫০ চনলৈকে কথিত ফাৰ্ছি অনেক স্বতন্ত্ৰ উপভাষা আছিল, তাৰ পিছৰ পৰা চৰকাৰী শিক্ষা আৰু গণমাধ্যমৰ প্ৰসাৰৰ ফলত এক মান্য কথিত ফাৰ্ছি ভাষাৰ উদ্ভৱ ঘটে। ইৰানৰ কিছু ভাষিক সংখ্যালঘুৰ নিজস্ব প্ৰচাৰ মাধ্যম আৰু প্ৰকাশনাত তুৰ্কী, আজেৰি, কুৰ্দী, আৰৱী, আৰু আৰ্নেনীয় আদি ভাষাৰো ব্যৱহাৰ কৰা দেখা পোৱা যায়।

## পাদটীকা

## তথ্য সংগ্ৰহ

শ্ৰেণী:এছিয়াৰ দেশ
শ্ৰেণী:ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহ