হৰ গোবিন্দ খোৰানা

**হৰ গোবিন্দ খোৰানা () ** ( জন্ম, ৯ জানুৱাৰী ১৯২২ – মৃত্যু,৯ নৱেম্বৰ ২০১১) আছিল এজন ভাৰতীয়-আমেৰিকাৰ জৈৱ ৰসায়নবিদ। উইচকনচিন–মেডিচন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধ্যাপকত থকাৰ সময়ত তেওঁ মাৰ্শ্বেল ডব্লিউ নাইৰেনবাৰ্গ আৰু ৰবাৰ্ট ডব্লিউ হলীৰ সৈতে ১৯৬৮ চনৰ শৰীৰবিজ্ঞান বা চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটাযুটীয়াভাৱে লাভ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ গৱেষণাৰ বাবে যিয়ে নিউক্লিক এচিডত নিউক্লিঅ’টাইডৰ ক্ৰম স্পষ্ট কৰিছিল,যি কোষৰ জেনেটিক ক’ড কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে আৰু কোষৰ প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। সেই বছৰতে খোৰানা আৰু নিৰেনবাৰ্গক কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ৰপৰা লুইছা গ্ৰছ হৰৱিট্জ বঁটাও প্ৰদান কৰা হয়।

ব্ৰিটিছ ভাৰতত জন্মগ্ৰহণ কৰা খোৰানাই উত্তৰ আমেৰিকাৰ তিনিখন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অনুষদত কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। ১৯৬৬ চনত তেওঁ আমেৰিকাৰ নাগৰিক হয় আৰু ১৯৮৭ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান পদক লাভ কৰে। 

## জীৱনী

ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ পঞ্জাৱৰ মুলতানৰ এখন গাঁও ৰায়পুৰত গণপাত্ৰাই খোৰানা আৰু কৃষ্ণ দেৱীৰ ঘৰত হৰ গোবিন্দ খোৰানাৰ জন্ম হৈছিল পাঞ্জাবী হিন্দু খাত্ৰী পৰিয়ালত। তেওঁৰ জন্মৰ সঠিক তাৰিখ নিশ্চিত নহয় যদিও তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে ১৯২২ চনৰ ৯ জানুৱাৰী;  এই তাৰিখ পিছলৈ কিছুমান নথিত প্ৰকাশ পাইছিল আৰু ইয়াক বহুলভাৱে গ্ৰহণ কৰা হৈছে।  পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল সৰু। তেওঁৰ পিতৃ ব্ৰিটিছ ভাৰত চৰকাৰৰ গাঁৱৰ কৃষি কৰ কেৰাণী পাটোৱাৰী আছিল। আত্মজীৱনীত খোৰানাই এই সাৰাংশ লিখিছে: "দৰিদ্ৰ হোৱাৰ পিছতো মোৰ দেউতাই নিজৰ সন্তানক পঢ়া-শুনা কৰাত উৎসৰ্গিত আছিল আৰু প্ৰায় ১০০ জনীয়া গাঁৱত আমি কাৰ্যতঃ একমাত্ৰ সাক্ষৰ পৰিয়াল আছিলোঁ।" তেওঁৰ শিক্ষাৰ প্ৰথম চাৰি বছৰ এজোপা গছৰ তলত কটায়, যিখন ঠাই আচলতে গাঁওখনৰ একমাত্ৰ বিদ্যালয় আছিল।"  ৬ বছৰ বয়সলৈকে তেওঁৰ পেঞ্চিলৰ মালিক নাছিল। 

তেওঁ ডি.এ.ভি. (দয়ানন্দ এংলো-বেদিক) মুলতানৰ হাইস্কুল আৰু লাহোৰৰ চৰকাৰী কলেজ। পিছলৈ বৃত্তিৰ সহায়ত তেওঁ লাহোৰৰ পঞ্জাৱ বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু ১৯৪৩ চনত আৰু ১৯৪৫ চনত বিজ্ঞানত স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰে। 

১৯৪৫ চনলৈকে খোৰানা ব্ৰিটিছ ইণ্ডিয়াত থাকি লণ্ডন বিশ্ববিদ্যালয়ত জৈৱ ৰসায়ন বিজ্ঞান অধ্যয়নৰ বাবে ইংলেণ্ডলৈ গুচি যায়। ভাৰত চৰকাৰৰ ফেল’শ্বিপত লিভাৰপুলত তেওঁ পি এইচ ডি লাভ কৰে। ১৯৪৮ চনত ৰজাৰ জে এছ বিয়েৰৰ পৰামৰ্শত তেওঁ পি এইচ ডি লাভ কৰে। The following year, he pursued postdoctoral studies with Professor Vladimir Prelog at ETH Zurich in Switzerland. He worked for nearly a year on alkaloid chemistry in an unpaid position. পিছৰ বছৰত তেওঁ চুইজাৰলেণ্ডৰ ই টি এইচ জুৰিখত অধ্যাপক ভ্লাদিমিৰ প্ৰেলগৰ ওচৰত ডক্টৰেট ডিগ্ৰীৰ পিছৰ অধ্যয়ন কৰে। তেওঁ প্ৰায় এবছৰ ধৰি বিনা বেতনে পদত এলকেলয়ড ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ কাম কৰিছিল। 

ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত তেওঁৰ পৰিয়াল শৰণাৰ্থী হিচাপে মুলতানৰপৰা দিল্লীলৈ পলায়ন কৰে আৰু তাৰ পিছত খোৰানা কেতিয়াও নিজৰ জন্মস্থানলৈ উভতি নাহিল। ১৯৪৯ চনত তেওঁ কিছুদিন দিল্লীত চাকৰি বিচাৰি নাপালে। তেওঁ জৰ্জ ৱালেছ কেনাৰ আৰু আলেকজেণ্ডাৰ আৰ টডৰ সৈতে পেপটাইড আৰু নিউক্লিঅ'টাইডৰ ওপৰত কাম কৰিবলৈ ফেল'শ্বিপত ইংলেণ্ডলৈ উভতি যায়। ১৯৫০ চনৰপৰা ১৯৫২ চনলৈকে তেওঁ কেম্ব্ৰিজত থাকে। 

ব্ৰিটিছ কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ব্ৰিটিছ কলম্বিয়া গৱেষণা পৰিষদৰ পদ গ্ৰহণ কৰাৰ পাছত ১৯৫২ চনত তেওঁ পৰিয়ালৰ সৈতে ব্ৰিটিছ কলম্বিয়াৰ ভেংকুৱাৰলৈ গুচি যায়। খোৰানাই নিজৰ পৰীক্ষাগাৰটো লৈ যায় তেওঁ নতুনকৈ আৰম্ভ কৰাৰ সম্ভাৱনাত উত্তেজিত হৈ পৰিছিল, পিছত এজন সহকৰ্মীয়ে স্মৰণ কৰিছিল। পিছত তেওঁৰ গুৰুজনে কয় যে সেই সময়ত পৰিষদৰ সুবিধা কম আছিল যদিও গৱেষকসকলক "পৃথিৱীৰ সকলো স্বাধীনতা" দিয়া হৈছিল। ব্ৰিটিছ কলম্বিয়াত তেওঁৰ কাম আছিল "নিউক্লিক এচিড আৰু কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ জৈৱ অণুৰ সংশ্লেষণ"ৰ ওপৰত। 

১৯৬০ চনত খোৰানাই উইচকনচিন–মেডিচন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ইনষ্টিটিউট ফৰ এনজাইম ৰিচাৰ্চৰ সহ-পৰিচালক হিচাপে পদ গ্ৰহণ কৰে। ১৯৬২ চনত তেওঁ জৈৱ ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ অধ্যাপক হয় আৰু ১৯৬৪ চনত কনৰাড এ এলভেহজেম জীৱন বিজ্ঞানৰ অধ্যাপক হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰে। উইচকনচিনত থকাৰ সময়ত "তেওঁ আৰ এন এয়ে প্ৰটিন সংশ্লেষণৰ বাবে ক'ড কৰা ব্যৱস্থাটো বুজিবলৈ সহায় কৰিছিল" আৰু "কাৰ্য্যক্ষম জিন সংশ্লেষণৰ কাম আৰম্ভ কৰিছিল।" বিশ্ববিদ্যালয়খনত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ এনে কাম সম্পূৰ্ণ কৰে যাৰ ফলত ১৯৬৮ চনত তেওঁ নোবেল বঁটা লাভ কৰে। হৰ গোবিন্দ খোৰানাৰ ভূমিকা তলত দিয়া ধৰণে বৰ্ণনা কৰা হৈছে: "এনজাইমৰ সহায়ত বিভিন্ন আৰ এন এ শৃংখল নিৰ্মাণ কৰি তেওঁ এই ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াইছিল। এই এনজাইমসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি তেওঁ প্ৰটিন তৈয়াৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। তাৰ পিছত এই প্ৰটিনসমূহৰ এমিনো এচিড ক্ৰমে বাকী প্ৰহেলিকা সমাধান কৰিছিল।" 

১৯৬৬ চনত তেওঁ আমেৰিকাৰ নাগৰিক হয়। ১৯৭০ চনৰ আৰম্ভণিতে খোৰানা মেছাচুচেটছ ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজিৰ জীৱবিজ্ঞান আৰু ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ আলফ্ৰেড পি স্ল'নৰ অধ্যাপক আছিল আৰু পিছলৈ স্ক্ৰিপছ ৰিচাৰ্চ ইনষ্টিটিউটৰ বৈজ্ঞানিক গভৰ্ণৰ ব'ৰ্ডৰ সদস্য হৈছিল। ২০০৭ চনত তেওঁ এম আই টিৰপৰা অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে। 

১৯৫২ চনত হাৰ গোবিন্দ খোৰানাই এষ্টাৰ এলিজাবেথ চিবলাৰৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। তেওঁলোকৰ লগ হয় ছুইজাৰলেণ্ডত আৰু তেওঁলোকৰ তিনিটা সন্তান আছিল: জুলিয়া এলিজাবেথ, এমিলি এন্নে আৰু ডেভ ৰয়। 

## গৱেষণা

দুটা পুনৰাবৃত্তিমূলক একক (UCUCUCU → UCU CUC UCU) থকা ৰাইব’নিউক্লিক এচিড (RNA) ৰদ্বাৰা দুটা বিকল্প এমিনো এচিড উৎপন্ন হয়। নাইৰেনবাৰ্গ আৰু লেডাৰ পৰীক্ষাৰ সৈতে মিলি ইয়াৰদ্বাৰা প্ৰমাণিত হ’ল যে ইউচিইউয়ে জিনীয়ভাৱে চেৰিনৰ বাবে আৰু চিইউচিয়ে লিউচিনৰ বাবে ক’ড কৰে। তিনিটা পুনৰাবৃত্তিমূলক একক (UACUACUA → UAC UAC UAC, বা ACU ACU ACU, বা CUA CUA CUA) থকা আৰ এন এয়ে তিনিটা ভিন্ন শৃংখলৰ এমিনো এচিড উৎপন্ন কৰিছিল। ইউএজি, ইউএএ বা ইউজিএকে ধৰি চাৰিটা পুনৰাবৃত্তিমূলক একক থকা আৰএনএ কেৱল ডাইপেপটাইড আৰু ট্ৰাইপেপটাইড উৎপন্ন কৰিছিল, যাৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে ইউএজি, ইউএএ আৰু ইউজিএ ষ্টপ ক'ডন। 

১৯৬৮ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰত তেওঁৰ নোবেল বক্তৃতা প্ৰদান কৰা হয়।  খোৰানা আছিল অলিগ'নিউক্লিঅ'টাইড ৰাসায়নিকভাৱে সংশ্লেষণ কৰা প্ৰথমজন বিজ্ঞানী। এই কৃতিত্বৰ ফলত, ১৯৭০ চনত, বিশ্বৰ প্ৰথম কৃত্ৰিম জিনটোও গঢ় লৈ উঠিছিল; পৰৱৰ্তী বছৰবোৰত এই প্ৰক্ৰিয়াটো ব্যাপক হৈ পৰে। পিছৰ বিজ্ঞানীসকলে CRISPR/Cas9 ব্যৱস্থাৰ সহায়ত জিনম সম্পাদনা আগবঢ়াই নিয়াৰ সময়ত তেওঁৰ গৱেষণাৰ উদ্ধৃতি দিছিল। 

## গৱেষণাৰ পাছৰকাল

বছৰ বছৰ ধৰি কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ অন্তত ১৯৭২ চনত তেওঁ বিশ্বৰ প্ৰথমজন ব্যক্তি যিয়ে জীৱিত জীৱৰ বাহিৰত এটা কাৰ্যক্ষম জিনৰ সম্পূৰ্ণ সংশ্লেষণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁ ওপৰৰ কথাখিনি অজলীয় ৰসায়ন বিজ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰি দীঘল ডি এন এ পলিমাৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰি আৰু ডি এন এৰ খণ্ডবোৰক একেলগে সংযোগ কৰা পলিমেৰেজ আৰু লাইগেজ এনজাইম ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰথম কৃত্ৰিম জিনলৈ সংযুক্ত কৰি পলিমেৰেজ শৃংখলাবদ্ধ বিক্ৰিয়া (পি চি আৰ) আৱিষ্কাৰ কৰা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি এই কাম কৰিছিল। কৃত্ৰিম জিনৰ এই নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি ডিজাইন কৰা খণ্ডবোৰ জীৱবিজ্ঞানৰ পৰীক্ষাগাৰত নতুন উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ ক্ৰমবিন্যাস, ক্ল’নিং আৰু অভিযান্ত্ৰিকীকৰণৰ বাবে ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু জিন ভিত্তিক মানৱ ৰোগৰ লগতে মানুহৰ বিৱৰ্তন বুজিবলৈ ডি এন এ বিশ্লেষণৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ব্যৱহাৰৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ। খোৰানাৰ উদ্ভাৱনসমূহ স্বয়ংক্ৰিয় আৰু বাণিজ্যিকীকৰণ কৰা হৈছে, যাতে এতিয়া যিকোনো ব্যক্তিয়ে কেইবাটাও কোম্পানীৰ যিকোনো এটাৰপৰা কৃত্ৰিম অলিগ’নিউক্লিঅ’টাইড বা জিন অৰ্ডাৰ কৰিব পাৰে। আকাংক্ষিত ক্ৰমৰ অলিগ’নিউক্লিঅ’টাইড লাভ কৰিবলৈ হ’লে কেৱল জিনীয় ক্ৰমটো কোম্পানীবোৰৰ এটালৈ পঠিয়াব লাগিব। 

১৯৭০ চনৰ মাজভাগৰ পিছত তেওঁৰ পৰীক্ষাগাৰে বেক্টেৰিয়াৰহ'ডপচিনৰ জৈৱ ৰসায়ন বিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰে, যিটো এটা মেমব্ৰেন প্ৰ'টিন যিয়ে প্ৰ'টন গ্ৰেডিয়েণ্ট সৃষ্টি কৰি পোহৰ শক্তিক ৰাসায়নিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। পিছলৈ তেওঁৰ পৰীক্ষাগাৰে গাঁথনিগতভাৱে সম্পৰ্কিত দৃষ্টিশক্তিৰ ৰং ৰ'ড'প্চিনৰ ওপৰত অধ্যয়ন কৰে। 

উইচকনচিন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এজন প্ৰাক্তন সহকৰ্মীয়ে তেওঁৰ কামৰ সাৰাংশ আগবঢ়াইছিল: "খোৰানা আছিল এজন প্ৰাৰম্ভিক অনুশীলনকাৰী আৰু হয়তো ৰাসায়নিক জীৱবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰখনৰ প্ৰতিষ্থাপক পিতৃ। তেওঁ ৰাসায়নিক সংশ্লেষণৰ শক্তিক ব্যৱহাৰ কৰি জিনীয় সংকেতটো ডিচিফাৰ কৰিছিল, ট্ৰাইনিউক্লিঅ'টাইডৰ বিভিন্ন সংমিশ্ৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল।" 

## বঁটা আৰু সন্মান

নোবেল বঁটাৰ অংশীদাৰ হোৱাৰ উপৰি খোৰানা ১৯৬৬ চনত ইউনাইটেড ষ্টেটছ নেচনেল একাডেমী অৱ চাইন্সেছৰ সদস্য,  ১৯৬৭ চনত আমেৰিকান একাডেমী অৱ আৰ্টছ এণ্ড চাইন্সেছৰ সদস্য, ১৯৭৩ চনত আমেৰিকান ফিল'চফিকেল ছ'চাইটিৰ সদস্য, আৰু ১৯৭৮ চনত ৰয়েল ছ'চাইটিৰ (ForMemRS) বিদেশী সদস্য নিৰ্বাচিত হয়। ভাৰত চৰকাৰে ১৯৬৯ চনত খোৰানাক পদ্ম বিভূষণ বঁটাৰে সন্মানিত কৰা হয়। 

২০০৯ চনত খোৰানাক খোৰানা প্ৰগ্ৰেমৰ আয়োজন কৰা হয় আৰু উইচকনচিনৰ মেডিচনত অনুষ্ঠিত হোৱা ৩৩সংখ্যক ষ্টিনবক চিম্পোজিয়ামত সন্মানিত কৰা হয়। 

১৯৬৯ চনত কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ৰপৰা লুইছা গ্ৰছ হৰৱিট্জ বঁটা আৰু বেচিক মেডিকেল ৰিচাৰ্চৰ বাবে লেস্কাৰ ফাউণ্ডেশ্যন বঁটা, ১৯৭১ চনত আমেৰিকান একাডেমী অৱ এচিভমেণ্টৰ গোল্ডেন প্লেট বঁটা,১৯৭৪ চনত তেওঁৰ বঁটাসমূহৰ ভিতৰত আমেৰিকান কেমিকেল ছ'চাইটিৰ চিকাগো ছেকচনৰ উইলাৰ্ড গিবছ মেডেল, ১৯৮০ চনত গেইৰ্ডনাৰ ফাউণ্ডেশ্যনৰ বাৰ্ষিক বঁটা আৰু পল ১৯৮৭ চনত ৰেটিনা গৱেষণাত কাইজাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মেৰিট বঁটা। 

২০১৮ চনৰ ৯ জানুৱাৰীত গুগল ডুডলে হৰ গোবিন্দ খোৰানাৰ কৃতিত্ব তেওঁৰ ৯৬বছৰীয়া জন্মদিনত স্মৰণ কৰে। 

ভাৰত চৰকাৰৰ জৈৱ প্ৰযুক্তি বিভাগ, উইচকনচিন-মেডিচন বিশ্ববিদ্যালয়, উইচকনচিন-ভাৰত বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিনিময় কাৰ্যসূচী (WINStep Forward/WSF), আৰু ভাৰত-আমেৰিকা বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি মঞ্চই তেওঁৰ নামত স্থাপন কৰা "খোৰানা প্ৰগ্ৰেম" নামৰ বৃত্তিটোৱে ২০০৭ চনৰপৰা ভাৰতীয় ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক নিৰ্বাচিত আমেৰিকাৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত গৱেষণাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰি আহিছে। খোৰানা কাৰ্যসূচীৰ লক্ষ্য হৈছে আমেৰিকা আৰু ভাৰতৰ বিজ্ঞানী, উদ্যোগপতি, আৰু সামাজিক উদ্যোগীসকলৰ এক নিৰৱচ্ছিন্ন সম্প্ৰদায় সৃষ্টি কৰা। এই কাৰ্যসূচীয়ে তিনিটা উদ্দেশ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে: স্নাতক আৰু স্নাতক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক এক পৰিৱৰ্তনশীল গৱেষণা অভিজ্ঞতা প্ৰদান কৰা, গ্ৰাম্য উন্নয়ন আৰু খাদ্য সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত অংশীদাৰক জড়িত কৰা, আৰু আমেৰিকা আৰু ভাৰতৰ মাজত ৰাজহুৱা-ব্যক্তিগত অংশীদাৰিত্বৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা। WINStep Forward এ ২০০৭ চনত খোৰানা কাৰ্যসূচীৰ বাবে প্ৰশাসনিক দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে। WINStep Forward এ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ প্ৰতিযোগিতামূলক এছ.এন. ক্ৰমে ভাৰতীয় আৰু আমেৰিকাৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে বছ প্ৰগ্ৰেম, যাৰ লক্ষ্য হৈছে কেৱল জৈৱ প্ৰযুক্তিয়েই নহয়, চিকিৎসা, ফাৰ্মাচী, কৃষি, বন্যপ্ৰাণী, আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনকে ধৰি সকলো STEM (বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, অভিযান্ত্ৰিক, আৰু গণিত) ক্ষেত্ৰতো মৌলিক আৰু ব্যাৱহাৰিক গৱেষণাক প্ৰসাৰ কৰা। 

ইউবিচিৰ ৱেছব্ৰুক ভিলেজৰ এখন উদ্যানৰ নাম খোৰানাৰ নামেৰে ৰখা হৈছে।

## মৃত্যু

২০১১ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত মেছাচুচেটছৰ কনকৰ্ডত ৮৯ বছৰ বয়সত খোৰানাৰ মৃত্যু হয়। তেওঁৰ পত্নী এষ্টাৰ আৰু কন্যা এমিলি এন্নে ইতিমধ্যে মৃত্যুবৰণ কৰিছিল, কিন্তু খোৰানাৰ আন দুটা সন্তান বাচি যায়। পিছলৈ জুলিয়া এলিজাবেথে তেওঁৰ পিতৃৰ অধ্যাপিকা হিচাপে কাম কৰাৰ বিষয়ে লিখিছিল: "তেওঁৰ বিস্তৃত গৱেষণাৰ পিছতো তেওঁৰ শিক্ষা, ছাত্ৰ আৰু যুৱক-যুৱতীসকলৰ প্ৰতি সদায় গভীৰ আগ্ৰহ আছিল।" 

## তথ্যৰ উৎস

## বাহ্যিক সংযোগ
* The Khorana Program
* 33rd Steenbock Symposium
* Remembering Har Gobind Khorana: University of Wisconsin Biochemistry Newsletter, adapted from article in ''Cell''
* Har Gobind Khorana materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)
* Har Gobind Khorana (1922–2011): Pioneering Spirit (obituary)
*Har Gobind Khorana
* 
* HG Khorana Birth Centenary Lecture (Jan 9, 2022)
শ্ৰেণী:বিজ্ঞানী
শ্ৰেণী:মৃত ব্যক্তি