লীলা চিতনিছ

**লীলা চিতনিছ** (*নী* **নাগৰকাৰ**; ৯ ছেপ্টেম্বৰ ১৯০৯ – ১৪ জুলাই ২০০৩) আছিল এগৰাকী প্ৰখ্যাত ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী। তেওঁ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত ১৯৩০ দশকৰ পৰা ১৯৮০ দশকলৈ সক্ৰিয় আছিল। আৰম্ভণিৰ দিনবোৰত তেওঁ ৰোমান্টিক নায়িকাৰ ৰূপত অভিনয় কৰিছিল যদিও, পৰৱৰ্তী কালত তেওঁ সৎ, মৰ্যাদাশীল আৰু আদৰ্শ মাতৃৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি বিশেষ খ্যাতি অৰ্জন কৰে। বহু প্ৰসিদ্ধ অভিনেতাৰ মাতৃৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰাৰ বাবে তেওঁ বিশেষভাৱে স্মৰণীয়।

## প্ৰাৰম্ভিক জীৱন

লীলা চিতনিছৰ জন্ম এটা মাৰাঠী ভাষাভাষী ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালত, ধাৰৱাড, কৰ্ণাটকত হৈছিল। তেওঁৰ পিতৃ ইংৰাজী সাহিত্যৰ অধ্যাপক আছিল। তেওঁ স্নাতক (বি.এ.) ডিগ্ৰী লাভ কৰা ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ প্ৰাৰম্ভিক শিক্ষিত অভিনেত্ৰীসকলৰ ভিতৰত অন্যতম আছিল।

স্নাতক ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ মাতৃভাষা মাৰাঠীত নাটক মঞ্চস্থ কৰা এক প্ৰগতিশীল নাট্যগোষ্ঠী *Natyamanwantar*ত যোগদান কৰে। এই নাট্যগোষ্ঠীৰ নাটকসমূহ হেন্ৰিক ইব্‌ছেন, জৰ্জ বাৰ্নাৰ্ড শ্ব আৰু কনষ্টেণ্টিন ষ্টেনিছলাভস্কিৰ নাট্যচিন্তাধাৰাৰ দ্বাৰা গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত আছিল। এই গোষ্ঠীৰ সৈতে লীলা চিতনিছে একাধিক হাস্য আৰু বেদনাময় নাটকত মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ নিজাকৈ এটা ৰেপাৰ্টৰী থিয়েটাৰো প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

## কৰ্মজীৱন

লীলা চিতনিছৰ প্ৰাৰম্ভিক নাট্যজীৱনত ১৯৩৪ চনত মঞ্চস্থ হোৱা হাস্যনাটক *উষ্ণা নৱৰা* আৰু তেওঁৰ নিজা চলচ্চিত্ৰ গোট *উদ্যাচা সংসাৰ*ৰ সৈতে কৰা কাম অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। চাৰিজন সন্তানক পোহপাল দিবৰ বাবে তেওঁ অভিনয় আৰম্ভ কৰে। আৰম্ভণিতে তেওঁ অতিৰিক্ত অভিনেত্ৰীৰূপে কাম কৰিছিল আৰু পিছলৈ গৈ ষ্টাণ্ট চলচ্চিত্ৰতো অভিনয় কৰে।

১৯৩৭ চনৰ *জেণ্টেলমেন ডাকু* (অৰ্থাৎ “ভদ্ৰ চোৰ”) চলচ্চিত্ৰত চিতনিছে পুৰুষ পোছাক পিন্ধা এটা সুসজ্জিত চোৰৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। এই অভিনয়ৰ বাবে তেওঁক টাইমছ অৱ ইণ্ডিয়া কাকতত মহাৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰথম স্নাতক সমাজভদ্ৰমহিলাৰূপে প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল। এই সময়ছোৱাতেই তেওঁ ৰূপালী পৰ্দাত এগৰাকী গুৰুত্বপূৰ্ণ অভিনেত্ৰীৰূপে নিজকে প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ সক্ষম হয়। তেওঁ প্ৰভাত পিকচাৰ, পুনে আৰু ৰঞ্জিত মুভিট'নত কাম কৰাৰ পিছত বোম্বে টকিজত মুখ্য নায়িকাৰূপে অভিনয় কৰে।

সমাজৰ প্ৰচলিত নিয়ম, বিশেষকৈ বিবাহ আৰু জাতিভেদ ব্যৱস্থাক প্ৰশ্ন কৰা বিতৰ্কিত বিষয়বস্তুৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰাত বিশেষজ্ঞ হোৱা বোম্বে টকিজে আৰম্ভণিতে ব্যৱসায়িকভাৱে সীমিত সফলতা লাভ কৰিছিল। তথাপি ১৯৩৯ চনৰ *কংগন* চলচ্চিত্ৰখনে উল্লেখযোগ্য সফলতা লাভ কৰে। এই ছবিখনত চিতনিছে এগৰাকী হিন্দু পুৰোহিতৰ দত্তক কন্যাৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে, যি এগৰাকী জমিদাৰৰ পুত্ৰৰ সৈতে প্ৰেমত পৰে। সমাজবিৰোধী এই প্ৰেমক লৈ তৎকালীন সময়ত এই ছবিখনে যথেষ্ট জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন কৰে।

*কংগন*ৰ সফলতাৰ পিছত লীলা চিতনিছে বোম্বে টকিজৰ মুখ্য নায়িকা হিচাপে দেৱীকা ৰাণীৰ স্থান গ্ৰহণ কৰে। তেওঁ অশোক কুমাৰৰ সৈতে *আজাদ*, *বন্ধন* আৰু *ঝুলা* আদি কেইবাখনো সফল চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰে। অশোক কুমাৰে নিজে স্বীকাৰ কৰিছিল যে অভিনয়ত “চকুৰে কথা কোৱাৰ কৌশল” তেওঁ লীলা চিতনিছৰ পৰাই শিকিছিল। ১৯৪১ চনত তেওঁ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ প্ৰথম তাৰকা হিচাপে লাক্স চাবোনৰ প্ৰচাৰ কৰে।

১৯৪০ৰ দশকৰ মাজভাগত নতুন নায়িকাৰ আগমনত তেওঁৰ মুখ্য নায়িকাৰ জীৱনস্তৰ ক্ষয় হ’বলৈ ধৰে। ইয়াক গ্ৰহণ কৰি তেওঁ ১৯৪৮ চনৰ *শ্বহীদ* চলচ্চিত্ৰত মাতৃ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ইয়াৰ পিছত প্ৰায় বাইশ বছৰ ধৰি তেওঁ দিলীপ কুমাৰ আদি বহু খ্যাতনামা অভিনেতাৰ মাতৃৰূপে অভিনয় কৰি হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ “আদৰ্শ মাতৃ” চৰিত্ৰৰ প্ৰতিচ্ছবি গঢ় দিয়ে। *আৱাৰা*, *গংগা যমুনা* আৰু *গাইড* আদি চলচ্চিত্ৰত তেওঁৰ মাতৃ চৰিত্ৰ বিশেষভাবে সমাদৃত হয়। ১৯৮৫ চনৰ *দিল তুঝে দিয়া* চলচ্চিত্ৰৰ সৈতে তেওঁ অভিনয় জীৱনৰ সমাপ্তি ঘটায়।

অভিনয়ৰ উপৰিও লীলা চিতনিছে চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণ আৰু পৰিচালনাতো হাত দিছিল। তেওঁ *কিছিছে না কেহনা* চলচ্চিত্ৰখন প্ৰযোজনা কৰে আৰু *আজ কী বাত* পৰিচালনা কৰে। তদুপৰি তেওঁ W. Somerset Maugham-ৰ নাটক *Sacred Flame*ৰ মঞ্চ ৰূপান্তৰ কৰে আৰু ১৯৮১ চনত নিজৰ আত্মজীৱনী *Chanderi Duniyet* প্ৰকাশ কৰে।

## ব্যক্তিগত জীৱন

চিতনিছ ব্ৰাহ্মণ জাতিৰ আছিল। যদিও, তেওঁৰ পিতৃয়ে ব্ৰাহ্ম সমাজৰ আদৰ্শ অনুসৰণ কৰিছিল, যি এটা ধৰ্মীয় আন্দোলন আছিল আৰু যিয়ে জাতিভেদ প্ৰথা অস্বীকাৰ কৰিছিল।

প্ৰায় পোন্ধৰ বা ষোল্ল বছৰ বয়সত তেওঁ নিজৰ সমাজৰ এগৰাকী ভদ্ৰলোক তথা চিকিৎসক ডাঃ গজানন যশৱন্ত চিতনিছৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। এই বিবাহ ভাৰতীয় পৰম্পৰাৰ অনুসাৰে পিতৃ-মাতৃৰ ব্যৱস্থাত সম্পন্ন হৈছিল। ডাঃ চিতনিছ এগৰাকী প্ৰশিক্ষিত চিকিৎসক আছিল। বিবাহৰ কিছুদিনৰ ভিতৰতে এই দম্পতীৰ চাৰিজন পুত্ৰ সন্তান জন্ম হয়।

চিতনিছ দম্পতীয়ে ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত সক্ৰিয়ভাৱে সমৰ্থন আগবঢ়াইছিল। এবাৰ তেওঁলোকে প্ৰসিদ্ধ মাৰ্ক্সবাদী স্বাধীনতা সংগ্ৰামী এম. এন. ৰায়ক নিজৰ ঘৰত আশ্ৰয় দি গ্ৰেপ্তাৰৰ ঝুঁকি লৈছিল। স্বামীৰ সৈতে বিচ্ছেদ হোৱাৰ পিছত লীলা চিতনিছে কিছুদিন বিদ্যালয়ত শিক্ষয়িত্ৰীৰূপে কৰ্মৰত থাকে, তাৰ পিছতেই তেওঁ অভিনয় জগতত প্ৰৱেশ কৰে।

তেওঁৰ চাৰিজন পুত্ৰৰ নাম আছিল মানবেন্দ্ৰ (মীনা), বিজয়কুমাৰ, অজিতকুমাৰ আৰু ৰাজ। জীৱনৰ শেষ কালছোৱাত তেওঁ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ কানেকটিকাটত জ্যেষ্ঠ পুত্ৰৰ সৈতে বাস কৰিছিল। মৃত্যুৰ সময়ত তেওঁৰ তিনিজন নাতি-নাতনী আছিল।

## বাহ্যিক সংযোগ
*

## তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ অভিনেত্ৰী