সাংস্কৃতিক শাসন

**সাংস্কৃতিক শাসন** (ইংৰাজী: Cultural governance) হৈছে সংস্কৃতিৰ শাসন। ইয়াত চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা সাংস্কৃতিক নীতিসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ লগতে অ-ৰাষ্ট্ৰীয় শক্তিসমূহে প্ৰয়োগ কৰা সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ আৰু পৰোক্ষভাৱে সংস্কৃতিক প্ৰভাৱিত কৰা নীতিসমূহকো সাঙুৰি লোৱা হয়।

## অৰ্থ

সাংস্কৃতিক নীতিৰ পৰিৱৰ্তে সাংস্কৃতিক শাসনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ প্ৰৱণতাই চৰকাৰৰ পৰা শাসনলৈ হোৱা ব্যাপক পৰিৱৰ্তনক সূচায়, য’ত কেৱল ৰাজ্যিক নীতি নিৰ্ধাৰকসকলৰ ওপৰত গুৰুত্ব নিদি অসামৰিক সমাজৰ সংগঠন আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ প্ৰভাৱকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। "শাসন"ৰ এক বহল ব্যাখ্যাত সাংস্কৃতিক নীতিৰ পৰিসৰৰ বাহিৰত থকা চৰকাৰী নীতিসমূহকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব পাৰি যিয়ে তথাপিও সংস্কৃতিক প্ৰভাৱিত কৰে। সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য এক অতি ব্যাপক শব্দ আৰু ই দৃশ্যমানৰ পৰা অদৃশ্যমানলৈকে বহুতো ভিন্ন দিশ সামৰি লয়।

"সাংস্কৃতিক শাসন"ৰ সঠিক অৰ্থ সংস্কৃতিৰ সংজ্ঞাৰ ওপৰতো বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰে, যিটো কলাৰ সৈতে জড়িত সংগ্ৰহালয় আৰু সংগীতানুষ্ঠানৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠানৰ সংকীৰ্ণ উল্লেখৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সমাজৰ জীৱনধাৰা বা ইয়াৰ জ্ঞান আৰু প্ৰতীকৰ ব্যৱস্থাৰ দৰে ব্যাপক অৰ্থলৈকে বিস্তৃত হ’ব পাৰে। এক বহল দৃষ্টিকোণৰ পৰা, সাংস্কৃতিক শাসনে সংস্কৃতি উদ্যোগ, ৰুচি গঠন আৰু ভাষাৰ ব্যৱহাৰ আদি দিশৰ জৰিয়তে সমাজ এখনত অৰ্থ উৎপাদনৰ বিষয়টোক সামগ্ৰিকভাৱে গ্ৰহণ কৰে।
## আঞ্চলিক আৰু স্থানীয়

### ইউৰোপীয় ইউনিয়ন

ইউৰোপীয় ইউনিয়নৰ সাংস্কৃতিক শাসনৰ ভিতৰত ইউৰোপীয় সংস্কৃতিৰ প্ৰসাৰৰ বাবে তৈয়াৰ কৰা এলানি সাংস্কৃতিক নীতি অন্তৰ্ভুক্ত আছে।

ইউৰোপীয় আয়োগৰ ২০০৭ চনৰ "বিশ্বায়নৰ যুগত ইউৰোপীয় সংস্কৃতিৰ কাৰ্যসূচী" বিষয়ক বিজ্ঞপ্তিত বিভিন্ন মাধ্যমৰ জৰিয়তে সংস্কৃতিৰ সৈতে কৰা আদান-প্ৰদানৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত সাংস্কৃতিক সংগঠনসমূহক সমৰ্থন আৰু পৰামৰ্শ প্ৰদান, শিল্পীৰ গতিশীলতা আৰু আন্তঃসাংস্কৃতিক যোগাযোগক উদগনি দিয়া, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্পৰ্কত ইউৰোপীয় সংস্কৃতিৰ ব্যৱহাৰ, ইউৰোপীয় ইউনিয়নৰ কপিৰাইট আইনৰ ৰক্ষণাবেক্ষণ আৰু ইউৰোপীয় সাংস্কৃতিক সামগ্ৰী তথা সেৱাৰ প্ৰসাৰ অন্তৰ্ভুক্ত। ইউৰোপীয় চৰকাৰসমূহে সাংস্কৃতিক বিকাশক সক্ৰিয়ভাৱে প্ৰসাৰ আৰু পথ প্ৰদৰ্শন কৰাটো প্ৰয়োজনীয় বুলি গণ্য কৰে, কাৰণ মুক্ত বজাৰৰ সাংস্কৃতিক ফলাফলত কিছুমান ত্ৰুটি দেখা যায়। তদুপৰি, আন্তঃসাংস্কৃতিক যোগাযোগ আৰু একত্ৰীকৰণক অৰ্থনৈতিক একত্ৰীকৰণৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত বুলি গণ্য কৰা হয়।

### চীন
 
চীনত সাংস্কৃতিক শাসনৰ এক অন্যতম লক্ষ্য হৈছে ৰাষ্ট্ৰৰ বৈধতা সুদৃঢ় কৰা। কনফুচিয়াছবাদৰ দ্বাৰা প্ৰচাৰিত সমন্বয়ী সমাজৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সাংস্কৃতিক বিপ্লৱ আৰু পৰম্পৰাগত সমাজক উদ্যোগিক সাম্যবাদলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাৰ চীনৰ কমিউনিষ্ট পাৰ্টিৰ অন্যান্য কৌশললৈকে চীনৰ শাসন ব্যৱস্থাত সংস্কৃতিয়ে দীৰ্ঘদিন ধৰি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। বৰ্তমানৰ চীনৰ নেতাসকলে তেওঁলোকৰ ভাষণত চীনৰ সংস্কৃতিৰ ধাৰাবাহিক পৰম্পৰা আৰু জাতীয়তাবাদী তথা ভূ-ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্যৰ বাবে ইয়াৰ গুৰুত্বৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। সাংস্কৃতিক শাসনক প্ৰচাৰ কাৰ্য (propaganda), চেঞ্চৰশ্বিপ, সংগীত আৰু শিক্ষাৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা হৈছে। 

১৯৯০-ৰ দশকত চীনত "সাংস্কৃতিক সাৰ্বভৌমত্ব"ৰ ধাৰণাটো গঢ়ি উঠিছিল। এই ধাৰণা অনুসৰি সংস্কৃতিক ৰাষ্ট্ৰীয় শক্তি প্ৰদৰ্শনৰ এক মাধ্যম হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

চীনৰ সংস্কৃতি মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনস্থ ৰাজ্যিক সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য প্ৰশাসনে উল্লেখ কৰিছে যে চীনৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যক "ৰাষ্ট্ৰীয় ঐক্য সুদৃঢ় কৰিবলৈ আৰু প্ৰাকৃতিক সংস্কৃতিৰ বহনক্ষম বিকাশৰ বাবে" ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

চীনৰ ২০১৫ চনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা আইনৰ ২৩ নং অনুচ্ছেদত সাংস্কৃতিক নিৰাপত্তাৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হৈছে। ইয়াত কোৱা হৈছে যে ৰাষ্ট্ৰই উন্নত সমাজবাদী সংস্কৃতি গঢ়ি তুলিব লাগে, সমাজবাদী মূল মূল্যবোধৰ চৰ্চা কৰিব লাগে, ক্ষতিকাৰক সংস্কৃতিক প্ৰতিৰোধ কৰিব লাগে, ইয়াৰ আদৰ্শগত আধিপত্য বজাই ৰাখিব লাগে আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিব লাগে।

চীনৰ বিভিন্ন অঞ্চলসমূহে ঐতিহ্যক্ষেত্ৰসমূহ চিনাক্ত কৰাৰ বহু দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিছে, যাৰ ফলত ৩,০০,০০০ এনে ক্ষেত্ৰ ঘোষণা কৰা হৈছে, যাৰ ভিতৰত বহুতো ক্ষেত্ৰৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সুৰক্ষা আৰু সমৰ্থন নাই। স্থানীয় চৰকাৰসমূহে প্ৰায়ে এই স্থানসমূহ পৰিচালনা কৰিবলৈ আৰু পৰ্যটন ব্যৱসায় চলাবলৈ ব্যক্তিগত কোম্পানীসমূহৰ কাষ চাপে। একোটা স্থান বহুতো ওপৰা-উপৰি কৰ্তৃপক্ষৰ অধীনলৈও আহিব পাৰে, যেনে মাউণ্ট উটাইৰ ক্ষেত্ৰত দেখা যায়। ই এখন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ, যিটো আঠটা চৰকাৰী সংস্থাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত আৰু ২৯ খন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়, ৰাষ্ট্ৰীয় তথা স্থানীয় আইনৰ দ্বাৰা শাসিত।

২০২৪ চনত প্ৰকাশিত এক গৱেষণাত শিক্ষাবিদ ছান ইয়ে উল্লেখ কৰিছে যে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ 'অস্পৰ্শনীয় সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য' (Intangible Cultural Heritage) সহযোগিতা কাৰ্যসূচীক সক্ৰিয় কৰাত চীনে ক্ৰমান্বয়ে এক গতিশীল ভূমিকা পালন কৰিছে।

## বিশ্বজনীন

বিশ্বজনীন সাংস্কৃতিক শাসনৰ ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী পক্ষটো হ’ল ইউনেস্কো (UNESCO)। ই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ এখন বিশেষ সংস্থা, যিটো ১৯৪৬ চনত গঠন কৰা হৈছিল আৰু ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ফ্ৰান্সৰ পেৰিছত অৱস্থিত। ইউনেস্কোৱে এনে কিছুমান নথিপত্ৰ প্ৰস্তুত কৰে যিবোৰ স্থানীয় চৰকাৰসমূহে প্ৰায়ে নিৰ্দেশনা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে আৰু আইনতো অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব পাৰে। সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰত ৰাজহুৱা, সামাজিক আৰু ব্যক্তিগত অংশীদাৰিত্বক উদগনি দিবলৈ ই 'গ্ল’বেল এলায়েন্স ফৰ কালচাৰেল ডাইভাৰ্চিটি'ৰ দৰে নেটৱৰ্কৰ বিকাশতো সহায় কৰিছে। শেহতীয়া বছৰবোৰত এই সংস্থাটোৱে সাংস্কৃতিক অভিনেতা হিচাপে চহৰসমূহৰ (স্থানীয় শাসনত অংশগ্ৰহণ কৰা অলাভজনক সংগঠনসমূহৰ সৈতে) গুৰুত্বৰ ওপৰত জোৰ দিছে। ইয়াৰ বাবে 'ইণ্টাৰনেশ্যনেল কোৱালিচন অফ চিটিজ এগেইনষ্ট ৰেচিজম' আৰু 'ক্ৰিয়েটিভ চিটিজ নেটৱৰ্ক'ৰ দৰে নেটৱৰ্কসমূহ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।

ইউনেস্কোৱে নিজেই বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰসমূহ নিৰ্বাচন, বিকাশ আৰু প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ সৈতে অংশীদাৰিত্বৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এই স্থানসমূহ নিৰ্বাচনৰ বাবে অনুষ্ঠিত হোৱা সভাসমূহত সংশ্লিষ্ট গোটসমূহৰ প্ৰতিনিধিসহ শ শ অংশগ্ৰহণকাৰী উপস্থিত থাকে। 'নেশ্যনেল জিঅ’গ্ৰাফিক' আৰু অন্যান্য গণমাধ্যমৰ প্ৰসাৰৰ জৰিয়তে "বিশ্ব ঐতিহ্য"ৰ বিষয়সমূহে ব্যাপক প্ৰসাৰ লাভ কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ প্ৰতিটো স্তৰে এক এনেকুৱা 'মেটাকালচাৰ' (metaculture) গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে যিয়ে বিশ্বজনীন সাংস্কৃতিক বিষয়সমূহৰ বিচাৰ কৰিব পাৰে আৰু সাৰ্বজনীনতাৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা এক বিশ্বজনীন সাহিত্যিক মানদণ্ড (literary canon) সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

'ইউনাইটেড চিটিজ এণ্ড লোকেল গৱৰ্ণমেণ্টছ' নামৰ এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত 'এজেণ্ডা ২১ ফৰ কালচাৰ' (Agenda 21 for culture)-এ ইয়াৰ সদস্যসকলৰ দ্বাৰা স্থানীয় পৰ্যায়ত পৰিচালিত বিশ্বজনীন শাসনৰ এক বাহকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। এই ধাৰণাটোৱে "সংস্কৃতিক বহনক্ষম উন্নয়নৰ চতুৰ্থ স্তম্ভ" হিচাপে সমৰ্থন কৰে। ই এজেণ্ডা ২১-ত চিনাক্ত কৰা বহনক্ষম উন্নয়নৰ তিনিটা স্তম্ভ—অৰ্থনীতি, সমাজ আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে চতুৰ্থ স্তম্ভ হিচাপে সংস্কৃতিক সংযোজিত কৰে।

## তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:সাংস্কৃতিক সংগঠন