চৈয়দা ৰিজৱানা হাছান

**চৈয়দা ৰিজৱানা হাছান** (; জন্ম ১৫ জানুৱাৰী ১৯৬৮) এগৰাকী বাংলাদেশী আইনজীৱী আৰু পৰিৱেশবিদ। তেওঁ বৰ্তমানৰ অন্তৱৰ্তীকালীন চৰকাৰৰ উপদেষ্টা। তেওঁ বাংলাদেশ পৰিৱেশ উকীল সন্থা (বেলা)ৰ মুখ্য কাৰ্যবাহী। 

এজন পৰিৱেশবিদ হিচাপে তেওঁ বাংলাদেশৰ জাহাজ ভঙা উদ্যোগৰ নিয়মৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি আহিছে। ২০০৯ চনত বাংলাদেশ চৰকাৰৰ বন আৰু পৰিৱেশ মন্ত্ৰ্যালয়ৰপৰা "পৰিৱেশ বঁটা" লাভ কৰাৰ লগতে এই কামৰ বাবে গোল্ডমেন পৰিৱেশ বঁটা লাভ কৰা প্ৰথমজন বাংলাদেশী হ'ল চৈয়দা ৰিজৱানা হাছান। ২০০৯ চনত টাইম আলোচনীয়ে তেওঁক "পৰিৱেশৰ নায়ক" উপাধিৰে সন্মানিত কৰে। ২০১২ চনত তেওঁক ফিলিপাইনছৰ ৰমন মেগছেছে বঁটাৰে সন্মানিত কৰা হয়। 
## প্ৰাথমিক জীৱন আৰু শৈক্ষিক জীৱন
চৈয়দা ৰিজৱানা হাছানৰ জন্ম হৈছিল ১৯৬৮ চনৰ ১৫ জানুৱাৰীত তেতিয়াৰ পূব পাকিস্তানৰ (বৰ্তমান বাংলাদেশ) ঢাকাৰ ধানমণ্ডীত। হবিগঞ্জৰ নৰপতি হাভেলী নামৰ এক বাঙালী মুছলমান জমিদাৰ পৰিয়ালত তেওঁৰ জন্ম হৈছিল। তেওঁৰ পিতৃ চৈয়দ মহিবুল হাছান, মাতৃ ছুৰাইয়া হাছান। 

তেওঁ ভি‍কাৰুনুনিছা নূন স্কুল এণ্ড কলেজৰপৰা মাধ্যমিক পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হয়। তাৰ পাছত হলি ক্ৰছ কলেজৰপৰা উচ্চতৰ মাধ্যমিক সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পাছত ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়ত নামভৰ্তি কৰে। বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ৰাজহুৱা প্ৰশাসন বিভাগত ভৰ্তি কৰি‍লেও পাছত আইনৰ প্ৰতি থকা আগ্ৰহৰ বাবে বিভাগ সলনি কৰি আইন বিভাগত নামভৰ্তি কৰে। ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়ৰপৰা আইন বিষয়ত স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰি ১৯৯৩ চনত স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰে। ১৯৯৩ চনত এল এল এম সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পাছত বাংলাদেশৰ বাহিৰত কেইবাটাও ফেল’শ্বিপ পাঠ্যক্ৰম সম্পূৰ্ণ কৰে। ২০০৭ চনত তেওঁ আমেৰিকাৰপৰা আইজেনহাৱাৰ ফেল’শ্বিপ লাভ কৰে। 

## কৰ্মজীৱন
শিক্ষা সমাপ্ত কৰি ১৯৯৩ চনৰ জুলাই মাহত তেওঁ বাংলাদেশ পৰিৱেশ উকীল সন্থা (বেলা)ত যোগদান কৰে। এবছৰৰ পূৰ্বে অৰ্থাৎ ১৯৯২ চনত বেলাই যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল। তাৰ পাছত ১৯৯৭ চনত বেলাৰ সংগঠক তথা মুৰব্বী মহিউদ্দিন ফাৰুকৰ মৃত্যু হোৱাত ৰিজৱানাই ‘কমনৱেলথ বৃত্তি’ৰ সুযোগ পায়ো সেয়া এৰি‍ বেলাৰ মুখ্য কাৰ্যবাহী হিচাপে দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে। বেলাৰ হৈ তেওঁ পৰিৱেশৰ ক্ষতি কৰা বিভিন্ন গেং আৰু ব্যৱসায়ীৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰে। ১৯৯৪ চনত ঢাকা মহানগৰ নিগমৰ মেয়ৰ নিৰ্বাচনৰ সময়ত ১৮৬০ চনৰ পৰিৱেশ আইন উলংঘা কৰি পুৰণি ঢাকাত প্ৰাৰ্থীসকলে প্ৰচাৰ অভিযান চলাইছিল। ৰিজৱানাই বেলাৰ জৰিয়তে জনস্বাৰ্থৰ মামলা দাখিল কৰি এক মাইলৰ খুঁটি সৃষ্টি কৰিলে। আদালতে এই কাৰ্য্যক জনস্বাৰ্থৰ বিৰুদ্ধি বুলি ৰায় দিয়ে। তেতিয়াৰপৰাই বাংলাদেশ নিৰ্বাচন আয়োগে নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰত পৰিৱেশৰ প্ৰতি ভাবুকি স্বৰূপ এনে কাৰ্য বন্ধ কৰাৰ উদ্যোগ লয়। ইয়াৰ পাছতে তেওঁ জাহাজৰ ধ্বংসস্তূপৰ জৰিয়তে পৰিৱেশক বিধ্বংসী ৰূপ দিয়া ব্যৱসায়ীসকলৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰে। এই উদ্যোগত নিয়োজিত শ্ৰমিকসকলৰ অসুৰক্ষিত কৰ্ম পৰিৱেশ, শ্ৰমিকসকলৰ স্বাস্থ্যৰ অসুৰক্ষিততা, এই উদ্যোগৰপৰা আৱৰ্জনা অত্যধিক নিষ্কাশন আদিৰ বাবে তেওঁ ২০০৩ চনত বেলাৰ জৰিয়তে জাহাজ ভঙা য়াৰ্ডবিলাকৰ বিৰুদ্ধে প্ৰথম গোচৰ ৰুজু কৰিছিল। ইয়াৰ পাছত শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ বলবৎ কৰিবলৈ, বিষাক্ত সামগ্ৰী কঢ়িয়াই অনা জাহাজৰ প্ৰৱেশ বাংলাদেশত বন্ধ কৰিবলৈ আৰু তিনিটা গোচৰ ৰুজু কৰে। ২০০৩ চনৰ মাৰ্চ মাহত আদালতৰ ৰায়দানত ‘পৰিৱেশগত অনুমতি‍’ অবিহনে জাহাজ ভঙা নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল। লগতে জলাশয় ধ্বংস কৰি‍ গৃহ নিৰ্মাণ, পলিথিনৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰ, পাহাৰ কটা, বনাঞ্চল ধ্বংস, বেৰ খিলখিলাই, চেণ্ট মাৰ্টিনছ দ্বীপত অবৈধ নিৰ্মাণ ইত্যাদি য'তেই পৰিৱেশৰ ক্ষতি হৈছে বা হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে, তাতেই তেওঁ আৰু তেওঁৰ নেতৃত্বত বেলা বৈধভাৱে পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ বাবে আগবাঢ়ি আহিছিল। তেওঁ বেলাৰ প্ৰধান কাৰ্যবাহী হোৱাৰ উপৰি বাংলাদেশৰ ফেডাৰেচন অৱ এন জি অ’ৰ উপ-সভাপতি আৰু এন জি অ’ আৰ ডি আৰ এছৰ সভাপতি। তেওঁ "নিজেৰা কৰি" সংগঠন আৰু ভূমি সংস্কাৰ আৰু উন্নয়ন সংস্থাৰ সদস্যও। বেচৰকাৰী এই কামবোৰৰ বাহিৰেও তেওঁ চৰকাৰে গঠন কৰা বিভিন্ন সমিতিৰ সদস্য। তেওঁ ফ্ৰেণ্ডছ অৱ আৰ্থ ইণ্টাৰনেশ্যনেলৰ কাৰ্যবাহী সদস্যও; পৰিৱেশ আইন মিত্ৰজোঁট ৱল্ডৱাইড আৰু আই ইউ চি এনৰ পৰিৱেশ আইন আয়োগৰ সদস্য। শেহতীয়াকৈ স্থাপিত দক্ষিণ এছিয়ান নেটৱৰ্ক অৱ এনভাইৰনমেণ্টেল এক্টিভিষ্টৰ দিকনিৰ্দেশক হিচাপেও তেওঁ কাম কৰি আছে। 

২০২৪ চনৰ ৮ আগষ্টত তেওঁ বাংলাদেশৰ অন্তৱৰ্তীকালীন চৰকাৰৰ উপদেষ্টা হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰে আৰু ৯ আগষ্টত পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰ্যালয়ৰ উপদেষ্টা হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰে। ২০২৪ চনৰ ১৬ আগষ্টত তেওঁক জলসম্পদ মন্ত্ৰ্যালয়ৰ উপদেষ্টা হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়।

## ব্যক্তিগত জীৱন
বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সহপাঠী তথা ব্যৱসায়ী আবু বকৰ ছিদ্দিকীৰ সৈতে তেওঁ বিবাশপাশত আবদ্ধ হয়। তিনি সন্তান ক্ৰমে কন্যা নেহলা, দুজন পুত্ৰ জাবিৰ আৰু জিদানৰ তেওঁ মাতৃ। 
## সন্মান
২০০৩ চনত ৰিজৱানাৰদ্বাৰা পৰিচালিত সংস্থা বেলাক ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ কাৰ্যসূচীয়ে [গ্ল’বেল ৫০০ ৰোল অৱ অনাৰ] বঁটা প্ৰদান কৰে। 

## তথ্য সংগ্ৰহ