ভাৰতীয় মান সময়

thumb|চুবুৰীয়া দেশৰ সৈতে ভাৰতীয় মান সময়ৰ সম্পৰ্ক

**ভাৰতীয় মান সময়** (**IST**) হৈছে সমূহ ভাৰতৰ বাবে ব্যৱহৃত সময় অঞ্চল। গ্ৰীনউইছৰ লগত ইয়াৰ সময় পাৰ্থক্য গ্ৰীনউইছ মান সময়+০৫:৩০। ভাৰতে দিবালোক সংৰক্ষণ সময় ব্যৱহাৰ নকৰে। ১৯৬২ আৰু ১৯৬৫ চনত যুদ্ধৰ সময়ত অৱশ্যে কিছু সময়ৰ বাবে দিবালোক সংৰক্ষণ সময়‎‎ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

ভাৰতৰ মান সময় গ্ৰীনউইছৰ পৰা ৮২.৫° পূৰ্ব দ্ৰাঘিমাংশ ধৰি হিচাপ কৰা হয়, এই ৰেখাডাল উত্তৰ প্ৰদেশ ৰাজ্যৰ এলাহাবাদৰ নইনিৰ ওপৰেদি পাৰ হৈ গৈছে।

ভাৰতে সমগ্ৰ দেশ আৰু ইয়াৰ সকলো ভূখণ্ডত মাত্ৰ এটা সময় মণ্ডল (যদিও ই দুটা ভৌগোলিক সময় মণ্ডলক সামৰি লৈছে) ব্যৱহাৰ কৰে, যাক ভাৰতীয় মানক সময় (IST) বুলি কোৱা হয়, যিটো UTC+05:30 ৰ সমান, অৰ্থাৎ সাড়ে পাঁচ ঘণ্টা আগুৱাই সমন্বিত সাৰ্বজনীন সময় (UTC)। 

অফিচিয়েল টাইম চিগনেল টাইম এণ্ড ফ্ৰিকুৱেন্সি ষ্টেণ্ডাৰ্ড লেবৰেটৰীয়ে দিয়ে। IANA টাইম জ’ন ডাটাবেছত ভাৰতৰ সৈতে জড়িত মাত্ৰ এটা জ’ন থাকে, সেয়া হ’ল এছিয়া/কলকাতা। ভাৰতত তাৰিখ আৰু সময়ৰ সংকেতত কিছু বৈশিষ্ট্য দেখা যায়।

## ইতিহাস

##### পৌৰাণিক ভাৰতীয় সময়
খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থ শতিকাৰ জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ গ্ৰন্থ **সূৰ্য্য সিদ্ধান্ত**ই পৃথিৱীখন যে গোলাকাৰ তাৰ ধাৰণা দিছিল। গ্ৰন্থখনত প্ৰাইম মেৰিডিয়ান বা শূন্য দ্ৰাঘিমাংশৰ এটা প্ৰথাক ঐতিহাসিক উজ্জয়িন চহৰৰ প্ৰাচীন নাম অৱন্তী আৰু ৰোহতকৰ প্ৰাচীন নাম (২৮°৫৪′উত্তৰ ৭৬°৩৮′পূব)ৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যোৱা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

প্ৰাচীন ভাৰতীয় জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানীসকলে ব্যৱহাৰ কৰা দিনটো উজ্জয়িনৰ প্ৰধান মেৰিডিয়ানত সূৰ্য্য উদয়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল,[2] আৰু ইয়াক তলত দিয়া ধৰণে সৰু সৰু সময় এককত ভাগ কৰা হৈছিল:জুখিব পৰা সময় হ’ল প্ৰাণ (বা, এটা উশাহৰ সময়)ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি যিটো সাধাৰণ ব্যৱহাৰত থাকে। পালত ছটা প্ৰাণ থাকে। ঘলিকা ৬০ পাল আৰু নক্ষত্ৰ অহোৰাত্ৰ বা জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ দিনত ৬০ টা ঘলিকা আছে। নক্ষত্ৰ মাছা বা জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ মাহ ৩০ দিনৰে গঠিত।দিনটোক ২৪ ঘণ্টা বুলি ল'লে আটাইতকৈ সৰু সময় একক প্ৰাণ বা এটা শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ চক্ৰ ৪ ছেকেণ্ডৰ সমান, যিটো আধুনিক চিকিৎসা গৱেষণাত ব্যৱহৃত স্বাভাৱিক শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ কম্পাঙ্ক ১৫ উশাহ/মিনিটৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ। সূৰ্য্য সিদ্ধান্তত স্থানীয় সময়ক উজ্জয়িনৰ মানক সময়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰাৰ পদ্ধতিও বৰ্ণনা কৰা হৈছে। এই প্ৰাৰম্ভিক অগ্ৰগতিৰ পিছতো জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ বাহিৰত মানক সময়ৰ বহুল ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাছিল। ভাৰতৰ ইতিহাসৰ বেছিভাগ সময়ৰ বাবে শাসকীয় ৰাজ্যসমূহে নিজৰ স্থানীয় সময় ৰাখিছিল, সাধাৰণতে চন্দ্ৰ আৰু সৌৰ উভয় এককত হিন্দু কেলেণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।[6] উদাহৰণ স্বৰূপে ১৭৩৩ চনত জয়পুৰত মহাৰাজা সাৱাই জয় সিংহই নিৰ্মাণ কৰা যন্তৰ মন্তৰ মানৱ নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰত ২৭ মিটাৰ (৯০ ফুট) পৰ্যন্ত উচ্চতাৰ ডাঙৰ ডাঙৰ সূৰ্য্যঘড়ী আছে, যিবোৰৰ সহায়ত স্থানীয় সময় সঠিকভাৱে নিৰ্ণয় কৰা হৈছিল।

ব্ৰিটিছ শাসন কালত ১৯০৬ চনৰ ১ জানুৱাৰীত মাদ্ৰাজ সময় (ৰেলৱে সময়) পৰ্যায়ক্ৰমে বন্ধ কৰি ভাৰতীয় মান সময় গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, আৰু ১৯৪৭ চনত স্বাধীনতাৰ পিছত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে এই মান সময় সমগ্ৰ দেশৰ আনুষ্ঠানিক সময় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে যদিও কলকাতা আৰু মুম্বাইয়ে ক্ৰমে ১৯৪৮ আৰু ১৯৫৫ চনলৈকে নিজৰ স্থানীয় মান সময় (কলিকতা সময় আৰু বম্বে সময় নামেৰে জনাজাত) প্ৰচলিত কৰি ৰাখিছিল। ভাৰতীয় মান সময়ৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰটো মাদ্ৰাজৰ পৰা এলাহাবাদ জিলাৰ শংকৰগড় দুৰ্গৰ এটা স্থানলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল, যাতে ই গ্ৰীনউইছ মান সময়+০৫:৩০ৰ যিমান পাৰি সিমান নিকটবৰ্তী হ’ব পাৰে।

১৯৬২ চনৰ ভাৰত-চীন যুদ্ধ তথা ১৯৬৫ আৰু ১৯৭১ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধৰ সময়ত ভাৰতত দিবালোক সংৰক্ষণ সময়‎‎ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

##### ঔপনিৱেশিক ভাৰতৰ সময়
১৮০২ চনত জন গোল্ডিংহামে মাদ্ৰাজ টাইম স্থাপন কৰে আৰু পিছলৈ ভাৰতৰ ৰে'লৱে ইয়াক বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰে। বোম্বে আৰু কলিকতা গুৰুত্বপূৰ্ণ চহৰসমূহতো স্থানীয় সময় মণ্ডল স্থাপন কৰা হৈছিল আৰু যিহেতু মাদ্ৰাজৰ সময় এইবোৰৰ মধ্যৱৰ্তী আছিল, সেয়েহে ই ভাৰতীয় মানক সময় মণ্ডলৰ বাবে প্ৰাৰম্ভিক প্ৰতিদ্বন্দ্বীসকলৰ ভিতৰত অন্যতম আছিল। যদিও ব্ৰিটিছ ভাৰতে ১৯০৫ চনলৈকে আনুষ্ঠানিকভাৱে মানক সময় মণ্ডল গ্ৰহণ কৰা নাছিল, যেতিয়া এলাহাবাদৰ পূব দিশত ৮২.৫° পূব দ্ৰাঘিমাংশত পাৰ হৈ যোৱা মেৰিডিয়ানক ভাৰতৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় মেৰিডিয়ান হিচাপে বাছি লোৱা হৈছিল, যিটো দেশখনৰ বাবে একক সময় মণ্ডল (UTC+05:30)ৰ সৈতে মিল খায় ). ১৯০৬ চনৰ ১ জানুৱাৰীৰ পৰা ভাৰতীয় মানক সময় বলবৎ হয়, আৰু শ্ৰীলংকা (তেতিয়াৰ চিলন)ৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য হয়। কিন্তু ১৯৪৮ চনলৈকে কলিকতা সময়ক আনুষ্ঠানিকভাৱে পৃথক সময় মণ্ডল হিচাপে আৰু ১৯৫৫ চনলৈকে বম্বে সময়ক পৃথক সময় মণ্ডল হিচাপে ৰখা হৈছিল।

১৯২৫ চনত সময়ৰ সমন্বয়ক অম্নিবাছ টেলিফোন ব্যৱস্থা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ বৰ্তনীৰ জৰিয়তে সঠিক সময় জনা প্ৰয়োজনীয় সংস্থাসমূহলৈ প্ৰেৰণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰা হয়। ১৯৪০ চনলৈকে এই কাম চলি থাকিল, তেতিয়া চৰকাৰে ৰেডিঅ' ব্যৱহাৰ কৰি সময়ৰ সংকেত সম্প্ৰচাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। চমুকৈ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ভাৰতীয় ষ্টেণ্ডাৰ্ড টাইমৰ অধীনত থকা ঘড়ীবোৰ এঘণ্টা আগুৱাই নিছিল, যাক যুদ্ধকাল বুলি কোৱা হয়। এই ব্যৱস্থা ১৯৪২ চনৰ ১ ছেপ্টেম্বৰৰ পৰা ১৯৪৫ চনৰ ১৫ অক্টোবৰলৈকে চলিছিল।

###### স্বাধীনতাৰ পিছত
১৯৪৭ চনত স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰত চৰকাৰে আই এছ টি (IST) ক সমগ্ৰ দেশৰ বাবে চৰকাৰী সময় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে যদিও মুম্বাই আৰু কলকাতাই আৰু কেইবছৰমানৰ বাবে নিজৰ স্থানীয় সময় ধৰি ৰাখিছিল।[ ২০১৪ চনত অসমীয়া ৰাজনীতিবিদসকলে দিনৰ পোহৰ ৰক্ষাৰ সময়সূচী অনুসৰণ কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল যিটো আই এছ টিতকৈ এঘণ্টা আগুৱাই যাব, কিন্তু ২০২০ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে ইয়াক কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ অনুমোদন দিয়া হোৱা নাই।

১৯৫১ চনৰ বাগিচা শ্ৰমিক আইনখনে সংঘ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰক বিশেষ ঔদ্যোগিক অঞ্চলৰ বাবে স্থানীয় সময় নিৰ্ধাৰণ আৰু নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ অনুমতি দিয়ে। ইয়াৰ বাবে অসমৰ কিছু অঞ্চলত চাহ বাগিচাসমূহে এটা সুকীয়া সময় মণ্ডল অনুসৰণ কৰে, যাক চাইবাগান বা বাগান সময় ('চাহ বাগিচাৰ সময়') বুলি জনা যায়, যিটো আই এছ টিতকৈ এঘণ্টা আগুৱাই যায়। অৱশ্যে আনুষ্ঠানিকভাৱে ব্যৱহৃত একমাত্ৰ সময় হৈয়েই আছে আই এছ টি।

### পূৰ্ৱৰ সময় অঞ্চলসমূহ

###### বৰ্তমানৰ সময়
ভাৰতে IANA সময় মণ্ডল ডাটাবেছত UTC+5:30,[8] ব্যৱহাৰ কৰে যাক এছিয়া/কলকাতা বুলি কোৱা হয়।

## তথ্য সংগ্ৰহ

শ্ৰেণী: সময়
শ্ৰেণী:সময় অঞ্চল