ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব আইন

ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰীয়তা প্ৰয়োজনীয়তা নিশ্চিত কৰা দুটা প্ৰাথমিক আইন আছে, ভাৰতৰ সংবিধান আৰু নাগৰিকত্ব আইন, ১৯৫৫। 

১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীৰ পৰা ১৯৮৭ চনৰ ১ জুলাইৰ ভিতৰত ভাৰতত জন্মগ্ৰহণ কৰা সকলো ব্যক্তিয়ে পিতৃ-মাতৃৰ ৰাষ্ট্ৰীয়তা নিৰ্বিশেষে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে জন্মৰ ভিত্তিত নাগৰিকত্ব লাভ কৰিছিল। ১৯৮৭ চনৰ ১ জুলাইৰ পৰা ২০০৪ চনৰ ৩ ডিচেম্বৰৰ ভিতৰত জন্মৰ ভিত্তিত নাগৰিকত্ব প্ৰদান কৰা হৈছিল যদিহে অন্ততঃ এজন পিতৃ-মাতৃ নাগৰিক হয়। তেতিয়াৰ পৰা দেশত জন্ম লোৱা ব্যক্তিসকলে জন্মৰ সময়ত ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব লাভ কৰে যদিহে পিতৃ-মাতৃ দুয়োজন ভাৰতীয় নাগৰিক হয়, বা এজন পিতৃ-মাতৃ নাগৰিক আৰু আনজনক অবৈধ প্ৰব্ৰজনকাৰী বুলি গণ্য কৰা নহয়। 

কমেও ১২ বছৰ দেশত বাস কৰি পূৰ্বৰ যিকোনো জাতীয়তা ত্যাগ কৰি বিদেশীয়ে প্ৰাকৃতিকৰণৰ দ্বাৰা ভাৰতীয় নাগৰিক হ’ব পাৰে। 
ইয়াৰে চুবুৰীয়া দেশৰ কিছুমান ধৰ্মীয় সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ সদস্যসকলৰ বাবে বাসস্থানৰ প্ৰয়োজনীয়তা ছয় বছৰ হ্ৰাস কৰিও যোগ্যতা অৰ্জন কৰে। পাকিস্তান বা বাংলাদেশত স্থায়ীভাৱে বসতি স্থাপন কৰা, বা স্বেচ্ছাই বিদেশী নাগৰিকত্ব লাভ কৰা ভাৰতীয় নাগৰিকে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব হেৰুৱাই পেলায়। প্ৰাক্তন ভাৰতীয় নাগৰিক (পাকিস্তান আৰু বাংলাদেশলৈ প্ৰব্ৰজনকাৰী বাদ দি) আৰু নাগৰিকৰ বংশধৰসকলে বহিঃৰাজ্যৰ নাগৰিকত্বৰ বাবে পঞ্জীয়ন কৰিব পাৰে, যিয়ে দেশত বাস আৰু কাম কৰাৰ প্ৰাপ্য প্ৰদান কৰে। 

ভাৰতত পূৰ্বতে ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ শাসন আছিল আৰু স্থানীয় বাসিন্দাসকল ব্ৰিটিছ প্ৰজা আৰু ব্ৰিটিছ সংৰক্ষিত ব্যক্তি আছিল। ১৯৪৭ চনত ভাৰতে স্বাধীনতা লাভ কৰিছিল যদিও ভাৰতীয়সকলে এতিয়া ব্ৰিটিছ ৰাষ্ট্ৰীয়তা লাভ কৰা নাই, তথাপিও ব্ৰিটিছ আইন অনুসৰি তেওঁলোক কমনৱেলথৰ নাগৰিক হৈয়েই আছে। যুক্তৰাজ্যত বাস কৰাৰ সময়ত ভাৰতীয়সকলে ব্ৰিটেইনৰ নিৰ্বাচনত ভোটদানৰ লগতে তাত ৰাজহুৱা পদবীত কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰাৰ বাবে যোগ্য। ভাৰতীয় নাগৰিকসকলেও দ্বিপাক্ষিক চুক্তিৰ জৰিয়তে নেপালত মুক্ত চলাচলৰ অধিকাৰ লাভ কৰিছে। 

## পৰিভাষা
নাগৰিকত্ব আৰু ৰাষ্ট্ৰীয়তা শব্দ দুটাৰ অৰ্থ ইংৰাজী ভাষাত সদায় স্পষ্ট নহয় আৰু ইয়াৰ অৰ্থ দেশভেদে বেলেগ বেলেগ। সাধাৰণতে ৰাষ্ট্ৰীয়তাই কোনো ব্যক্তিৰ জাতি ৰাষ্ট্ৰৰ আইনী অন্তৰ্ভূক্তিক বুজায় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তিত ৰাষ্ট্ৰৰ সদস্যক বুজাওঁতে ব্যৱহৃত সাধাৰণ শব্দ; নাগৰিকত্বই সেই জাতিটোত এজন ব্যক্তিৰ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যৰ গোটক বুজায়।

ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটৰ ভিতৰত সাধাৰণতে এই শব্দ দুটা পৰিপূৰক বিনিময় হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কিন্তু উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ভাৰতীয় আইনত প্ৰযোজ্য অধিক নিখুঁত সংজ্ঞা প্ৰদান কৰে; নাগৰিকত্ব হৈছে কেৱল প্ৰাকৃতিক ব্যক্তিয়েহে লাভ কৰিব পৰা আইনী মৰ্যাদা আৰু ই এজন ব্যক্তিয়ে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা নাগৰিক আৰু ৰাজনৈতিক অধিকাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে, আনহাতে ৰাষ্ট্ৰীয়তা হৈছে এনে এক মৰ্যাদা যি প্ৰাকৃতিক আৰু ন্যায়িক ব্যক্তি উভয়ৰে বাবে প্ৰযোজ্য হ’ব পাৰে, যিয়ে আন্তৰ্জাতিক আইনৰ প্ৰেক্ষাপটত সত্ত্বাৰ অধিকাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
## ঔপনিৱেশিক যুগৰ ইতিহাস
### কোম্পানী প্ৰশাসন
১৬০০ চনত ৰাজকীয় চনদৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠা হোৱা ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে এছিয়াৰ সৈতে ইংৰাজৰ সকলো বাণিজ্যৰ একচেটিয়া অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।  ১৭ শতিকাৰ সময়ছোৱাত নীল, নিমখ, ভাৰতীয় বস্ত্ৰশিল্পৰ ব্যৱসায়ৰ জৰিয়তে এই কোম্পানীটোৱে ভাৰতীয় উপমহাদেশত এক শক্তিশালী বাণিজ্যিক উপস্থিতি লাভ কৰে। ১৮ শতিকাত মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অৱনতি ঘটাৰ লগে লগে কাৰ্য্যকলাপ অধিক লাভজনক হৈ পৰে, যাৰ ফলত কোম্পানীটোৱে আঞ্চলিক ৰাজনীতিত হস্তক্ষেপ কৰি অধিক সুবিধা লাভ কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে। প্ৰতিষ্ঠানটোৰ বিশাল আৰ্থিক সম্পদ আৰু ইয়াৰ উচ্চমানৰ সামৰিক বাহিনীয়ে ইয়াক প্ৰতিদ্বন্দ্বী ইউৰোপীয় বাণিজ্যিক কোম্পানীসমূহক পৰাস্ত কৰি ভাৰতৰ প্ৰধান শক্তি হিচাপে পৰিগণিত কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তুলিছিল। ১৭৫৭ চনৰ পৰা ১৮৫৮ চনলৈকে কোম্পানীটোৱে নিজেই প্ৰত্যক্ষ শাসকীয় সংস্থা হিচাপে শাসন কৰিছিল যদিও সাৰ্বভৌমত্ব প্ৰায়ে মুকুটৰ সৈতে ভাগ কৰা হৈছিল। যদিও ভাৰতত ব্ৰিটিছ প্ৰজাৰ উল্লেখ কৰি আইন প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল, কোন ব্যক্তি প্ৰজা সেইটো নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ কোনো বিস্তৃত ৰাষ্ট্ৰীয়তা বিধি নাছিল, যাৰ ফলত এই সময়ছোৱাত থলুৱা ভাৰতীয়সকলৰ মৰ্যাদা অস্পষ্ট হৈ পৰিছিল।

১৮৫২ চনত গৃহীত হোৱা আইন অনুসৰি ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ দ্বাৰা পৰিচালিত ভূখণ্ডত বাস কৰা বিদেশীসকলে চৰকাৰৰ ওচৰত আবেদন কৰি ব্ৰিটিছ প্ৰজা হিচাপে প্ৰাকৃতিককৰণৰ অনুমতি দিছিল। ন্যূনতম বাসস্থানৰ কোনো প্ৰয়োজনীয়তা নাছিল আৰু প্ৰাৰ্থীসকলক কেৱল সংশ্লিষ্ট বিষয়াৰ অনুমোদনৰ প্ৰয়োজন আছিল। সফল আবেদনকাৰীসকলৰ প্ৰতি আনুগত্যৰ শপত গ্ৰহণৰ বাবে তেওঁলোকে কোম্পানীটোৰ প্ৰতি আনুগত্যশীল সেৱাৰ শপত খাব লাগিছিল, লগতে ব্ৰিটিছ ৰজাৰ প্ৰতি আনুগত্যৰ শপত খাব লাগিছিল।
### প্ৰত্যক্ষ সাম্ৰাজ্যবাদী শাসন
১৮৫৮ চনত ভাৰতক ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰত্যক্ষ শাসনৰ অধীনলৈ অনা হয়। ভূখণ্ডসমূহ ব্যাপকভাৱে দুটা ৰাজনৈতিক গোটৰ মাজত বিভক্ত কৰা হয়: ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ দ্বাৰা পৰিচালিত ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ প্ৰদেশ আৰু ৰাজকীয় ৰাজ্যসমূহ, যিবোৰ স্থানীয় ৰজাৰ দ্বাৰা শাসন কৰা অঞ্চল আছিল, যিবোৰক ব্ৰিটিছৰ আধিপত্য গ্ৰহণৰ বিনিময়ত সীমিত স্বায়ত্তশাসন প্ৰদান কৰা হৈছিল। প্ৰাদেশিক বাসিন্দাসকল ব্ৰিটিছ প্ৰজা আছিল, আনহাতে ৰাজকীয় ৰাষ্ট্ৰৰ শাসকৰ প্ৰজাসকলক ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ব্ৰিটিছ সংৰক্ষিত ব্যক্তি বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।

যদিও ব্ৰিটেইনৰ দুয়োবিধ হোল্ডিঙৰ ব্যাপক অধিকাৰ আছিল, ঘৰুৱা আইনত ৰাজশাসিত ৰাষ্ট্ৰসমূহক বিদেশী ভূখণ্ড হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। ব্ৰিটিছ সংৰক্ষিত ব্যক্তিক যুক্তৰাজ্যত বিদেশী হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল যদিও ভাৰতীয় ব্ৰিটিছ প্ৰজা আৰু সুৰক্ষিত ব্যক্তি উভয়কে ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় পাছপ’ৰ্ট প্ৰদান কৰিব পৰা গৈছিল। সংৰক্ষিত ব্যক্তিসকলে প্ৰথমে অনুমতি বিচৰাৰ অবিহনে ব্ৰিটেইনলৈ যাব নোৱাৰিছিল যদিও সাম্ৰাজ্যৰ বাহিৰলৈ যাত্ৰা কৰাৰ সময়ত ব্ৰিটিছ প্ৰজাৰ দৰেই কনছুলাৰ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ প্ৰত্যক্ষ শাসিত অংশ আৰু ৰাজকীয় ৰাষ্ট্ৰৰ কোনো এখনৰ সৈতে সম্পৰ্ক থকা ব্যক্তি এজন একেলগে ব্ৰিটিছ প্ৰজা আৰু ব্ৰিটিছ সংৰক্ষিত ব্যক্তি হ'ব পাৰিছিল।

এই সময়ছোৱাত ব্ৰিটিছ জাতীয়তা আইন সংহিতাহীন আছিল আৰু ইয়াত কোনো সৰ্বজনগ্ৰাহ্য নিয়ম নাছিল, ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে অতীতৰ উদাহৰণ আৰু সাধাৰণ আইনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। ১৯ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে যুক্তৰাজ্যত প্ৰাকৃতিককৰণৰ নিয়ম সাম্ৰাজ্যৰ অন্যান্য অঞ্চলত প্ৰযোজ্য হয় নে নহয় সেয়া স্পষ্ট নাছিল। প্ৰতিটো কলনীৰ নিজৰ নিজৰ পদ্ধতি আৰু বিদেশীক প্ৰজা হিচাপে ভৰ্তি কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰস্তুত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ব্যাপক বিবেচনা চলিছিল। ১৮৪৪ চনলৈকে ব্ৰিটেইনত ব্যক্তিগতকৰণ সংসদৰ আইনসমূহৰ জৰিয়তে সম্ভৱ হৈছিল, তেতিয়া অধিক সুশৃংখলিত প্ৰশাসনিক প্ৰক্ৰিয়া প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ১৮৪৭ চনত ইম্পেৰিয়েল পাৰ্লিয়ামেণ্টে ব্ৰিটেইনত প্ৰাকৃতিকভাৱে গ্ৰহণ কৰা প্ৰজা আৰু অন্যান্য ভূখণ্ডত তেনে কৰা প্ৰজাৰ মাজত স্পষ্ট পাৰ্থক্য আনুষ্ঠানিকভাৱে প্ৰণয়ন কৰে। ব্ৰিটেইনত প্ৰাকৃতিককৰণ কৰা ব্যক্তিসকলে সাম্ৰাজ্যবাদী প্ৰাকৃতিককৰণৰ দ্বাৰা এই মৰ্যাদা লাভ কৰা বুলি ধৰা হৈছিল, যিটো সমগ্ৰ সাম্ৰাজ্যতে বৈধ আছিল। উপনিৱেশত প্ৰাকৃতিককৰণ কৰাসকলক স্থানীয় প্ৰাকৃতিককৰণৰ মাজেৰে পাৰ হোৱা বুলি কোৱা হৈছিল আৰু তেওঁলোকক কেৱল সংশ্লিষ্ট ভূখণ্ডৰ ভিতৰতহে বৈধ বিষয়ৰ মৰ্যাদা দিয়া হৈছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, বংগত স্থানীয়ভাৱে প্ৰাকৃতিককৰণ কৰা এটা বিষয় তাত ব্ৰিটিছ প্ৰজা আছিল, কিন্তু ইংলেণ্ড বা নিউ চাউথ ৱেলছত নহয়। সংৰক্ষিত ব্যক্তিৰ দৰেই স্থানীয়ভাৱে প্ৰাকৃতিককৃত ব্ৰিটিছ প্ৰজাসকলেও সাম্ৰাজ্যৰ বাহিৰলৈ যাত্ৰা কৰাৰ সময়ত সাম্ৰাজ্যিক সুৰক্ষাৰ অধিকাৰী আছিল।

ইম্পেৰিয়েল পাৰ্লিয়ামেণ্টে *ব্ৰিটিছ নেচনেলিটি এণ্ড ষ্টেটাছ অৱ এলিয়েনছ এক্ট ১৯১৪* গৃহীত হোৱাৰ লগে লগে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ব্ৰিটিছ প্ৰজাৰ মৰ্যাদাৰ বাবে নিয়মসমূহ সংহিতাকৃত বিধি আইনৰ আওতালৈ আনিছিল। ব্ৰিটিছ প্ৰজাৰ মৰ্যাদাক সমগ্ৰ সাম্ৰাজ্যতে এক সাধাৰণ জাতীয়তা হিচাপে প্ৰামাণিকীকৰণ কৰা হৈছিল। এই আইনখনে ডমিনিয়ন আৰু ব্ৰিটিছ ইণ্ডিয়াই সাম্ৰাজ্যবাদী প্ৰাকৃতিককৰণৰ দ্বাৰা বিদেশীক বিষয়বস্তুৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিবলৈ অনুমতি দিছিল যদিও স্থানীয় আইন অনুসৰি স্থানীয় প্ৰাকৃতিককৰণৰ অধিক অনুদানত বাধা দিয়া নাছিল। স্থানীয় প্ৰাকৃতিককৰণৰ প্ৰয়োগ অব্যাহত ৰখাৰ ফলত ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় কৰ্তৃপক্ষই প্ৰাকৃতিককৰণ প্ৰক্ৰিয়াত ইংৰাজী ভাষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা যোগ কৰাটো এৰাই চলিব পাৰিছিল।
### অসমান মৰ্যাদা
১৮৫৭ চনৰ ভাৰতৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পিছত ৰাণী ভিক্টোৰিয়াই ১৮৫৮ চনত "ভাৰতৰ ৰাজকুমাৰ, প্ৰধান আৰু জনসাধাৰণ"ৰ প্ৰতি ৰাজকীয় ঘোষণা জাৰি কৰি ঘোষণা কৰে যে, “ৰাজমুকুট আমাৰ ভাৰতীয় ভূখণ্ডৰ স্থানীয় লোকসকলৰ সৈতে একে কৰ্তব্যৰ বাধ্যবাধকতাৰ দ্বাৰা বান্ধ খাই আছে, যিয়ে আমাক আমাৰ আন সকলো প্ৰজাৰ সৈতে বান্ধি ৰাখিছে’’। চৰকাৰী অলংকাৰিকতাই ব্ৰিটিছ বিষয়ৰ মৰ্যাদাক সমতাৰ মঞ্চ হিচাপে গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল, যিয়ে এটা সাম্ৰাজ্যবাদী দৰ্শনক চিত্ৰিত কৰিছিল যে, জাতি বা পটভূমি নিৰ্বিশেষে বৃটিছ শাসনৰ অন্তৰ্গত সকলো প্ৰজা আইনৰ আগত সমান।

এই আদৰ্শৰ প্ৰত্যক্ষ বিৰোধিতাপূৰ্ণ কাৰ্য  আছিল অন্যান্য উপনিবেশ আৰু ডমিনিয়নত অনুপ্ৰৱেশৰ ধাৰাবাহিক নিষেধাজ্ঞাৰ দ্বাৰা ভাৰতীয় ব্ৰিটিছ প্ৰজাকে ধৰি অ-শ্বেত প্ৰব্ৰজনকাৰীক তেওঁলোকৰ সীমান্তত প্ৰৱেশত বাধা দিবলৈ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা হৈছিল। অষ্ট্ৰেলিয়া, কানাডা, নিউজিলেণ্ড আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকাই ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ভাৰতীয় অনুপ্ৰৱেশক যিকোনো ধৰণে কঠোৰভাৱে বাধা প্ৰদান কৰিবলৈ আইন প্ৰণয়ন কৰে। ভাৰতীয়সকলে ব্ৰিটেইনতে নিজৰ ব্ৰিটিছ প্ৰজা অধিকাৰ ব্যৱহাৰ কৰি অধিক সফলতা লাভ কৰিছিল, যাৰ উদাহৰণ হাউছ অৱ কমনছলৈ দুজন ভাৰতীয় প্ৰাৰ্থী দাদাভাই নৌৰজী আৰু মানচেৰজী ভৌনাগ্ৰী নিৰ্বাচিত হোৱা।

ইউৰোপীয় ব্ৰিটিছ প্ৰজাৰ দৰে একে মৰ্যাদা আৰু অধিকাৰৰ সমান সাম্ৰাজ্যবাদী নাগৰিকত্বৰ দাবী ১৯ শতিকাৰ শেষৰ ফালে আৰু ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে সমগ্ৰ সাম্ৰাজ্যখনত ভাৰতীয় নাগৰিক অধিকাৰ আন্দোলনৰ প্ৰধান প্ৰেৰণাদায়ক আছিল। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পূৰ্বে সাম্ৰাজ্যবাদী চৰকাৰে এই দাবীসমূহক বৈধ বুলি স্বীকৃতি দিছিল যদিও এই আন্দোলনসমূহ বৈপ্লৱিক প্ৰকৃতিৰ হোৱাৰ সম্ভাৱনাত অস্থিৰ হৈ পৰিছিল আৰু ভাৰতীয় উদ্বেগক ৰাজনৈতিকভাৱে স্বীকৃতি নিদি স্থানীয় অশান্তি হিচাপে বলপূৰ্বকভাৱে দমন কৰাৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল। ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ ভিতৰত সমতা সম্ভৱ নহ’ব বুলি ধাৰণা স্পষ্ট হোৱাৰ লগে লগে যুদ্ধোত্তৰ ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক আন্দোলনৰ কেন্দ্ৰবিন্দু দেশৰ স্বাধীনতাৰ দিশে ধাৱমান হ’ল।
## স্বাধীনতাৰ পিছৰ নীতি
### বিভাজন আৰু পৰিৱৰ্তন
১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টত ব্ৰিটিছ ভাৰতক দুটা স্বতন্ত্ৰ ডমিনিয়নত বিভক্ত কৰা হয়, ইউনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়া আৰু ফেডাৰেচন অৱ পাকিস্তান। ১৯৪৯ চনৰ কমনৱেলথ প্ৰধানমন্ত্ৰী সন্মিলনত গণৰাজ্য হিচাপে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্যপদ অব্যাহত ৰখালৈকে ভাৰতে সপৰিৱৰ্তনৰ সময়ছোৱাত ব্ৰিটিছ ৰাজক সাৰ্বভৌম ক্ষমতা হিচাপে গণ্য কৰিছিল। স্বাধীন ভাৰতে নিজাকৈ জাতীয়তা আইন প্ৰণয়ন নকৰালৈকে ভাৰতীয়সকল ব্ৰিটিছৰ প্ৰজা হৈয়েই থাকিল। পূৰ্বতে ব্ৰিটিছ সংৰক্ষিত ব্যক্তি বুলি গণ্য কৰা ৰাজকীয় ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰজাসকল যেতিয়া তেওঁলোকৰ ৰাজ্যসমূহে ভাৰতত যোগদান কৰে তেতিয়া ভাৰতৰ প্ৰজা ব্ৰিটিছ হৈ পৰে।

ব্ৰিটিছ জাতীয়তা আইন ১৯৪৮ৰ অধীনত ব্ৰিটিছ বিষয়বস্তুৰ মৰ্যাদা সংস্কাৰ কৰা হৈছিল। এই আইনখনে সমগ্ৰ সাম্ৰাজ্যত ব্যৱহৃত সাধাৰণ জাতীয়তা পৰিত্যাগ কৰি ব্ৰিটিছ বিষয়ক পুনৰ সংজ্ঞায়িত কৰি কমনৱেলথ দেশৰ যিকোনো নাগৰিকক বুজায়। এই আইনত কমনৱেলথৰ নাগৰিকক একে অৰ্থ বুলি সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছিল। ব্ৰিটিছ প্ৰজা/কমনৱেলথ নাগৰিকৰ মৰ্যাদা প্ৰতিখন কমনৱেলথ দেশৰ নাগৰিকত্বৰ সৈতে সহ-অস্তিত্ব আছিল। যিহেতু ১৯৪৯ চনৰ ১ জানুৱাৰীৰ পৰা ১৯৪৮ চনৰ আইনখন কাৰ্যকৰী হোৱাৰ সময়লৈকে ভাৰতে নাগৰিকত্বৰ নিয়ম প্ৰণয়ন কৰা নাছিল, সেয়েহে ভাৰতীয়সকলক (আৰু নাগৰিকত্ব আইন নথকা আন সকলো ডমিনিয়নৰ নাগৰিক) সাময়িকভাৱে “নাগৰিকত্ব অবিহনে ব্ৰিটিছ প্ৰজা’’ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হৈছিল।
### গণৰাজ্য আৰু এটা ৰাষ্ট্ৰীয় নাগৰিকত্ব
১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীত ভাৰতৰ সংবিধানখন সম্পূৰ্ণ কাৰ্যকৰী হোৱাৰ দিনা দেশখন গণৰাজ্যলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ আগতেই ভাৰতীয় সংবিধানৰ নাগৰিকত্বৰ বিধানসমূহ ১৯৪৯ চনৰ ২৬ নৱেম্বৰৰ পৰাই বলবৎ হয়। বিভাজনৰ ফলত ভাৰত আৰু পাকিস্তানক পৃথক কৰা নতুন সীমান্ত পাৰ হৈ বৃহৎ পৰিসৰৰ জনসংখ্যাৰ গতিবিধিৰ সৃষ্টি হয়। এই প্ৰেক্ষাপটত সংবিধানসভাই এই প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলৰ নাগৰিকত্ব নিৰ্ণয়ৰ তাৎক্ষণিক উদ্দেশ্যে সংবিধানৰ নাগৰিকত্বৰ বিধানসমূহৰ পৰিসৰ সীমিত কৰি ৰাখিছিল। পিছলৈ ১৯৫৫ চনত সংসদে প্ৰণয়ন কৰা নাগৰিকত্ব আইনখনে সেই বিন্দুৰ পিছত নাগৰিকত্বৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহৰ বিশদ বিৱৰণ দি সম্পূৰ্ণ কাঠামো তৈয়াৰ কৰা হয়।

ভাৰতত বাস কৰা যিকোনো ব্যক্তিয়ে ১৯৪৯ চনত স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ভাৰতীয় নাগৰিক হৈ পৰে, যদিহে তেওঁলোক: ভাৰতত জন্মগ্ৰহণ কৰা, জন্মলাভ কৰা পিতৃ-মাতৃৰ অন্ততঃ এজন ভাৰতত জন্মগ্ৰহণ কৰা বা সংবিধান আৰম্ভ হোৱাৰ আগতে কমেও পাঁচ বছৰ ভাৰতত বাস কৰা। দেশৰ বাহিৰত বাস কৰা ভাৰতীয় বংশৰ ব্যক্তিসকলে নাগৰিকত্বৰ বাবে পঞ্জীয়ন কৰিব পাৰিছিল যদিও স্বেচ্ছাই বিদেশী ৰাষ্ট্ৰৰ নাগৰিকত্ব লাভ কৰা ব্যক্তিক ভাৰতীয় নাগৰিকত্বৰ পৰা নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল। এই প্ৰসংগত “বিদেশী ৰাষ্ট্ৰ’’ৰ সংজ্ঞাত কমনৱেলথৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হোৱা নাই।

পাকিস্তানৰ অংশ হোৱা অঞ্চলৰ পৰা প্ৰব্ৰজন কৰা ব্যক্তিসকলক ভাৰতীয় নাগৰিক হিচাপে পঞ্জীয়ন কৰিব পৰা যাব যদিহে তেওঁলোক (বা পিতৃ-মাতৃ বা ককা-আইতা) ভাৰত চৰকাৰ আইন ১৯৩৫ৰ দ্বাৰা সংজ্ঞায়িত প্ৰাক্-বিভাজিত ভাৰতৰ যিকোনো অংশত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল আৰু হয় ১৯ জুলাই ১৯৪৮ৰ আগতে ভাৰতীয় ভূখণ্ডত বাস কৰিছিল, নহয় সেই তাৰিখৰ পিছত, কিন্তু আৰম্ভ হোৱাৰ আগতেই ডমিনিয়নৰ বিষয়াসকলে ভাৰতৰ নাগৰিক হিচাপে পঞ্জীয়ন কৰিছিল সংবিধানৰ অধীনত। পাকিস্তানৰ পৰা অহা প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলে পঞ্জীয়নৰ বাবে আবেদন কৰাৰ পূৰ্বে কমেও ছমাহৰ বাবে ভাৰতত বাস কৰা হ’ব লাগিছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে ভাৰতৰ পৰা পাকিস্তানলৈ প্ৰব্ৰজন কৰি যিকোনো সময়তে তাত বসতি স্থাপন কৰা ব্যক্তিসকলক ভাৰতীয় নাগৰিক বুলি গণ্য কৰা নহয়।

দুয়োখন দেশৰ মাজত স্পষ্ট সীমাৰেখা থকাৰ আগৰে পৰাই নেপাল আৰু ভাৰতৰ মাজত প্ৰব্ৰজন নিষিদ্ধ হৈ থকা নাছিল। ব্ৰিটিছ ভাৰত চৰকাৰে সেই অঞ্চলত চাহ বাগিচা বৃদ্ধিৰ সুবিধাৰ বাবে উত্তৰ-পূব ভাৰতত বসতি স্থাপন কৰিবলৈ নেপালীসকলক উৎসাহিত কৰাৰ উপৰি সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় সাদৃশ্যৰ বাবে দুয়োখন দেশৰ মাজত উচ্চ হাৰত প্ৰব্ৰজন ঘটি আছিল। ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পিছত চৰকাৰে নেপালৰ সৈতে মুক্ত চলাচলৰ চুক্তিৰ আলোচনা কৰে, যাৰ ফলত ১৯৫০ চনত “ভাৰত-নেপাল শান্তি আৰু বন্ধুত্ব চুক্তি’’ হয়; তাৰ পিছত সকলো ভাৰতীয় আৰু নেপালৰ নাগৰিকে যিকোনো এখন দেশতে বাস আৰু কাম কৰাৰ আনুষ্ঠানিকভাৱে অনুমোদিত ক্ষমতা লাভ কৰিছে।
### কমনৱেলথৰ নাগৰিকত্ব
১৯৪৯ চনৰ পিছলৈকে কমনৱেলথৰ নাগৰিকসকলে প্ৰথম অৱস্থাত যুক্তৰাজ্য আৰু আয়াৰলেণ্ডত বসতি স্থাপন কৰাৰ স্বয়ংক্ৰিয় অধিকাৰ অব্যাহত ৰাখিছিল। ব্ৰিটেইনলৈ অ-শ্বেতসকলৰ প্ৰব্ৰজনক ব্যৱস্থাগতভাৱে নিৰুৎসাহিত কৰা হৈছিল যদিও দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত ব্ৰিটেইনৰ শক্তিশালী অৰ্থনৈতিক পৰিস্থিতিয়ে ঔপনিৱেশিক প্ৰব্ৰজনৰ এক অভূতপূৰ্ব ঢৌৰ সৃষ্টি কৰিছিল। ইয়াৰ উত্তৰত ব্ৰিটিছ সংসদে ব্ৰিটিছ দ্বীপপুঞ্জৰ বাহিৰৰ পৰা আহিব পৰা যিকোনো কমনৱেলথ নাগৰিকৰ ওপৰত কমনৱেলথ ইমিগ্ৰেণ্টছ এক্ট ১৯৬২ৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰৱেশ নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰে। ১৯২২ চনত কমন ট্ৰেভেল এৰিয়া ব্যৱস্থাৰ অংশ হিচাপে আয়াৰলেণ্ডে স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পিছতো সকলো ব্ৰিটিছ প্ৰজাক মুক্তভাৱে চলাচলৰ অনুমতি দি থাকিল, কিন্তু ১৯৬২ চনত ব্ৰিটেইনৰ নিষেধাজ্ঞাক প্ৰতিফলিত কৰি এই ক্ষমতা কেৱল গ্ৰেট ব্ৰিটেইন বা আয়াৰলেণ্ড দ্বীপত জন্মগ্ৰহণ কৰা লোকসকলৰ মাজত সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিছিল। ১৯৭১ চনত ব্ৰিটেইনে পিতৃ-মাতৃ বা ককা-আইতা যুক্তৰাজ্যত জন্মগ্ৰহণ কৰা প্ৰজাৰ বাবে এই ব্যৱস্থাসমূহ কিছু পৰিমাণে শিথিল কৰে, যিয়ে বগা কমনৱেলথৰ নাগৰিকসকলক ফলপ্ৰসূ অগ্ৰাধিকাৰ প্ৰদান কৰে।

১৯৫৫ চনৰ নাগৰিকত্ব আইন অনুসৰি কমনৱেলথৰ নাগৰিকসকলে প্ৰাকৃতিককৰণৰ পৰিৱৰ্তে পঞ্জীয়নৰ দ্বাৰা ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব লাভ কৰাৰ যোগ্যতা অৰ্জন কৰিছিল যদিও এই পদ্ধতিৰ অধিগ্ৰহণৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট সুবিধা নাছিল। ২০০৩ চনত ভাৰতীয় আইনৰ দ্বাৰা কমনৱেলথৰ নাগৰিকৰ মৰ্যাদা আঁতৰোৱালৈকে এই পথ উপলভ্য আছিল। ব্ৰিটেইনে নিজেই নিজৰ জাতীয়তা আইনখনক ব্ৰিটিছ জাতীয়তা আইন ১৯৮১ৰ দ্বাৰা প্ৰতিফলিত কৰিবলৈ নিজৰ বাকী থকা ভূখণ্ড আৰু বহিঃৰাজ্যৰ সম্পত্তিৰ অধিক সামান্য সীমাবদ্ধতাক নবীকৰণ কৰিছিল, যিয়ে "ব্ৰিটিছ বিষয়" শব্দটোক পুনৰ সংজ্ঞায়িত কৰিছিল যাতে কমনৱেলথৰ নাগৰিকসকলকো আৰু অন্তৰ্ভুক্ত কৰা নহয়। ভাৰতীয় নাগৰিকসকল ব্ৰিটিছ আইন অনুসৰি কমনৱেলথৰ নাগৰিক হৈয়েই আছে আৰু এতিয়াও ব্ৰিটেইনত ভোটদান আৰু ৰাজহুৱা পদৰ বাবে থিয় দিয়াৰ যোগ্য।
### বাকী থকা কলনীসমূহৰ একত্ৰীকৰণ
১৯৬১ চনৰ ভিতৰত ভাৰতত থকা ইউৰোপীয় ঔপনিৱেশিক অঞ্চলসমূহ পুনৰ একত্ৰিত কৰা হয়। ১৯৪৯ চনত ফ্ৰান্সৰ প্ৰশাসনিক চন্দ্ৰনাগুৰে গণভোট অনুষ্ঠিত কৰে, যাৰ ফলত চহৰখন পশ্চিম বংগৰ সৈতে একত্ৰিত হয়, আনহাতে ১৯৫৪ চনৰ ভিতৰত ফৰাচী অধিকৃত ভাৰতৰ বাকী অংশ ত্যাগ কৰা হয়। ১৯৫৪ আৰু ১৯৬১ চনত দুটা সামৰিক আক্ৰমণৰ জৰিয়তে পৰ্তুগীজ অধিকৃত ভাৰতক বলপূৰ্বকভাৱে দখল কৰা হয়। যদিও এই ভূখণ্ডসমূহৰ বেছিভাগ বাসিন্দাকে ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব লাভ আৰু পূৰ্বৰ জাতীয়তা বজাই ৰখাৰ মাজৰ পৰা দাদৰা আৰু নগৰ হাভেলীৰ পৰা অহাসকলৰ বাদে এটা বাছনি কৰিবলৈ দিয়া হৈছিল। গোৱা, দমন আৰু দিউত এই তাৰিখৰ আগতে নিজৰ বৰ্তমানৰ জাতীয়তা বজাই ৰখাৰ উদ্দেশ্য উল্লেখ কৰি লিখিত ঘোষণা নকৰালৈকে ১৯৬১ চনৰ ২০ ডিচেম্বৰত বাসিন্দাসকলে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ভাৰতীয় নাগৰিক হৈ পৰে। পৰ্তুগালে ইয়াৰ পূৰ্বৰ ভাৰতীয় ভূখণ্ডসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰাত স্বীকৃতি দিয়া নাছিল;  ১৯৭৫ চনৰ ৩ জুন তাৰিখৰ আগতে প্ৰযোজ্য অঞ্চলত জন্মগ্ৰহণ কৰা ব্যক্তিসকলক পৰ্তুগীজ নাগৰিক হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল।
### ছিকিমৰ যোগদান
ছিকিম ৰাজ্য ১৭ শতিকাৰ পৰা ১৯৭৫ চনলৈকে উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ এখন স্বায়ত্তশাসিত ৰাজতন্ত্ৰ আছিল। ছিকিমৰ বৈদেশিক বিষয়ৰ ওপৰত ব্ৰিটেইন (আৰু পিছলৈ ভাৰত)ৰ নিয়ন্ত্ৰণ আছিল, ছিকিমক কেতিয়াও স্বাধীন ৰাজকীয় ৰাষ্ট্ৰ বুলি গণ্য কৰা হোৱা নাছিল আৰু ঘৰুৱা বিষয়ত সদায় সম্পূৰ্ণ স্বায়ত্তশাসন আছিল। ছিকিমত প্ৰজা আইন বলবৎ হোৱা দিনলৈ অৰ্থাৎ ১৯৬১ চনলৈকে ছিকিমত সংহিতাকৃত জাতীয়তা আইন নাছিল। এই আইনখনে প্ৰথমতে ছিকিম প্ৰজাক দেশত নিজৰ স্থায়ী ঘৰ থকা থলুৱা বংশৰ যিকোনো ব্যক্তি বুলি সংজ্ঞায়িত কৰিছিল, বা ছিকিমত স্থায়ীভাৱে বসতি স্থাপন কৰা ব্যক্তি যিয়ে নিজৰ পূৰ্বৰ দেশৰ সৈতে সকলো সম্পৰ্ক বিচ্ছিন্ন কৰিছিল বা ছিকিমত ৰিয়েল এষ্টেট অধিগ্ৰহণ কৰিছিল। ১৯৩৭ চনৰ আগতে ছিকিমত সম্পত্তিৰ অধিকাৰ থকাৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ দ্বাৰা বিষয়বস্তুৰ মৰ্যাদা আৰু অধিক সীমিত কৰা হয়, যাৰ ফলত ফলস্বৰূপে বৃহৎ সংখ্যক নেপালী বাসিন্দাই দেশখনত স্থায়ী মৰ্যাদা লাভ কৰাত বাধা আৰোপ কৰা হয়। দ্বৈত নাগৰিকত্ব নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল আৰু অনা-ছিকিম পুৰুষৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হোৱাৰ সময়ত মহিলাসকলে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে প্ৰজা হিচাপে নিজৰ অধিকাৰ হেৰুৱাই পেলাইছিল।

বিষয়ৰ মৰ্যাদাৰ বাবে জাতিগত অৰ্হতা বিশেষভাৱে জনসমৰ্থন লাভ কৰা নাছিল, যাৰ ফলত বিদ্ৰোহৰ সৃষ্টি হৈছিল আৰু পিছৰ বছৰত এই নিয়ম বাতিল কৰা হৈছিল। কিন্তু ১৯৬২ চনৰ সংশোধনীয়ে থলুৱা বংশৰ অ-নাগৰিকৰ বাবেও এক সুবিধাজনক প্ৰাকৃতিককৰণ পথৰ সৃষ্টি কৰিছিল; ১৮৫০ চনৰ আগতে ছিকিমত বাস কৰা ব্যক্তিৰ বংশধৰ যিকোনো ব্যক্তিয়ে দেশত নাথাকিলেও বিষয়ৰ মৰ্যাদাৰ বাবে আবেদন কৰিব পাৰিছিল।

১৯৭৫ চনত ছিকিমৰ ৰাজতন্ত্ৰ ভংগ হৈ ভাৰতত যোগদান কৰাৰ পিছত ১৯৭৫ চনৰ ২৬ এপ্ৰিলৰ আগতে ছিকিমৰ প্ৰজা হিচাপে পঞ্জীয়ন কৰা যিকোনো ব্যক্তি ভাৰতীয় নাগৰিক হৈ পৰে।  এই অধিগ্ৰহণ প্ৰক্ৰিয়াই ছিকিমত বাস কৰা কিছুমান বিশেষ গোটক ৰাষ্ট্ৰহীন কৰি পেলায়, যিবিলাকৰ ভিতৰত সম্পত্তিহীনভাৱে দীৰ্ঘদিনীয়া বাসিন্দাসকল, অনা-ছিকিমীক বিয়া কৰোৱা নাৰীসকল আৰু প্ৰজাৰ মৰ্যাদাৰ বাবে যোগ্যতা অৰ্জন কৰা কিন্তু ১৯৭৫ চনৰ আগতে পঞ্জীয়ন সম্পূৰ্ণ কৰিব নোৱাৰা ব্যক্তিকসকল।
### প্ৰব্ৰজনৰ প্ৰতি আইনগত সঁহাৰি
ভাৰতীয় জাতীয়তাৰ নিয়মসমূহ প্ৰথম গণৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠাৰ সময়ত সৃষ্টি হোৱাৰ সময়তে ব্যাপকভাৱে অনুমোদন লাভ কৰিছিল। ১৯৮০ চনৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে চৰকাৰে চুবুৰীয়া দেশৰ পৰা অহা অনুপ্ৰৱেশৰ পৰিৱৰ্তিত আৰ্হিৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব লাভত কিছু কঠোৰতা ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি কৰিছে।

বংগৰ পৰা অসমলৈ বৃহৎ পৰিসৰৰ প্ৰব্ৰজন আৰম্ভ হৈছিল ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সময়ত। ব্ৰিটিছ কৰ্তৃপক্ষই অঞ্চলটোৰ বাহিৰৰ শ্ৰমিকসকলক ৰেলপথ নিৰ্মাণ, কৃষি উন্নয়ন আৰু সম্পদ খননৰ বাবে নিৰন্তৰ শ্ৰমিকৰ উৎস প্ৰদান কৰিবলৈ তাত পুনৰ সংস্থাপন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছিল। প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ আগমনৰ প্ৰতি স্থানীয় অসন্তুষ্টিৰ ফলত ৰাজ্যখনৰ সকলো নাগৰিকৰ কেন্দ্ৰীয় নীৰিক্ষণ বজাই ৰাখিবলৈ ১৯৫১ চনত অসমৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় নাগৰিক পঞ্জী গঠন কৰা হৈছিল।

১৯০১ চনৰ পৰা ১৯৮১ চনৰ ভিতৰৰ সমগ্ৰ সময়ছোৱাত অসমৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ ভাৰতৰ বাকী অংশতকৈ যথেষ্ট বেছি আছিল। ১৯৭১ চনৰ বাংলাদেশ মুক্তি যুদ্ধৰ পিছৰ দশকত প্ৰব্ৰজনৰ সৰ্বোচ্চ মাত্ৰা সংঘটিত হৈছিল; ১৯৭০ চনত প্ৰায় ১৮ লাখ লোকে ৰাজ্যখনত বসতি স্থাপন কৰিছিল, ১৯৫০ চনত ২২১,০০০ আৰু ১৯৬০ চনত ৪২৪,০০০ লোকে বসতি স্থাপন কৰিছিল। ১৯৭৯ চনত স্থানীয় নিৰ্বাচনৰ সময়ত ভোটাৰ তালিকাত নাম সন্নিৱিষ্ট কৰা ভোটাৰৰ এক বুজন অংশ অ-নাগৰিক বুলি আৱিষ্কাৰ কৰা হয়। তাৰ পিছৰ প্ৰতিক্ৰিয়াই বহুবছৰীয়া অসম আন্দোলনৰ সূচনা কৰে, যিয়ে ৰাজ্যখনৰ পৰা বিদেশীক বহিষ্কাৰ কৰাৰ দাবী জনায়। প্ৰতিবাদৰ আয়োজক আৰু চৰকাৰী বিষয়াসকলে অৱশেষত ১৯৮৫ চনত অসম চুক্তিৰ ওপৰত একমত হয়, যাৰ ফলত সেই বছৰতে নাগৰিকত্ব আইনত 6-A ধাৰা সংযোজন কৰা হয়। এই পৰিৱৰ্তনৰ অধীনত ১৯৬৬ চনৰ আগতে অসমত বসবাস কৰা যিকোনো ব্যক্তি ভাৰতীয় নাগৰিক আছিল; ১৯৬৬ চনৰ পৰা ১৯৭১ চনৰ ভিতৰত তাত বসতি স্থাপন কৰাসকলক নিৰ্বাচনী তালিকাৰ পৰা আঁতৰাই নাগৰিকত্বৰ বাবে পঞ্জীয়ন কৰাৰ আগতে ১০ বছৰৰ অপেক্ষাৰ সময়সীমাৰ অধীনত ৰখা হৈছিল। ১৯৭১ চনৰ পিছত অহা প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলক সকলোকে অবৈধভাৱে প্ৰব্ৰজন কৰা বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।

চুবুৰীয়া দেশ শ্ৰীলংকাত জাতিগত সংঘাতৰ ফলত ১৯৮৩ চনত গৃহযুদ্ধৰ সৃষ্টি হয়। শত্ৰুতা আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত প্ৰায় এক লাখ লোকে ভাৰতত আশ্ৰয় লয়। এই ঘটনাৰ লগতে অসমত চলি থকা অশান্তিৰ সংমিশ্ৰণত ১৯৮৬ চনত নাগৰিকত্ব আইনৰ আন এক সংশোধনীৰ ফলত অন্ততঃ এজন ভাৰতীয় পিতৃ-মাতৃৰ পৰা জন্ম হোৱা সন্তানৰ জন্মৰ ভিত্তিত নাগৰিকত্ব সীমিত কৰা হয়। ২০০৩ চনত কৰা আন এটা সংশোধনে সেই প্ৰাপ্য কেৱল দুজন ভাৰতীয় পিতৃ-মাতৃ থকা শিশুৰ বাবেহে সীমিত কৰিছিল, বা যিসকলৰ এজন পিতৃ-মাতৃ নাগৰিক আৰু যদি আনজনক অবৈধ প্ৰব্ৰজনকাৰী বুলি গণ্য কৰা নহয়। সেই বছৰতে সমগ্ৰ দেশৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় নাগৰিক পঞ্জীত বাধ্যতামূলক পঞ্জীয়ন (অসমৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট পঞ্জীৰ বিপৰীতে) প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়, লগতে বিদেশত বাস কৰা ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলৰ বাবে বহিঃৰাজ্যৰ নাগৰিকত্বও প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়।

২০১৫ চনৰ আগতে ভাৰতত অবৈধভাৱে প্ৰৱেশ কৰা কিছুমান ধৰ্মীয় গোটৰ অন্তৰ্গত চুবুৰীয়া দেশৰ পৰা অহা প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ বাবে ২০১৯ চনত নিৰ্বাচিতভাৱে নিষেধাজ্ঞা শিথিল কৰা হৈছিল; আফগানিস্তান, বাংলাদেশ আৰু পাকিস্তানৰ পৰা অহা ব্যক্তি যিসকল হিন্দু, শিখ, বৌদ্ধ, জৈন, পাৰ্চী বা খ্ৰীষ্টান, তেওঁলোকক জাতীয়তাৰ উদ্দেশ্যে অবৈধ প্ৰব্ৰজনকাৰী হিচাপে গণ্য কৰা নহয় আৰু প্ৰাকৃতিককৰণৰ বাবে ছবছৰৰ বাসস্থানৰ প্ৰয়োজনীয়তা হ্ৰাস পোৱাৰ বাবে যোগ্য। এই পৰিৱৰ্তনসমূহ প্ৰণয়নৰ ফলত পূৰ্বৰ নাগৰিকত্ব আইনসমূহৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ প্ৰকৃতিক প্ৰতিহত কৰাৰ বাবে ব্যাপক প্ৰতিবাদৰ সৃষ্টি হয়।

অসমৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় নাগৰিক পঞ্জী ২০১৯ চনত ব্যাপকভাৱে উন্নীত কৰা হয়, ৰাজ্যখনৰ প্ৰতিজন নাগৰিকে নিজৰ নাগৰিকত্ব আৰু ১৯৭১ চনৰ পূৰ্বৰ বসতিৰ প্ৰমাণ দেখুৱাব লাগিব। ১৯ লাখ লোকে পৰ্যাপ্ত নথিপত্ৰ প্ৰদান কৰিব নোৱাৰিলে আৰু পঞ্জীত তালিকাভুক্ত নহ'ল, যাৰ ফলত তেওঁলোক ৰাষ্ট্ৰহীন হৈ পৰিল আৰু বিতাড়নৰ বলি হ’ল।
## নাগৰিকত্ব লাভ আৰু হেৰুওৱা
### জন্মসূত্ৰে বা বংশানুক্ৰমে
ভাৰতত ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীৰ পৰা ১৯৮৭ চনৰ ১ জুলাইৰ ভিতৰত জন্মগ্ৰহণ কৰা সকলো ব্যক্তিয়ে পিতৃ-মাতৃৰ জাতীয়তা নিৰ্বিশেষে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে জন্মৰ ভিত্তিত নাগৰিকত্ব লাভ কৰিছিল। ১৯৮৭ চনৰ ১ জুলাইৰ পৰা ২০০৪ চনৰ ৩ ডিচেম্বৰলৈকে দেশত জন্ম হোৱা শিশোৱে জন্মসূত্ৰে ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব লাভ কৰিছিল যদিহে অন্ততঃ এজন পিতৃ-মাতৃ নাগৰিক হয়। তেতিয়াৰ পৰাই জন্মৰ ভিত্তিত নাগৰিকত্ব প্ৰদান কৰা হয় যদিহে পিতৃ-মাতৃ দুয়োজন ভাৰতীয় নাগৰিক হয়, বা এজন পিতৃ-মাতৃ নাগৰিক আৰু আনজনক অবৈধ প্ৰব্ৰজনকাৰী বুলি গণ্য কৰা নহয়।

বহিঃৰাজ্যত জন্মগ্ৰহণ কৰা শিশুৰ যদি অন্ততঃ এজন পিতৃ-মাতৃ নাগৰিক হয় তেন্তে বংশৰ ভিত্তিত ভাৰতীয় নাগৰিক হোৱাৰ যোগ্যতা আছে। নাগৰিকত্ব প্ৰদানৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট সময়সীমাৰ ভিতৰত যোগ্য ব্যক্তিৰ জন্ম *ভাৰতীয় কূটনৈতিক মিছন*ত পঞ্জীয়ন কৰিব লাগিব। 
২০০৪ চনৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰৰ আগতে জন্মগ্ৰহণ কৰা ব্যক্তিসকলে জন্ম পঞ্জীয়ন কৰি বংশৰ ভিত্তিত নাগৰিকত্ব স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে লাভ কৰাটো বাধ্যতামূলক নাছিল, যদিহে কোনো পিতৃ-মাতৃ বংশানুক্ৰম ভিত্তিত ভাৰতীয় নাগৰিক নাছিল, তেনে ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ জন্মৰ পঞ্জীয়ন বাধ্যতামূলক আছিল। ১৯৯২ চনৰ ১০ ডিচেম্বৰৰ আগতে কেৱল ভাৰতীয় পিতৃৰ সন্তান (মাতৃ নহয়)হে বংশৰ ভিত্তিত নাগৰিকত্বৰ বাবে যোগ্য আছিল। বংশৰ ভিত্তিত আন জাতীয়তা থকা ভাৰতীয় নাগৰিকসকলে ১৮ বছৰ বয়স হোৱাৰ ছমাহৰ পিছত স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ভাৰতীয় নাগৰিক নহয় বুলি ধৰা হয়, যদিহে তেওঁলোকে নিজৰ বিদেশী জাতীয়তা ত্যাগ নকৰে।
### স্বেচ্ছামূলক অধিগ্ৰহণ
কিছুমান অ-নাগৰিকে পঞ্জীয়নৰ দ্বাৰা নাগৰিকত্বৰ বাবে যোগ্যতা অৰ্জন কৰে, যদিহে তেওঁলোক ভাৰতীয় নাগৰিকৰ সৈতে বিবাহপাশত আৱদ্ধ হয় বা ভাৰতীয় নাগৰিকৰ নাবালক সন্তান বা ভাৰতীয় মূলৰ আৰু বিভাজনৰ পূৰ্বে ভাৰতৰ দেশত বা বাহিৰত বাস কৰে। যিসকল ব্যক্তিৰ পিতৃ-মাতৃ ভাৰতীয় নাগৰিক, যিসকল ব্যক্তিয়ে নিজেই বা তেওঁলোকৰ পিতৃ-মাতৃয়ে পূৰ্বে ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব লাভ কৰিছিল, বা কমেও পাঁচ বছৰ ধৰি বহিঃৰাজ্যৰ নাগৰিকত্ব লাভ কৰিছিল, তেওঁলোকেও পঞ্জীয়নৰ জৰিয়তে নাগৰিকত্ব লাভৰ যোগ্যতা অৰ্জন কৰিব পাৰে। যোগ্য ব্যক্তিসকলে পঞ্জীয়নৰ বাবে আবেদন কৰাৰ আগতে কমেও ১২ মাহৰ বাবে দেশত বাস কৰা হ'ব লাগিব, আৰু তেওঁলোকে যোগ্যতা অৰ্জন কৰা মাপকাঠীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি অতিৰিক্ত বাসস্থানৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ অধীনত থাকিব লাগিব।

আন সকলো বিদেশীয়ে পূৰ্বৰ ১৪ বছৰৰ ভিতৰত কমেও ১১ বছৰৰ বাবে দেশত বাস কৰাৰ পিছত প্ৰাকৃতিককৰণৰ দ্বাৰা ভাৰতীয় নাগৰিক হ'ব পাৰে, আৰু আবেদনৰ ঠিক আগতে অতিৰিক্ত ১২ মাহৰ বাসস্থান, মুঠ ১২ বছৰ। প্ৰাকৃতিককৰণ বা পঞ্জীয়নৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব লাভ কৰা যিকোনো ব্যক্তিয়ে নিজৰ পূৰ্বৰ জাতীয়তা ত্যাগ কৰিব লাগিব। ২০১০ চনৰ পৰা ২০১৯ চনৰ ভিতৰত প্ৰায় ২১,০০০ লোক ভাৰতীয় নাগৰিক হিচাপে স্বাভাৱিক হৈ পৰে।

অবৈধ প্ৰব্ৰজনকাৰী বুলি গণ্য কৰা যিকোনো ব্যক্তিক সাধাৰণতে প্ৰাকৃতিককৰণ আৰু পঞ্জীয়ন দুয়োটাৰে জৰিয়তে নাগৰিকত্ব লাভ কৰাত বাধা দিয়া হয়। কিন্তু আফগানিস্তান, বাংলাদেশ বা পাকিস্তানৰ পৰা নিৰ্বাচিত ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায় (হিন্দু, শিখ, বৌদ্ধ, জৈন, পাৰ্চী বা খ্ৰীষ্টান)ৰ অন্তৰ্গত আৰু ২০১৫ চনৰ আগতে ভাৰতত উপস্থিত হোৱা প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলক অবৈধ প্ৰব্ৰজনকাৰী বুলি গণ্য কৰা নহয়। তেওঁলোকে বাসিন্দা হোৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তা হ্ৰাস কৰি প্ৰাকৃতিককৰণৰ বাবে যোগ্য; পূৰ্বৰ ১৪ বছৰৰ সময়ছোৱাত কমেও পাঁচ বছৰৰ বাসিন্দা হোৱাৰ লগতে আবেদনৰ ঠিক আগতে অতিৰিক্ত ১২ মাহৰ বাসিন্দা হ’ব লাগে।
### ত্যাগ আৰু বঞ্চনা
১৮ বছৰৰ ওপৰৰ যিকোনো ব্যক্তিয়ে স্বেচ্ছাই ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব ত্যাগ কৰিব পাৰে। নাগৰিকত্ব ত্যাগ কৰা ব্যক্তিৰ নাবালক সন্তানৰো নাগৰিকত্ব প্ৰাপ্তিৰ পথ বন্ধ হৈ যায়। প্ৰাপ্তবয়স্ক বয়সত উপনীত হ’লে এই শিশুসকলে এবছৰৰ ভিতৰত ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব পুনৰ লাভ কৰাৰ সুবিধা লাভ কৰে। ২০০৩ চনৰ আগতে স্বেচ্ছাই ত্যাগ কৰিবলৈ আন দেশৰ জাতীয়তা ৰখাৰ প্ৰয়োজন হৈছিল আৰু সকলো বিবাহিত মহিলাকে প্ৰকৃত বয়স যিয়েই নহওক কিয় নাগৰিকত্ব এৰি দিয়াৰ উদ্দেশ্যে পূৰ্ণ বয়সৰ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। নাবালক শিশুৱে নাগৰিকত্ব হেৰুৱাইছিল যদিহে তেওঁলোকৰ পিতৃয়ে (মাতৃয়ে নহয়) ১৯৯২ চনলৈকে সেই মৰ্যাদা এৰি দিছিল। যিকোনো ভাৰতীয় নাগৰিকে যিয়ে স্থায়ীভাৱে পাকিস্তান বা বাংলাদেশত বসতি স্থাপন কৰে, বা যিকোনো সময়তে স্বেচ্ছাই আন দেশৰ নাগৰিকত্ব লাভ কৰে, তেওঁ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব হেৰুৱাই পেলায়। ২০১৫ চনৰ পৰা ২০১৯ চনৰ ভিতৰত প্ৰায় ৬ লাখ ৭০ হাজাৰ লোকে বিদেশী জাতীয়তা লাভ কৰাৰ পিছত হয় ত্যাগ বা স্বয়ংক্ৰিয় ক্ষতিৰ ফলত ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব হেৰুৱাইছিল।
## বহিঃৰাজ্যৰ নাগৰিকত্ব
২০০৩ চনত ভাৰতৰ প্ৰাক্তন নাগৰিক আৰু নাগৰিকৰ বংশধৰসকলে বহিঃৰাজ্যৰ নাগৰিকত্বৰ বাবে যোগ্যতা অৰ্জন কৰে। এই মৰ্যাদাই ইয়াৰ নাগৰিকত্ব লাভ কৰাসকলক দেশত বাস কৰা আৰু কাম কৰাৰ আজীৱন অধিকাৰ প্ৰদান কৰে যদিও তেওঁলোকে নিৰ্বাচনত ভোট দিব নোৱাৰে, ৰাজহুৱা পদৰ বাবে থিয় দিব নোৱাৰে, আৰু সংৰক্ষিত আৰু নিষিদ্ধ অঞ্চলত প্ৰৱেশৰ ক্ষেত্ৰত বাধা আৰোপ কৰে। বহিঃৰাজ্যৰ নাগৰিকত্ব হৈছে একাধিক জাতীয়তা ৰক্ষাৰ সাংবিধানিক নিষেধাজ্ঞাৰ আশে-পাশে কাম কৰিবলৈ বিশেষভাৱে সৃষ্টি কৰা এক মৰ্যাদা; ইয়াক ভাৰতীয় নাগৰিকত্বৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ বুলি গণ্য কৰা নহয়। যিসকল ব্যক্তি (বা যাৰ পিতৃ-মাতৃ বা ককা-আইতা) কেতিয়াবা পাকিস্তান বা বাংলাদেশৰ নাগৰিক আছিল, তেওঁলোক বহিঃৰাজ্যৰ নাগৰিকত্বৰ বাবে স্থায়ীভাৱে অযোগ্য।
#### লগতে চাব পাৰিব [[ভাৰতৰ ভিছা নীতি]]

## তথ্য সংগ্ৰহ

## বাহ্যিক সংযোগ
* Overseas Citizenship of India (OCI) - Indian Ministry of Home Affairs 
* Extracts from the Citizenship Act 1955 - Indian Ministry of Home Affairs 
* Constitutional provisions - Indian Citizenship
* Pdf versions of the Citizenship Act 1955 and Citizenship Rules 1956 
* OCI Card
* South China Morning Post of 25 September 2006, highlighting the plight of Indian ethnic minority BN(O)s in Limbo in Hong Kong
* South China Morning Post of 23 October 2006, criticising failure to properly process British citizenship applications of Indian-origin ethnic minority British nationals in Hong Kong
* Dual Nationality - US Embassy, New Delhi 
*Indian Tourist Visa 

শ্ৰেণী:ভাৰতৰ সংবিধান
শ্ৰেণী:ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব আইন
শ্ৰেণী:ভাৰতৰ আইন