সাজ আগৰৱাল

**সাজ আগৰৱাল** (জন্ম: ১৯৬১) এগৰাকী পুনে স্থিত ভাৰতীয়-ইংৰাজী লেখিকা, জীৱনীকাৰ, মৌখিক ইতিহাসবিদ, স্বতন্ত্ৰ গৱেষক আৰু শিল্পী। সিন্ধী হিন্দুসকলৰ সংস্কৃতি, ঐতিহ্য আৰু *ভাৰত বিভাজন*ৰ অভিজ্ঞতা নথিভুক্ত কৰাৰ বাবে তেওঁ বিশেষভাৱে পৰিচিত। তেওঁৰ লিখনী আৰু শিল্পকলাত ব্যংগ আৰু বিদ্ৰূপাত্মক শৈলীৰ প্ৰাধান্য দেখা যায়।

## প্ৰাৰম্ভিক জীৱন আৰু শিক্ষা
সাজৰ জন্ম ১৯৬১ চনত মুম্বাইত হৈছিল। তেওঁ নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ বুকুত ডাঙৰ-দীঘল হৈছিল, য’ত তেওঁৰ পিতৃ এগৰাকী চাহ খেতিয়ক হিচাপে কৰ্মৰত আছিল। পাঁচ বছৰ বয়সৰ পৰাই তেওঁ আৱাসিক বিদ্যালয়ত পঢ়িবলৈ লয় আৰু জীৱনৰ অন্তিম ছবছৰ লাভডেলৰ দ্য লৰেন্স স্কুলত অধ্যয়ন কৰে। তেওঁ মুম্বাইৰ জয় হিন্দ কলেজৰ পৰা গণিতত বিজ্ঞান শাখাৰ স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে আৰু ১৯৮২ চনত মুম্বাই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা গণিতত স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰে।

## ভাষা, ক্ষতি আৰু সাংস্কৃতিক অন্বেষণ
চাজৰ লালন-পালন তেওঁৰ বহুসাংস্কৃতিক উত্তৰাধিকাৰৰ দ্বাৰা গঢ় লৈ উঠিছিল, যিটো সেই সময়ৰ বাবে অস্বাভাৱিক আছিল। তেওঁৰ পিতৃ চিত্ৰাপুৰ সাৰস্বত ব্ৰাহ্মণ সম্প্ৰদায়ৰ আছিল আৰু মাতৃ আছিল সিন্ধী। তেওঁলোকৰ উভয়ৰে পৰিয়াল কেইবাটাও প্ৰজন্মৰ আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰে শিক্ষিত আছিল।

বহুসাংস্কৃতিক পৰিৱেশত ডাঙৰ-দীঘল হোৱা আৰু বহু ভাষাৰ প্ৰভাৱ থকাৰ পাছতো ইংৰাজীয়েই তেওঁৰ প্ৰকাশৰ প্ৰাথমিক মাধ্যম হৈ পৰিছিল। এই ভাষিক পৰিচয় ২০২৩ চনৰ জানুৱাৰীত অনুষ্ঠিত জয়পুৰ সাহিত্য উৎসৱত চৰ্চাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰিছিল, য’ত তেওঁক প্ৰথমে সিন্ধী সাহিত্যৰ এক পেনেলত অংশ ল’বলৈ নিমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল। সিন্ধী ভাষাত অৱদান আগবঢ়াবলৈ তেওঁৰ অক্ষমতাৰ কথা জনোৱাৰ পিছত পেনেলখন "মাতৃভাষা"ৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত কৰি পুনৰ গঠন কৰা হয়। ইয়াৰ জৰিয়তে তেওঁ ভাষাৰ ক্ষতি আৰু পৰিচয় সম্পৰ্কে নিজৰ দৃষ্টিভংগী ব্যক্ত কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে।

## প্ৰাৰম্ভিক কৰ্মজীৱন আৰু সাংবাদিকতা
১৯৮২ চনৰ ডিচেম্বৰৰ পৰা ১৯৮৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে চাজে মুম্বাইৰ ৰূপাৰেল কলেজত স্নাতক পৰ্যায়ৰ গণিত অধ্যাপনা কৰিছিল। ১৯৮৬ চনত সন্তান জন্ম হোৱাৰ পিছত তেওঁ কৰ্মজীৱনৰ পৰা বিৰতি লয়। ১৯৮৯ চনত একক পিতৃ-মাতৃ হোৱাৰ পিছত তেওঁৰ পেচাদাৰী লিখা-মেলাৰ যাত্ৰা আৰম্ভ হয়। তেওঁ মুম্বাইৰ বিভিন্ন প্ৰকাশনত প্ৰবন্ধ লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু ১৯৯০ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত *দ্য টাইমছ অৱ ইণ্ডিয়া*ত ফিচাৰ এডিটৰ হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰে। তাতেই তেওঁ মানৱ সম্পদ সম্পৰ্কীয় পৰিপূৰিকা *অ্যাচেণ্ট* আৰম্ভ কৰিছিল।

১৯৯৩ চনত অজয় আগৰৱালৰ সৈতে বিবাহপাশত আৱদ্ধ হোৱাৰ পিছত চাজ পুনেলৈ স্থানান্তৰিত হয়। পৰৱৰ্তী কেইবছমানত তেওঁ *ফেমিনা*ৰ পুনে সংবাদ দাতা হিচাপে কাম কৰাৰ লগতে *মহাৰাষ্ট্ৰ হেৰাল্ড*, *ইণ্ডিয়ান এক্সপ্ৰেছ*, *ছাণ্ডে মিড-ডে*, *ভাৰ্ভ* আৰু *আউটলুক*ৰ দৰে স্থানীয় তথা ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰকাশনত নিয়মীয়াকৈ স্তম্ভ আৰু প্ৰবন্ধ লিখিছিল। ১৯৯৮ চনৰ পৰা ২০০৬ চনলৈকে চাজে তেওঁৰ স্বামীৰ সৈতে সহ-প্ৰতিষ্ঠা কৰা এখন তথ্য প্ৰযুক্তি কোম্পানী ছিকম (Seacom)-ত মানৱ সম্পদ আৰু গুণগত মান বিভাগৰ মুৰব্বী হিচাপে কাম কৰিছিল। অৱশেষত ২০০৬ চনত তেওঁলোকে ছিকম কোম্পানীটো জেনচাৰ (Zensar)-ক বিক্ৰী কৰে। ২০০৬ চনত চাজে *ছাণ্ডে মিড-ডে*ৰ বাবে সপ্তাহত একোটাকৈ গ্ৰন্থ সমালোচনা লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ লগতে তেওঁ বিভিন্ন ধাৰাৰ গ্ৰন্থৰ ওপৰত লিখাৰ উপৰিও জয়পুৰ সাহিত্য উৎসৱত লেখকসকলৰ সাক্ষাৎকাৰ গ্ৰহণ কৰিছিল।

## স্মৃতিকথা আৰু কৰ্পোৰেট জীৱনী
২০০৬ চনৰ পৰা চাজে ব্যক্তি আৰু কৰ্পোৰেট প্ৰতিষ্ঠানসমূহক তেওঁলোকৰ ইতিহাস লিপিবদ্ধ কৰাত সহায় কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য কামসমূহৰ ভিতৰত আছে:

* *ডিড আই ৰিয়েলি ডু অল দিছ* (২০২৪) – বিজয় ৰমনৰ স্মৃতিকথা, ৰূপা পাব্লিকেশ্বনৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত।
* *বিল্ডিং ড্ৰিমছ* (২০২২) – ভাস্কন ইঞ্জিনিয়াৰ্ছ লিমিটেডৰ প্ৰতিষ্ঠাপক অধ্যক্ষ বাসুদেৱন ৰামমূৰ্তিৰ স্মৃতিকথা।
* *দ্য ৱেইকফিল্ড লেগেছি ষ্ট'ৰিজ* (২০২২)।
* *এন এলিফেণ্ট কিছড মাই উইণ্ড' এণ্ড আদাৰ ষ্ট'ৰিজ ফ্ৰম দ্য টি প্লেণ্টেশ্বন অৱ চাউথ ইণ্ডিয়া* (২০১৯) – এম. ৰবীন্দ্ৰনৰ সৈতে সহ-লিখিত।
* *ইভেন এগেইনষ্ট অল অডছ* (২০১৯) – ভাৰতৰ বিলাসী হোটেল খণ্ডৰ এজন অগ্ৰগামী ব্যক্তি সুন্দৰ আদৱানিৰ স্মৃতিকথা।
* *দ্য ফৰ্বছ মাৰ্শ্বাল ষ্ট'ৰী* (২০১৬) – ফৰ্বছ মাৰ্শ্বালৰ কৰ্পোৰেট ইতিহাস।
* *ফৰগটেন টেলছ ফ্ৰম মাই ভিলেজ, হাৰৱাই* (২০১৫) – হৰি গোবিন্দ নাৰায়ণ ডুবেৰ স্মৃতিকথা।
* *অডিছী* (২০১৪) – ড° এন.পি. তোলানিৰ স্মৃতিকথা।
* *বাইচাইকেলছ, বইলাৰ্ছ, এণ্ড বিলিফছ* (২০১১) – ডাৰিয়াছ ফৰ্বছৰ স্মৃতিকথা।
* *দ্য স্পিৰিট অৱ চেণ্ডভিক* (২০১০) – চেণ্ডভিক এছিয়াৰ কৰ্পোৰেট ইতিহাস।
* *দেয়াৰ ইজ নো ছাচ থিং এজ এ চেল্ফ-মেড মেন* (২০০৮) – ফিনোলেক্স গ্ৰুপৰ প্ৰতিষ্ঠাপক পি.পি. ছাব্ৰিয়াৰ স্মৃতিকথা।
* *ডুইং ইট মাই ৱে* (২০০৬) – ৱেইকফিল্ডৰ প্ৰতিষ্ঠাপক এছ.পি. মালহোত্ৰাৰ স্মৃতিকথা।

## শিল্পকলা আৰু প্ৰদৰ্শনী
২০০৫ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত চাজে তেওঁৰ প্ৰথম একক চিত্ৰ প্ৰদৰ্শনী *বম্বে ক্লিচিজ* মুম্বাইৰ বাজাজ আৰ্ট গেলেৰীত অনুষ্ঠিত কৰে। এই প্ৰদৰ্শনীত মধুবানী লোকশৈলীৰ জৰিয়তে নগৰীয়া ভাৰতৰ ব্যংগাত্মক আৰু আমোদজনক চিত্ৰসমূহ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল।

২০১৭ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীৰ পৰা চাজ পুনেৰ বাৰ্ষিক 'আৰ্ট মাণ্ডাই'ৰ এগৰাকী নিয়মীয়া অংশগ্ৰহণকাৰী হৈ পৰে। শিল্পী তথা শিক্ষাবিদ গৌৰী গান্ধীৰ দ্বাৰা পৰিকল্পিত আৰু পৰিচালিত এই বিশেষ উদ্যোগটোৱে এক পৰম্পৰাগত বজাৰৰ পৰিৱেশত শিল্পী আৰু পাচলি বিক্ৰেতাসকলক একত্ৰিত কৰিছিল।

## প্ৰকাশন আৰু সিন্ধী ঐতিহ্য
২০১০ চনত চাজে 'ব্লেক-এণ্ড-হোৱাইট ফাউণ্টেইন' নামৰ এক প্ৰকাশন গোষ্ঠী প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু তেওঁৰ হাস্যৰস তথা ব্যংগাত্মক ৰচনাৰ সংকলন *দ্য চংবাৰ্ড অন মাই চোল্ডাৰ* প্ৰকাশ কৰে।

২০১২ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত তেওঁ *সিন্ধ: ষ্ট’ৰিজ ফ্ৰম এ ভেনিছড হোমলেণ্ড* প্ৰকাশ কৰে। এই গ্ৰন্থখন দেশ বিভাজনৰ পূৰ্বৰ, বিভাজনৰ সময়ৰ আৰু পৰৱৰ্তী সময়ৰ সিন্ধ প্ৰদেশৰ জীৱন সম্পৰ্কে তেওঁৰ মাতৃৰ সৈতে হোৱা কথোপকথনৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত এক মৌখিক ইতিহাস প্ৰকল্পৰ ফচল আছিল। এই গ্ৰন্থখন পিছলৈ অক্সফৰ্ড ইউনিভাৰ্চিটি প্ৰেছে (পাকিস্তান) *সিন্ধ: ষ্ট’ৰিজ ফ্ৰম এ লষ্ট হোমলেণ্ড* নামেৰে প্ৰকাশ কৰিছিল। সিন্ধী ইতিহাস আৰু সংস্কৃতিৰ নথিকৰণৰ বাবে এই গ্ৰন্থখনে যথেষ্ট সমাদৰ লাভ কৰিছে আৰু ইয়াক সিন্ধী অধ্যয়নৰ এক ধ্ৰুপদী গ্ৰন্থ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

সিন্ধী ঐতিহ্য সংৰক্ষণ আৰু নথিকৰণত তেওঁৰ অৱদানসমূহৰ ভিতৰত আছে:

### ৰচিত গ্ৰন্থসমূহ

* *সিন্ধ: ষ্ট’ৰিজ ফ্ৰম এ ভেনিছড হোমলেণ্ড* (২০১২) 
* *সিন্ধ: ষ্ট’ৰিজ ফ্ৰম এ লষ্ট হোমলেণ্ড* (২০১৩) – অক্সফৰ্ড ইউনিভাৰ্চিটি প্ৰেছ (পাকিস্তান)ৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত।
* *টেলছ ফ্ৰম য়াৰৱাড়া জেইল* (ৰীতা শ্বাহানীৰ দ্বাৰা ৰচিত, চাজ আগৰৱালৰ দ্বাৰা অনূদিত, ২০১৩)
* *দ্য আমিলছ অৱ সিন্ধ: এ নেৰেটিভ হিষ্ট্ৰী অৱ এ ৰিমাৰ্কেবল কমিউনিটি* (২০১৯)
* *সিন্ধী টেপেষ্ট্ৰী: এন এন্থ’লজী অৱ ৰিফ্লেকশ্বনছ অন দ্য সিন্ধী আইডেণ্টিটী* (২০২১)
* *লোজিং হোম, ফাইণ্ডিং হোম* (২০২২) – সিন্ধী বিভাজন শৰণাৰ্থীসকলৰ অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত আধাৰিত এক চিত্ৰিত কাহিনী সংগ্ৰহ।

### প্ৰকাশিত গ্ৰন্থসমূহ

* *ছানৰাইজ অভাৰ ৱালিৱাডে* (সুশীল গাজৱানীৰ দ্বাৰা ৰচিত, ২০২৪)
* *ৰিফিউজীছ ইন দেয়াৰ অ’ন কাণ্ট্ৰী* (সুনয়না পালৰ দ্বাৰা ৰচিত, ২০২২)
* *হোৱাইল চোয়িং ড্ৰিমছ* (মোহন গেহানীৰ দ্বাৰা ৰচিত, ২০২১)
* *মাই সিন্ধ* (শকুন্তলা ভৰৱানীৰ দ্বাৰা ৰচিত, ২০২১)
* *বিয়ণ্ড দ্য ৰেইনব’* (মুৰলী মেলৱানীৰ দ্বাৰা ৰচিত, ২০২০)

### সিন্ধ সম্পৰ্কীয় সাহিত্যিক তথা শৈক্ষিক প্ৰবন্ধ আৰু উপস্থাপন

* *হেমু কালানি: এ লষ্ট ফ্ৰীডম হিৰো ফ্ৰম সিন্ধ এণ্ড এ হোমলেণ্ড ক্লিভড এপাৰ্ট* – ১৫ আগষ্ট ২০২৪ত *Scroll.in*ত প্ৰকাশিত।
* *এ মাডাৰ টাং পাৰ্টিশ্বন কনজিউমড ইণ্টেক্ট* – ২৯ জানুৱাৰী ২০২৩ত *Scroll.in*ত প্ৰকাশিত।
* *আৰবান লেগেচিজ – ট্ৰেচিং দ্য সিন্ধী এণ্ড পাৰ্চী হেৰিটেজ অৱ মুম্বাই* – ১৭ জানুৱাৰী ২০২৩ত এভিড লাৰ্নিংত প্ৰদত্ত উপস্থাপন।
* *কাইণ্ডনেছ ইন দ্য টাইম অৱ পাৰ্টিশ্বন* – ২৯ অক্টোবৰ ২০২২ত *The Usawa Literary Review*ত প্ৰকাশিত।
* *ফৰ সিন্ধীজ, পাৰ্টিশ্বন মেণ্ট লছ অৱ এ হোমলেণ্ড, অৱ এ কালচাৰ এণ্ড এ লেংগুৱেজ* – ১৯ আগষ্ট ২০২২ত *The Wire*ত প্ৰকাশিত।
* *দ্য পেইন অৱ পাৰ্টিশ্বন এজ চিন ইন দ্য লিটাৰেচাৰ অৱ মেনি লেংগুৱেজ* – ১৪ আগষ্ট ২০২২ত *The Wire*ত প্ৰকাশিত।
* *হাউ ৰিফিউজীছ ফ্ৰম সিন্ধ ৰিবিল্ট দেয়াৰ লাইভছ – এণ্ড ইণ্ডিয়া – আফটাৰ পাৰ্টিশ্বন* – ১৩ আগষ্ট ২০২২ত *Scroll.in*ত প্ৰকাশিত।
* চনাম কালৰাৰ সৈতে দ্য ১৯৪৭ পাৰ্টিশ্বন আৰ্কাইভৰ বাবে পডকাষ্ট – ১৮ জুলাই ২০২২।
* ৰাজন সিং নাজানাৰ সৈতে গ্ল’বেল ইণ্ডিয়ান চিৰিজ পডকাষ্টত *সিন্ধীনেছ এণ্ড দ্য আনট’ল্ড ট্ৰুথ এবাউট পাৰ্টিশ্বন* – ৩০ মাৰ্চ ২০২২।
* সাহিত্য অকাডেমিৰ আলোচনা চক্ৰত ড° মুৰলী মেলৱানীৰ ওপৰত গৱেষণা পত্ৰ উপস্থাপন – ৪ ফেব্ৰুৱাৰী ২০২২।
* ওহাই (OHAI) কৰ্মশালাত *মেম’ৰিজ এণ্ড হিষ্ট্ৰী: হাউ পাৰ্টিশ্বন এফেক্টেড দ্য লাইভছ অৱ অৰ্ডিনেৰী পিপল* শীৰ্ষক ৰাজহুৱা বক্তৃতা – ১১ অক্টোবৰ ২০২০।
* আইআইটি খড়গপুৰৰ বিভাজন বক্তৃতা শৃংখলা ২০২০ত *ৰুটলেছ - বাট বাউণ্ড বাই টাইজ দ্যাট এনচাৰ্কল দ্য গ্ল’ব* শীৰ্ষক ভাষণ – ২১ ছেপ্টেম্বৰ ২০২০।
* *ফ্ৰীডম ফাইটাৰ্ছ: দ্য ইনস্পায়াৰিং ষ্ট’ৰী অৱ এ সিন্ধী ৱমেন, কলা শ্বাহানী, এণ্ড হাৰ হাজবেণ্ড শান্তি* – ১৫ আগষ্ট ২০১৯ত *Scroll.in*ত প্ৰকাশিত।

## তথ্যসূত্ৰ

শ্ৰেণী:ভাৰতৰ ইতিহাসবিদ
শ্ৰেণী:ভাৰতীয় সাহিত্যিক
শ্ৰেণী:লেখিকা