Kot Divuwa

**Kot Divwua** (òrere **Côte d'Ivoire** me Furenchi, mè ire **Ivory Coast** me Uket-chieen̄) ìre ido òkup me otu-okwaan̄ agan̄ osiki me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ama-ibot kan̄ me agan̄ ifit-mkpulu ìre Yamousoukro òkup me agan̄ etete ido ya; sà ama-ibot me agan̄ mbubek ore ama ngba-uji Abijọn̄ [Abidjan] òkup me agan̄ otu-okwaan̄ agan̄ osiki. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Gini Kọnakiri me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Laiberia me agan̄ ichep-ura, Mali me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Bukina Faso me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, Ganà me agan̄ mbum-ura, mè Ọfọ-okwaan̄ Gini (Emen-awaji Atilantik) me agan̄ osiki. Usem-mkpulu me ido ya ìre Furench, ire, ebi kè ofifi usem iman ekimalek itumu me ido ya ìre Baoulé, Dioula, Dan, Ayin mè Cebaara Senufo. Usem akọp jaaba mè jeeta (78) ìkup esese esese ke ekitumu me ido ya. Ebi ene me ido ya ekigọọk erumfaka eyi Kiristien, eyi Isilam mè esese chieen̄ erumfaka eyi ebi nte nte ukot ikaan̄.

Ọmọ ore òso ido akọp mè gweregwen ene ewabe ichit me emen me Afirika.

Sabm ebi Yurop enitap ido ya me mkpulu usun̄, owuwa ijọn̄ ubọọn̄ kire Gyaaman, Kong mè Baoulé, mîwuulek ikup me lek ijọn̄ ya. Lek ijọn̄ ya ìnikana  eyi Furans me acha 1843, enenigbaan̄ itap me irak  Furans me 1893 me emen mgbọ ebi Yurop ekinyinyan̄a Afirika. Ido yi ìbọkọ utelelek me 1960 sa me *Félix Houphouet-Boigny* osakbe oniin̄. Ọmọ si îkpulu ido ya abayaage inire 1993. Me ikeke itọ-inu ebi agan̄ ya [regional standard], Kot Divuwa ìre ido òkekeke inye mè ikup si me esuuk [stable]. Îkaan̄ atalek mgbaan̄-nrọ me agan̄ ifit-mkpulu mè agan̄ ugwem-mbubek [economy] mèlek ebi mbuuruk kan̄, mè ikaan̄ si mèlek ebi Agan̄ Ichep-ura  Furans. Kûu [coup de'état] îmọnọ irek me ido yi me 1999; akọn̄ emen ido iba, ìbebene mije erumfaka, mîtim si me emen kan̄. Eyi adasi ìbene me 2002 ire 2007  sà eyi òso iba obene me 2010 ire 2011. Me acha 2000, ido ya mîbene ikisa ayaya ikpa ikan-ido ikikpulu. Ido yi ìre ; ogwu ibot mkpulu îkaan̄ unye enenen me irọrọ inu [executive powers].

**Mfufuk Erieen̄**

Me adasi mgbọ, ebi mbit Pọtugalu me Furans me emen senturi 15 mè 16 eche agba okwaan̄ Afirika itap me irek ini igọọk me lek ugwem-mbubek eyi agan̄ cha ge ge. Atasuk eyi ebi Furansi egwenbe *Côte d'Ivoire*, ebi Pọtugalu egwen *Coasta Do Marfim*. Erieen̄ iba cha esibi inu ge, òrere *atasuk oduuk eniin̄* [coast of ivory]. Ere keyi ìkup me etete Gini agan̄ inyọn̄ mè Gini agan̄ ijọn̄. Mîkakaan̄ si Atasuk eyi ada [Pepper Coast] eyi eriọọn̄be si kire Atasuk eyi akpa [Grain Coast] (me Libia eyi chereyi), Atasuk alata araran̄ [Gold Coast] (me Ganà) mè Atasuk eyi usun̄ [slave coast] (me Togo, Bènè mè Naijiria). Erieen̄ ya *Atasuk oduuk eniin̄* ìkijeen̄ achubọk mbubek òkimọnọ irek me agba okwaan̄ keya: inyanyam oduuk eniin̄.

Ofifi erieen̄ ekigwenbe ere ya ìre
* *Côte de Dents* [Kót Dìdọ́n̄t] òsisibi *Atasuk eyi ejeek* isa ijeen̄ mbubek inyanyam oduuk eniin̄ (òrere ejeek eniin̄);
* *Côte de Quaqua* [Kót Dì Kwákwá] òsisibi *Atasuk ebi Kwakwa*; egwen ibak ife ìluk me ere ya, eyi ebi Dọchi [Dutch] ekigwenbe ibe ìre ebi *Quaqua* (mè iyaka ire Kwakwa).
* *Atasuk eyi Ngwugwat go mè gweregwen* òrere *Coast of five and six stripes* me Ebeke, igọọk me òjelek kọtin [cotton] ekinyambe me ere ya.
* *Atasuk agan̄ efet okinye* òrere *The Windy Coast* me Ebeke; igọọk me ike egwe [weather] okimalek ikup me agan̄ ya.
* Me emn senturi akọp mè onaan̄ge, enikigwen ido ya *Côte d'Ivoire [Kót Divuwa]*.

**Agan̄ Mkpulu**

Akarake acha 2011, efele Kot Divuwa itap me akọp mè agan̄ iba me ama ile iba.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Ido me Afirika