open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anambira

**Anambira** (òrere **Anambra** me ubọk ige-inu eyi Uket-chieen̄) ìre agan̄-mkpulu ge òkup me agan̄ osiki mbum-ura me ido Naijiria. Echili agan̄-mkpulu yi me 27 Ọgọs 1991.  Agan̄-mkpulu echi òkukup ikana ọmọ ìre Delita me agan̄ ichep-ura, Imo me agan̄ osiki, Enugu me agan̄ mbum-ura, mè Kogi me agan̄ inyọn̄.  

Sa me etip ònan̄a me lek orirọ ifuk-ene eyi acha 2006, otu-ifuk ebi ìluluk me agan̄-mkpulu yi mîwa iraka efie 4.1. Erom agan̄-mkpulu yi isibi me oka Agan̄-mkpulu Etete agan̄ Mbum-ura. Egwen ọmọ ibak Okwaan̄ Omambala, okwaan̄ òkilibi itibi me emen agan̄-mkpulu yi. *Anambra* ìre ike ekigwen erieen̄ okwaan̄ ya me otu usem ebi Uket-chieen̄. Ama-ibot kan̄ ìre Ọka [Awka], ama-ile òkigwat lek itibi imin eyi otu-ifuk ebi ìluk me emen otibibe imin inan̄a me inu môsobe 300,000 isi ire inu òwawa ìraka efie ene ita me etete acha 2006 mè 2020. Ama-ile Ọnicha, òkore ama mgba-uji akarake emen mgbọ mkpulu usun̄, ìkpọkpọ ikire ebon mbubek òsibi isi me agan̄-mkpulu yi. 

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Andọni

**Andọni** (òrere **Andoni** me ubọk ige-inu ebi Ebeke) ìre ama ebi Obolo òkup me agan̄ osiki me ido Naijiria mè ikup me agan̄ ichep-ura me ido Obolo (eya orọ ekigwen ọmọ si **Obolo agan̄ Ichep-ura**). Îre ge me lek mkpulu-ija 774 òkup me ido Naijiria. Ebi ìnanan̄a me ofifi agan̄ me Naijiria ekimalek ikisa erieen̄ yi (Andọni) igwen ebi Obolo ìnanan̄a agan̄ ichep-ura ya.

**Mfufuk Erieen̄**

Erieen̄ yi, Andọni, ìnan̄a me otu ebi Uket-chieen̄ ebi ìkpukpulu ido Naijiria me mgbọ òraraka. Ebi Uket-chieen̄ cha ekibe ke ebi Obolo mîyọt ikpukpulu mè irọrọ inyi esiki ibot enyi ema; ke ekima ikekeke me lek kiban̄, mè ikirọ inu ike înemebe ema me lek. Eya orọ inyi egwen ema ebi "Andọni" eyi osisibi ebi "utelelek."

Ọgbọn̄:Ama me Obolo
Akum

**Akum** ìre orukan̄ òkijijaka nniniin̄ lek ebilene. Îre orie-ikanyi [parasite] okirọ orukan̄ yi, sa mkpuk eyi orie-ikanyi yi okupbe me emen okichon orukan̄ yi mgbọ îkifiik ene. Ebi ene ekikaan̄ orukan̄ yi mgbọ orie-ikanyi yi isinin̄ emen eje kiban̄. Orie-ìkanyi yi isinin̄ emen eje ene, îra ikirọ inyi ebi ene ekefiak ijo orukan̄ yi eyi okikpan̄ ogbogbo ene acha geelek.

Achubọk inu òkibene orukan̄ yi ìre  ekigwen pilasimodiọm. Orukan̄ yi ìkukup ibia [endemic] me ido agan̄ tọrọpik cha. Ọmọ ore ge me lek orukan òkimalek isusaak ebi ene ichit. Îre mkpùk eyi anofiles [anopheles] mè eyi kulekisi [culex] ere vekitọ [achubọk inu òkibeme orukan̄ yi ikana mè ikichon, ire, orukan̄ yi ìkakisisaak ema]. Mkpuk chi isiyibi ene, pilasimodiọm òkiben orukan̄ yi îra inana me emen ataak mkpuk cha inin̄ ene lek. Ataak mkpuk isinin̄ ene lek, îra isook inu ge eyi ìkakichieek ibe eje ene igọọn̄ [clot] itap me emen eje ene. Pilasimodiọm yi îra inin̄ eje ene, mè irọ inyi ene ikaan̄ orukan̄ akum.

Îre mkpuk eyi uman gaalek okinyi orukan̄ akum, mije echi uman chi gaalek okinwọ eje. Mkpuk echi orie ekinwọ unin̄i inu [nectar] òkinan̄a me lek ebi kè ajakajak otu oron. Uman mkpuk chi ekisa eje irọ ere ema ekibọm purotin isa ikpukpo nkwa kiban̄.

Usini ene kpekifiak orukan̄ akum inan̄a me lek mkpuk.
Gwun̄ òkup me owot môkọt ifiak akum mgbọ îkupbe me emen owot ogwu uga. Ebi ene si mêkọt ifiak orukan̄ akum me mgbọ ekibọkọ eje [blood transfusion]. Mêkọt ikaan̄ si inan̄a me lek alaga.

Ọgbọn̄:Orukan̄
Antatika

**Antatika** (òrere **Antartica** mè **Antarctica** me usem Ebeke) ìre ge me lek kọntinenti (ikpele lek ijọn̄) jaaba òkup me linyọn̄. Ọmọ ore eyi òfofo agan̄ osiki ichit me etete kọntinenti jaaba cha. Ọfọkọ-linyọn̄ eyi agan̄ Osiki ìkup me emen kan̄. Kọntinenti yi ìkup me agan̄ Antatik me Ìkike-iba linyọn̄ agan̄ Osiki; mè ikup si me emen Okokop Antatik [Antarctic circle].

Emen-awaji agan̄ Osiki otap ikana ọmọ okokop. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 142 000 000 km² ikat ikana. Ọmọ ore òso go me lek ikpele lek ijọn̄ jaaba cha. Îmin igak Ọstirelia inu môsobe mgbọ iba, ire isa itọt me lek. Akọp irek onaan̄ge mè jeeta me efit irek (98%) me lek ijọn̄ Antaktika ìre mun̄-ewuuk [ice] ochit. Mun̄-ewiuk cha mîlobo ọkpọk ijot kilo ge mè okpọkọ onaan̄ge (1.9km) - me usini ere, îlobo ọkpọk igak eya; me usini ere, îsip igak eya. Ere ya îfiik enenen. Eya orọ ebi ene kpeluk. Me otutuuk lek ijọn̄ kọntinenti ya, obop ene ge mè efit ge mè gweregwen (1,106) gaalek eluk. Otutuuk kiban̄ eluk me esese uwu-mweek [Research Stations] ikikween̄ mè ikiweek si inu ifolek ijọn̄ ya.

Me etete otutuuk kọntinenti jaaba cha òkukup, Antaktika ofiik ichit; ọmọ ochat ichit; ọmọ ke efet onye me emen ichit; ijọn̄ kan̄ si obene ichit. Agan̄ ilile me lek otutuuk ijọn̄ kan̄ ìre èwê mun̄-ewuuk.

Ìbot òkirerep îkijot akọp sentimita iba (20cm) me otuuk kè acha me agan̄ otu mun̄, mè òsip ogak eya me agan̄ inyọn̄ ama. Ere îkifiik ire òsiki akọp jeeta mè onaan̄ge mè okpọkọ iba me otitọ Selsiọs (-89.2 ℃). Me ere mun̄-ewuuk ikachitge, inu òtitibi ìre asabọn uti mè mbubet. Ita me lek ebi kè anam kpekimun̄ me chieen̄ mè ebi kè asabọn irin̄ mè akọkọọk, anam echi òluluk me ere ya ìre penjuwin, mè siilù mè tadigeredi.

Kpekeriọọn̄ ibe ke ere òkup ikeya îkup me linyọn̄ meege ire acha 1820 mgbọ ebi Rọsia eweekbe ere ya imun̄.

Erieen̄ ya, Antatika, inan̄a me usem Giris inin̄ me use Rom. Ìsibi "eyi òkibene chieen̄ ikpọ Atik" mè iyaka isibi "eyi òkibene chieen̄ ikpọ agan̄ Inyọn̄." Aristọtulu îge inu ofolek Agan̄ Antatik me ikpa kan̄ ekigwen "Metiọrọlọji" [Meteorology] îgebe me emen i.ò. 350 SK (Sabum Karais) sabum ufi ene onige inu ibak. Ebi ufi ene kire Marinius ogwu ido Taya; Aijinus [Hyginius] mè Apuliọs [Apuleius] (ebi ìnan̄a me Rom); mè Jiọfiri Chọsa [Geofrey Chaucer], otutuuk mîgọọk itumu ikọ ofolek erieen̄ ya me emen ikpa kiban̄. Me oka mgbọ cha, erieen̄ ya ìkisibi esese inu, kpokore ijọn̄ ekitumu ikọ ofolek mgbọ keyi. Adasi ogwu òsasa erieen̄ yi igwen ibak kọntinenti yi ìre Jọn Jọọji Batolomi [John George Batholomew] me emen acha 1890 cha. Me mgbọ ya, ọmọ ìre ogwu usọ òkigwook ogugo-ijọn̄ [cartographer].

Ọgbọn̄:Kọntinenti
Anyiaan̄

**Anyiaan̄** ìre mfuuk òkitibi njijọn̄ njijọn̄ echi òkimalek itibi me agba mun̄ mè ijọn̄ ere òkup ndek ndek. Mîkisa mfuuk yi irọ owuwa inu kubọk utikpa ekisabe ige inu me oka mgbọ, mè oga ekisabe ichit inyọn̄ uwu.
Arare

**Arare** (òrere **Harare** me ubọk ige-inu ebi ido ya) ìre ama-ibot mè ama-ile òmimin ichit me ido Zimbabuwe.

Ọgbọn̄:Ama-ibot
Aristọtulu

**Aristọtulu** ìre ogwu uga ifuk-ibot ge ònan̄a me ido Giris Ukot Ikaan̄. Ọmọ ochili Laisiọm [Lyceum] mè ire si ogwu ibot me otu-ogbo ebi uga ifuk-ibot "Peripatetik"; ọmọ si oyaka isa "orọmijọn̄ ke Aristọtulu" inu. Ọmọ mèlek kè Pileto, ogwu òkijeen̄ ọmọ inu, ke egbaan̄ igwen "Nte uga ifuk-ibot eyi agan̄ Ichep-ura." Ikpa cha mè inu îgebe îre lek owuwa agọọk-nkween̄. Îgbaan̄ esese uga ifuk-ibot òkukup sabum eyi kan̄ iriaak me otu oniin̄ òkeke ebi ene chieen̄. Îre nan̄a me ubọk ijeen̄-inu kan̄ ke ebi agan̄ Ichep-ura ebọkọ usem ema ekisa ikpa ifuk-ibot kiban̄, mè ubọk ekisa iwọlọ inu iriọọn̄. Eya orọ ekibe ke uga ifuk-ibot kan̄ îjeen̄ ebi agan̄ Ichep-ura oniin̄; mè ikpọkpọk ikire ibot-ikọ me ukpatu ebi uga ifuk-ibot chereyi.

Kperiọọn̄ owuwa inu ofolek ugwem  kè Aristọtulu. Eman ọmọ me acha 384 SK me Sitagira [Stagira] me Giris agan̄ Inyọn̄. Ama ya ìsa akọp kilo go mè go (55 km) ida ibọkọ me lek ama Tesaloniki òrere ama-ile me Giris cherekeyi. Ogwu ute, Nikomakọs [Nichomacus], ìre ogwumgnọ òre ofia inyi Amintas ogwu ubọọn̄ ido Mesidọn. Ogwu ute mè ogwu uga mîkwu mgbọ ọmọ orebe akọp mè acha ita. Prozenọs [Proxenus] ogwu Ataniọs [Atarneus], òrere nlom ngwan̄ kè Aristọtulu ogwu ugane, onenikpukpo ọmọ isibi. Prozenọs îjeen̄ ọmọ inu acha inen mè inen sabum îniria ọmọ isi Uwu-ikpa ke Puleto me Atens mgbọ ọmọ osobe akọp acha ge mè jaaba (mè ìre akọp mè jeeta). Aristọtulu îkup me uwu-ikpa ya inire mgbọ îkanabe akọp acha ita mè jaaba. Mgbọ Puleto onikwu, ìkafiin̄, Filip ogwu òso iba, ogwu ubọọn̄ ido Mesidonia ogwegwen ọmọ ibe inijeen̄ gwun̄ kan̄ inu. Arisitọtulu oneninan̄a me Atens inisikijeen̄ Alikisenda Ogwu Ilile inu me ibebene acha 343 SK. Îgbaan̄ ofifi nsabọn ìkukup me uwu-ubọọn̄ ya mèlek kè Alikisenda ijeen̄ inu cha. Ene iba me etete kiban̄ cha - Tolemi mè Kasanda - enenikana ubọọn̄ si kire Alikisenda.

Aristọtulu îsa me ikeya ichili agwut ikpa me Laisiọm. Eya onenitap ubọk inyi ọmọ inyi ige efit efit ikpa kan̄ me lek akpa osùkut. Ubọk geelek îrebe ke îge owuwa inu ofolek esese agọọk-nkween̄ echi mêkọtbe igon kubọk ikpa, inu òsolek irek ge me ita (1/3) gaalek me lek otutuuk inu îgebe okup mgbọ keyi. Echichi ọmọ kpòkoben me ejit ibe egon.

Inu cha îgebe me emen ikpa kan̄ ofolek ifuk-ibot nrom (sayensi) echi chieen̄ okimun̄ îjeen̄ ebi ene oniin̄ me sayensi me akarake ukot ikaan̄ inire emen Oyò Ichili-chieen̄ [Age of Enlightenment] eyi òbebene me akọp mè senturi jeeta. Ikpa kan̄ si ire eyi òdadasi ijeen̄ inu ifolek lọjik (ikekeek inu inyi itat mè iwuwut ifan̄a me lek inu ikatatge).

Îluk inu òsolek akọp acha gweregwen mè iba (62) sabum înikwu me Yuboya [Euboea] me Mesidonia. Sabum înikwu, înyi ida ibe efuun̄ ọmọ eriaak lek nwa kan̄.

Erieen̄ yi, Aristọtulu, inan̄a me usem Giris ukot ikaan̄. Ìsibi "ǹkeek ònwọnwọn ichit."

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Ata Etip

**Ata Etip** ìre ikọ Awaji. Adasi ikpa ini echi òkukup me emen Ikpa Mbuban ke ekigwen si Ata Etip. Egwen ema erieen̄ yi mije ema ekikpa ikọ echi Jisọs Karais otumube ifolek mkpulu eyi Awaji mè ubọk ebilene ebesa isibi me usun̄ eyi ogwu ijo-ene otapbe ema. Ikọ kan̄ cha ìre echi òbokọt isan̄a ene me mkpa mè ama-yọk.
Ataba

**Ataba** ìre ge me lek ama Obolo. Ìkup me Obolo agan̄ Ichep-ura. Ìkup me agan̄ ichep-ura me Mkpulu-ija Andọni. Ama òtatap ikana ọmọ ìre: Bọ̀ni me agan̄ osiki ichep-ura, Mkpulu-ija Ogu-Bolo me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Gokana mè Kanà me agan̄ inyọn̄, ebi kè ofufi ama ebi Obolo me agan̄ mbum-ura kan̄, sà Emen-awaji Atilantik okup me agan̄ osiki kan̄.

Ọgbọn̄:Ama me Obolo
Atat

**Atat** ìre mwuwu òkigbaan̄ iluk me ogbọn̄ [colonies].

Me owuwa oniin̄, ebi kè atat ebelek ebi kè akwọọk mè àtaak [wasps]. Atat îwa lek enenen. Otu-ifuk esese esese lek atat ekọtbe iweek imun̄ ìre 12,500 me ibebieen̄ iriaak. Otutuuk atat ekaan̄ etete lek òkup olik olik (òrere agan̄ ejit) [thorax] mè ujọn̄ọ eseen̄ iba me inyọn̄ ibot kiban̄.
Antiọk

**Antiọk** (òrere **Antioch** me ubọk ige-inu eyi Ebeke) ìre ama-ile ebi Giris eyi Seleucus I Nicator ochilibe me acha 300 SK. Ama-ile yi  ama-ibot me Ijọn̄-ubọọn̄ Selusidi [Seleucid]; ike mgbọ okiraka, inenire ama-ibot me Ijọn̄-ubọọn̄ Rom mè Ijọn̄-ubọọn̄ Bizantain. Me emen mgbọ Kuruseedi, Antiọk ore ama-ibot me Mkpulu Antiọk [Principality of Antioch], òrere ge me lek agan̄-mkpulu ini echilibe me Levant, sa me akọn̄ Kuruseedi.

Ama yi ìre ge me lek ama ini eyi Seleucus I Nicator, ge me lek ebi ibot akọn̄ kè Alikisenda Ogwu Ilile, ochilibe me Siria. Ere ama ya okekebe îkaan̄ oruru enenen inyi ebi ìluluk me ere ya me agan̄ akọn̄ mè mbubek. Antiọk ìre atalek ere ebon mbubek inyanyam , mè ikup igbet Oniin̄ Eri Akpọọn̄ mè Oniin̄ Ogwu Ubọọn̄. Me emen ukot mgbọ ebi Giris, mè emen mgbọ Ijọn̄-ubọọn̄ Rom, otu-ifuk ebi ìluluk me Antiọk môkọt iwa iraka 500,000. Eya orọrọ ama-ile yi ire òso ita òmimin ichit me emen mkpulu ijọn̄-ubọọn̄ cha, me isifuk Rom mè Alikisendira isan̄a; mè irọ inyi ire si ge me etete ama-ile echi òsisibi isi ichit me otuuk lek ijọn̄ òkup me agan̄ mbum-ura me lek Okwaan̄ Ile Mediterenia.

Ama-ile yi si ore achubọk ebon ere Erumfaka Juda eyi ebi Giris [Hellenistic Judaism] me ntut òta emen mgbọ Uwu Mbuban Òso Iba. Eriọọn̄ Antiọk kire ere Erumfaka Kiristien obenebe mije îkupbe ifiin̄ mè ike îtapbe ubọk enenen me mgbọ erumfaka Kiristien obenebe ayaya. Ayaya Inyan̄a-ibot ìtumu ibe ke îre me Antiọk ke edasi ibene igwen erieen̄ ya *Kiristien.*

Ọgbọn̄:Ama-ile
Antoni Ntedeng

**Antoni Ntedeng** (òrere **Anthony Emmanuel Ntedeng** me igwegwen iso me ubọk ige-inu eyi Ebeke; ogwu eriọọn̄be si kire **Tony Nted**; iman: 1 Ọkitoba 1960) ìre ogwu Naijiria ge òrere ogwu usọ mbubek, ogwu ogbo ikwaan̄ [unionist] mè ogwu usọ uwu-nrom [industrialist]. Ọmọ okore ogwu ibot Maritime Workers Union of Nigeria (MWUN) me acha 2009. Sabum mgbọ ya, ọmọ okore upala ogwu ibot me Nigeria Labour Congress. Me ukot mgbọ ọmọ orebe ogwu ibot me MWUN, eriọọn̄ ọmọ me lek înen̄ebe ogbogbo inu òlọlọ isun̄ itat mè itap esuuk.

Ọmọ ìre ogwu Agwut Obolo me Andọni.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Atọ

**Atọ** (eyi erieen̄ ifuk-ibot nrom kan̄ orebe  **Giraffa Camelopardalis**) ìre anam ge òkiluk me Afirika. Ọmọ ojọn̄ọ ichit me etete otutuuk anam ijọn̄.

Akpa kiban̄ ìkaan̄ unwen òkup sọn̄ unwan unwan mè ìre isa sọntitiik inu inan̄a me lek okuket [off white] mè inikaan̄ ntọọk ntọọk òkup ilika ilika. Atọ iba geege kpebekọt ikaan̄ ìkike ngwugwat yaage. Orie mè uman atọ mîkaan̄ sọntitiik inu òbelek ìkò me ibot kiban̄, ire me akpa ochit inu ya. Inu yi ìnan̄a me lek ukwuuk gen̄egen̄e [cartilage]. Înwene me lek ìkò okikup me ibot ebi kè ofufi anam.

## Ike îkupbe

Ebi kè atọ ekaan̄ atalek ujọn̄ọ ebek mè ujọn̄ọ ukot. Ema ejọn̄ọ ichit me etete anam me linyọn̄. Ebek kiban̄ môkọt ijọn̄ọ ire 2.4m. Atọ òmimin iso isinan̄a ikeke, môkọt ijọn̄ọ iso 4.3 re 5.7m. Echi orie mîkijọn̄ọ igak echi uman. Orie eyi òjọjọn̄ọ ichit me emen mfufuk ìre 5.88m me ujọn̄ọ sà eyi uman òjọjọn̄ọ ichit ore 5.17m. Ekem ekem [average] ulobo eyi orie ìre 1192kg sa eyi uman ore 828kg. Eyi orie òlolobo ichit me emen mfufuk ìre 1930 kg sà eyi uman ore 1180kg. Mgbọ îmanbe, gwun̄ atọ ìkire 2m me ujọn̄ọ, bene me ijọn̄ re oguga. Sà ulobo kiban̄ okire 50kg re 55kg. Ebi kè atọ ekaan̄ ofifit alọm òjọjọn̄ọ iso 45cm. Ema ekisa alom yi ikat me lek inwan̄ mè itaba igebeme me lek uti itaka.

Ọgbọn̄:Anam
Atọm

**Atọm** ìre atalek sọntitiik okpọkọ me lek matà. Otutuuk matà (inu geelek òkaan̄ okpukpuk), îre atọm ogbaan̄ iriaak irọ inu cha. Kpebekọt isa kemisitiri ikike isa ibum atọm inyi isip igak ike îkupbe. Eya orọ, me mgbọ òraraka, owuwa ene ekekikeek ibe ke atọm ore ọkpọkọ òsisip ichit ebekọt isan̄a me lek inu.

Atọm ìkup me lek me lek. Ebi kè atọm mîsiin̄ enenen, ire, oke kiban̄ ìkigọọk me lek ojelek atọm ema erebe. Atọm ìkire 0.1 re 0.5 nanomità nan̄a me utọn̄ ge saba re utọn̄ keyilọ. Nanomità ge ìsip mgbọ 100,000 igak uwele ukut ijeek ge. Eya orọ, kpebekọt imun̄ atọm me ofọọk-chieen̄ îtata esa nroon̄ òsibi esese ikpọ.

Inu ita egbaan̄ irọ atom. Ema ìre porotọn, nutọrọn mè elekitọrọn. Porotọn mè nutọrọn mîkaan̄ okputuk iwa igak elekitọrọn. Ema ekikup me agan̄ etete me lek atọm, sà elekitọrọn okikup me otu-utọn̄ atọm mè ikikọp ikana echichilọ okokop. Ebi kè elekitọrọn mîfet enenen. Îre unye  okitet etete atọm mè ebi kè elekitọrọn isun̄ ge.
Awaji

**Awaji** (mèlek si **Okumugwem**) ìre, igọọk me nchieek ebi Kiristien, ogwu ya òrorom inyọn̄ mè ijọn̄ mè ikaan̄ si unye me lek inu geelek. Ekigwen ọmọ si **Okumugwem** mije mîchieek ibe ke ìkakwu mege ire chereyi, ubọk geelek îrebe ke kpunu ogwu geege òrọriọọn̄ mgbọ iman kan̄.

Mîkigwen ọmọ owuwa erieen̄ igọọk me lek esese inu îkirọ mè ike ọmọ okupbe me irọrọ kan̄. Owuwa inu ofokek kan̄ ege me emen Ikpa Mbuban.
Awala

**Awala** (mèlek si **vala**) ìre inu ekitataba ikam esabe ekwut mè ìre ofifi lek inu òkup mmeen̄ mmeen̄ [membrane material] irọ. Awala ìkisa unye eyi efet isa ikọp uji. Uji echi ekisa awala ikọp, kire uji egop, uji ubọk, ujijọn̄ eyi awala, mè ofufi, ke ekigbaan̄ igwen *uji awala*. Mêkọt isa esese esese inu elọlọk, kire ekwut eyi , eyi , echi egwookbe agba-aran̄ [laminated] mè ìre ebi kè  egbaan̄be igọm [bonded], isa irọ awala. Ekirọ ema me mbet [shape] òkaan̄ agan̄ ita mè ìre agan̄ ini.

Mêkọt itobo awala me lek ogbugboon̄ [mast] mè ìre olik okwukwut [wire] etobobe me lek ogbugboon̄. Olik iba ekitataba ikat ke ekisa inen̄e ema isun̄ itat. Olik ge okitaba ọmọ inene lek ogbugboon̄ ya, sà ge ke ekisa igwu m̀fọ̀tọ̀ [angle] kan̄ mèlek efet isun̄ me oke òtatat.

Ọgbọn̄:Ikọp-uji
Aya Ifuk Obolo

**Aya Ifuk Obolo** ìre aya otu-oniin̄ ekisa ifuk inu me usem Obolo. Esan̄a ubọk ifuk-inu yi isibi me acha 1985, ebi Obolo ebebene si ikisa ifuk inu me usem kiban̄. Aya ubọk ifuk-inu yi eyi ebi Ogbo Ikwaan̄ Usem Obolo (OLBTO) esan̄abe isibi îrọ inyi ifufuk inu, mè ìyaka ire ikpoko òwawa, ikup mfufet.

Echichi ire ike ekifuk me aya ubọk-ifuk yi:

### Asabọn Ifuk
0 - Ofok

1 - Ge

2 - Iba

3 - Ita

4 - Ini

5 - Go

6 - Gweregwen

7 - Jaaba

8 - Jeeta

9 - Onaan̄ge

### Akọp
10 - Akọp

11 - Akọp mè ge

12 - Akọp mè iba

13 - Akọp mè ita

14 - Akọp mè ini

15 - Akọp mè go

16 - Akọp mè gweregwen

17 - Akọp mè jaaba

18 - Akọp me jeeta

19 - Akọp mè onaan̄ge

20 - Akọp iba (Mîkigen si "etip")

30 - Akọp ita

40 - Akọp ini

50 - Akọp go

60 - Akọp gweregwen

70 - Akọp jaaba

80 - Akọp jeeta

90 - Akọp onaan̄ge

### Efit
100 - Efit ge

200 - Efit iba

300 - Efit ita

400 - Efit ini

500 - Efit go

600 - Efit gweregwen

700 - Efit jaaba

800 - Efit jeeta

900 - Efit onaan̄ge

### Obop
1000 - Obop

2000 - Obop iba

3000 - Obop ita

4000 - Obop ini

5000 - Obop go

6000 - Obop gweregwen

7000 - Obop jaaba

8000 - Obop jeeta

9000 - Obop onaan̄ge

10 000 - Akọp obop

20 000 - Akọp obop iba

100 000 - Efit obop ge

200 000 - Efit obop iba

### Efie
1 000 000 - Efie ge

40 000 000 - Akọp efie ini

600 000 000 - Efit efie  gweregwen

...

### Ego
1 000 000 000 - Ego ge

20 000 000 000 - Akọp ego iba

700 000 000 000 - Efit ego jaaba

...

### Ngwugwu
1 000 000 000 000 - Ngwugwu ge

20 000 000 000 000 - Akọp ngwugwu iba

400 000 000 000 000 - Efit ngwugwu ini

...

### Nrọ-njeen̄
Isasa ubọk ifuk-inu yi itap me irọrọ, mêmọnọ son̄ ifuk inen mè inen mè itumu erieen̄ kiban̄ isibi:

57: 

348: 

7 890: 

13 783: 

234 062: 

3 785 239: 

83 165 038: 

432 765 282: 

6 318 487 121: 

52 189 205 412: 

923 067 181 001: 

1 637 142 264 790: 

72 209 283 733 389: 

532 287 463 994 230:
Bayelisa

**Bayelisa** (òrere **Bayelsa** me Ebeke) ìre agan̄-mkpulu ge me lek echi òkup me agan̄ osiki me ido Naijiria. Ìkup me agan̄ Ebon Okwaan̄ Naija. Echili agan̄-mkpulu Bayelisa me acha 1996; esan̄a ọmọ isibi me lek Rivas isa irọ ayaya agan̄-mkpulu me ido Naijiria. Agan̄-mkpulu echi òkukup ikana ọmọ me ijọn̄ ìre Rivas me agan mbum-ura mè Delita me agan̄ ichep-ura, sà mun̄ Emen-awaji Atilantik okana ọmọ me agan osiki. Okike ijọn̄ îbenbe môso 10,773 km². Bayelisa ìkaan̄ amgan̄-mkpulu ija jeeta. Ema ìre Ekeremọ, Kolokuma/Opokuma, Yenagowa, Nembe, Ogbia, Sagbama, Brass mè Ijaw agan̄ Osiki. Bayelisa ìche okike ijọn̄ mèlek agan̄-mkpulu Rivas mè Delita.

Ijọ [Ijaw] ore usem eikimalek itumu me Bayelisa. Mîkitumu si usem Isoko mè Urobo [Urhobo] me ama kiban ukot ikaan̄. Bayelisa si ìre ama iman ebi Urobo ìkiluk me agan̄-mkpulu ija Sagbama. Me otu-ifuk ene ìluluk me emen, Bayelisa ore agan̄-mkpulu òsisip ichit me ido Naijiria, ike etip orirọ ifuk-ene eyi acha 2006 otumube. Ọmọ si ìre ge me etete echi òsisip ichit me okike ijọn̄. Ijọn̄ Bayelisa ìkup mum mun̄ mije okwaan̄ òtatap ikana ọmọ me ijọn̄; eya onenikput inanama uga oniin̄.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Belarọs

**Belarọs** (òrere **Belarus** me usem Uket-chieen̄) ìre ido ijọn̄ ijọn̄ ge òkup me Yurop agan̄ Mbum-ura. Ido òtatap ikana ọmọ ìre Rọṣia me agan̄ mbum-ura mè inyọn̄-osiki, Yukeren me agan̄ osiki, Polan me agan̄ ichep-ura, Lituwana mè Lativia me agan̄ inyọn̄ ichep-ura. Okike ijọn̄ Belarọs obenbe ìre 207,600 km². Otu-ifuk ebi ìluk me emen ìre 9.1 efie. Eche ido ya itap me agan̄-mkpulu gweregwen. Minsik [Minsk] ore ama-ibot kan̄, mè ire si ama òmimin ichit. Ekikpulu ama keyi esese mèlek ama kechilọ òkup me emen kan̄.

Ọgbọn̄:Yurop
Benuwe

**Benuwe** (òrere **Benue** usem uket-chieen̄) ìre agan̄-mkpulu ge òkup me agan̄ Inyọn̄-Etete me ido Naijiria. Me orirọ ifuk-ene eyi acha 2006, otu-ifuk ene ìluluk me agan̄-mkpulu ya ìre 4,253,641. Echili agan̄-mkpulu ya me acha 1976; ọmọ mèlek ofifi agan̄-mkpulu jaaba ke echili mgbọ ya. Egwen erieen̄ agan̄-mkpulu yi ibak Okwaan̄ Benuwe òrere òso okwaan̄ iba òmimin ichit me ido Naijiria. Erieen̄ yi *Benuwe* ìnan̄a me lek ikọ chi *Beer Nor* me ogbọn̄ usem Bantu, òsisibi *mun̄ eyi ndidie*. Ama-mkpulu echi òtatap ikana ọmọ ìre Nasarawa me agan̄ inyọn̄, Taraba me agan̄ mbum-ura, Kogi me agan̄ ichep-ura, Enugu me agan̄ osiki ichep-ura, Ebọnyi mè Kurọs Riva me agan̄ osiki, mè iche okike ijọn̄ ido mè ido [international border] mèlek Kamerun me agan̄ osiki ichep-ura. Ebi ìluluk me agan̄-mkpulu yi ìre ebi otoko Tivi, Idoma, Igede, mè Etulo. Ama ibot kan̄ ìre Makọdi.

Lek ijọn̄ ya îkinin̄ lek inu ewopbe me uko enenen. Ekigwen agan̄-mkpulu yi ibe îre *Okwun inorie ido.* Mfut uko [crops] ema ekiwop òsisibi isi ìre: ulaja, mango, mpitimpi, ofuwa, ngọdi soya, àkpa gini, fàlâs, ukwa, , ọrọsi, ichip ijọn̄ mè kôok.

Agan̄-mkpulu Benuwe òkup chereyi ìnan̄a me lek ijọn̄ efieekbe isan̄a me lek  Naijiria agan̄ Inyọn̄ me ibebene òso senturi akọp iba. Me adasi mgbọ, ekigwen lek ijọn̄ ya *Agan̄ [Province] Munshi* mege inire acha 1918 mgbọ enwenebe erieen̄ kan̄ inikigwen ibak Okwaan̄ Benuwe, òrere  òsisibi isi me lek ijọn̄ ya. Efieek ijọn̄ isan̄a me lek oka Agan̄-mkpulu Benuwe-Pilatu mèlek Kwara igbaalek ijọn̄ agan̄ Ebi Igala isa ichili Agan̄-mkpulu Benuwe me acha 1976. Me acha 1991, mîfele usini agan̄ me lek Benuwe ( agan̄ ebi ìkitumu usem Igala isa igbaalek usini agan̄ efieekbe isan̄a me lek Kwara isa ichili Agan̄-mkpulu Kogi. Eriọọn̄ Benuwe kire *<Heartbeat> eyi Agan̄ Etete* [Middle Belt] mè *Ama ibot <entertainment> me [[Agan̄ Etete]].* Otukpo, òkup me agan̄-mkpulu yi, òrere ama ibot inyi Ebi Idoma me agan̄ orọmijọn̄ mè mkpulu [administrative], ke eriọọn̄ kire *Ejit Egbe àtat* mè *Ijọn̄ ebi kpekitet ukpook.*

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Bitovin

**Bitovin** (òrere **Ludwig van Beethoven** me igwegwen iso; egwookbe mun̄ me 17 December 1770 me Bonn – 26 March 1827 me Vienna) ìre ogwu usọ òtitiin̄ okwà ònan̄a me Jameni. Îge esese esese  inyi  mè esese esese ọgbọn̄ nkwukwak. Ubọk ikwaan̄ kan̄ echi ìsisibi isi ichit ìre simfoni [symphony] kan̄ eyi òso ita *(Eroica)*, òso go, òso gweregwen *(Pastorale)* mè òso onaan̄ge *(Choral)*, sonata eyi piano eyi òso jeeta *(Pathetique)*, òso akọp mè ini *(Moonlight)*,  iba kan̄ îgebe me mgburudun̄, opera kan̄ *Fidelo*, mè  *Für Elise*.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Botsuwana

**Botsuwana** (òrere **Republic of Botswana** me Uket-chieen̄) ìre ido eyi kpunu Emen-awaji mè ìre okwaan̄ ile, òkup me Afirika agan̄ Osiki. Ijọn̄ ido Botsuwana ìre ola ijọn̄; inu môsobe akọp irek jaaba me efit (70%) me lek ijọn̄ kiban̄ ìkup me Èwê Kalayari. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Afirika Osiki me agan osiki mè agan̄ osiki-mbumura, Namibia me agan̄ ichep-ura mè agan̄ inyọn̄, me Zimbabuwe me agan̄ inyọn̄ mbum-ura. Ogogo Kazungula eyi òsaba mgbidim Okwaan Zambezi, ogbaan̄ ọmọ iriak mèlek ido Zambia.

Ido yi ìkup ekem ekem, otu-ifuk ebi ìluk me emen mêso efie 2.3. Botsuwana ìre ge me lek ebi kè ido ebi ene elukbe ida ibọkọ me emen ichit me linyọn̄ (okike ijọn̄ òkukup îwa igak ebi ìluluk me emen). Inu môsobe akọp mè iba nchọi mè gweregwen me efit (11.6%) me lek ebi ìluk me ido ya eluk me Gaborone òrere ama ibot mè ama ile òmimin ichit me ido ya. Me mgbọ òraraka Botsuwana ìre ge me lek ebi kè ido ìgbọgbọọn̄ ichit me linyọn̄ – GDP kiban̄ îgele iraka akọp dọlà jaaba (US$70) me acha me acha me emen 1960 cha. Akarake mgbọ ya, Botsuwana inwene lek kan ikana itap me etete ido ìkakaan ekem ekem ikpoko, mè inire ge me etete ebi kè ido eyi ugwem mbubek kiban̄ okitibi imin ugwat ugwat ichit me linyọn̄ mgbọ keyi.

Ọgbọn̄:Ido
Bawuchi (Agan̄-mkpulu)

**Bawuchi** (òrere **Bauchi State** me usem Uket-chieen̄) ìre agan̄-mkpulu me agan̄ inyọn̄ mbum-ura me Naijiria. Agan̄-mkpulu echi òcheche okike ijọn̄ mèlek kan̄ ìre Kano mè Jigawa me agan̄ inyọn̄, Taraba mè Pilatu me agan̄ osiki, Gombe mè Yobe me agan̄ mbum-ura, mè Kaduna me agan̄ ichep-ura. Egwen ibak Bauchi òkukup karake akat, mè ire si ama-ibot kan̄. Echili agan̄-mkpulu yi me acha 1976 mgbọ efelebe oka Agan̄-mkpulu agan̄ Inyọn̄ Mbum-ura [North Eastern State]. Me adasi mgbọ, lek ijọn̄ ònire Gombe chereyi ìkup me emen kan̄, ire, me acha 1996, Gombe înikana agan̄-mkpulu òkeke me lek kan̄.

Me etete agan̄-mkpulu 36 òkup me Naijiria, Bawuchi ore òso go òmimin ichit me okike ijọn̄, mè ire òso jaaba ene ewabe ichit me emen. Otu-ifuk ebi ìluk me emen mîwa iraka 6,530,000 me acha 2016. Awak Ido eyi Yankari ìkup me agan̄-mkpulu yi. Owuwa ene me ama yi, inu òwawa iraka akọp irek jeeta mè go me efit (85%), ekigọọk erumfaka Isilam, irek gweregwen me efit (6%) ekgiọọk erumfaka Kiristien, sà irek onaan̄ge me efit (9%) ekigọọk erumfaka orọmijọn̄.

Egwen agan̄-mkpulu yi ibak ogwu otâ ge, Baushe, òdadasi iluk me ere ya sabum Yakubu, adasi ogwu ibot mkpulu orọmijọn̄ oninu ere ya.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Bukina Faso

**Bukina Faso** (òrere *Burkina Faso* me ubọk-ige-inu ebi Furench) ìre ìdo ìkakaan̄ emen-awaji òkup me Afirika agan̄ Ichep-ura. Okìke ìjọn̄ kan̄ ìre 274, 200 km² ikat ikana. Ido ìkukup ikana ọmọ ìre Mali, Nìjê, Bènè, Togo, Ganà, mè Kot Divuwa. Otu-ifuk ene ìluluk me ìdo ya ìre 20,321,378, igọọk me etip ebi UN enyibe me Onyan-jaaba, 2019.. Me adasi mgbo ekìgwen ere ya *Republic of Upper Volta* (1958-1984). Ogwu ibot mkpulu ido, Thomas Sankara oninwene erieen̄ ya ikigwen *Bukina Faso* me 4 Onyan̄-jeeta 1984. Ekigwen ebi ido ya Bukinabe [bùkínàbè] (òrere *Burkinabè* me ubọk-ige-inu eyi Furench); ama-ibot kan̄ ìre *Ouagadougou* [ùwàgàdúgù]. Sa me mkpulu-usun̄ eyi Furansi, usem mkpulu me ido ya ìre Furench, ire, îre akọp irek me efit si re akọp mè irek go me efit (10-15%) gaalek me lek ebi ido yi ekitumu usem ya. Akọp usem go mè onaan̄ge (59) ke ekitumu me ido ya; usem ebi ene ekimalek itumu ichit ìre Moore [mọ́ọ̀], eyi akọp irek go me efit (50%) ekitumu. Ido ya ìbọkọ utelelek me 5 Onyan̄-jeeta 1960, mè isibi me irak mkpulu Furansi.

### Mfufuk Erieen̄
Me adasi mgbọ, ekigwen ido yi "Republic of Upper Volta", egwen ikeya igọọk me lek ido ya okupbe me agan̄ inyọn̄ me lek Okwaan̄ Vọlta (Vọlta eyi Ofifit, eyi Nziik mè eyi Okuket) . Eninwene erieen̄ ido ya ikigwen *Burkina Faso* me òso 4 Onyan̄-jeeta 1984 sa me ida ogwu ibot mkpulu ido, Thomas Sankara [Tọmọs Sàn̄kárà]. Ikọ chi: *Burkina* mè *Faso* enan̄a me esese usem ekitumube me emen ido ya. *Burkina* ònan̄a me usem Mossi, ìsibi *ikekirọ atikọ* ; ìkijeen̄ ike ebi ife cha emabe ugwem irọrọ atikọ kiban̄. *Faso*, ònan̄a me usem Dioula, ìsibi *uwu ute*, *ijọn̄ kè nte* sà *bè* ekitapbe me lek *Burkinabè*, erieen̄ ekisabe igwen ibak ebi ido ya, onan̄a me usem Fula, ìsibi *ebirieen̄* mè ìre *ebibaan̄*. Mekọt ibe ke *Burkina Faso* ìsibi *Ido (ijọn̄) eyi ebi ìkirọ atikọ.*

Ọgbọn̄:Ido
Burundi

**Burundi** (òrere **Republic of Burundi** me Uket-chieen̄, mè ire **Repubulika y'u Burundi** me usem Kirundi, mè ire **Jamuhuri ya Burundi** me Suwayili, mè ire **République du Burundi** me Furenchi) ìre ido kpunube emen-awaji, òkup me Ikpele Iteke Rifti [Great Rift Valley] me ere Ikpele Oyô Afirika mè Afirika agan̄ Mbum-ura echichinibe. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Ruwanda me agan̄ inyọn̄, Tanzania me agan̄ mbum-ura mè osiki-mbumura, Kongo Kinshasa me agan̄ ichep-ura; sà Oyô Tanganyika okup me okike ijọn̄ kan̄ me agan̄ osiki-ichepura. Ama-ibot kan̄ ìre Gitega mè Bujumbura.

Okwa-ido: Burundi Bwacu (òsisibi "Burundi Kiji")

Gitega ore ama-ibot me agan̄ ifit-mkpulu, sà Bujumbura ore ama-ibot me agan̄ mbubek. Usem mkpulu me ido ya ìre Kirundi, Furenchi mè Uket-chieen̄. Otoko ìkup me ido ya ìre ebi Hutu (85%), Tutsi (14%), mè Twa (1%). Eru-mfaka me ido ya ìre eyi Kiristien (91.5%), me etete keya, 65.3% ìre ebi Roman Katọlik; ebi ìkigọọk eru-mfaka ntente (5.5%), Isilam (2.1%), echilọ mè ebi kpekigọọk eru-mfaka geege (0.2%). Okike ijọn̄ ido ya ìre 27, 834 km²; ọmọ ore òso ido 142 òmimin ichit me linyọn̄. Otu-ifuk ebi ìluluk me emen ìre 11,865,821. Ido ya ìsibi me irak mkpulu-usun̄ Belijiọm me adasi usen me onyan̄ jaaba, 1962. Ikpoko ema ekinyambe ìre "franc" eyi Burundi, eyi mgbidim erieen̄ kan̄ orebe BIF.

Ebi Twa, Hutu mè Tutsi mîluk me lek ijọn̄ ya me inu ikasipge ìraka efit acha go. Me inu òwawa iraka efit acha iba, Burundi ìre ama ubọọn̄ òkikpulu lek kan̄, mege inire òso senturi akọp iba, mgbọ Jemeni enube iniluk me lek ijọn̄ ya, mè ibọkọ ikikpulu. Mgbọ etimbe ikpan̄ Jemeni me Akọn̄ Linyọn̄ Òso Iba, ema mîkana ido ya inyi Belijiọm; ebi Jemeni mè ebi Belijiọm egagbaan̄ ikikpulu kire Ruwanda-Urundi eyi ido-mkpulu [colony] ebi Yurop.

Burundi ìnikaan̄ lek me acha 1962. Ema edasi ikaan̄ mkpulu ebi ubọọn̄ [monarchy], ire, mije owuwa mkpan̄-ene ògbaan̄ me lek mkpulu, ikpakpa mbin [coup] mè owuwa gọlọgọlọ, ema mînwene inikana  mè ido òkaan̄ otu-ogbo ifit-mkpulu ge gaalek me 1966. Owuwa  me mgbọ me mgbọ, mè akọn̄ emen ido iba, mè ikpakpan̄ ogbogbo ene [genocide] me 1970 cha mè ofifi me 1990 cha mîrọ mè efit efit obop ene ekwaan̄ mè irọ inyi ugwem-mbubek ido ya ikup chieen̄ ge, mè irọ si inyi ebi ido ya enire ge me lek ebi ìgbọgbọọn̄ ichit me linyọn̄.

Ọmọ ore ge me lek ebi kè ido ìsisip ichit me Afirika. Isan̄a me lek ugbọọri, ofifi inu òkisisaak ido ya ìre ugwem mfiat [corruption], , ina ere ikpọ-lek mè isi-ikpa, mèlek si urafiọọn̄. Igọọk me etip eyi World Happiness Report enyibe me 2018, ọmọ ore ido ubelejit osipbe ichit me emen [least happy]. Burundi îkup me Ntitiin̄ Afirika, Commonwealth of Eastern and Southern Africa, Ntitiin̄ Mgba-nriaak Ido, mè .

**Mfufuk Erieen̄**

Ido Burundi òkukup mgbọ keyi, egwen ibak Ama-ubọọn̄ Burundi, eyi mgbọ òkikpulu agan̄ ya bene me òso senturi akọp mè gweregwen. Etumu ibe erieen̄ ya môkọt inan̄a me lek erieen̄ ebi Ha ebi mgbọ ìkiluk me agan̄ ya, ebi ìnan̄a me ere ekigwen Buha.

Ọgbọn̄:Ido
Bawobap

**Bawobap** (òrere ***Adansonia digitata*** me erieen̄ ifuk-ibot nrom, mè ire **African baobab** me Ebeke) ìre uti ge òkitibi me lek ijọn̄ Afirika mè  Arebia (me Yemen mè Omaan). Uti yi îkiluk ugwem ifiin̄ enenen. Ndọmọ ifuk-acha eyi rediokabọn [radiocarbon dating] ìkijeen̄ ibe ke usini kiban̄ mîkiluk ugwem iraka obop acha iba (2000). Ema ekimalek itibi iwa me agan̄ cha òkichachat mè iyok me Afrika agan̄ Osiki Sayara. Me ere geelek ema ekitibi, ema ekijeen̄ isibi ibe ke mun̄ òwa okilibi inan̄a me ujọn̄ọ ere iniraka me irak irak ijọn̄ ere ya ema ekekebe. Uti yi ìkinyi ebilene inorie, mun̄ inwọnwọ, ugwun̄ isasa ikput orukan̄ mè ere okwukwek. Ebi kè anam si mîkikaan̄ inorie inan̄a me lek uti yi.

Owuwa nchieek [legend & superstition] òwa ofolek uti chi. Me acha inen òraraka, usini me lek echi òmimiin̄ mè kan ichit mîkwaan̄ me ekariọọn̄ge inu òrọrọ. Usini ufi erieen̄ ekigwen uti yi ìre *uti fituru mkpinyọn̄* mè *uti òkakana ibot ifo ijọn̄* [upside down] mè *uti eyi ugwem.*

Ike mgbọ okije, uti yi î igọọk ere îkupbe. Mije akparalek uti yi okupbe ufuk ufuk [succulent], me emen mgbọ ìbot îra ikibọkọ mun̄ isun̄ me emen ikpele akparalek kan̄ ya; eya okekitap ubọk inyi ọmọ ikọt ikito mfut nririeen̄ ojotbe emen me emen mgbọ ura, mgbọ otutuuk ere ochiaakbe mè ikup kire èwê [arid]. Eya orọ ekigwen uti yi uti eyi ugwem.

## Okop Ogugo

Ọgbọn̄:Uti
Bènè

**Bènè** (òrere **Bénin** me Furenchi; igwegwen iso kan̄ orere **Republic of Benin** me Uket-chieen̄, mè ire **Républic du Bénin** me Furenchi) ìre ido me Afirika agan̄ Ichep-ura. Me adasi mgbọ, ekigwen ido ya **Dahomey**. Ido ìkukup ikana ọmọ ìre Togo me agan̄ ichep-ura, Naijiria me agan̄ mbum-ura, Bukina Faso me agan̄ inyọn mbum-ura, Nijê me agan̄ inyọn̄ osiki. Owuwa ene me lek ebi ìluk me ido ya eluk me agba okpoon̄ agan̄ osiki [southern coastline] eyi , òrere okpọkọ me lek Ọfọ-okwaan̄ Ginì òkup me agan̄ inyọn̄ me lek Emen-awaji Atilantik.. Ama ibot Bènè ìre Pọto-Novo, ire, uwu-ibot mkpulu ìkup me Kotonu [Cotonou] òrere ama-ile òmimin ichit me ido ya, mè ire si ama-ibot me agan̄ mbubek. Okike ijọn̄ ido ya obenbe ìre 114,763 km². Ọmọ ore òso efit ido òmimin ichit me linyọn̄. Otu-ifuk ebi ìluluk me emen ìre 12.44 efie. Bènè ìkup me linyọn̄ agan̄ unyd ura okisibi itoon̄ [tropical nation]. Ugwem ido ya ìchubọk ibieen̄ me lek iwop-uko. Ọmọ si îkiria owuwa kọtin [cotton] mè aran̄ kôok me mbubek isi ebi kè ofifi ido. Owuwa ikwaan̄ ebi ene ekirọbe mè ikpoko ema ekikaan̄ ìkinan̄a me lek ikwaan̄ uko.

Usem mkpulu me ido ya ìre Furenchi. Ofifi usem ekimalek itumu me emen ido ya ìre Fon, Bariba, Yoruba mè Dendi. Ebi kè ofifif usem ekitumube ìre usem Arabu, Uket-chieen̄, Aguna, Aja, Fon, Gbe, Gen, Gun, Pherá, Phla, Tofin, Tɔli, Waci, Bebà, Kabye, Lama, Lukpa, Mbelime, Mossi, Nateni, Ngangam, Tammari, Tem, Waama, Yom, Kwa, Chakosi, Foodo, Ede, Ifè, Mokole, Yoruba, Bariba, Dendi, Fula, Awusa.

Otoko ìkup me ido ya ìre Fon (38.4%), Adja mè Mina (15.1%), Yoruba (12.0%), Bariba (9.6%), Fula (8.6%), Ottamari (6.1%), Yoa-Lokpa (4.3%), Dendi (2.9%), echilọ (2.8%). Erumfaka ìkup me ido ya ìre eyi Kiristien (52.2%), eyi Isilam (24.6%), eyi Orọmijọn̄ (17.9%), ebi kpegọọk erumfaka (5.2%), echilọ (0.1%). Otu-ogbo òmimin ichit ìre eyi Katọlik, Isilam onenigọọk sabum Vodun (òrere vudu [Voodoo]), sabum .

Ido ya ìkaan̄ lek mè isibi me irak mkpulu Furans me adasi usen me onyan̄ Ọgọs, 1960. Ikpoko ema ekinyam ìre franc eyi Afirika agan̄ Ichepura, eyi mgbidim erieen̄ kan̄ orebe "XOF." Iman̄-ibot igwegwen kiban̄ ìre +229, sà iman̄ akpatan̄ etip kiban̄ ore ".bj". Ido Bènè îkup me Ogbo Mgbambọp Ido, Ntitiin̄ Afirika, Ntitiin̄ Ugwem Mbubek ebi kè Ido me Afirika Agan̄ Ichep-ura [ECOWAS], Ogbo Mgbaan̄-nrọ Isilam, South Atlantic Peace and Cooperation Zone, Ogbo Ido Ìkitumu Furenchi, Community of Sahel-Saharan States, African Petroleum Producers Association, Niger Basin Authority.

Ọgbọn̄:Ido
Chesika

**Chesika** (òrere **Czech** mè **Czech Republic** mèlek **Czechia** me usem Uket-chieen̄, mè ire **Česká** me usem ebi ido ya) ìre ido kpunube emen-awaji, òkup me Yurop agan̄ Etete. Me oka mgbọ, ekigwen ido yi **Boyemia** (**Bohemia** me usem Uket-chieen̄). Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Ọstiria me agan̄ osiki, Jameni me agan̄ mbum-ura, Polan me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, mè Silovakia me agan̄ osiki mbum-ura kan̄.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Yurop
Chieen̄

**Chieen̄** ìre  òkup ofot ofot me lek ene, eyi ekisa inọ utoon̄ mè anam ikọt imun̄ inu. Me etete otutuuk anam òkup me linyọn̄, akọp irek onaan̄ge mè jaaba me efit (97%) mîkaan̄ chieen̄.

Me , nniniin̄ òkup esese ekigwen rọdis mè koons [rods & cones], ekiria ulook itibi  ijet nden̄, mè isa me ikeya irọ ibe ekọt emọọn̄ inu.

Usini  mîkikọt imọọn̄ utoon̄ eyi ebilene kpekimọọn̄. Ema mîkimọọn̄ utoon̄ eyi  mè ìre .

 ya òkup me isi chieen̄ ìkirọ ikwaan̄ kire  eyi òmọnọ-ogugo. Ufuk-unye cha òkup ikana ọmọ me emen chieen̄ mêkọt itaba ọmọ ilen̄ inyi ikup akpakpa; mêkọt iyaka igele ntaba kiban̄ mè isa me ikeya irọ mè  ya ikup ofot ofot. Ike usini ene ekikan,  chieen̄ kiban̄ ìkpokọt ikirọ echi ijaan̄. Usini ene eman mèlek asabọn ufialek chieen̄, sà usini ene ekikaan̄ ufialek chieen̄ mgbọ ema ekimin. Mêkọt isa umọọn̄ chieen̄ inen̄e ufialek chieen̄ isun̄, mè ene ikọt imọọn̄ inu ijaan̄.

Chieen̄ usini ene môkọt imọọn̄ asabọn inu òkup kpirikpiri. Ebi kè anam eririeen̄ mîkimọọn̄ inu ijaan̄ me eririeen̄ igak ikarek.

## Nriro Emen Chieen̄

Ọgbọn̄:Nriro lek ebilene
Daimọn

**Daimọn** ìre ewuuk unye-isi. Ọmọ onye ichit me etete otutuuk inu. Mije keya, owuwa uwu-nrom ekisa daimọn irom okwukwut ekisa ijọọk inu ifieek mè echi ekisa ikwuk lek inu inyi irọt lek. Owuwa daimọn kpekaan̄ unwen; mêkọt imọọn̄ itibi, ire, usini mîkaan̄ unwen, kubọk unwan unwan, njiik njiik, oluku oluku, geren̄ geren̄  mè pinki.

Îyọt enenen imumun̄ daimọn òmimin; ire, isimun̄, îkinye otu ewe enenen. Me otutuuk daimọn òkukup, îre 20% gaalek onwọn iso isasa irọ inu mbala-lek [jewelry]. 80% kechilọ, ekisa irọ ikwaan̄ me uwu-nrom. Ekisa ema irọ inu kubọk  otu utibi [drill bit] mè ojijọọk echi daimọn.

Ikerere daimọn ge ìkanwọn isasa irọ inu mbala lek, îkaan̄ ikwaan̄ mije înye enenen.

Daimọn echi ònanan̄a ikup (echi ikarege ebilene erom) ìkinan̄a me irak ijọn̄. Daimọn ore inu ònyenye ichit eyi ebilene eriọọn̄be. Îre me irak irak ijọn ere atalek ikpele unye-nkeme mè uyok okupbe ke daimọn okinan̄a
Damasikọs

**Damasikọs** ìre ama-ibot eyi ido Siria. Ọmọ ore ama-ibot òkakan ichit me linyọn̄. Ìkup me agan̄ osiki mbum-ura me Siria. Otu-ifuk ebi ìlluluk me emen môso efie 4.8. Ekimọnọ Damasikọs kire ge me etete ebi kè ama-ile eyi ebi ene ekpọbe ikiluk me emen akarake akat inire mgbọ keyi. Echieek ibe ke ebi ene ebene ikiluk me emen Damasikọs me acha 8000 SK mè ìre 10,000 SK.

[Ogugo Damasikọs me mgbọ inim-ura] [Egop] [Ogugo-ijọn̄] [Ogugo ama Damasikọs]
Bọrọnu

**Bọrọnu** (òrere **Borno State** me usem Uket-chieen̄ ) ìre agan̄-mkpulu òkup me agan̄ inyọn̄ mbum-ura me Naijiria. Agan̄-mkpulu ìtatap ikana ọmọ ìre Gombe me osiki ichep-ura, Adamawa me osiki, sà ido Kamerun okup me agan̄ mbum-ura, ido Nijê okukup me agan̄ inyọn̄ kan̄, Chad okukup me agan̄ inyọn̄ mbum-ura kan̄. Ọmọ gaalek ore ido me Naijiria òcheche okike ijọn̄ mèlek ofifi ido ita. Egwen ọmọ ibak  Bọrọnu; Oka agan̄-ibot  ya, Maiduguri, onenire si agan̄-ibot kan̄. Echili agan̄-mkpulu yi me acha 1976 mgbọ efelebe oka Agan̄-mkpulu agan̄ Inyọn̄ Mbum-ura [North Eastern state]. Me adasi mgbọ Agan̄-mkpulu Yobe ìkup me emen kan̄ sabum inire agan̄-mkpulu òkeke me lek kan̄ me acha 1991.

Me etete agan̄-mkpulu 36
Bọrọnu ore òso iba òmimin ichit me okike ijọn̄, ikigọọk Agan̄-Mkpulu Naija. Ubọk geelek îminbe ikeya, ọmọ ore òso 11 ene ewabe ichit me emen. Otu-ifuk ebi iluluk me emen mîso efie 5.86 me acha 2016. 

Inu ìsisibi isi me emen agan̄-mkpulu yi ìre: Òla Okpurukpu Mandara me agan̄ osiki ichep-ura, Oyô Chadi me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, OKwaan̄ Yobe, eyi òtatap okike inyi agan̄-mkpulu yi mè Nijê mege ire lek ijọn̄ mun̄ [lake bed] oyô Chadi. Awak ido eyi Chad besin, ìre ikpele/ilile awak ido òkaan̄ owuwa , mkpinyọn̄ patas [patas monkey] mè eloop rowan [roan antilope] mèlek echi ìsisik me lek eniin̄ oron eyi Afirika ìkup me Naijiria

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Delita

**Delita** (òrere **Delta** me usem Ebeke) ìre agan̄-mkpulu me Osiki agan̄ Osiki me Naijiria. Egwen ibak Otu Okwaan̄ Naija, eyi agan̄ ilile kan̄ okupbe me emen agan̄-mkpulu yi. Efieek agan̄-mkpulu yi isan̄a me lek oka Agan̄-mkpulu Bendelu me òso 27 Ọgọs, 1991. Agan̄-mkpulu ìtatap ikana ọmọ ìre Edo me agan̄ inyọn̄, Anambira mè Rivas me agan̄ mbum-ura, Bayelisa me agan̄ osiki, sà agan̄ ichep-ura kan̄ ke , òwewele ijot 160 km me lek ijọn̄ atasuk [coastline] agan̄-mkpulu ya, okup. Mgbọ echilibe agan̄-mkpulu yi, ìkaan̄ agan̄-mkpulu ija 12 sabum înire 19 mè inire 25 mgbọ keyi. Ama-ibot kan̄ ìre Asaba, òkup igbet Okwaan̄ Naija me agan̄ inyọn̄ mbum-ura me emen agan̄-mkpulu ya, sà Wọ̀ri [Warri], òkup me agan̄ osiki ichep-ura me emen kan̄, ore ebon mbubek me agan̄-mkpulu ya.

Me etete agan̄-mkpulu 36 ìkup me Naijiria, ọmọ ore òso 23 òmimin ichit me okike ijọn̄, mè ire òso 12 ene ewabe ichit me emen. Otu-ifuk ebi ìluk me emen mîwa iraka efie 5.6 me acha 2016. Inu ìsisibi isi me agan̄-mkpulu yi ìre Okwaan̄ Naijà mè ebi kè  kan̄, Okwaan̄ Fọkados òkilibi itibi Wọ̀ri mè agan̄ agba okwaan̄ cha.

Inu ònire Agan̄-mkpulu Delita chereyi ìre ere owuwa otoko ewuulek iluk, mèlek si ebi Isok mè ebi Eruwa me agan̄ etete agan̄-mkpulu yi; ebi Ukwani me agan̄ mbum-ura, ebi Aniọma me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, ebi Ijọ, Isekiri, Urobo mè Uvuwe [Uvwe] me agan̄ osiki ichep-ura. Sabum emen mgbọ mkpulu usun̄, ere ònire Agan̄-mkpulu Delita chereyi ìkup esese esese ama ubọọn̄ ekikpulube kire Ama-ubọọn̄ Wọ̀ri mè Ama-ubọọn̄ Agbọ̀ [Agbor] sabum ere ya onikup me  me acha 1884.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Dimitiri Mendelievì

**Dimitiri Mendelievì** (òrere **Dmitri Mendeleev** me igwegwen iso me usem Rọṣia mè Ebeke; iman: 8 Febuwari 1834 igbet Tobolsk – 2 Febuwari 1907 me Saint Petersburg) ìre ogwu usọ kemistiri ònan̄a me Rọṣia, ogwu òrorom . Ìbe ke ọmọ ìmumun̄ inu ya me ilaak mè ibolo chieen̄ mè igwat lek ige itap me ikpa. Mîweek imun̄, sa me , ibe ke owuwa inu îtumube me  kan̄ (kire inu òfolek  àgwa eyi ebi kè  kpeweweek-nu imun̄ me mgbọ ya) ìre ikecha. Sa me ikwaan̄ îsibi isa itap inu isọkọ me lek ifuk-ibot ebilene, ke enigwen mendelevium,  òso 101, ibak ọmọ.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Dijibuti

**Dijibuti** (òrere **Republic of Djibouti** me usem uket-chieen̄) ìre ido òkup me Otu-utọn̄ Afirika. Ido ìkukup ikana ọmọ ìre Somalia me agan̄ osiki, Etiopia me agan̄ osiki mbum-ura, Eritireya me agan̄ inyọn̄, Okwaan̄ Anyiaan̄ mè Ọfọ Okwaan̄ Aden me agan̄ mbum-ura. Me usaba Ọfọ Okwaan̄ Aden ke ido Yemen okup. Okike ijọn̄ ido ya ìre 23,200 km².

[egop, iman̄ ido, okwa ido, ogugo-ijọn̄]

Ama ibot kan̄ mè ama ile òmimin ichit ìre Dijibuti. Usem mkpulu [official] ìre usem Furenchi mè usem Arabu, sà usem ido [national language] ore usem Sọmali mè usem Afarì [Afar]. Otoko iba ìmimiin̄ ichit me ido ya ìre Sọmali (70%) mè Afarì (30%). Erumfaka me ido ya ìre Isilam (94%) mè Kiristien (6%). Ido ya ìkaan̄ lek me 27 Jûun, 1977 isibi mw irak mkpulu Furans, ebọbọkọ ema itap me Ntitiin̄ Mgban-nriak Ido me 4 Sepitemba, 1977. Ikpa ikan ido eyi ema ekisabe ikpulu lek kiban̄ mgbọ keyi ìre eyi esan̄abe isibi me 4 Sepitemba, 1992. Otu-ifuk ebi ìluk me ido ya ìre 921,804 ene. Ikpoko ema ekinyam ìre Furanki eyi Dijibuti, eyi iman̄ kan̄ orebe DJF. Agan̄ òfuk-mgbọ [time zone] kiban̄ ìre UTC +3 (EAT). Ema ekikọp ujijọn̄ me agan̄ ulom. Iman̄ ibot igwegwen [calling code] kiban̄ ìre +253, sà iman̄ ibot akpatan̄ etip [internet TLD] ore *.dj*.

Me usem ebi ido ya, ekigwen ido yi Yibuuti me usem Afarì mè igwen Jabuuti me usem Somali. Egwen ido ya ibak ama ibot kan̄, ama ile Dijibuti [Djibouti]. Owuwa igbini-ikọ, urọk [legend] mè  òwa òfolek ike erieen̄ yi osabe inan̄a; geelek ìnwene igọọk me otoko [based on ethnicity].  ge ìbe ke erieen̄ ya ìnan̄a me lek *gabouti* me usem Afarì òsisibi "alala", eyi môkọtbe ire egwen ibak ike lek ijọn̄ ere ya okupbe. Ofifi  ìbr erieen̄ ya ìgbaan̄ me lek *gabood* òsisisbi "ubene ijọn̄/ola ogoon̄" [upland/plateau]. Dijibuti si, môkọt isibi "Ijọn̄ kè Tehuti" mè ìre "Ijọn̄ kè Thoth" eyi egwenbe ibak awaji onyan̄ ebi Ijipiti (òrere Djehuti/Djehuty me usem Ijipiti).

Ọgbọn̄:Ido
Dinasọ

**Dinasọ**  ìre ebi kè anam ile eyi usini okibet lek ofut sà usini okibet lek asakwun. Ọmọ ore anam ònyenye lek ichit me etete ebi kè anam ìkije me ijọn̄ echi ìkup me emen mgbọ ukot ukot.

Kpechubọk iriọọn̄ ike anam yi okpube. Inu geelek egebe ibak ema ìre echi etitiin̄be sa me lek ukwuuk inen mè inen emun̄be me irak ijọn̄. Geege me lek anam chi ìkakup me ukot keyi.

Anam chi ekije me ukot iba; usini mîkaan̄ ubok iba eyi òkididen̄ me irak owut kiban̄ mgbọ ema ekije.
Ebi Obolo

**Ebi Obolo** ìre ebi ife ge ìkiluk me agan̄  osiki me ido Naijiria igbet lek Emen-awaji Atilantik. Ema ere ife ge ìsisibi esese me etete otutuuk ebi ìluluk ikana ema. Isibetumu ikọ ifolek ebi ife chi, mîra ibe *Ebi Obolo.*

## Mfufuk Erieen̄

Ikọ yi *Obolo* ìnan̄a me lek *bolo*. Îre òtumu (ikọ-orirọ) òsisibi *inu imimin isibi mè ikaan̄ uwele, mè ikakaan̄ unye-lek* mè isibi si *igwugwuku chieen̄ mè ibobolo chieen̄.* Bene me ukot ikaan̄, Obolo ìre erieen̄ òsisibi ikeke. Erieen̄ ya ìnan̄a me lek erieen̄ ogwu ubọọn̄ ge òluk me Ebon Okwaan̄ Naija bene me emen senturi akọp mè go. Ọmọ ore nte nte ebi ubọọn̄ akọn̄ eriọọn̄be kire ebi Obolo.

Obolo ìre ife ge erieen̄ ebi kiban̄ orebe si erieen̄ usem kiban̄ mè iyaka ire si erieen̄ ama kiban̄.

Ọgbọn̄:Otoko me Naijiria
Ebi Ju

**Ju** ìre erieen̄ ekisa ìgwen ebi inan̄a me ido Ijeren. Erieen̄ keyi ìnan̄a me ike ema ekigwen lek kiban̄ me otu usem kiban̄.

**Ju** ìnan̄a me lek erieen̄ otoko mè ijọn̄ ubọọn̄ "Juda" me ido Ijeren. Juda ìre òso gwun̄ enerieen̄ ini kè Jekọp.  Jekọp yi ke ekimọnọ kire ogwu òchichili ido Ijeren mije akọp mè otoko iba ekup me Ijeren egwen ibak akọp mè bọn ebirieen̄ iba kan̄.
Ebi Obolo me Ujọn̄ọ Ere

**Ebi Obolo Me Ujọn̄ọ Ere** mè ìre **Obolo ìkup me ujọn̄ọ ere** ìre ebi Obolo kpeluk me lek ijọn̄ Obolo. Usini kiban̄ mîrak iluk me mgbọ òraraka, ire, mgbọ keyi kpeyaka iluk. Inu òrọrọ ema ekayaka ìluk môkọt ire akọn̄, mbubek mè ìre gọlọgọlọ. Usini ebi Obolo ìkup me ujọn̄ọ ere ìre Ibunọ, Oyafia, Kala-Ido, Ọrọn, Ogoloma, Abua, Agbalama mè Tombia.
Ebi Ọrọn

**Ido Ọrọn** ìre otoko ge òkup me Agan̄-mkpulu Akwa Ibom me ido Naijiria. Ema enan̄a me esese asabọn ama mè ikitumu usem yaage. Ama cha òkup me Ido Ọrọn ìre ebi Mbo, Ọkọbọ, Ọrọn, Udun̄ Uko mè Urue Ọfọn̄ Oruko. Ema ekigwen lek kiban̄ *Ọrọ* sà mkpulu ido ekigwen ema *Ọrọn.* Ebi Ọrọn ìre ge me etiti Ebi Obolo ìkup me ujọn̄ọ ere.
Ebon Okwaan̄ Naija

**Ebon Okwaan̄ Naija** (òrere **Niger Delta** me usem Ebeke) ìre Ebon okwaan̄ eyi Okwaan̄ Naijà òkup me Ọfọ-okwaan̄ Ginì me Emen-awaji Atilantik me Naijiria. Ekifuk ibe ke ìwele ire lek ama-mkpulu onaan̄ge me agan̄ osiki Naijiria: ama-mkpulu gweregwen me Osiki agan̄ Osiki, ge (Ondo) me Osiki agan̄ Ichep-ura, mè Abia mè Imo me Osiki agan̄ Mbum-ura.

Ebi ene mîluk iwa enenen me agan̄ Ebon Okwaan̄ Naijà. Usini mgbọ, ekigwen ọmọ "Okwaan̄ Aran̄" mije me mgbọ òraraka, agan̄ yi ìre ere òsibi isi me mbubek aran̄ kôok. Agan̄ yi okore [was]  eyi Biriten bene me 1885 mege ire 1893, mgbọ echakbe agan̄ ya iwele, inenikana . Agan̄ Ebon Okwaan̄ Naijà yi ìre ere òkaan̄ aran̄-ijọn̄ iwa enenen, mè ire ere owuwa ido ekidido ikọ ifolek mije ifiat-ere ònan̄a me lek igbuku-aran̄ [oil spills] echi uwu mbubek owuwa ido [multinational corporations] ìkirọ mbubek me uwu-ǹrom aran̄ ijọn̄ [petroleum industry] ekigbuku.

Ebon Okwaan̄ Naijà eyi mkpuku ido Naijiria etumube isibi mgbọ keyi îwele iraka 70,000 km² mè iben irek jaaba nchọi mè go me efit (7.5%) me lek okike ijọn̄ ido Naijiria. Me adasi mgbọ mè ike ebi usọ ogugo-ijọn̄ esun̄be, agan̄ Ebon Okwaan̄ Naija ìben ama-mkpulu Bayelisa, Delita mè Rivas echi ìkup cherekeyi. Me acha 2000, mkpulu kè Obasanjọ onentao ama-mkpulu Abia, Akwa Ibom, Kurọs Riva, Edo, Imo mè Ondo igbaalek agan̄ yi.

Ọgbọn̄:Agan̄ me Naijiria
Eferen̄

**Eferen̄** ìre arakinid [arachnid] ge òkaan̄ ukot jeeta mè ikaan̄ ìwot me lek. Ema ekaan̄ ujọn̄ọ lek mè ujọn̄ọ edim òkaan̄ inu îkisa isook ene. Esese esese lek eferen̄ òkukup mîso 1,750.

Ebi kè eferen̄ ekikaan̄ ukot jeeta mè ikaan̄ otukot ile iba òbelek otukot uka. Edim kiban̄ ìsisip mè ikaan̄ . Edim ya ìkinwunwun ifo agan̄ isi me inyọn̄ udun̄ kiban̄ mè inikaan̄ ǹsisook [stinger] me otu edim ya.

Lek kiban̄ ìche irek ita – agan̄ isi mè etete lek mè edim. Nkek ukwuuk eyi inyọn̄ lek ochit otutuuk lek kiban̄.
Ebọnyi

**Ebọnyi** (òrere **Ebonyi State** me usem Ebeke) ìre agan̄-mkpulu me agan̄ Osiki mbum-ura me Naijiria. Agan̄-mkpulu echi òkukup ikana ọmọ ìre Benuwe me agan̄ inyọn̄ me inyọn̄ mbum-ura, Enugu me agan̄ ichep-ura, Kurọs Riva me agan̄ mbum-ura mè osiki mbum-ura, Abia me agan̄ osiki ichep-ura. Egwen agan̄-mkpulu yi ibak Okwaan̄ Abọnyi òkup me agan̄ Osiki me emen kan̄. Efieek ijọn̄ me lek Abia mè Enugu isa ichili Ebọnyi me acha 1996. Ama-ibot kan̄ ìre Abakaliki.

Ọmọ ore ge me lek echi òsisip ichit me etete agan̄-mkpulu 36 cha òkup me Naijiria. Îre òso 33 òmimin ichit me okike ijọn̄, mè ire òso 29 ene ewabe ichit me emen. Otu-ifuk ebi ìluk me emen kan̄ îgbet efie 2.9 me acha 2016.  Inu echi òsisibi isi me emen kan̄ ire∶ Okwaan̄ Kurọs okilibi me okike ijọn̄ kan̄ me agan̄ osiki kan̄, Okwaan̄ Aloma òkilibi me okike ijọn̄ kan̄ me agan̄ mbum-ura.  Okwaan̄ Kurọs mè echi Okwaan̄ Abọnyi, Asu mè Eze Aku ekititiin̄ iraka me agan̄ ete agan̄-mkpulu ya.

Ugwem mbubek kan̄ ìchubọk ibieen̄ me lek agirik (iwop-uko mè ikpukpo-anam). Achubọk mfut uko ema ekiwop ìre ukwa, ọrọsi, kôok, mè ofuwa.  uwu-nrom òkup me ere ya ìre eyi ǹrọkọ [mining] mije oporolo, alala [zinc] mè akanwe [limestone] òwa me Abakaliki. Mîkilọk esese esese lek okwun me Ntezi.  Ọmọ ore òso akọp iba òbebene igwuun̄ ichit [HDI] me ido Naijiria, îkaan̄ si owuwa uwu-ikpa ile. 

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Edo

**Edo** ìre agan̄-mkpulu òkup me agan̄ osiki me Naijiria. Agan̄-mkpulu echi òtatap ikana ọmọ ìre Kogi me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, Anambira me agan̄ mbum-ura, Delita me agan̄ osiki mbum-ura mè osiki, Ondo me agan̄ ichep-ura.

Ọmọ ore òso 22 òmimin ichit me okike ijọn̄ mè ire òso 24 ene ewabe ichit me emen me etete agan̄-mkpulu 36 òkup me Naijiria. Ama ibot kan̄ ìre Ama-ile Benin, òrere òso ama-ile ini òmimin ichit me Naijiria mè ire si ebon ere mbubek rọba me ido ya. Efele oka Agan̄-mkpulu Bendelu isa ichili agan̄-mkpulu yi me 27 Ọgọs 1991; mè ikigwen ọmọ ibe îre *<Heartbeat of the nation>.*

Usem ekitumube ichit me emen agan̄-mkpulu yi ìre usem Edo eyi ekitumu me Ama-ile Benin. Erumfaka òmimin ichit me emen kan̄ ìre eyi kiristien. Îre ebi Etip ìnan̄a me Pọtugalu esa erumfaka ya inu ere ya me emen òso senturi 15. Mîkifaka mfaka Isilam mè Erumfaka orọmijọn̄.

Me agan̄ ugwem mbubek, agan̄-mkpulu yi îkisan̄a [produce] aran̄ ijọn̄, mè ebi kè ofifi mineralù kire akanwen̄ mè ewuuk [quarry]. Ema mîkaan̄ uwu usọ eyi sèmenti me Okpila mè ikaan̄ si ere ikọk-akpa fituru [flour mill] me Ewu, eyi ìkayaka ìkirọ ikwaan̄.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Egbe ngwuwat-lek

**Egbe ngwuwat-lek** (eyi erieen̄ ifuk-ibot nrom kan̄ orebe *panthera tigris*) ìre anam ge òkup me ọgbọn̄ ebi kè onyinya. Ọmọ omimin ichit me etiti otutuuk anam òkup me ọgbọn̄ ebi kè onyinya. Ìkibọbọm sabum òrie. Ìkiluk me lek ijọn̄ Esia me  India, Bangladesh, Tailan, Malesia, Indonesia, Chaina, Koria, mè Saiberia eyi Rọsia. Egbe ngwugwat-lek ìkiluk ọmọ gaalek.

Egbe ngwugwat-lek ikaan̄ esese unwen. Ogbogbo kiban̄ ekaan̄ inwọọn̄ òkup nreren̄ nreren̄ mè ikaan̄ ngwugwat ofifit mè irak owot okuket. Ngwugwat ofifit cha ekijeje isi ire irak owot okuket kan̄ ya. Ngwugwat cha ìkitap ubọk inyi ema ekọt elet lek kiban̄ mgbọ ema ekibọm urie.