open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kurọs Riva

**Kurọs Riva** (òrere **Cross River State** me usem Uket-chieen̄) ìre agan̄-mkpulu me agan̄ osiki me Naijiria. Egwen agan̄-mkpulu yi ibak Okwaan̄ Kurọs. Efieek ijọn̄ isan̄a me lek oka Agan̄ Mkpulu eyi Mbum-ura [Eastern Region] isa ichili agan̄-mkpulu yi me 27 Mêe 1967. Ama-ibot kan̄ ìre Kalaba. Agan̄-mkpulu echi òkukup ikana ọmọ ìre Benuwe me agan̄ inyọn̄, Ebọnyi mè Abia me agan̄ ichep-ura, Akwa Ibom me agan̄ osiki ichep-ura, sà agan̄ mbum-ura kan̄ oche okike ijọn̄ mèlek Kamerun. Me adasi mgbọ ekigwen ọmọ Agan̄-mkpulu Osiki Mbum-ura [South-Eastern State] sabum eninwene erieen̄ ya me acha 1976. Agan̄-mkpulu Akwa Ibom òkup mgbọ keyi ìdasi ikup me emen Kurọs Riva sabum eniche ọmọ isan̄a me acha 1987.

Me etete ama-mkpulu 36 cha òkup me Naijiria, Kurọs Riva ore òso akọp mè onaan̄ge (19) òmimin ichit me okike ijọn̄, mè ire òso akọp mè jaaba (27) ene ewabe ichit me emen. Otu-ifuk ebi ìluk me emen mîwa iraka efie 3.8 me acha 2016.  echi òsisibi isi ichit me amgan̄-mkpulu yi ìre Okwaan̄ Kurọs eyi òcheche agan̄ emen agan̄-mkpulu yi irek iba sabum inenitap okike ijọn̄ inyi ọmọ me agan̄ ichep-ura. Ofifi okwaan̄ echi òkup me emen kan̄ ìre Okwaan̄ Kalabaa mè Okwaan̄ Kwa Ilile echi òkinan̄a me Okpurukpu Oban igbuk inin̄ agan̄ emen ama sabum ènelibi eraka me agbalek Ama-ile Kalabaa mè inilibi inin̄ otu-okwaan̄ Kurọs.

Me agan̄ ìkup oron oron me agan̄-mkpulu yi, owuwa ere ikan obembe òwa, kire Awak Ido eyi Okwaan̄ Kurọs, Okwukwek Anam-oron eyi Ogoon̄ Afi mè Oron ama eyi Ogoon̄ Mbe [Mbe Mountains Community Forest]. Me emen awak anam chi, mêmun̄ ebi kè , afian̄ eyi mkpukpo [bat hawk], , eniin̄ Afirika mè  Okwaan̄ Kurọs.

Ugwem mbubek agan̄-mkpulu yi ìchubọk ibieen̄ me lek iwop-uko. Mfut-uko ema ekiwop ìre ikpọ̀n̄, ukwa, kôok, rọba, mè ofiọọn̄. Ema mîkisi mbọm mun̄ si. Asabọn uwu-ǹrom mè emen kan̄ ìre ije-nsise [tourism] me ere awak anam cha mèlek Ewuuk Usọ eyi Ikọm [Ikom Monolith] òkup akarake oka mgbọ, Ulọyọk Kalabaa [Calabar Carnival] mè . Kurọs Riva ore òso 13 me .

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Kwara

**Kwara** ìre agan̄-mkpulu me Naijiria agan̄ ichep-ura. Ama-ibot kan̄ ìre Ilọrin. Agan̄-mkpulu echi òtatap ikana ọmọ ìre Kogi me agan̄ mbum-ura, Naija me agan̄ inyọn̄, Ekiti, Osun mè Ọyọ me agan̄ osiki, sà ido Bènè okup me agan̄ ichep-ura kan̄. Kwara ìkaan̄ mkpulu-ijija akọp mè gweregwen.

Me etete agan̄-mkpulu 36 cha, Kwara ore òso onaan̄ge òmimin ichit me okike ijọn̄ mè ire òso gweregwen ene ewabe ichit me emen. Me acha 2016, otu-ifuk ebi ìluk me emen môso 3.2 efie.

Ugwem mbubek agan̄-mkpulu yi ìchubọk ibieen̄ me lek iwop-uko. Inu ekimalek iwop ìre kọ̀fi, kọtin, ichip-ijọn̄, koko mè ibọn̄ [kolanut]. Mîkikpukpo si anam, kire eriembuuk, ebot mè arọọn̄.

Erieen̄ yi, "Kwara", ìre erieen̄ ekisabe igwen Okwaan̄ Naija me usem Awusa.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Komoros

**Komoros** (òrere **Comoros** me usem Uket-chieen̄ mè ire **Komori** me usem ebi ido ya) ìre ido ọgbọn̄ achọ [archipelago] òkup me Emen-awaji eyi India me agan̄ inyọn̄ me lek Okwaan̄ Mozambik, ida ibọkọ me atasuk agan̄ mbum-ura me Afirika. Ìche okike eyi okwaan̄ [maritime border] mèlek Madagasika mè Mayọte me agan̄ osiki mbum-ura. Tanzania okup me agan̄ inyọn̄ ichep-ura kan̄, Mozambik me agan̄ ichep-ura, sà Seyichilis me agan̄ inyọn̄ ichep-ura. Ama ibot kan̄ mè ama ile òmimin ichit ìre Moroni. Erumfaka owuwa ene me ido ya ekigọọk ìre Isilam eyi Suni. Ido yi ìre ge me lek Ntitiin̄ Arabu. Ọmọ gaalek ore ido me Linyọn̄ agan̄  ebi Arabu eyi otuuk lek ijọn̄ kan̄ okupbe me Ìkike-iba agan̄ Osiki [Southern Hemisphere]. Ọmọ si me Ntitiin̄ Afirika, Ogbo Ido Ìkitumu Furenchi [Organisation internationale de la Francophonie], Ogbo Mgban̄-nrọ Isilam [OIC] mè Ntitiin̄ Ido Emen-awaji India [Indian Ocean Commission]. Usem mkpulu ita ke ekitumu me ido yi: usem Komoros, Furenchi mè usem Arabu.

Otoko ìkup me ido yi Afiro-Arabu [Afro-Arab] (86%) mè ebi Malagasi [Malagasy] (14%). Erumfaka ìkup me ido ya ìre Isilam (98%) mè Kiristien (2%). Ebi Pọtugalu ìkikọp uji ile eweek lek ijọn̄ ya imun̄ me acha 1503. Ido yi ìkaan̄ lek mè isibi me irak mkpulu Furans me 6 Julai 1975. Bene me 23 Disemba 2001, ido yi ìkichieek *Mgbaan̄-nriaak eyi Komoros* [Union of the Komoros]. Ikpa ikan ido eyi ema ekisabe ikpulu mgbọ keyi ìre eyi esan̄abe isibi me 17 Mêe 2009. Okike ijọn̄ ido ya obenbe ìre 1,861 km². Otu-ifuk ebi ìluluk me ido ya ìre 850,866. Ọmọ ore òso 160 ebi ene ewabe ichit me emen me linyọn̄. Ikpoko ema ekinyambe ìre furanki eyi Komoros [Comorian frank] eyi iman̄ ikpoko kan̄ orebe KMF. Agan̄ mgbọ kiban̄ ìre UTC +3 me Mgbọ Afirika agan̄ Etete [EAT]. Ema ekikọp ujijọn̄ me agan̄ ulom. Iman̄ ibot ǹgwen kiban̄ ìre +269 sà iman̄ ibot olik etip ore *.km*.

Îre achubọk achọ ita mè owuwa asabọn achọ, otutuuk cha ìkukup me Achọ Vọlukano eyi Komoros [Volcanic Comoros Islands], egbaan̄ irọ ido yi. Achọ cha ìsisibi isi cha, ekimalek iriọọn̄ ema me erieen̄ Furenchi kiban̄: Grande Comore (òrere *Ngazidja* me usem kiban̄), Mohéli (òrere *Mwali*) mè Anjouan (òrere *Ndzwani*). Ido yi si òkigbini ibe ke òso achọ ini òmimin, òkup me agan̄ osiki mbum-ura, òrere Mayọte (Maore), ìkup inyi ido kiban̄, ubọk geelek îrebe ke me acha 1974, ebi Mayọte  isisibi me irak mkpulu Furans mè ikaan̄ lek. Akarake  ya, mkpulu Komoros kpe Mayọte; Furans ekpọ ikikpulu Mayọte kire *agan̄ kiban̄ òkup me usaba-okwaan̄* [overseas department]. Ido Furans mî  eyi òborọ ibe Komoros ikikpulu Mayọte. Mayọte ìkana *agan̄ òkup me usaba-okwaan̄* inyi Furans me acha 2011 sa me  eyi atalek owuwa ene me lek ebi ido ya erọbe inye [passed overwhelmingly].

Ọgbọn̄:Ido
Kọntinenti

**Kọntinenti** (òrere *continent* me ubọk ige-inu ebi uketchieen̄) ìre ikpele lek ijọn̄ owewele isi ichak. Ikpele lek ijọn̄ cha ekup ebicha irek jaaba me linyọn̄ yi. Ebi kè emen-awaji enenililiin̄ iraka me agba lek ijọn̄ cha mè ichon ema itap me irek jaaba cha inye ebi kè okwaan̄ ile mè asabọn okwaan̄ enenikililiin̄ iraka me emen otutuuk kiban̄. Ijọn̄ cha enenikaan̄ owuwa ido me emen kiban̄.

Kọntinenti jaaba okup me linyọn̄. Ema ere:
* Esia
* Afirika
* Yurop
* Ọstirelia
* Amerika Inyọn̄
* Amerika Osiki
* Antatika.
Kọtin

**Kọtin** ìre nseen̄ [natural fibre] òrom ukwuuk uti kọtin itibi (nseen̄ ìsip mè ikup olik olik kire ukut ijeek ). Isititiin̄ nseen̄ ya isan̄a me lek uti ya, mêkọt  eri kọtin. Mênenisa eri kọtin yi irọ ekwut. Mêkọt isa ekwut ya  irọ ofọnti ebi ene ekitap  mè isa irọ esese esese ufi inu. Ebi ene ekimalek utap ofọnti esabe kọtin irọ me mgbọ ere oyokbe. Ekusa kọtin irọ òban̄a [bandages] ekisabe iban̄a unan.

Esese esese lek uti kọtin òwa. Usini uti kọtin ekitibi ema gaalek me ikarege ene owop, me agan̄ tọrọpik me agan̄ cha òkup iriaak agan̄ tọrọpik me inyọn̄ mè ijon̄ [subtropics]. Îre sa me lek kọtin òkitibi ema gaalek chibke esa iriọọn̄ uti yi me owuwa acha òraraka. Owuwa kọtin ekisa irọ ofọnti mgbọ keyi ikinan̄a me lek ebi kè uti kọtin ewopbe me uko-ile [plantation]m Ekiwọp kọtin me Afirika Esia Curope Ostirelia mè Amerika.
Latin

**Latin** ìre ge me lek usem ìkup me ọgbọn̄ usem India-Yurop [Indo-European] eyi mgbọ ekitumu me Rom ukot ikaan̄. Mîmun̄ usini inu esabe Latin ige, echi ìkup akarake emen senturi 5 SK.

Ekigwen Latin ibe îre usem òkwukwu mije ìkayaka ìkaan̄ ogwu òkitumu usem yi kire usem iman kan̄. Ire, usem yi ìkachep [extinct] mije usini ene mekisa ikirọ inu me usen me usen me ugwem kiban̄. Owuwa ene mekikween̄ usem yi me uwu-ikpa.
Legọs

**Legọs** (òrere **Lagos** me ubọk ige-inu eyi Uket-chieen̄, mè ire **Èkó** me usem Yoruba) ìre ama ile me Naijiria. Ọmọ ore ama ile òmimin ichit me Naijiria, mè ire òso ama ile iba ene ewabe me emen ichit me Afirika. Me acha 2015, otu-ifuk ene ìluluk me emen kan̄ ìre efie 15.4 me agan̄ achubọk ama ile ya me lek kan̄. Egwe geelek Legọs ìkimin me otu-ifuk ene môsobe 3,000 mè ìre efie 1.1 acha geelek. Eya orọ, achubọk otu-ifuk ene ìluluk me Legọs me acha 2022 môso efie 28 (òsasa efie 23.5 ifo inyọn̄ me lek inu îrebe me acha 2018). Môkọt ire ibe Legọs îbọkọ Kinshasa irek ama ile ene ewabe ichit me emen me Afirika. Legọs okore ama-ibot Naijiria mege inire Disemba 1991 mgbọ mkpulu ido etumube ifieek mè iben ama-ibot ido yi ifo Abuja òkup me agan̄ etete ido ya.

Legọs ìre ebon mbubek òsisibi isi enenen me Afirika, mè ire si ere ugwem-mbubek Agan̄-mkpulu Legọs mè eyi Naijiria okigbaan̄ iyaka [financal hub]. Eki ama-ile yi kire ama-ibot Afirika me agan̄ orọmijọn̄ [cultural], ikpoko [financial] mè ibele-lek [entertainment]. Ama-ile yi si îkaan̄ ikpele unye [influence] me lek inyam-ewe [commerce], ibele-lek [entertainment], usọ-ikwaan̄ [technology], isi-ikpa, ifit-mkpulu, ije-nsise [tourism], âat [art] mè mbala-lek [fashion]. Legọs ìre ge si me lek ama-ile akọp ìkigwat lek ichit me ititibi imiin̄ me linyọn̄. Ikpele ama ile [megacity] yi ore òso ini eyi GDP kan̄ ominbe ichit me Afirika; ge me lek ere mgba-uji [seaport] òmimin ichit mè ifùfun̄ ichit [busiest] mè kọntinenti Afirika. Agan̄  Legọs ìre ere òsibi isi me agan̄ isi-ikpa mè me agan̄ orọmijọn̄ me Afirika Agan̄ Osiki Sayara [Sub-Saharan Africa].

 

Ọgbọn̄:Ama-ile
Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Legọs (Agan̄-mkpulu)

**Legọs** ìre agan̄-mkpulu me Naijiria agan̄ osiki ichep-ura. Me etete agan̄-mkpulu 36 cha, ọmọ ke ene ewa ichit me emen me Naijiria; ọmọ si osip ichit me okike ijọn̄.  okup me agan̄ osiki kan̄, ido Bènè me agan̄ ichep-ura, Ogun me agan̄ mbum-ura mè agan̄ inyọn̄. Ọmọ gaalek ore agan̄-mkpulu òcheche okike ijọn̄ mèlek agan̄-mkpulu ge gaalek me Naijiria. Egwen ọmọ ibak ama-ile Legọs, òrere ama-ile ene ewabe ichit me emen me Afirika. Efele oka Agan̄-mkpulu agan̄ Ichep-ura [former Western Region] isa ichili agan̄-mkpulu yi me 27 Mêe 1967.

Mun̄ îwa me lek ijọn̄ agan̄-mkpulu Legọs. Irek ge-me-ini me lek ijọn̄ kan̄ ìre mun̄ kire okolo, asabọn okwaan̄ mè ilile okwaan̄ me agan̄ etete kan̄, Okwaan̄ Ogun mè Okwaan̄ Oṣun ekeklibi inin̄ emen kiban̄. Owuwa ebi kè ofifi okwaan̄ mè asabọn okwaan̄ mîliliin̄ ikana emen agan̄-mkpulu yi, ekekisa ema si irọ isi-ije [transportation] ikpulu ebi ene mè inu.

Inu òbelek 55% me lek ebi ìluk me agan̄-mkpulu yi ekigọọk erumfaka Kiristien, 40% ekigọọk erumfaka Isilam, sà 5% ekigọọk esese esese òjelek erumfaka mè echi orọmijọn̄

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Lesoto

**Lesoto** (òrere **Kingdom of Lesotho** me usem uket-chieen̄, mè ire **Naha ea Lesotho** me usem Sotho) ìre ido emen ido eyi Afirika Osiki otapbe ikana. Îre ido ogoon̄ ogoon̄ òkup me Ogoon̄ Maloti. Ogoon̄ òbebene ichit me Afirika Agan̄ Osiki ìkup me emen kan̄.  Okike ijọn̄ ido Lesoto obenbe ìsa sọntiik inu imin iraka 30,000 km². Otu-ifuk ebi ìkup me emen mîso efie iba. Ama-ibot kan̄ mè ama òmimin ichit ìre Maseru. Usem ekitumu me emen do ya ìre Sesoto mè Uket-chieen̄.

Me adasi mgbọ, Lesoto ìkup me irak mkpulu-usun̄ Biriten; ekekigwen ido ya Basutolan [Basutoland], ire, ema etutumu isibi me òso usen ini me Ọkitoba 1966 ibe ke ema mîkaan̄ lek isibi itele mkpulu-usun̄ Yuu-kè. Mgbọ keyi, îre ido òkikpulu lek kan̄, mè ire si ge me lek ido ìkup me Yuu-en, Commonwealth, Ntitiin̄ Afirika mè Southern African Development Community (SADC). Erieen̄ ya *Lesoto* ìsibi *Ijọn̄ ebi Soto.*

Adasi ebi ìluluk me ere ya ìre Ebi San. Mêkọt imun̄ ubọk ikwaan̄ ewuuk kiban̄ ochonbe ikana otutuuk agan̄ ya.

### Otoko mè Usem
Ìsik inen morebe otutuuk ebi ido ya ere ebi Basoto [Basotho]. Akọp irek onaan̄ge mè onaan̄ge mè okpọkọ jaaba (99.7%) ìre etumu ibe ke ema ìre ebi Basoto. Me ikeya, Lesoto ìre ge me lek ido inen mè inen me Afirika ìrere , eyi ebi otoko ge gaalek ewabe ichit, mè ikaan̄ si usem ge. Owuwa okike ijọn̄ ìkup me etete ido mè ido mgbọ keyi ìre ebi ibot mkpulu-usun̄ esun̄, eya orọ, owuwa okike ijọn̄ cha kpeje itat mèlek okike òkup me oka mgbọ me etete otoko mè otoko sabum ebi mkpulu-usun̄ enube. Ebi kè ofifi asabọn otoko ìkup me Basoto ìre ebi Bafokeng, Batloung, Baphuthi, Bakuena, Bataung, Batšoeneng, mè Matebele. Usem Sesoto [Sesotho] ore usem mkpulu mè usem ebi ido ya ekitumu me uwu.

### Erumfaka
Ebi ìkgọọk erumfaka Kiristien me ido yi mîwa iraka akọp irek onaan̄ge mè go me efit (95%). Me etete keya, ebi Purọtesitan ìre akọp mè irek jeeta mè nchọi iba me efit me lek ebi ido ya; ebi Pentikọs ìre akọp mè irek go mè nchọi ini me efit (15.4%); ebi Angilikan ìre irek go mè nchọi ita me efit (5.3%), sà ofifi ebi Kiristien ere irek ge mè nchọi jeeta me efit (1.8%). Ebi Katọlik ìre akọp irek ini mè onaan̄ge mè nchọi ini me efit (49.4%) me lek ebi ido ya. Ebi ìkigọọk erumfaka echi ekarege Kiristien ìre gaalek irek onaan̄ge mè nchọi gweregwen me efit (9.6%) me lek ebi ido ya, sà ebi kpekigọọk erumfaka geege ire irek ofok mè nchọi iba me efit (0.2%) me lek ebi ìluk me ido ya.

Ọgbọn̄:Ido
Leva

**Leva** ìre mfufet okwukwut ikwaan̄. Mêkọt isa ọmọ irọ ikwaan̄ me esese esese oniin̄. Ge ìre isasa itọ inu mè isasa mè isasa ikpọ eyi òlolobo igak ge. Îre udọn̄ ekpirikpo [fulcrum] okitet leva ikaan̄ me irek; ọmọ si ke îkisa ibene inu. Leva ìkup me ọgbọn̄ ita: leva eyi adasi ọgbọn̄, òso ọgbọn̄ iba mè òso ọgbọn̄ ita.

## Ọgbọn̄ leva
Leva ìkup me ọgbọn̄ ita. Esese òkup me etete kiban̄ ìre ere udọn̄ ekpirikpo okupbe me lek leva cha.

**Adasi ọgbọn̄**

Leva eyi adasi ọgbọn̄ ìre leva eyi udọn̄ ekpirikpo okupbe me etete unye mè akpan. Usini ìre  mè .

**Ọgbọn̄ òso iba**
Leva òkup me ọgbọn̄ òso iba ìre leva eyi akpan okupbe me etete unye mè udun̄ ekpirikpo. Usini ìre òben mè .

**Ọgbọn̄ òso ita** ìre leva eyi unye okupbe me etete akpan mè udọn̄ ekpirikpo. Usini ìre  mè ubọk ene bene me oguga re otubọk.
Kọ̀fi

**Kọ̀fi** (òrere **coffee** me Ebeke) ìre uti [plant] mè ire si inu-nnwọ ekisabe uti yi irọ. Kọ̀fi môkọt itibi ijọn̄ọ ire mita akọp, ire, ekifefieek inyi igbidim igak eya. Adasi ere uti kọ̀fi otibibe ìre me Etiopia, ire, mgbọ keyi îkup si me Amerika agan̄ Osiki, Amerika agan̄ Etete mè Esia agan̄ Osiki-mbum-ura. Uti yi ìre inu òkisa ikpoko inu enenen me owuwa ido.

Kọ̀fi eyi ekinwọnwọ, îre ukwuuk uti kọ̀fi ke ekisa irọ. Ekinwọ kọ̀fi mgbọ îyokbe; ọmọ si ìre inu-nnwọ eriọọn̄be me owuwa ido me linyọn̄. Îkaan̄ ugwun̄ ikwaan̄ ge ekigwen kafeyin òkup me emen kọ̀fi. Îre ọmọ okirọ ibe chieen̄ ikigwọk ene mè ekakikọt ilaak mgbọ enwọbe kọ̀fi.

Inyi ekọt esa ukwuuk kọ̀fi erọ ìnu, mêdasi iduk ukwuuk cha me ikafiin̄ge mgbọ egbemebe. Isiwọp ibet isan̄a mîra ikọk inyi iriọk. Mgbọ isitọkọ kọ̀fi ekọkbe iriọk yi itap me emen mun̄ òrariak, utop mè unwen kan̄ òkup ilika ilika mônenisibi inin̄ mun̄ ya.

Kọ̀fi îkaan̄ owuwa atata nririeen̄ [nutrients] kubọk ribofilavin, niasin, maginesiọm, potasiọm mè esese esese  me .
Laiberia

**Laibera** (òrere **Republic of Liberia** me Ebeke) ìre ido me atasuk Afirika agan̄ Ichep-ura. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Siera Leyon me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Gini Kọnakiri me agan̄ inyọn̄, Kot Divuwa me agan̄ mbum-ura, mè Emen-awaji Atilantik me agan̄ osiki mè agan̄ osiki ichep-ura. Otu-ifuk ebi ìluk me emen ido ya ìre efie go; okike ijọn̄ îbenbe ìre 111,369 km². Usem-mkpulu me ido ya ìre Ebeke, ire, ebi kè ofifi usem iman ekitumube me emen mîwa iraka akọp iba. Ama ibot mè ama òmimin ichit me ido ya ìre Monrovia.

Me acha 2020, akọp irek jeeta mè gweregwen nchọi mè iba me efit (86.2%) me lek ebi ìluk me ido ya ekigọọk erumfaka Kiristien, akọp mè irek ge nchọi mè jaaba me efit (11.7%) ekigọọk erumfaka Isilam, irek ge nchọi mè ini me efit (1.4%) kpegọọk erumfaka geege, sà ofok nchọi mè jaaba me efit (0.7%) ekigọọk esese esese erumfaka kechilọ.

Ido Laiberia ìbene me emen òso senturi 19 kire ubọk ikwaan̄ ebi American Colonization Society (ACS). Ema echieek ibe ke ebi ofifit mêkaan̄ ata lek me utelelek mè njennyisi me Afirika igak me US. Me etete 1822 mè mgbọ akọn̄ emen ido US obenebe me 1861, mîkpulu inu òwawa iraka 15,000 ebi ekirọbe ikeme me emen US mèlek ebi ofifit 3,198 ìkup me Karibiin isi igwook me Laiberia. Ebi ìnunu cha mîsa  mè orọmijọn̄ [traditions] kiban̄ igbaalek inu. Ikpa ikan mè egop ido Laiberia, emọnọ ubọk me lek eyi Yu-es, mè igwen ama ibot ido ya ibak ogwu ibot mkpulu Yu-es, Jemis Monroe, ogwu si òkibieen̄ ACS inye. Ebi Laiberia mîtumu isibi ibe ema mîkaan̄ lek me 26 Julai, 1847, ire, ebi Yu-es kpechieek mege inire 5 Febuwari, 1862. Me 3 Jenuwari, 1848, mîgobo Josefu Jenkins Roberts, ogwu ge òbọbọọn̄ ubọọn̄, mè ire si ogwu Afirika-Amerika, ogwu kpeman itap me usun̄, ònan̄a me ama mkpulu Virginia, òluk me Laiberia, inenikana adasi ogwu ibot mkpulu mgbọ ema ekaan̄be lek isan̄a.

Laiberia ore adasi  me Afirika òtutumu isibi ibe ema mîkaan̄ lek; ọmọ si ore adasi  me ukot mgbọ keyi òkakan ichit. Ọmọ ìre ge me lek ebi kè ido inen mè inen ìkekeke ikikpulu lek kiban̄ me emen mgbọ ebi Yurop ekinyinyan̄a Afirika. Me emen mgbọ Akọn̄ Linyọn̄ eyi òso iba, Laiberia îrọ Yu-es inye ibe etim mèlek Jemeni. Mije keya, ebi Yu-es enenitap ikpoko me lek ido ya me agan̄  ònenirọ ido ya ibọọn̄ ubọọn̄ mè ibene igwuun̄ si. Ogwu ibot mkpulu William Tubman îkàrọ inye ibe enwene ubọk irọ-inu me agan̄ ugwem mbubek mè agan̄ ifit-mkpulu; eya onenirọ inyi ido ya ikaan̄ njennyisi mè ikaan̄ si umin me isi ebi kè ofifi ido. Laiberia ìre ge me lek ebi kè ido ìgọgọọk ichili League of Nations, Ogbo Mgba-mbọp Ido mè Ntitiin̄ Afirika.

Ọgbọn̄:Ido
Libia

**Libia** (òrere **The State of Libya** me usem uket-chieen̄) ìre ido me Afirika agan̄ Inyọn̄. Agan̄ ita echi òkup karake oka mgbọ (òrere Tripolitana, Fezzan mè Cyrenaica) egbaan̄ irọ ido ya. Okike ijọn̄ ido ya obenbe îjot efie 1.8 km²; ọmọ ore òso ido ini òmimin ichit me Afirika, mè ire òso akọp mè gweregwen òmimin ichit me linyọn̄. Ọmọ ore òso akọp òkakaan̄ aran̄-ijọn̄ iwa ichit me linyọn̄. Ama-ibot kan̄ mè ama òmimin ichit me emen kan̄ ìre Tiripoli; inu òwawa iraka efie ita me lek efie ene jaaba ìluk me ido ya eluk me Tiripoli.

Egop Iman̄-ido Okwa Ogugo-ijọn̄

Okwaan̄ Ile Mediterenia otap ikana ọmọ me agan̄ inyọn̄, Ijipiti me agan̄ mbum-ura, Sudan me agan̄ osiki mbum-ura, Chad me agan̄ osiki, Nijê me agan̄ osiki ichep-ura, Aljeria me agan̄ ichep-ura, Tunisia me agan̄ inyọn̄ ichep-ura.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Ido me Afirika
Linyọn̄

**Linyọn̄** ìre òso òtìteek [planet] ita me Ọgbọn̄ Ura ire efuk ibene me lek eyi ògbegbet lek ura ichit. Ọmọ gaalek ore òtìteek eriọọn̄be ke môkọt ibeme inu òluluk ugwem. Ọmọ ire ge me lek òtìteek ini òkup ewuuk ewuuk, òkup me agan̄ emen emen ọgbọn̄ ura. Echichilọ ire Mekuri, Venus mè Maas.

Îre sa  me unye ǹtaba eyi ura ke linyọn̄  òkup me akpat ikije ikana ura. Linyọn̄ ìkigbagba iyak mè ikikọp si.
Mgba-nyak linyọn̄ ikiso me akọp mbubak-mgbọ iba mè ini, sà Ukọp linyọn̄ okisa me usen efit ita mè akọp gweregwen me ìkike-ini (365¼).

Linyọn̄ gaalek ore òtìteek òkakaan̄ owuwa mun̄ me isi-ijọn̄ kan̄. Akop jaaba mè ini me efit (74%) me isi ijọn̄ linyọn̄ ìre  mun̄ ochit. Mije owuwa mun̄ yi, efie efie anam mè uti ìkiweek mun̄ isasa igat ugwem mîluk me linyọn̄
Lita

**Lita** (òrere **Litre** me ebeke) ìre iman̄-ntọ eyi ekisa itọ . Ìkare  iman̄, îre  îman̄.

Lita ge ìre  eyi 1000cm³ òrere  eyi 10×10×10 sentimita (1000cm³) Lita mun̄ ge me okike uyok 4 ℃ (277 K, 39 ℉) ìkaan̄ okpukpuk òrere kilogaram ge kwok. Eyi ìnan̄a me lek  enyibe me acha 1795, mgbọ etumube isibi ibe ke garam ìre ulobo eyi mun̄-ewuuk òrere 1cm òkitọtọk. 
Ekimalek isa [density] eghi inu mun̄ mun̄ îkiwene iwa enenen. Iman̄ lita ìre **l** mè ìre **L**. Mîkisa eyiyi **ℓ** ige kire iman̄ kan̄.
Luwis òso 14 (Ogwu Furans)

**Luwis òso 14** (1638-1715) ìre ogwu ubọọn̄ me Furans bene me acha 1643 abayaage ire usen mkpa kan̄ me acha 1715.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Luzembọk

**Luzembọk** (òrere **Luxemborgue** me usem Ebeke) ìre ido kpunube emen-awaji geege, òkup me Yurop agan̄ Ichep-ura. Ido ìkukup ikana ọmọ ìre Belijiọm me agan̄ ichep-ura mè agan̄ inyọn̄, Jameni me agan̄ mbum-ura, mè Furans me agan̄ osiki. Ama-ibot kan̄ mè ama-ile òmimin ichit ìre Luzembọk.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Yurop
Maiken Faraday

**Maiken Faraday** (22 Sepitemba 1792 – 25 Ọgọs 1867) ìre ogwu usọ ifuk-ibot nrom ogwu Ingilan. Ọmọ ìre gwun̄ ogwu ikwaan̄ okwukwut ònikana ge me lek ebi usọ ifuk-ibot nrom ìsisibi etip ichit me etete ebi emen òso senturi 19.

Eria ọmọ isiuwu-ikpa ge òkup me ama ya inyi isi ikween̄ ifufuk mè igege. Ogwu mkpulu ntitiin̄ Awaji ge okpe ikpoko uwu-ikpa ya, mije îmun̄ ibe ke ọmọ ìre gwun̄ òkakaan̄ ifuk-ibot ikpa. Faraday înikana ogwu òmimin ichit me etete ebi ifuk-ibot nrom ìkirọ inu isibi [experimental physicist] me emen òso senturi akọp mè onaan̄ge.

Ubọk geelek îrebe ke Faraday ìsi uwu-ikpa ọdọ gaalek, ìkarọriọọn̄ si ifuk ebi usọ ifuk [higher mathematics], ọmọ îkana ge me lek ebi usọ ifuk-ibot nrom ìkakaan̄ nnyirinya ichit [most influencial] me mfufuk. Owuwa inu îriọọn̄be, ọmọ gaalek ojeen̄ lek kan̄.

Me ukot mgbọ kan̄, ebi ene ekigwen ebi ìkaan̄ ifuk-ibot kire ọmọ ibe ke ere ebi ikpele ifuk-ibot ìsasa eyi kiban̄ iniman [natural philosophers]. Me emen mgbọ ya, atalek sọntiik inu gaalek ke eriọọn̄ ofolek . Maiken Faraday îweek iriọọn̄ owuwa inu òfolek ike  òkije me emen  môkọtbe irọ inu kire maginet. Ọmọ si îweek iriọọn̄ ike mêkọtbe isa  igbaan̄ mèlek ugwun̄ ikwaan̄ [chemicals] isa irọ inyi ema enwene.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Maas

**Maas** ìre òso òtiteek ini ire ebene me elek ura ikifuk. Ọmọ òre òso òtiteek iba òsisip ichit me emen ọgbọn̄ ura. Nke-erieen kan̄ ìre **Njiik njiik òtiteek.**

Maas ìre òtiteek eyi ewuuk ewuuk, òkakaan̄ sọn mun̄ mè kabọndiọsaidi. Ọmọ okaan̄ vọlikano òmimin ichit me etete otutuuk òtiteek.
Mako Polo

**Mako Polo** (òrere **Marco Polo** me ebeke, ogwu òman me acha 1254 mè ikwu me òso usen 8 me emen Onyan̄-ge, 1324) ìre ogwu Itali òkore ogwu mbit mè usọ òweek-ere. Ọmọ ore ge me lek adasi ebi Yurop ìwọwọlọ iweek lek-ijọn̄ Esia agan̄ Etete mè Esia agan̄ Mbum-ura. Owuwa ufi ebi usọ òweek-ere mèlek Kiristofa Kọlọmbus si, ekibene chieen̄ ikpọ ọmọ. Îriọọn̄ itumu usem ini.

Echubọk iriọọn̄ Mako Polo mije ikpa kan̄ eyi ekigwen *Ikọp-uran̄ kè Mako Polo*, eyi îkpabe inu me emen ofolek Esia.

## Ibebene Ugwem Kan̄
Eman Mako Polo me Venis, ge me lek ama ile ìjeje inyi isi ichit me mbit me emen mgbọ ya. Ogwu uga ìkwu mgbọ ọmọ orebe ijija; ngwan̄ ogwu ute mè nwa ngwan̄ ogwu ute enenikpukpo ọmọ isibi. Ogwu ute mè ngwan̄ ogwu ute enan̄a me ujọn̄ọ ije eyi Oniin̄ Ewe Siliki [Silk Road] ika mgbọ Mako orebe inu kire acha 15. Acha iba iraraka, ema ene ita ebebene ijè isi Kateyi [Cathay] me Chaina. Ototun̄ ukan̄ kiban̄ ìre ebi mbit eriọọn̄be erieen̄, kpere ebi usọ ìweek-ere. Ọmọ îkween̄ igege inu, ifufuk ikpa mè irọrọ ifuk mè ike ekirọ mbubek.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Maria ogwu adasi (Ogwu Pọtugalu)

**Maria I ogwu Pọtugalu** (1734-1816) ìkakire ada ogwu ubọọn̄, me mgbọ orakabe inikana nwa ogwu ubọọn̄ Pọtugalu, enenwaan̄ yi ire gwun̄ kè Josè I ogwu pọtugalu me ibat Piteru òso III ke Pọtugalu, emun̄ enenwaan̄ ya kubọk **pious** nwa ogwu ubọọn̄ mije itele ebi Barazilu enyenye ibot efo ikike.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Marian Erọn

**Marian Erọn** (òrere **Marianne Johanna Aaron** me igwegwen iso me ubọk ige-usem Ebeke) ìre ogwu usọ usem mè ogwu nteme me agan̄ ifufuk mè igege. Ọmọ ìre ogwu Nedelan me iman mè ire ogwu Naijiria me ibat-olom.

## Isi-ikpa
* *School met de Bijbel* me Jenk me Belijiọm
* *Grim Bergen*
* *Gymnasium Viser't Hoofd Lyceum Leiden*
* *Middle Bare Meisjes School*
* *Pont's Instituut*
* *Sociale Academie*
* Uwu-ikpa Ikpa Mbuban eyi Lọndọn
* Uwu-ikpa ile eyi Baptist me Dallas
* SIL International - General and Advanced Course in Applied Linguistics
* Uwu-ikpa ile Kalifọnia eyi Santa Babara
* Uwu-ikpa ile Reading

## Ikwaan̄ Îsibe

## Ikpa Îgebe
* The Feasibility of Sustainable Obolo Bilingual Education in Nigeria
*

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Marie Kurie

**Mari Kurie** (òrere **Maria Salomea Skłodowska Curie** me igwegwen iso, mè ire **Marie Curie** me mgbidim; iman: 7 Nọvemba 1867 – 4 Julai 1934) ìre  ogwu Polan, ogwu usọ fisikis mè uso kemistiri. Ọmọ ìro mweek ifolek . Ọmọ ore adasi enenwaan̄ òbọbọkọ Mkpukpe Nọbelù, mè ire adasi enenwaan̄ òrere ogwu usọ-ikpa [prof] me Uwu-ikpa ile Paris. Ọmọ si ore adasi ene òbọbọkọ Mkpukpe Nọbelu iba. Ìbọkọ Mkpukpe Nobel me fisikis mije mweek îrọbe me  eyi kpekikọt itet, eyi Enri   Becquerel odabisi iweek imun̄.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Ọgbọn̄:Ebi Ifuk-ibot Nrom
Martin Luther King Jr

**Martin Luther King Jr** (Iman: 5 Jenuwari 1929 – 4 Epuren 1968) ìre ogwu Ofifit Amerika òkorere ogwu ikọ Awaji [pastor], ogwu òkirọ inye ibe enwene ubọk irọ-inu me ido [activist], ogwu òkiweek unwọn inyi otutuuk ebilene [humanitarian]  mè ogwu ibot me . Echubọk iriọọn̄ ọmọ me îrọbe ebi ene ebọkọ unen kiban̄ ekaan̄ sa me esuuk esuuk unye-ibot me ekatimge etim, kpetap ufialek. Ìrọ ikeya igọọk me lek ichechieek eyi Kiristien kan̄. Ọmọ okore ogwu ikọ Awaji me Ntitiin̄ Ebenezer Baptist, me Atilanta, Georgia.

Îtap efuuk enenen isi ikwaan̄ isa irọ inyi ebi ene eriọọn̄ ebe ke îgbe ibe ekefuk ebi otoko geelek ìkike mè ekerọ inu ìkike mèlek otutuuk ebi otoko geelek ike ekirọbe mèlek ebi okuket. Îtumu ikọ [speeches] inyi ebi Ofifit Amerika ibe etumu ekeme mè ekeke eda [protest] ijo orọmijọn̄ iche-lek cha ekirọ me Amerika, ire, ekatim etim mè ìre ìfiat inu.

Sa me isak-oninin̄ [leadership] kan̄, owuwa ebi Ofifit Amerika esasa me esuuk esuuk oniin̄ itim ibọkọ unen kiban̄. Usini otu oniin̄ ema esabe irọ ìre ikwekweek me uwu-ikwaan̄, ire, kpetet ubọk irọ ikwaan̄ geege [sit-in], ijijit inu eyi ebi kpekitap ubọk inyi ema [boycotts], mè ije isasa ijeen̄ unaan̄-ejit [protest matches].
Matà

**Matà** ìre inu geelek òkakaan̄ mkpùkpùk mè imọnọ irek si. Îre mkpùkpùk okinyi inu geelek ulobo. Inu isikaan̄ mkpùkpùk môkaan̄ si ulobo. Inu geelek ìkilobo igọọk oke mkpùkpùk okup me emen kan̄. Otutuuk inu eji ekimun̄ me chieen̄ melek echi eji kpemumun̄ ere matà mije ema mîkaan̄ mkpùkpùk (eyi òkinyi ema ulobo) mè iyaka imọnọ ìrek si. Ire okana chieen̄ kwun̄ ikpọ ere okupbe mgbọ keyi, owu mômun̄ owuwa inu. Otutuuk kiban̄ ere matà. Usini me lek ebi kè matà ire: ìkasi osabe ikweek irek, okwukwut okisa ifuk etip yi, uwu okupbe me emen, ijọn̄ okijakbe, mkpukan̄ okisa imọọn̄ inu, inodie okidie, mun̄ okinwọ, afọnti okitap, ikpukot kwun̄, aran̄ (eyi ǹken, eyi usun̄, eyi mkpukan̄, eyi geelek), owu me lek kwun̄, ikpa, efet okifùuk (mè iyaka ire eyi okiwut igwook owu lek), mè owuwa kechilọ (m.o.k., etc.)

Matà ìkigat [exists] me chieen̄ ita. Chieen̄ cha ere: ǹnye, òmèm mè afo.

Ire ebe ke matà ìre ǹnye, isibi ibe ke ichachiaak kubọk ewuuk mire etet me ubọk. Kpêkot inwàn ikam sa ìre itọkọ ema igwook. Usini kiban̄ ire echi: ewuuk, igwè, uti, isotuu, agba uwu, ìkasi, mkpilaak, m.o.k.

Matà eyi òmèm ikup kubọk mun̄. Mêkọt itọkọ ema igwook, mè inwàn ema ikam ata sọntitiik. Ema kpekaan̄ mbet-lek kpan̄asi ikeya, ekimọnọ mbet inu etapbe ema me emen. Usini kiban̄ ìre echi: mun̄, aran̄, m.o.k.

Echi afo ekup kire efet. Mêkọt iwut isibi me emen inu etapbe emaire kpechit otu inu cha inwọn. Mêkọt inwàn ema ifiik inyi ekana òmèm. Usini kiban̄ ire echi: Ọkusijin, aidirojin, efet (efet me lek kan̄ ìre owuwa afo egwugwa inisibi ọmọ).

Matà îkinwene me chieen̄ ge inin̄ me ofifi chieen̄. Îkinwene me ǹnye inin̄ me òmèm mè ònwene si onin̄  me afo. Ge môkọt inwene inin̄ me ofifi chieen̄ igọọk me lek ike erè okupbe. Kubọk ǹrọnjeen̄, ire isọk ukan̄, uyok ukan̄ ya môkala ayòdîn inenikana ayòdîn afo me ikakakana òmèm. Òfiik môrọ inyi mun̄ afo òkana mun̄ òmèm. Ire efo isi ikitàp òfiik, môrọ inyi mun̄ òmèm ya òkana ǹnye (eyi òrere mun̄ ewuuk).
Mayọte

**Mayọte** (òrere **Mayotte** me usem Furenchi, mè ire **Maore** me usem Shimaore, mè ire **Maori** me usem Kibushi) ìre agan̄-mkpulu usaba okwaan̄ eyi Furans [French overseas department] (ido òkup me irak mkpulu Furans, ire, ìkakup me lek ijọn̄ yaage mèlek ido Furans, òrere agan̄ Furans òkup me Yurop). Mayọte ìkup me agan̄ inyọn̄ me lek Okwaan̄ Mozambik me Emen-awaji India, ida ibọkọ me atasuk Afirika agan̄ osiki mbum-ura me etete Madagasika agan̄ inyọn̄ ichep-ura mè Mozambik agan̄ inyọn̄ osiki. Achọ iba egbaan̄ irọ Mayọte, achọ eyi ilile, Grande-Terre (mè ire si *Maore* me usem ebi ido ya) mè achọ eyi sọntiik, Petite-Terre  (mè ire si *Pamanzi*) mè owuwa ebi kè asabọn achọ ìwawak ikana achọ iba chi.

Egop ido kiban̄ ìre egop Furans.

Okike ijọn̄ Mayọte ìre 374 km². Sa me  eyi Jenuwari 2022, otu-ifuk ebi ìluluk me ido ya ìre 299,348. Ebi ene mîluk inwaan̄ me emen ido ya enenen; ene 800 eluk me 1 km². Ama-ile òmimin ichit me ido ya ìre Mamoudizou me Grande-Terree  (Acho eyi ilile). Usem mkpulu ìre Furenchi, eyi owuwa ene ekitumube kire òso usem iba kiban̄. Etip ònan̄a me lek orirọ ifuk-ene eyi acha 2007, ìkijeen̄ ibe ke akọp irek gweregwen mè ita me efit (63%) me lek ebi ìluk me ido ya bene me acha 14 fo inyọn̄    mîkọt ikitumu usem yi. Usem ebi ido ya ìre Shimaore; ọmọ ore usem eyi ekitumube igak. Usem  keyilọ, eyi kpemalek iriọọn̄ ìre usem Kibushi, ònan̄a me lek usem Malagasi.

Me adadsi mgbọ, ebi ene enan̄a me Afirika agan̄ Mbum-ura iniluk me lek achọ ya sabum ebi Arabu eninan̄a inu lek ijọn̄ ya mè isa erumfaka Isilam inu. Mkpulu sọlitan [sultanate] ìbene me lek ijọn̄ ya me acha 1500. Owuwa ene me ido ya mgbọ keyi ìre ebi Musilim. Me emen senturi òso 19, Andriantsoly, oka [former] ogwu ubọọn̄ Iboina me Madagasika îtim ibọkọ lek ijọn̄ ya.

Mayọte ìfieek inan̄a me lek Komoros mè ikana inikup mèlek Furans mgbọ ebi Komoros etumube isibi ibe ke ema mîkaan̄ lek sa me  eyi 1974. Mayọte ìkana ire agan̄-mkpulu usaba-okwaan̄ eyi Furans me 31 Mâchi 2011 mè inikana agan̄ òdada ibọkọ ichit me Ntitiin̄ Yurop me 1si Jenuwari 2014 sa me  eyi Mâchi 2009, eyi owuwa ene echieekbe ibe ido kiban̄ ikup me irak Furans. 

Ọgbọn̄:Ido
Malawi

**Malawi** ìre ido kpunube emen-awaji geege, òkup me Afirika agan̄ osiki mbum-ura. Me adasi mgbọ ekigwen Ǹyasalandi [Nyasaland]. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Zambia me agan̄ ichep-ura, Tanzania me agan̄ inyọn̄ mè inyọn̄ mbum-ura, mè Mozambik me agan̄ mbum-ura, osiki mè osiki ichep-ura. Okike ijọn̄ îbenbe îmin iraka 118,484 km². Otu-ifuk ebi ìluk me emen ìre 19,431,566 (me onyan̄ Jenuwari 2021). Ama-ibot kan̄ mè ama-ile kan̄ òmimin ichit ìre Lilọn̄we [Lilongwe]. Erieen̄ yi, Malawi, ìnan̄a me lek *Maravi*, oka erieen̄ ekisabe igwen ebi Chewa ìluk me ere ya. Ekigwen ido yi *The warm heart of Africa* mije  ebi ido ya.

Ọgbọn̄:Ido
Mali

**Mali** (òrere **Republic of Mali** me uketchieen̄, mè ire **République du Mali** me Furench, mè ire **Mali ka Fasojamana** me usem Bambara) ìre ido ikakaan̄ge emen-awaji. Ìkup me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ọmọ òso ido jeeta òmimin ichit me Afirika. Okike ijọn̄ ido ya ìre 1,240,000 kilomita ikat ikana. Otufuk ene iluluk me emen ido yi ìre ego 19.1 me 2017, irek akọp gweregwen me jaaba me efit (67%) ere ebi acha kiban̄ osikibe iraka akọp iba me go. Ama ibot kan̄ ire Bamako. Eche ido yi itap me agan̄ inyọn̄, iwele isi ire etete èwê Sayara, sà agan̄ osiki kan̄, òrere ere owuwa ebi ido ya elukbe, òkup me agan̄ okwaan̄ Niger me okwaan̄ Senegal. Ugwem-mbubek ido ya ichubọk ibieen̄ me lek uko me . Inu mbubek eriọọn̄be Mali melek ìre alata araran mè uchi; ọmọ ore òso ido ita òkakaan̄ alata araran̄ iwa ichit me Kọntinenti  Afirika.

Mali òkup chereyi ìre ido mgbọ òkup me emen ijọn̄ ubọọn̄ ita me Afirika me agan̄ ichep-ura, ikitọ ikọ me lek Mbubek òkije itibi Sayara∶ ijọn̄ ubọọn̄ Ganà (eyi egwenbe ido Ganà iba), ijọn̄ ubọọn̄ Mali (eyi egwenbe ido Mali iba) mè  ijọn̄ ubọọn̄ Sọngai.
Me emen 1300 me mgbọ ijọn̄ ubọọn̄ Mali okitaan̄ etip ichit, îben okike ijọn̄ òmimin isolek ido Furans mgbọ iba mè iwele isi ichak me agba okwaan̄ Afirika agan̄ ichep-ura.  Me òta senturi akọp mè onaan̄ge, mgbọ ebi Yurop ekinyiyan̄a Afirika, Furans ibọkọ lek ijọn̄ Mali ikikpulu mè igbaan̄ ọmọ iriaak melek Sudan eyi Furans.
Sudan eyi Furans (eriọọn̄be mgbọ ya kire Ripọbilik Sudan) înigbaan̄ iriaak melek Senegal me acha 1959 mè ìbọkọ utelelek me acha 1960.
Me mgbidim mgbọ orakabe, sa me Senegal osibibe itele mgbanriaak ya, ido Sudan onenitumu isibi ibe ke ema ekeke me lek kiban̄ mgbọ keyi kire ido; ke ema kpeyaka ikup me irak mkpulu Mali. Otu-ogbo ifit-mkpulu ge îkpulu ido ya owuwa acha isire 1991 mgbọ enigebe ayaya ikpa ikan ido sa me kuù, mè inisa me ikeya irọ me Mali ikana ido demokarasi mè ikaan̄ si owuwa otu-ogbo ifit-mkpulu.

Ọgbọn̄:Ido
Mbuban Îchaka

**Mbuban Îchaka** ìre ikpa eyi Imanuwen Isidore Eneawaji ogebe. Ìge ikpa yi inyi nsabọn uwu-ikpa eyi etete. Ikpa yi ìkaan̄ ibot akọp mè iba, mè ikaan̄ efit akpọk ge mè akọp go (150). Me agan̄ okputut ikpa, mîkpa iwele ebi kè ikọ òyọyọt. Egon ikpa yi me emen acha 2010. Ọmọ ore adasi ikpa egebe me usem ebi ijọn̄ ama me otutuuk Naija Delita agan̄ mbum-ura.

## Ibot Ikọ
Ikpa yi ìtumu ikọ ifolek orọmijọn̄ ama ebi Obolo me mgbọ òraraka mè ike ebinene ekisa irek kiban̄ me ama isa ikirọ mkpikpak mè isa me ikeya ichaka mbuban. Îtumu si ofolek usini orọmijọn̄ ebi ama ekirọ echi ikanwọnge mije ìkachieek mè utoon̄ mè mbene-ngwuun̄ inin̄ ama.

Ikpa yi ìsa ama iba — Okwuka mè Amugwem — itọt. Mîmun̄ ike ama Okwuka okupbe me udun; ebi ene si eyaka ikiluk ugwem me ukpook mè ufieek-owot. Ire, me Amugwem, mîmun̄ utoon̄ mè mbene-ngwuun̄ me emen; ebi ene eyaka ikiluk ugwem me utelelek mè ubelejit inan̄a me ike orọmijọn̄ kiban̄ orebe eyi òkikpọ mgbọ-isi.

Ikpa yi ìkijeen̄ ibe ke ata orọmijọn̄ ìkirọrọ inyi ama òbene igwuun̄, sà ijo orọmijọn̄ okirọ mè ama ikup chieen̄ ge, ire ìkayiyiyala ìta.

Ọgbọn̄:Ikpa
Mekuri

**Mekuri** ìre  òsisip ichit me ọgbọn̄ ura. Ọmọ ogbet lek ura ichit. Ìkisa usen 87.969 ikọp ikana ura. Mekuri ìkitotoon̄ mè ire ekup me linyon̄ ikikpọ. Kpekigwat lek imun̄ mije migbet lek ura. Mije keyi, ekimun̄ ọmọ me ewelegwe mè ìre agan̄ ikakwun̄ mè ìre mgbọ ukwek eyi ura isimọnọ irek.

Mekuri ìbelek onyan̄ eyi linyon. Îkaan̄ owuwa iteke [craters] mè òla ijon̄. Ìkakaan̄ onyan̄ eyi kan̄. Ìkaan̄ gaalek sọntiik emen-efet.  yi îkiyok enenen mije îkupbe igbet lek ura.
Memfis

**Memfis** (mèlek si **Men-nefa**) ìkakire ama-ibot Inebu-hedji, adasi agan̄-mkpulu me Osiki Ijipiti [Lower Egypt] eyi mgbọ eriọọn̄be kire **mḥw** (*agan̄ inyọn̄*). Nriọọn̄ kan̄ ìkup igbet ama **Mit Rahina** eyi òkup me chereyi. Erieen̄ keyi ìnan̄a me lek oka erieen̄ ekisa igwen Memfis me usem Ijipiti Ukot Ikaan̄, òrere *mjt-rhnt* òsisibi *Oniin̄ eyi Sifinsi òkaan̄ ibot orie arọọn̄.* Ama keyi ìkup 20 km ida ibọkọ ifo agan̄ osiki Giza me Kairo Ilile me Ijipiti.

Ọgbọn̄:Ijipiti
Michelangelo

**Michelangelo** (òrere **Michelangelo di Lovodico Buonarroti Simoni** me igwegwen iso; ogwu echubọk iriọọn̄be kire **Michelangelo**; iman: 6 Mâchi 1475 – 18 Febuwari 1564) ogwu usọ ògwook ogugo, òkọ-inu me ewuuk [sculptor], ònama-inu [architect], òge-okwà [poet] mè njinia [engineer] ònan̄a me Itali. Ọmọ mèlek kè Lionado da Vinchi ke ekigbaan̄ igwen Ogwu Renaisans [Renaissance Man], eyi òsibi ibe ke îkaan̄ ifuk-ibot [talent] me owuwa inu [areas]. Eman ọmọ me Arezo [Arezzo] me Tusikani [Tuscany] me Itali. Ìkwu me Rom me îsobe acha akọo jeeta mè jeeta (88).

Michelangelo ìluk atalek ugwem ikwaan̄ [extremely busy life]. Îrom ogbogbo ikwaan̄ âat [art works]. Usini me lek ubọk ikwaan̄ kan̄ ore echi ìtataan̄ etip ichit me etete ikwaan̄ âat erakbe irom.

Mîriọọn̄ inu iwa òfolek kè Michelangelo mije îtele owuwa ikpa [letters], okwà [poems] mè  sabum înikwu. Mije îsibibe etip enenen, ọmọ ore adasi ogwu ikwaan̄ âat egonbe mfufuk ugwem kan̄ mgbọ îkupbe me ugwem. Giọjio Vasari, ogwu ògege mfufuk ugwem kan̄ ìtumu ibe îre ọmọ omin ichit me etete ebi âat emen mgbọ Renaisans. Usini mgbọ, ekigwen ọmọ *Il Divino* ("ogwu ònan̄a me Awaji" [the divine one]). Ofifi ebi âat ekitumu ibe ke ìkaan̄ *terribilita* (òsisibi ibe ke ubọk ikwaan̄ kan̄ îkisibi isi enenen mè ikiribi ene erumun̄ [emotion] me emen ire lek ema ekigwook ene mbiribọ me lek). Owuwa ofifi ebi âat imumun̄ lek ikwaan̄ kan̄ mîkisalek irọrọ ikwaan̄ òbokiribi ene erumun̄ [emotion] me emen kubọk eyi kan̄ cha.

Isisi Ikwaan̄ Inyi Ebi Medichi
Me emen mgbọ ya, ototun̄ ukan̄ òbọbọọn̄ ichit, mè ikaan̄ si unye ichit me Fulọrensi [Florence] ìre ototun̄ ukan̄ ekigwen Medichi [Medici]. Ema mîkakaan̄ uwu-ikpa ile ere owuwa ebi usọ ifuk-ibot [philosophers], ebi okwà [poets] mè ebi âat ekinichichini mè ikiche ifuk-ibot mè nkeek [ideas]. Ebi ototun̄ ukan̄ Medichi ìre ebi ìkima mè ikibieen̄ âat inye. Me acha 1489, Lorenzo de' Medichi, ogwu ibot ototun̄ ukan̄ ya îtumu inyi Gelandayo [Ghirlandaio] ibe ogwugwu igobo ene iba ìnwọnwọn ichit me etete bọn uwu-ikpa kè ogwugwu iria itap me uwu-ikpa ile ya. Michelangelo ore ge me lek ene iba egobobe, isisi uwu-ikpa ya bene me 1490 ire 1492.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Misiọn Afirika

**Misiọn Afirika** (òrere **Mission Africa** me Ebeke, eyi mgbọ ekigwen **Qua Iboe Mission**) ìre ogbo ikwaan̄ ikọ Awaji ge eyi ogwu etip Samien Alikisenda Bill ochilibe me acha 1887 me Ibunọ. Uwu-ibot kan̄ okupbe me Belifas, me Ailan.
Mkpukpe Nọbelù

**Mkpukpe Nọbelù** ìre mkpukpe ekinyi acha geelek isa itap efuuk me emen ebi ìkirọ m̀wèek me isa isan̄a aya inu isibi me ifuk-ibot nrom mè ebi ìkitap ubọk irọ inyi esuuk ikup me linyọn̄. Mkpukpe eyi ifuk-ibot nrom, ekinyi me Nge-inu, Ifuk-ibot nrom mè Nkween̄ ugwun̄. Îre Aliferedi Nọbelù obene mkpukpe yi. Îre ikpoko înyibe me acha 1895 ke ekisa inyi mkpukpe yi.
Mosis

**Mosis** ìre ene ge ekimalek itumu ikọ ofolek me emen Erumfaka echi Ebireyam. Ọmọ ìre ogwu ibot me erumfaka, ogwu ònyi ikan, mè ogwu nriran, igọọk me Ikpa Mbuban eyi Iburu. Emun̄ ọmọ si kire ogwu ògege Ikpa Ikan (òrere adasi ikpa go òkup me Ikpa Mbuban. Ọmọ ore ogwu nriran òsisibi isi ichit me Erumfaka ebi Ju.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Mita

**Mita** (òrere **metre** me ebeke) ìre  isi-isi iman̄-ntọ ekisa itọ ujọn̄ọ (mè udọk mè ubene si). Iman̄ mita ìre **m**. Me adasi mgbọ, eto ibe ke mita ge ìre ujọn̄ọ ijeje me lek   nan̄a me Ikwetọ linyọn̄ si re Ọfọkọ agan̄ Inyọn̄. Ire, mgbọ keyi, eto ibe ke mita ge ìre oke ujọn̄ọ ere eyi utoon̄ okije ire me nsiseen̄ mgbọ ge, che me irek 299792458.
Mkpuk

**Mkpuk** ìre mwuwu [fly]. Echi uman kan̄ ìre òrie-ìkanyi eyi inyon̄ lek [ectoparasite]. Ema ekisọọk me inyon̄ lek anam echi eje kiban̄ okiyoyok. Isisọọk, mêsa ujon̄o otu kiban̄ itibi nliik, mè isook ataak kiban̄ itap isa irọ ibe eje ya ikabot, mè itaba eje ya itap me emen lek kiban̄ kubọk inorie. Îkaan̄ asabon nniniin̄ òbeme atalek ijo orukan̄ ge òkiluk me emen ataak mkpuk. Nniniin̄ yi ìkije me emen ataak ya inin̄ emen anam geelek mkpuk ya ofiikbe, mè itap anam ya orukan̄ me lek.

Esese lek mkpuk ekibeme esese lek orukan̄.
Mozàt

**Mozàt** (òrere **Wolfgang Amadeus Mozart** me igwegwen iso; òjot òjot erieen̄ igwook-mun̄ kan̄: **Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophillus Mozart**. Iman: January 27, 1756 – December 5, 1791) ìkakire ogwu usọ òtitiin̄ okwà (òge okwà), òfit nkwukwak [instrumentalist], mè òjeen̄ okwà.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Mun̄

**Mun̄** ìre inu ge eyi ekimọọn̄ itibi, eyi ìkakaan̄ utop mè olu mè unwen, eyi òchichit irek akọp jaaba mè ge me efit (71%) me lek ijọn̄ òkup me linyọn̄.

Kpunu inu ògat ugwem geege òbokọt igat ugwem me kpunube mun̄. Îkaan̄ usini inu ìbekọt iluk ugwem me kpunube mun̄, ire, ema kpebekọt imumana me ire kpunu mun̄.

Îre mun̄ ogbaan̄ irọ ebi kè oyô, emen-awaji, okwaan̄ mè okwaan̄ ile. Ìbot ìre mun̄ òkinan̄a me emen oduku inyọn̄ irep igwook me ijọn̄. Ìbot yi môkọt ire ìbot ikike ire ire mun̄ ikike okirep; môkọt ire ìbot awo ire ire mun̄ ewuuk [ice] okirep. Mun̄ isifiik igele iraka 0 ℃ (32 ℉), îra itọọk mè okana mun̄ ewuuk. Mun̄ isiyok iraka 100 ℃ (212 ℉), îra iriak mè ikana oruk. Mun̄ îkije ikana me inu ekigwen ukana mun̄.
Mun̄-ikpa

**Mun̄ ikpa** ìre inu ge òkup mun̄ mun̄ mè ìre eyi òtọtọbọ etapbe inu unwen [colourant] me lek, eyi ekisa ige inu mè ìre igwook inu. Ekisa mun̄ ikpa iken me lek ikpa mè ufi inu isa ige inu mè ìre igwook inu. Ekitap mun̄ ikpa me emen utikpa isa ige inu, mè itap me lek ògwugwọk ugwook [paint brush] isa igwook inu.

Isikisa utikpa ige inu, mun̄ ikpa òkup me emen utikpa ya môkisibi igwook me lek ikpa mè igwat lek ichat, mè isa me ikeya irọ ibe ikup mfufet igege inu.
Mọnako

**Mọnako** (òrere **Monaco** me usem Ebeke) ìre ido me Yurop. Ọmọ ore òso ido iba òsisip ichit me linyọn̄, igọọk Vatikan.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Yurop
Namibia

**Namibia** ìre ido me Afirika agan̄ Osiki. Ìche okike ijọn̄ mèlek Zambia mè Angola me agan̄ inyọn̄, Botsuwana me agan̄ mbum-ura, Afirika Osiki me agan̄ osiki mè mbum-ura, sà Emen-awaji Atilantik okup me agan̄ ichep-ura kan̄. Ubọk geelek ikachege okike ijọn̄ mèlek Zimbabuwe, inu òsisip igak 200m me lek atasuk Botsuwana eyi agan̄ ulom me lek Okwaan̄ Zambezi oche ido iba cha.

Namibia ìkaan̄ lek me 21 Mâchi 1990 isibi me irak mkpulu Afirika Osiki, sa me Akọn̄ Ikaan̄-lek eyi Namibia. Ama-ibot kan̄ mè ama-ile òmimin ichit ìre Winduk [Windhoek]. Namibia ìre ido ge ògọọk ikup me , SADC, Ntitiin̄ Afirika mè 

### Mfufuk erieen̄
Egwen ido yi ibak Èwê Namib, òrere èwê òkakan ichit me linyọn̄. Ikọ yi *Namib* ìnan̄a me usem Nama, ìsibi *ere òmimin*. Îre ogwu ekigwen Mburumba Kerina ogobo erieen̄ yi ibe esa egwen ido ya.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Ido me Afirika
Napoleon Bonaparte

**Napoleon Bonaparte** (1769-1821) (mè ire si Napoleon 1 ogwu Furans) ìre ogwu ubọọn̄ me Furans bene me 1804 isi ire 1815. Ọmọ îgọọk ikup me lek ebi ibot akọn̄ ìsisibi etip ichit me mfufuk. Ọmọ orọ inyi ebi Yurop ekọt ekaan̄ mgbaan̄-nrọ mè irọ si mè  ikaan̄-lek ebi ido Amerika Osiki ikup mfufet.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Nasarawa

**Nasarawa** ìre ama-mkpulu me Naijiria agan̄ Inyọn̄ Etete. Ama-mkpulu ìtatap ikana ọmọ ìre Taraba mè Pilatu me agan̄ mbum-ura, Kaduna me agan̄ inyọn̄, Kogi mè Benuwe me agan̄ osiki, mè Agan̄ Ama-ibot Ido me agan̄ ichep-ura. Egwen ama-mkpulu yi ibak mkpulu emia eyi Nasarawa òkup me oka mgbọ. Efieek ijọn̄ me lek Pilatu isa ichili ama-mkpulu yi me 1 Ọkitoba 1996. Ama-mkpulu Nasarawa ìkaan̄ ama-mkpulu ijija akọp mè ita. Ama-ibot kan̄ ìre Lafia òkup me agan̄ mbum-ura me ama-mkpulu yi, sà agan̄ inyọn̄-ijọn̄ [urban area] Karu, òkup igbet Abuja me okike ijọn̄ agan̄ ichep-ura Agan̄ Ama-ibot Ido.

Ọgbọn̄:Ama-mkpulu me Naijiria
NINLAN

**NINLAN** (òrere **National Institute of Nigerian Languages** me igwegwen iso, mè ire **Uwu-ikpa Ile eyi Esese Usem Òkup me Naijiria** me usem Obolo) ìre uwu-ikpa ile òkikpọ chieen̄ me lek usem echi òkup me Naijiria. Uwu-ikpa ile yi ìkup me Aba me Agan̄-mkpulu Abia.

Echili uwu-ikpa yi me acha 1993, inyi inire uwu-ikpa ibot me irọrọ mweek, igege inu isun̄, ijejeen̄ inu mè ikekijeen̄ oniin̄ me ikween̄-inu ofolek ebi kè usem òkup me Naijiria.

Ọgbọn̄:Uwu-ikpa ile
Naija

Naijà
**Naijà** (òrere **Niger** me usem Ebeke) ire agan̄-mkpulu me Inyọn̄ agan̄ Etete me Naijiria.Ọmọ ore agan̄-mkpulu òmimin ichit me ido ya. Agan̄-ibot kan̄ ìre Minna. Ebi kè ofifi ama ile ìsisibi isi me emen kan̄ ìre Bida, Kantagora mè Suleja.[4],[5]. Echili ọmọ me acha 1976 mgbọ efelebe oka Agan̄-mkpulu agan̄ Inyọn̄ Ichep-ura irek iba ikana Naijà mè Sokoto.[4] Îre ama kè Ibirayim Babangida mè Abidusalami Abubaka, oka ebi ibot mkpulu akọn̄ me Naijiria. Otoko iman [Indigenous tribes] ìwawa ichit me emen kan̄ ìre Nupe, Gbagyi, Kamuku, kambari, Gungauta, Yun-saare [Hun-saare], Awusa, mè Koro.[6]

[Ogugo: Otunchit ama-ile Minna (agan̄ isisibi), Mọsiki ibot eyi Minna, Katideralu Senti Maiken, lek ijọn̄ ama-ile Minna, Egop, Iman̄-òriọọn̄, Ogugo-ijọn̄]

Okike ijọn̄ agan̄-mkpulu yi obenbe ìre 76,363 km². Me etete agan̄-mkpulu 36 me Naijiria, ọmọ omin ichit me okike ijọn̄, mè ire òso akọp mè jeeta (18) ene ewabe ichit me emen. 

Egwen agan̄-mkpulu yi ibak Okwaan̄ Naijà. Iba me lek  me Naijiria, Mgban mun̄ Kainji mè Mgban mun̄ Shiroro ekup me Agan̄-mkpulu Naijà; ema mèlek Mgban mun̄ Zungeru eyi enamabe ayaya, mè Mgban mun̄ Jeba ìkup me okike ijọn̄ Agan̄-mkpulu Naijà mè Kwara. Ogoon̄-mun̄ [waterfalls] Gurara òkitataan̄ etip ìkup me Agan̄-mkpulu Naijà. Egwen agan̄-mkpulu ija Gurara ibak Okwaan̄ Gurara eyi ogoon̄-mun̄ ya okupbe me lek. Ofifi inu òkup me agan̄-mkpulu yi ìre Awak ido eyi Kainji, eyi Oyô Kainji, Awak Anam Bọgu mè Awak Anam Zuguma ekupbe me emen.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Nden̄

**Nden̄** ìre nriro lek inu ògat ugwem, eyi òkirọ inyi ema ekọt ekeek ekiket. Nden̄ si îkirọ ofifi inu kubọk iteteme nriro lek ene kechilọ inu ema eberọ. Ilọ me lek ebi kè , otutuuk anam mîkaan̄ nden̄. Ebi kè uti kpekaan̄ nden̄, ubọk geelek îrebe ke ema mîki igọọk me lek unwene òkimọnọ irek me ere-nluk kiban̄.

Îre esese nniniin̄ echi ekigwen  egbaan̄ irọ nden̄. Nniniin̄ chi, ge ìgbaan̄ igọbọ ge mè igọbọ si mèlek ebi kè ufi  me lek ebilene. Nden̄ ìkibọkọ etip inan̄a me nriro inọ-lek, mè ikinwene ubọk irọ-inu kan̄ igọọk me lek etip cha îbọkọbe. Me lek ebilene, nden̄ okikpulu ike ekitumu usem. Nden̄ ebilene si môkọt ikeek inu ofolek inu ekamun̄ge me chieen̄. Nden̄ ore ebon mkpulu [control centre] inyi otutuuk anam akpalek.

Me otutuuk anam, îkaan̄ esese esese oniin̄ ekibem nden̄. Me lek ebilene mè ebi kè anam òkaan̄ ukwuuk udun̄, îre ngigo ibot okibem nden̄.
Nedelan

**Nedelan** (òrere ** Nederland** me usem Dọchi, mè ire **The Netherlands** me usem Ebeke) ìre ido me Yurop agan̄ inyọn̄ ichep-ura, mè ikaan̄ Agan̄-mkpulu usaba okwaan̄ me Karibian.

  

Ọgbọn̄:Ido
Mgba Ndiak Obolo

**Ngba Ndiak Obolo** (òrere **Mgba-ndiaak Obolo** me ubọk ige-inu ebi Obolo, mè ire **Obolo People's Assembly** me usem Ebeke) ìre ntitiin̄ ebi Obolo eyi òkiweek itatap ubọk mè esese ama Obolo kire Obolo agan̄ Ichep-ura, Obolo agan̄ Mbum-ura, Ibunọ, Ọrọn, mè ofifi Ebi Obolo ìkup me ujọn̄ọ ere egba eriaak mè esa me ikeya ekaan̄ njennyisi.

Ìkanwọn ibe ebi Obolo ekeje udun̄ me lek inu geege eyi ema ekupbe me lek.
Ngelenge

**Ngelenge** ìre nkwukwak uti òkup me ọgbọn̄ nkwukwak ekisusulu. Îre gaalek uti ekpukbe me esese esese ujọn̄ọ mè isun̄ me onineen̄. Isibefit ngelenge, ekisa abaracha nkwukwak ikibọn̄ uti cha. Mije uti cha erebe esese me ujọn̄ọ, isikisulu ema, ekitaan̄ esese esese ida. Egwook uti cha me onineen̄ ike ekineen̄  me lek . Me irak uti cha, mîtap okpot [tubes] echi òkirọ ibe ida cha ikitaan̄ ifiin̄ mgbọ.

Ngelenge echi ekisa ikwak okwa me  chereyi, ekpọ me lek ngelenge òkup me Afirika mè Esia irom. Ngelenge ìnan̄a me agan̄ chi isi ire Yurop sa me okwa orọmijọn̄ [folk music].

## Mfufuk

Ekibe ke nkwukwak yi ìkup karake ukot ikaan̄, ke kpechubọk iriọọn̄ ike îsabe inan̄a ikup. Nettl ìbe ke môre ìnan̄a me Esia agan̄ osiki-mbum-ura mè inire Afirika me i.ò. 500 AO mgbọ ebi ene enan̄abe me agan̄ ya ikọp uran̄ inu Afirika. Ọmọ si îsa ngelenge eyi ebi Afirika agan̄ Mbum-ura itọt me lek eyi ebi Java mè ebi Bali me Indonesia.

Ire, Roger Blench, ogwu usọ okwa orọmijọn̄ [ethnomusicologist] mè ogwu usọ usem îjit inu ya Nettl otumube, mè itumu ibe ke ngelenge eyi Afirika ìje esese me lek eyi Esia, mè isa esese esese inu ijejeen̄ ijeen̄ ibe ke îre ebi Afirika erom ngelenge eyi Afirika. Îjeen̄ si esese òkup me lek eyi Afirika mè echi ufi agan̄ mè ijeen̄ si owuwa nkwukwak me Afirka òbelek mè ikup me ọgbọn̄ yaage mèlek ngelenge.

Ọgbọn̄:Nkwukwak
Ngo

**Ama Ngo**

Ngo ire ge me lek ama Obolo me agan̄ ichep-ura eyi ekigwen Andọni. Ọmọ ore ama ibot me ama-mkpulu (Local Goverment Area) Andoni, me ama-mkpulu ile Rivers (Rivers State).

**Usem Ngo**

Usem Ngo ore usem òkukup me etete inyi otutuuk usem Obolo. Eya orọ ekige ọmọ me emen ikpa isibêge usem Obolo.
Ngugi wa Tiọngọ

**Ngugi wa Tiọngọ** (òrere **Ngũgĩ wa Thiong'o** me usem Gikuyu, ogwu adasi erieen̄ îkichieek orebe **Jemis Ngugi**, 5 Onyan̄-ge 1938 – 28 Onyan̄-go 2025) ìre ogwu usọ òge ikpa mè usọ ifuk-ibot ikpa [academic], ònan̄a me Kenya. Eriọọn̄ ọmọ kire ogwu isi me etete ebi ìge nọvelu me otutuuk Afirika agan̄ Mbum-ura.  Ìbene ikige ikpa me usem Ebeke mè ininwene ikige me usem Gikuyu gaalek. Ikpa îgebe ìre nọvelu, ifit, mgbidim urọk [stories] mè . Îge inu bene me lek  re lek ikpa nsabọn. Ọmọ ore ogwu òbebene mè ikikpọ chieen̄ me lek ikpa etip [journal] usem Gikuyu eyi ekigwen *Mũtĩiri*. Mîkana mgbidim urọk kan̄ eyi ekigwen *Akọn̄ eyi ekekeke itat: Mè ìre Inu Òrọrọ Ebilene Ekikekeke Itat Ije Ije* itap me usem 100.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Ngwu-nkana eyi Irom-inu

**Ngwu-nkana eyi Irom-inu** (òrere **Industrial Revolution** me Ebeke) ìre erieen̄ ekisa igwen emen mgbọ ya mgbọ ikpele unwene onin̄be me ike ekirom inu. Kpan̄asi mêkisa ubọk ubọk irom inu inen mè inen me asabọn uwu-ikwaan̄, enenikisa okwukwut ikwaan̄ irom ema me ogbogbo me emen ikpele uwu irom-inu. 

[Ogugo]

Ikekirom inu ogbogbo ikeyi onenirọ ibe ekenyam inu egele ewe. Inu chi ìbene ìkimọnọ irek me emen 1760 cha. Owuwa ene ebebene ikinan̄a itele ugwem iwop-uko gaalek me emen asabọn ama mè ibene ikifo emen ama-ile cha ere ema mêkotbe  ikwaan̄ iwa  me uwu irom-inu cha, mè ìyaka ìbọkọ si mkpukpe òmimin igak eyi ema  ewuukbe lek ikibọkọ.

Ngwu-nkana yi irom-inu òso iba ibene me eme 1870 cha.