open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
A Grammar of Obolo

**A Grammar of Obolo** ìre ikpa usọ usem eyi ogwu usọ ikpa Nikolas Faraclas ogebe me acha 198x isa ikpa iwele ike usem Obolo okupbe, igọọk me ubọk iwọlọ-usem ebi usọ usem. Ikpa yi ore adasi ikpa eyi ogwu usọ usem ogebe ibak usem Obolo.

Îre Kay Williamson, ogwu nteme kan̄ me emen ikween̄-inu eyi ofia ikpa, oria ọmọ inu Obolo ibe inikween̄ usem Obolo mè iwọlọ ikpọ mè ige inu òfokek.

Ọgbọn̄:Ikpa
AO

**AO** ìkeke inyi *"Acha Ogwukaan̄-ene."* Ekisa ifuk acha bene me mgbọ Okaan̄-ene Jisọs omanbe fo isi. Me usem Latin, ekige *"Anno Domini"* eyi òsisibi *"me acha Ogwukaan̄ kiji."* Igọọk me ike egebe me Latin orọ ekege *"AD"* me mgbidim. Isikige iman̄-ifuk acha, mè inige "AO" igọọk, ìkijeen̄ ibe ke inu ya ekikpabe ikọ ifolek ìmọnọ irek otu-ifuk acha ebakbe ya akarake mgbọ Jisọs Karais oniman.

Ọgbọn̄:Òfuk-acha
Abia

**Abia** ìre agan̄-mkpulu me agan̄ osiki mbum-ura me ido Naijiria. Agan̄-mkpulu echi òtatap ikana ọmọ ìre Enugu me agan̄ inyọn̄ mè agan̄ inyọn̄ mbum-ura kan̄, Kurọs Riva me agan̄ mbum-ura kan̄, mè Rivas me agan̄ osiki kan̄. Erieen̄ kan̄ ìnan̄a me lek adasi nkwukwuuk cha òkup me lek erieen̄ ama ini ìmimiin̄ ichit me emen kan̄: **A**bia, **B**ende, **I**suikwato, mè **A**rochukwu. Ama-ibot kan̄ ìre Umuayia, sà ama-ile òmimin ichit mè ire ebon mbubek kan̄ ore Aba.

Me etete agan̄-mkpulu 36 òkup me Naijiria, Abia ore òso 32 òmimin ichit me okike ijọn̄, mè ire òso 27 ene ewabe me emen ichit. Me acha 2016, otu-ifuk ebi ìluluk me emen ìre 3,720,000. Inu ìsisibi isi me agan̄-mkpulu yi ìre Okwaan̄ Imo, òkilibi iraka me okike ijọn̄ agan̄ ichep-ura kan̄, mè Okwaan̄ Aba, òkilibi iraka me okike ijọn̄ agan̄ osiki kan̄.

Mgbọ Naijiria okaan̄be lek me acha 1960, lek ijọn̄ ònire Abia chereyi ìkup me Agan̄-mkpulu eyi Mbum-ura [Eastern Region] mege inire 1967 mgbọ efelebe agan̄ ya, lek ijọn̄ Imo onenikup me Agan̄-mkpulu agan̄ Etete Mbum-ura [East Central State]. Onyan̄ iba iraraka me lek keya ke oka Agan̄ Agan̄ Mbum-ura esalek ifefieek itele Naijiria isi ichili ido Biafura. Eya onensa akọn̄ emen ido inu, eyi etimbe acha ita. Mije ekiweek igbagbaan̄ Naijiria iriaak, mgbọ akọn̄ ya otabe, mîkpọk ichili Agan̄-mkpulu agan̄ Etete Mbum-ura ya, ikukup ikeya ire acha 1976, mgbọ ukot mkpulu kè Mutala Muyamedi echilibe Agan̄-mkpulu Imo. Akọp mè acha go iraraka, enenifele Agan̄-mkpulu Imo irek iba; agan̄ ichep-ura kan̄ onenire Ebọnyi.

Me agan̄ ugwem-mbubek, Abia ìchubọk ibieen̄ me lek irọrọkọ aran̄ ijọn̄ mè afo ukan̄, mèlek iwop-uko. Achubọk mfut uko ema ekikpukpo ìre ukwa, àkpa,, kôok mè ofuwa. Ofifi uwu-nrom [industry] òsisibi isi, ire, ìkamin, ìre irom-inu; eya ìchubọk isuuk ibot me Aba.

Abia ìre ge me lek ebi kè agan̄-mkpulu 36 ìkup me Naijiria. Ìkup me agan̄ osiki mbum-ura me Naijiria. Abia ìkaan̄ mkpulu-ija 17. Echili ọmọ me òso 27 Ọgọs, 1991 me ukot mkpulu kè Ibirayim Babangida. Efieek ọmọ isan̄a me lek Agan̄-mkpulu Imo.

Ọgbọn̄:Ama-mkpulu me Naijiria
Abuja

**Abuja** ìre ama-ibot mè ama-ile òmimin ichit me ido Naijiria. Ìkup me agan̄ FCT me agan̄ etete me ido ya. Îre ama-ile etọtọt inama. Ebene inama me emen 1980 cha, igọọk me lek  eyi International Planning Associates (IPA), òrere igba-mbubek [consortium] ebi Amerika ita ìkirọ mbubek òfolek itọtọt inama-inu mè igwook-uwu. Mbubek ita ògbagbaan̄ irọ igba-mbubek yi ìre Wallace, Roberts, McHarg&Todd (WRMT – ọgbọn̄ ebi ìgwook-uwu) kire ogwu-isi [as lead], Archisystems International (òkup me emen Howard Hughes Corporation) mè Planning Research Corporation. Agan̄ *Central Business District* eyi Abuja, îre Kenzo Tange, ogwu Japan ògwook-uwu, ogwook isibi. Abuja ìbọkọ irek Legọs inikana ama-ibot Naijiria me 12 Disemba, 1991. Legọs me lek kan̄ ìbọkọ Kalaba irek ya me acha 1906 mgbọ ebi ibot ikwaan̄ mkpulu-usun̄ Biriten ebenbe ama-ibot mkpulu kiban̄ isa ifo Legọs. Mgbọ ebenbe ama-ibot isan̄a, Kalaba îkeke inye kire ama mgba-uji (ere ekikọp oduuk, timbà mè mgbe akwọọk [beeswax]) mege inire acha 1916, mgbọ Pọt Akọt, òrere usọk-oniin̄ teren òlilibi 145 km ifo agan̄ ichep-ura, onikana isi-isi ama mgba-uji.

Ere cha òsisibi isi me ama-ile Abuja ìre: Ewuuk Aso, Oyet-egep Ogwu Ibot Mkpulu, Uwu Ikan Ido mè Uwu Oyerebet Ile. Ewuuk Zuma  ìkup me agan̄ inyọn̄ me ama-ile ya, me lek uga oniin̄ òkisi Kaduna.

Me orirọ ifuk-ene eyi acha 2006, otu-ifuk ene ìkup me ama-ile Abuja ìre 776,298. Ọmọ ore òso jeeta me etete akọp ama-ile echi òmimiin̄  ichit me Naijiria.

Igọọk me etip ebi Yu-en, bene me 2000 re 2010, Abuja ìsa 137% imin igak adasi, eya onenirọ ọmọ ire ge me lek ama-ile echi ògwagwat lek ichit me ititibi imin me linyọn̄. Me acha 2015,  ama-ile Abuja ìre 35%, mè itet irek kan̄ ikaan̄ kire ama-ile ògwagwat lek ikimin ichit me kọntinenti Afirika, mè ge etete echi òkigwat lek itibi imin me linyọn̄. Me acha 2016, otu-ifuk ebi ìluluk me agan̄ ebi ene ewabe me ama-ile Abuja ìre efie gweregwen; Legọs gaalek oraka ọmọ me otu-ifuk ene me etete ebi kè ama-ile me Naijiria.

Ọgbọn̄:Ama-ile
Acha

**Acha** ìre usen 365 (îtata mè ìre acha ile). Acha ìre okike mgbọ linyọn̄ okisa ije me akpat kan̄ ikana ura okokop mgbọ ge. Achubọk otu-ifuk usen òkup me acha ge ire 365¼, ire, òfuk-acha ìkijeeǹ usen 365; îtata mè ìre me acha ile, mgbọ ibojeen̄ usen 366.

Acha ìkibene me adasi usen me onyan̄ Jenuwari, mè ita me òso usen 31 me Disemba, me Òfuk-acha kè Giregọri. Ire, acha mbubek mè ire acha uwu-ikpa môkọt ibene me ofifi usen me acha.
Abichi Otutuuk Naijiria

**Abichi Otutuuk Naijiria** ìre abichi òkaan̄ nkwukwuuk 33 me emen, eyi uwu ikwaan̄ òkikpọ chieen̄ me lek usem me Naijiria òrere Ebon Otutuuk Usem Naijiria [National Language Centre] enen̄ebe isun̄ me emen 1980 cha. Ǹkeek ebi ìsasan̄a abichi yi isibi ìre ke mêkọt isa ikige otutuuk usem Naijiria me ekatapge nkwukwuuk mgban-iba me lek okwukwut ige-inu.

Efit efit usem òwa ekitumu me Naijiria. Mije abichi eyi Latin, îyọt ikọkọt irom okwukwut ige-inu [typewriter] eyi òbokige usem Naijiria. Me emen 1980 cha, ebi Ebon Otutuuk Usem Naijiria ebebene ikiweek ubọk mêsabe isan̄a abichi ge mêkọtbe isa ige usem geelek me Naijiria. Ebi uwu-ikwaan̄ usem yi, enenisa ata ekiket eyi Kay Williamson ogwu usọ usem osan̄abe isibi me acha 1981, isa ibene ikwaan̄ kiban̄. Me acha 1985 re 1986, Edward Oguejofor mè Victor Manfredi, egbagbaan̄ mèlek uwu-ikwaan̄ Ebon Otutuuk Usem Naijiria, irom ... sa me ntap-ubọk usọ-ikwaan̄ ònan̄a me ubọk kè Herman Zapf, ogwu usọ òrom okwukwut ige-inu, ogwu Jameni.

### Nkwukwuuk ikọ

Me nkwukwuuk chi, ekisa iman̄ ubene ida (´), iman̄ ngele ida (`), iman̄ ida òkirọrọn̄ (ˆ), itoon̄ me inyọn̄ ikọ isa ijeen̄ ike ida cha okupbe. Kpekitap iman̄ geege me lek ekem ekem ida.
Abichi

**Abichi** (òrere **alphabet** me Ebeke) ìre ebi kè iman̄ egege (egwenbe nkwukwuuk ikọ) òkeke inyi ebi kè ida òkup me usem. Îre otu-oniin̄ ekisa ige usem, mè onineen̄ ebi kè iman̄ ekisa ige, eyi iman̄ cha ekekebe inyi ida. Achubọk isi-isi [basic] iman̄ cha ìkup me abichi, ekigwen *nkwukwuuk ikọ.* Me emen abichi, nkwukwuuk ge ìkeke inyi ida ge mè ìyaka ire ebi kè ida ìbelek kiban̄. Ufuna abichi irọ ikwaan̄ kan̄ ijaan̄, îkaan̄ esese inu òkitap ubọk inyi ogwu òkifuk inu esabe abichi ya ige: iman̄-mfuk [punctuation marks], ofok [space], agan̄-mfuk [reading direction], mof. Ìkare otutuuk oniin̄ ige-inu ekige usem ikeyi; me silabiri, iman̄ ge ekeke inyi nketek [syllable] ge, me  iman̄ ge ekeke inyi ikọ ge, .[3][4]

**Mfufuk Erieen̄**

Abichi ìre *alphabet* me usem Ebeke. Erieen̄ eyi Ebeke yi *alphabet* ìnan̄a me lek *alphabete* me usem Ebeke eyi ukot etete, ònan̄a me lek *alphabētum* me usem Latin eyi Mgburudun̄, ònan̄a me lek *ἀλφάβητος* (*alphábētos*) me usem Giris Ukot Ikaan̄, ònan̄a lek *aleph* mè *beth* me Fonisia. 'Aleph' mè 'beth' yi ìre erieen̄ adasi mè òso nkwukwuuk iba ìkup me abichi ekisabe ige usem Fonisia.

Erieen̄ yi ἀλφάβητος (alphábētos), me usem Giris Ukot Ikaan̄ ìnan̄a me lek ἄλφα (álpha) mè βῆτα (bêta), erieen̄ adasi nkwukwuuk iba me usem Giris, Α (A) mè Β (B), eyi ijija kiban̄ erebe α (a) mè β (b). Erieen̄ eyi Giris yi ìnan̄a me lek erieen̄ nkwukwuuk eyi Fonisia, aleph 𐤀‎ (ʾ, “eriembuuk”) mè  𐤁‎ beth (b, “uwu”), egwen ema ikeya mije ema ìre ogugo ìkijeen̄ inu cha. Abichi eyi Fonisia yi ìnan̄a me lek nkwukwuuk (𓃾) mè (𓉐) me Ayerogilif eyi Ijipiti. Ubọk yaage si, erieen̄ eyi usem Obolo, *abichi* ìnan̄a me lek adasi nkwukwuuk ita me etete ebi kè nkwukwuuk ekisabe ige Obolo.

Ọgbọn̄:Oniin̄ Ige-inu
Acha ile

**Acha ile** (òrere **leap year** me usem Ebeke) ìre acha etapbe urot usen ge isọkọ me lek Òfuk-acha kè Giregọri. Acha ikike ìkaan̄ usen 365, ire, acha ile ìkaan̄ usen 366. Urot usen ya, ekiben itap isọkọ me lek onyan̄ Febuwari. Me acha ikike, Febuwari ìkikaan̄ usen 28, ire, me acha ile, Febuwari ìkikaan̄ usen 29. Urot usen yi ìkinin̄ me usen nde yaage adasi usen Febuwari orọn̄be.

Ọgbọn̄:Òfuk-acha
Achimedis

**Achimedis** (òrere **Ἀρχιμήδης** me usem Giris, mè ire **Archimedes** me usem Uket-chieen̄; ogwu eriọọn̄be kire **Achimedis ogwu Sirakọs**; iman: iò. 278 – iò. 212 SK)  ogwu usọ ifuk-ibot ònan̄a me Giris, mè ire si ogwu òrom-inu [inventor], ogwu òwọlọ emen isinyọn̄ [astronomer] mè ogwu usọ ifuk. Eman ọmọ me Sirakọs [Syracuse] me Sisili [Sicily].

Ogwu ute ìre Fidias [Phidias], ogwu òwọlọ emen isinyọn̄, môkọt ire ìkup me ototun̄ ukan̄ ogwu ge me lek ebi ubọọn̄ Sirakọs. Sirakọs yi ìre ama-ile eyi mgbọ òbọbọọn̄ ubọọn̄ me Giris, òkup me atasuk Sisili. Mgbọ Achimedis ojotbe akọp acha, itetele Sirakọs isi ikween̄ inu me Alikisendira me Ijipiti. Ìkakikup [was] me uwu-ikpa kè Yukilidi, ogwu usọ ifuk ge òkitaan̄ etip. Kpechubọk iriọọn̄ inu iwa òfolek ugwem lek kan̄, kubọk mè ìre îkaan̄ nwa mè bọn.

Me emen mgbọ ebi Rom etimbe akọn̄ me lek ebi Sirakọs, ema mîtet Achimedis me usun̄ akọn̄ ufuna ekween̄ otutuuk inu îriọọn̄be. Usen ge, mgbọ inu òbelek acha iba orakabe me lek etetbe ọmọ me akọn̄ ya, òkigwook ogugo ifuk [mathematical diagram] me emen ntitaak, mè irọ ejit inaan̄ ogwu akọn̄ ge mije îjitbe isisi ichichini ogwu ibot akọn̄ ogwu Rom [Roman general] mege îrọbe ufialek òkup me lek ogugo ya isan̄a. Ogwu Rom ya okpakpan̄ ọmọ. Etumu ibe ke òta ikọ kan̄ ìre *Ikasisaak <circles> n̄a cha!*.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Adamawa

**Adamawa** ìre agan̄-mkpulu me agan̄ inyọn̄ mbum-ura me ido Naijiria. Agan̄-mkpulu echi òtatap ikana ọmọ ìre Bọrọnu me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Gombe me agan̄ ichep-ura, Taraba me agan̄ osiki ichep-ura mè ido kamerun me agan̄ mbum-ura kan̄. Erieen̄ agan̄-mkpulu yi ìnan̄a me lek oka mkpulu emia [emirate] eyi Adamawa; ama-ibot mkpulu emia ya, òrere Yola onenire ama-ibot kan̄ si. Agan̄-mkpulu yi ìre ge me lek echi òkakaan̄ otoko iwa me emen; otoko òkup me  emen îwa iraka efit ge (100). Echili ọmọ me acha 1991 mgbọ efieekbe ijọn̄ me lek oka Agan̄-mkpulu Gongola isa ichili ọmọ mè Agan̄-mkpulu Taraba. 

Ekigwen ọmọ ìbe îre "Ijọn̄ uja" [land of Beauty]. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 36,917 km². Ọmọ omin ichit me etete otutuuk agan̄-mkpulu òkup me Naijiria. Otu-ifuk ebi ìluk me emen ìre 4.25 efie me acha 2016. 

Akọp irek go mè go me efit (55%) me lek ebi ìluk me agan̄-mkpulu yi ekigọọk erumfaka Isilam eyi Suni, akọp irek ita me efit (30%) ekigọọk erumfaka Kiristien sà akọp mè irek go me efit (15%) ìsisik ekigọọk esese esese erumfaka orọmijọn̄. 

Ugwem mbubek agan̄-mkpulu yi ìbeen̄ me lek iwọp-uko. Ema ekikpukpo anam mè ikiwop mfut kire kọtin, ichip-ijọn̄, milèt, ofuwa, ọrọsi, àkpa ginì mè ukwa. Asabọn ama kan̄ echi òkup me agba okwaan̄ ekisi mbọm mun̄, sa echilọ ekikpukpo eriembuuk. Lek ijọn̄ agan̄-mkpulu yi ìkup ogoon̄ ogoon̄; ebi kè ikpele iteke okwaan̄ [river valleys] elilibi si itibi me emen kan̄, kire iteke echi Okwaan̄ Benuwe, Okwaan̄ Gongola mè Okwaan̄ Yedsarem. Iteke eyi Ogoon̄ Kamerun, Ogoon̄ Mandara  mè eyi Òla-okpurukpu Adamawa otutuuk ekup me lek ijọn̄ kan̄. Okwaan̄ Benuwe mè Gongola echichini si me emen kan̄.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Afirika

**Afirika** ìre ge me lek ebi kè kọntinenti (ikpele lek ijọn̄) cha òkup me linyọn̄.

**Okike Ijọn̄**

Afirika ore òso iba òmimin ichit me lek kọntinenti cha òkup me linyọn̄. Emen-awaji eyi òlilibi iraka me agba lek Afìrikà ìre eyi ekigwen Atilantik. Akọp ido go mè iba okup me emen Afirika.

**Ebi Ene**

Eriọọn̄ Afirika kire ama ebi ofifit mije me owuwa ido òkup me Afirika, ebi ìluluk me emen kiban̄ ere ofifit. Usini mgbọ, igọọk me ike ọmọ okekebe me isi linyọn̄ agan̄ ura okimalek ira itoon̄, ura ya îra ikirọ inyi akaplek ebi ìkiluk me emen kan̄ inikikana ofifit.

**Ubọk Ere Okupbe**

Afirika si ìre ere òkiyoyok baalek unye ura. Me agan̄ inyọn̄, Èwê Sayara me Ijipiti (ọmọ ochat ichit etete ebi kè èwê òkup me linyọn̄). Me agan̄ òsiki, mîkaan̄ Ogoon̄ Kilimanjairo me Kamerun (ọmọ obene ichit me lek ijọn̄ Afirika).

**Usem**

Afirika îkaan̄ owuwa usem. Ido geelek mîkaan̄ usem kiban̄. Ama geelek me emen ido cha eyayaka inikaan̄ usem kiban̄ si. Usem òsisibi isi ichit me lek ijọn̄ Afirika ìre Suwayili.

**Ikwaan̄**

Ebi Afirika mîkaan̄ esese ukot mbọm. Usini ene ekiwop uko, usini ekisi ọkọ mun̄. Usini ekinyam ewe.

**Isi-ikpa**

Ebi ene kpemalek isi ikpa me Afirika ike ebi ìluk me ikpele lek ijọn̄ kechilọ esibe ikpa. Owuwa nsabọn kpesi uwu-ikpa si.

**Erumfaka**

Ebi ene me Afirika ekisa me esese oniin̄ ikitọbọ ebum inyi esese inu. Esese esese erumfaka òwa, kubọk Kiristien, Isilam mè Erumfaka Orọmijọn̄ Afirika.

**Orọmijọn̄**

Otutuuk ido mè otoko me Afirika mîkaan̄ orọmijọn kiban̄.

Ọgbọn̄:Afirika
Ọgbọn̄:Kọntinenti
Afirika Osiki

**Afirika Osiki** ìre ido ge òkup me Afirika agan̄ Osiki. Ọmọ okup me agan̄ osiki ichit me Afirika. Ọmọ ore òso ido gweregwen eyi ebi ene ewabe ichit me emen me Afirika. Ido cha òtatap ikana ọmọ ìre Namibia, Botsuwana mè Zimbabuwe me agan̄ inyọn̄; Mozambik mè Esuwatini me agan̄ mbum-ura mè agan̄ inyọn̄ mbum-ura. Ido yi ìtatap ikana Lèsoto me ijọn̄; ọmọ yi si, ìkup me agan̄ osiki me lek ikwetọ.

Me etete ebi kè ido ìkup me agan̄ osiki me lek ikwetọ, ọmọ ke ene ewa ichit me emen. Afirika Osiki ore òso 24 ene ewabe ichit me emen me linyọn̄. Efie ene akọp go mè onaan̄ge (59 efie) eluk me emen kan̄. Okike ijọn̄ kan̄ ìre 1,221,037 km².  Ido yi ìkaan̄ ama-ibot ita: Pretoria, ama-ibot me agan̄ mkpulu; Bloemfontein, ama-ibot me agan̄ ikan; mè Cape Town, ama-ibot me agan̄ inanama ikan isibi. Ama òmimin ichit me ido ya ìre Johannesburg. Inu òso lek akọp jeeta me efit (80%) me lek ebi ìluk me Afirika Osiki ere ofifit; ife cha enan̄a me esese esese otoko mè ikaan̄ si esese esese otu-usem kiban̄. Akọp irek iba keyilọ ìsisik enan̄a me Yurop, Esia mè me esese esese agan̄.

Afirika Osiki ìre ido òkaan̄ owuwa otoko, orọmijọn̄, usem, mè erumfaka. Ikpa ikan ido kiban̄ ìjeen̄ ibe ke usem-mkpulu akọp mè ge okup me ido ya. Ike orirọ ifuk-ene eyi acha 2011 ojeen̄be, usem etumube ichit me ido ya ìre Zulu (22.7%) mè Xhosa (16.0%). Iba ògọgọọk echi ìre Afirikaans (13.5%) ònan̄a me lek usem Dọchi, mè Ebeke (9.6%) òkup sa me mkpulu-usun̄ eyi Biriten, mè ire si usem ekimalek isa irọ mbubek mè isa irọ si inu òfolek mkpulu ido. Ido yi ore ge me etete ido inen mè inen me Afirika echi kperak ikaan̄ mkpulu-akọn̄. Orirọ ibene-ubọk isasa igobo ebi mkpulu ìkpọkpọ ikimọnọ irek me ido ya otuuk kè inu ògbet efit acha mgbọ keyi. Ubọk geelek îrebe ikeya, kpekichieek ebi ofifit ìnan̄a me ido ya ekegọọk erọ orirọ ibene-ubọk me ido ya, meege inire acha 1994 inan̄a me iche-lek eyi ebi okuket echebe lek kiban̄ isan̄a me lek ebi ofifit mè ikana ido ya ikikpulu.

Me emen senturi akọp iba, ebi ofifit, ìrere ebi ìwawa igak me ido ya, mîtet lek inye ikitim iweek ibọbọkọ owuwa unen kiban̄ me ubọk ebi okuket ìkikpulu ido ya. Ebi "National Party", me unye lek kiban̄ mîsa "apatheid" ichik ebi ìluk me ido, eya onenirọ iche-lek eyi ebi okuket mè ebi ofifit ikeke inye, me oruru ebi okuket. Ebi "African National Congress" (ANC), otu-ogbo ifit-mkpulu eyi ebi ofifit ewabe me emen,  mîsa ujọn̄ọ mgbọ mè otutuuk efuuk kiban̄ ikeke ida orọmijọn̄ "apatheid" ya mè ikitim iweek unen kiban̄. Usini mgbọ, iweweek unen yi îkirọ inyi etim etim mè efiat inu si. Owuwa ebi ìchacha apatheid me emen ido ya, mè ebi ìkup me ofifi ido, mîgbaan̄ ubọk ibieen̄ ebi ANC inye. Echicha onenirọ inyi ebi ibot mkpulu ido ya ebene ekefaan̄ ikan iche-lek ya mè emen 1980 cha. Bene me acha 1994, otutuuk otoko mè otu-usem òkup me ido ya mîbene ikikaan̄ ebi ene me otuchieen̄ me mkpulu ido kiban̄.

Ekigwen Afirika Osiki ibe îre "Ido egop-ubọọn̄ ya" (òrere "the rainbow nation" me Uketchieen̄). Egwen ọmọ erieen̄ ya ibak me lek owuwa otoko, usem, mè ebi ene (okuket mè ofifit) ìluk me ido ya, ògak ge, eyi ema enwọnọbe apatheid.

Afirika Osiki ìre

Ọgbọn̄:Ido
Afirika agan̄ Etete

**Afirika agan̄ Etete** ìre agan̄ me agan̄ etete me lek ijọn̄ Afirika. Ido òkup me emen agan̄ yi ìre: Angola, Kamerun, Ido Afirika Etete, Chad, Kongo Burazavilu, Kongo Kinshasa, Gini Ikwetọ, Gabọn̄, mè Sawo Tome Pirinsipe. Uwu ikwaan̄ UN òkup inyi Afirika agan̄ Etete [The United Nations Office for Central Africa] mîtap si Burundi mè Ruwanda me agan̄ yi, me ere ekifuk ema ke ekup me Afirika agan̄ Mbum-ura.

Ọgbọn̄:Agan̄ me Afirika
Afirika agan̄ Ichep-ura

**Afirika agan̄ Ichep-ura** ìre agan̄ me Afirika òkup ifo agan̄ Ichep-ura ichit. Ebi UN etumu ibe ke îre ido akọp mè gweregwen kechi ekup me agan̄ yi: Bènè, Bukina Faso, Kabo Vede, Gambia, Ganà, Gini Kọnakiri, Gini Bisawu, Kot Divuwa, Laiberia, Mali, Mọritania, Nijê, Naijiria, Senegal, Siera Leyon mè Togo mèlek si St Elina-Ascension-Tiristan da Kuna. Otu-ifuk ebi ìluluk me Afirika Agan̄ Ichep-ura îso ene 381 efie. me acha 2018. Me otu-ifuk ya, 189,672,000 ìre ebibaan̄ sà 192,309,000 ire ebirieen̄. Me agan̄ otu-ifuk ene mè ugwem mbubek, agan̄ yi ore eyi òkigwat lek itibi imin ichit me kọntinenti Afirika.

### Ido Ìkup Me Afirika Agan̄ Ichep-ura

Ọgbọn̄:Agan̄ me Afirika
Afirika agan̄ Mbum-ura

**Afirika agan̄ Mbum-ura** ìre agan̄ òkup me otu-utọn̄ lek ijọn̄ Afirika me agan̄ mbum-ura. Ire egọọk me lek inu ebi Agan̄ Ndọmọ-ifuk me Ogbo Mgba-mbọp Ido egebe, otu-ifuk ido 18 òkup me agan̄ yi.

Ọgbọn̄:Agan̄ me Afirika
Afrika agan̄ Osiki Sayara

**Afirika agan̄ Òsiki Sayara** (mè ìre **Agan̄ Òsiki Sayara**) ìre agan̄ mè ido cha òkup me agan̄ òsiki me lek Èwê Sayara me Afirika. Afirika agan̄ Etete, Afirika agan̄ Mbum-ura, Afirika agan̄ Osiki mè Afirika agan̄ Ichep-ura, otutuuk ekup me emen Afirika agan̄ Òsiki Sayara. Isikifuk ido òkup me agan̄ yi, mîkifuk ido eachi ototuuk ijọn̄ kiban̄ okupbe me emen agan̄ yi, mè ikifuk  si ido echi gaalek okpọkọ ijọn̄ kiban̄ onin̄be me agan̄ yi, itap me ifuk.

Ọgbọn̄:Agan̄
Agan̄ Ama-ibot Ido (Naijiria)

**Agan̄ Ama-ibot Ido** (òrere **Federal Capital Territory** me usem Uket-chieen̄) ìre agan̄-mkpulu eyi òkup inyi mkpulu ido [Federal govt], òkup me agan̄ etete me Naijiria. Abuja òrere ama-ibot Naijiria, ìkup me agan̄ yi. Efieek ijọn̄ me lek oka ama-mkpulu Kwara, Naija, Kaduna mè Pilatu isa ichili ama-mkpulu yi me 3 Sepitemba, 1976; agan̄ ilile me lek ijọn̄ esabe ichili agan̄ yi ìnan̄a me lek ama-mkpulu Naija. Agan̄ yi ìkup me agan̄ inyọn̄ etete me Naijiria. Ìkup me agan̄ inyọn̄ me lek usọk-okwaan̄ eyi Okwaan̄ Naija mè Okwaan̄ Benuwe. Agan̄-mkpulu echi òtatap ikana ọmọ ìre Naija me agan̄ ichep-ura mè agan̄ inyọn̄, Kaduna me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, Nasarawa me agan̄ mbum-ura mè agan̄ osiki, mè Kogi me agan̄ osiki mbum-ura. Esese òkup me etete agan̄ yi mèlek ebi kè ofifi agan̄-mkpulu me ido Naijiria ìre ke agan̄-mkpulu kechilọ mîkaan̄ ogwu ibot mkpulu egobobe sa me orirọ ibene-ubọk, ire, ogwu òkikpulu agan̄ keyi ìre ogwu otuchieen̄ ogwu ogwu ibot mkpulu ido ogobobe.

## Mfufuk

Ekechili Agan̄ Ama-ibot Ido Naijiria sa me ida ikan [promulgation of decree] òso 6 enyibe me acha 1976. Echili ọmọ mije îkupbe me uyọt ibe eweek ere òbobọbọkọ irek ama-ibot eyi Ama-ile Legọs mije Legọs înwaan̄ enenen, ere òsisik eyi mêkọtbe inama iwele ìkayaka ìmin. Ere yi egobobe kire aya ama-ibot ìre ijọn̄ ebi Gwari mgbọ ya; lek ijọn̄ ya si ìkakukup me irak otoko ita echa òmimiin̄ ichit (òrere Awusa, Igbo mè Yoruba). Ọmọ ore amgan̄-mkpulu ene esebe ichit me emen me Naijiria.

Ida-ikan eyi òso 6 eyi 1976 ya înyi mkpulu ido [Federal govt] unye me lek ijọn̄ òkup me emen agan̄-mkpulu yi. Sabum mkpulu ido onibọkọ lek ijọn̄ agan̄-mkpulu yi, ebi ene mîse me agan̄ mkpulu ya mè iluk ida ibọkọ si [sparsely populated]; ene 120,000 eluk me emen asabọn ama 840; owuwa me lek kiban̄ cha ere ebi Gwari. Mîsan̄a ebi ìkiluk me lek ijọn̄ yi me mgbọ ya ifo emen asabọn ama cha òkukup igbet agan̄ ya, kire Suleja me Agan̄-mkpulu Naija mè Niyu Kashi [New Kashi] me Nasarawa.

## Agan̄

Ebi FCTA (Federal Capital Territory Administration) ekikpulu agan̄ yi sà ebi FCDA (Federal Capital Development Authority) ekikpọ chieen̄ me lek inanama ere mè inu-nnama [infrastructure]. Okike ijọn̄ Agan̄ yi oben̄be ìre 7,315 km². Otu-ifuk ene ìluluk me emen ìre ene 2,238,800 me acha 2016. Ìkaan̄ Agan̄-mkpulu ija gweregwen gaalek, òrere:

* Abaji

* Abuja

* Bwari

* Gwagwalada

* Kuje

* Kwali

## Usem

Usem echi ekitumu me Agan̄ Ama-ibot Ido igọọk me Agan̄-mkpulu ija:

Mîktumu usem Awusa iwa enenen me Agan̄ Ama-ibot Ido yi.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Agan̄-mkpulu me Naijiria

Naijiria ìre  òkaan̄ agan̄-mkpulu 36 mè Agan̄ Ama-ibot ge. Geelek me lek agan̄-mkpulu chi ìkeke me lek kan̄ me usini inu [semi-autonomous] mè iche unye mèlek mkpulu ido [federal govt] ike Ikpa Ikan Ido Naijiria onyibe irek. Agan̄ Ama-ibot Ido ya ore ere ama-ibot ido, Abuja, okupbe. Agan̄ Ama-ibot ido yi ìkare agan̄-mkpulu; ebi ìkikpulu ìre ebi egogobo ito (ìkare sa me orirọ igobo-ene), mkpulu ido ekekikaan̄ otuchieen̄ me lek ike ema ekikpulu agan̄ ya. Eche agan̄-mkpulu geelek me ido yi itap me agan̄-mkpulu ijija. Agan̄-mkpulu ijija 774 okup me Naijiria. Ike ikpa ikan ido otumube, otutuuk agan̄-mkpulu cha ìkup me Naijiria ìre ìkike me unye, ire, ìkare ema ekaan̄ òta ikọ [supreme] mije unye òbebene ichit ìkup me ubọk mkpulu ido. Ebi Uwu-ikan Ido [National Assembly] mêkọt inen̄e ikpa ikan ido ige, ire, irek iba-me-ita me lek agan̄-mkpulu 36 cha ekaan̄ ichechieek me lek unwene ya sabum ibokana ikan ido.

## Ike Agan̄-mkpulu cha Ebenebe

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Agwut Ikpa

**Agwut ikpa** ìre uwu enamabe isa itap ikpa mè ebi kè ofifi lek inu echi òbekọt inyi ene etip. Ene môkọt ibọkọ etip cha sa me imọmọnọ ikpa ifuk mè ìre me isasa akpatan̄ nden̄ ifuk. Inu òkup me agwut ikpa ìre: esese esese lek ikpa, ogugo, ifit ogugo, ogugo-ijọn̄, alala etip, ikpa olik, ikpa efufuk isibi, mè ofifi. Agwut ikpa ìkup me esese esese oke. Usini mîsip kire agwut ge, usini mîmiin̄ kire otuuk kè uwu, sà usini ere ikpele uwu owuwa inyọn̄ etapbe ikpa mè akpatan̄ nden̄ mè ikasi ijot emen.

Adasi agwut ikpa echi òkukup me ukot ikaan̄ ekere ere ekisun̄ akpọk ibat [clay tablets] echi egebe inu me abichi Kunifọm me ido Sumà. Ebi ìkikween̄ inu ifolek inu echi mgbọ ukot ikaan̄ mîweek imun̄ ibe ke akpọk ibat cha ekup akarake acha 2600 SK. Agwut ikpa ebi ene ekaan̄be inyi lek kiban̄ ìbene ikup me ido Giris me emen senturi go. Me emen senturi gweregwen, agwut ikpa òsisibi isi ichit ìre eyi Alikisendira mè eyi Kọnsitantinopulu. Me emen mgbọ ya si ke echili Agwut Ikpa eyi Timbuktu. Ebi usọ ifuk-ibot ekinanan̄a me otutuuk ere me linyọn̄ isi agwut ikpa cha isikikween̄ inu.

Ebi ìnanama mè iyaka ikikpọ chieen̄ me lek agwut ikpa mêkọt ire ife ebi mkpulu ido egobobe, mè ìre uwu-ikpa ile, uwu mbubek mè ìre ebi ene ìkakaan̄ ulọk inanama mè iyaka ikipọ chieen̄ me lek kire mbubek. Agwut ikpa eyi ebi mkpulu-ido mè ìre uga uwu-ikpa enamabe, ekinama ufuna ebi kpebekọt ilep owuwa ikpa inyi lek kiban̄ (mè ìre ebi kpeweek ilelep owuwa ikpa ikecha) ekọt emun̄ ikpa mè etip òbotatap ubọk inyi ema isasa irọ m̀wèek kiban̄.





Me agwut ikpa geelek, mîkikaan̄ "ogwu-ikpa" òrere usọ me iweweek etip imun̄ mè isusun̄ etip me onineen̄ me ere ya. Ene ya môkọt itap ubọk inyi ebi ìnunu ere ya iniweek etip, mè ire ife cha kperiọọn̄ agan̄ ema ebenin̄ isi iweek etip òkup ema me uyọt imun̄. Mîkikaan̄ si esese ere òkup dii inyi ebi ìbefuk ikpa mè ìre ebi ìbekween̄ inu. Mîkikaan̄ si ere ebi ene ebekọt ikup me ọgbọn̄ ikijeen̄ lek kiban̄ inu. Akpatan̄ nden̄ ọmọwa si echi ebi ene mêkọtbe isa ibọkọ etip òkup me agwut ikpa ya, mè ìre isasa ibọkọ etip me njin-etip.

Ọgbọn̄:Agwut Ikpa
Agwut Ikpa Alikisendira

**Ikpele Agwut Ikpa eyi Alikisendira** ìre ikpele Agwut Ikpa òsisibi isi enenen me linyọn̄ mgbọ ukot ikaan̄. Echili me Alikisendira mè Ijipiti. Agwut ikpa yi îkaan̄ atalek njennyisi me ukot ọgbọn̄/uwu ubọọn̄ kè Tolemi [Ptolemy], mè ire ere òsisibi isi me lek ikween̄-inu. Enama agwut ikpa yi me emen òso senturi ita SK. Ọmọ okore agwut ikpa òmimin ichit mè isibi isi ichit me etiti otutuuk agwut ikpa òkup me linyọn̄ me ukot ikaan̄.
Ailan

**Ailan** (òrere **Ireland** me Ebeke) ìre achọ me emen Atilantik agan̄ Inyọn̄ me Yurop. Ido iba okup me lek achọ yi – Ripọbilik Ailan mè Ailan agan̄ Inyọn̄.
Aisik Newtọn

**Aisik Newtọn** (ngwen-nsibi: [Niyutọn]; òrere **Isaac Newton** me usem Uket-chieen̄; iman: 25 Disemba 1642 – 20 Mâchi 1726 me Ò.J. òrere 4 Jenuwari 1643 – 31 Mâchi 1727 me Ò.G.) ìre ogwu Ingilan òkore ogwu usọ fisikis, ogwu usọ ifuk mè ogwu usọ ǹkween̄ emen efet [astronomy]. Echubọk iriọọn̄ ọmọ mije ikwaan̄ îrọbe isa isan̄a ifuk-ibot isibi òfolek ikan echi òkikpulu ije [laws of motion], ǹkween̄ utoon̄ [optics], ǹtàba [gravity] mè kalikulus [calculus]. Me acha 1687, Newtọn îgon ikpa kan̄ eyi ekigwen ***Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica*** isibi. Me emen ikpa yi ke îkpa nkeek òfolek unye ǹtaba eyi òkifit me ere geelek me inyọn̄ mè ijọn̄ [theory of universal gravitation] mè ikan ita òkikpulu ije.

Newtọn onama adasi telesikop [telescope] eyi ekọtbe isa irọ inu, me acha 1668. Ọmọ si înama ǹkeek usọ [developed theory] eyi utoon̄ sa me îmun̄be ibe ke pirisim ìkicheche okuket utoon̄ itap me unwen echi egop ubọọn̄. Newtọn mèlek kè Gọtifiridi Libiniz [Gottfried Leibniz] egbaan̄ ibọkọ itọn̄ me lek inanama kalikulus isibi.

Ǹkeek kè Newtọn òfolek utoon̄ mè ije mè ǹtaba mîkpulu fisikis otuuk kè efit acha ita ògọgọọk, mege Alibet Ayinsitain osan̄abe  isibi.

Mgbọ erọbe ọmọ nait [knight] isan̄a me acha 1705, mije ọmọ orebe ogwu ibot ere irom-ikpoko ogwu ubọọn̄ [Master of the Royal Mint], enenikitap "Ogwu-nte" [Sir] me isi erieen̄ kan̄.

## Ibebene ugwem kan̄
Eman Aisik Newtọn mgbọ òfuk-mgbọ osabe "mbubak ge iraka ejit eririeen̄", me usen Kirisimas òrere 25 me Disemba 1642 me Òfuk-acha kè Juliọs (ònire 4 Jenuwari 1643 me Òfuk-acha kè Giregọri òkup mgbọ keyi). Eman ọmọ me Woolsthorpe Manor me Lincolnshire me Ingilan. Ogwu ute, òkichieek si Aisik Newtọn, ìkwu onyan̄ ita sabum eniman ọmọ. Mgbọ Newtọn osobe acha ita, ogwu uga, Hannah Ayscough, obabat ufi olom, Reverend Banabas Smith; Newtọn okukup mèlek nga ogwu uga, Margery Ascough.

Bene me 1655 re 1659, Newtọn ìsi ikpa me "The King's School", òkup me Grantham me Linconshire. Mgbọ îsobe akọp mè acha jaaba, esasan̄a ọmọ inan̄a me uwu-ikpa ya. Ogwu uga îsalek irọrọ ọmọ ire ogwu uko, ire, ọmọ ìkama eya. Henry Stokes, ogwu ibot uwu-ikpa "The King's School", obebe ogwu uga irọ igwu ikom inu uwu-ikpa ya.

Me Jûun 1661, eraria ọmọ isi Uwu-ikpa ile Kambiriji [Cambridge University] mè isi ikween̄ inu.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Aisilan

**Iṣilan** ìre ido achọ òkup me etete Amerika Inyọn̄ mè Yurop. Me agan̄ orọmijọn̄ mè ifit-mkpulu, efuk ọmọ itap me Yurop. Ọmọ okup me agan̄ ichep-ura ichit me Yutop; ọmọ si ke ebi ene eluk ida ibọkọ ichit me agan̄ ya. Ama-ibot kan̄ mè ama òmimin ichit ìre Rekijavik [Reykjavík].

Ọgbọn̄:Ido me Yurop
Akpalek

**Akpalek** ìre inu ya òkichit lek anam  me agan̄ oyet. Îkaan̄ ikwaan̄ iwa. Adasi ikwaan̄ kan̄ ìre ke ọmọ okikput ibe asabọn nniniin̄ orukan̄ ekaraka ìnin̄ emen lek ene mè ìre anam. Òso iba ìre isusun̄ lek ene me okike uyok ònwọnwọn. Akpalek îkikput ibe uyok ikasibi mè ìre utọọk ikanin̄. Akpalek usini anam, îkinye enenen sà usini okire mmemem.
Akpatanden̄

**Akpatanden̄** ìre okwukwut ikwaan̄ òkisa  ibọkọ nkwukwuuk-etip [data] itap, mè ikisi ikwaan̄ me lek, mè isun̄ inwọn mè isan̄a si isibi ijeen̄. Nkwukwuuk-etip ìre asabọn inu òkigbaan̄ irọ etip, kubọk ifuk [numbers], ikọ, mè onineen̄ inu [list]. Akpatanden̄ ibọbọkọ nkwukwuuk-etip itap ìre igwegwen asabọn nkwukwuuk-etip itap me emen kan̄, inan̄a me lek òtap-etip kubọk akpọk-nge, mè ìre òbeme-etip [storage device] kubọk  mè ìre ògban̄-ere [sensor]. Akpatanden̄ ìkirọ ikwaan̄ me lek nkwukwuuk-etip igọọk me lek nteme òkup me emen ekwu.

Nteme akpatanden̄ ìre onineen̄ ebi kè nteme [instructions] eyi akpatanden̄ okigọọk mgbọ ibonwene nkwukwuuk-etip. Nteme chi okitap ubọk inyi akpatanden̄ inyi irọ ifuk, mè ìre inwene nkwukwuuk-etip mè ìre iben ema inan̄a me ere ge isi isun̄ me ufi ere. Isirọ isan̄a, môsun̄ nkwukwuuk-etip ya inwọn me emen òbeme-etip, mè ìre isan̄a ijeen̄ me isi akpatanden̄ mè ìre iria ijet ufi akpatanden̄. Mêkọt igugọbọ [connect] owuwa akpatanden̄ isun̄ ge isa irọ  kire . Eyi mônenirọ ibe ikup mfufet akpatanden̄ cha ikekikpa usem ge mèlek ge.

Òsi-ikwaan̄ [processor] òkup me lek akpatanden̄, ekisa  òkaan̄ owuwa , irom. Owuwa akpatanden̄ ìre , eyi òsibi ibe ke ema ekisa nkwukwuuk ifuk eyi ebon iba ijeen̄ etip. Akpatanden̄ ìkup me esese esese mbet mè oke, igọọk me lek ike erombe [model] mè inu erombe inyi. Mîkaan̄ echi asabọn kubọk ọkpọk etip òriọọn̄ inu mè akpatanden̄ inyọn̄ ukot; mè ikaan̄ si echi ilile kubọk akpatanden̄ òkaan̄ unye [supercomputers].
Akwa Ibom

**Akwa Ibom** ire agan̄-mkpulu me agan̄ osiki me ido Naijiria. Agan̄-mkpulu echi òtatap ikana ọmọ ìre Kurọs Riva me agan̄ mbum-ura, Rivas mè Abia me agan̄ ichep-ura, mè Emen-awaji Atilantik me agan̄ osiki. Agan̄-mkpulu yi ìbọkọ erieen̄ kan̄ inan̄a me lek Okwaan̄ Kwa Ibo òlilibi iraka me emen kan̄ mè iche ọmọ irek iba. Efieek Akwa Ibom isan̄a me lek Kurọs Riva me acha 1987. Ama-ibot kan̄ ìre Uyo. Agan̄-mkpulu ija 31 okup me emen kan̄.

Okike ijọn̄ kan̄ ìre 7,081 km². Me etete agan̄-mkpulu 36 òkup me Naijiria, ọmọ ore òso 30 òmimin ichit me okike ijọn̄, mè ire òso 15 ene ewabe ichit me emen. Igọọk me orirọ ifuk-ene eyi acha 2016, otu-ifuk ebi ìluk me agan̄-mkpulu yi ìre efie 5.5. Okwaan̄ Imo olibi iraka me okike ijọn̄ kan̄ agan̄ mbum-ura, sà Okwaan̄ Kurọs olibi iraka me okike ijọn̄ kan̄ agan̄ ichep-ura, Okwaan̄ Kwa Ibo ocheche agan̄-mkpulu yi irek iba sabum înilibi isi inin̄ Okwaan̄ Bọ̀ni. Me agan̄ osiki mbum-ura agan̄-mkpulu yi ke Awak Aka Okolo Stubb [Stubb Creek Reserve] okup. Me ere ya, ogbogbo anam-oron [wildlife] eyi ugwem kiban̄ ekupbe me unan [endangered] ekup. Otu-ifuk anam chi òkigele ike mgbọ okije. Anam echi òkup me ere ya ìre: asakwut,  mkpinyọn̄, , mè  mèlek egbe ntọọk ntọọk, mè nriọk eyi Kamerun-Naijiria. Me emen okwaan̄, agan̄-mkpulu yi îkaan̄ esese esese ikpele irin̄ mè ebi kè utemun̄ mè odoogo kire odoogo ujọn̄ọ inwọm [bottle nose dolphin], odoogo ntọọk ntọọk [pantropical, spotted dolphine], odoogo ekpuk udun̄ [humpback dolphine], mè odoogo òkpan̄-inu [killer dolphine].

## Mkpulu Ija
Mkpulu ija 31 okup me Agan̄-mkpulu Akwa Ibom. Ema ìre:
* Abak
* Eastern Obolo
* Eket
* Essien Udim
* Esit Eket
* Etim Ekpo
* Etinan
* Ibenọ
* Ibesikpo Asutan
* Ibiọnọ Ibom
* Ikọt Ekpene
* Ika
* Ikọnọ
* Ikọt Abasi
* Ini
* Itu
* Mbo
* Mkpat Eniin
* Nsit Atai
* Nsit Ibom
* Nsit Ubium
* Obot Akara
* Onna
* Oruk Anam
* Ọkọbọ
* Ọrọn
* Udung Ukọ
* Ukanafun
* Uruan
* Urue Ọfọn̄ Orukọ
* Uyo

## Usem
"Ekitumu akọp usem iba kubọk usem iman me Agan̄-mkpulu Akwa Ibom." Ire, ire ekpọ me ebi kè ufi inu egebe me ufi ere, mêmun̄ ibe usem cha îwa sọnja igak akọp iba. Usem echi ekitumu ìre ikechi (igọọk me nkwukwuuk abichi) mè Agan̄-mkpulu ija ekitumube usem cha:
* Anaan̄ - Abak, Essien Udim, Ikọt Ekpene, Oruk-Anam, mè Ukanafun
* Ebugu - Mbo mè Ọrọn
* Efai - Mbo
* Efik - Itu, Ọrọn mè Uruan
* Ekit - Eket mè Esit Eket
* Enwan̄ - Mbo
* Etebi - Esit Eket
* Ibibio - Etinan, Ikọnọ, Ikọt Abasi, Itu, Mkpat Enin, Nsit Atai, Nsit-Ubium, Onna, Uruan mè Uyo
* Ibọnọ (Ibinọ) - Ibeno
* Ibuoro - Ikọnọ mè Itu
* Idere -  Itu
* Igbo - Ika mè Ukanafun
* Ika - Ika
* Iko - Eastern Obolo
* Ilue - Ọrọn
* Itu Mbon Usọ - Ikọnọ mè Itu
* Iwerre - Ini
* Nkari - Ini mè Ikono
* Obolo (Andọni) - Eastern Obolo mè Ibenọ
* Ọkọbọ - Ọkọbọ
* Ọrọ - Ọrọn
* Uda - Mbo

Ikpa m̀wèek ge ìtumu ibe ke "inu òbelek akọp usem gaalek ke eweek imun̄" me Agan̄-mkpulu ya, ke usini inu ekifuk kubọk ọkpọkpọ usem ìre gaalek otu-usem [dialects] echi usem usem ilile, ire, ikpa ya ìkatumu ìsibi ike owa esabe igwen ema otu-usem kpan̄asi ọkpọkpọ usem.

## Ukot Mbọm
Ukot mbọm echi ebi ene ekimalek isi me agan̄-mkpulu yi ìre iwop-uko, mbọm irin̄ mè inyam-ewe.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Agan̄-mkpulu usaba okwaan̄

**Agan̄-mkpulu usaba okwaan̄** ìre agan̄-mkpulu [region, territory] òkup me irak mkpulu ofifi ido, ire, ìkakup me lek ijọn̄ yaage mèlek ido òkikpulu ọmọ ya.
Akọn̄ Ofiik

**Akọn̄ ofiik** (1947-1991) ìre emen mgbọ cha etim okupbe me etete Mgbanriaak Amerika mè ebi ìkirọ ọmọ inye me agan̄ ge; mè Mgbanriaak Sọviet mè ebi ìkiro ọmọ inye me agan̄ keyilọ. Inu yi ìmono irek me mgbọ Akọn̄ Linyọn̄ 2 otabe, mè mgbọ Mgbanriaak Sọviet orọn̄be. Egwen ibe îre *Akọn̄ Ofiik*  mije mgbaan̄-nrọ eyi ebi Mgbanriaak Amerika mè ebi Mgbanriaak Sọviet îjijaka ire lek ema metimbe akọn̄, ire, ema kpechubọk itim akọn̄ isi-me-isi. Kpan̄asi ikeya, ema ekup me irak ikibeen̄ ebi ufi ife inye ibe etim akọn̄ ya, ire, ema kperia  achubọk ebi akọn̄ kiban̄ isibi isi akọn̄. Me emen mgbọ Ofiik Akọn̄ yi, agan̄ iba chi mînama urum akọn̄ kiban̄ inye mè isan̄a owuwa ayaya nroon̄ akọn̄ mè usọ-ikwaan̄ òkukup inye igak eyi adasi mgbọ. Ema agan̄ iba mîje enun̄unun̄ ikikpọ lek kiban̄, mè ikitap ukpook me lek kiban̄.

Ọgbọn̄:Akọn̄
Alata

**Alata** ìre inu ònyenye mè ikaan̄ eru kechi:
1. Ema mîkichieek ibe ukan̄ olik mè uyok ikije itibi ema.
2. Mêkọt isulu mè ìre ikala ema itap me mbet ekiweek.
3. Lek kiban ìkitotoon̄ mè ikikebe utoon̄ igwu ikom.
4. Ema kpekigwat lek ikala me unye ukan̄.

Usini me lek alata ìre:
aluminiọm, kọpa [ekwe], ayọn [okwukwut], tin [tibotiri], goolu [alata araran̄], siliva [alata okuket], titanium, yuranium mè zinki.
Alibania

**Alibania** ìre ido me Yurop agan̄ osiki mbum-ura. Ama-ibot kan̄ ìre Tirana. Okike ijọn̄ ido ya ìre 28,748 km². Otu-ifuk ebi ìluk me emen mîwa iraka efie ita.

Ọgbọn̄:Ido me Yurop
Aliferedi Ogwu Ilile

**Aliferedi Ogwu Ilile** (òrere **Alfred the Great** me usem Ebeke) ìre ogwu mgbọ òre ubọọn̄ me Sakisọn agan̄ Ichep-ura bene me acha 871 re 886, mè ire ubọọn̄ Angilo Sakisọn bene me acha 886 mege îkwube me acha 889. Ọmọ ìre òta gwun̄ enerieen̄ ogwu ubọọn̄ Aethelwulf, me owot adasi ogwu nwa, Osburh, ogwu òkwukwu mgbọ Aliferedi orebe ijija. Ene ita me lek ebi ngwan̄ kè Aliferedi, Aethelbald, Aethelherht mè Aethelred, mîkpulu ge ogọọk ge sabum Aliferedi. Me ukot mkpulu kè Aliferedi, mîrọ owuwa nnen̄e-nsun̄ me agan̄ ubọk ikpulu-ido mè agan̄ otu-ogbo akọn̄; echa onenisa unwene òkukup ifiin̄ enenen inu me Ingilan.

Mgbọ înenebe ogboon̄ ubọọn̄, îfiat owuwa acha isa itim akọn̄ me lek ebi Vaikin̄ ìkinitim akọn̄ me lek ido ya. Ọmọ îkaan̄ atalek ntim-mkpan̄ me Akọn̄ eyi Edin̄tọn.
Aligọ

**Aligọ** ìre anam ekimalek isa isi ije me emen èwê. Ebi kè aligọ ekisa me esese esese oniin̄ igat ugwem. Ema mîkaan̄ akpa òlolobo akpọk eyi òkikput uyok me ikarek mè ikirọ inyi lek kiban̄ iyok me eririeen̄. Ike akajit ukot kiban̄ owelebe, ìkirọ inyi ema ekọt ebeme ulobo lek kiban̄ mgbọ ema ekije me emen okpoon̄. Mgbọ inorie mè mun̄ okupbe, aligọ môkọt irie ogbogbo mè isun̄ ema kire ọkpọn̄ me emen ekpuk ya òkup me udun̄ kan̄. Isinire mgbọ inorie ikakupge, monenikisan̄a inorie cha îsun̄be isa ikikaan̄ unye, ekpuk ya monenikisip mè imem. Ifin aligọ okine ìkikaan̄ atalek sọntitiik mun̄ gaalek me lek. Ufulek mun̄ òkije mèlek efuuk kan̄ isibi ìkigwugwu ikom ifo emen otu kan̄. Mgbugbo chieen̄  kan̄ ìwawa ìkup inyi ikachieek ibe ntitaak inin̄ ọmọ chieen̄ me mgbọ egwijo ntitaak okijibi. Ebek kan̄ ìsisip mè ijọn̄ọ inyi ikọt ire lek ujọn̄ọ uti kire kook. Akpa òkup ọmọ me irak owot mè akpatukot ìkup rọba rọba inyi ikikput ema lek mgbọ ema ekitọbọ ekpe mè ìre ekilaak me emen okpoon̄ òyoyok. Akpa yi ìkitibi isibi mgbọ aligọ isimin iso acha go.

Ọgbọn̄:Anam
Alikisenda Ogwu Ilile

**Alikisenda** ìre ogwu mgbọ òrere ubọọn̄ me Mesidọn, òrere ido ebi Giris me ukot mgbọ keyilọ. Eman ọmọ me acha 356 SK (Sabum Karais) me Pela, òrere ama ibot me ido Mesidọn. Ogwu ute ìre Filip II (ogwu òso iba) òkorere ogwu ubọọn̄ Mesidọn; sà ogwu uga ire Olimpiọs gwun̄ ogwu ubọọn̄ ido Epirọs.

Alikisenda ìkana ubọọn̄ me mgbọ îrebe akọp acha iba. Ìsa owuwa acha ubọọn̄ kan̄ itim akọn̄ me lek ido echi òkup me Esia mè Afirika agan̄ inyọn̄ mbum-ura. Me mgbọ ọmọ osobe akọp acha ita, mkpulu kan̄ onire eyi òwewele owot ichit me linyọn̄ me mgbọ ya. Îwele owot inan̄a me Giris isi ire India agan̄ inyọn̄ ichep-ura. Kpekikọt itim ikpan̄ ọmọ me akọn̄. Meege inire cherekeyi, ekimọnọ ọmọ me ido geelek kire ge me lek ebi usọ-akọn̄ ìrọriọọn̄ akọn̄ ichit.

Me mgbọ nsabọn-irieen̄ kè Alikisenda, Aristọtulu ore ogwu òkijeen̄ ọmọ inu abayaage inire mgbọ ọmọ osobe akọp mè acha gweregwen. Me mgbọ ekpan̄be ogwu ute, ọmọ onenikana ubọọn̄. Ogwu ute îkwu itele ikpele mkpulu mè ebi usọ-akọn̄ ìrọriọọn̄ ukot akọn̄ ijaan̄ lek inyi ọmọ. Mgbọ erọbe ọmọ ubọọn̄ Mesidọn, mîrọ ọmọ si ogwu ibot òbokikpulu otutuuk ido Giris echi ogwu ute otimbe akọn̄ ikpan̄ mè igbaan̄ isun̄ ge. Alikisenda osasa me unye kan̄ kire ogwu ubọọn̄ otutuuk ido Giris igbaan̄ ebi akọn̄ Giris isun̄ ge, mè isak ema oniin̄ isa isi itim akọn̄ me lek ebi Pesia. Ìbene akọn̄ me lek ebiba me emen acha 344 SK mè itim akọn̄ ya meege akọp acha.

Alikisenda okiweek mgbọ ya ìre irere ere ijọn̄ linyọn̄ otabe mè isasaba Okwaan̄ Ile isire ere geelek ebi ene elukbe. Eya orọ inyi initim akọn̄ me lek ido India me acha 326 SK, mè itim ikpan̄ ema me Aidasipes. Me òta, înigwu ikom ika mije ebi akọn̄ kan̄ ekitumu ibe mè ema enefon ke îlọk ema isisi imun̄ ebi uwu kiban̄. Alikisenda ìnikwu me Babilọn me acha 323 SK. Ìben me ejit isâsa Babilọn irọ ama ibot mkpulu kan̄.

Sabum akọp acha ògọgọọk mgbọ ọmọ okwube ya obota, akọn̄ îwuulek ibene itim me emen ido kan̄. Ebi ene ekekinyinyan̄a ubọọn̄. Sa me ikeya, ama mkpulu kan̄ ofefele. Ebi ibot akọn̄ kan̄ mè ebi ìmabọbọkọ irek ubọọn̄ enikikpulu esese esese.

Inu Alikisenda orọbe isun̄ òsisibi isi ire ọmọ irọrọ mè otutuuk ido me ukot mgbọ ya enekerọ orọmijọn̄ ebi Giris. Îchili si akọp ama iba mè ge echi òkichieek erieen̄ kan̄ me esese esese ido. Ge òtataan̄ etip ichit me lek ama cha ire Alikisendira me Ijipiti. Ọmọ ìnire ene ogwu ebi ibot akọn̄ ekisa itọ lek kiban̄. Uwu-ikpa ebi akọn̄ me otutuuk ido me linyọn̄ cherekeyi ekpọkpọ ikijeen̄ ebi akọn̄ kiban̄ ukot akọn̄ kè Alikisenda. Efuk ọmọ kire ene ge me lek ebi ìsisibi isi ichit me linyọn̄ na re chereyi.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Akwọọk

**Akwọọk** ìre mwuwu òkiwuwulu. Otu-ifuk lek akwọọk òkukup môso 20,000. Ebi kè akwọọk ekirie ntọn̄ ajakajak. Mêkọt imun̄ akwọọk me otutuuk kọntinenti ilọ me lek Antatika.

Ike îkupbe me lek otutuuk mwuwu kechilo, mêkot iche lek akwook itap me irek ita: ibot, agan̄ ejit mè agan̄ owot. Ebi kè akwọọk ekaan̄ ukot iba iba irek ita mè uwop ini òje iba iba. Owuwa akwọọk mîkwaan̄ ijeek me lek mè ikaan̄ unwen ntaba-utọn̄ òrere unwan unwan mè ofifit mè ìre nreren̄ mè ofifit.

Owuwa akwọọk mîkaan ujọnọ otu ema ekisa isook nsook. Ire ere iwuwọlọ ema mè ìre ejit onaan̄ mè ìre inu otap ema ukpook me lek, mêkot isook mè iria ibọk itap; eya ìkinanaan̄ ene mè ìre anam me lek. Ire akwọọk eyi ikwaan̄ isook ene, môkwu me mgbidim mgbọ isiraka.

Ọgbọn̄:Mwuwu
Alikisenda Pushkin

**Alikisenda Pushkin** (ogwu òman me 6 Onyan̄-gweregwen [òrere 26 Onyan̄-go me Oka ifuk] 1799 me Mosikowu, mè ikwu me 10 Onyan̄-iba 1837 [òrere 29 Onyan̄-ge me Aya ifuk] me St Petersburg) ìre ogwu Rọṣia òre ogwu usọ ukọt, mè òge nọvelu, mè òge ifit mè òge mgbidim urọk.

Owuwa ene emọnọ  ọmọ kire ogwu òsisibi isi ichit me etete ebi ukọt Rọsia. Ọmọ obene ikpele orọmijọn̄ ge me emen ige-inu [literatue] ebi Rọsia. Pushkin ìkige inu me oniin̄ òsibi esese, eyi ufi ebi ìge inu kperarak irọ: ìkige inu me usem Rọsia igọọk me ike ebi ene ekitumu usem ya, kpan̄asi iboge igọọk me ike ekige me oka ikpa echi ntitiin̄ Awaji.  kan̄ me lek ofifi ebi ìge inu me Rọsia îmin enenen. Owuwa ebi ìkikọt okwa mîsa urọk mè ukọt kan̄ cha itap me okwa. Îyọt enenen ikọkọt ikana ukọt kan̄ cha ijaan̄ itap me ofifi usem mije ikọ cha ọmọ osabe ige inu mîsibi owuwa inu òsibi esese me orọmijọn̄ ebi Rọsia. Otutuuk ikpa kan̄ îgebe ìre ikpa owuwa ene ekima ifufuk, ògak ge eyi ekigwen *Eugene Onegin.*

Nte nte nte kè Pushkin  ogwu usun̄ ònan̄a me Afirika, ogwu ogwu ubọọn̄ Pita Ogwu Ilile osan̄abe me usun̄.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Alikisendira

**Alikisendira** ìre ama-ile me Ijipiti. Ọmọ ore òso ama-ile iba òmimin ichit me Ijipiti, mè ire si ama-ile òmimin ichit me etete ama-ile echi òkup me atasuk Okwaan̄ Ile Mediterenia. Îre Alikisenda Ogwu Ilile ochili ama-ile yi me i.o. 331 SK.

Ama-ile yi îtibi imin igwat lek enenen ire lek îkanabe ebon ichili-chieen̄ eyi ebi Giris. Me cherekeyi, ọmọ obọkọ irek Memfis mè Kairo Ilile kire Ama-ibot Ijipiti. Me ukot mgbọ ebi Giris, Uwu-utoon̄ eyi Alikisendira eyi òkup me etete Inu ukechieen̄ jaaba eyi linyọn̄ ukot ikaan̄ mè Agwut Ikpa Alikisendira eyi Oka ekup me ama-ile yi. Uwu Mgban-akọn̄ Kaitibee [Qaitbay Citadel] enamabe  me agba okwaan̄ me ama-ile yi me emen òso senturi 15 ìre  mgbọ keyi.

Alikisendira ìre ere ije-ikpọ-inu [tourist destination] mè ebon ere-nrom [industrial centre] òsisibi isi enenen sa me afo òrom [natural gas] mè okpot aran̄ [oil pipelines] echi ònan̄a me Okolo Suwezi [Suez].

Ama-ile yi ìwele 40 km me atasuk agan̄ inyọn̄ me Ijipiti. Ọmọ ore ama-ile òmimin ichit me etete ama-ile cha òkup me Agan̄ Mediterenia, mè ire òso ama-ile iba òmimin ichit me Ijipiti (isifuk Kairo isan̄a), mè ire òso ama-ile ini òmimin ichit me Agan̄ ebi Arabu, mè ire òso onaan̄ge òmimin ichit me Afirika, mè ire òso  onaan̄ge òmimin ichit me Afirika.

Ọgbọn̄:Ama-ile
Ama-ubọọn̄ Mgba-mbọp

**Ama-ubọọn̄ Mgba-mbọp** (òrere **Ama-ubọọn̄ Mgba-mbọp eyi Biriten mè Ailan agan̄ Inyọn̄** me igwegwen iso, mè ichieek si **Biriten**) ìre ido me Yurop agan̄ Ichep-ura. Îre ido ini – Ingilan, Skọtilan, Weelis mè Ailan agan̄ Inyọn̄.

Ama-ubọọn̄ Mgba-mbọp yi ìnikup sa me owuwa mgba-nchọk [annexations], mgba-mbọp [unions] mè icheche [separation] òmọmọnọ irek me etete ebi kè ido òkup me agan̄ ya me efit efit acha òraraka. Mgba-nchieek eyi Mgba-mbọp [Treaty of the Union] eyi Ama-ubọọn̄ Ngilan (eyi Weelis òkupbe si me emen) mè Ama-ubọọn̄ Skọtilan me acha 1707 ogbaan̄ agan̄ iba cha isun̄ kire ama-ubọọn̄ ge, ònire Ama-ubọọn̄ Biriten Ile. Mgba-mbọp eyi Biriten Ile ogbaan̄be iriaak mèlek Ama-ubọọn̄ Ailan agan̄ Inyọn̄ me acha 1801 oniman Ama-ubọọn̄ Biriten Ile mè Ailan. Owuwa me lek ido Ailan mîfieek isibi itele mgbaan̄-nrọ yi me acha 1922, inenisik eyi òkup mgbọ keyi, òrere Ama-ubọọn̄ Mgba-mbọp Biriten Ile mè Ailan agan̄ Inyọn̄. Agan̄ yi ìbọkọ aya erieen̄ yi itap mè ibene ikichieek me acha 1927. Achọ Ene, Guerinse mè Jersey kpekup me lek Ama-ubọọn̄ Mgba-mbọp, ubọk geelek ema ekupbe igbet; ema ekikpulu lek kiban̄.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Yurop
Amazaaba

**Amazaaba** (mèlek si **Ibot Ama Zaaba** me igwegwen iso) ìre gwun̄ ama me Obolo agan̄ Mbum-ura. Egwen ikeya mije asabọn ama jaaba egbaan̄ irọ ama yi. Usini mgbọ ekigwen ibe îre **Ibot Ama Zaaba**. Ama cha ògbagbaan̄ irọ Amazaaba ìre:
* Ama Mgba-uji
* Ama Ngala
* Ọkọrọbilom
* Beteleyem
* Ozugbọ
* Amauka
* Ayama

Ofufi ama òkitibi isibi mgbọ keyi, isan̄a me lek jaaba cha ìre:
* Ọkọrọmôbolo
* Isi Otu Oyô
Amerika Inyọn̄

**Amerika Inyọn̄** ìre ge me lek kọntinenti (ikpele lek ijọn̄) jaaba echi òkup me linyọn̄. Ìkup me Ìkike-iba agan̄ Inyọn̄ mè Ìkike-iba agan̄ Osiki. Emen-awaji Atik otap ikana ọmọ me agan̄ inyọn̄; Emen-awaji Atilantik otatap ikana ọmọ me agan̄ mbum-ura; Emen-awaji Pasifik okakana ọmọ me agan̄ osiki; sà Amerika Osiki mè Okwaan̄-ile Karibii ekup me agan̄ osiki mbum-ura kan̄.

Okike ijọn̄ îbenbe ìre 24,709,000 km² ikat ikana. Ọmọ ore òso ita òmimin ichit me etete kọntinenti jaaba cha. Ìmọnọ akọp mè irek gweregwen mè nchọi go me efit (16.5%) me lek otutuuk ijọn̄ linyọn̄. Me emen acha 2016, otu-ifuk ebi ene ìluluk me emen ìre: 579,024,000, eyi òrọrọ inyi ọmọ ire òso kọntinenti ini ene ewabe me emen ichit. Ìkaan̄ akọp ido iba mè ita me emen. Usem ekitumu me emen îwa, ire usem Uket-chieen̄, mè Usem Sipen, mè Usem Furans esibi isi igak usem kechilọ. Ikpele ama îwa si me emen; echi emalek iriọọn̄ erieen̄ ìre: New York, Meksiko, Lọs Angelis, Chikago, Bọstọn, Toronto, Dalas, San Furansisko, Ọstọn, Mayami, mè Filadelfia.

Ire isiruk chieen̄ ikpọ orọmijọn̄ ebi iluluk me emen Amerika Inyọn̄ mè ikpọ si otoko kiban̄, ìkup kubọk ebi Yurop mè ebikaan̄ ere mè ebi Afirika egbaan̄ igwugwa. Môre bọn̄ owot iman ebi Yurop ebi ìkipulu ere ya mgbọ òraraka, mè ebi Afirika ema ekekpulube me usun̄, egwugwa mèlek ebikaan̄ ere cha. Mije îrebe ebi Yurop ekikpulu ere ya, owuwa ebi Amerika Inyọn̄ ekitumu usem kire usem Uket-chieen̄, usem Sipen, mè ìre Furenchi; orọmijọn̄ ido ìkukup me ere ya inikibet lek echi ebi Agan̄ Ichep-ura (òrere Yurop mè ido cha òkukup iriaak).

Erieen̄ ere yi, Amerika, egwen ibak Amerigo Vespusi [Amerigo Vespucci] òkorere ogwu usọ òweek-ere [explorer] òkikọp me uji ọfọ. Îkọp uji me okwaan̄ isi esese esese ere me linyọn̄. Ọmọ orọ inyi ebi agan̄ Ichep-ura eriọọn̄ ibe ke îkaan̄ ere òkup ikeyi. Ìweek ere yi imun̄ me emen acha 1497. Eya orọ ebi usọ ogugo-ijọn̄ [cartographers] enisa ere ya igwen ibak ọmọ mgbọ ekigwook ogugo-ijọn̄ ya me emen ikpa. Usini ene mîwut ifan̄a ibe ke erieen̄ ya ìnan̄a me usem ebikaan̄ ere ya; ke "America" sà ìre "Amerique" me usem Màyâ ìsibi "ijọn̄ (ido) efet okiwut unye unye mgbọ geelek."

Ọgbọn̄:Kọntinenti
Anam eririeen̄

**Anam eririeen̄** ìre anam echi òkirọ inu kiban̄ me eririeen̄. Ema ekibọm urie mè ikirie inorie me eririeen̄, mè ilaak isiki efuuk me ikarek.

]

Owuwa anam eririeen̄ ekimọọn̄ inu ijaan̄ me eririeen̄. Mmiin̄ mmiin̄ chieen̄ kiban̄ cha ìkikekebe ukan̄ mgbọ ukan̄ òtotoon̄ isikebe itoon̄ me lek chieen̄ cha me ere òdudun. Ikwurikwu mè afian̄ ere anam eririeen̄ òkitaka ofifi anam.
Amerika Osiki

*Amerika Òsiki: Egwen ikeyi inyi ikatap wọlọwọlọ me mgbọ ekitumu ikọ ifolek [[Amerika agan̄ Osiki]].*

**Amerika Òsiki** ìre ge me lek kọntinenti jaaba ìkukup me linyọn̄. Ìkup me Ìkike-iba agan̄ Ichep-ira mè Ìkike-iba agan̄ Òsiki.

Emen-awaji Pasifik okup me agan̄ ichep-ura kan̄; Emen-awaji Atilantik onenikana ọmọ me agan̄ inyọn̄ mè agan̄ mbum-ura; sà Amerika Inyọn̄ mè Okwaan̄-ile Karibian ekup me agan̄ inyọn̄ ichep-ura kan̄. Akọp mè ido iba ekup me emen.

Okike ijọn̄ îbenbe ìre 17,850,000 km² ikat ikana. Ọmọ ore òso ini òmimin ichit me lek kọntinenti jaaba cha. Me emen acha 2016, otu-ifuk ebi ene ìluluk me emen ìre: 426,458,044 ene, eyi orọrọ inyi ọmọ ire òso go ebi ene ewabe me emen ichit. Usem ekimalek itumu me emen ìre: usem Sipen, Pọtugalu, Uket-chieen̄, Furenchi, Dọchi, Kechuwa [Quechua], Industan, Sanan [Sranan], Tọngo, Saramakan, mè ebi kè ofifi usem.

Owuwa ikpele ama òwa me emen. Echi òsisibi isi ire: Sawo Pọlo, Lima, Bogotá, Rio di Janero, Santiago, Karakas, Buenos Eris, Salivedọ, Burasilia, mè Fọtaleza.

Owuwa ene me lek ijọn̄ yi eluk igbet lek okwaan̄ me agan̄ mbum-ura mè agan̄ ichep-ura; kpeluk iwa me agan̄ emen emen mè agan̄ osiki kan̄. Agan̄ ichep-ura kan̄ ìkup ogoon̄ ogoon̄ inan̄a me lek ebi kè Ogoon̄ Andes;  sà agan̄ mbum-ura kan̄ okaan̄ ebi kè okpurukpu me ikpele òla-ijọn̄ okup. Owuwa ere me lek ijọn̄ kan̄ ikup me agan̄ tọrọpik (agan̄ ura okibumu itoon̄).

Esese ikpele inu îkup me lek ijọn̄ yi. Ogbugbuk mun̄ [waterfall] òbebene ichit me linyọn̄, òrere Ogbugbuk Enjêlu [Angel Falls] me ido Venizuwela; ogbugbuk mun̄ òbebene ichit mè ikigwook mun̄ me otu ge gaaaek, òrere Ogbugbuk Kayetiọ [Kaieteur Falls] me Guyana; okwaan̄ òmimin ichit (ire etọ okike mun̄ okukup me emen), òrere Okwaan̄ Amazọn; Ogoon̄ òjọjọn̄ọ me ijọn̄ ichit, òrere Ogoon̄ Andes (6,962 m); ere òchachat ichit ire ìkakup igbet Ofọkọ Linyọn̄, òrere Èwê Atakama; oron-ibot [rain forest] òmimin ichit, òrere Oron-ibot Amazọn [Amazọn Rainforest]; ama ibot okup ogoon̄-ogoon̄ ichit, òrere La Paz me Bolivia; okwaan̄ òbebene me inyọn̄ ichit mè iyaka inwọn isasa ikọp uji-mbit ikirọ mbubek (inyam-ewe), òrere Okolo Titikaka; san̄a me lek uwu-nweek cha, okputuru ama ebi ene elukbe me linyọn̄ me agan̄ òsiki, òrere Puweto Toro me Chile. Otutuuk chi ekup me emen Amerika Òsiki. Ijọn̄ yi îkaan̄ si owuwa inyinyi-òrom [mineral resource]. Îkaan̄ alata araran̄, alata okuket, igwe (okwukut), copper, tin, mè aran̄-ijọn̄. Echichi îkisa ikpoko enenen ijet ebi ido ekup me emen kan̄.

* Ajentina
* Burazilu
* Bolivia
* Chile
* Cholombia
* Guyana
* Guyana ido Furans
* Ikwatu
* Paraguay
* Pêru
* Uruguay
* Venezuela
* Zuriname

Ọgbọn̄:Kọntinenti
Anatolia

**Anatolia** (eyi eriọọn̄be me emen mfufuk kire **Esia Ijija**, mè ire **Asia Minor** me Ebeke) ìre ikpele  me Esia agan̄ Ichep-ura, mè ire lek ijọn̄ òfofo agan̄ ichep-ura ichit me kọntinenti Esia. Lek ijọn̄ Anatolia ore agan̄ ilile me lek ijọn̄ ido Tọki òkup mgbọ keyi.

Ọgbọn̄:Ido me Esia