open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ikpa Mbuban

Ikpa Mbuban ìre ikpa ògege inu ofolek Awaji. Îre ikpa òkipọk mbum ogwu Awaji orebe ijeen̄ ebilene, mè ire si ikpa òsibi esese me etete ebi kè ofifi ikpa. Ebi ìkigọọk Jisọs Karais (ebi Kiristien) ekimalek ifuk ikpa yi. Ema ekifuk mije îre me emen ikpa ya ke ege otutuuk inu ofolek ubọk ebi ema ebekilùk ugwem.

Îre Awaji osà me ubọk Ekwukwu Mbuban inyi ebilene unye esabe ige otutuuk Ikpa Mbuban agan̄ Oka Inyan̄a-ibot melek agan̄ Ayaya Inyan̄a-ibot. 

Mgbọ egebe Ikpa Mbuban, esa usem Iburu ige otutuuk ikpa òkup me emen Oka Inyan̄a-inyan̄a ibot, ilọ me lek ikpa Danien 2:4-7:28, mè Ejira 4:8-6:18;7:12, mè Jerimaya 10:1, echi esabe usem Aram ige. Esa usem Giris ige Ayaya Inyan̄a-ibot. Mgbọ egebe inu òkup me emen Ayaya Inyan̄a-ibot, esa usem Giris eyi owuwa ene me ukot mgbọ ya ekitumu ige, inyi otutuuk ene enọ, mije ikọ Awaji ìkup inyi otutuuk ene.

Inu òkukup me emen Ikpa Mbuban ìre echi: nkere Awaji, ijo-irek ebilene, oniin̄ ǹnyan̄a-ǹsibi, mè ufialek òkup inyi ebi ìkirọ ijo-inu. Ikekifuk ọmọ môrọ inyi ene oriọọn̄ inu; ichechieek me lek inu îjeen̄be mônyan̄a ene isibi; ikekirọ inu cha si môrọ inyi ene itana me isi Awaji. 

**Ikpa Mbuban Eyi Usem Obolo**

Ikpa Mbuban eyi Usem Obolo, efaka me akọp usen iba mè ini me emen oyan̄ go me acha 2014. Esa akọp acha ita isa irọ ikwaan̄ igege ikpa yi me usem Obolo. Usem Obolo ore òso akọp iba mè ita me ido Naijiria okakaan̄ Ikpa Mbuban; mire òso efit ge me akọp ini mè jeeta (148) me Afìrikà; mire òso efit go mè akọp mè go (515) me otutuuk liyọn̄.

Ọgbọn̄:Ikpa
Ikpukot inyinya

**Ikpukot inyinya** ìre inu erọbe inyi ikibem ukot inyinya inyi ikayiaan̄ mè ìre ìsak unan mgbọ inyinya ya okije mè ìre ilibi. Ekigon ikpukot yi ikam me irak ukot inyinya. Owuwa mgbọ, ekisa omimin igon ikam me lek ukot inyinya ya agan̄ ònyenye, eyi ìkakinọ ufiak. Mêkọt isa agan̄ ya itọ me lek abọm otukot ene eyi ìkakinọ ufiak mgbọ ekikọọk, ire, agan̄ ukot yi îmin mè ilobo akpọk igak abọm ene. Usini mgbọ, mîkisa ògọm [glue] igọm ikpukot ya ikaan̄ me lek ukot inyinya ya.
Ikpa Mbuban eyi Obolo

**Ikpa Mbuban eyi Obolo** ìre Ikpa Mbuban eyi egebe me usem Obolo. Ebene ikwaan̄ me lek ikpa yi me acha 1984. Sabum mgbọ keyi, ebi ene mîsa owuwa mgbọ me lek ikakana Ikpa Mbuban itap me usem Obolo, ire, kpekọt irọ itet.

Efaka ikpa yi me akọp usen iba mè ini me emen Oyan̄-go me acha 2014. Esa akọp acha ita isa irọ ikwaan̄ igege ikpa yi me usem Obolo. Usem Obolo ore òso akọp iba mè ita òkakaan̄ Ikpa Mbuban me ido Naijiria; mè ire òso efit ge me akọp ini mè jeeta (148) me Afirika; mire òso efit go mè akọp mè go (515) me otutuuk linyọn̄.

Ọgbọn̄:Ikpa
Ikpoko

**Ikpoko** ire inu geelek ebi ene ekisa ilep inu mè . Îre si inu ebi ene ekibọkọ mgbọ ema ekinyam inu kiban̄ inyi ebi ufi ene. Me ujọn̄ọ mgbọ òraraka, ebi ene kpekisa ikpoko ilep inu. Kpan̄asi ikeya, ema ekisa inu ge inwene me lek ofifi inu inyi ema ekaan̄ inu ema ekiweek. Ogwu ge òkakaan̄ owuwa irin̄ môkọt inwene irin̄ cha mèlek ogwu òkaan̄ àkpà. Ire, mije inu chi kire owuwa irin̄, àkpà, ukwa, ebot, eriemubuuk, arọọn̄ mè esese esese inu echi mêkọtbe inwene, elobobe, kpebekọt ikiben ema isa isi ere geelek ene obosi, ebi kè ofifi inu ìfefet ibeben ikana ere enenibọkọ irek kire inu unye otu ewe, echi mêkọtbe isa ikikpe ewe inu ekepbe.
Ikpọkpọ lek

**Ikpọkpọ lek** ìre igwugwuun̄ chieen̄ ikpọ lek ene sa me eru mè ubọk irọ-inu echi òborọ inyi ene ikup me unyelek mè ikột ikput orukan̄, mè ìre igak orukan̄ mgbọ înube. Ebi ene mêkọt ikpọ lek kiban̄ sa me igogobo inorie itat, irọrọ , ilalaak ilaak mè ikpọkpọ chieen̄ me lek ejeek kiban̄. Ifuk-ibot ikpọkpọ lek ìre inu òbebene ikup akarake oka mgbọ. Ekitumu ibe îre Sokiretis obene  eyi ikpọkpọ lek me Giris Ukot Ikaan̄. Mîjeen̄ si ibe ke ikpọkpọ chieen̄ me lek lek ene mè ebi ene omabe ìre inu ekirọrọ akarake ebilene ebenebe iluk me isi ijọn̄. Me ere geelek me linyọn̄, ikpọkpọ lek ore adasi oniin̄ ikukup me unyelek sabum ikpọ-lek eyi uwu-ugwun̄.

Îwọn me ekesa lek kiji esi uwu ikpọ-lek.
Ikwaan̄ Ukechieen̄ Jisọs Orọbe

Ike Okaan̄-ene Jisọs Karais okije ikana linyọn̄ ikirọ ata inu, îrọ si owuwa inu ukechieen̄. Îre  ukpatu ugwem kan̄ òfolek inu ukechieen̄ cha ke etiten̄e inan̄a me ata etip ini cha, mè isa inige me ere yi inye owu òfuk.

## Jisọs îgwa owuwa ebi
Jisọs onenikijijen̄e ikana me Galili, mè ikijeen̄ inu me uwu ntitiin̄ ebi Ju, mè ikilook ata etip eyi mkpulu Awaji, mè ikigwa esese chieen̄ orukan̄ mè ufiak me lek ebi ene. Etip kan̄ okekitaan̄  ikana otutuuk ido Siria. Ebi ene ekekikpulu otutuuk ebi chieen̄ orukan̄ geelek okifiak, mè ebi lek okinaan̄, mè ebi ijo erumun̄ okisisaak, mè ebi mkpikpi, mè ebi ngọm, isa ijet Jisọs ibe igwa. Igwagwa otutuuk kiban.

## Efet me okwaan̄
Mgbọ Jisọs omun̄be ogbogbo ebi ene cha ìkekeke ikana ọmọ, itutumu inyi ebi udun̄ kan̄ ibe, ema enesaba okwaan̄ ya esi agan̄ keyilọ. Jisọs oneninin̄ emen uji, ọmọ mè ebi udun̄ kan̄, mè ibene ikikọp isaba okwaan̄ oyô ya. Ema mêkikọp me inyọn̄ isi mun̄ ya, egwijo okpọkpọ ibene me ema ekakpọge chieen̄.
Ikwetọ

**Ikwetọ** ìre  eyi òcheche linyọn̄ itap me okpọkọ iba, okpọkọ agan̄ inyọn̄ mè okpọkọ agan̄ osiki. Îre  òkeke me 0°  me ìkike iba me lek Ọfọkọ agan̄ inyọn̄ mè Ọfọkọ agan̄ osiki.

Iman̄ yi ìlibi inan̄a me agan̄ mbum-ura ifo agan̄ ichep-ura, ikeya ikana linyọn̄ mè is me ikeya iche liyọn̄ itap me irek ibak – agan̄ inyọn̄ mè agan̄ osiki.
Imanuwen Kant

**Imanuwen Kant** (òrere **Emmanuel Kant** me Ebeke, 22 Epuren 1724 - 12 Febuwari 1804) ìre ogwu Jameni ogwu usọ ifuk-ibot, emanbe me Kònigsberg me Purusia agan̄ Ichep-ura. Kant ìkween̄ inu ofolek usọ ifuk-ibot me uwu-ikpa ile Kònigsberg, mè inikana ogwu ijejeen̄.

Me emen ikpa esan̄abe isibi me acha îkwube, Kant ìkana otutuuk inu ọmọ okijeen̄ igwook me ibot ikọ ita òkijeen̄ inu ọmọ ochieekbe me lek:  (1) ọmọ ìchieek ibe ke îre Awaji ge gaalek okup, ogwu òrere ere ata inu geelek òmọmọnọ irek me linyọn̄ òkinan̄a; (2) ọmọ ìchieek ibe ke îkup mfufet imumun̄ ike nkeek Awaji ojebe itat mèlek inu òbosa unwọn òmimin ichit ijet inu me ugwem kiji; mè (3) ọmọ ìchieek si ibe mije ibot-ejit ene ìkakikwuge ore inu môkirọ ibe eji esalek ekelibi egọọk inu ònwọnwọn ichit (Metaphysics, p. 131).

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Imo

**Imo** ìre agan̄-mkpulu me Naijiria agan̄ osiki mbum-ura. Agan̄-mkpulu ìkukup ikana ọmọ ìre Anambira me agan̄ inyọn̄, Rivas me agan̄ ichep-ura mè agan̄ osiki, mè Abia me agan̄ mbum-ura,  Egwen agan̄-mkpulu yi ibak Okwaan̄ Imo eyi òkilibi me okike ijọn̄ agan̄ osiki me agan̄-mkpulu. Agan̄-ibot kan̄ ìre Oweri. Me etete agan̄-mkpulu 36 ìkup me Naijiria, Imo ore òso ìta òsisip ichit, mè ire òso 14 ene ewabe ichit me emen. Me acha 2016, otu-ifuk ene ìluluk me emen ìre efie 5.6.

Owuwa otoko mîwuulek iluk me lek ijọn̄ ònire Imo chereyi. Ge me lek otoko cha ìre Ebi Igbo ìkitumu usem Igbo mèlek usem Ebeke. Me emen mgbọ sabum mkpulu-usun̄, ere ònire Imo mgbọ keyi ìkup me Ama-ubọọn̄ Nri; ike mgbọ okije, inenikup me Mgbanriaak Aro [Aro confederacy] sabum ebi akọn̄ Briten enitim ikpan̄ Aro me akọn̄ me ibebene emen 1990 cha. Mgbọ akọn̄ ya otabe, ebi Biriten egbagbaan̄ lek ijọn̄ ya iriaak mèlek <Protectorate> Naijiria Agan̄ Osiki eyi egbaan̄be iraak me ike mgbọ okije, isa irọ Naijiria eyi Biriten me acha 1914.

Mgbọ Naijiria okaan̄be lek me acha 1960, lek ijọn̄ ònire Imo chereyi ìkup me Agan̄-mkpulu eyi Mbum-ura [Eastern Region]  mege inire 1967 mgbọ efelebe agan̄ ya, lek ijọn̄ Imo onenikup me Agan̄-mkpulu agan̄ Etete Mbum-ura [East Central State]. Onyan̄ iba iraraka me lek keya ke oka Agan̄ Agan̄ Mbum-ura esalek ifefieek itele Naijiria isi ichili ido Biafura. Eya onensa Akọn̄ Emen Ido eyi Naijiria inu, eyi etimbe acha ita. Sa me ekiweek igbagbaan̄ Naijiria iriaak, mgbọ akọn̄ ya otabe, mîkpọk ichili Agan̄-mkpulu agan̄ Etete Mbum-ura ya, ikukup ikeya ire acha 1976, mgbọ ukot mkpulu kè Mutala Muyamedi echilibe Agan̄-mkpulu Imo. Akọp mè acha go iraraka, enenifele Agan̄-mkpulu Imo irek iba; agan̄ mbum-ura kan̄ onenire Abia.

Ugwem-mbubek eyi agan̄-mkpulu yi ìchubọk ibieen̄ me lek ikwaan̄ uko  isasa koòk irọ aran̄. Aran̄ yi si ke owuwa ene ekisa item inorie. Ofifi inu òkibieen̄ ugwem-mbubek agan̄-mkpulu yi inye ìre aran̄ ijọn̄ mè afo ukan̄ [natural gas] echi ekisan̄a me agan̄ inyọn̄ mè agan̄ ichep-ura me agan̄-mkpulu yi.

**Ere Îkuppbe**

Agan̄-mkpulu itatap ikana imo ìre Abia me agan̄ mbum-ura, Okwaan̄ Naijà mè Delita me agan̄ ichep-ura, Anambira me agan̄ inyọn̄, mè Rivas me agan̄ osiki. . Agan̄-mkpulu yi ìkup me emen  4°45'N mè 7°15'N, mè  6°50'E mè 7°25'E. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 5,100km². 

**Inyinyi Òrom** [Natural Resources]

Agan̄-mkpulu yi mîkaan̄ owuwa inyinyi òrom kire aran̄ ijọn̄, afo ukan̄, oporolo, kalisiọm, kalisiọm kabọnet, alala [zinc], unyenrọ eyi ura mè eyi unye efet [wind energy]. Uti ìkinin̄ oruru inyi ene echi ebekọt imun̄ me lek ijọn̄ yi ìre iroko, mayogani, obeche, òkpot [bamboo], rọbà [rubber] mè koòk. Ofifi si, ibat okuket [white clay], ntitaak ibeji [fine sand] mè akan̄ [limestone] òwa me lek ijọn̄ yi.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
India

** India** (eyi ekigwen si **Industan** mè **Barat** me emen ido ya) ìre ido me Esia agan̄ Osiki. Ọmọ ore ido òmimin ichit me linyọn̄ ire efuk otu-ifuk ebi ìluluk me emen, mè ire òso jaaba òmimin ichit me okike ijọn̄. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Pakistan me  agan̄ inyon̄ ichep-ura; Chaina, Nepalu mè Butan me agan̄ inyọn̄; mè  Bangaladish mè Mayanima me agan̄ mbum-ura.  Siri Lanka ìkup igbet ọmọ me agan̄ osiki

Ọgbọn̄: Ido me Esia
Ingilan

**Ngilan** (òrere **England** me Ebeke) ìre ido me Yurop. Ido yi ìre ge me lek ido ìkup me Ama-ubọọn̄ Mgbanriaak. Ìche okike ijọn̄ mèlek Wales me agan̄ ichep-ura, Skọtilan me agan̄ inyọn̄, Okwaan̄ Ailan me inyọn̄ ichep-ura, Okwaan̄ Seliti mè Emen-awaji Atilantik me agan̄ osiki ichep-ura. Okwaan̄ Inyọn̄ me agan̄ mbum-ura kan̄ mè Okolo Ngilan me agan̄ osiki kan̄ egbaan̄ iche ọmọ isan̄a me lek akparalek ijọn̄ Yurop. Ido yi ìben irek go-me-jeeta me lek achọ Biriten Ile, eyi òkup me agan̄ inyọn̄ me Emen-awaji Atilantik, mè ikaan̄ asabọn achọ 100 me emen, kire Achọ Sisili mè Achọ Wait.

Lek ijọn̄ ekigwen Ngilan mgbọ keyi, ebi ene edasi iluk me ukot mgbọ , ire, ìbọkọ erieen̄ kan̄ inan̄a me lek ebi Angilis [Angles], òrere otoko ebi Jameni ebi egwenbe ibak ogbọn̄ achọ Angila, ebi ìdasi iluk me ere ya me emen òso senturi go mè gweregwen.

Ọgbọn̄:Ido
Irâk

**Irâk**  (òrere **Iraq** me Ebeke) ìre ido me Esia agan osiki ichep-ura. Ido òtatap ikana ọmọ ìre Sawudi Arebia mè Kùwet me agan̄ osiki, Tọki mè agan̄ inyọn̄, Siria me agan̄ ichep-ura, mè Irân me agan mbum-ura. Ama ibot Irân ire Bagidadi.

Ọgbọn̄:Ido
Inu òbelek

**Inu òbelek** (òrere **iò.** me mgbidim; mè ire **circa** mè **c.** me usem Uket-chieen̄) ìre ikọ ekigebe me isi acha ire ebege usen-onyan̄ inu omọnọbe irek, ire, kpechubọk iriọọn̄ achubọk acha inu ya omọnọbe irek mije îfiin̄ mgbọ, mèlek si, môkọt ire ibe ke kpege etip òfolek inu ya itap me ikpa mfufuk me mgbọ îmọnọbe irek; eya onenirọ ibe iyọt ikọkọt iriọọn̄ mgbọ ya. Ire inu ikup ikeya, mêge *"iò."* me isi acha ya isasa irọ inyi eriọọn̄ ibe ke inu ya ìmọnọ irek me emen mgbọ ya, ire, ke kpechubọk iriọọn̄ achubọk acha.
Inwọm

**Inwọm** ìre nriro akpalek eyi ebilene mè ìre anam okisa inọ olu inu, mè ikisa ifuuk efuuk. Inwọm îkaan̄ nriro kubọk ògban̄-olu [smell receptors] mè  eyi òkiria etip ejit nden̄. Me lek ebilene, inwọm ìkup me agan̄ isi. Oke inwọm okinọ olu ire ìgọọk me lek anam. Ebi kè ibo mîkinọ olu inu echi ebilene kpekikọt ino. Inwọm îkaan̄ unye inọ-olu enenen. Môkọt inọ olu esese esese inu ire lek 50,000, ìkawuuk geege.

Ọgbọn̄:Nriro akpalek ebilene
Isi-ije

*' Isi-ije* ìre ikpukpulu ebi ene mè inu isa inan̄a me ere ge osi ufi ere.
Inyi isi-ije ikọt imọn̄ọ irek inu uta okaan̄ ikukup. Ema ìre inu enamabe igwook (kubọk ujijọn̄ okpọrọ okinin̄ igwook ene  asuk mgba-uji oniin̄ ere [teren] uji  inyọn̄ okisọọk ere me ofifi).
îre mkpulu -ido okinama echichi. Ofifi inu ìre uji cha òbokikpulu ene mè inu (kubọk uji-ijọn̄, teren,uji ọfo, uji-inyọn̄ mè ofifi ). 

Òta kan̄ ire inu òbokikpulu ike uji cha ekije mè ikirọ inu me oniin̄ ije kiban̄ (kubọk ojeen̄-ere eyi okporo ònyi-ulook eyi oniin̄ teren mè òjeen̄ - ere eyi lek efet ) mè ìkan òbokikpulu otutuuk inu chi mè inu edọmọbe isun̄ ebekirọ me mgbọ me mgbọ.
Isilam

**Isilam** (òsisibi "isisiki ibot [inyi Awaji]" me usem Arabu) ìre ge me etete ebi kè Erumfaka eyi Ebireyam, mè erumfaka ìkitọbọ ebum inyi Awaji ge, eyi òkirọ inu igọọk me lek Kùrân, ikpa erumfaka eyi ebi Musilim emọnọbe ibe ìnan̄a me otu Awaji (Alà) ike echilibe ijeen̄ Ogwu nriran Muyamedi. Isifuk erumfaka Kiristien isan̄a, Isilam ore òso erumfaka iba òmimin ichit me linyọn̄; ebi ìkigọọk mîwa iraka ego iba, òrere irek akọp iba mè go me efit (25%) me lek ebi ìluk me linyọn̄.

Ọgbọn̄:Erumfaka
Itali

**Itali** (òrere **Italy** me usem Uket-chieen̄, mè ire **Italia** me usem ebi Itali) ìre ido ge òkup me etete Okwaan̄ Ile Mediterenia me Yurop agan̄ osiki. Ama-ibot kan̄ mè ama-ile òmimin ichit me emen ìre Rom. Ido òtatap ikana ọmọ ìre Furans, Siwizalan, Ọstiria, Silovenia mè agan̄-mkpulu òkup me emen ufi ido [enclaved microstates] Ama-ile Vatikan mè San Marino. Itali îkaan̄ si ama òkup me emen ofifi ido, òrere Kampione [Campione] òkup me emen Siwizalan.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Yurop
Jameni

**Jameni** (òrere **Deutschland** me usem Jameni, mè ire **Germany** me usem Ebeke) ìre ido me Yurop agan̄ Etete.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Yurop
Iwop-uko

**Iwop-uko** ìre ikpukpukpo anam mè ikiwop mfut ufuna isan̄a inorie isibi inyi ebilene mè anam mè isan̄a inu ǹrom [raw-materias] inyi uwu-ikwaan̄ irom-inu. Ikpukpukpo irin̄ mè ikpọkpọ chieen̄ me lek oka oron ìkup si me emen ìwop-uko.
Jameni ebi Nazi

**Jameni ebi Nazi** (òrere **Nazi Germany**, **German Reich 1933-1943** mèlek si **The Greater German Reich 1943-1945**) ìre emen mgbọ Adolf Hitler mè ebi otu-ogbo Ifit-mkpulu Nazi ekikpulu Jameni. Mîkigwen si **Third Reich** (òrere **Drittes Reich** me usem Jameni), eyi òsisibi 'Ijọn̄-ubọọn̄ òso Ita' (Third Empire', 'Third Realm').
Jemis Watt

**Jemis Watt** (19 Jenuwari 1736 – 19 Ọgọs 1819) ìre ogwu usọ ifuk mè usọ nrom [engineer] ge òrọriọọn̄ usọk enenen. Ọmọ onwene njini oruk ikpọk nama ijaan̄. Ìkare ọmọ onama adasi njini oruk [steam engine] ike usini ene ekitumu, ire, ọmọ okpọk inama inyi isi ikwaan̄ ijaan̄ igak aasi mbọ. Ofifi ebi kè njini oruk òwa m mgbọ ya (kire njini oruk kè Savery mè eyi kè Newcomen) mbọ Watt obenebe ikwaan̄ kan̄ me lek kian̄. Îre njni oruk eyi Watt okpọkbe inama orọ inyi  eyi emen senturi òso 18 mè 19 imọnọ irek me ido kiban̄, Biriten Ile mè me otutuuk ere me linyọn̄.

Îre mgbọ îkisibe ikwaan̄ kire ogwu òkirom nkwukwak e Uwu-ikpa Ile Gilasigo [Glasgow] ke îbene ikikaan̄ ulọk me lek irọriọọn̄ ike njini oruk okisi ikwaan̄.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Jeruselem

**Jeruselem** (Iburu: **יְרוּשָׁלַיִם**, **Yerushaláyim**) ìre ama-ibot me ido Ijeren. Ama-ibot yi îkup akarake akat. Jerusalem  ìre ge me lek ebi kè ama-ile ìkakan ichit me linyọn̄, eyi ebi ene ekpọkpọ ikiluk me emen, kpetele, akarake ukot ukot. Ama-ile yi ìre ere òsibi isi inyi owuwa erumfaka ìsibi isi me linyọn̄, ògak ge Erumfaka eyi Ebireyam. Ebi Ju emọnọ Jeruselem kire ama-ile òkup mbuban mije ìre ebon ere erumfaka mè ebon ifit-mkpulu kiban̄ me ukot mgbọ emen Ikpa Mbuban mè ire si ere Uwu Mbuban Awaji okekebe. Ebi Kiristien emọnọ Jeruselem kire ere òkup mbuban mije owuwa inu òmọnọ irek me ugwem kè Jisọs Karais ìmọnọ irek me ere ya. Ebi Musilim echieek ibe ke Muwamet ìnan̄a me Jeruselem ifo emen inyọn̄.

Ọgbọn̄:Ama-ibot ido
Jigawa

**Jigawa** ìre agan̄-mkpulu me Naijiria agan̄ inyọn̄. Ama-ibot kan̄ mè ama-ile òmimin ichit ìre Dutse. Efieek ijọn̄ me agan̄ inyọn̄ mbum-ura me lek Kano isa ichili agan̄-mkpulu yi me Ọgọs acha 1991. Ìkaan̄ mkpulu-ija 27. Agan̄-mkpulu echi òtatap ikana ọmọ ìre Kano mè Katsina me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Bawuchi me agan̄ ichep-ura mè Yobe me agan̄ inyọn̄ mbum-ura. Me agan̄ inyọn̄ ke îche okike ijọn̄ mèlek ido Nijê.

[Ogugo, egop, ogugo-ijọn̄]

Ọmọ ore òso jeeta òmimin ichit me etete ama-mkpulu 36 cha echi òkup me Naijiria. Otoko òwawa ichit me emen kan̄ ìre ebi Awusa mè ebi Fulani. Owuwa ebi ìluk me Jigawa ìre ebi musilim; ene inen mè inen gaalek ere Kiristien. Ọmọ ore ge me lek agan̄-mkpulu akọp mè iba ekisabe ikan Sharia ikpulu. Inu ge òsisibi isi me agan̄-mkpulu yi ìre ogugo egwookbe me emen nkorok "Dutsen Abuden" òkup me Birnin Kudu; mîweek iriọọn̄ ibe ke ogugo cha ekup karake emen mgbọ Aya Ukot Mgbọ Ewuuk [New Stone Age/Neolithic period].

Ugwem-mbubek agan̄-mkpulu yi ìchubọk ibieen̄ me lek iwop-uko. Sa me ike lek ijọn̄ ya okupbe ke ìbore èwê [semi-arid], ebi ene mîkimalek isibi isi agan̄-mkpulu cha òkukup ikana ọmọ, kire Kano, isi iweek ikwaan̄ ema eberọ me mgbọ mgbọ iwop-uko orakabe. Ijọn̄ mêkọtbe isa iwop uko înan me emen agan̄-mkpulu yi; echi mêkọtbe isa iwop inu, mun̄-ile ìkisisisaak. Me acha inen mè inen chi òraraka, gọlọgọlọ ìkpọkpọ ikikup me etete ebi uko mè ebi Fulani ìkisa anam ijijen̄e, mije ijọn̄ òbokọt itibi inu.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Jisọs Karais

**Jisọs Karais** (òrere **Jesus Christ** me ubọk ige-inu eyi Uket-chieen̄) ìre ogwu ijejeen̄ mè ogwu nriran òmaman me Beteleyem mè ikisi ikwaan̄ me Najaret; ugwem kan̄ mè ikọ Awaji îlookbe ore inu eyi erumfaka Kiristien obien̄be me lek. Ene yi ìluk me ido Ijeren me oka mgbọ. Ijejeen̄ kan̄ ke ebi Kiristien ekigọọk. Inu îjeen̄be mè ikọ îtumube ore echi òkup me adasi ikpa ini me emen Ikpa Mbuban agan̄ Ayaya Inyan̄a-Ibot; ekigwen ikpa ini cha ibe ìre Ata Etip. Ijejeen̄ òkup me ikpa cha oyaka ire echi ebi Kiristien ekiluk ugwem kiban̄ ikpọ me lek.

Ebi Kiristien eriọọn̄ ọmọ kire Gwun̄ Awaji Ogwu Obebene Ichit. Îkaan̄ si unye kubọk Awaji me lek kan̄, mè iyaka ikirọ owuwa inu ukechieen̄.

**Urum ebi ene minu me lek kè Jisos**

Ogbogbo ebi ene ekpekpulu ebi ngọm, mè ebi ǹnàan̄, mè ebi akọọk, me ebi mbuuk, mè ofifi ebi ìkifiak esese chieen̄ orukan̄ isa inigwook me ukot kan̄. Igwagwa otutuuk kiban̄. Mgbọ ebi ife cha emun̄be ibe ke ene mbuuk mîbene ikitumu ikọ, lek ebi ngọm înye, ebi akọọk mîbene ikije ije, ebi ǹnàan̄ mîbene ikimọọn inu, ikeke ema chieen̄ enenen. Ema ekekitọn̄ Awaji

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Jodan

**Jodan** ìre ido me agan̄ osiki agan̄ Levant me Esia agan̄ Ichep-ura. Ido òtatap ikana ọmọ ìre Siria me agan̄ inyọn̄, [Irâk]y me agan̄ mbum-ura, [tSawudi Arebia]y me agan̄ osiki, [Ijeren mè Palestain me agan̄ ichep-ura. Okwaan̄ Jodan, eyi òkilibi inin̄ emen Okwaan̄ Uchi, ìkup me okike ijọn̄ agan̄ ichep-ura, me emen  Jodan. Me agan̄ osiki ichep-ura, Jodan îkaan̄ sọntitiik atasuk me lek Okwaan̄ Anyiaan̄. Îre Ọfọ Okwaan̄ Akaba oche ọmọ isan̄a me lek Ijipiti. Ama ibot kan̄ mè ama ile òmimin ichit me ido ya ìre Amman. Ọmọ si ore ama ile ene ewabe ichit me emen me agan̄ Levant.

Egwen ido yi ibak Okwaan̄ Jodan.

Ọgbọn̄:Ido
Joyan Sebastian Bâk

**Joyan Sebastian Bâk** (òrere **Johann Sebastian Bach** me usem Jameni; iman: 31 Mâchi 1685 me Eisenach – 28 Julai 1750 me Leipzig;) ìre ogwu usọ òtitiin̄ okwà mè usọ òfit . Ọmọ ìluk me ntut òta emen mgbọ Barôk. Echubọk iriọọn̄ ọmọ mije îsan̄abe . Îfiat owuwa acha isa ikisi ikwaan̄ me uwu egep [court] ebi uwu ubọọn̄ [noblemen]. Îre ere keyi ke îtitiin̄ owuwa okwà kan̄ echi sọn̄ agwut mè echi . Ìfiat owuwa acha ugwem kan̄ me uwu ntitiin̄ Awaji, ere ikwaan̄ kan̄ orebe igege okwà uwu ntitiin̄. Bâk îge  otutuuk òjelek okwà, îtata eyi opera. Me ntut òta ugwem kan̄, owuwa ebi ìtitiin̄ okwà ekige okwà kiban̄ me , ire, ọmọ îfo isi ikige eyi kan̄ me barôk. Eya îrọ mè ebi ene ekikeek ebe ke ọmọ ìre ogwu òkirọ ubọk irọ-inu eyi oka mgbọ [old fashioned], ire, mgbọ keyi eji mîriọọn̄ ibe ke okwà kan̄ ore echi ònwọnwọn ichit me etete okwà esabe ǹnèn̄e [style] Barôk ige. Bâk mèlek Mozàt mè Bitovin ke ekimọnọ kire ebi ìsisibi isi ichit me etete ebi usọ ìtitiin̄ okwà ìrarak iluk me linyọn̄.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Joyanis Gutenberg

**Joyanis Gutenberg** (òrere **Johannes Gutenberg** me usem Jameni; iman: emen 1390 cha – 3 Febuwari 1468) ìre ogwu Jameni ge òrere ogwu usọ alata mè òrom-aya-inu [inventor]. Eman ọmọ me Meensi [Mainz] òkup me Jameni. Ogwu ute ìre ogwu mbit uji ọfọ. Inu ge esabe ichubọk iriọọn̄ ọmọ ìre ikwaan̄ îrọbe me lek igogon ikpa isibi [printing] me emen acha 1450 cha. Eriọọn̄ ọmọ si kire ogwu òsasan̄a ifuk-ibot isibi òfolek ike ebekineen̄ ikọ isun̄ inyi isibi ijaan̄ me inyọn̄ akpọk ikpa mgbọ esigon ikpa ya isibi.

Gutenberg orom okwukwut ekisa igon ikpa isibi, irom mun̄ ige-inu, irom oniin̄ ekisa itet ichip nkwukwuuk ikọ [type = metal letters] inyi ichubọk ikeke itat, mè irom si okwukwut igon-ikpa ile [printing press]. Ọmọ ìmọnọ ifuk-ibot me lek òkeme-inu eyi ebi ìkirọ mun̄ gerep ekisa ichimi miin̄ isibi me lek mfut gerep.

Sabum ubọk igon-ikpa kan̄ eyi ekibebieen̄ ichip nkwukwuuk ikọ ikana onisibi, ebi ene ekisa akpọk ile igon ikpa. Eya ìre isasa akpọk ile eyi alata mè ìre eyi uwot igon ikpa me akpọk me akpọk [page by page]. Me ubọk igon-ikpa kè Gutenberg yi eyi ekibieen̄ ichip nkwukwuuk ikọ ikana, ogwu ògon-ikpa môdasi isa alata mè ìre uti irom nkwukwuuk ikọ (A, B, CH, ...), mè inikigwugwa nkwukwuuk cha isa ige esese esese ikọ me inyọn̄ akpọk mè inisa igon ikpa isibi. Otutuuk inu Gutenberg orombe ìrọ inyi igogon ikpa isibi ikup mfufet mè ikigwat lek si.

Me emen mgbọ  me Yurop, aya ubọk ibeme-etip [info. tech.] ya ònunu îrọ inyi etip imumana – me mgbidim mgbọ, ebi ene mîkọt igon owuwa aya ikpa òkikpa esese esese owuwa ibot-ikọ. Inu ge òrọrọ inyi egon owuwa ikpa cha esibi ìre mije Ikpa Mbuban eyi Gutenberg ogonbe isibi – Ikpa Mbuban eyi Gutenberg. Eya ore adasi Ikpa Mbuban egonbe isibi ogbogbo. Gutenberg ìbene me 23 Febuwari 1455.

Gutenberg kpokore ogwu òrọriọọn̄ irọ mbubek. Mije keya, ìkachubọk ìkaan̄ oruru ìnan̄a me lek inu cha îrombe. Mîje îlọbe ikan òkikpulu ubọk ekirọ mbubek, ekakana okwukwut kan̄ cha îrombe inyi Joyan Fust, ogwu mèlek kan̄ ekirọ mbubek. Ogwu  òkup me emen mgbọ ya onenito ọmọ njijin mije ntap-nsọkọ [contributions] kan̄ cha îtapbe inyi ugwem ebilene [society]. Mije keya, itutumu inyi ọmọ ibe ke ogwugwu môkibọkọ ikpoko isiki-efuuk [pension] mèlek ofọnti, miin̄ mè àkpà [grains] acha geelek. Gutenberg ìkwu me Meensi òkup me Jameni me acha 1468.

Me ògat ugwem kan̄, ọmọ ìkarọ ijaan̄, ire, inu cha îrombe ìre inu òkup me isi uyọt enenen. Ọmọ irorom inu cha isan̄a, me ikafiin̄ge mgbọ etip-egwe [news] mè ikpa obebene ikinin̄ ikana Yurop me ugwat. Sa me ikeya, ebi sayensi mîkọt ikikpa usem mèlek ebi ogbo kiban̄ inwọn igak adasi mgbọ. Eya onenitap ubọk isa ngwu-nkana inu me sayensi [scientific revolution] mè aya usọ-ikwaan̄. Isan̄a me lek ebi ibot ntitiin̄ Awaji, ebi ìge ikan mè ebi usọ ikpa [scholars], owuwa ene me Yurop mîbene ikikween̄ ike ekifuk ikpa.

Ọgbọn̄ ntoronyan̄ Gutenberg mè Prọject Gutenberg, esa erieen̄ kan̄ igwen. Ama ile Guttenberg òkup me Iowa me United States, egwen si ibak ọmọ.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Juliọs Sisa

**Juliọs Sisa** (òrere **Gayọs Juliọs Sisa** me igwegwen iso; 12 Julai 100 SK – 15 Mâchi 44 SK) ìre ogwu ibot akọn̄, ogwu ifit-mkpulu, mè òge-ikpa me ntut òta Ripọbilik Rom. Sisa yi ìre ge me lek ebi ibot mkpulu ita ìgbagbaan̄ iriaak ikitap ubọk inyi lek kiban̄ inyi ema ge ge ekekaan̄ unye emin egak adasi mgbọ.

Mgbọ mgbaan̄-nriaak ya ojijakabe, ọmọ obebene akọn̄ emen ido itim me lek kè Pọmpeyi ogwu ilile. Mgbọ îtimbe ikpan̄, ikakana ogwu ibot mkpulu Rom òkikpulu ike înemebe ọmọ otutuuk ugwem kan̄. Ebi ochicha kan̄ ekpan̄ ọmọ me Rom. Ekifuk Sisa yi kire ge me lek ebi ibot akọn̄ ìsisibi isi ichit me emen mfufuk.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Jupita

**Jupita** ire  òmimin ichit me ọgbọn̄ ura. Ọmọ ore òso go mè ire ekifuk ibene me lek ura. Îmin enenen. Agan̄ ilile me lek kan̄ ìre afo [gas]. Îre Galilio odasi iweek  yi imun̄ me acha 1610, sa me telesikop. Usini ene echieek ibe ke ọmọ ore adasi òtiteek òmaman me isi otutuuk kechilọ.

Jupita omin ichit me etete ebi kè òtiteek òkup me ọgbọn̄ ura.  kan̄ ìre 142,984 km. Eyi ìsa mgbọ akọp mè ge imin igak eyi linyọn̄. Ire egbaan̄ otutuuk òtiteek òkup me ọgbọn̄ ura ichọk, ọmọ îmin igak ema mgbọ iba. Jupita ìmin mgbọ 318 igak linyon̄. Oke inu òkup me emen kan̄ ìmin mgbọ 1317 igak eyi linyon̄.
Jọjia

**Jọjia** (òrere **Georgia** me usem Ebeke) ìre ido òkup me Yurop agan̄ Mbum-ura mè Esia agan̄ Ichep-ura. Ìkup me agan̄ Kọkọsọs [Caucausus]. Okwaan̄ Ofifit okup me agan̄ ichep-ura kan̄, Rọṣia okukup me agan̄ inyọn̄ mè inyọn̄ mbum-ura kan̄, Tọki me agan̄ osiki mbum-ura, Amenia me agan̄ osiki, sà Azebaijan okup me agan̄ osiki mbum-ura kan̄.

Oke ijọn̄ Jọjia obenbe ìre 69,700 km². Otu-ifuk ebi ìluk me emen ìre efie ita mè okpọkọ jaaba (3.7 efie). Inu òwawa iraka ìkike ita me lek ebi ido ya eluk me Tibilisi, òrere ama-ibot kan̄ mè ama ile òmimin ichit.


Tbilisi-Freiheitsplatz-04-Rathaus-2019-gje.jpg|Tbilisi
Mtskheta-Svetitskhoveli-Kirche-16-Mauer-2019-gje.jpg|Mtskheta
Stepantsminda-Dreifaltigkeits-Kirche-18-Glockenturm-2019-gje.jpg|Stepantsminda
Bodbe-26-neue Kirche-innen-2019-gje.jpg|Bodbe
Ananuri-Mariae-Himmelfahrt-Kirche-08-Suedfassade-2019-gje.jpg|Ananuri
Sighnaghi-St Georg-14-2019-gje.jpg|Sighnaghi


Ọgbọn̄:Ido
Jọn Brown

**Jọn Brown** (9 Mêe 1800 – 2 Disemba 1859) ìre ogwu Amerika ge òkije ikeme itatap ene me usùn̄ mè ikirọ inyue ibe egwak ubọk irọ-inu ya. Îrọ inye ibe esa me unye (etim mè akọn̄) egwak orọmjọn̄ ya me Amerika. Adasi mgbọ enọbe erieen̄ kan̄ me ido kiban̄ ìre mgbọ îkekebe kubọk ogwu ibot isa ebi ene isi akon̄ me emen mgbọ etim Kansas eyi 1856.

Me Ọkitoba 1859, Jọn Brown îsa ebi enun̄unuun̄ isi ere ekisun̄ nroon̄ akọn̄ eyi mkpulu ido, òkup me Harpers Ferry me Virginia (òkup me Virginia Ichep-ura chereyi).
Ìtọt ibebene  òboro mè ebi usùn̄ ekaan̄ lek kiban̄ me Virginia mè Karolina Inyon̄. Îbum inin̄ ere nroon̄ akọn̄ ya, ire, mîkpan̄ ene jaaba me lek ebi kan̄ mè itap unan me lek akọp ene.

Jọn Brown ìtot isasan̄a nroon̄ akọp me ere ya inyi ebi usùn̄u, ire, usini ebi usùn̄ inen mè inen me ama ya mîgọọk ikeke ikitim ikeme ọmọ. Me ikarakage mbubak mgbọ akọp ita mè gweregwen (36) ebi uko, mè ebi afa mè ebi akon̄ mun̄ Amerika [US Marines] mîtet otutuuk ebi ìkeke mèlek kan̄. Ejeen̄ Jọn Brown ikpan̄ me 2 Disemba,1859 kubọk ogwu òkije ikeme Agan̄ mkpulu Virginia. Ọmọ ore adasi ene me Amerika ogwu ejeen̄be ikpan̄ mije ijeje ikeme ama kan̄.

Cherekeyi usini ene ekitọn̄ ọmọ kubọk ogwu òkekeke inye mè ichieek mkpa mije ichechieek kan̄, sà usini ene echa ọmọ mije ekifuk ọmọ kubọk ogwu iraak mè ogwu òtip-ukpook [terrorist].

## Mkpa kan̄ mè inu òrọrọ igọọk
Me ewelegwe òso usen iba me emen Onyan̄-akọp-mè iba me acha 1859, Jọn Brown ogege ibe:
Emi, Jọn Brown, nriọọn̄ ijaan̄ lek ibe ke inu ikpak ebi lek ijọn̄ yi ebi awọ otetbe, ke kpebeben isan̄a îtata egwogwook eje. Me adasi mgbọ mfiaan̄ lek n̄a sa me ikekikeek ibe ke mêkọt iro me ekagwookge eje ìwa.

Îfuk ikpa mbuban kan̄ mè ige òta ikpa etip ijet ogwu nwa. Me emen ikpa etip ya si ke îtap ndọmọ ebesa iche inu-nkaan̄ kan̄. Me òfuk-mgbọ osulube 11 ewelegwe, esasan̄a ọmọ me uwu mkpọn ya isa ije itibi urum ebi akọn̄ ìseso obop ene iba (2000) isa isi sọn̄ ijọn̄ uko ge ọfokọ okupbe. Me etete ebi ìkeke ikikpọ ike ekpan̄be ọmọ, Stonewall Jackson ogwu ònikana ogwu ibot akon̄  òwa, mèlek si John Wikes Booth (Booth yi ìfọfọọk ofọnti ebi akon̄ afa [militia] itap isa inikpọ ikpan̄-ene ya).
Ogwu usọ ukọt Walt Whitman îkpa iwele inu ọmọ omun̄be mgbọ ekpan̄be Jọn Brown me emen ukot kan̄ ekigwen *Year of Meteors.* 

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Jọn Bunyan

**Jọn Bunyan** (òrere **John Bunyan** me ubọk ige-inu eyi Uket-chieen̄) ìre ogwu Ingulan òkore òge-ikpa mè ogwu etip. Ọmọ ìre ge me lek ebi otu-ogbo Puritan. Echubọk iriọọn̄ ọmọ kire ogwu ògege *[[Njennyisi Ebi Ije]]* òrere  Kiristien. San̄a me lek *Njennyisi Ebi Ije*, îge si inu òsolek akọp ikpa gweregwen, owuwa me lek cha ìre ata etip ekpabe iwele. Ofifi ikpa kan̄ òsisibi isi ìre *Ugwem mè mkpa kè Dee Ijo-ene* [The Life and Death of Mr Badman] mè *Akọn̄ Mbuban* [The Holy War].

Bunyan ìnan̄a me ama Elstow òkup igbet Bedford. Ìsi ikpa sọnja mgbọ ijija kan̄; mgbọ îsobe akọp mè acha gweregwen, inenigọọk inin̄ Akọn̄  me emen mgbọ Akọn̄ Emen Ido eyi Ingulan [English Civil War].

Eman ọmọ me acha 1628, mè igwook ọmọ mun̄ me 30 Novemba, 1628 me Bedfordshire, Ingulan. Ìkwu me 31 Ọgọs, 1688 me Lọndọn, Ingulan.

Îkup me akọn̄ ya acha ita mè inigwu ikom ifo Elstow, mè inibene ikwaan̄ ubọk tinka [tinker] eyi îkween̄be inan̄a me ubọk ogwu ute. Ìnibene ikaan̄ ulọk me lek oniin̄ ikọ Awaji mgbọ îdobe nwa. Ìdasi igọọk inin̄ uwu Awaji òkup me ama ya sabum înigọọk inin̄ Ntitiin̄ Bedford, òrere otu-ogbo me Bedford, eyi ebi kpekigọọk ubọk irọ-inu eyi ebi Ntitiin̄ Ingulan [Church of England], mè inikana ogwu etip.

Mgbọ mkpulu ebi ubọọn̄ onen̄ebe ibene, mîgban otutuuk otu-ogbo ìkup ikeya ibe ekayaka ìtitiin̄; mè itet Bunyan itap me mkpọn, ikukup me uwu mkpọn akọp mè acha iba sa me îtumube ifieek ibe ke ọmọ ìkpotele ilolook etip ikọ Awaji. Me emen mgbọ îkupbe me uwu mkpọn ya ke îge mfufuk ugwem agan̄ erumun̄ kan̄, *Atata Nnwọn Òkup Iwa Inyi Ogwu Òrọ Ijo Ichit* [Grace Abounding to the Chief of Sinners] mè ibene si ikige ikpa kan̄ eyi ònenisibi etip ichit, *Nnjennyisi Ebi Ije*; kpòkogon ikpa keyi meege acha inen me lek esan̄abe ọmọ me mkpọn.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Jọọji Ferederik Andelu

**Jiọji Firedirik Andelù** (òrere **Georg Friedrich Händel** me usem Jameni; mè ire **George Frideric Handel** me usem Ebeke; iman: 23 Febuwari 1685 – 14 Epuren 1759) ìre ogwu usọ òtitiin̄ okwà [composer] ogwu ònan̄a me Jameni, òsi ìluk me Ingilan mgbọ îrebe nsabọn irieen̄, mè inikana ogwu Biriten sa me îlukbe ifiin̄ [naturalised Briton]. Joyan Sebastian Bâk mè Andelù eman acha yaage. Ema ekere ebi ìsisibi isi ichit me etete ebi ìtitiin̄ okwà me mgbọ kiban̄, ire, ema ene iba cha kperak ichichini. Andelù înwene erieen̄ kan̄ mgbọ îkanabe ogwu Biriten; îsan̄a nchọi iba ìkup me inyọn̄ "a" ya mè inwene  "Georg" mè "Friedrich." Ire, ebi ìkige inu me usem Jameni ekpọkpọ ifo isi ikige erieen̄ kan̄ ike ọmọ okige me adasi mgbọ ya, me usem Jameni.

Ubọk geelek îrebe ema ene iba eluk me emen mgbọ Barôk [Baroque period],  kè Bâk mè Andelù mîsibi esese. Andelù îge owuwa opera mè  mè isibi etip enenen me emen mgbọ ya. Îsi ije iwa, mè isi [Itali] si, ere îsi ikween̄be owuwa inu òfolek itititiin̄ okwà [compositions]. Bâk ìkatele Jameni agan̄ etete; owuwa mgbọ, ọmọ ìre ogwu okwà me ntitiin̄ Awaji, ogwu owuwa ebi emen ama [general public] kperiọọn̄ isi.

Okwà Andelù ogebe îwa iraka akọp ini mè iba (42). Ike mgbọ orakabe inenibene ikige . Oratario kan̄ òsisibi etip ichit ìre ''Ogwu Mesaya'' [*The Messiah*]. Ọmọ îge si  (okwà efitbe  igọọk), okwà sọn̄ agwut [chamber music] mè «ochestral music».

## Ibebene ugwem kan̄
Eman Andelù me Halle me Jameni agan̄ inyọn̄ mbum-ura, ere ònire Saxony-Analt me chereyi. Ogwu ute ìkakire ogwu òsọp ijeek, mè ogwu ofia òbum [surgeon]. Andelù ìbene ikifit  mè  mgbọ îrebe atalek ijija [very young]. Enyi ọmọ  mgbọ îrebe acha jaaba, ikekifit me agwut inyọn̄ uwu [attic] ere ogwu ute ìkabonọ ọmọ. Mgbọ îsobe acha onaan̄ge, îwuulek ikitititiin̄ okwà. Ọmọ îkaan̄ ogwu ijejeen̄ ekigwen Friedrich Wilhem Zachow òkorere Marienkirche, òrere ilile ntitiin̄ Awaji me Halle. Andelù okwekween̄ ubọk ekifit  mèlek si itititiin̄ okwà mè ike ekigbaan̄ owuwa  ifit inyi ikaan̄ utop ida [chords].

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Kabo Vede

**Kabo Vede** (òrere **Carbo Verde** me usem Pọtugalu mè ire **Cape Verde** me usem Uket-chieen̄) ìre ido òkup me ọgbọn̄ achọ me agan̄ etete Emen-awaji Atilantik. Achọ akọp ìnan̄a ìman sa me vọlukano egbaan̄ irọ ido yi. Okike ijọn̄ ido yi ìre 4033 km² mè ire egbaan̄ okike ijọn̄ akọp achọ cha iriaak. Achọ chi esa inu môsobe 600 km re 850 km ida ibọkọ me lek agan̄ ichep-ura  Kabo Vede, òrere ere ofofo agan̄ ichep-ura ichit me lek kọntinenti Afirika. Achọ Kabo Vede mèlek Azores, ebi kè Achọ Kanari, Madeyira mè Achọ Saveji egbaan̄ irọ .

Ọgbọn̄:Ido
Kaduna (Agan̄-mkpulu)

**Kaduna** ìre ama-mkpulu me Naijiria agan̄ inyọn̄. Ama-ibot kan̄ ìre Kaduna, òrere òso ama-ile jeeta òmimin ichit me Naijiria me acha 2006. Echili ama-mkpulu yi me acha 1967 kire Ama-mkpulu agan̄ Inyọn̄ eyi Etete; Kastina òkup mgbọ keyi ìkup me emen kan̄ mgbọ ya sabum înikana ama-mkpulu òkeke me lek kan̄ me acha 1987. Ọmọ ore òso ini òmimin ichit me okike ijọn̄ mè ire òso ita ene ewabe ichit me emen. Ekigwen ọmọ ibe îre ere ebon ikween̄-inu [center of learning] mije owuwa uwu-ikpa ìkup me emen kan̄, kire Uwu-ikpa Ile eyi Amadu Bello. 

[Ogugo,egop,iman̄-òriọọn̄,ogugo-ijon̄]

Me emen mgbọ [Mkpulu usun̄|mkpulu-usun̄]] cha ama-ile Kaduna ke ebi ibot mkpulu Biriten esa irọ ama-ibot  Naijiria agan̄ Inyọn̄.

Ebi ene echieek ibe erieen̄ yi, Kaduna, ìnana me lek ikọ yi "Kada" me usem Awusa, òsisibi "asakwut"; owuwa  kan̄ ìre "kadduna." Me mgbọ òraraka owuwa asakwut mîkiluk me Okwaan̄ Kaduna .

Ugwem mbubek ama-mkpulu yi ìchubọk ibieen̄ me lek iwop-uko,  kọtin mè ichip-ijọn̄. Ofifi ukpatu ìkitumu ibe erieen̄ ama-mkpulu yi ìnan̄a me lek ikọ yi "Odna", òrere erieen̄ ekisabe igwen Okwaan̄ Kaduna me usem Gbagyi.. Me lek iman̄-òriọọn̄ ama-mkpulu yi, asakwut òwa me lek; owuwa iman̄ ògbaan̄ me lek kan̄ mîkaan̄ asakwut me lek. Ufulek  ama-mkpulu yi, Kaduna united F.C., ekigwen si ibe îre "Ebi  kè Asakwut ya" [The crocodiles].

Ọgbọn̄:Ama-mkpulu me Naijiria
Kalivari

**Kalvari** (òrere **Calvary** me usem Uket-chieen̄, mè ire **Calvariae** mè ìre **Calvariae locus**  me usem Latin, mè ire **Γολγοθά** (**Golgotha**) me usem Giris) ìre okpurukpu ge, òkup me isisibi itele mgban ama Jeruselem, ere egonbe Jisọs ikpan̄ me inyon̄ uti nkwunrieen̄, ike Ata Etip otumube. Akarake ibebene ukot mgbọ etete [medieval periods], ere yi ìre ere ebi ene ekisi ije mfaka [pilgrimage].
Kamerun

**Kamerun** (òrere **Republic of Cameroon** me uketchieen̄ mè ire **Repulique du cameroon** me Furenchi) ìre ido me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ebi kè ido ìkukup ikana ọmọ ìre Naijiria me agan̄ ichep ura mè agan̄ inyon̄; Châdi okup me agan̄ inyon̄ mbum-ura; ido Afirika Etete me agan̄ mbum-ura; Gini Ikwetọ, Gabọn̄ mè Kongo Burazavilu ekup me agan̄ osiki kan̄, sà agan̄ atasuuk kan̄ cha okup me agan̄ Ọfọ Okwaan̄ Gini mè Emen-awaji Atilantik.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Ido me Afirika
Kano (Agan̄-mkpulu)

**Kano** mè ìre **Agan̄-mkpulu Kano** (òrere **Jihar Kano** me Awusa) ìre ge me etete agan̄-mkpulu 36 òkup me Naijiria. Ìkup me Naijiria agan̄ inyọn̄. Sa me orirọ ifuk-ene eyi erọbe me acha 2006, Kano ore agan̄-mkpulu eyi ene ewabe ichit me emen me Naijiria. Ifuk-ene eyi ebi ìkitọ ifuk esabe ndọmọ irọ me acha 2016, ìkijeen̄ ibe ke Agan̄-mkpulu Kano omin ichit me Naijiria, ire ekpọ me otu-ifuk ene. Efieek Kano isibi me lek Agan̄ Agan̄ Inyọn̄ [Northern Region] me acha 1967. Agan̄-mkpulu echi òkukup ikana Kano ìre Katsina me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Jigawa me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, Bawuchi me agan̄ osiki mbum-ura, mè Kaduna me agan̄ osiki ichep-ura.

Ama-ibot kan̄ mè ama òmimin ichit me emen kan̄ ekigwen Kano si. Kano ore òso ama iba ene ewabe ichit me emen me mgbọ ofukbe Legọs isan̄a.

Agan̄-mkpulu Kano òkup mgbọ keyi ìre ere esese esese isi ubọọn̄ ekupbe me mgbọ òraraka, igbaalek isi ubọọn̄ eyi Kano me acha 1000 AO abayaage ire acha 1349. Me 1349 ke eto ogwu ibot mkpulu Kano (Ogwu Sọlitan Kano); esa Yaji I irọ adasi ogwu ubọọn̄. Me òso senturi 15 ke echili ewe ekigwen *Kurmi* eyi òrọrọ Kano ikana ama ewe ile me ijọn̄ Awusa. Me òso senturi 16 mè 17 ogwu ibot mkpulu Kano (Sọlitan) îrọ lek kan̄ ikana ogwu òkaan̄ unye ichit me otutuuk isi ubọọn̄ me ijọn̄ Awusa. Me acha 1903 ebi Biriten mîtim akọn̄ me lek ebi Kano mè itim ikpan̄ ema, mè isa Kano itap igbaalek  Naijiria Agan̄ Inyọn̄.

Usem echi òsisibi isi me lek ijọn̄ ya mgbọ ebi Biriten kpebene-nu ikpulu Kano ire usem Awusa, Fulani, Beriberi (Kanuri), Tuaregi, Arabu, Nupe, mèlek usini usem me agan̄ osiki Naijiria. Ogbogbo ene me Kano mîyaka inikitumu usem Awusa; usini kiban̄ si mîbọkọ usem Awusa itap kubọk usem kiban̄. Karake ema ekaan̄be lek, Agan̄-mkpulu Kano mîrọ ogbogbo mbubek isibi ikeke, echi òrọrọ ama ya ikana ebon ere inyam-ewe [center of commerce], iwop-uko mè ere isun̄-ikpoko eyi ebi Musilim. Ebi otoko Awusa mè Fulani ire owuwa me lek ebi ìkup me Kano.

Usem Awusa ore usem òsibi isi ichit me Agan̄-mkpulu Kano. Me ubọk îkupbe si me ogbogbo ama me Naijiria agan̄ inyọn̄, ufialek òkisisaak Kano me senturi 21 keyi ìre, etim ebi Boko Aram, òrere ebi Isilam ìtip-ukpook [Islamic terrorist], ufiaalek ekinan̄a isibi me emen esese eru-mfaka mè ata ugbọọri. Owuwa ene me Agan̄-mkpulu Kano ekigọọk eru-mfaka Isilam. Kano ire ge me lek akọp mè agan̄-mkpulu iba ekisa ikan Sharia ikpulu me Naijiria.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Katsina (Agan̄-mkpulu)

**Katsina** ìre agan̄-mkpulu me Naijiria agan̄ inyọn̄ ichep-ura. Ama-ibot kan̄ ìre Katsina. Efieek ijọn̄ me lek Kaduna isa ichili agan̄-mkpulu yi me acha 1987. Agan̄-mkpulu echi òtatap ikana ọmọ  ìre Kaduna, Zamfara, Kano mè Jigawa. Ekigwen ọmọ ibe îre .

[iman̄-òriọọn̄, ogugo-ijọn̄]

Me acha 2006, otu-ifuk ebi ìluk me emen kan̄ mîwa iraka efie 5.8. Me etete ama-mkpulu 36 cha, ọmọ ore òso go ene ewabe ichit me emen me Naijiria, mè ire òso 17 òmimin ichit me okike ijọn̄. Otoko òwawa ichit me emen ìre eyi ebi Awusa. Erumfaka eyi owuwa ene ekigọọkbe me emen agan̄-mkpulu yi ìre eyi Isilam, ene inen mè inen gaalek ire Kiristien.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Kay Williamson

**Kay Williamson** (26 Jenuwari 1935 – 3 Jenuwari 2005, ogwu erieen̄ iman kan̄ orebe **Ruth Margaret Williamson**) ìre ogwu usọ usem ogwu ògwuun̄ chieen̄ me lek iwọwọlọ emen usem ebi Afirika, ògak ge, usem echi òkup me Ebon Okwaan̄ Naija me Naijiria, ere ọmọ olukbe me otu-ifuk acha òsik inen isoso akọp go. Ekigwen ọmọ *Nga usọ usem eyi Naijiria.* Ofifi inu esabe iriọọn̄ ọmọ ijaan̄ lek ìre eyi îtọtbe mè isan̄a Abichi Otutuuk Naijiria isibi.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Kebi

**Kebi** (òrere **Kebbi** me ubọk ige-inu ebikaan̄ ama) ìre agan̄-mkpulu me agan̄ inyọn̄ ichep-ura me Naijiria. Kebi ìkup igba Sokoto me agan̄ mbum-ura, Zamfara onenikup igba ọmọ me agan̄ inyọn̄, mè ikup igba agan̄-mkpulu Naija me agan̄ osiki, agan̄ ichep-ura kan̄ onenikup igba ido Bènè mè ido Nijê. Egwen ọmọ ibak ama-ibot kan̄ mè ama-ile òmimin ichit me agan̄-mkpulu ya, òrere Birnin-Kebbi. Agan̄-mkpulu Kebbi ikpọkọ inan̄a me lek ashan̄-mkpulu Sokoto me òso usen 27, me òso onyan̄ Ọgọs me acha 1991.

Me etete agan̄-mkpulu 36, Kebbi ore òso akọp me òmimin ichit, mè ire òso 22 ene ewabe ichit me emen. Otu-ifuk ene ìluluk me emen môso efie 4.4 me acha 2016.

Inu ukpọ-chieen̄ òkup me Kebbi ìre Okwaan̄ Sokoto òkilibi itibi emen agan̄-mkpulu yi isi inin̄ Okwaan̄ Naija mè ilibi ikeya ifo agan̄ osiki sabum ònore lek Oyô Kainji. Melek ogbogbo inu okup me Kebbi, mîkaan̄ esese isi irin̄ eyi ekisan̄a isa ifit ifit me mgbọ Ijọk Itet-irin̄ eyi Agungu, mè ndidie si, mè  eyi Afirika agan̄ Ichep-ura, mèlek si ogbogbo eniin̄.

Agan̄-Mkpulu Kebbi ìre ere ebi ekitumu esese otu-usem elukbe, ebi Fulani, Hausa,  mè Zama [Zarma] ekiluk ikana otutuuk lek-ijọn̄ Kebbi, me mgbọ ebi Achipawa, Boko-Bala, Dendi, Dukawa, Kambari, Kamuku, Lela, Puku, mè Shanga ekiluk ifo agan̄ osiki mè ichep-ura. Me agan̄ erumfaka, owuwa ebi ìluk me Kebbi ire ebi ìkigọọk erumfaka Isilam, 80% ire Musilim, 10% ìre ebi Kiristien, sà 10% ekigọọk Erumfaka Orọmijọn̄.

Me mgbọ mkpulu-usun̄ ìkabebene, ere ekigwen Kebbi mgbọ keyi, ema ekakup me irak mkpulu Ama-ubọọn̄ Kebbi, ebi Awusa Banza Bakwai abayaage isi ire aya-otu acha 1800, mgbọ ebi akọn̄ Fulani egak ema ibọkọ usini ijọn̄ kiban̄ mè ikisa isasa ema itap igbaalek Mkpulu Emia eyi Gwandu [Gwandu Emirate], òkup me irak Kalifet Sokoto. Me ogbogbo acha òraraka ebi mkpulu Kebbi mîkitim akọn̄ me lek Sokoto ogbogbo mgbọ abayaage isi ire acha 1900 mè 1910, mgbọ ebi Biriten ebọkọbe mkpulu ere ya kubọk ge me lek  Naijiria agan̄ Inyọn̄, eyi ònigọọk ikana Naijiria eyi Biriten me mgburudun̄, sabum Naijiria onikaan̄ lek me acha 1960.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Kineset

**Kineset** (òrere **Knesset**, **הַכְּנֶסֶת** me usem Iburu, òsisibi *ntitiin̄* mè ìre *mgbaan̄-ntitiin̄*) ìre uwu inama-ikan eyi agwut ge, eyi ido Ijeren. Kineset yi ore otu-ogbo òkakaan̄ unye ichit me ido ya, mè isa me ikeya ikaan̄ ototuuk unye me lek mkpulu ido Ijeren (isan̄a me lek  eyi ebi uwu oyerebet mè ebi kè ama-mkpulu ija [local govts].

Kineset yi okigon otutuuk ikan [passes all laws], ito ogwu ibot mkpulu [president] mè ogwu ibot ido [prime minister] (ubọk geelek îrebe ke ogwu ibot mkpulu okigobo ogwu ibot ido). Kineset yi si okitap ubọk me ikpa sabum agwut oru òkeke [approves the cabinet]. Ema si ekitaak chieen̄ ikpọ inu mkpulu ido ekirọ, mè ikirọ si owuwa ofifi inu. Kineset okigobo ogwu , ogwu òkikpọ ubọk irọ-inu [policies] eyi mkpulu ido Ijeren mè inu ema ekirọ [operations].

Kineset îkaan̄ unye imọmọnọ ukwek ebi kan̄ isan̄a [waive the immunity of its members], isan̄a ogwu ibot mkpulu mè ogwu  inan̄a, isa mkpulu ido inire òta [dissolve a govt] sa me , isa lek kan̄ inire òta [dissolve itself] mè igwen ibe erọ ayaya orirọ igogobo ebi mkpulu. Ire, mege erọ orirọ igobo-ene yi ènan̄a, Kineset òkup mgbọ ya ìbokpọkpọ ikikaan̄ unye. Kineset ekichichini me Givat Ram, me Jeruselem. Efit ene ge mè akọp iba ekup me emen Kineset.

Ọgbọn̄:Uwu inama-ikan
Kiristien

Ebi **Kiristien** ìre ebi ìkigọọk ijejeen̄ kè Jisọs Karais ike egebe me agan̄ Ayaya Inyan̄a-ibot me emen Ikpa Mbuban. Ebenebe ikigwen ema ikeya me ama Antiọk mije ugwem kiban̄ ìbelek eyi kè Karais ogwu ema ekigọọk.

=Mfufuk Erieen̄=
*Kiristien* me usem Giris ìsibi *“ogwu òkigọọk Karais.”*

Ọgbọn̄:Erumfaka
Kogi

**Kogi** ìre agan̄-mkpulu ge òkup me agan̄ inyọn̄ etete me Naijiria. Okike ijọn̄ Kogi me agan̄ mbum-ura ìkup ìgbaalek Ekiti mè Kwara; me agan̄ inyọn̄, ìkup igba Abuja, òrere ama-ibot Naijiria; me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, ikup igbaalek Nasarawa; agan̄ inyọn̄ ichep-ura, ìkup igbaalek Naija; agan̄ osiki ichep-ura ìkup igbaalek Edo mè Ondo; agan̄ osiki mbum-ura ìkup igbaalek Anambira mè Enugu; sà agan̄ ichep-ura kan̄ okup igbaalek Benuwe.

Kogi gaalek ore agan̄-mkpulu me Naijiria eyi òcheche okike ijọn̄ mèlek agan̄-mkpulu akọp me Naijiria. Erieen̄ kan̄ yi ìnan̄a me lek ikọ yi *Kogi* me usem Awusa, òsisibi *okwaan̄.* Efieek ijọn̄ inan̄a me lek Benuwe, Kwara mè Naija isa ichili Kogi me òso usen 27 me oyan̄ Ọgọs 1991. Ekigwen Kogi ibe îre agan̄-mkpulu usọk okwaan̄ [confluence state] mije ke Okwaan̄ Naija mè Okwaan̄ Benuwe enichichini me emen kan̄, me Lokoja òrere ama-ibot kan̄. Me etete Agan̄-mkpulu 36 òkup me Naijiria, Kogi ore òso 13 òmimin ichit me okike ijọn̄, mè ire si òso 20 ene ewabe ichit me emen. Sa me ndọmọ-ifuk [estimate] eyi 2016, ene mîwa me agan̄-mkpulu ya iso efie 4.5.

Lek ijọn̄ Kogi ìkup me emen aka oron̄ Ginì agan̄ unye ura okitoon̄ (Tropical Guinean forest). Inu òsibi isi òkup me Kogi ìre Okwaan̄ Naija eyi òkilibi inan̄a me agan̄ Inyọn̄ ichep-ura mè Okwaan̄ Benuwe òkilibi inan̄a me agan̄ inyọn̄ mbum-ura mè inigba isọk me etete agan̄-mkpulu yi.

Agan̄-mkpulu Kogi ìre ere ogbogbo otu usem okupbe: Ebira, Gbagyi mè Nupe (ebi Kakanda, Bassa Nge mè Kupa) ekup me etete, ebi Agatu, Bassa-komo, Igala, Igbo, Idoma me agan̄ mbum-ura, mè ebi Yoruba (eyi ore ebi Okun, Ogori, Oworo me Mangogo) me agan̄ ichep-ura. Me lek ebi ìluk me Kogi, 45% ìre Musilim, 40% ere Kiristien, 15% eniki itọbọ ebum igọọk me orọmijọn̄ kiban̄.

Me mgbọ mkpulu ebi Biriten ikabọkọbe irek-nu, ere eniben igwen Agan̄-mkpulu Kogi mgbọ keyi, me mgbọ ya mîtọbọ ere ya ibum mè iche isa irọ esese esese agan̄-mkpulu. Bene me acha 1900 abayaage acha inire 1910, ebi Biriten eluk ere yi, mè isa ema igbaalek ebi agan̄ Inyọn̄ Naijiria [Northern Protectorate] me ama-ibot kiban̄ me Lokoja isi ire 1903. Ebi Biriten mîsa esese agan̄-mkpulu igbaalek eyi igwen Naijiria eyi Biriten abayaage Naijiria enikaan̄ lek me acha 1960.

Me Adasi mgbọ, ere ekigwen agan̄-mkpulu Kogi mgbọ keyi ìkikup mèlek Agan̄-mkpulu [region] agan̄ Inyọn̄ Naijiria abayaage isi ire 1967 me mgbọ echebe agan̄-mkpulu ya. Mîche ema itap me agan̄ ekigwen Agan̄-mkpulu Inyọn̄ Ichep-ura, Agan̄-mkpulu Kwara, mè Agan̄-mkpulu Benwue-Pilatu. Me acha 1976 ya, okpọkọ me lek Benuwe agan̄ ichep-ura, Kwara agan̄ osiki mbum-ura mè Naija agan̄ osiki ekpọkọ inan̄a inikana Agan̄-mkpulu Kogi.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Kilogaram

**Kilogaram** (òrere **kg** me mgbidim) ìre achubọk iman̄-ntọ ekisa itọ okpukpuk inu me Ubọk Itọ-inu eyi SI. Me owuwa ido me linyọn̄, îre ọmọ ke ekisa ito okpukpuk me sayensi, engineering mè inyam-ewe. Kilogaram ge ìre okpukpuk eyi lita mun̄ ge okaan̄be.

[[Ọgbọn̄:Wp/ann|Ubọk Itọ-inu eyi S.I. Me owuwa ido me linyọn̄, îre ọmọ ke ekisa ito okpukpuk me sayensi, engineering mè inyam-ewe. Kilogaram ge ìre okpukpuk eyi lita mun̄ ge okaan̄be.
Kongo Burazavilu

**Kongo Burazavilu** (òrere **République du Congo** me usem Furenchi, **Repubilika ya Kôngo** me usem Kituba, **Republic of the Congo** mè **Congo-Brazaville** me usem Ebeke) ìre ido òkup me agba okwaan̄ agan̄ ichep-ura me Afirika agan̄ Etete. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Gabọn̄ me agan̄ ichep-ura, Kamerun me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Ido Afirika Etete me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, Kongo Kinshasa me agan̄ osiki mbum-ura, Kabinda eyi Angola me agan̄ osiki, sà Emen-awaji Atilantik okup me agan̄ osiki ichep-ura kan̄. Usem mkpulu me ido ya ìre Furenchi. Usem ido [national language] ìre usem Kituba mè Lingala.

Otoko echi òkup me ido ya ìre Kongo (40.5%), Teke (16.9%), Mbochi (13.1%), Sangha (5.6%), ofifi ebi Afirika mè ebi Yurop (23.9%). Me acha 2015, eru-mfaka me ido ya ìre Eru-mfaka Kiristien (88.5%), Eru-mfaka Orọmijọn̄ (4.7%), ebi kpegọọk eru-mfaka geege (3.0%), ofifi kechilọ (2.3%), ebi kpetumu isibi eyi ema ekigọọk (1.5%). Uwu ikan kiban̄ ìre eyi agwut iba. Okike ijọn̄ ido ya obenbe ìre 342,000 km²; ọmọ ore òso 64 òmimin ichit. Otu-ifuk ebi ìluk me ido ya ìre 4,244,359. Ikpoko ema ekisa inyam ewe ìre franc eyi Afirika Etete (me mgbidim: XAF). Me ido ya, ekikọp ujijọn̄ me agan̄ ulom. Iman̄ ibot ǹgwen kiban̄ ìre +242, sà iman̄ ibot akpatan̄ etip ore *.cg*.

Ọgbọn̄:Ido
Kenya

**Kenya** ìre ido ge me Afirika agan̄ Mbum-ura. Okike ijọn̄ kan̄ ìre 580,367 km². Otu-ifuk ene ìluluk me ido ya ìre efie akọp ini mè jaaba mè nchọi gweregwen (47.6 efie). Ọmọ ore òso ido akọp ini mè jeeta òmimin ichit me linyọn̄ ire ifuk ikpọ me okike ijọn̄; mè ire si òso akọp iba mè onaan̄ge eyi ebi ene ewabe ichit me emen me Afirika. Ama ibot kenya ire Nairobi.

Ido echi òtatap ikana Kenya ìre Sudan Osiki me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Etiopia me agan̄ inyọn̄, Somalia me agan̄ mbum-ura, Tanzania me agan̄ osiki, sà Emen-awaji eyi India otap ìkana me agan̄ osiki mbum ura. Usem mkpulu ire Suwayili.

Egwen ido ya ibak Ogoon̄ Kenya. Sa me ifuk-mgbọ eyi ebi ìkirọ nwèek [research] ofolek inu ukot ikaan̄ [archeologikal dating] erọbe me lek ebi kè inu kire ukwuuk mè esese inu erọkọbe me ijọn̄ ido ya, mîweek iriọọn̄ ibe ke ebi Kush edasi iluk me agan̄ ola ijọn̄ Kenya bene me 3200 SK ire 1300 SK.

Ebi ikitumu usem Nilotik, ebi  ukot-ọkọ kiban̄ orebe ikpukpo anam (ìrere nte nte ukot ikaan̄ inyi ebi ìkitumu Nilotik me Kenya chereyi) ebene ikọp uran̄ me emen acha 500 SK inu me ere ònikana Kenya cherekeyi.

Ebi Yurop enichichini Ijọn̄ Ubọọn̄ eyi Pọtugalu me ido ya me 1500 SK. Mkpulu-usun̄ onenibene me emen akọp mè senturi onaan̄ge, mgbọ ebi Yurop ekiweek inu ubọọn̄ me emen ido ya.

Mkpulu ido kenya ire eyi ; ogwu ibot mkpulu ido ire . Mîkigobo ebi ene me asabọn ama inyi enekup me otuchieen̄ me mkpulu ido. Ido Kenya îkup me Ogbo Mgbambọp Ido [United Nation], Uwu-ikpoko Linyọn̄, International Monetary Fund, COMESA, International Criminal Court mè me ebi ke ofifi ogbo ìkup me owuwa ido. Kenya ire ge me lek ido echi ikpoko òkinin̄ ìkamalek ìmin. Ugwem-mbubek [economy] Kenya òmin̄  ichit me Afirika agan̄ Ichep-ura mè me agan̄ Etete. Nairobi ire atubọk ere mbubeek kiban̄ ònyenye ichit òkupbe.

Ọgbọn̄:Ido
Kunifọm

**Kunifọm** (òrere **cuneiform** me ebeke) ìre ge me lek ebi kè adasi ubọk ige-inu òkup meukot ikaan̄. Me ubọk ige-inu yi, ekisa otu uti-ikpa [stylus] òkup kubọk ezòòk [wedge] itap iman̄ me lek akpọk ige-inu esabe ndek ibat irọ.

Ọgbọn̄:Ubọk ige-inu
Kuresha

**Kuresha**(Me usem Kuresha: **Hrvatska**; me usem Uket-chieen̄: **Croatia**) ìre ido me Yurop

Ọgbọn̄:Yurop