open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nijê

**Nijê** (òrere **Niger** [Nìjê] me usem Furenchi, mè ire **Republic of the Niger** [Naija] me usem uket-chieen̄) ìre ido kpunu emen-awaji; ijọn̄ ijọn̄ okana. Ìkup me Afirika agan̄ Ichep-ura. Egwen ido yi ibak Okwaan̄ Naija. Me inyọn̄ agan mbum-ura ido Libia okana ọmọ; me agan mbum-ura, ido Chad otap ikana ọmọ; me agan osiki, Naijiria okana ọmọ; me osiki agan̄ ichep-ura Bènè okana; me inyọn̄ agan̄ ichep-ura Mali okana ọmọ; me osiki agan̄ ichep-ura, ido Bukina Faso okana ọmọ; me inyọn̄ agan̄ ichep-ura, ido Aljeria okana ọmọ.

Okike ijọn̄ ido Nijê ìre 270,000 km² ikat ikana. Eya orọrọ mè ọmọ ire ama òmimin ichit me Afirika agan̄ Ichep-ura. Inu owawa iraka akọp irek jeeta me efit (80%) me lek ijọn kan ìkup me Èwê Sayara. Owuwa ene ìkiluluk me ido ya ìre ebi Musilim; ema mîwa iso akọp efie iba mè iba, mè ikiluk me ukpa me ukpa. Ama-ibot mè ama òminim ichit me Ido Nijê ìre Niameyi eyi òkukup me osiki agan̄ ichep-ura Nijê.

Nijê ìre ido òkisasa lek ibebene igwuun̄. Ìkpọkpọ ikikup me agan̄ irak me mgbọ ekifukbe ebi kè ido ebi ene ebenebe igwuun̄ me emen, igọọk me otitọ eyi Ogbo Mgbabọp Ido. Ido Nijê ìre òso 187 me ido 188 me acha 2015, mè ire òso 189 me ido 189 me acha 2018 mè 2019 me emen etip eyi Ogbo Mgbambọp Ido. Owuwa ere ikarege èwê me ido ya, una-ibot okisisaak, èwê si òyaka ikisa lek imemeen̄ ere cha. Ugwem-mbubek kiban̄ ìbieen̄ me lek asabọn uko ebi ene ewopbe mè inu inen mè inen ema eriabe isibi isi ofifi ido, mè ibieen̄ si me lek ata ijọn̄ òkup me agan̄ osiki mè  eriabe isibi isi ofifi ido  Uranium. Ido Nijê îje itibi okoso ufialek me ibebene igwuun̄ mije inu kechi: emen-awaji ìkakup (ijọn̄ okana ama kiban̄), èwê mè iwop-uko eyi ìkakisibi mfut iwa, ebi ene ikekikaan̄ bọn iwa sa me  ìkakupge, onenirọ mè ebi ene ewa egak ijọn̄ òkup me ido ya. Ijo irek me ugwem ebi ìluk me ido ya me agan̄ isi-ikpa, una , ijo ere ikpọ-lek mè ere ifafiat igwook [environmental degradation].

**Mfufuk Erieen̄**

Erieen̄ ido yi ìnan̄a me lek Okwaan̄ Naija eyi òkilibi iraka me agan̄ Ichep-ura me ido ya. Kpechubọk iriọọn̄ ike erieen̄ Okwaan̄ Naija onan̄abe. Ire, mfufuk eyi owuwa ene echieekbe, ìbe ke erieen̄ ya ìnan̄a me usem Tuaregi *n'eghirren* eyi òsibi *mun̄ òkigbugbuk.*

Ọgbọn̄:Ido
Nikolas Copernicus

**Nikolas Coppernicus**, ngwen-nsibi: [**Kọ̀panikus**] (19 Febuwari 1473 – 24 Mêe 1543) ìre ogwu usọ emen isinyọn̄ [astronomer], ogwu Purusia. Eman ọmọ me acha 1473 me ama-ile Toruń me Purusia. Echubọk iriọọn̄ ọmọ mije nkeek kan̄ ofolek ura mè linyọn̄. Nkeek kan̄ ìre ke ura ore etete inyi Ọgbọn̄ Ura, ke ebi kè pilanet/linyọn̄ ekije ikana ura. Ege inu yi isibi me emen ikpa kan̄ eyi ekigwen *De Revolutionibus orbium coelestium* (Ofolek ukọp eyi kè bọọlu ìkup me emen isinyọn̄). Egon ikpa yi isibi me acha Kọ̀panikus okwube.

Mgbọ îkupbe me ugwem, ọmọ ìre òban Awaji [priest], ogwu usọ ifuk, usọ ntaronyan̄ [astrologer], , usọ fisikis, ogwu usọ ikpa [classical scholar], ogwu ibot mkpulu [governor], , ogwu otuchieen̄ [deplomat] mè . Mgbọ îkirọ otutuuk inu chi, ìmọnọ  kire ikwaan̄ isiki-efuuk [hobby].

Ikween̄-inu kan̄ eyi òkijeen̄ ibe ke ura ore etete ọgbọn̄ ura, ore ge me etete echi ìsisibi isi ichit me lek nkeek eyi ifuk-ibot nrom [scientific hypothesis]. Ọmọ isasan̄a nkeek ya isibi ore ibebene  eyi ukot keyi.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Nikolas Faraclas

**Nikolas Faraclas** ìre ogwu usọ-ikpa me agọọk usọ usem me Uwu-ikpa Ile Puerto Rico, me Rio Piedras. Ìbọkọ ikpa-itọn̄ ofia-ikpa me Uwu-ikpa Ile Kalifọnia eyi Berkeley me acha 1989. Îge ikpa 25 mè urot, mè ige si etip m̀wèek eyi ifuk-ibot nrom mè ibot ikpa 80 mè urot. Îtumu si ikọ me emen ntitiin̄ ebi ebi usọ 100 mè urot me ido 40 mè urot me Afirika, Esia, Agan̄ Pasifik, Amerika Osiki, Agan̄ Karibi, Yurop mè Amerika Inyọn̄. Îkpọ chieen̄ me lek m̀wèek ebi usọ-ikpa mè nte-ikpa 40 mè urot. Îbene mè inama agọọk ǹkween̄ 50 mè urot me esese esese atagọọk ifuk-ibot ògbaan̄ me lek usọ usem me esese uwu-ikpa ile me Amerika Inyọn̄, Amerika Osiki, Afirika, Agan̄ Pasifik, Yurop mè Karibi. Me akọp acha ini mè urot òraraka, ọmọ ìkirọ m̀wèek ofolek usọ usem eyi mgbọ mkpulu-usun̄ orakabe [post colonial linguitics] mè usem echi emen mgbọ mkpulu-usun̄ [colonial era contact languages], mè ikibieen̄ ebi ama ikisa usem kiban̄ ijeen̄ inu inye, me inu ògbaan̄ me lek ijejeen̄ nsabọn mè ugane ike ekifuk ikpa me Agan̄ Karibi, Amerika Latin, Afirika mè Agan̄ Pasifik.

## Faraklas me Obolo
Echubọk iriọọn̄ Faraclas me ido Obolo bak me lek ikwaan̄ îrọbe me lek usem Obolo mè ikpa kan̄ eyi ekigwen A Grammar of Obolo îgebe isa ikpa usem Obolo iwele.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Nkarankat

**Nkarankat** ìre mwuwu eyi ọgbọn̄. Ema ekigbagbaan̄ iluk mè ikaan̄ ikwaan̄ kiban̄ me anam me anam, kubọk ebi kè atat mè akwọọk mè òsook [wasps].

Inorie kiban̄ ìkimalek ire uti [wood], inwan̄ ògegen̄ igwook, ijọn̄ [soil] mè ifin anam.
Nkat ija

**Nkat ija** ìre nkat òkup me etete owot mè nkat ile. Îre me emen kan̄ ke inorie okikpukpuku ita mè inin̄ emen eje. Me lek ogwu ebilene òsoso acha go, nkat ija îkijọnọ iso 7.5m. Ire, okpot kan̄ ìre ata sọntitiik. Eya orọ ekigwen *nkat ija.*

Nkat ija ìkup me irek ita: duwodenọm, jejunọm mè iliọm.
*Duwodenọm okibọkọ olulut mè mun̄-mgbe [juice] ònan̄a me emen . Îre me ere keyi ke owuwa me lek ikpukpukpuku inorie okimọnọ irek.
*Jejunọm ore ere inorie òkpukpuku isan̄a okije iraka inin̄ emen eje.
*Iliọm okibọkọ vitamin B12, uchi ònan̄a me lek olulut mè inu òsisik me lek mkpukpuku inorie echi ikarakage ìnin̄ emen eje.

Ọgbọn̄:Nriro lek ebilene
Nkube

**Nkube** (òrere si **Okube**) ìre anam ijon̄ òkup me ọgbọn̄ ge mèlek ebi kè okpọk. Inu ge òsisibi esese me lek kiban̄ ìre esese esese unwen ema ekaan̄be mè irọ si inyi itoon̄ me lek kiban̄. Usini kiban̄ îre oke unwen ya onin̄be chieen̄ ire gaalek ke ema ekikọt inwene, ire, usini mîkikọt inwene inan̄a me unwene ge inin̄ me ofifi unwen, mêkọt si igwugwa unwen (njiik, unwan, geren̄, oluku mè ofifi)

Inu òsibi esese melek kiban̄ ire: ukot kiban̄ òkakaan̄ otukot, ujọn̄ọ edim kiban̄ eyi ema ekikot isa itet inu, akparalek kiban̄ òsisip me agba mè ibene me inyọn̄, nchiaak nchiaak ibot kiban̄, alọm kiban̄ eyi òkikọt iwọọk ijọn̄ọ isibi mgbọ yaage mè iyaka igwu ikom, ike ema ekije ije kiban̄, mè ifa mè ìre ìkò òkup me inyọn̄ ujon̄ọ otu kiban̄.

Chieen̄ iba kè nkube ìkije esese esese; kpekigbaan̄ ije. Mije keya, mgbọ geelek, nden̄ nkube ìkifuk ibot ifo me lek esese esese ogugo iba îmun̄be me ere îkupbe. Mgbọ ibotet inorie kan̄, chieen̄ iba kan̄ cha mêgbaan̄ ije inyi isa me ikeya igwuun̄ chieen̄ ibọm urie.
Nkwukwuuk ikọ

**Nkwukwuuk ikọ** (mè ìyaka ire gaalek **nkwukwuuk**) ìre iman̄ òkeke inyi ida me ubọk-ige-inu eyi òkisa iman̄ ijeen̄ ida. Isigbaan̄ otutuuk nkwukwuuk òkup me usem ititiin̄, îra inyi abichi eyi usem ya. Îre nkwukwuuk ke ekigbaan̄ ititiin̄ isa ige inu geelek me emen usem.
Noam Chọmsky

**Avram Noam Chọmsky** (iman: 7 Disemba, 1928) ìre ogwu Amerika òrere ogwu usọ usem, usọ ifuk-ibot,  eyi ifit-mkpuku, òge-ikpa mè òjeen̄-inu. Ọmọ ìre ogwu usọ-ikpa mè ogwu usọ-ikpa ogwu ìkayaka ìkijeen̄ inu, me Uwu-ikpa Ile Usọ Ikwaan̄ eyi Massachusetts [Massachusetts Institute of Technology]

Chọmsky ore ogwu òbebene agọọk ǹkween̄ eyi ekigwen *Generative Grammar.* Eyi ìre ge me lek ntap-nsọkọ eyi òsisibi isi ichit me atagọọk usem me emen òso senturi akọp iba.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Ntitiin̄ Afirika

**Ntitiin̄ Afirika** (òrere **African Union** me uketchieen̄) ìre ntitiin̄ ebi kè ido ìkup me kọntinenti Afirika. Otutuuk ido ìkup me Afirika, òrere akọp ido go me go ekup me ntitiin̄ yi. Enyi ulook ofolek ichichili ntitiin̄ yi me Sirtle me Libia, igọọk me lek Ntumu-nsibi eyi Sirtle [Sirtle Declaration] me òso 9 Onyan̄-Onaan̄ge 1999. Enichili ntitiin̄ ya me 26 Onyan̄-go 2001 me Addis Ababa, Etiopia, mè inirọ ijọk nchili-njeen̄ me 9 Onyan̄-Jaaba 2002 me Durban me Afirika Osiki

Echili Ntitiin̄ Afirika inyi inibọkọ irek "Organisation of African Unity (OAU)" eyi ebi ibot mkpulu akọp iba mè iba egbaan̄be itap ubọk me ikpa isa ichili me 25 Onyan̄-go 1963. OAU ìkup iyaka me 9 Onyan̄-jaaba 2009. Isi-isi  eyi Ntitiin̄ Afirika ìre "Assembly of the African Union" ekirọ. Ebi ìkukup me otu-ogbo keya ìre ebi ibot mkpulu esese ido ìkup me emen Ntitiin̄ ya. Ema ekichichini mgbọ iba me acha. Uwu-ibot  Ntitiin̄ Afirika ìkup me Addis Ababa. Ama ile òmimin ichit me emen Ntitiin̄ yi ìre Legọs me Naijiria, sà ama ile eyi ebi ene ewabe ichit me emen ore Kairo me Ijipiti.

Otu-ifuk ene ìkup me emen Ntitiin̄ Afirika ìsa sọntiik inu iwa iraka efie ge. Okike ijọn̄ kan̄ ìre 29 ego km². Îkaan̄ si ere ìsisibi isi me linyọn̄, kire Èwê Sayara mè Okwaan̄ Nali. Usem ekitumu me emen ìre usem Arabu, Uketchieen̄, Furenchi, Supen, Pọtugalu mè Suwayili.

Ọgbọn̄:Ntitiin̄ Owuwa Ido
Ntitiin̄ Yurop

**Ntitiin̄  Yurop** ìre mgba-nriaak eyi ido 27 echi òkup me Yurop egbaan̄be iriaak.  Îre mgbaan̄-nchieek eyi Maastricht eyi 1992-1993 ke esa ichili ntitiin̄ yi. Ido echi òkup me ntitiin yi ekigbaan̄ irọ inu kubọk ntitiin̄ ya ìre ido ge òkeke me lek kan̄, mè ikirọ si usini inu kubọk îre esese ido egbaan̄ iriaak.
Ntoronyan̄

**Ntoronyan̄** (mèlek si **ntaronyan̄**) ìre ikpele bọọlu matà me emen ofok òkitoon̄ mè ikiyok. Matà òkup me emen ntoronyan̄ ìre eyi pilasima. Îre unye ǹtaba okitet inu òkup me emen ntoronyan̄ igbaan̄ isun̄ ge. Ebi kè ntoronyan̄ ekinyi uyok mè utoon̄ mije ema mîyok enenen. Ntoronyan̄ ògbegbet lek linyọn̄ ichit ìre ura. Owuwa ntoronyan̄ òwa me emen ofok-inyọn̄, echi eji mêkọtbe isa chieen̄ ikike imun̄ me eririeen̄, ire, mije ere ema ekekebe ojọn̄ọbe ere enenen, eji eyaka ikimun̄ ema kire ntat ukan̄ òkekeke ibia me akpat.

Otu-ifuk inu òkup me emen ntoronyan̄ (okputuk kan̄) îwa ire lek îrọbe  ibene ikimọnọ irek me emen ntaronyan̄ cha.  yi ìkinwene aidirojin ikana iliọm mè isa me ikeya isan̄a uyok isibi.
Nkat ile

**Nkat ile** ìre nkat ògbagbaan̄ nkat ija igọbọ me lek rekitum mè edim ifin. Ujọn̄ọ kan̄ ìre 1.5m. Îgbidim igak nkat ija, ire, okpot emen [diameter] kan̄ îmin igak eyi nkat ija.

Îre me emen nkat ile ke akpalek ene okitaba mun̄ isan̄a me lek okpa cha òbosibi me lek ene, mè itet okpa òsisik ikaan̄ kubọk ifin iban mgbọ ebene isan̄a.
Nkek ukwuuk

**Nkek ukwuuk** ìre inu unye unye ya òchichit nriro òkup me emen lek inu ògat ugwem. Nkek ukwuuk môkọt ikup me emen lek mè ìyaka ire me inyọn̄ lek. Me lek ebi kè , mè ebilene si, îre ukwuuk ogbaan̄ irọ nkek ukwuuk kiban̄. Nkek ukwuuk kiban̄ ìkikup me emen lek, òrere me irak akpalek mè irak ufuk unye mè irak  cha òkup me akpalek. Îre nkek ukwuuk yi okibeme akpalek mè ufuk unye mè  cha, mè otutuuk nriro cha òkup me emen lek ene. Ọmọ okikput lek nden̄, ejit mè òfùfuk [lungs]. Mebe ebilene kpekaan̄ nkek ukwuuk, kè akpalek kiban̄ òkup akpakpa. Îre ọmọ okirọ akpalek ibene igwuun̄.

Inu ògat ugwem kire ebi kè , unọn inyọn̄,  mè irin̄, ekaan̄ nkek ukwuuk kiban̄ me emen lek. Sà usini inu ògat ugwem kire atat, eferen̄, olọnjin mè uka ekaan̄ nkek ukwuuk kiban̄ me inyọn̄ lek. Me lek inu kechi, îre nchiaak nchiaak inu mè ikpọk ore nkek ukwuuk kiban̄.

Me lek ebilene, gwun̄ emanbe ayaya ìkikaan̄ ukwuuk 300, ire ike ema ekimin inin̄ ene, usini ukwuuk cha mêgbaan̄ igọm, inenire ukwuuk 206.
Obolo

**Obolo** (ngwen-nsibi: [Òbòlò]) môkọt isibi:
* Ebi Obolo (ife)
* Ido Obolo (ama mè ere)
* Usem Obolo (usem)
Obolo agan̄ Mbum-ura

**Obolo agan̄ Mbum-ura** (òrere **Eastern Obolo** me usem Ebeke) ìre mkpulu-ija me Akwa Ibom. Ọmọ ore ge me lek ama Ebi Obolo me ido Naijiria. Ama-ibot kan̄ ìre Ọkọrọete. Ama yi ìkup me agan̄ osiki me ido Naijiria, me agan̄ Ebon Okwaan̄ Naija. Mkpulu-ija echi òtatap ikana ọmọ ìre Ibunọ me agan̄ mbum-ura, Ùna [Onna], Mkpat Eniin̄, Ikọt Abasi sà Emen-awaji Atilantik okup me agan̄ osiki kan̄. Ekigwen erieen̄ yi ikeya inyi esese ikup mèlek Andọni òrere Obolo agan̄ Ichep-ura. Mkpulu ido Naijiria echili mkpulu-ija yi me 4 Disemba acha 1996.

## Ife

Îre ebi Obolo mè ebi Iko egbaan̄ iluk me lek ijọn̄ ya. Otutuuk ebi ama ya mîkaan̄ atalek mgbaan̄-nrọ me ubọk iluk-ugwem. Okike ijọn̄ ama yi obenbe ìre 117,800 km². Okike otu-utọn̄ ijọn̄ kan̄ òkup me atasuk môso 184 km me ujọn̄ọ. Usem Obolo ore ore achubọk usem owuwa ene ekitumu. Esese ama cha òkup me lek ijọn̄ ya ekitumu esese esese otu-usem Obolo, eyi ogwu ama ge môkọtbe igobo eyi ogwu ama keyilọ itet ijaan̄. Ebi Iko ekitumu usem Iko; owuwa ene me Obolo agan̄ Mbum-ura mîkigobo usem yi si itet.

Usem Iko îriaak me lek usem Obolo mè iriaak si me lek otu-usem Ọkọrutip eyi ekitumu me Ifộn. Ifộn ìkup kire ngwan̄ enenwaan̄ mè ìre gwun̄ egbaan̄be iman mèlek Obolo agan̄ Mbum-ura.

Ọgbọn̄:Mkpulu-ija me Naijiria
Ọgbọn̄:Ama me Obolo
Oduku inyọn̄

**Ntọn̄ isinyọn̄** ìre oruk mun̄ òkup me lek efet eyi ògbagbaan̄ ititiin̄ mè ikana asabọn nchọi mun̄, eyi òkikup kire ego ntọn̄ mgbọ ekupbe me ijọn̄ ikikpọ.

Mgbọ ura isitet mun̄ me isi ijọn̄, îra isibi oruk mè ifo isinyọn̄. Isinene ifo agan̄ inyọn̄ ya òfifiik igak agan̄ ijọn̄, îra ikana asabọn̄ asabọn̄ nchọi mun̄. Îre chọi mun̄ chi ke eji ekimun̄ kire ntọn̄ isinyọn̄. Nchọi chi isigbaan̄ ititiin̄ iwa mè ilobo, îra irep igwook me linyọn̄ kire ìbot. Mun̄ ònan̄a me lek ìbot ya môsibi oruk si me ifo inyọn̄ mè isititiin̄ mè iyaka inirep igwook me ijọn̄. Eyi ore ukana mun̄.
Ofirikosok

**Ofirikosok** (mè ire si **obirikosok**, òrere **squid** me ebeke) ìre anam emen mun̄, òkup me ọgbọn̄ ge mèlek ofirikosok gbọgbọ-otu. Ebi kè ofirikosok ekitaka ofifi anam me emen mun̄, kpekitaka inwan̄, ire, ofifi anam emen mun̄ si mîkitaka ema.

## Òriọọn̄
Ema ekaan̄ ukot jeeta mè  ikaan̄ ujọn̄ọ olik [tentacles] iba òkaan̄ mfifip me lek. Otutuuk ofirikosok mîkaan̄ otu òkaan̄ ejeek. Ema ekisa olik iba cha ikpebe inu ema ebetaka mè ìkisa ejeek ya ìtaka. Ema mîkaan̄ sọntiik ikpọk [shell]  me emen lek kiban̄, me agan̄ inyọn̄ udun̄.

Me inyọn̄ akpalek kiban̄, îre esese nniniin̄ òkaan̄ agba unwen [pigment] me emen mè ìkimumen utoon̄ ojot. Eya onenirọ ibe ikup mfufet ema inwenwene unwen kiban̄ inyi ije mèlek eyi ere ema ekupbe, mè ikisa me ikeya ininiin̄ ita inyi ekakọt ìgwat lek ìmun̄ ema. Ema mêkọt ininiin̄ ita ikeya me mgbọ ema ekije inan̄a me ere ge isi ofifi ere.

## Ije
Ebi kè ofirikosok  ekije ije sa me itataba mun̄ itap mè isook isibi. Nsagot kiban̄ ìkup me emen kiban̄ inyi ema ekesa etaba ọsijin ike ema ekije. Usini obirikosok echi òkije me emen ugwuuk okwaan̄ mîkisa uwop kiban̄ si igwọk, eya  onenirọ ibe ema ekamalek ifiat unye kiban̄.

Ọgbọn̄:Anam emen mun̄
Ofirikosok gbọgbọ-otu

**Ofirikosok gbọgbọ-otu** (mè ire si **obirikosok gbọgbọ-otu** mè **mgbugbọrọ**, òrere **octopus** me Ebeke) ìre anam emen mun̄ òkup me ọgbọn̄ ge mèlek ofirikosok. Ema ekimalek ikaan̄ chieen̄ iba mè ukot jeeta òkaan̄ mfifip ijot irak. Ema si ekikaan̄ otu mè ejeek ònyenye me ere ukot cha echichinibe.

Ebi kè ofirikosok gbọgbọ-otu kpekaan̄ ukwuuk geege me inyọn̄ lek kiban̄ mè  ìyaka ire emen lek. Eyi onenirọ ibe ikup mfufet ema ikekitibi inin̄ ere ògbagba ifiik, kire agbagba ewuuk, me mgbọ ema ekasige urie. Ofirikosok gbọgbọ-otu ìkiluk me esese esese agan̄ me emen-awaji, ògak ge, me . Ema ekikput lek kiban̄ sa me ikukup me ere òtaka ìkpokọt ire ema lek; mêkọt isook ufit isa irọ inyi òtaka ikayaka imun̄ ema; mêkọt inwene unwen kiban̄ itap me lek eyi ere ema ekupbe. Ema kpekiluk ugwen ifiin̄. Owuwa ekiluk onyan̄ gweregwen (6) gaalek.

## Unwen
Ebi kè mgbugbọrọbọ mîkaan̄ esese nniniin̄ eyi òkikaan̄  me emen mè ikimumen [reflect] utoon̄. Ojelek nniniin̄ yi òwa me lek owuwa irin̄ mè owuwa anam emen mun̄. Îre nniniin̄ okirọ ibe ema ekọt ekenimi eta me ere ema ekupbe inyi ebi kè òtaka ekakọt ìgwat lek ìmun̄ ema. Ire, ebi kè mgbugbọrọ mîkisa nniniin̄ cha irọ inu isaba iraka eya. Ire ema ikup me ere, ema mêkọt isa unwen ijeen̄ ike îkupbe ema me lek. Ire ere ideke ema me lek, ebekup ntọn̄ ntọn̄, mè ìre igwugwa ntọn̄ ntọn̄ mè njọn̄ njọn̄. Ejit isinaan̄ ema, ema mîra ikana njiik njiik; ukpook isitet ema, mîra ikup okuket okuket.

## Ikput-lek
Ebi kè mgbugbọrọbọ mîkaan̄ esese esese oniin̄ ema ekisa ikput lek kiban̄. Ema mîkinimi ita me ere ema ekupbe; mîkirọ kubọk ema ìre ofifin anam; mîkisook ufit isibi iduku ichit isi mun̄ si. Ire unan ya òkinu ikup kubọk ibosasak ema ibot, ema mêkọt ifieek uko ge ito. Eya monenikimik mè itaba òtaka ya, ema mêsasa me ikeya ikibi inwọnọ.

Ọgbọn̄:Anam emen mun̄
Ogoon̄

**Ogoon̄** ìre lek ijọn̄ òbebene ifo inyọn̄ enenen mè isip me agan̄ inyọn̄ kan̄, mè ilibi ikwọọk mè ibene me inyọn̄ si igak okpurukpu.

Ọgbọn̄:Njelek ijọn̄
Ogun

**Ogun** ire agan̄-mkpulu me agan̄ osiki ichep-ura me Naijiria. Efele ijon̄ me lek agan̄-mkpulu yi isana me lek oka Agan̄-mkpulu agan̄ Ichep-ura isa ichili agan̄-mkpulu yi. Agan̄-mkpulu echi òkukup ikana ọmọ ìre Legọs me agan̄ osiki, Ọyọ mè Oṣun me agan̄ inyọn̄, Ondo me agan̄ mbum-ura,mè ido Bènè me agan̄ ichep-ura. Otu-ifuk ebi ìluk me emen ire 3,751,140 me acha 2016. Okike ijọn̄ îbenbe ire 16,762 km². Ọmọ ore òso akọp mè gweregwen ene ewabe ichit me emen mè ire òso akọp iba mè ini (24) òmimin ichit me okike ijon̄. Echili agan̄-mkpulu yi me 3 febuwari 1976. Ama-ibot kan̄ mè ama-ile òmimin ichit ìre Abeokuta. Ofifi ama-ile echi òsisibi isi me emen kan̄ ìre Ijebu ode (orere ama-ibot Ama-ubọọn̄ Ijebu) mè Sagamu, ama òkeke me isi me iwowop ibọn̄.

Ekigwen ọmọ ibe îre "otunchit ekisa inin̄ Naijiria" [Gate way to Nigeria]. Eriọọn̄ agan̄-mkpulu yi kire agan̄-mkpulu ge òkakaan̄ ogbogbo uwu-ǹrom, mè ire ebon ere irom-inu me Naijiria. Erumfaka echi òsisibi isi me agan̄-mkpulu yi ire eyi Isilam me eyi Kiristien, ubọk geelek îrebe ke ene inen mè inen ekigọọk erum-mfaka orọmijọn̄.

Otoko òwawa ichit me agan̄-mkpulu yi ìre Yoruba. Usem Yoruba si ore eyi owuwa ene ekitumu mè iyaka ikinọ ijaan̄.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Okwaan̄ Anyiaan̄

**Okwaan̄ Anyiaan̄** ìre otu okwaan̄ [sea inlet] ere mun̄ okinan̄a me Emen-awaji India inin̄. Ìkup me etete Afirika mè Esia. Ere òtobo ọmọ mèlek emen-awaji ìkup me agan̄ osiki kan̄; ìraka me  Bab el Mandeb mè Ọfọ Okwaan̄ Aden. Me agan̄ inyọn̄ kan̄,  Saina, Ọfọ Okwaan̄ Akaba mè Ọfọ Okwaan̄ Suwezi (òkilibi isi  Suwezi) ekup. Me irak okwaan̄ yi ke  okup, òrere okpọkọ me lek .

Okike ijọn̄ isi mun̄ Okwaan̄ Anyiaan̄ obenbe môso 438,000 km². Okwaan̄ ya ìre 2,250 km me ujọn̄o, me ere îwelebe ichit, uwele kan̄ ìre 355 km.  udọk kan̄ ìre 490 m, me agan̄ , udọk kan̄ òchichit ìre 3,040 m.

Okwaan̄ Anyiaan̄ si îkaan̄  òwewele enenen. Me ere cha si, owuwa anam mun̄ mè  mîkup. Esese esese chieen̄ anam echi kpekaan̄ ukwuuk-udun̄ ìkukup me emen okwaan̄ ya mîwa iraka 1000, mèlek si  200, echi mmeen̄ mmeen̄ mè echi nchiaak nchiaak. Ọmọ ore okwaan̄ òfofo agan̄ inyọn̄ ichit me etete ebi kè okwaan̄ ìkup me agan̄ turọpik.

**Okike**

Ebi International Hydrographic Organisation (IHO) etumu ibe ke okike okwaan̄ ya ìre ikechi:

::*Me agan̄ Inyọn̄:* Òta Ọfọ Okwaan̄ Suwezi me agan̄ osiki [òrere iman̄ òkilibi me Ràs Muyamet (27°43' N) isi Achọ Shadwan me agan̄ osiki (34°02' E) mè inan̄a me ere keya ilibi ifo agan̄ Ichep-ura ugban ugban (27°27' N) isi agan̄ agbawaji Afirika mè Akabà [Aqaba] òrere iman̄ òkilibi inan̄a me Ràs al Fasma ije me agan̄ osiki ichep-ura isi Achọ Rekin [Requin] (27°57' N, 34°36'E) iraka me Achọ Tiran ifo agan̄ osiki mbum-ura mè inilibi me agan̄ keya ugban ugban ifo agan̄ ichep-ura (27°57' N) isi atasuk  Saina.
::*Me agan̄ Osiki:* Iman̄ ònyanyana itet Hsn Murad (12°40' N, 43°30' E) mè Ràs Siyan (12°29' N, 43°20' E).

Ido ìtatap ikana okwaan̄ yi ìre:
*Me atasuk agan̄ mbum-ura:* Sawudi Arebia mè Yemen.
*Me atasuk agan̄ ichep-ura:* Ijipiti, Sudan, Eritireya mè Dijibuti.

ogugo-ijọn̄

Ọgbọn̄:Okwaan̄
Okwaan̄ Ile Mediterenia

**Okwaan̄ Ile Mediterenia** ìre okwaan̄ ile ge òkilibi inin̄ Emen-awaji Atilantik. Ìsik sọntiik kè ijọn̄ otap okana omọ okokop. Yurop agan̄ Ichep-ura, Yurop agan̄ Osiki mè Anatolia etap ikana ọmọ me agan̄ inyọn̄; Afirika agan̄ Inyọn̄ òkup me agan̄ osiki kan̄, sà Levant okup me agan̄ mbum-ura kan̄. Okwaan̄ yi îtap ubọk enenen inyi ichili-chieen̄ [civilisation] eyi ebi agan̄ ichep-ura.

Ọgbọn̄:Okwaan̄
Oga

**Oga** ìre inu ge ekisa ichit lek uwu mè inyọn̄ uwu. Ekimalek isa inwan̄ ude ichim oga, ire, mîkisa si inwan̄ ichip ebeke ichim.

Me usini ere, inu ema ekisa ichit inyọn̄ uwu kubọk oga ìre gaalek mfuuk, kubọk anyiaan̄, mè nlak kook, mè ofufi inu òkup ikecha
Ogogo

**Ogogo** ìre inu ekinama isaba mun̄ mè ìre iteke mè ìre ofok. Ekinama ogogo isa irọ inyi ikup mfufet isasaba okwaan̄ mè ìre iteke mè ìre oniin̄. Usini ogogo, ekinama me inyon̄ isaba ofifi oniin̄.
Okwaan̄ Jodan

**Okwaan̄ Jodan** (òrere **Nahr al-Urdunn**, نَهْر الْأُرْدُنّ‎ mè **Nahr Al Sharieat**, نهر الشريعة‎ me usem Arabu; mè ire **Nahar ha-Yarden**, נְהַר הַיַּרְדֵּן‎ me Iburu; mè ire ܢܗܪܐ ܕܝܘܪܕܢܢ‎ me Siria ukot ikaan̄) ìre okwaan̄ ge òkup me agan̄ Etete mbum-ura. Ujọn̄ọ kan̄ ìre 251 km (òrere mailu 156). Okwaan̄ yi ìkilibi  inan̄a me agan̄ inyọn̄ itibi Okwaan̄ Galili ifo agan̄ òsiki isi inin̄ Okwaan̄ Uchi. Ido Jodan mè ijọn̄ ogoon̄ ogoon̄ Golan ekup me agan̄ mbumura kan̄, sà West Bank mè Ijeren ekup me agan̄ ichep-ura kan̄. Egwen West Bank (òsisibi *Agba okwaan̄ agan̄ Ichepura*) mè ido Jodan ibak okwaan̄ ya.

Okwaan̄ ya îsibi inu imin enenen me erumfaka Judayisim mè eyi Kiristien mije Ikpa Mbuban îtumu ibe ke ebi Ijeren esaba okwaan̄ ya inin̄ Ijọn̄ Use Ya, mè itumu si ibe ke Jọn Ògwook Mun̄ ìgwook Jisọs ogwu Nazaret mun̄ me okwaan̄ ya.

**Mfufuk Erieen̄**

Owuwa ifuk-ibot igbini-ikọ [hypotheses] òwa òfolek ike erieen̄ ekigwen okwaan̄ yi me ukot keyi. Ge ìbe ke erieen̄ ya ìnan̄a me lek usem Semit "Yard|on" òsisibi *gbọọk fo agan̄ ijọn̄*, òjeje itat me lek ike ijọn̄ okwaan̄ ya okwalabe isiki [declavity]. Mîmun̄ ikọ òbelek keyi me lek erieen̄ ebi kè ofifi okwaan̄ ìkukup me agan̄ ya, kire okwaan̄ "Yarkon" mè "Yarmouk." Usini ifuk-ibot etumu ibe ke erieen̄ ya môkọt inan̄a me lek ikọ yi "yǝʾor" me usem Ijipiti, òsisibi "uga okwaan̄, Okwaan̄ Nali. Ike igbini-ikọ keyi ogbinibe itap, "Den" môkọt inan̄a me lek "dannum" eyi òsisibi "inu òkakaan̄ unye.".  ikọ ya òwa me usem Aramaik, Iburu, mè ebi kè ofifi usem Semit.. Adasi mgbọ ebakbe erieen̄ okwaan̄ ya me emen ikpa, egwen "Yārdon" me emen Anastasi I, ikpa osùkut eyi Ijipiti ukot ikaan̄; ikpa ya ìkup akarake mgbọ kè Ramesis II. Mfufuk ebi Arabu eyi oka mgbọ [Early Arab Chronicles] egwen okwaan̄ ya *Al-Urdunn*. Mgbọ Kuruseedi cha orakabe, mîbene ikigwen erieen̄ eyi Arabu yi *Nahr Al Sharieat* (Arabik: نهر الشريعة‎) òsisibi "the watering place."

Ọgbọn̄:Okwaan̄
Okwaan̄ Kasipian

**Okwaan̄ Kasipian** ìre iteke mun̄ [basin] eyi mun̄ okilibi inin̄ gaalek. Ọmọ ore oyô mè ìre okwaan̄ ile òmimin ichit me linyọn̄   mè ire eyi òmimin ichit me etete lek mun̄ ijọn̄ otapbe ikana me linyọn̄. Ìkup me etete Yurop mè Esia, me agan̄ mbum-ura me lek Kọkọsọs [Caucausus], me agan̄ ichep-ura me lek ikpele ijọn̄ mbubet eyi Esia agan̄ Etete, me agan̄ osiki me lek òla ijọn̄ ilika eyi Rọṣia agan̄ osiki me Yurop agan̄ mbum-ura, mè me agan̄ inyọn̄ me lek Òla Okpurukpu Irân me Esia agan̄ Ichep-ura.

Oke ijọn̄ îbenbe ìre 372,000 km². (ire isifuk  Garabogazikọla òkilomo uchi enenen òkup me agan̄ mbum-ura kan̄ isan̄a). Okpukpuk [volume] kan̄ ìre 78,200 km³. Ilomo-uchi [salinity] kan̄ ìre 1.2% (12 g/L), inu môsobe irek ge-me-ita me lek ilomo-uchi eyi mun̄ okwaan̄ ikike. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Kazakistan me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, Rọṣia me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Azeribaijan me agan̄ osiki ichep-ura, Irân me agan̄ osiki mè Tọkimenistan me agan̄ osiki mbum-ura. Okwaan̄ ile yi ìkakilibi ìsibi.

[Ogugo]
Okwaan̄ Kongo

**Okwaan̄ Kongo** (eyi ekigwen si **Okwaan̄ Zaiye**) ìre okwaan̄ me Afirika. Ọmọ omin ichit me etete okwaan̄ ìkup me Afirika, mè ire òso iba òjọjọn̄ọ ichit (ikigọọk Okwaan̄ Nali).

Ọgbọn̄:Okwaan̄
Okwaan̄ Misisipi

**Okwaan̄ Misisipi** (òrere **Mississippi** me ebeke) ìre okwaan̄ me USA. Ọmọ ore ọso 11 me etete okwaan̄ ijọjọn̄ọ ichit me linyon̄. Ama ile òmimin ichit eyi okwaan̄ yi olibibe iraka me emen ìre Memfis me Tenesi.
Okwaan̄ Nali

**Nali** (òrere **Iteru** me usem Ijipiti Ukot Ikaan̄) ìre okwaan̄ me ido Ijipiti. Îre ge me lek ebi kè okwaan̄ òsisibi isi me Afirika agan̄ Inyọn̄ Mbum-ura. Me oka mgbọ, Nali ire okwaan̄ ge òkitap ubọk inyi ikwaan̄ iwop-uko me Ijipiti Ukot Ikaan̄. Ọmọ ojọn̄ọ ichit me otutuuk okwaan̄ me Afirika; ifan̄a ọmọ òwa me ijọn̄ ibe ke ọmọ ojọn̄ọ si ichit me otutuuk okwaan̄ me linyọn̄, ubọk geelek ebi mkpulu ido Burazilu ekitumu ibe ke Okwaan̄ Amazọn îjọn̄ọ igak Nali. Ujọn̄ọ okwaan̄ Nali ìre obop kilomita gweregwen mè efit gweregwen mè akọp go (6 650 km). Ìje itibi akọp mè ido ge: Tanzania, Yuganda, Ruwanda, Burundi, Kongo Kinshasa, Kenya, Etiopia, Eritireya, Sudan Osiki, Sudan mè Ijipiti. Okwaan̄ Nali ore achubọk ere òkinyi mun̄ me Ijipiti mè Sudan.

Okwaan̄ iba okilibi inin̄ Okwaan̄ Nali – Nali eyi Okuket mè Nali eyi Oluku. Nali eyi Okuket ore achubọk ere mun̄ okinan̄abe inin̄ Okwaan̄ Nali, sà Nali eyi Oluku ke mun̄ owa me emen igak. Eyi oluku ìkaan̄ akọp irek jeeta me efit (80%) me lek otutuuk mun̄ òkup me Nali mè ikaan̄ si owuwa mgbugbulu mè ibat me emen. Nali eyi Okuket îjọn̄ọ igak Nali eyi Oluku; ìnan̄a me agan̄ Oyô Ile me Afirika agan̄ Etete. Kpechubọk iriọọn̄ ere ibot mun̄ kan̄ okupbe. Usini ene ekibe ke ìbore me Ruwanda mè ìre Burundi. Ìlibi iraka me Tanzania, Oyô Vikitoria, Yuganda mè Sudan Osiki. Nali eyi Okuket ìbene me Oyô Tana me Etiopia mè inilibi me agan̄ osiki mbum-ura inin̄ ido Sudan. Okwaan̄ iba cha enigbaan̄ iriaak me agan̄ inyọn̄ me Katum [Khartoum] òrere ama-ibot ido Sudan.

Agan̄ inyọn̄ me lek okwaan̄ ya ìkilibi itibi Èwê Sudan ikifo Ijipiti mè iniraka ikeya inin̄ emen Okwaan̄ Ile Mediterenia. Ichili-chieen̄ eyi Ijipiti mè eyi ijọn̄ ubọọn̄ echi Sudan, akarake ukot ikaan̄, ìnan̄a me lek Okwaan̄ Nali. Owuwa ene mè ama echi òkup me Ijipiti ekup me Iteke Okwaan̄ Nali me agan̄ inyọn̄ me lek ama Asuwan. Ire esan̄a sọntiik me lek, otutuuk ere etumube ikọ ibak me emen mfufuk mè orọmijọn̄ ebi Ijipiti Ukot Ikaan̄ ìkup me agbalek okwaan̄ yi.

Okwaan̄ Nali ke ebi Ijipiti Ukot Ikaan̄ ekisa ikpukpo lek kiban̄. Okwaan̄ ya si osa ichili-chieen̄ mè njennyisi itap me ido ya. Inan̄a me lek ike okwaan̄ ya okibaak iben atasuk kan̄ me ibot mgbọ me acha geelek, îra ikisan̄a ibat mè mgbugbulu inigwook me inyọn̄ ijọn̄ mè iraka itele. Echa onenikirọ inyi Iteke Nali ikinin̄ lek inu ewopbe enenen. Ebi Ijipiti enenikiwop àkpa wit mè fàlâs [flax], osùkut mè esese lek mfut uko mè inwan̄ ikana iteke Nali ya. Me emen mgbọ ya, àkpa wit ìre inu ekiweweek me agan̄ Etete Mbum-ura, inan̄a me lek una inorie òkup me agan̄ ya. Eya orọ, ebi mbit ekekinan̄a me ujọn̄ọ ere mè esese esese ido inikirọ mbubek mèlek ebi Ijipiti. Ubọk mbit yi onenirọ inyi Ijipiti ikeke inye me mgbaan̄-nrọ kan̄ mèlek ebi ofifi ido ebi ìkinu inilep inu mbit kiban̄.

Ọgbọn̄:Okwaan̄
Okwaan̄ Ofifit

**Okwaan̄ Ofifit** ìre Okwaan̄ ile òkup me Yuresia, me etete Yurop mè Kọkọsọs me Anatolia. Owuwa okwaan̄ òwa òkilibi inin̄ me emen kan̄.

Îre sa me okolo [Strait] Bọsifọrọs, Okwaan̄ Marimara, okolo Dadanelis, Okwaan̄ Egii, mè Okwaan̄ Ile Mediterenia mè okolob Gibiralita, ke Okwaan̄ Ofifit okilibi itibi in Emen-awaji Atilantik. 
 

Ọgbọn̄:Okwaan̄
Okwaan̄ Uchi

**Okwaan̄ Uchi** (mè ìyaka ire **Okwaan̄ Òkwukwu**) ìre okwaan̄ ge òkup me etete mbum-ura. Ekigwen okwaan̄ uchi mije îmabe lek ilomo uchi, mè igwen okwaan̄ òkwukwu mije kpunu inu opgat ugwem geege, kubọk irin̄ mè ìre uti, me emen. Ido ita okup ikana ọmọ: Ijeren, Jodan mè Palesitain.

Okwaan̄ yi ìkibọkọ mun̄ kan̄ inan̄a me Okwaan̄ Jodan, ire, ìkakilibi ìsibi ìsi ere geege.

Ujọn̄ọ kan̄ ìre akọp kilo go (50km) sà uwele kan̄ ire akọp mè kilo go (15km). Okike ijọn̄ îmọnọbe  ìre efit kilo gweregwen mè kilo go (605km²). Udọk kan̄ ìre efit mita iba mè akọp onaan̄ge mè jeeta (298m). Oke mun̄ okup me emen kan̄ ìre efit kilo ge mè akọp mè ini (114km³).

Ọmọ olomo uchi ichit me etete otutuuk asabọn okwaan̄ ijọn̄ otapbe ikana. Eya onenirọ mè mun̄ kan̄ inikaan̄ ulobo igak mun̄ echi ofifi okwaan̄.

Ire ene ibogwọk ugwọk me emen mun̄ okwaan̄ ya, ìbokitete me emen; ikpogeni.

Mije uchi onye ubọk ilomo me mun̄ okwaan̄ ya, irin̄ geege (mè ìre anam mun̄) ikaluk me emen; uti ìkatitibi si me emen. Eyi orọ ekigwen ọmọ Okwaan̄ Okwukwu (mije inu ogat ugwem geege ìkaluk me emen).

Ubọk geelek irebe ke kpunu irin̄ me emen mun̄ ya, owuwa inu ekisan̄a me okwaan̄ ya orọ mè okwaan̄ yi ikitaan̄ etip.  Mîkisan̄a owuwa uchi. Ire echibi kilo mun̄ ge, mêkọt isan̄a uchi òboso efit garam iba mè akọp jaaba mè gweregwen (276 g/kg). Uchi ya mônikaan̄ calcium chloride (CaCl₂) 14.4%, potassium chloride (KCl) 4.4%, magnesium chloride (MgCl₂) 50.8% mè sodium chloride (NaCl) 30.4%. Sulfate ions (SO₄²⁻) ìkamalek ìlomo, ire, bromide ions (Br⁻) îlomo enenen me lek; ọmọ olomo bromide ion ichit me otutuuk mun̄ me linyọn̄.

Otutuuk inu chi ekisan̄abe me emen mun̄ yi, ekisa ema irọ esese inu òkirọ mè ugwem ikije ifo isi. Mîkisa usini irom ebi esese esese ugwun̄, inorie mè ugwun̄ ikwaan̄ (kemikàlu) ekisa irọ esese inu me uwu irom-inu.

Ọgbọn̄:Okwaan̄
Okwaan̄ Zambezi

**Okwaan̄ Zambezi** (òrere si **Zambeze** mè **Zambesi**) ìre okwaan̄ me Afirika agan̄ Osiki. Ọmọ ore òso okwaan̄ ini òjọjọn̄ọ ichit me Afirika, mè ire si okwaan̄ òjọjọn̄ọ ichit me etete ebi kè okwaan̄ ìkilibi ifo agan̄ mbum-ura me Afirika, mè ire si eyi òmimin ichit me etete ebi kè okwaan̄ ìkinan̄a me Afirika ilibi inin̄ Emen-awaji India. Okike  okwaan̄ ya obenbe ìre 1,390,000 km²,  eya ìsa sọntiik inu isip igak ìkike iba me lek eyi Okwaan̄ Nali. Okwaan̄ yi òrere 2,574 km² me ujọn̄ọ, ìnan̄a me Zambia mè ilibi iraka me agan̄ mbum-ura me ido Angola, mè okike ijọn̄ agan̄ inyọn̄ mbum-ura me Namibia, mè agan̄ inyọn̄ me Botsuwana, mè inilibi iraka me okike ijọn̄ Zambia mè Zimbabuwe isi Mozambik, ere îlibibe itibi emen ido ya isi igwook me emen Emen-awaji India.

Infobox Zambezi

Inu òchuchubọk isibi isi me lek okwaan̄ Zambezi ìre . Ebi kè ofifi  me okwaan̄ ya ìre Chavuma  me okike ijọn̄ Zambia mè Angola, mèlek si Ngonye , òkup igbet Sioma me agan̄ ichep-ura me Zambia.

Achubọk ebon ukan̄ iba, ere ekisabe mun̄ inyi ukan, okup me lek okwaan̄ ya. Ema ìre Ukwek Kariba, eyi òkinyi ukan̄ me Zambia mè Zimbabuwe, mèlek si Ukwek Cohora Bassa me Mòzambik, eyi òkinyi ukan̄ me Mòzambik mè Afirika Osiki. Asabọn ebon ukan̄ iba ema cha si me lek okwaan̄ ya. Ge ìkup me lek  sà eyilọ okup igbet Ogoon̄ Kalene me agan̄-mkpulu Ikelenge.

Ọgbọn̄:Okwaan̄
Okwaan̄ ile

**Okwaan̄ ile** ìre ikpele èdọ mun̄ ala. Okwaan̄ ile ìkire ala,mè ikinwene oke uyok kan̄ igọọk me lek oke ura òkira me ere mun̄ ya okupbe. Oke ọsijin òkup me emen ìkigọọk me lek uti òtibi me emen. Ekoon̄ îkiro me emen okwaan̄ ile si.
Olaan

**Olaan** (òrere **Holland** me usem Uket-chieen̄) ìre  mè  òkup atasuk agan̄ ichep-ura me ido Nedelan.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Yurop
Olọnjin

**Olọnjin** ìre asabọn anam ge òkup me ọgbọn̄ anam cha òkaan̄ ukot esọsọk, echi òkifuuk efet. Ema ekaan̄ ukot jeeta, mè ikaan̄ otu òkaan̄ ejeek [fang] eyi îkisa isan̄a ìwot [venom] itap me lek inu. Owuwa olọnjin mîkirom olik njin [silk]. Olọnjin ore òso jaaba òwawa lek ichit me etete ọgbọn̄ anam [animal order]. Esese esese lek olọnjin echi ebi usọ eweekbe imun̄ îwa iraka 48,000.

Olọnjin òwa me otutuuk kọntinenti ilọ me lek Antatika. Olọnjin òwa si me ere [habitat] geelek ilọ me lek emen mun̄ mè lek efet. Otutuuk olọnjin, ilọ me lek inen mè iben gaalek, ekitaka ofufi asabọn anam; owuwa ekitaka mwuwu. Ema ekisa me esese esese oniin̄ itet asabọn anam cha ema ebetaka. Usini kiban̄ ekilọk njin olọnjin sà usini ekitọp olik igọọk anam ya ema ekiweek itetet. Usini olọnjin ekikup me emen udọn̄, mè ikisibi me udọn̄ ya itet mwuwu geelek òboje iraka. Usini ekilọk njin eyi ema ekisa itọp ichit mwuwu òboraraka. Usini ekisibi isi-me-isi itim me lek asabọn anam ema ekiweek itetet. Usini kiban̄ mîriọọn̄ ikiwulu enenen; echicha ekibọm urie sa me isọsọọn̄ igbet lek anam ema ebetaka mè iwulu itet/ichọn.
Omaan

**Omaan** ìre ido òkup me Esia agan̄ Ichep-ura. Ìkup me atasuk agan̄ osiki mbum-ura me lek Irem Pesia. Ìche okike me ijọn̄ mèlek Saudi Arebia, UAE mè Yemen. Ama-ibot kan̄, mè ama òmimin ichit me emen kan̄ ìre Musikat. Me acha 2024, otu-ifuk ebi ìluk me emen ido yi ìre efie 5.28. Ọmọ ore òso ido 123 ene ewabe ichit me emen me linyọn̄.

Ọgbọn̄:Ido
Ondo

**Ondo** ìre agan̄-mkpulu me Naijiria agan̄ osiki ichep-ura. Efieek ijọn̄ me lek oka Agan̄-mkpulu agan̄ Ichep-ura isa ichili ọmọ me òso 3 Febuwari 1976. Agan̄-mkpulu ìcheche okike ijon̄ mèlek kan̄ ìre Ekiti me agan̄ inyọn̄, Kogi me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, Edo me agan̄ mbum-ura, Delita me agan̄ osiki mbum-ura, Ogun me agan̄ osiki ichep-ura, Oṣun me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, mè Emen-awaji Atilantik me agan̄ osiki.. Ama-ibot kan̄ ìre Akure, òrere oka ama-ibot Ama-ubọọn̄ Akure òkup me oka mgbọ. 

[ogugo, egop, iman̄-òriọọn̄, ogugo-ijọn̄]]

Nke-erieen̄ [nickname] kan̄ ìre "Agan̄-mkpulu ura okitoon̄" [sunshine state]. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 15,500 km² sà otu-ifuk ebi ìluk me emen kan̄ ore 3,460,877 me orirọ ifuk-ene eyi 2006. Me etete agan̄-mkpulu 36 cha ọmọ ore òso 19 ene ewabe ichit me emen. Owuwa ebi ìluk me agan̄-mkpulu yi ìre ebi Yoruba; usem Yoruba si ke ekimalek itumu me emen kan̄.

Ugwem mbubek agan̄-mkpulu yi ìchibọk ibieen̄ me lek uwu-ǹrom aran̄-ijọn̄ [petroleum industry]. Mîkiwop si kokò, irọkọ asifọlti [asphalt], mè ikisi ọkọ-mun̄. Okpuruku Idanre, òrere ere obenenbe ichit me ìkike-iba agan̄ ichep-ura me Naijiria, ìkup me emen agan̄-mkpulu yi. Okpurukpu ya îbene iraka 1,000 m.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Oron ngala

** Oron ngala ** (orere ** Mangrove forest** me ebeke) ìre agan̄ ya me linyọn̄ ere ngala ngala okitibi ogbogbo. Agan̄ yi ìkup me agan̄ tọrọpik mè agan̄ osiki tọrọpik mije ngala ìkpokọt ikeke ida ofiik eyi òkifiik inu inye. Esese esese lek ngala òkukup mîwa iraka akọp jeeta (80). Ebi kè ngala ekitibi me ijon̄ echi ọsijin ikawage me irak. Ema mîkikọt ikeke ida unye uchi òkikup me mun̄ ala.
Osiki Ijipiti

**Osiki Ijipiti** (òrere **Lower Egypt** me usem Ebeke) ìre agan̄ òfofo agan̄ inyọn̄ ichit [northernmost region] me Ijipiti. Ìbene me otu okwaan̄ Nali [Nile delta] òkinin̄ lek inu ewopbe, òkup me etete Inyọn̄ Ijipiti [Upper Egypt] mè Okwaan̄ Ile Mediterenia, bene me El Aiyat òkup me agan̄ osiki me ama-ile Kairo òkup chereyi, mè Dahshur. Me emen mfufuk, Okwaan̄ Nali ìche inin̄ atagọọk jaaba kan̄ me Osiki Ijipiti.

Ọgbọn̄:Ijipiti
Ola

**Ola** (mèlek si **Ọla**) ìre anam emen mun̄ òkije me mun̄ mè ikikọt si ije inene inyọn̄. Ìkaan̄ chieen̄ òsisibi itoon̄ me inyọn̄ ibot kan̄ eyi îkisa imọọn̄ inu ikana agan̄ geelek. Îkaan si uwop agba owot eyi òkup kire ubọk eyi îkisa inyiọọn̄ mgbọ ibonene ijọn̄ mè ìre lek uti.

Ema ìre anam emen mun̄ ìkimalek ikup me òla ijọn̄ ere mun̄ okibaak inin̄ mè òyaka osibi [tidal flats] mè ikup si me agan̄ oron ngala.
Otita

**Otita** ìre nkwukwak esabe ekwe irom. Ekiwuwut otita. Ekiwut efet mè ikisisik ukpọk otu mgbọ ekiwut efet ya itap me agan̄ otu otita ya.

Otita îwuulek ikup karake inu òbelek obop acha ita òraraka.
Adasi otita eriọọn̄be ìre shofa, eyi ekisa irọ inu me orirọ erumfaka. Ike mgbọ okije, ebi ene mîbene ikisa uti irom otita, mè isa si ekwe irom ike mgbọ okije.

Ọgbọn̄:Nkwukwak
Ogbo Ikwaan̄ Usem Obolo

**Ogbo Ikwaan̄ Usem Obolo** ìre uwu-ikwaan̄ eyi òkikpọ chieen̄ me lek njennyisi usem Obolo. Ogbo Ikwaan̄ yi ìbene me acha 1978 sa me ntap-ubọk kè Kay Williamson, ogwu usọ-ikpa me Ọgbọn̄  me Uwu-ikpa-ile Pọt Akọt. Sa me ntap-ubọk kan̄ si, Nikolas Faraclas, ogwu òkikween̄ usọ usem me Uwu-ikpa Ile Kalifọnia, înu inikween̄ inu ofolek usem Obolo mè ige ikpa ekigwen A Grammar of Obolo isa ikpa usem Obolo iwele.

Ebi ogbo ikwaan̄ yi ebene ikwaan̄ me lek Ikpa Mbuban eyi Obolo me acha 1984 mè irọ isan̄a me acha 2014. Sabum 2014, uwu-ikwaan̄ ya ìre gaalek ntitiin̄ eyi ikwaan̄ echilibe isasa irọ ikwaan̄ ge, òrere ikakana Ikpa Mbuban itap me usem Obolo. Me ndọmọ mbubek, ekichichit ojelek ntitiin̄ keya mgbọ esirọ inu ebakbe me lek ichili isan̄a. Ire, ebi Obolo mîrọ inye ibe ekachit. Sa me ikeya, mîtap erieen̄ me ikpa mbubek mkpulu ido, uwu-ikwaan̄ ya onenibene ire ogbo ikwaan̄ me acha 2014.

## Ikwaan̄ Ekirọ
Ebi Ogbo ikwaan̄ yi ekirọ esese esese ikwaan̄ ofolek usem Obolo. Usini ìre:
* Ijejeen̄ ebi ijejeen̄ ike ebekijeen̄ usem Obolo me uwu-ikpa
* Ijejeen̄ ebi ntitiin̄ Awaji ike ekifuk Ikpa Mbuban mè ike mêkọtbe isa ikirọ inu me emen ntitiin̄ Awaji
* Igege esese esese ikpa me usem Obolo
* Ikakana ikpa itap me usem Obolo
* Isasan̄a ikpa ulook (kubọk Ida Obolo) isibi
* Isasan̄a Aya Ifuk Obolo isibi
* Itatap chieen̄ ikpọ ikpa ebj ufi ene egebe mè inen̄e inu isun̄ me emen

## Ikpa Egebe
Uwu ikwaan̄ yi mîge owuwa ikpa me usem Obolo. Usini ìre:
* Ikpa Urọk
* Adasi Ikpa Obolo
* Ikpa Obolo òso iba
* Gwun̄ Ogwu Obolo
* Workshop Guide
* Mbuban Îchaka
* Reading and Writing Obolo
* Aya Ifuk Obolo
Oṣun

**Oṣun** ìre agan̄-mkpulu me Naijiria agan̄ osiki ichep-ura. Ama-ibot kan̄ ire Oṣogbo. Efieek ijọn̄ me lek oka Agan̄-mkpulu Ọyọ isa ichili ọmọ me 27 Ọgọs 1991. Egwen ibak Okwaan̄ Oṣun, òrere okwaan̄ ge òsibi isi òkilibi itibi emen kan̄.  Agan̄-mkpulu echi òtatap ikana ọmọ ìre Ekiti mè Ondo me agan̄ mbum-ura, Kwara me agan̄ inyọn̄, Ogun me agan̄ osiki, mè Ọyọ me agan̄ ichep-ura.

Okike ijọn̄ îbenbe ìre 9,251 km², sà otu-ifuk ebi ìluluk me emen kan̄ ore 4.7 efie sa me ndọmọ-ifuk eyi acha 2016. Me etete agan̄-mkpulu 36 cha òkup me Naijiria, Oṣun osip ichit me okike ijon̄, mè ire òso akọp mè onaan̄ge ene ewabe ichit me emen. Inu cha òsisibi isi me emen agan̄-mkpulu yi ìre Okwaan̄ Oṣun egwenbe ọmọ ibak, eyi òcheche agan̄ emen agan̄-mkpulu yi irek iba sabum înitap agan̄ ilile me lek okike ijọn̄ me agan̄ osiki ichep-ura inyi agan̄-mkpulu yi mèlek Ọyọ, mè inilibi ifo agan̄ osiki. Ofifi okwaan̄ echi òsibi isi me agan̄-mkpulu yi ìre Okwaan̄ Erinie mè Okwaan̄ Oba, iba chi ekilibi ininin̄ emen Okwaan̄ Oṣun. Ema ekinan̄a me agan̄ inyọn ilibi inu sabum ema enichichini Okwaan̄ Oṣun me agan̄ okike ijọn̄ osiki ichep-ura.

Owuwa ene me lek ebi ìluk me Oṣun ìre ebi Yoruba, ògak ge, ebi Yoruba eyi Ibolo, Ife, Igbomina, Ijesha, mè Ọyọ. Sabum mkpulu-usun̄ onibene, lek ijon̄ ònire Agan̄-mkpulu Oṣun mgbọ keyi ìkup me irak esese esese mkpulu [state] ebi Yoruba. Usini me lek ama-ubọọn̄ cha ekeke me lek kiban̄ kire ama-ile sà usini ere agan̄-mkpulu me lek ikpele ijọn̄-ubọọn̄ [empires] kire Ijọn̄-ubọọn̄ Ọyọ.

Ugwem-mbubek agan̄-mkpulu yi ìbeen̄ me lek iwop-uko. Mfut uko ema ekimalek iwọp ìre kokò, ofuwa, milèt, àkpa, mpitimpi mè ukwa. Mikinyi , ògak ge, me agan̄ ama-ile cha. Mîkirọkọ alata si mè ikikpupo anam. Usini me lek inu echi òsisibi isi me Naijiria ekup me emen Agan̄-mkpulu Oṣun, kire Uwu-ikpa ile eyi Obafemi Awolowo me Ile-ife. Eriọọn̄ Oṣun kire òso agan̄-mkpulu iba me Naijiria eyi ebi irọriọọn̄ ifuk mè iriọọn̄ ige inu ewabe ichit me emen.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Pilatu (Agan̄-mkpulu)

**Pilatu** (òrere **Plateau State** me usem uket-chieen̄) ìre agan̄-mkpulu me agan̄ etete me ido Naijiria. Îsibi esese mije okike ijọn̄ kan̄ òrere ubene okpurukpu [elevated hills] ìtatap ikana Òla-okpurukpu eyi Jọs [Jos Plateau], ama-ibot kan̄ mè otutuuk Òla-okpurukpu yi me lek kan̄. Agan̄-mkpulu cha òtatap ikana ọmọ ìre Bawuchi me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, Kaduna me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Nasarawa me agan̄ osiki ichep-ura, mè Taraba me agan̄ osiki mbum-ura. Ama-ibot kan̄ ìre Jọs. Ọmọ ore òso agan̄-mkpulu akọp mè iba òmimin ichit me okike ijọn̄, mè ire òso akọp iba mè gweregwen ene ewabe ichit me emen me ido Naijiria.

[Ogugo]

Echili agan̄-mkpulu yi me 3 Febuwari 1976. Me acha 1996, me ukot mkpulu akọn̄ kè Sani Abacha, mîfieek ijọn̄ isan̄a me lek Agan̄-mkpulu Pilatu isa ichili Agan̄-mkpulu Nasarawa. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 30,913 km²; otu-ifuk ebi ìluk me emen ìre 3,206,531. Ekigwen ibe îre *Ere-nluk eyi esuuk mè ije-nsise* [Home of peace and tourism]. Îkaan̄ owuwa ewuuk echi òtitibi isibi me lek kiban̄, ebi kè ogoon̄ mè ogoon̄-ogbuuruk [waterfalls]. Egwen ọmọ ibak Pilatu eyi Jọs, òrere agan̄ ogoon̄ ogoon̄ me agan̄ inyọn̄ me agan̄-mkpulu ya.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Pita òso 3 (Ogwu Pọtugalu)

**Peter  òso III ke Pọtugalu** (1717-1785) Ọmọ ore ubọọn̄ me Pọtugalu bene me acha 1776 abayaage usen mkpa kan̄. Ìkana ogwu ubọọn̄ mije îkaan̄be Maria I ogwu Pọtugalu me lek nwa. Enerieen̄ yi ìkarọ inu kubọk ogwu ubọọn̄ mije îtele mkpulu Pọtugalu inyi nwa kan̄.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Pitom

**Pitom** (òrere **Pithom** me Ebeke) ìre ama-ile òkup me Ijipiti Ukot Ikaan̄. Owuwa inu egebe òwa egebe me usem Giris ukot ikaan̄, usem Rom mè me emen Ikpa Mbuban Eyi Iburu ofolek ama-ile yi, ire, kpechubọk iriọọn̄ achubọk ere îkupbe.

Erieen̄ ama-ile yi ìnan̄a me lek ikọ yi *פיתום‎ (Pithom)* me usem Iburu, eyi ònan̄a me lek **Pi-ʔAtōm* me usem Ijipiti eyi mgburudun̄ [Late Egyptian], eyi ònan̄a me lek **Par-ʔAtāma* me usem Ijipiti oka mgbọ) òsisibi "Uwu kè Atum."

## Pitom eyi Ikpa Mbuban
Ike Isisibi 1:11 otumube, Pitom ìre ge me etete ama isun̄-inu cha eyi ebi Ijeren ìkup me usun̄ enamabe inyi ogwu Fero ogwu òkitutuku ema. Ama keyilọ ìre Rameses; Sepituajinti [Septuagint] îtap òso ama ita "On, òrere Eliopọlis" isọkọ me lek ama-ile cha. Esa erieen̄ usem Iburu igwen ama chi. Me emen Ikpa Mbuban eyi Ogwu Ubọọn̄ Jemis, ekpa iwele ibe ke ama cha ìre *ama ekisa isun̄ inu unye otu ewe*; me Ikpa Mbuban eyi Ekpọkbe Ige ebe ke îre *ama isun̄-inu.* Ire, Ikpa Mbuban eyi Sepituajint ebe ke îre *ama enamabe ònye kire mgban akọn̄.* Ikpa Mbuban usem Obolo ibe îre *ama isun̄-inu.*
Puli

**Puli** ìre mfufet okwukwut ikwaan̄ eyi ekisa ibene inu òlolobo. Ekigbaan̄ puli isun̄ me onineen̄ eyi òborọ inyi unye etapbe me lek ibebene inu ikamalek ìmin.

## Esese Lek Puli
* Puli òkekeke
* Puli òkijeje
* Puli ogbogbo
Pọtugalu

**Pọtugalu** ìre ido me Yurop agan̄ osiki ichep-ura. Ido yi îkaan̄ agan̄ òkup me lijọn̄ [lek ijọn̄, continent] mè agan̄ lek achọ. Agan̄ lijọn̄ ya ìkup me lek  Aiberia, sà achọ kan̄ cha ekup me lek ogbọn̄ achọ [achipelago] Azores mè Madeyira me emen-awaji Atilantik. Ido Sipen otap ikana Pọtugalu me agan̄ inyọn̄ mè agan̄ osiki, sà Emen-awaji Atilantik otap ikana ọmọ me agan̄ ichep-ura mè agan̄ osiki. Ama ibot Pọtugalu ìre Lisbọn. 

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Yurop
Pọọlu Ogwu Otuchieen̄

**Pọọlu ogwu otuchieen̄ **(ogwu emanbe kire ** Pọọlu ogwu Tasọs **) ìre ogwu Ju mè Rom ogwu òge-ikpa mè ogwu ijejeen̄. Ọmọ înwene eru-mfaka kan̄ inin̄ me Kiristien. Echieek ibe ke ọmọ oge akọp mè ikpa ita eyi ekigwen Ikpa-etip kè Pọọlu, òkup me agan̄ Ayaya Inyan̄a-ibot me Ikpa Mbuban. Ikpa cha ìre ikpa-etip îgebe ijet ebi ntitiin̄ Awaji mè ebi Kiristien. Ìge ikpa-etip cha isasa itap ema efuuk me emen mè isasa si itap ubọk inyi ema  egobo ijejeen̄ eyi Kirisiten etet, mè itap si ubọk inyi ema inyi eluk ugwem kire ebi ìkigọọk Karais.

[Ogugo kè Pọọlu ogwu Tasọs eyi Pita Pọọlu Rubens ogwookbe]
Rameses

**Rameses** ìre ama isun̄-inu eyi ebi Iburu enamabe inyi ogwu Fero. Ama chi ekup me agan̄ inyọn̄ mbum-ura me lek ebon okwaan̄ Ijipiti [Egyptian delta], igbet Goshen, ere ebi Iburu ekiluk me mgbọ ya.

Ọgbọn̄:Ijipiti
Pileto

**Pileto** (òrere **Plato** me Ebeke) ìre ge me lek ebi uga ifuk-ibot me Giris ukot ikaan̄. Ọmọ ìluk bene me 427 SK ire 348 SK. Ọmọ ìre ogwu òbọbọọn̄ ubọọn̄ mè ikaan̄ inu ikasipge iraka usun̄ 50, mè ichili si adasi uwu-ikpa ile me Giris, eyi ekigwen "Akedemi ya" [The Academy].

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Rev Mkpa

**Rev Mkpa** (iman: 19ww, mkpa: 20ww) ìre ogwu etip Awaji, ogwu ònan̄a me Ọkọrutip me Ibunọ. Me mgbọ îkwube, ọmọ okan ichit me etiti ebi Ifọn.

=Ibebene Ugwem kan̄=

=Isi-ikpa=

=Ikwaan̄ îsibe=

=Mkpa kan̄=

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Reyuniọn̄

**Reyuniọn̄** (òrere **Réunion** me usem Furenchi) ìre ido achọ òkup me Emen-awaji India. Ido yi ìre Ama-mkpulu usaba okwaan̄ inyi Furans. Ìsa inu òbelek 950 km ida ibọkọ me agan̄ mbum-ura achọ Madagasika mè isa 750 km ida ibọkọ me agan̄ osiki ichep-ura achọ Mọrisiọs. Me Jenuwari 2022, otu-ifuk ebi ìluk me ido ya ìre 868,846.

Reyuniọn̄ ìre ge me lek agan̄ ìdada ibọkọ ichit [outermost region] me Ntitiin̄ Yurop, mè ire ge me lek yurozoon [eurozone]. Reyuniọn̄ mè Mayọte gaalek, ìkup me irak mkpulu Furans, ire agan̄ yurozoon ìkup me Ìkike-iba Osiki

Ike îkupbe me ototuuk Furans, usem mkpulu me Reyuniọn̄ ìre Furenchi. Ema si mîkitumu Ùnà eyi Reyuniọn̄ [Réunion Creole].

**Mfufuk Erieen̄**

Mgbọ Furans ebọkọbe lek achọ ya me emen òso senturi akọp mè jaaba, ema egwen ere ya Bourbon, ibak ọgbọn̄ mkpulu ìkikpulu Furans me mgbọ ya. Me 23 Mâchi 1793, ebi  mînwene erieen̄ ere ya itap me achọ Reyuniọn̄, eyi òsisibi *ntitiin̄*, *igbagbaan̄ iriaak*, mè ìre *ichichichini*.

Ọgbọn̄:Ido
Ruwanda

**Ruwanda** (òrere **Republic of  Rwanda** me Uket-chieen̄, **Repubulika y'u Rwanda** me usem Kinyarwanda, mè ire **République du Rwanda** me Furenchi, mè ire **Jamhuri ya Rwanda** me Suwayili) ìre ido kpunube emen-awaji, òkup me Ikpele Iteke Rif [Great Rift Valley], ere agan̄ Ikpele Oyô Afirika mè Afirika Agan̄ Mbum-ura echichinibe. Ọmọ ire ge me lek ebi kè ide ìsisip ichit me akparalek ijọn̄ Afirika [Mainland Afirika]. Ìkup otitop ìnen gaalek ìfo agan̄ osikì me lek Ikwetọ Ama-ibot kan̄ ìre Kigali. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Yuganda, Tanzania, Burundi mè Kongo Kinshasa. Ìkeke me ijọn̄ òkup ubene ubene, eya oro ekigwen omo ibe ìre *ido òkaan obop okpurukpu* [Land of a thousand hills]. Lek ijọn̄ kan̄ ìre ogoon ogoon me agan̄ ichep-ura mè ire mbubet mbubet [Savanna] me agan̄ mbum-ura; owuwa oyô îkup si me emen ido ya.  ìkije me  isi ire ; mgbo ibot iba mè mgbo ura iba okikup acha geelek. Otu-ifuk ebi iluk me ido ya ìre akop mè efìe iba  mè efit obop gweregwen (efie 12.6).. Okike ijon̄ kan̄ ìre 26338 km². Ọmọ ore ido ebi ene enwaan̄be me emen ichit [most densly populated] me akparalek ijọn̄ Afirika.

Usem mkpulu me ido ya ìre Uket-chieen̄, Furenchi, Kinyarwanda, mè Suwayili. Otoko ìkup me ido ya ìre Hutu (85%), Tutsi (14%) mè Twa (1%). Eru-mfaka me ido ya ìre eyi Kirisiten (93.8%), ebi kpekigọọk eru-mfaka geege (3%), Isilam (2.2%), echilọ (1%). Ido ya ìsibi me irak mkpulu ebi ido Belijiọm mè ikaan̄ lek me adasi usen me onyan̄ jaaba, 1962. Nsabọn ibaan̄ mè irieen̄ ewa igak me lek ebi ìluk me ido ya; ido ya si ìkabene ìgwuun̄ [is rural]. Ido yi îkup me Ntitiin̄ Afirika, Ntitiin̄ Ngbandiaak Ido, Commonwealth of Nations , COMESA, OIF mè Ngbandiaak Afirika Agan̄ Mbumura [East African Community].

Ọgbọn̄:Ido
Okwukwut ikwaan̄

**Okwukwut ikwaan̄** ìre inu òkaan̄ nriro ge mè ìre owuwa nriro, eyi òkisa unye-nrọ [energy] irọ inu eweekbe ibe irọ. Îre inu ebilene erombe inyi ikitap ubọk irọ mè ikwaan̄ ikup mfufet. Îre inu erombe inyi ikimumana unye ebi ene etapbe me lek ikwaan̄ mè isa unye ya isi ikwaan̄.

Usini okwukwut ikwaan̄ mîkaan̄ owuwa nriro òkijeje, kubọk basikulu mè òfuk-mgbọ. Usini okwukwut ikwaan̄ kpekaan̄ nriro òkijeje, kubọk akpatan̄ nden̄ mè ọkpọk etip.

Ebilene mîwuulek ibene ikisa okwukwut ikwaan̄ irọ inu sabum enibene ikige mfufuk. Okwukwut ikwaan̄ ìkimalek inwene unye-nrọ [energy] ge itap me ofifi. Asabọn okwukwut ikwaan̄ ekinwene agan̄ unye-nje [force] okije ifo.

## Asabọn okwukwut ikwaan̄
Asabọn okwukwut ikwaan̄ gweregwen okup. Ema ìre:
* ejòòk
* òkwọọk
* òyaka [screw]
* leva
* puli
* ekpirikpo mè ònwaan̄
SK

**SK** (isikige igọọk acha) ìsibi "Sabum Karais." Ìkijeen̄ ibe ke inu ekikpabe ikọ ifo me lek ya ìmọnọ irek me otu-ifuk acha ebakbe ya sabum Karais oniman me linyọn̄. Me usem Uket-chieen̄, ekige "BC" eyi òsisibi "Before Christ."

Me ifuk-acha eyi kè Julian mè Giregọri,
Saipọrọs

**Saipọrọs** (òrere **Cyprus** me usem Ebeke) ìre ido achọ òkup me agan̄ osiki me lek  Anatolia me agan̄ mbum-ura me lek Okwaan̄ Ile Mediterenia. Ìkup me Esia agan̄ Ichep-ura.

Ọgbọn̄:Yurop
Samien Alikisenda Bill

**Samien Alikisenda Bill** (òrere **Samuel Alexander Bill** me usem Ebeke) òman me òso 10 Disemba, 1864 mè ikwu me òso 24 Jenuwari, 1942 (acha 78) ìre ogwu etip ikọ Awaji (Kiristien) ònan̄a me Ailan [Ireland], ogwu usọ òweek-ere [explorer] mè ogwu òchichili [founder] *Qua Iboe Mission* (eyi enwenebe erieen̄ inikigwen Mission Africa). Ekpukpo ọmọ isibi me Ntitiin̄ Piresbiterian eyi Ballymacarrett me Belfast agan̄ mbum-ura, ire, ọmọ ìkimalek igọọk ebi ntitiin̄ *Island Street Belfast City Mission Hall* igbaan̄ inu irọ. Ulọk îkaan̄be me lek isisi ilook etip ikọ Awaji me ofifi ido ìbene mgbọ Dwight L. Moody mè Ira D. Sankey enube Belfast me acha 1874.

Bill ìsi uwu-ikpa *Harley Missionary Training College* me Lọndọn me emen mgbọ Henry Grattan Guinness okupbe me otuchieen̄ uwu-ikpa ya; mè inikọp uran̄ isi Naijiria isi ibene ikwaan̄ ikọ Awaji me etete ebi Ibunọ me acha 1887. Ìchili ebon ere  ikwaan̄ ikọ Awaji ya [mission base] me agba Okwaan̄ Kwa Ibo, enenigwen erieen̄ ere ikwaan̄ ikọ Awaji îchilibe ya, ibak okwaan̄ ya. Ere ikwaan̄ yi ìkeke me lek kan̄ (ìkakaan̄ achubọk ntitiin̄ geege ìsasan̄a ọmọ iria, ire, îkigbaan̄ inu irọ mèlek esese esese ntitiin̄ Awaji).

Mfufuk òwa si òkitumu ibe ke îre ebi Ibunọ ege ikpa me acha 1885 ijet ebi uwu-ibot Ntitiin̄ Piresibiterian me Yurop iweek ogwu etip. Ebiba eneniria S.A. Bill inu. Bill yi onichili Ntitiin̄ Qua Iboe.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem