open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rọṣia

**Rọṣia**, mè ìre, **Rọsia**, mè ìre **Rọshia** (òrere **Russia** ubọk-ige-inu ebi uket-chieen̄, mè ire **Российская Федерация** me ubọk-ige-inu ebi Rọṣia, òkakana **Rossiyskaya Federatsiya** me inwenwene eririeen̄ ya itap me abichi Latin) ìre ido ge òkup me kọntinenti iba. Ìkup me Yurop agan̄ Mbum-ura mè me Esia agan̄ Inyọn̄.

Ìwele inan̄a me Okwaan̄ Baalitik me agan̄ ichep-ura isi ire lek Emen-awaji Pàsifik me agan̄ mbum-ura; mè iwele si inan̄a me Emen-awaji Atik me agan̄ inyọn̄ isi ire Okwaan̄ Ofifit mè Okwaan̄ Kasipian me agan̄ osiki. Okike ijọn̄ Rọṣia ìre 17,125,200 km² ikat ikana; ìkpulu irek ge me irek jeeta me lek otutuuk lek ijọn̄ ebi ene elukbe me linyọn̄. Îwele ichit agan̄-mgbọ akọp mè ge; ido akọp mè gweregwen etap ikana ọmọ. Mosikowu ore ama-ibot kan̄, mè ire si ama-ile òmimin ichit me ido yi. Ebi kè ofifi ama-ile ìsisibi isi me emen kan̄ ìre Saint Petersburg, Novosibirsk, Ekaterinborg, Kazan, Nizshny Novogorod, Chelyabinsk, Krasnodar mè Samara.

Rọsia ore ido òmimin ichit me linyọn̄, mè ire òso onaan̄ge ene ewane ichit me emen me linyọn̄; mè ire si ido ene ewabe ichit me emen me Yurop. Ido yi ore ge me lek ebi kè ido ebi ene elukbe ida ibọkọ ichit me lek ebi ofifi ene [most sparsely populated] me linyọn̄; mè ire si ge me lek echi ìbebene igwuun̄ ichit [urbanized]. Ìkike-iba me lek ijọn̄ ido ya ìre akà oron; eya onenirọ inyi irek ini me irek go me lek ebi ìluk me ido ya eneluk me agan̄ ichep-ura, òrere agan̄ sọntiik me lek ido ya, sà agan̄ mbum-ura ke ebi ene ere ibot inen mè inen. Otu-ifuk ebi ìluluk me ido ya ìre efie 146.7 ene. Ama-ile agan̄ Mosikowu ore agan̄ ama-ile [metropolis] òmimin ichit me Yurop, mè ire si ge me lek echi ìmimiin̄ ichit me linyọn̄. Ebi ìluluk me emen agan̄ ama-ile Mosikowu mîwa iraka efie 20.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Ido me Yurop
Sayọn

**Sayọn** ìre erieen̄ ere me Ikpa Mbuban eyi Iburu ekisa igwen ama Jeruselem mè ikisa igwen si otutuuk ido Ijeren. Mêmun̄ erieen̄ yi me emen ikpa Samien òso iba (2 Samien 5:7), òrere ge me lek ikpa òkup me Ikpa Mbuban eyi Iburu eyi ebebe ke ege me inu òbelek sabum mè ìre etete òso senturi 6 SK.

Me adasi mgbọ, ekisa erieen̄ yi igwen ogoon̄ ge òkup me Jeruselem, òrere Ogoon̄ Sayọn, òkup me agan̄ osiki me lek Ogoon̄ Moraya (òrere Ogoon̄ eyi Uwu Mbuban). Igọọk me lek inu ekpabe me Samien òso Iba ibot go, Ogoon̄ Sayọn ore ere ama mgban akọn̄ ebi Jebus òkichieek erieen̄ yaage okupbe sabum Devit onitim akọn̄ ikpan̄ ama ya mè inwene erieen̄ ama ya ikigwen Ama ile kè Devit.

Ọgbọn̄:Ama ile
Rọbọt

**Rọbọt** ìre okwukwut ikwaan̄ eyi òkikọt ije me lek kan̄ ikirọ ikwaan̄. Inu òkijeen̄ ọmọ inu iborọ mè ike iborọ môkọt ikup me ufi efe, ire, owuwa mgbọ, ìkikup me emen kan̄. Îre nteme akpatan̄-nden̄ [computer programs] mè  okirọ inyi rọbọt ikikọt irọ ikwaan̄ kan̄. Usini mgbọ, ekinama rọbọt me mbet ebilene. Ojelek rọbọt kecha ekirọ inu kubọk inu òkaan̄ nden̄ mè ikikọt ikeek inu, ire, ema kpekaan̄ nkeek-ulọk [feelings]. Usini rọbọt ekirọ ojelek ikwaan̄ ge gaalek. Echicha kpekibelek ebilene; ekirom ema me esese esese mbet.

]
Seyichelis

**Seyichelis** (òrere **Seyichelles** me usem Uket-chieen̄) ìre ido òkup me ọgbọn̄ achọ [archipelagic island country] me Emen-awaji India, me agan̄ mbum-ura me lek Okwaan̄ Somalia. Achọ 115 egbaan̄ irọ ido yi. Ama-ibot kan̄ mè ama òmimin ichit ìre Vikitoria òkup 1500 km ida ibọkọ me agan̄ mbum-ura me akparalek Afirika. Ebi kè ofifi ido ìkukup igbet ọmọ ìre Komoros, Madagasika, Mọrisiọs mè Reyuniọn me agan̄ òsiki kan̄; mè Mọlidivis [Maldives] mè Ọgbọn̄ Achọ Chagos me agan̄ mbum-ura kan̄. Ọmọ ore òkakaan̄ lek me Afirika eyi ebi ene esebe me emen ichit me Afirika. Me acha 2020, otu-ifuk ebi ìluluk me emen ido ya ìre 98,462.

Ọgbọn̄:Ido
Sikisik-ijọn̄

**Sikisik-ijọn̄** ìre mgbọ akpọk ọdọ linyọn̄ isi isiki mè irọ inyi inyọn̄ ijọn̄ linyọn̄ ikije inan̄a me akpat. Sikisik-ijọn̄ ònyenye isimọnọ irek, îkigbugbọ uwu.

Îre Sasaak me irak ijọn̄ okirọ inyi sikisik-ijọn̄ ikimọnọ irek. Akpọk ọdọ linyọn̄ cha ekijeje, ire, ekije ata ususuk. Ge isije ichak ofifi, ikpele unye-nkeme îra ibene ikwaan̄ me akpat ere ema echichinibe ya. Mgbọ akpọk ọdọ cha isinyinyan̄a lek kiban̄ inan̄a ge itele ge me ekakpọge chieen̄, mgbọ yaage, sikisik-ijọn̄ îra imọnọ irek.
Siwizalan

**Swisa** ìre ido kpunube emen-awaji, òkup me agan̄ etete me Yurop. Ido òtatap ikana ọmọ ìre Itali me agan̄ osiki, Furans me agan̄ ichep-ura, Jameni me agan̄ inyọn̄, mè Ọstiria mè Lichitenisten  me agan̄ mbum-ura.

Ọgbọn̄:Yurop
Sokoto (Agan̄-mkpulu)

**Sokoto** ìre ama-mkpulu me ntut agan̄ ichep-ura me Naijiria. Ìkup me okike ijọn̄ Naijiria mè Nijê. Ama-mkoulu ìtatap ikana ọmọ ìre  Zamfara me agan̄ mbum-ura mè osiki, Kebi me agan̄ osiki mè ichep-ura, sà ido Nijê okup me agan̄ inyọn̄ kan̄. Ama-ibot kan̄ mè ama-ile òmimin ichit ìre Sokoto. Ama-ile Sokoto ìkup igbet usọk okwaan̄ ere Okwaan̄ Sokoto mè Okwaan̄ Rima echichinibe. Okke ijọn̄ îbenbe ìre 25,973 km². Ọmọ ore òso ama-mkpulu akọp mè gweregwen òmimin ichit me okike ijọn̄, mè ire òso akọp mè ini ene ewabe ichit me emen me Naijiria. Me acha 2006, otu-ifuk ebi ìluk me emen ìre 3,702,676.

[Ogugo, egop, iman̄ òriọọn̄, ogugo-ijọn̄]

Erieen̄ yi *Sokoto* ìre ike ekigwrn ere ya me otu-usem Uket-chieen̄, ire, me usem ebi ere ya, ekigwen ama-mkpulu yi *Sakkwato*, ònan̄a me usem Arabu; *Suk* ìkeke inyi "ewe." Otoko ìwawa ichit me ama-mkpulu yi ìre ebi Fulani. Irek akọp jeeta me efit (80%) me lek ebi ìluk me ama-mkpulu yi ekiwop uko.

Ọgbọn̄:Ama-mkpulu me Naijiria
Sipen

**Sipen** ìre ido òtap isaba kọntinenti [transcontinental]; agan̄ ilile kan̄ ìkup me Yurop agan̄ osiki ichep-ura sà usini agan̄ ekup me emen Emen-awaji Atilantik mè me usaba Okwaan̄ Ile Mediterenia.


Toledo-14-Rathaus-1983-gje.jpg|Toledo
Cordoba-06-Haeuser-1983-gje.jpg|Cordoba
Avila-22-Tor innen-Platz-1983-gje.jpg|Avila
Granada-142-Alhambra-Loewenhof-Saeulengang innen-Frau-1983-gje.jpg|Granada
Poblet-02-Reial Monestir-Totale-1983-gje.jpg|Poblet
Segovia-152-Aquaedukt frontal ganz-1983-gje.jpg|Segovia
Tarifa-02-Festungsturm-1983-gje.jpg|Tarifa
Sierra Nevada-16-Geroell-1983-gje.jpg|Sierra Nevada


Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Yurop
Senegal

**Senegal** (òrere **Sénégal** me usem Furenchi, mè ire **Senegaal** me usem Wolof) ìre ido me Afirika agan̄ Mbum-ura. Ido ìkukup ikana ọmọ ìre Mọritania me agan̄ inyọn̄, Mali me agan̄ mbum-ura, Gini Kọnakiri me agan̄ osiki mbum-ura, sà Gini Bisawu okup me agan̄ osiki ichep-ura. Ìsik sọntiik Senegal môtapbe ikana Gambia, ido ge òmọmọnọ sọntiik lek ijọn̄ me agba Okwaan̄ Gambia. Okwaan̄ yi oche Casamance, agan̄ osiki me ido Gambia, isan̄a me lek agan̄ kechilọ ìkup me emen ido ya. Senegal îgbaan̄ si ikaan̄ okike mèlek ido Kabo Vede. Ama-ibot Senegal me agan̄ mbubek mè ifit-mkpulu ìre Dakaa [Dakar].

egop iman̄ okwa ogugo-ijọn̄

Mîkitumu esese usem me emen ido yi kire: usem Arabu, Balanta, Asaniya [Hassaniya], Jola-Fonyi, Mandinka, Mandjak, Makanya, Noon, Pulaar, Serer mè Soninke. Owuwa otoko ọmọ owa me emen ido ya: Wolof (41.3%), Fula (17.8%) Serer (15.7%) Mandinka (14.0%), Jola (3.7%), otutuuk kechilọ (7.4%). Ido yi ìbọkọ utelelek me òso 4 onyan̄ Epuren, 1960. Ìsibi itele Federeṣọn Mali me òso 20 onyan̄ Ọgọs, 1960.

Okike ijọn̄ kan̄ ìre 196,712 km²; ọmọ ore òso 86 òmimin ichit me linyọn̄. Otu-ifuk ene ìluluk me emen ìre 15,854,323 ike orirọ ifuk-ene eyi acha 2018 otumube. Ikpoko ema ekisabe inyam ewe ìre *CFA eyi Afirika agan̄ Ichep-ura.* (CFA ìkeke inyi *Communauté Financière d'Afrique* me Furenchi, òsisibi *Ntitiin̄ Ikpoko eyi Afirika.* Ido jeeta me Afirika agan̄ Ichep-ura, Bènè, Bukina Faso, Kot Divuwa, Gini Bisawu, Mali, Nijê, Senegal mè Togo, ekinyam ikpoko yi.

Sa me ebi Furans ekikpulube ido ya me emen mgbọ mkpulu-usun̄, usem-mkpulu me ido ya ìnire usem Furenchi; mèlek usem Wolof sa me ebi otoko Wolof erebe ebi ìwawa ichit me ido ya.

**Mfufuk Erieen̄**

Erieen̄ ido Senegal ìnan̄a me lek Okwaan̄ Senegalu òtatap ikana ọmọ me agan̄ mbum-ura mè agan̄ inyọn̄. Kpechubọk iriọọn̄ ike ikọ ya onan̄abe. Ikọ yi, Senegal, môkọt ire ìnan̄a me ike ekigwen *Zenaga* me usem Pọtugalu. Zenaga yi, eriọọn̄be si kire *Sanhaja*, ìre usem Berber ekitumube me ido Mọritania mè Senegalu agan̄ inyọn̄. Me oka mgbọ, ekigwen erieen̄ ya ibak ge me lek ijọn̄ ubọọn̄ ebi Bebà [Berber] ita ìmimiin̄ ichit. *Senegal* môkọt ire si ngba-nriaak erieen̄ ebi otoko Serer ekigwenbe Awaji me erumfaka kiban̄ (òrere *Roog* mè *Roog Sene* òsisibi *Awaji ogwu òkikaan̄ nsan*) mè *o gal* òsisibi *lek mun̄* me usem yaage. Môkọt ire si ibe ke erieen̄ ya ìnan̄a me yi *Sunuu Gaal* me usem Wolof, eyi òsisibi *uji kiji.*

Ọgbọn̄:Ido
Somalia

**Somalia** (òrere *Soomaliya* me usem Somali, mè ire **Federal Republic of Somalia** me uketchieen̄) ìre ido me Otu-utọn̄ Afirika. Ido ìkukup ikana ọmọ ìre Etiopia me agan̄ ichep-ura, Ọfọ-okwaan̄ Aden me agan̄ inyọn̄, Okolo Gwadafuyi mè Okwaan̄ Somali me agan̄ mbum-ura, sà Kenya okup me agan̄ osiki mbum-ura kan̄. Ama-ibot kan̄ ìre Mogadishu. Somalia okaan̄ otu-okpoon̄ òjọjọn̄ọ ijọn̄ ichit [longest shore line] me otutuuk ido ìkup me akparalek ijọn̄ Afirika [mainland Africa]. Lek ijọn̄ ido ya ìre òla-ijọn̄ mè ijọn̄ ogọọn̄ ogọọn̄. Me ido ya, ìbòt ìkakimalek ìrep; ere ìkiyoyok otuuk kè acha; efet mọnsuun okekiwut si me ibot mgbọ.

Otu-ifuk ene ìluk me Somalia ìre efie akọp mè go. Ọmọ si ore ido eyi ebi ìnan̄a me otoko ge mè ikaan̄ orọmijọn̄ ge ewabe me emen ichit [most culturally homogenous]. Me lek ebi ìluk me ido ya, inu môsobe irek jeeta mè go me efit (85%) ìre ebi otoko Somali ìkiluk me agan̄ inyọn̄ me ido ya akarake oka mgbọ.

Ebi asabọn otoko ìkup me ido ya ekup me agan̄ osiki. Usem-mkpulu me Somalia ìre usem Somali mè usem Arabu. Owuwa ene me ido ya ìre ebi musilim; owuwa ene me lek kiban̄ ere ebi otu ogbo Suni.

Me ukot ikaan̄, Somalia ìre ama òsisibi isi me inyam-ewe. Ọmọ ore ere owuwa ene echieekbe ibe ke Ama Punt ukot ikaan̄ okup. Mgbọ keyi, ọmọ osibi isi ichit me inyanyam furankinsensi mè mâa.

Me utut òta senturi akọp mè onaan̄ge, esese ido me Yurop mînikpulu Somalia. Adasi ìre Jameni sà Biriten mè Itali enigọọk mgbọ ebi Jameni ejuukbe itele iyayaka ikpulu ido ya me acha 1890. Ebi Biriten enenichili Somalilan agan̄ Biriten, Itali echichili Somalilan agan̄ Itali, sà Muwamed Abidula Asan okekikpulu agan̄ etete. Sa me Dawish, ebi akọn̄ kan̄, ọmọ îkeke ida ebi akọn̄ Biriten mgbọ mgbọ ini, mè ililaba ema ifo agba okwaan̄ sabum ebi Biriten enitim ikpan̄ ema me 1920. Itali onikikpulu agan̄ inyọn̄ mbum-ura, agan̄ etete mè agan̄ osiki mgbọ ema etimbe ikpan̄ Mkpulu Sọlitan eyi Majeerteen mè Mkpulu Sọlitan eyi Obyo. Me acha 1960, agan̄ iba cha mînigbaan̄ iriaak mè ibọkọ utelelek kire ido ge me irak mkpulu ebi ikike.

Ido yi îkup me Ogbo Mgbambọp Ido, Ntitiin̄ Arabu, Ntitiin̄ Afirika, Non-Aligned Movement mè OIC.

Ọgbọn̄:Ido
Tanzania

**Tanzania** (òrere **Jamhuri ya Muungano wa Tanzania** me usem Suwayili) ire ido me Afirika agan̄ Mbum-ura. Ìkup me emen agan̄ Oyô Ile Afirika. Me agan̄ inyọn̄, Yuganda otap ikana ọmọ. Me agan̄ inyọn̄ mbum-ura Kenya otap ikana. Achọ Kọmọrọ mè Okwaan̄ India etap ikana ọmọ me agan̄ mbum-ura. Zambia otap ikana ọmọ me agan̄ osiki ichep-ura, Mozambik mè Malawi me agan̄ osiki, sà Ruwanda, Burundi mè Kongo Kinshasa ekup me agan̄ ichep-ura kan̄.
Ogoon̄ obebene ichit me Afirika (òrere Ogoon̄ Kilimanjaro) ìkup me Tanzania. Ukwuuk inu erọkọbe me ijọn̄ ido ya ìkijeen̄ ibe ke ebi ene mè anam mîwuulek iluk me ido ya akarake ukot ikaan̄.

Ebi Jemeni ebene ikikpulu ido ya me mkpulu usun̄ bene me akarake emen senturi akọp me onaan̄ge; emen mgbo ya ke ebi Jemeni echili inu ema egwenbe Afirika agan̄ Mbum-ura eyi Jemeni. Ebi Biriten minibọkọ ido ya ikpulu mgbọ etimbe Adasi Akọn Linyọn isan̄a. Ebi Biriten enenikikpulu ido ya kire Tanganyika, sa agan̄ Ọgbọn̄-achọ Zanziba okup me irak ofifi mkpulu-usun̄. Ido yi ìsibi me irak mkpulu-usun̄ me acha 1961 mè 1963. Me acha 1964, ido iba cha enenigbaan̄ iriak ikana ido Tanzania. Ema enigọọk inin̄ "Common Wealth" eyi Biriten me acha 1961, mè ifo isi ikire ge.

Ọgbọn̄:Ido
Taraba

**Taraba** ìre ama-mkpulu me agan̄ inyọn̄ mbum-ura me Naijiria. Egwen ibak Okwaan̄ Taraba òlilibi iraka me agan̄ osiki me emen ama-mkpulu yi. Ama-ibot kan̄ ìre Jalingo. Ama-mkpulu ìtatap ikana ọmọ ìre Nasarawa mè Benuwe me agan̄ ichep-ura, Pilatu me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Bawuchi mè Gombe me agan̄ inyọn̄, Adamawa me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, sà ido Kamerun okup me agan̄ osiki kan̄. Ìkaan̄ ama-mkpulu ijija akọp mè gweregwen. Ọmọ ore òso ita òmimin ichit me okike ijọn̄, mè ire òso 30 ene ewabe ichit me emen. Efieek ijọn̄ me oka Ama-mkpulu Gongola isa ichili Taraba me 27 Ọgọs 1991 me ukot mkpulu-akọn̄ kè Ibirayim Babangida. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 54,473 km²; otu-ifuk ebi ìluk me emen kan̄ ìre 2,294,800 me orirọ ifuk-ene eyi acha 2006.

Achubọk ikwaan̄ ebi ìluk me ama-mkpulu yi ekirọ ìre agirik (iwop-uko). Ema mîkiwop mfut echi ikpoko mè echi inorie. Mfut ikpoko ekiwopbe me ama-mkpulu yi ìre kọ̀fi, tîi, ichip-ijọn̄ mè kọtin. Mîkiwop si àkpa, ọrọsi, sọgọm, milèt, ofuwa mè ukwa. Mîkikpukpo si ebi kè eriembuuk, arọọn̄ mè ebot  me Òla-okpurukpu Mambila mè me iteke eyi Okwaan̄ Benuwe mè eyi Okwaan̄ Taraba. Ebi ene si mîkikpukpo ebi kè ofifi anam kire unọn uwu, ikpi-obia mè okodi me ogbogbo. Me ama cha ìkup igbet agba Okwaan̄ Benuwe, Okwaan̄ Taraba, Okwaan̄ Donga mè Okwaan̄ Ibi, ebi ene ekisisi ọkọ-mun̄ otuuk kè acha. Ofifi ubọk ikwaan̄ ebi ene ekirọbe me ama-mkpulu yi ìre ibobot ugọn̄, ilọlọk ekwut, itatap unwen [dyeing], ilọlọk mkputo, ikọkọ inu uti [carving],  mè .

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Teren

**Teren** (mè ire si **uji ngọm**) ìre uji ekitobo igọm ge me lek ge mè ikisa iben ebi ene mè inu inan̄a me ere ge isi ufi ere. Uji yi ìkije me ijọn̄ me inyọn̄ oniin̄ òsibi  esese, enamabe inyi ojelek uji keyi gaalek. Teren îkaan̄ ere îkikeke itap ene mè inu; eya orọ, ìkakikeke me inyọn̄ oniin̄ ìtap mè ìre isan̄a ene mè inu. Isibene ikọp ìnan̄a me ere ya, ìboje isi ge mege òsi òre ere ibokeke sabum ebi ene ènesibi mè ìre ènin̄.

Ọgbọn̄:Isi-ije
Togo

**Togo** ìre ido me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ido ìkukup ikana ọmọ okokop ìre Ganà me agan̄ ichepura, Bènè me agan̄ mbumura mè Bukina Faso me agan̄ inyọn̄. Ido yi îwele me agan̄ osiki isi ichak me lek Irem-ile Ginì, ere ama-ibot kan̄, Lome, okupbe. Togo îwele ichit 57,000 km², eya orọ ido ya ore ido òsisip ichit me Afirika. Otu-ifuk ene ìluluk me emen ìre efie jeeta; ọmọ ore ido ògbagba ichit me linyọn̄, uwele kan̄ îsip igak 115 km.

Bene me senturi akọp mege si re senturi akọp mè gweregwen, esese otu-usem mînan̄a me ogbogbo ere inin̄ ido ya.
Bene me senturi akọp mè gweregwen re senturi akọp mè jeeta, ido yi òkup igbaalek mun̄ ore ere òsisibi isi inyi ebi Yurop ekesa  elep usun̄. Eya onyi Togo me ido òkup igbaalek kan̄ erieen̄ òrere *atasuk usun̄*.
Me acha 1884 Jemeni  mîchili ido eyi Togo eyi chereyi okupbe me emen; ema egwen agan̄ ya *Togoland* mgbọ Akọn̄ Linyon̄ eyi Adasi otabe mîyaka mkpulu Togo isa inyi Furans.
Togo ìnikaan̄ lek me 1960.

Me acha 1967  Gnassingbè Eyadèma îsa ebi akọn̄ isi kpan̄ ogwu ibot mkpulu mè ikana ogwu ibot ido me mgbọ otu-ogbo ifit-mkpulu ge gaalek okupbe. Me acha 1993 Eyadèma igọọk itap erieen̄ me orirọ igogobo ebi ibot mkpulu. Me orirọ keya owuwa otu-ogbo ifit-mkpulu mîgọọk inin̄, ire, kperọ orirọ ya igọọk ike ikan otọbe; ọmọ osasa me ikeya ibọkọ irek mkpulu òso mgbọ ita. Me mgbọ mkpa kan̄, Eyadèma ore ogwu ibot ido òkpukpulu ifiin̄ ichit me mfufuk Afirika inyọn̄ mgbọ keyi. Eyadèma ikpulu ido me akọp acha ita mè jeeta. Me acha 2005, gwun̄ kan̄ Faure Gnassingbe iben irek mkpulu mè ikana ogwu ibot ido ya inire mgbọ keyi 2021.

Togo ire ido òkup me agan̄ ura okimalek inye, ìkup si me agan̄ osiki me lek Èwê Sayara. Ugwem mbubek ido ya ichubọk
ibieen̄ me lek iwọp-uko mije isi-inyọn̄ [climate] kiban̄ înwọn me lek ititibi uko enenen. Usem mkpulu ido keyi ire Furench; ire, mîyaka ikaan̄ esese otu-usem ebi ene ekitumu; eyi òsibi isi ichit ìre usem Gbe. 

Eru-mfaka òmimin ichit ire ebi ìchechieek me lek isi-ibọk mè Yọk kiban̄. Mîkaan̄ ebi Kiristien mè ebi Musilim si me ido ya. Togo ìre ge me lek ebi kè ido ìkup me emen (United Nations), Ntitiin̄ Afirika, (Organisation of Islamic Cooperation), (South Atlantic Peace and cooperation Zone), (Francophonie), Ntitiin̄ ugwem Mbubek eyi Ido ikup me Afirika agan̄ Ichep-ura(ECOWAS).

Ọgbọn̄:Ido
Tọmọs Edison

**Tọmọs Alva Edison** (òrere **Thomas Alva Edison ** me Ebeke; iman: òsô 11 me Febuwari, 1847 ire òso 18 me Ọkitoba, 1931) ìre ogwu òkirom inu me Amerika, mè ire si ogwu mbubek me Amerika. Tọmọs Edison îrom ogbogbo inu.

Edison orom ge me lek adasi ukan̄ eletirik eyi ikween̄-inu, ogbogbo ene mîchieek ibe ke ọmọ orom eletrik kpan̄asika Tọmọs Edison ika rom ukan̄-eletrik.

Unye ekigwen (1093 Patent) Edison okan̄ isasa ikput ufi ene melek igọgọọk irom inu ọmọ orombe, unye ire unye enyi ebi ikirom inu ichit me ukot ke Edison, Ibene uwu-ikwan̄ ere ekirom otutuuk mkpọ osilek eletrik eyi îrombe, orukan̄ diabetes okpan̄ ọmọ.
Eman Tọmọs Edison me Milan, Ohio. Me mgbọ Tọmọs Edison oniso acha jaaba, igọọk family kan̄ isiluk me Port Huron, Michigan. Tọmọs Edison ibene uwu-ikpa ulọ mgbọ sa melek uga orukan̄ otetet ọmọ.
Ubọk Itọ-inu eyi S.I.

Itọ-inu ìre iweweek iriọọn̄ oke inu ominbe ikeke. Ire ekitumu ikọ ofolek itọtọ ujọn̄ọ, ìsibi ibe ke ebeweek iriọọn̄ oke inu ya ojọn̄ọbe ikeke. Itọtọ ulobo ìre iweweek iriọọn̄ oke inu olobobe ire. Mîkitọ si uwele, ubene, udọk, mgbọ, ugwat, okputuk mè itọ si owuwa ebi kè ofifi inu.

Me owuwa acha òraraka, esese ido me linyọn̄ ekikaan̄ esese esese ubọk itọ-inu. Ire, me emen acha 1983, ebi ìkikween̄ inu ofolek ifuk-ibot nrom (sayensi) mînigbaan̄ ititiin̄ me Furans inigbaan̄ itọt ike ebesa irọ inyi otutuuk ido ekaan̄ ubọk itọ-inu ge ufuna ido geelek ekekọt ekpa ifuk-ibot ema eweekbe imun̄ mèlek ebi ofifi ido kechilọ. Igọọk me lek inu ema etumube ifieek me ere ya, iyayat me ntitiin̄ ya ke otutuuk ido enibene ikisa ubọk itọ-inu ge, eyi ekigwen S.I. (*es-ai* mè ìre *sii-i*), isa ikitọ inu.

Me S.I. yi, ekisa erieen̄-ntọ [unit] jaaba kechi itọ esese agwa echi ekimun̄ me chieen̄:

:

**Gwuun̄ chieen̄:**

okputuk [mass]; mkpùkpùk [charged particles]; ukan̄ olik [electricity]

Ebi S.I. enyi ida ibe ke itọ-inu jaaba kecha gaalek ke ebekigwugwa isa itọ otutuuk inu geelek me linyọn̄.

Me S.I. yi si, mîkaan̄ owuwa ikọ-isi [prefixes] ekisa itumu iriaak inu ekitọ inyi esa eriọọn̄ oke inu ya owabe ire. Ikọ cha ìre:

10²⁴: yota

10²¹: zeta

10¹⁸: ekiza

10¹⁵: peta

10¹²: tera (òsisibi ke ìwa ngwugwu irek)

10⁹: giga (ìwa efie irek)

10⁶: mega (ìwa ego irek)

10³: kilò (ìwa obop irek)

10²: ekìtò (ìwa efit irek)

10¹: deka (ìwa akọp irek)

10⁰: - (kpekige inu geege igọọk)

10⁻¹: desi (che akọp irek)

10⁻²: senti (che efit irek)

10⁻³: mili (che obop irek)

10⁻⁶: maikoro (che ego irek)

10⁻⁹: nano (che efie irek)

10⁻¹²: piko (che ngwugwu irek)

10⁻¹⁵: femuto

10⁻¹⁸: atò

10⁻²¹: zepito

10⁻²⁴: yokito

Ire ene ibotumu okike inu owabe ikeke me Usem Obolo, ikamamalek ìbum ibot ìweek erieen̄ itọ-inu ya me Usem Uket-chieen̄. "Ijọn̄ ya ìre kilò gweregwen me ujọn̄ọ sà uwele kan̄ ore kilò gò." Otutuuk ene mîriọọn̄ ibe ke ekitọ ujọn̄ọ mè uwele me mità.
Onineen̄ ige-usem eyi Obolo

**Onineen̄ ige-usem eyi Obolo** ìre onineen̄ ige-usem eyi ekisa ige Obolo, òrere ebi kè nkwukwuuk ikọ mè ikan òkikpulu ike ekige inu me usem Obolo.

## Abichi Obolo

Abichi ìre ebi kè Nkwukwuuk echi ekisa ige inu me usem. Îre nkwukwuuk ògbagbaan̄ irọ abichi. Abichi eyi Obolo ìnan̄a me abichi eyi Latin. Nkwukwuuk ikọ echi òkup me abichi Obolo ìre ikechi:

Mîkaan̄ si iman̄-ida [tone marks] òrere asabọn iman̄ echi ekitoon̄ me inyọn̄ nkwukwuuk ikọ isa ijeen̄ ike ida nkwukwuuk ikọ ya okitaan̄ me emen ikọ. Ema ere:

Me usem Obolo, ìkare otutuuk ida ke ekijeen̄ me lek nkwukwuuk ikọ. Ekijeen̄ ida òsisiki mè echi òkininim gaalek. Ekitoon̄ si iman̄-ida me lek adasi nketek ikọ [syllable] echi erere òtumu [verb]. Me ere geelek me usem Obolo, kpekijeen̄ oke-oke ida [mid-tone/downstep].
Ufuk unye

**Ufuk unye** ìre  òkikup me lek ebilene mè anam. Îre tissue òkikọt itaba lek otap mè iyaka ikigbek. Ema ekimalek ijèen̄ me lek ukwuuk. Îre sa me lek ufuk unye mè ukwuuk ke ebilene ekikọt ije ije.

Achubọk ikwaan̄ ebi kè ufuk-unye ìre itatap ubọk irọ ibe esese nriro me akpalek ikije ije. Ema ìre ge me lek ebi kè ọgbọn̄ nriro òsisibi isi ichit me akpalek ebilene. Mgbọ ufuk unye isibọkọ nteme ibe ibene ikwaan̄, îra itiik lek kan̄ itap mè ikana mgbidim mè ilobo lek, mènisa me ikeya itaba inu cha òkup me ntut ibot kan̄ cha igba.
Ugbana Oyet

**Ugbana Oyet** (òman me Sepitemba 1976) ìre ogwu usọ nrom [engineer] ge me Biriten emanbe me Naijiria, mè ire si ogwu ibot ebi mbem [Searjent-at-Arms] me Uwu-ikan Ile me Biriten. Ọmọ ore adasi ogwu ofifit òkup me irek ya.

## Ibebene Ugwem Kan̄
Eman Oyet me Naijiria me 1976, ifofo United Kingdom mèlek ebi isotun̄ ukan̄ kan̄ me 1991.

Oyet ìsi ikpa me Chichester, me West Sussex. Îre mgbọ îkupbe me uwu-ikpa ke îchichini Claire, ogwu òbonire ogwu nwa me mgbọ òkup me isi. Ìsi Uwu-ikpa Ile eyi Southamptọn mè ifuk usọ-nrom eyi ukan̄ olik.

## Ukot Mbọm Kan̄
Oyet ìre ogwu usọ-nrom eyi ukan̄-olik. Oyet ìbene ikirọ ikwaan̄ me Uwu Inama-ikan Ido kire ogwu isi me usọ-nrom eyi ukan̄-olik, kubọk ogwu òkiweek irọrọ inyi bene me acha 2050, uwu inama-ikan ya ikayaka ìsan̄a kabọn geege ìsibi. Ikwaan̄ ya ke îkakirọ sabum enigobo ọmọ kire ogwu ibot ebi mbem me uwu inama-ikan ido ya.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Uji ọfọ

**Uji ọfọ** (mè ire si **uji-ile**) ìre ikpele uji ekisa isi ije me inyọn̄ mun̄. Îmin igak ata uji mè uji ubọk mè ikikaan̄ uwu mè agwut me lek. Uji ọfọ òkiben ulobo inu òwa. Îre ojelek keyi ke ekisa ikpulu inu mbit inan̄a me ido ge isi ufi ido isi ikinyam ewe usaba-ido [Intertional trade]. Îkaan̄ si echi òkikpulu ebi ene isa isi ije mè ikaan̄ si echi ibele-lek [cruise] mè ikaan̄ si echi ekisa isi akọn̄.

Uji ọfọ ìre ikpele uji-mun̄ [watercraft] ekisa ikọp isi ije me ebi kè emen-awaji mè mun̄ ìdọdọk iso. Mêkọt isa ikpulu ebi ene mè inu isi ije mè mbubek, mbem [defence], isa irọ m̀wèek, mè ìre isa isi mbọm irin̄. Uji ọfọ mînwene me lek ata uji me oke, mbet, oke akpan ibokọt iben, mè inu enamabe inyi. Ebi kè uji ọfọ mîtap ubọk inyi isi-ije, iwọlọ-ere [exploration], mbit [trade], isi-akọn̄, nkọp-uran̄ [migration], mkpulu-usun̄, sayensi [ifuk-ibot nrom] mè usọ-ikwaan̄.

Ọgbọn̄:Uji-mun̄
Ujijọn̄

**Ujijọn̄** (mèlek si **uji ijọn̄**) ìre ge me lek esese otu oniin̄ ebi ene ekisa inan̄a me ere ge isi ofifi ere.

Ujijọn̄ ìre inu òkiben ebi ene mèlek inu kiban̄ isa inan̄a me ere ge isi ofifi ere me inyọn̄ ijon̄. Ebi kè ujijọn̄ ekikaan̄ ukot ini, usini ekikaan̄ ukot ita.

Adasi ogwu ònanama uji ijọn̄ ìre Karl Benz ogwu Jameni, me acha 1886. Sabum mgbọ înamabe ujijọn̄ ya, ebi ene ekitap inu kiban̄ me emen uji ekiprikpo mè ikisa anam (kire inyinya) itaba ije.

Ọgbọn̄:Isi-ije
Ukana mun̄

**Ukana mun̄** ìre ike mun̄ okisa igba iyak ikana me linyọn̄. Esese esese inu òkimọnọ irek mgbọ mun̄ okikana me linyọn̄ ìre ikechi:

* Ukana mun̄ yi ìkibene mgbọ mun̄ òkup me linyọn̄ isibene ikisibi oruk. Îre inye ura okirọ ibe mun̄ yi isibi oruk mè isa me ikeya inwene ikana afo.

* Mun̄ isisibi oruk, îra ifo inyọn̄ mè isi ititiin̄ me isinyọn̄. Îre eyi okire oduku inyọn̄ òkiraka me isinyọn̄ owuwa mgbọ.

* Ofifi inu ìre ke mun̄ afo cha isititiin̄ mè itọọk, îra ikpọk ikana mun̄ mun̄ [liquid] ofifi.

* Mun̄ ya òkikana mun̄ mun̄ ya isiwa mè ilobo, môbene ikirep kire ìbot igwook me linyọn̄.

* Mun̄ ìbot yi si môtibi inin̄ emen ijọn̄, mè  inin̄ emen ebi kè oyô mè emen-awaji mè . Môkup me ere kechi ikpọk isibi oruk mè ifo isi ikije ikeya ikana linyọn̄.

Îre otutuuk ike mun̄ okije ikana linyọn̄ ikeyi ke ekigwen *ukana mun̄*. Ukana mun̄ okirọ ibe mun̄ ikpọkpọ ikikup me oke ere inu ògat ugwem mè ebi kè ofifi inu ebekọt ire lek isa irọ inu geelek òkup ema me uyọt me linyọn̄.
Sudan Osiki

**Sudan Osiki** (òrere **Republic of South Sudan** me Ebeke) ìre ido kpunube emen-awaji, òkup me Afirika agan̄ Mbum-ura/Etete. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Etiopia me agan̄ mbum-ura, Sudan me agan̄ inyọn̄, Ido Afirika Etete me agan̄ Ichep-ura, Kongo Kinshasa me agan̄ osiki ichep-ura, Yuganda me agan̄ osiki mè Kenya me agan̄ osiki mbum-ura. Otu-ifuk ene ìluluk me emen ìre efie 11.06; me lek keya, 526,000 eluk me Juba, òrere ama-ibot mè ama-ile òmimin ichit me ido ya.

Ido yi ìkaan̄ lek me acha 2011 isibi me irak mkpulu ido Sudan; ọmọ ore ayaya ichit me etete ebi kè ido ìkaan̄ lek me mgburudun̄ yi, mè ido owuwa ido ebọkọbe itap me etete ido ìkaan̄ lek, me acha 2021. Ido yi îwele ichit ikpele lek ijọn̄ Sud òkup nria nria sa me lek Nali Okuket. Ebi ido ya ekigwen agan̄ nria nria ya ibe ìre *Bahr al Jabal* òsisibi *Okwaan̄ Ogoon̄.*

**Mfufuk Erieen̄**

Erieen̄ yi *Sudan*, ekisa igwen ibak otutuuk ere cha ìkup me agan̄ osiki me lek Èwê Sayara; nan̄a me Afirika agan̄ Osiki si re Afirika agan̄ Etete. Erieen̄ ya ìnan̄a me usem Arabu *bilād as-Sūdān* òsisibi *Ijọn̄ ebi Ofifit*.

Ọgbọn̄:Ido
Ura

**Ura** ìre ntoronyan̄ òkup me etiti [centre] Ọgbọn̄ Ura kiji. Îre ntoronyan̄ òkitoon̄ unwan unwan. Ìkisan̄a esese esese lek unye-nrọ isibi, kire  (uyok), utoon̄ ,  mè utoon̄. Îkisan̄a si owuwa okpukpuk inu echi òkinire linyọn̄ kire unye efet eyi ura [solar wind]. Achubọk inu òkirom unye ya òkinan̄a me emen ura isibi ìre . Eyi ìre  òkimọnọ irek me emen ntoronyan̄, eyi òkinwene aidirojin itap me iliọm, mè isa me ikeya irom ikpele unye-nrọ isan̄a isibi. Ura ìre ikpele bọọlu pilasima òyoyok enenen. Ìsik sọnja morebe ofot ofot isan̄a.
Ura Ejit Eririeen̄

**Ura ejit Eririeen̄** ìre inu òkimọnọ irek me linyọn̄ me utut agan̄ Okokop Atik mè Okokop Antatik. Ere inu chi okimọnọ irek ekup igbet Ọfọkọ-linyọn̄ iba cha – Ọfọkọ agan̄ Inyọn̄ mè Ọfọkọ agan̄ Osiki. Inu yi isimọnọ irek, ura îra ikira otutuuk eririeen̄.

Ura ejit eririeen̄ yi ìkimọnọ irek me òso akọp usen iba mè ge (21) me Jûun me Ìkike-iba agan̄ Inyọn̄; mè ikimọnọ irek me akọp usen iba mè ita me Disemba me Ìkike-iba agan̄ Osiki. Me usen cha, ura ìkikpọkpọ ikeke ikeya me isinyọn̄ otuuk kè akọp mbubak-mgbọ iba mè ini òkup me usen. Ire isinyọn̄ ijaan̄, mêkpọkpọ imun̄ ura abaayage otuuk ikarek mè eririeen̄.

Ebi kè ido ìkimun̄ ura ejit eririeen̄ yi ire: Yukọn eyi Kanada, Nunavut, mè ebi agan̄ mbum-ura; ido Aisilan, Finlan, Nọwe, Siwidin, Denimàk (Girinlan) mè Rọsia. Alasika me Yuues îkigọọk imun̄ lek. Ido chi ebakbe erieen̄ cha eluk igbet Ọfọkọ agan̄ Inyọn̄ mè ìre Okokop Atik. Ebi ene geege kpeluk me Ọfọkọ agan̄ Osiki îtata ene inen mè inen ìkiluk me uwu m̀wèek cha. Ikerere ke ura ya ìrara ikeke, kpunu ene mè ìre ido ìkukup imun̄.

Isinikem emen mgbọ utọọk, me ere cha inu yi okimọnọ irek, ema mênikana ikikaan̄ udun me ikarek. Ura ìkpora.
Urọk kè Esòp

**Urọk kè Esòp** ìre tiin̄tiin̄ [collection] asabọn urọk egwenbe ibak Esòp, ogwu òkore ogwu usun̄ mè usọ òkpa urọk me Giris Ukot Ikaan̄, ogwu òluk ugwem me etete 620 mè 564 SK.

Asabọn urọk chi, etitiin̄ inan̄a me orọmijọn̄ ikọ-otu [oral traditions]. Kpetitiin̄ urọk chi mege inu òso efit acha ita orakabe me lek mkpa kan̄. Ike mgbọ orakabe ikeyi, ebi ene mîbene ikigwen esese esese mbele mè urọk [proverbs] ibak ọmọ, ubọk geelek îrebe ke usini inu cha ekigwen ibak ọmọ îwuulek ikup sabum ọmọ oniman, sà usini onan̄a me ebi kè ofifi ido mè orọmijọn̄ ikarege eyi ebi Giris. Mege inire cherekeyi, ebi ene ekpọkpọ ikitap urọk isọkọ ibe ke îre ọmọ oto, ubọk geelek usini echi ekitap isọkọ chi kpewuwuulek ikup sabum emen 1300 re 1500 cha [Late Middle Ages]. Ebi ene ekpọkpọ ikitap urọk isọkọ, ubọk geelek usini urọk cha esibibe egwe inen mè inen chi gaalek, mèlek si, usini urọk cha mîriọọn̄ ebi ìgege.

Ọgbọn̄:Ikpa
Usem Akat

**Usem Akat** (òrere **Akkadian language** me uket-chieen̄) ìre Usem ebi Sem agan̄ Mbum-ura [Eastern Semitic language] eyi òchechep (kpeyaka ikitumu chereyi), eyi mgbọ ekitumube me Mesopotemia ukot ikaan̄ (me Akat, Asiria, Isin, Lasa mè  Babilọnia) bene me òso mileniọm ita SK mege inire emen òso senturi jeeta SK mgbọ Oka Usem Aram [Old Aramaic] onibọkọ irek usem Akadi yi me etete ebi Mesopotemia.

Usem Akat okan ichit me etete ebi kè usem ebi Sem ekọtbe irọ inye ibe ke mîkup me atikọ [earliest attested Semitic language]. Ekisa ubọk  abichi Kunifọm ige. Kunifọm yi, edasi isa ige Usem Sumà eyi kpeyaka ikitumu chereyi. Egwen usem Akat ibak Ama-ile Akat, òrere isi-isi ere ichili-chieen̄ eyi Mesopotemia okigba iyak [centre of civilisation] me emen mgbọ Ijọn̄ Ubọọn̄ Akat (i.ò. 2334–2154 SK) oskupbe ijọn̄ òjot. Môkọt ire ama yi mè ijọn̄ ubọọn̄ yi ke ebi Obolo ekitumu ikọ ibak mgbọ ekibe *[[karake akat]].*

Ọgbọn̄:Usem
Usem Obolo

**Usem Obolo** ìre usem ebi Obolo ekitumu. Ekitumu usem yi me Obolo agan̄ Ichep-ura mè Obolo agan̄ Mbum-ura. Otu-ifuk ebi ìkitumu usem yi mîwa iraka 318,000. Usem Obolo ìkup me ogbọn̄ usem agan̄ Otu Okwaan̄ Kurọs [Lower Cross languages]. Ebi ìkirọ m̀wèek [research] ifo me lek esese usem mîtumu isibi ibe ke usem yi înwene me lek otutuuk usem òkukup ikakana ọmọ. Ọmọ osibi esese ichit me etete otutuuk usem ìkup me ọgbọn̄ usem agan̄ Otu Okwaan̄ Kurọs.

## Otu usem

Otu usem [dialect] îwa me ido Obolo. Ekitumu usem chi me esese esese ama Obolo, kpa ama kpa usem. Ubọk geelek îrebe ikeya, ogwu ama ge itumu usem kan̄, ogwu ofifi ama mônọ mè iyaka igobo itet. Eche otu usem Obolo chi itap me irek go. Ema ere: Ataba, Unyeada, Ngo, Okoroete mè Ibot Obolo.

## Abichi Obolo
Abichi ìre ebi kè nkwukwuuk ikọ mè iman̄ cha ekisabe ige inu me usem. Ebi kè nkwukwuuk ikọ ìkup me abichi Obolo ìre ikechi:

* Nkwukwuuk ikọ echi òkup me emen okop-ikọ ekup me usini otu-usem, ìkare me otutuuk usem Obolo.
* Mêkọt itoon̄ iman̄-ida me inyọn̄ usini nkwukwuuk ikọ. Nkwukwuuk echi òkibeme iman̄-ida ire ebi kè òbook ida [vowel] *a, e, i, o, ọ, u* mèlek si ǹchit-ida *m* mè *n*.

Ọgbọn̄:Usem
Unen Ebilene

**Unen ebilene** (òrere **Human Right** me usem uketchieen̄) ìre ikan òtutumu isibi ebi kè eru mè ike ebi ene mêkirọbe inu melek ebi ene ibe kiban̄. Ìkidọmọ oke ebi ene ebekiluk ugwem mè ike ema ebekirọ inu me lek ebilene ibe kiban̄. Ikan linyọn̄ [International law] okibem ibe ebi ene ekarọ inu ìkeme Unen Ebilene. Eriọọn̄ unen ebilene kire unen echi ìkagbe ibe ebọkọ ene; ema ere unen ìkup me uyọt, ire ema kpekup, ofifi unen ìkpokup [fundamental], ebi ene ekaan̄ unen chi sa me ema erebe ebilene, ìkakaan̄ inu geege irọrọ melek otu-ifuk acha ugwem, otoko iman, ere nluk, otu usem, eru-mfaka, mok. Ebi ene mêkọt ikinwọọn̄ unen chi me ere geelek mè mgbọ geelek; unen chi si ìre ìkike inyi otutuuk ene. Ìkido ibe ebi ene ekekaan̄ ejit nsan me lek ebilene ibe kiban̄ mè ekemin Mkpulu eyi Ikan [Rule of Law]. Ìkido si ibe ebi ene ekekaan̄ ulibi enyi unen ebi ibe kiban̄; mè ekabọkọ unen chi ìsan̄a ene me lek îtata mè ìre ike unen ubọk irọ-inu [due process] odobe.
Unwen

**Unwen** (òrere **colour** me Ebeke) ìre ike inu okupbe me chieen̄ ene sa me ike inu ya okimumen utoon̄ òtotoon̄ ire ọmọ lek.

**Onineen̄ ebi kè Unwen**

 Njiik njiik (araran̄) 
 Nreren̄ nreren̄
 Unwan unwan
 Geren̄ geren̄
 Oluku oluku
 Pọpulu
 Pinki
 Ilika ilika
 Ofifit
 Ntọn̄ ntọn̄
 Okuket
Usem Suwayili

**Usem suwayili** (òrere **kiswahili** me usem kiban̄) ìre usem ge ekitumu me owuwa ere me Afirika agan̄ Mbum-ura. Usem yi ìkup me ọgbọn̄ usem Bantu. Me acha 2007, otu-ifuk ebi ìkitumu usem yi mîwa iso efie 26. Usem yi ìre usem iman me Burundi, Kongo Kinshasa, kenya, Mayọte, Mozambik, Omaan, Ruwanda, Tanzania, mè Yuganda. Mîkitumu si me agan̄ osiki Somalia. Ekisa abichi eyi Latin mè eyi Arabu ige usem yi.

Ọgbọn̄:Usem
Usem iman

**Usem iman** ìre usem ama ene onan̄abe, ògak ge, usem ebi owot iman ene (nte nte mè nga nga) ekitumu. Eyi ìkare usem ene okween̄be mè ikitumu mè ìyaka ire eyi ebi nte ene mè nga ene ekween̄be iriọọn̄ mè isa ikpukpo ene isibi. Îre usem ama iman ene, eyi, ire ebeweek ugwun̄-ijọn̄ ene mè ìyaka ire ǹtibi ene, mêsa ama ya mè usem ya iweek ene ya iriọọn̄.
Usem Ọrọn

**Usem Ọrọn** ìre usem ge òkup me ọgbọn̄ usem Agan̄ Òsiki Okwaan̄ Kurọs. Îre Ebi Ọrọn ìkup me Naijiria ekitumu usem yi. Ida òkup me usem yi ìre: obook ida - í, ε, e, a, o, ɔ, u; ǹchit ida eyi kpus [plosive] – b, kp, d, t, k; ǹchit ida eyi emen inwọm [nasal] - m, ŋ, n, ǹchit ida eyi  - f, s, h, ida ǹchit-obook [semi-vowel] - w, y mè ǹchit ida eyi  - l.
Usen

**Usen** ìre okike mgbọ linyọn̄ okisa iyaka ikana mgbọ ge me lek ọfọkọ kan̄. Ìbore ikarek me agan̄ linyọn̄ ya òkikpọ ura, mè ire eririeen̄ me udum agan̄ keyilọ ura ikarege lek. Linyọn̄ ìkisa mbubak-mgbọ akọp mè iba iyaka ikana mgbọ ge; eya onenire usen ge, ikarek mè eririeen̄ mè ọmọ. Eyi ìre usen ekifuk ikpo me lek ura. Mîkifuk si usen ikpọ me lek usini ntoronyan̄ ìkekeke ibia me akpat kiban̄. Usen eyi efukbe ikpọ me lek ntoronyan̄ ìsa nkikek-mgbọ inen mè inen gaalek igbidim igak eyi ura.
Usen-onyan̄

**Usen-onyan̄** ìre usen me lek òfuk-acha. Ekigbaan̄ usen mè onyan̄ mè acha iriaak isa ige usen-onyan̄. Isikido mè ìre ikitumu ikọ ofolek usen-onyan̄, ekitumu mè usen ya ìre òso usen inen me emen onyan̄ owa me acha owa.
Usọ usem

**Usọ usem** ìre ikween̄-inu eyi òkiwọlọ usem igọọk me ubọk irọ-inu ebi ifuk-ibot nrom.

Usọ usem ìkaan̄ atagọọk go òsisibi isi: ikween̄-inu ofolek ida-amọn, ikween̄-inu ofolek okpọkọ cha òkup me lek ikọ, ikween̄-inu ofolek onineen̄ ikọ mè ike ekititiin̄ ikọ me emen usem, ikween̄-inu ofolek inu ikọ ge ge osibibe mè ikween̄-inu ofolek usem etumube osibibe.
Utọn̄

**Uton̄** ìre nriro me lek ebilene mè ìre anam, eyi ekisa inọ ikọ mè ida mè okput. Ebilene mè owuwa anam [mammals] mîkaan̄ uton̄. Okput [sound] isinu, îre uton̄ eyi òkup me inyon̄ akpalek okibọkọ ida ya mè iria itap me emen utọn̄; eya moneninan̄a me ere keya isi lek nden̄ inyi nden̄ iweek iriọọn̄ inu òkakaan̄ ida ya mè inu îsibibe. Owuwa anam ekarege , kubọk okpọk mè àkwọọk mîkinọ ikọ, ire, ema ekaan̄ udon̄ me agan̄ ibot kiban̄ kpan̄asi utọn̄.
Utikpa

**Utikpa** ìre inu ge ekitet me ubọk isa ige inu me lek ikpa. Mgbọ ekisa utikpa ige inu, mun̄-ikpa òkigwat lek ichat òkup me emen okpot me emen utikpa ya okisibi igwook me inyọn̄ akpọk ikpa, mè isa me ikeya irọ ibe ikup mfufet igege inu.

Utikpa echi esabe anyiaan̄ irom ore utikpa òkakan ichit ebi ene eriọọn̄be. Me ukot ikaan̄, ekisa utikpa anyiaan̄ ige inu me lek osùkut mè ikpa anam kubọk ikpa. Îre anyiaan̄ cha òkitibi me otu Okwaan̄ Nali ke ekekisa irom utikpa chi. Ebi Ijipiti Ukot Ikaan̄ edasi irom utikpa chi sabum ebi ufi ife enikpọ me ubọk kiban̄ irom. Îre ema si edasi irom ofifit mun̄-ikpa, sa me igwegwugwa mfifit ebek mkpukan̄ mè mgbe àkasia [gum arabic]. Utikpa yi ema erombe ìkaan̄ otu òbubum iba inyi ikikọt idọmọ ike mun̄-ikpa obokije ininin̄ otu ya òbokige inu. Mege inire chereyi, ekpọkpọ ikirom ojelek otu òge-inu [stylus] keyi inyi ige-inu eyi .

Utikpa akukọ unọn ìre ge me lek utikpa cha òkakan enenen. Ekisa akukọ unọn [quill], ògak ge eyi gùsi, irom. Ekikọkọ otu akukọ ya inyi isọọk otu enenen, mè ikijiin̄ me emen mun̄-ikpa mgbọ geelek isige ikọ inen mè inen.

Ọgbọn̄:Ige-inu
Uwu utoon̄

**Uwu utoon̄** ìre uwu oket enamabe inyi ikisan̄a utoon̄ isibi sa me lek mkpukan̄ mè ebi kè umọọn̄ ulobo akpọk [lenses] inyi inikup kire inu òjeen̄-ere [beacon] mè ikitap ubọk inyi ikọp-uji mè ebi uji [maritime pilots] ìkup me okwaan̄ ile mè me lek okwaan̄ [inland water ways].

Ekisa uwu utoon̄ ijeen̄ ebi kè otu-okwaan̄ ìkup unan unan, ere yirek yirek ntitaak, ere ewuuk okupbe me irak mun̄, mè ere mêkọtbe ikọp iraka inin̄ ere mgba-uji. Ebi kè uwu utoon̄ mîkitap ubọk inyi ikọkọp ujinyọn̄. Me mgbọ òraraka, uwu utoon̄ îwa enenen, ire, mgbọ keyi kpeyaka iwa mije ikpọkpọ chieen̄ me lek ìkinyenye ewe, mèlek si, mgbọ keyi ebi kè inu  ìkitap ubọk inyi ikọp-uji òwa echi ìmemem ewe mè iyaka ikisi ikwaan̄ kiban̄ ijaan̄ si.
Uwu-ikpoko Linyọn̄

**Uwu-ikpoko Linyọn̄**  ìre uwu-ikpoko owuwa ido eyi òkifọọk ikpoko mè inyi esese esese ntap-ubọk inyi ebi kè ido ìkisasa lek ibebene ìgwuun̄, inyi ema esa enama ido kiban̄ ebene egwuun̄. Inu uwu-ikpoko yi okiweek ìre irọrọ inyi ugbọọri igele.
Venus

**Venus** ìre òso òtiteek iba bene me lek ura. Ijon̄ kan̄ ìre ewuuk ewuuk mè ichiaak. Ebi usọ emen efet [astronomers] mîwuulek iriọọn̄ ọmọ me obop obop acha òraraka. Ebi Rom ukot ikaan̄ egwen ọmọ ibak uman awaji eyi ima mè uja. Isan̄a me lek onyan̄, Venus ore inu òkitoon̄ ichit me isinyon̄ eririeen̄. Usini mgbọ, ekigwen ọmọ ntoronyan̄ ewelegwe mè ìre ntoronyan̄ ikakwun̄ mije usini mgbọ mîkimun̄ me isinyọn̄ me ikakwun̄ mè èmun̄ si me òbum-egwe sabum ura ewelegwe ònosibi.

Venus ogbet me lek linyon̄ igak òtiteek kechilọ. Ekigwen Venus ibe îre ngwan̄ enenwaan̄ mèlek linyon̄ mije ge ìbelek ge me oke mè unye ǹtaba. Me ufi agan̄, ge înwene me lek ge enenen. Lek-efet òtap ikana venus ìre kabọn diọsaidi mè nton̄ inyon̄ òrere asidi biridọni. Asidi biridọni yi ìre inu òkifiat ugwem. Mije keyi ke ekigwen ọmọ ngwan̄ mgban-iba ogwu ikpak kè linyon̄ [earth's evil twin]. Mije lek-efet kan̄ olobobe akpọk enenen, îkiyot imọmọọn̄ inyon ijon̄ kan̄. Mege inire agan̄ òta me emen senturi akọp iba, owuwa ene ekikeek ibe ke inu ògat ugwem òwa me ere ya mè ìre ke ebilene mèkot iluk.

Unye-nkeme me mekuri ìmin mgbo 92 igak eyi linyọn̄. Venus mè mekuri gaalek ere òtiteek ikakaan̄ge onyan̄. Venus ìkiyaka atalek ususuk mè ikije ntikwo me lek ebi kè ofifi òtiteek. Lek-efet kan̄, eyi kabọn diọsaidi ojotbe, ìkitaba uyok ura itap me emen kan̄. Eyi orọ venus orebe òtiteek òyoyok ichit me ọgbọn̄ ura.
Utemun̄

**Utemun̄** ìre anam-irin̄ òkiluk me emen-awaji mè Okwaan̄ ile. Ike îkupbe me lek ebi kè ofifi anam-irin̄, ema ekifuuk ọsijin ònan̄a me lek efet, mè ikaan̄ ijeek inen mè inen me akpalek; eje kiban̄ si ìre eyi òkiyoyok.
William Shakespeare

**William Shakespeare** (egwookbe mun̄ me 26 Epuren 1564 – 23 Epuren 1616) ìre ogwu òge-ifit [playwright], ogwu òge-ukọt mè ogwu nrọ-njeen̄ [actor] ònan̄a me Ingilan. Ìge ifit 38 (eyi ìkike iba me lek orebe ifit-imọm [comedy]) mè ujọn̄ọ ukọt iba, me ugwem kan̄. Ifit kan̄ îgebe cha, mekirọ isibi inire chereyi. Owuwa mgbọ, mîki inu ọmọ ogebe itap me emen inu egebe me ukot mgbọ keyi.

Otutuuk inu Shakespeare ogebe, ìge me inu òbelek emen acha 1590 re 1613. Ifit kan̄ îgebe ìkup me etete echi ìsisibi isi ichit me inu-nge eyi Ebeke [English literature]; mîkisa ikpa cha si ikween̄ inu me owuwa uwu-ikpa me esese esese ere me linyọn̄.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Violin

**Violin** ìre nkwukwak eyi olik òkaan̄ olik ini; ekisa òjọọk ifit. Ekitap me inyọn̄ ukwuuk otu - ejit eyi agan̄ oguga,mè isa irak ebek ikeme imaan̄ mè itet agan̄ olik cha me ubọk ujit mè isa ubọk ulom itet òjọọk ya isa ikijọọk oluk cha, me mgbọ otubọk agan̄ ujit okililin̄ me lek olik cha ikikeme esese esese ere me lek ebek kan̄ isa ikinwene ida mgbọ ekifit.

Ọmọ osip ichit mè inye si ida ichit me etete ebi kè nkwukwak eyi olik òkup me okwa ebi agan̄ ichep-ura. Violin eyi òkup  mgbọ keyi îkan̄ iraka acha 400. Ofifi nkwukwak òbelek kan̄ mîwuulek ìkup me inu òwawa iraka obop acha òraraka.
Vọlikano

**Vọlikano** ìre ogoon̄ eyi mun̄ mun̄ ewuuk ukan̄ ònan̄a me irak ijọn̄ okigbuk isibi me lek. Usini mgbọ, môkọt ire ewuuk ukan̄ ya ìkayaka ìgbuku ìsibi mgbọ keyi, ire îkigbuku ìsibi me mgbọ òraraka. Vọlikano ìkiman sa me ije eyi akpọk-ile òkibeme ijọn̄ linyọn̄ okije.

Linyọn̄ ìkan̄ isi isi akpọk ile 17 òkibeme ijọn̄. Echichi ekite me  inyọn̄ ebi kè ufi  ìmemem mè iyok igak ema. Vọlikano ìkimalek isibi me ere akpọk ile ge ojebe inichak ge mè ìre ge ojebe ida ibọkọ me lek ge. Kpekimalek imun̄ vọlikano ere akpọk ile ge ojebe iraka me agbalek ge.
Wìkìpedia

**Wìkìpedia** ìre nsaikilopedia (ikpele ikpa ifuk-ibot) eyi ene geelek môkọtbe igọọk ige mè ìre itap inu isọkọ me lek mè ìre inen̄e inu isun̄ me emen. Ọmọ omin ichit me etete otutuuk akpatan̄ etip echi ekisa iweek ifuk-ibot ofolek inu geelek me lek njin-etip [world wide web]. Ọmọ si ore ge me lek akọp akpatan̄ iba echi òsisibi isi ichit, igọọk me lek etip eyi akpatan̄ etip Alexa onyibe me emen Onyan̄-ita me 2015. Otutuuk inu òkup me Wìkìpedia ìre ọsọ; kpekinyam ewe si me emen akpatan̄-etip kiban̄. Wìkìpedia ìre ebi Wikimedia Foundation ekaan̄; îre uwu-mbubek eyi kpesa iweek oruru; ikpoko ekisa ikpọ chieen̄ me lek ìkinan̄a me inyinyi echi ebi ene ekiche inyi uwu ikwaan̄ yi.

Echili akpatan̄ etip Wìkìpedia me 15 Onyan̄-ge me 2001 inan̄a me ubọk kè Jimmy Wales mè Larry Sanger. 'Sanger' onyi Wìkìpedia erieen̄ ya. *Wiki* ìre ikọ me usem 'Hawai' òsisibi "ugwat ugwat" sà *pedia* onan̄a me lek *encyclopedia* me usem Ebeke òrere "ikpele ikpa ifuk-ibot." Adasi mgbọ echilibe akpatan̄ etip ya, ege inu me usem uket-chieen̄ gaalek. Ire, me ikafiin̄ge, akpatan̄ echi esese otu usem îsibi si. Mgbọ keyi, esese akpatan̄ Wìkìpedia òwa me inu òwawa iraka efit usem ita. Ire, akpatan̄ etip eyi usem uket-chieen̄ omin ichit me otutuuk kiban̄ mije îkaan̄ etip ifuk-ibot [articles] òwawa iraka efie gweregwen mè ọkpọkọ ge [6.1 million]. Otutuuk etip ifuk-ibot òkukup me otutuuk ebi kè Wìkìpedia me esese usem cha mîgbaan̄ iwa iraka akọp mè efie iba. Ebi ìkinu me lek akpatan̄ etip ya iniweek ifuk-ibot me onyan̄ me onyan̄ mîwa iraka efie ene go mè ọkpọkọ go [1.5 billion].

'Jimmy Wales' ìtumu ibe ke Wìkìpedia ìre ntọ-lek inanama ikpele ikpa ifuk-ibot egebe inwọn mè irọrọ inyi ire ubọk otutuuk ene me linyọn̄ me otu usem kiban̄.

Ọgbọn̄:Ikpa
Yobe

**Yobe** ìre agan̄-mkpulu me Naijiria agan̄ inyọn̄ mbum-ura. Ama-ibot kan̄ ìre Damaturu. Ama-ile kan̄ mè ama òmimin ichit mè eyi ene ewabe ichit me emen ìre Pọtiskum. Efieek ijọn̄ me le Bọrọnu isa ichili agan̄-mkpuku yi me 27 Ọgọs 1991. Agan̄-mkpulu ini etap ikana ọmọ: Bọrọnu me agan̄ mbum-ura, Gombe me agan̄ osiki, Bawuchi mè Jigawa me agan̄ ichep-ura, sà ido Nijê okup me agan̄ inyọn̄ kan̄.
[ogugo, egop, iman̄-òriọọn̄, ogugo-ijọn̄]

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Yuganda

**Yuganda** (òrere **Uganda** me uketchieen̄, mè ire **Jamhuri ya Uganda** me usem Suwayili) ìre ido me agan̄ mbum-ura me Afirika agan̄ Etete. Ìkakaan̄ emen-awaji geege. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Kenya me agan̄ mbum-ura, Sudan Osiki me agan̄ inyọn̄, Kongo Kinshasa me agan̄ ichep-ura, Ruwanda me agan̄ osiki ichep-ura, sà Tanzania okup me agan̄ osiki kan̄. Agan̄ ilile me lek Oyô Vikitoria ìkup me emen ido ya, sà agan̄ sọntiik okup me Tanzania. Ido Yuganda ìkup me agan̄ Oyô Ile Afirika, mè iyaka ire ge me lek ido echi Okwaan̄ Nali okilibi itibi.

Usem-mkpulu ido ya ìre Suwayili, Uketchieen̄, mè Luganda (òrere usem owuwa ene me ido ya ekinọ mè iyaka igobo itet). Mîkitumu si Lingo, Acholi, Runyoro, Runyakole, Rukiga, Luo mè Lusoga. 

Ebi ìkiluk me Yuganda me oka mgbọ ìre ebi ìkisook anam mè ikititen̄e mfut uti, mege inire inu ògbet acha 1700 re 2300 òraraka, mgbọ ebi Bantu, ìnan̄a me agan̄ etete me Afirika enikinu agan̄ osiki me ido ya iniluk. Me emen 1830 cha, ebi Arabu ìkiniyam ewe enenikinan̄a me agba Emen-awaji India mè Afirika agan̄ etete ikinin̄ agan̄ emen emen ido ya. Me emen 1860 cha, ebi uji ile Biriten ìkiweek ere ibot mun̄ Okwaan̄ Nali okupbe enenigọọk inin̄ emen ido ya. Ebi ikọ Awaji eyi Angilikan ìnan̄a me Biriten enire ama ubọọn̄ *Buganda* me 1877, sà ebi ikọ Awaji eyi Katọlik ìnan̄a me Furans eninire me 1879. Mkpulu ido Biriten enyi *Imperial British East African Company (IBEAC)* ikpa unye ibe isa ibene me acha 1888 ikirọ mbubek mè mgbaan̄-nchieek eyi mbubek me agan̄ ya. Bene me 1886, esese akọn̄ ògbaan̄ me lek erumfaka îtim me Buganda. Me adasi mgbọ, akọn̄ ya ìre eyi ebi Musilim mè ebi Kiristien; ire, me 1890, ìyaka inire ebi  ìkigọgọọk ijeen̄-inu eyi ebi uketchieen̄ [English] mè ebi Katọlik ìkigọgọọk ijeen̄-inu eyi ebi Furans.

Sa me akọn̄ cha òkitim me emen ido ya, mè ulobo otu ikpoko mêweekbe isasa irọ mbubek me ido ya, IBEAC mîtmu isibi ibe ke ema kpeyaka ikọt ikup me ido ya.  Ire, mkpulu Biriten mîtet lek inye irọrọ mbubek me lek Okwaan̄ Nali; eya onenirọ inyi Biriten inigbaan̄ Buganda mè ebi kè ama ìkup ikana ọmọ itap ge isa irọ *Uganda* me acha 1894 mè ikikpulu mege inire òso 9 me onyan̄ Ọkitoba, 1962, mgbọ ido Yuganda onikaan̄be utelelek. Adasi orirọ igogobo ebi ibot mkpulu me ido ya îmọnọ irek me acha ya si. Me 1962, ido ya onenikana .

=Mfufuk Erieen̄=
Erieen̄ ya, *Uganda*, ìnan̄a me lek erieen̄ Ijọn̄ Ubọọn̄ *Buganda* òkup me ere ya me oka mgbọ. Yuganda îkaan̄ owuwa aran̄ ijọn̄ mè afo [gas] echi kpebebene irọkọ nu.

Ọgbọn̄:Ido
Yukilidi

**Yukilidi ogwu Alikisendira** (òrere **Euchid** me ubọk igre-inu ebi Ebeke) ìre ogwu usọ ifuk ogwu Giris okokiluk me Alikisendira me Ijipiti mè ìkirọ ikwaan̄ m Agwut Ikpa Alikisendira ìre sọntiik inu gaalek ke eriọọn̄ ofolek ogwu ene yi, ire ebi ene ekeek ibe ke iluk me ere ya mgbọ Pitolemi ogwu adasi orebe Fero. Kperiọọn̄ ere mè mgbọ îmanbe.
Yuri Gagarin

**Yuri Gagarin** (òrere **Yuri Alexeyevich Gagarin** me igwegwen iso me Ebeke, mè ire **Юрий Алексеевич Гагарин** me usem Rọṣia; iman: 9 Mâchi 1934 – 27 Mâchi 1968) ìre ogwu Rọṣia, ogwu òwulu ujinyọn̄ mè ogwu usọ emen efet [astronaut]

[infobox]

## Ibene ugwem kan̄

Eman Yuri Gagarin me ama-ija [village] Klushino òkup igbet Ghzatsk (ònikup mgbọ keyi me Smolensk Oblast, Rọṣia)  me 9 Mâchi 1934. Mîwene erieen̄ ama Ghzatsk inikigwen Gagarin me acha 1968 isa inyi ọmọ umin. Ogwu ute mè ogwu uga Alexey Ivanovich Gagarin mè Anna Timofeyevna Gagarina, ekekirọ uko egbagbaan̄ iche [collective farm]. Mfufuk ìtumu ibe ogwu uga îkima ifufuk ikpa enenen sà ogwu ute ore ogwu usọ uti òrọriọọn̄ ikwaan̄ kan̄ ijaan̄ lek. Yuri okore òso ita me etete bọn ini; ogwu ngwan̄ enenwaan̄ ogwu ugane okitap ubọk ikpukpo ọmọ mgbọ ogwu uga mè ogwu ute ekisi ikwaan̄. Ike îkupbe me lek efie efie ene me Mgba-ntitiin̄ Sọviet, ebi ototun̄ ukan̄ Gagari mîbọkọ uyọt mgbọ ebi Nazi ejibibe akọn̄ inu me emen mgbọ Akọn̄ Linyọn̄ òso iba. Mîsan̄a ebi ngwan̄ kan̄ iba ugane iria isi Jameni ebi Nazi mè ekesi ikwaan̄ òbọp me acha 1943, ema kpegwu ikom ika mege mgbọ akọn̄ ya otabe.

Me mgbọ ijija kan̄ îbene ikikaan̄ ulọk me lek emen efet [space] mè , mè ibene ikimumun̄ ifolek ijeje ọmọ okijebe ikana emen efet, eyi ònenirọ iso. Ebi ijejeen̄ kan̄ me uwu-ikpa ekimun̄ ọmọ kire gwun̄ òkigwat lek igobo inu itet, mè ikitap lek me ikween̄-inu, mè ogwu òkitap asabọn ufialek [mischievous].  Ebi ìkijeen̄ ọmọ  mè  ìre ebi ìrarak iwulu me uji akọn̄ efet eyi Mgba-ntitiin̄ Sọviet [Soviet Air Force] me emen mgbọ akọn̄ ya, eya onenitap gwuja [young] Gagarin nkeek me emen.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Yurop

**Yurop** ìre ge me lek kọntinenti (ikpele lek ijọn̄) jaaba ìkukup me linyọn̄. Ìkup me ìkike-iba linyọn̄ agan̄ inyọn̄ mè agan̄ mbum-ura. Me Yurop agan̄ inyọn̄, Emen-awaji Atik okup; Emen-awaji Atilantik onenikup me agan̄ ichep-ura kan̄; Esia okukup me agan̄ ichep-ura kan̄; sà Okwaan̄ Ile Mediterenia okup me agan̄ osiki kan̄.

Okike ijọn̄ îbenbe ìre 10,180,000 km² ikat ikana; eyi òrere irek gweregwen mè okpọkọ jeeta me efit (6.8%) me lek otutuuk ijọn̄ linyọn̄. Ọmọ ore òso gweregwen me ìkeke (okike ijọn̄). Otu-ifuk ebi ìluluk me emen ìre 741,477,158 ene; òrere akọp mè irek ge me efit (11%) me lek otutuuk ene me linyọn̄. Ọmọ ore òso ita ebi ene ewabe ichit me emen. Ìkaan̄ akọp ido go eriọọn̄be; ido gweregwen kechilọ, owuwa ene kpechieek ibe ke ere ido.

Usem ekimalek itumu me emen ire echi Rọsia, Jemeni, Furench, Itali, Sipen, Polan, Yukeren, Romania mè Dọchi. Ama ìmîmiin̄ ichit me emen kan̄ ìre Isitanbuulu, Mosikowu, Paris, Lọndọn, Madiridi, Baselona, Senti Pitasibọgu, Rom, Beliin mè Milaan.

Erieen̄ kan̄ yi, *Yurop*, ìnan̄a me lek erieen̄ gwun̄ enenwaan̄ ge ekigwen *Yuropa* òkôrere gwun̄ ogwu ubọọn̄ Fonisia me urọk ebi Giris. Yuropa ìsibi *"ikpọkpọ inu me ujọn̄ọ ere"*, mè iyaka ire *"inu ikakaan̄ owuwa inu me emen."* Yurop inan̄a me lek erieen̄ ya.

Ido ìkup me emen ìre:
* Alibania
* Andora
*Arimenia
*Azeribaijan
* Belidika
* Bosinia Ezegovina
* Denimàk
* Esitọnia
* Finlan
* Foro
* Furans
* Giris
* Aisilan
* Itali
* Jameni
* Jọjia
* Kuresha
* Lativia
* Liezenstain
* Lituania
* Luzembọk
* Mesidonia Inyọn̄
* Molidọva
* Mọnako
* Mọntinegiro
* Nọwè
* Olaan
* Ọstiria
* Pọtugalu
* Polan
* Saipọrọs
* Romania
* San Marino
* Sebia
* Silovenia
* Silovakia
* Sipen
* Siwiden
* Siwizalan
* Ọn̄gari
* Ulan
* Mọlita
* Vatikan
*Belarọs
* Buligaria
* Yukeren
* Chesika
* Chorisika
* Kọsọvo

Ọgbọn̄:Kọntinenti
Ọgbọn̄:Yurop
Yurugwai

**Yurugwai** (òrere **Uruguay** me usem ebi ido ya) ire ido me Amerika Osiki. Ama-ibot kan̄ onenire Montevideo, erumfaka kiban̄ ìre Katọlik. Ido yi si osibi isi ichit me Latin Amerika.

## Mfufuk
Bọn owot Amerika, ebi Charrua eluk Uruguay me ibebene.
Me ofolek senturi akọp mè gweregwen adasi ebi ichen ìnan̄a me Pọtugalu ekikpulu abayaage inire; me òta senturi ya, ebi Sipen enunu.

Ọgbọn̄:Ido