open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Egop ubọọn̄

**Egop ubọọn̄** ìre inu ge òkimọnọ irek me emen efet sa me ukut utoon̄ ikekebe igwu ikom, inwunwunu iwene oniin̄ mè ìre ikpọkpọk ichon mgbọ îchichinibe nchọi mun̄ me emen efet. Egop-ubọọn̄ ìkisibi me isinyọn̄ mgbọ ibot isiborep, mgbọ ibot orepbe ifieek mè ìre mgbọ oduku inyọn̄ isigbaan̄ ititiin̄.

Mîkimun̄ si egop ubọọn̄ me mgbọ utoon̄ ojebe itibi emen umọọn̄ ulobo akpọk kubọk ogugo ògọgọọk yi ojeen̄be:

Egop ubọọn̄ ìkaan̄ unwen [colour] jaaba: *nziik, ulaza, yilo, geren̄geren̄, oluku, ndigò mè vayolet.* Unwen jaaba chi egbaan̄ iriaak inyi okuket utoon̄ eji ekimun̄ me ere. Me mgbọ ukut utoon̄ [ray] isije itibi emen umọọn̄ ulobo akpọk [prism], umọọn̄ ya îra iyiyala ukut utọọn̄ ya me ichon ema isan̄a isun̄ esese esese, egop ubọọn̄ îra isibi iman.
Egwijo ntitaak

**Egwijo ntitaak** (mè ire si **Egwijo ntọn̄**) ìre inu ge òkimalek imọnọ irek me lek ijọn̄ agan̄ emen èwê cha, mè me lek ijọn̄ ìkup èwê èwê. Egwijo ntọn̄ ìkimọnọ irek mgbọ unye efet isiwut mè ikpulu ntitaak mè ntọn̄ isan̄a me lek nchat ijọn̄. Me ikeya, îra ikpulu ntọn̄, asabọn ibot ntitaak mè okpoon̄ isa ikije mè isa me ikeya ikpulu ijọn̄ me ere ge isi igwook me ofifi ere.
Eje

**Eje** ìre inu mun̄ mun̄ òkikup me emen lek ebilene mè ìkup si me emen lek owuwa anam. Îre ejit okisook eje ìkana otutuuk lek anam. Eje si okisa nririeen̄ mè ọsijin ije ikana ikitap me lek  me akpalek. Eje si okiben òkpa mè kabọn diọsaidi isa isibi me emen .

[Ogugo]

### Inu ògbabaan̄ irọ eje
Inu ògbabaan̄ irọ eje ìre, pilasima, nniniin̄ eje eyi okuket, nniniin̄ eje eyi njiik mè òtọbọ [platelet]. Emogulobin ìkikup me emen nniniin̄ eyi njiik; eya okisa ọsijin ijijene ikana otutuuk nriro me akpalek. Òtọbọ okirọ ibe eje itọbọ me chieen̄ unan mè eje ikayaka isibi. Nniniin̄ eje eyi okuket okitap ubọk me ititim ikpan̄ nniniin̄ orukan̄ mè ikirọ ibe unan ita.

### Pilasima
Pilasima eyi eje ìre inu mun̄ mun̄ òkikup unwan unwan, eyi nniniin̄ eje okite me emen. Inu ògbagbaan̄ irọ pilasima ìre nririeen̄,  (uchi), , , òkpa [waste],  mè purotin. Purotin chi ìre . Pilasima eyi ìkakaan̄ge purotin ekigwen fibirinogen, ekigwen pilasima keya serum; ìkakitọbọ. Oke pilasima òkup me lek ebi ugane îso lita ita. Pilasima ìkire mun̄ mun̄; agan̄ ilile me lek (90%) ìre mun̄. Pilasima ìmọnọ akọp irek go mè go (55%) me lek eje.

### Nniniin̄ eje eyi njiik
Nniniin̄ eje eyi njiik okiben ọsijin isa ikana akpalek. Otutuuk nniniin̄ me akpalek mîweek ọsijin inyi ema egat ugwem. Nniniin̄ chi si ekisan̄a kabọn diọsaidi isibi kubọk òkpa.

Îre emogulobin ojot emen nniniin̄ eje eyi njiik cha. Emogulobin ìre purotin. Îkikọt itaba ọsijin òwawa enenen itap me emen kan̄ isa ikije. Emogulobin yi si îkaan̄ ayọn me emen. Îre ayọn yi mèlek ọsijin egbaan̄ irọ ibe unwen nniniin̄ eje eyi njiik ìre njiik njiik.

### Nniniin̄ eje eyi okuket
Nniniin̄ eje eyi okuket ore agan̄ ilile me lek ogbọn̄ ikput-lek. Ema ekitim akọn̄ me lek inu geelek òre ichen me emen lek ene. Ema ikikpan̄  kubọk  mè vairọs, mè ikikpan̄ nniniin̄ . Nniniin̄ eje eyi okuket mîkitap ubọk si itim ikpan̄ ebi kè ofifi inu òrere ibọk òniniin̄ emen lek ene. Ema ekiweweek ere  okupbe mè ikisan̄a isibi ikipan̄.

### Òtọbọ
Ebi kè òtọbọ ekirọ ibe eje itọbọ. Eje itọtọbọ ìsibi ibe ke eje eyi okup mun̄ mun̄ îbot. Mgbọ eje isitọbọ me chieen̄ unan, ìkigban ibe eje ikayaka ìsibi ìwa me chieen̄ unan ya. Îre òtọbọ mè purotin eyi ntọbọ [clotting purotin] ekigbaan̄ irọ mè eje itọbọ.

### Ere eje okinan̄a
Nniniin̄ eje ekinan̄a me ufuuk emen ukwuuk iman isibi. Esese nniniin̄ okup me emen ukwuuk ya okiman ema.  (sọntiik  òkup me agan̄ nkan̄ [rib cage]) okipulu otu-ifuk nniniin̄ eje eyi okuket òbojijen̄e me emen eje mè akpalek. Îkikpulu si owuwa inu  okirọ.

Ufuk emen ukwuuk ìre inu mmemem ya òkikup me emen ukwuuk. Usini esese nniniin̄ òkikup me ufuk emen ukwuuk yi ekimumana agan̄ ilile me lek nniniin̄ eje me emen akpalek ene mè ìre anam.

Îre liva okimumana purotin eyi pilasima [plasma protein]. Mun̄ mè  òkikup me emen eje ìkinan̄a me lek inorie ene okirie mè mun̄ ene ekinwọ.

Ọgbọn̄:Nriro lek ebilene
Ejit

**Ejit** ìre nriro ge òkup me lek ene mè otutuuk anam òkaan̄ ukwuuk udun̄. Îre ufuk unye ufuk unye ogbaan̄ irọ ejit. Ejit ìre nriro òkisook eje ikana otutuuk nriro me lek ebilene mè anam. Ìmin gaalek kubọk akpọ enwunwun. Ìkup me agan̄ ujit me emen lek ebilene.

Ejit ebilene ìkaan̄ agwut ini, ire, ejit usini anam ìkaan̄ agwut ita, sà eyi usini okaan̄ agwut iba gaalek.
Egop

**Egop** ìre okpọkọ ekwut efieekbe  mè irọ me esese ngwugwat mè unwen. Ekisa irọ kire iman̄ òriọọn̄, ikisa  inu, ikisa inyi ulook [signalling] me ere inyinyi etip ìkakup mfufet, mè ikisa ibala [decorate] ere.
Egop Ido Naijiria

**[[Egop]] ido [[Naijiria]]**, eyi etobobe mè ibene ifo inyọn̄ me adasi usen me Akọp-onyan̄ me acha 1960, ekerom me acha 1959. Egop yi ìkaan̄ ekwut irek ita egbaan̄be iriak me onineen̄: geren̄geren̄,  okuket mè geren̄geren̄. Ekwut geren̄geren̄ ya ìkeke inyi inu ubọọn̄ òkup me ijọn̄ ido Naijiria, sa eyi okuket okeke inyi esuuk mè mgba-nriaak.

Ogwu òkekeek mè isasan̄a isibi ike egop ya obokup ìre Michael Akinkunmi me acha 1959.
Ejòòk

**Ejòòk** ìre mfufet okwukwut ikwaan̄ ekisa itap me etete inu inyi ikup mfufet ibebieen̄ ema ida ibọkọ ge me lek ge. Nsa-njeen̄ ìre otuban, otu oge mè isi ubuja.
Ekiti

**Ekiti** ìre agan̄-mkpulu me Naijiria agan̄ osiki ichep-ura. Agan̄-mkpulu ìtatap ikana ọmọ ìre Kwara - me agan̄ inyọn̄, Kogi me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, Ondo me agan̄ osiki mè osiki mbum-ura, sà Oṣun okup me agan̄ ichep-ura kan̄. Egwen agan̄-mkpulu yi ibak ebi Ekiti – òrere otoko ebi Yoruba ìwawa ichit me lek ebi ìluk me agan̄-mkpulu yi. Efele ijọn̄ me lek Ondo isa ichili agan̄-mkpulu yi me 1si Ọkitoba 1996. Ama-ibot kan̄ ìre Ado-Ekiti.

Okike ijọn̄ îbenbe ìre 6,353 km². Otu-ifuk ebi ìluk me emen ìre 3.3 efie, igọọk me lek ndọmọ ifuk-ene eyi acha 2016. Me etete agan̄-mkpulu 36, ọmọ ore òso 31 òmimin ichit me okike ijọn̄, mè ire òso 29 ene ewabe ichit me emen. Awak Aka eyi Ise [Ise Forest Reserve] ìkup me agan̄-mkpulu yi. Otu-ifuk nriọọk òkup me emen awak yi môso akọp iba.

Owuwa ebi ìkiluk me agan̄-mkpulu yi ìre ebi Ekiti, ìrere ebi Yoruba. Ema mîluk me lek ijọn̄ ya efit efit acha ìraraka. Akọp irek jeeta mè go me efit (85%) me lek ebi ìluk me agan̄-mkpulu yi ekigọọk erumfaka Kiristien, akọp irek me efit (10%) ekigọọk erumfaka Isilam, sà irek go me efit (5%) ekgọọk erumfaka orọmijọn̄.

Me emen mgbọ sabum mkpulu-usun̄, lek ijọn̄ ya ìkup me irak mkpulu Ijọn̄-ubọọn̄ Ọyọ mè Ijọn̄-ubọọn̄ Bini mè me irak Agan̄-mkpulu echi Ekiti [Ekiti Confederacy] me utut òta 1800 cha.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Emen Inyọn̄

Mîyaka ìkigwen si ***Ama Ubọọn̄ Awaji***. Mîkibe si ***Mkpulu eyi Awaji*** isibetumu ikọ ifolek.

**Emen Inyọn̄** ìre uja ama ile me agan̄ ebilene kpemun̄ me chieen̄ akpalek. Îre ere Awaji okiluk mè ikup ikikpulu. Îre ere Awaji olukbe. Ebi geelek ìrere bọn Awaji me atikọ mêsi iluk me ere ya, me isi Awaji, ire mgbọ ikakaan̄ge itata. Emen inyọn̄ ìre ere ubelejit mè unwọọn̄. 

Owuwa inu ofolek Emen Inyọn̄ ege ema me emen Ikpa Mbuban.
Enugu (Agan̄-mkpulu)

**Enugu** (òrere **Énugwú** me usem Igbo) ìre ama-mkpulu me agan̄ osiki mbum-ura me Naijiria. Ama-mkpulu ìtatap ikana ọmọ ìre Benuwe mè Kogi me agan̄ inyọn̄, Ebọnyi me agan̄ mbum-ura mè agan̄ osiki mbum-ura, Abia me agan̄ osiki, sà Anambira okup me agan̄ uchep-ura kan̄. Ama-ibot kan̄ mè ama òmimin ichit ìre Enugu.

[Ogugo, Egop, Iman̄,ogugo-ijọn̄]

Me etete ama-mkpulu 36 ìkup me Naijiria, Enugu ore òso 29 òmimin ichit me okike ijọn̄, mè ire òso 22 ene ewabe me emen ichit. Me acha 2016, etumu ibe otu-ifuk ebi ìluk me emen môso efie 4.4.

Ugwem-mbubek, Enugu ìchubọk ibieen̄ me lek inyam-ewe mè  mèlek iwop-uko. Achubọk mfut-uko ema ekiwop ìre ukwa, ọrọsi, ikpọ̀n̄, kôok mè ofuwa. Uwu-ǹrom eyi ìkachubọk ìsibi isi ìre ,  ewuuk mbirikan̄ [coal] me Ogoon̄ Udi me Enugu. 

Ama-mkpulu Enugu ìre ge me lek ebi kè ama-mkpulu ìkup me Naijiria agan̄ mbum-ura. Ìkup me ebon Òla Okpurukpu Udi. Ama-ibot kan̄ ìre Enugu. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 7,161 km². Ìkaan̄ ama-mkpulu îja akọp mè jaaba.

**Mfufuk Erieen̄**

Erieen̄ ama-mkpulu yi ìnan̄a me lek erieen̄ ama-ibot kan̄, Enugu. Ikọ yi *Enugu* (ònan̄a me lek *Enu ugwu*) ìsibi *inyọn̄ okpurukpu.* Adasi ebi Yurop ìniluk me ere ya enu me acha 1909; ogwu òsasak ema oniin̄ ìre Alibet Kitson. Ogwu ene yi ìniweek ewuuk mbirikan̄ [coal] imun̄ me Ogoon̄ Udi mgbọ îkiweek siliva (alata okuket); eya orọ ekgwen ama-mkpulu yi *Ama-mkpulu ama-ile eyi ewuuk mbirikan̄* [Coal city state].

Ọgbọn̄:Ama-mkpulu me Naijiria
Emen-awaji

**Emen-awaji** (òrere **Ocean** me usem Uket-chieen̄) ìre ikpele okwaan̄ òmimin enenen. Ọmọ ore lek mun̄ òmimin ichit me etete ebi kè okwaan̄ ìkup me linyọn̄.

Emen-awaji go okup me linyọn̄. Ema ere: Emen-awaji Pàsifik, Emen-awaji Atilantik, Emen-awaji eyi India, Emen-awaji agan̄ Osiki, mè Emen-awaji Atìk.

=Pàsifik=
Pàsifik ore emen-awaji òmimin Ichip me etete otutuuk emen-awaji kechilọ.

=Àtilantik=
Àtilantik ire òso iba òmîmin ichit me etete ebi kè emen-awaji cha.

=India=
Eyi ìtap ikana agan̄ lek ijọn̄ ido India.

=Osiki=
Eyi ìkup me agan̄ osiki.

=Atìk=
Emen-awaji Atìk ore eyi òsisip ichit me otutuuk emen-awaji. Eya orọ usini ebi ikwekween̄ inu ifolek ebi kè okwaan̄ kpechieek ibe kire emen-awaji. Ema ekibe ke îre okwaan̄-ile, ire ebi ikitọ ikọ me inu geelek ofolek mun̄ mè okwaan̄ mè emen-awaji (òrere International Hydrological Organisation - IHO) mîtumu ifieek ibe ke îre emen-awaji.

Ọgbọn̄:Okwaan̄
Eniin̄

**Eniin̄** ìre anam ile òkakaan̄ akpa òkup ntọn̄ ntọn̄ [grey] mè ikpele utọn̄, ujọn̄ọ inwọm mè okuket oduuk. Eniin̄ ire anam òmimin ichit me etete anam òkije me ijọn̄ me linyọn̄ mgbọ keyi. Eniin̄ òmimin ichit me emen mfufuk ìre eyi esookbe me Angola mè acha 1974. Ulobo kan̄ ìre 12.27t sà ubene kan̄ ore 4.17m

Mgbọ gwun̄ eniin̄ omanbe ayaya, môkọt imin iso 100 kg. Gwun̄ eniin̄ ìkikup me owot ogwu uga akọp onyan̄ iba (20) re akọp onyan̄ iba mè iba (22) sabum ònoman. Kpunu ufi anam òluk me inyọn̄ ijọn̄ eyi òkikup ifiin̄ ikeyi me emen owot ogwu uga.
Erumfaka Orọmijọn̄ Afirika

**Erumfaka Orọmijọn̄ Afirika** (òrere **African Traditional Religion** me usem Ebeke) ìre esese esese òjelek nchieek [beliefs] mè ubọk irọ-inu ebi Afirika, echi ògbaan̄ me lek ike ema ekisa ifaka mfaka mè iriaak awaji kiban̄. Ubọk irọ-inu me emen erumfaka chi îwene me otoko re otoko; owuwa kiban̄ si ìre erumfaka otoko [ethnic religions]. Me owuwa ere, erumfaka chi kpekaan̄ ikpa mbuban [scripture], kpan̄asi ikeya, ekisa otu otu – me urọk, okwà mè ijọk – ijeen̄ orọmijọn̄ ìkup me emen erumfaka chi inan̄a me ukot ire ukot. Ema echieek me lek owuwa awaji echi asabọn mè ilile, usini erumfaka mîchieek me lek òrom òkakaan̄ unye ichit, mè ìre unye òbebene ichit, ichieek me lek ekwukwu, ikinyi ebi ìkwakwaan̄ umin, ikisa  irọ inu, mè ikisa  igwa orukan̄.

Ọgbọn̄:Erumfaka
Esia

**Esia** ìre ge me lek ebi kè ikpele lek ijọn̄ jaaba ìkukup me linyọn̄. Ọmọ omin ichit me etete ijọn̄ cha, ọmọ si ke ebi ene ewa me emen ichit. Ìkup me ìkike-iba linyọn̄ eyi agan̄ inyọn̄. Ìkup igbet lek Yurop mè Afirika. Okike ijọn̄ Esia obenbe ìre 44,479,000 km² ikat ikana; èyi òrere akọp irek ita me efit irek (30%) me ijọn̄ linyọn̄. Ego ene ini nchọi mè go (4.5 ego) eluk me emen; èyi òsisibi ke ire efele otutuuk ebi ene me linyọn̄ itap me efit irek, akọp irek gweregwen me lek efit irek ya (60%) eluk me Esia.

Esese inu eche Esia isan̄a me lek ikpele lek ijọn̄ kechilọ. Me agan̄ mbum-ura, îre Emen-awaji Pasifik; me agan̄ osiki, îre Emen-awaji India; me agan̄ inyọn̄, îre Emen-awaji Atik; okolo-ile eyi ido Tọkì ofele Esia isan̄a me lek Yurop; sà Okolo Sùwes mè Okwaan̄ Anyiaan̄ efele ọmọ isan̄a me lek Afirika.

Akọp ido ini mè jeeta ekup me emen Esia
* Bàreen
* Ido Emiret Arabu
*Ijeren
* Jodan
* Kàtaa
* Kùwêt
* Omaan
* Sawudi Arebia
* Siri Lanka
* Yemen
* Anọi
*Ọn̄ Kọn̄

Ọgbọn̄:Kọntinenti
Esuwatini

**Esuwatini** (òrere **Kingdom of Eswatini** me usem uket-chieen̄) ìre ido kpunu emen-awaji, òkup me Afirika agan̄ Osiki. Me adasi mgbọ, ekigwen ido yi **Suwazilan** sabum eninwene erieen̄ ya me acha 2018. Ido Mozambik okup ọmọ me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, sà Afirika Osiki otap ikana ọmọ me agan̄ inyọn̄, agan̄ ichep-ura, agan̄ osiki mè agan̄ osiki ichep-ura. Ido yi ìre ge me lek ebi kè ido ìsisip ichit me Afirika. Nan̄a me agan̄ inyọn̄ kan̄ re agan̄ osiki ìkamin ìraka 200 km; nan̄a me agan̄ mbum-ura re agan̄ ichep-ura kan̄ ìkmin ìre 130 km. Ubọk geelek îrebe ikeya,  kan̄ înwene me ere ire ere, bene me agan̄ ogoon̄ ogoon̄ ìfifiik re agan̄ iteke ijọn̄ ìyoyok.
Esòp

**Esòp** (òrere **Αϊσωπος**, **Aísopos**   me Girik, mè ire **Aesopeæ** me Latin, mè ire **Esope** me Furenchi, mè ire **Aesop** me uketchieen̄) ìkakire ogwu usọ òkpa urọk (fabulist) mè òtumu mfufuk (story teller) òkonan̄a me ido Giris. Ọmọ ke egwen owuwa urọk eriọọn̄be kire Urọk kè Esòp ibak. Ubọk geelek îrebe ke kpemalek iriọọn̄ inu ofolek ugwem kan̄, kperọriọọn̄ si mè ìre lek ene òkup ikeya îluluk me linyọn̄ yi sà ìre ìkaluk, ikpa geege îgebe me erieen̄ kan̄ ìkakup si, owuwa mfufuk (stories) egwenbe ibak ọmọ òwa akarake owuwa senturi òraraka egebe me esese usem si; ekpọkpọk ikitumu echa si meege inire chereyi.

Me emen owuwa mfufuk cha, erọ ebi kè anam mè inu ekakaan̄ge ugwem eketumu ikọ mè ekerọ ufialek ita [solve problems].

Mfufuk ofolek kan̄ ìre inen mè inen; mêkọt imun̄ ema me emen ikpa egebe me ukot ikaan̄ kire echi kè Aristọtulu, Erọdotus mè Pulutachi. Ikpa ge, *Aesop's Romance* egebe me ukot ikaan̄, îtumu ikọ idọk ifolek ugwem kè Esòp; ire, owuwa inu cha môkọt ire inu ikamọnọge irek, ogak ge, ikpa ya ìkpa ibe ke ọmọ ìre ogwu usun̄ òsasak nsak enenen (ìkajaan̄ uja).

Ikpa ya ìtumu si ibe ke Esòp ìkakire ogwu usun̄, ire, ke sa me iriọọn̄-inu îkaan̄be, mè ata nteme îkinyibe ogwu ute-uwu, înibọkọ utelelek, mè inikana ogwu òkinyi ebi ubọọn̄ mè mkpulu ido nteme.

Me oka mgbọ, mîkige erieen̄ kan̄ kire *Esop*, *Esope* mè *Isope.*

Ikpa egebe me Giris ukot ikaan̄, kire echi kè Aristọtulu, etumu ibe ke eman Esòp me acha 620 SK me Thrace, me ere ge òkup me agba Okwaan̄ Ofifit; ere ya înikana ikichieek Mesembria. Owuwa ebi ìge ikpa me ukot mgbọ ebi ubọọn̄ Rom [Roman Imperial Period] etumu ibe ke eman ọmọ me Firijia [Phyrigia]. Callimachus, ogwu òge okwà [poet] òluluk me òso senturi ita, ìgwen ọmọ *Esòp ogwu Sadis* sà Maximus ogwu Taya ogwen ọmọ *Ogwu òriọọn̄-inu ònan̄a me Lidia.* Sa me inu Aristọtulu mè Erọdotus egebe ke esa ìriọọn̄ ibe ke Esòp ìkakire usun̄ me Samos; ke adasi ogwu nte-uwu kan̄ ìre Xanthus sabum Iadmon, ke mîsan̄a ọmọ me usun̄ mije îtumube ikọ iwut ifan̄a me ibot kè Samian, ene ge òbọbọọn̄ ubọọn̄ enenen; ke ìkwu me ama Delifi [Delphi].

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Etete Mbum-ura

**Etete mbum-ura** ìre ikpele lek ijon̄ òkup me Ìkike iba agan̄ Mbum-ura. Erieen̄ ere yi ìnan̄a me lek ere îkupbe, òrere me agan̄ mbum-ura me lek Yurop mè agan̄ ichep-ura me lek ujọn̄ọ agan̄ mbum-ura [Far East].
FIDE

**FIDE** (òrere **Fédération Internationale des Echecs** me usem Furenchi, mè ire **International Chess Federation** mèlek si **World Chess Federation** me usem Ebeke) ìre ntitiin̄ owuwa ido òkup me Siwizalan, òkipkọ chieen̄ me lek epelubọọn̄ me otutuuk ido me linyọn̄. Echili FIDE me Paris, Furans, me 20 Julai, 1924. Ikọ itap-efuuk [motto] kan̄ ìre *Gens una sumus*, me Latin, òsisibi *Eji ìre ototun̄ ukan̄ ge.* Ebi International Olympic Committee (IOC) ebọkọ FIDE itap [recognise] me acha 1999. Me emen Onyan̄-go 2022, ido 200 ekup me FIDE, kubọk ebi ìtatap erieen̄ ibe ke ema mêkigọọk ifit ifit yi mè ifit igọọk me ikan ebi FIDE edọmọbe.

FIDE ore otu-ogbo ikwaan̄ ìkititiin̄ ifit-ifan̄a eyi epele ubọọn̄ inyi otutuuk ido me linyọn̄. Ema mîkititiin̄ ifit-ifan̄a eyi ebibaan̄, eyi nsabọn mè eyi ebi usọ epele ubọọn̄. Ema si ekinyi ebi ene erieen̄-itọn̄ isasa ijeen̄ ibe ke ene ìre ogwu usọ me ifit epele ubọọn̄.

Ọgbọn̄:Ntitiin̄ Owuwa Ido
Erumfaka eyi Ebireyam

**Erumfaka eyi Ebireyam** ìre erumfaka cha ìchieek ibe ke ema ekitọbọ ebum inyi Awaji kè Ebireyam (ogwu ema etumube ibe ìchili lek kan̄ ijeen̄ Ebireyam). Erumfaka chi ìre Erumfaka Juda [Judaism], Kiristien mè Isilam.

Ebireyam yi ìre ogwu Iburu ge òrere ute ukot ikaan̄ mè ire si ogwu nriran. Mîbak erieen̄ kan̄ iwa enenen me emen ikpa-ijejeen̄ erumfaka kire Ikpa Mbuban mè Kuran.

Orọmijọn̄ ebi Ju ìtumu ibe ke Akọp mè Otoko Iba eyi Ijeren ìre bọn owot iman kè Ebireyam ìnan̄a me lek gwun̄ kan̄ Aisik mè gwun̄ ogwu gwun̄ Jekọp, ogwu gwun̄ kan̄ ochilibe ido Ijeren me Kenan. Orọmijọn̄ erumfaka Isilam ìkitumu ibe ke Akọp mè Otoko Iba eyi ebi Arabu eriọọn̄be kire Ebi Isimen ìre bọn owot iman kè Ebireyam ebi ìnan̄a me lek gwun̄ kan̄ Isimen me Arebia.

Ekitumu ibe ke erumfaka  ukot ikaan̄ ìnan̄a me lek erumfaka ebi Kenan ukot ikaan̄ me Oyo Ekwe [Bronze Age], mè inikeke inye me itọtọbọ ebum inyi Awaji ge gaalek me emen òso senturi 6 SK. Erumfaka Kiristien]] ìfieek inan̄a me lek  me adasi senturi AO mè ikpọk ichon mgbọ Ijọn̄-ubọọn̄ Rom emọnọbe ọmọ kire erumfaka ido [state religion] me emen òso senturi 4 SK. Muwamedi ore ogwu òbebene erumfaka Isilam me emen òso senturi 7 AO; erumfaka ya îkpọk ichon sa me okpa otu [early] ntim-mkpan̄ ebi Musilim.

Ebi kè Erumfaka eyi Ebireyam egbaan̄ ire eyi òmimin ichit ire esa itọ me lek ebi kè ofifi erumfaka kire echi India, Iran mè echi Esia agan̄ Mbum-ura. Me otu-ifuk ebi ìkgọọk, erumfaka Kiristien mè Isilam emiin̄ ichit me linyọn̄. Ebi kè erumfaka eyi Ebireyam eyi ebi ìkigọọk kpewa ìre Ichechieek Ba-ai, Duruze, Erumfaka , mè erumfaka Rastafarian.

Usini ebi usọ ikpa mîgbini ibe ke erieen̄ yi ìkagbe, mije ke erumfaka chi geelek ekpa esese ukpatu òfolek kè Ebireyam.
Ferdinand Magellan

**Fredinand Magellan** (1480-27 Epuren 1521) ìre usọ òweek-ere, ogwu Pọtugalu. Ọmọ ore adasi ogwu Yurop òkọkọp uji ọfọ isaba Emen-awaji Pasifik mè ire si adasi ogwu òkọkọp me uji ikana linyọn̄. Uran̄ Magellan okọpbe ìkijeen ibe ke linyọn̄ ìkup okokop.

Eman ọmọ me acha 1480 me Pọto me Pọtugalu. Ọmọ ìkisi ikwaan̄ me oyet-egep ogwu ubọọn̄ ido ya. Mije nte mè nga kan̄ enan̄abe me uwu ubọọn̄ me Pọtugalu, mgbọ ema ekwube iraka, Magellan onenikana ogwu osat inyi ogwu ubọọn̄ enenwaan̄ ido ya me mgbọ ọmọ, Magellan, orebe akọp acha. Me owu ubọọn̄ ya, îkween̄ owuwa inu  kire igwogwook ogugo-ijọn̄, ikọkọp uji ọfọ mè . Me acha 1505, igọgọọk inin̄ ogbo ebi akọn̄ okwaan̄. Mgbo îkisi ikwaan̄ inyi ido Pọtugalu, îsi owuwa ere kire India Achọ Inu Ibala-inorie, Afirika agan̄ mbum-ura, mè Moroko. Me Moroko ke îsak unan me emen acha 1513, mè inikije kpensọk me otutuuk osik [remainder] ugwem kan̄. Mgbo esan̄abe ọmọ me okwaan̄ ogwu ubọọn̄ Pọtugalu, onenikana ikisi ikwaan̄ inyi ogwu ubọọn̄ Sipen.

Ọmọ ore adasi ogwu okọkọp me uji iraka me emen Utibi kè Magellan. Ìkwu me Filipins me 27 Epuren 1521 me Machitan me etim îtimbe mèlek ebi ama ya mgbọ ebiba etoon̄be ọmọ ikọ ibe ke îchiin̄ inu. Charles òso go ogwu Sipen ìnyi ọmọ uji ọfọ go ibe isa ikọp uran ikana linyọn̄. Ge gaalek me lek uji chaa eyi ekigwen *Vikitoria* okọp uran̄ ya ire òta.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Fero

**Fero** ìre ogwu ubọọn̄ òkikpulu Ijipiti Ukot Ikaan̄. Fero ìre erieen̄ ebi Ijipiti eyi oka mgbọ ekisa igwen ogwu ubọọn̄ kiban̄.
Erwin Schrọdinger

**Erwin Schrọdinger** (12 Ọgọs 1887 – 4 Jenuwari 1961) ìre ogwu Ọstiria ogwu usọ fisiksi mè . Ọmọ ore ge me lek ebi ìbebene . Ìbọkọ Mkpukpe Nọbelu eyi Fisiksi me acha 1933.

[Erwin Schrödinger (1934)]

Schrọdinger îsi  Uwu-ikpa Jiminasiom bene me 1898 ire 1906. Irọrọ eya isan̄a inenikween̄ ifuk mè fisiksi me Viena mè ige ikpa òjeen̄ ikween̄-inu kan̄ isibi me acha 1910. Ọmọ ìre ogwu akọn̄ me Akọn̄ Linyọn̄ òso Iba. Mgbọ eya orakabe inenikaan̄ irek ijeen̄-inu eyi usọ ikpa [Professorship] me Zurik, Jena Biresilawu mè Stutigat. Me 1920 idodo nwa. Me acha 1927 ifofo Belin isi ikween̄ inu me ubọk ke Maksi Planck.

Mgbọ ebi Nazi Jameni ekikpulu, Schrọdinger otetele Jameni mè isi ikaan̄ aya irek ijeen̄-inu me Ọksifọdi. Me acha 1933 ibọbọkọ Mkpukpe Nọbelu. Acha ita iraraka, igwugwu ikom ifo Ọstiria mè  ikana ogwu usọ ikpa [professor] me Girazi. Me acha 1938 itetele Ọstiria mije ebi Nazi ebọkọbe mkpulu ido ya. Inenifo Dọbilin mè isi ikana ogwu ibot me Uwu-ikpa  eyi fisiksi 

Me acha 1956 igwugwu ikom ifo Viena mè isi ikaan̄ irek ijeen̄-inu eyi uso ikpa me fisiksi . Ìkwu  me acha 1960 mije 

Inu Schrọdinger orọbe òsisibi isi ichit ìre  – îsasana  isibi, mè ògak ge, . Îrosi inu me agan̄ fisiksi ugwem [biophysics]. Ọmọ osan̄a  isibi mè itap ubọk ichili  ibook [develop].      

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Frederick Douglass

**Frederick Douglass** (1818-1895) ìre ogwu Ofifit Amerika òluk me emen senturi akọp mè onaan̄ge. Eman ọmọ kire usùn̄ me Merilan. Îkween̄ iriọọn̄ ike ekifuk ikpa. Ìnwọnọ ilibi ifo agan̄ Inyọn̄ me emen 1830 cha.

Mgbọ îfobe agan̄ Inyọn̄ me Amerika, me ikafiin̄ge mgbọ, inenikana ogwu òkije ikeme itatap ene me usùn̄ mè ikirọ inye ibe egwak ubok irọ-inu ya. Îgbaan̄ irọ ikwaan̄ mèlek kè William Lọid Garisin. Ọmọ ore ge me lek ebi ikaan̄ ukwuuk otu ichit me itutumu ikeme usùn̄ [slavery] mè irọ inye ibe egwak. Ọmọ îbene ikigon ikpa inyi-ulook [newspaper] kan̄ *North Star.* Îge owuwa ikpa si.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Gambia

**Gambia** (òrere **Republic of the Gambia** me Uket-chieen̄) ìre ido me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ọmọ osip ichit me etete ebi kè ido ìkup me akparalek ijọn̄ Afirika. Ido Senegalu otap ikana ọmọ, îtata me agan̄ ichep-ura kan̄ òkup me agba Emen-awaji Atilantik. Gambia ìkup me agan̄ iba me lek agan̄ usiki me lek Okwaan̄ Gambia, eyi egwenbe ido ya ibak. Okwaan̄ yi ìkilibi iraka me etete ido ya isi inin̄ Emen-awaji Atilantik. Okike ijọn̄ ido ya obenbe ìre 10,689 km². Otu-ifuk ene ìluluk me ido ya ìre 1,857,181 sa me orirọ ifuk-ene eyi onyan̄ Epuren 2013. Ama-ibot kan̄ mè ama ene ewabe ichit me emen ìre Banjul, sà ama-ile ìmimiin̄ ichit ìre Serekunda mè Brikama.

Usem mkpulu me ido ya ìre usem Ngulan. Ofifi usem ekitumu me ido ya ìre Madinka, Pulaar, Wolof, Serer, Jola, Arabik, Balanta, Arabik Hassaniya, Jola-Fonyi, Mandjak, Mankaya, Noon, Canyin, Dyula, Karon, Kassonke, Soninke mè Furenchi.

Ido ya ìkaan̄ lek me 18 Febuwari 1965, mè isibi me irak mkpulu UK. Ikpoko ema ekinyam ìre Dalasi (GMD). Ema ekikọp ujijọn̄ kiban̄ me agan̄ ulom. Iman̄-ibot ǹgwen me ido ya ìre +220, sà iman̄ akpatan̄ etip ore *.gm*.
 
Gambia ìkaan̄ ìkike mfufuk mèlek owuwa ofifi ido me Afirika agan̄ Ichep-ura, òrere mfufuk ògbaan̄ me lek inyam-ene. Mbubek ya ore achubọk inu òrọrọ ibe ebi uket-chieen̄ echili ijọn̄-mkpulu [colony] me agan̄ Okwaan̄ Gambia ya. Adasi ebi ìkakaan̄ ijọn̄-mkpulu me agan̄ ya ìre ebi Pọtugalu. Me emen mgbọ ya, ekigwen agan̄ ya ibe ìre *A Gâmbia*. Ike mgbọ okije, me 25 Mêe 1765, Gambia onenikana ikup me irak mkpulu Ijọn̄-ubọọn̄ Biriten. Mgbọ ya si ke ebi mkpulu Biriten echubọk ibọkọ ere ya ikikpulu mè ichili . Me 1965, Gambia îkaan̄ lek me mgbọ Dawda Jawara orebe ogwu ibot mkpulu; îkpulu ido ya mege inire 1994 mgbọ Yahya Jammeh obọkọbe ido ya ikikpulu sa me mbin akọn̄ kpegwook eje geege. Me Jenuwari 2017, Adama Barrow înikana ogwu ibot mkpulu ido òso ita, me mgbọ îtimbe ikpan̄ Jammeh me orirọ igobo ebi ibot mkpulu eyi Disemba 2016. Me adasi mgbọ, Jammeh îbọkọ ifọọk orirọ ya itap, mè iyaka inigwu ejit ikana ibe ọmọ ìkachieek; eya onenisa ufialek ògnaan̄ me lek ikpa ikan mkpulu ido itap me ido ya, mege ebi akọn̄ ECOWAS ejibibe inin̄ lek ikọ ya, mè isa me ikeya ilap ọmọ isan̄a me ido ya.

Ugwem mbubek ido ya ìchubọk ibieen̄ me lek iwop-uko, ọkọ mun̄ mè . Me acha 2015, irek akọp ini mè jeeta mè okpọkọ gweregwen me efit (48.6%) me lek ebi ìluk me ido ya eluk me ugbọọri. Me agan̄ , ugbọọri îmin ire lek akọp irek jaaba me efit (70%).

**Mfufuk Erieen̄**

Erieen̄ yi, *Gambia* ìnan̄a me lek ikọ yi *Kambra/Kambaa* me usem Mandinka, òsisibi *Okwaan̄ Gambia* (môkọt inan̄a si me lek *Gamba* esese ugọn̄ ebi otoko Serer, ugọn̄ eyi ekikwak mgbọ ogwu ugane me otoko isikwu). Mgbọ ido ya okaan̄be lek me 1965, erieen̄ ema emọnọbe inyi lek kiban̄ ìre *The Gambia*. Mgbọ ema enyibe ulook eyi  me 1970, òjot òjot erieen̄ ido ya onenire *Republic of the Gambia*. Mkpulu kè Yahya Jammeh, mînwene erieen̄ ido ya igwen *Islamic Republic of the Gambia* me Disemba 2015, ire, me 29 Jenuwari 2017, ogwu ibot mkpulu Adama Barrow ogwugwu erieen̄ ya isi isun̄ me *Republic of the Gambia* ike îrebe me adasi mgbọ.

Ọgbọn̄:Ido
Ganà

**Ganà** (òrere **Ghana** me usem Uket-chieen̄) ìre ido ge òkup me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ganà ìkup igbet Ọfọ Okwaan̄ Gini, mè emen-awaji Atilantik, me Afirika agan̄ ichep-ura. Ido ìtatap ikana Ganà ire Kot Divuwa me agan̄ ichep-ura, Bukina Faso me agan̄ inyọn̄, mè Togo me agan̄ mbum-ura. Ganà isibi *ogwu ubọọn̄ akọn̄* me usem Soninka.

 

Adasi mgbọ ebi ene elukbe me ere egwenbe Ganà chereyi ìre me emen senturi akọp mè ge; owuwa ijọn̄-ubọọn̄ mîkup karake mgbọ ya. Echi ìsisibi isi ichit me lek kiban̄ ìre Ijọn̄-ubọọn̄ Dagbọn mè Ijọn̄-ubọọn̄ Ashanti. Bene me akọp mè senturi go, ebi Pọtugalu mè owuwa ofifi ido me Yurop mînyinyan̄a lek ijọn̄ ya ikiweek irere ebi gaalek ìkakaan̄ unen irọrọ mbubek me ere ya, abayaage inire emen akọp me sentury onaan̄ge mgbọ ebi Biriten enibọkọbe lek ijọn̄ ya.

Otu-ifuk ene ìluluk me Ganà ire efie akọp ita, igọọk me lek orirọ ifuk-ene erọbe me acha 2010. Akọp jaaba mè ge nchọi mè iba me efit irek (71.2%) ere Kristien; akọp mè jaaba nchọi mè gweregwen me irek efit (17.6%) ere Musilim; irek go nchọi mè iba me efit (5.2%) ekifaka mfaka igọọk me lek orọmijọn̄ kiban̄.

Ganà îkaan̄ esese lek ijon̄: bene me ijọn̄ mbubet mbubet si re lek aka oron, echi unye otu ibot okirep ìgwook, me agan̄ tọrọpik (agan̄ ura okisibi itoon̄). Esese chieen̄ anam mîluk me ido ya si.

Ganà ìkaan̄ ogwu ibot mkpulu ido ge gaalek; ekikpulu si ido ya igọọk me lek ikpa ikan ido [constitution]. Njennyisi Ganà okpọkpọ ikikaan̄ me agan̄ ugwem mbubek [economy] mè ubọk-mkpulu kiban̄, eyi òjeje igọọk me lek eru demokarasi, îrọ inyi ido ya ikana ge me lek echi ìkitọ ikọ me Afirika agan̄ Ichep-ura.

Ido Ganà ire ge me lek ido ìkup me Non-Aligned Movement, Ntitiin̄ Afirika, ECOWAS, G-24, me Common Wealth. 

Ọgbọn̄:Ido
Gaza

**Gaza** (eyi ekigwen si **Ama-ile Gaza**) ìre ama-ile me Palesia òkup me Okpọkọ-ijọn̄ Gaza. Otu-ifuk ebi ìluluk me ama yi ìre 590,481 (me acha 2017); eya onenirọ ọmọ ire ama-ile òmimin ichit me Ido Palesia. Mîbene ikiluk me ama-ile yi akarake sabum emen òso senturi 15 SK. Esese esese ife mè ijọn̄-ubọọn̄ mîkpulu ama-ile yi me esese esese mgbọ me mfufuk ugwem ama yi.

[Ogugo] [iman̄] [ogugo-ijọn̄]

Ebi Filisia etap ama yi me irak ama-ile go kiban̄ me udun̄ mgbọ ebi Ijipiti Ukot Ikaan̄ ekpulube ama ya me otu-ifuk mgbọ môsobe acha 350. Me irak mkpulu Ijọn̄-ubọọn̄ Rom, ama-ile yi îkaan̄ esuuk, amamgba-uji kan̄ okekije si inyi isi. Me acha 635 AO, ama yi onenire adasi ama-ile eyi ebi Musilim etimbe ikpan̄ me Palesia. Mgbọ ebi Kuruseedi enube akọn̄ me lek ama-ile ya bene me acha 1099, Gaza îkana nrioon̄.
Gini

**Gini** (òrere **Guinea** me usem Uket-chieen̄) ìre ikọ ebi Afirika ekisabe igwen lek ijọn̄ cha ìkup igbet Ọfọ Okwaan̄ Gini. Ire erieen̄ ido, Ginì môkọt ikeke inyi:

* Gini Kọnakiri

* Gini Bisawu

* Gini Ikwetọ
Gini Bisawu

**Gini Bisawu** (òrere **Guinea-Bissau** me usem Uket-chieen̄) ìre ido me Afirika agan̄ Ichep-ura. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 36,125 km². Otu-ifuk ebi ìluluk me emen mîso efie ge, efit obop jaaba mè akọp obop iba mè obop gweregwen (1,726,000). Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Senegalu me agan̄ inyọn̄ mè Gini Kọnakiri me agan̄ osiki mbum-ura.

Me mgbọ òraraka, Gini Bisawu ìkup me ama-ubọọn̄ Kaabu, mè ikup si me Ijọn̄-ubọọn̄ Mali. Me emen òso senturi akọp mè onaan̄ge, ebi Pọtugalu mîbọkọ ere ya ikikpulu kire *Gini eyi Pọtugalu*. Mgbọ ebi ido ya etumube isibi me acha 1973 ibe ke ema mîkaan̄ lek, ema esasa erieen̄ ama-ibot ido ya, Bisawu, igbaalek erieen̄ ido ya igwen Gini Bisawu ufuna wọlọwọlọ ikakup me etete erieen̄ ido keyi mèlek Gini (eyi òkore *Gini eyi Furans*).

Ọgbọn̄:Ido
Gini Ikwetọ

**Gini Ikwetọ** (òrere **Guinea Ecuatorial** me usem Sipen; **Guinée équatoriale** me usem Furans; **Guiné Equatorial** me usem Pọtugalu; **Equatorial Guinea** me usem uket-chieen̄) ìre ido me agan̄ ichep-ura me Afirika agan̄ Etete. Erieen̄ kan̄ ìkijeen̄ isibi ike ido yi okupbe igbet Ikwetọ mè Ọfọ Okwaan̄ Gini. Me acha 2021, otu-ifuk ebi ìluk me ido ya ìre 1,468,777. Okike ijọn̄ kan̄ ìre 28,050 km².

Ama-ibot kan̄ ìre Malabọ; ama ile òmimin ichit me emen kan̄ ìre Bata. Usem mkpulu ìre usemSipen, eyi Furans mè eyi Pọtugalu.

Otoko ìkup me ido ya ìre Fan̄ [Fang] (85.7%), Bubi (6.5%), Ndowe (3.6%), Annobon (1.6%), Bujeba (1.1%), ofifi kechilọ (1.1%). Erumfaka me ido ya ìre: ebi Kiristien (88.7%), ebi kpegọọk erumfaka geege (5.0%), ebi Isilam (4.0%), ebi erumfaka orọmijọn̄ (1.7%), echilọ (0.6%). Uwu inama-ikan me ido yi ìre eyi agwut iba (Senèt mè Chamba ọf Deputis). Ido yi ìkaan̄ lek me òso 12 Ọkitoba, 1968.

Gini Ikwetọ ìkaan̄ agan̄ iba: agan̄ òkup me lek achọ mè agan̄ òkup me akparalek ijọn̄ Afirika. Ama ìkup me agan̄ lek achọ ya ìre Bioko (eyi mgbọ ekigwen Fernando Pó) òkup me Ọfọ Okwaan̄ Gini mè Annobón, sọntiik achọ vọlukano ge, eyi ọmọ gaalek orebe ama òkup me agan̄ osiki me lek Ikwetọ me ido ya. Achọ Bioko ore ama òfofo agan̄ inyọn̄ ichit me ido ya; emen kan̄ si ke ama-ibot ido ya, Malabọ, okup. Sawo Tome Pirinsipe, ido òkup me lek achọ mè ikitumu usem Pọtugalu, ìkup me etete Bioko mè Annobón. Rio Muni ore agan̄ ido ya òkup me akparalek ijọn̄ Afirika. Ido ìtatap ikana Rio Muni ìre Kamerun me agan̄ inyọn̄, mè Gabọn̄ me osiki mbum-ura. Îre me agan̄ yi ke Bata, ama ile òmimin ichit me ido yi okup. Ciudad de la Paz, aya ama-ibot ekinamabe me ubọk mgbọ keyi, ìkup me agan̄ yi si. Rio Muni îkaan̄ si asabọn achọ kire Corisco, Elobey Grande, mè Elobey Chico. Ido yi ìre ge me Ntitiin̄ Afirika, Francophonie, OPEC mè CPLP.

Ọgbọn̄:Ido
Furans

**Furans** ìre ido me Yurop. Akparalek ijọn̄ kan̄ ìkup me Yurop agan̄ Ichep-ura mè ikaan̄ ebi kè agan̄-mkpulu usaba okwaan̄ me Amerika mè me emen-awaji Atilantik, Pàsifik mè eyi India.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Yurop
Gabọn̄

**Gabọn̄** (òrere **Gabon** me Ebeke mè Furenchi) ìre ido me agba okwaan̄ agan̄ ichep-ura me Afirika agan̄ Etete. Ìkup me lek ikwetọ. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Ginì Ikwetọ me agan̄ inyọn̄ ichep-ura, Kamerun me agan̄ inyọn̄, Kongo Burazavilu me agan̄ mbum-ura mè osiki, mè Ọfọ-okwaan̄ Ginì me agan̄ ichep-ura. Okike ijọn̄ kan̄ ìre 270,000 km², otu-ifuk ene ìluluk me emen kan̄ ìre efie iba nchọi mè efie ge (2.1 efie). Ama ibot kan̄, mè ama ile òmimin ichit ìre Libirevilu [Libreville]. Usem mkpulu me ido ya ìre Furenchi.

Ebi kè ofifi usem ekitumube me emen ido ya ìre Teke, Fang, Punu mè Nzebi. Akọp irek jeeta mè iba me efit (82%) me lek ebi ido ya ekigọọk erumfaka Kiristien, irek onaan̄ge nchọi mè jeeta me efit (9.8%) ekigọọk Isilam, irek nchọi mè gweregwen me efit (0.6%) ekigọọk erumfaka nte kiban̄ ukot ikaan̄, irek nchọi mè go me efit (0.5%) ekigọọk esese esese erumfaka, sà irek jaaba mè nchọi ge me efit (7.1%) kpegọọk erumfaka geege. Uwu inama-ikan ido kiban̄ ìre eyi agwut iba. Ido ya ìkaan̄ lek me acha 1960. Ikpoko ema ekinyam ìre franc eyi Afirika agan̄ Etete, eyi iman̄ ikpoko kan̄ orebe XAF. Ido gweregwen me Afirika agan̄ Etete ekigbaan̄ inyam ikpoko yi: Kamerun, Ido Afirika Etete, Chad, Kongo Burazavilu, Ginì Ikwetọ mè Gabọn̄.

Adasi ebi ìluluk me lek ijọn̄ ya ìre ebi Pigimi [Pygmy] sabum ebi Bantu enibọkọ lek ijọn̄ ya, ebi Pigimi cha enenikana ikirọ ubọk inu ge mèlek ebi Bantu. Me emen òso senturi akọp mè jeeta, Ama-ubọọn̄ Orungu ìkitumu usem Myeni, îchili me Gabọn̄. Ama-ubọọn̄ ya îkana ire ebon ewe [trading centre] òkakaan̄ unye enenen sa me îkinyam mè iyaka ikilep ebi usun̄. Ama-ubọọn̄ ya înirọn̄ mije efiatbe mbubek inyam-ene isan̄a me emen 1870 cha. Akarake ido ya okaan̄be lek mè isibi me irak mkpulu Furans me acha 1960, ido ya ìkaan̄ ebi ibot mkpulu ita. Me emen 1990 cha, Gabọn̄ îbene ikaan̄ owuwa otu-ogbo ifit mkpulu, ibene ikirọ orirọ igobo-ene kiban̄ me oniin̄ mêkọtbe imọọn̄ itibi [transparent electoral processes] mè inen̄e owuwa uwu ikwaan̄ eyi mkpulu ido isun̄ [reformed many governmental institutions].

Owuwa mbubek aran̄-ijọn̄ mè mbubek echi ebi ene ekaan̄be inyi lek kiban̄ îtap ubọk irọ inyi ido ya ire ge me lek echi ìkakaan̄ njennyisi ichit me Afirika agan̄ Osiki Èwê Sayara.

**Mfufuk Erieen̄**

Erieen̄ yi *Gabọn̄* ìnan̄a me lek *gabão* òrere ikọ me usem Pọtugalu òsisibi *àwurukù inyọn̄* [cloak]. Egwen ikeya igọọk me ike  eyi Okwaan̄ Komo òkup igbet Libirevilu okupbe.

Ọgbọn̄:Ido
Giris

**Giris** (Me usem Giris: **Ελλάδα**, Elláda, mè ìre **Ελλάς**, Ellas, mè ire **Ελληνική Δημοκρατία**, Elliniki Dimokratia. Me usem Uket-chieen̄: **Greece**, **Hellenic Republic**) ìre ido me Yurop agan̄ Osiki mbum-ura. Ìkeke me usọk-oniin̄ Afirika, Esia mè Yurop.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Yurop
Giza

**Giza** ìre ama-ile me Ijipiti. Me okike ijọn̄, ọmọ ore òso ama-ile ita òmimin ichit me Ijipiti me mgbọ isifuk Kairo mè Alikisendira isan̄a, mè ire òso ama-ile ini òmimin ichit me Afirika me otu-ifuk ene, me esifuk Kinshasa, Legọs mè Kairo isan̄a. Ọmọ ore ama-ibot Agan̄-mkpulu [governorate] Giza Efie ene 9.2 eluk me emen Agan̄-mkpulu yi me acha 2021. Ìkup me agan̄ ichep-ura me lek Okwaan̄ Nali, me agan̄ osiki ichep-ura me Kairo agan̄ etete [Southwest of Central Cairo].

Ọgbọn̄:Ijipiti
Gombe (Agan̄-mkpulu)

**Gombe** ìre agan̄-mkpulu me Naijiria agan̄ inyọn̄ mbum-ura. Agan̄-mkpulu echi òtatap ikana ọmọ ìre Bọrọnu mè Yobe me agan̄ inyọn̄ mè inyọn̄ mbum-ura, Taraba me agan̄ osiki, Adamawa me agan̄ osiki mbum-ura, mè Bawuchi me agan̄ ichep-ura. Egwen agan̄-mkpulu yi ibak ama ibot kan̄, Gombe òrere ama-ile kan̄ òmimin ichit. Efieek ijon̄ me lek Bawuchi isa ichili agan̄-mkpulu yi me 1si Ọkitoba 1996. Me etete ama mkpulu 36 echi òkup me Naijiria, Gombe ore òso 21 òmimin ichit me okike ijọn̄, mè ire òso 32 ene ewabe ichit me emen. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 18,768 km². Otu-ifuk ebi ìluk me emen mîso efie 3.25 me acha 2016..

[ogugo: Egop, iman̄ òriọọn̄, ogugo-ijon̄]

Inu echi òsisibi isi me agan̄-mkpulu yi ire: Okwaan̄ Gongola eyi òkilibi inan̄a me agan̄ inyọn̄ mè agan̄ mbum-ura inin̄ Oyô Dadin Kowa mè okpọkọ me lek Ogoon̄ Muri òrere sọntitiik ukpa [range] ebi kè ogoon̄ me agan̄ osiki me agan̄-mkpulu yi. Usini anam echi òkup me agan̄-mkpulu yi ìre:  mèlek si ndidie eyi Senegalu, , mè òben-okpomgbo eyi isọọn̄-ibot [grey-headed kingfisher].

Owuwa otoko òwa me agan̄-mkpulu yi: Ebi Fulani ìkiluk me agan̄ inyon̄ mè agan̄ etete mèlek ebi Bolewa, Kanuri mè ebi Awusa. Otoko echi ìkiluk me agan̄ osiki me agan̄ mbum-ura kan̄ ìre ebi Cham, Dadiya, Jara, Kamo, Pero, Tangale, Tera mè Waja. Owuwa ene me agan̄-mkpulu yi (inu môsobe 75%) ekigọọk erumfaka Isilam; ebi Kiristien ìre 20%, sà ebi kechilọ ìsisik ekigọọk erumfaka orọmijọn̄..

Ugwem mbubek agan̄-mkpulu yi ìbieen̄ me lek iwop-uko. Mfut-uko ema ekimalek iwop ìre sọgọm, ichip-ijọn̄, milèt mè tomato. Mîkikpukpo si anam kire aligọ, eriembuuk, ebot, mè arọọn̄. Ọmọ ore òso agan̄-mkpulu ini eyi  kan̄ osipbe ichit,mè ire òso iba eyi  òsipbe ichit me ido Naijiria.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Goodluck Jonatan

**Goodluck Jonatan** (iman: 20 Novemba 1957) ire ogwu ogbo ifit-mkpulu, òkore ogwu ibot mkpulu Naijiria bene me 2010 re 2015. Îtọbọ ilọ me orirọ ibene-ubọk erọbe me 2015. Sa me ikeya, oka ogwu ibot mkpulu Muwamadu Buwari ònenibọkọ irek mkpulu. Jonatan yi ore odasi ogwu ibot mkpulu me Naijiria òkup me irek mkpulu mè ichieek ibe ofifi ene inibọkọ irek mkpulu ya..

Sabum mgbọ keyi, Jonatan ìre ogwu  uriaak ogwu ibot mkpulu bene me 2007 re 2010 me mgbọ Umaru Musa Yaradua orebe ogwu ibot. Bene me 2005 re 2007, ọmọ ore ogwu ibot mkpulu Agan̄-mkpulu Bayelisa, mè ire uriaak ogwu ibot mkpulu me agan̄-mkpulu yaage bene me 1999 re 2005. 

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Ibo

**Ibo** ìre  eyi ekisun̄ kire anam ifit mè ìre ikirọ ikwaan̄ me uko mè  ìre ikibem ere. Usini ibo, ekpukpo ema inyi ekọt ekenyan̄a ebi ìchechep mè ìre ije ilọ oniin̄ me inyọn̄ ogoon̄ mè ìre emen oron. Me ike eji eriọọn̄be, ema ire adasi anam ìluluk mèlek ebilene.
Ibot Obolo

**Ibot Obolo** (òrere si **Opolom** me usem Ibunọ) ìre ge me lek ama Obolo me agan̄ mbum-ura. Ema ekup ifo agan̄ mbum-ura ichit me etete ama cha ìkitumu usem Obolo. Ema ekup me emen mkpulu-ija Ibunọ (Ibeno LGA) me Agan̄-mkpulu Akwa Ibom me Naijiria. Ema ekitumu usem Obolo.

Linganguliguliguli Wacha Limgangu Lingangu Linganguli Guli Guli Ua Há Lingangu Lingangu Linganguli Guli Guli Wata
Ibunọ

**Ibunọ** (òrere si **Ibenọ** mè **Ibọnọ**) ìre ge me lek ebi kè mkpulu-ija ìkukup me emen ama-mkpulu ile Akwa Ibom. Mîkige erieen̄ kiban̄ me esese oniin̄: mkpulu ido Naijiria eriọọn̄ ema kire **Ibenọ**; ebi ìkirọ ǹwèek òfolek esese usem eriọọn̄ ema kire **Ibinọ** (ubọk geelek îrebe ke ema kpebọkọ eya itap); ebi Obolo ekigwen ema **Ifộn** mè **Ibunọ**; sà ema ekigwen lek kiban̄ **Ibọnọ**. Ema ere ge me lek ebi Obolo ìkup me ujọn̄ọ ere.

**Ere Îkupbe**

Ibunọ ìkup me agan̄ osiki me ido Naijiria mè iyaka ikup me agan̄ mbum-ura me lek Okwaan̄ Kwa Ibo mè ikup si me utut agan̄ oron ngala me Ebon Okwaan̄ Naija. Mkpulu-ija go okup ikana ọmọ: Me agan̄ ichep-ura, Obolo agan̄ Mbum-ura; me agan̄ inyọn̄, Eket mè Onna; me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, Esit Eket; me agan̄ mbum-ura, Ọrọn mè Mbo; sà Emen-awaji Atilantik okana ọmọ me agan̄ osiki.

**Ukot Mbọm**

Achubọk ukot mbọm kiban̄ ìre ọkọ mun̄. Lek-okpoon̄ kiban̄ ojọn̄ọ ijọn̄ ichit me otutuuk ebi kè lek-okpoon̄ me Afirika agan̄ ichep-ura. Ema ekisi irin̄, ire, mîyaka ikiwop uko mè ikinyam ewe si. Ibunọ ìre ge me lek ama mbọm-mun̄ òmimin ichit me ido Naijiria. Achubọk inyinyi-òrom òkukup me Ibunọ ìre aran̄-ijọn̄ mè afo [gas]. Eya orọ uwu-ikwaan̄ Mobil eyi Kwa Ibo okupbe me ama ya.

**Asabọn Ama**

Asabọn ama ìkukup me Ibunọ ìre:
* Upenekan̄ (òrere ama ibot kiban̄)
* Iwuoachan̄ (ama ewe ile kiban̄ okupbe)
* Mkpanak (eriọọn̄be si kire *Ama ilile*; uwu-ikwaan̄ irọkọ-aran̄ Mobil ìkup me ere keya)
* Ọkọrọ-utip (eriọọn̄be si kire *Oka Ama* – îkup karake akat)
* Inua Eyiet Ikọt (òkorere ama ibot mgbọ ema ekupbe me irak mkpulu Ibenọ-Edọ)
* Iwuokpom
* Iwuokpom Opolom
* Opolom (òrere Ibot Obolo)
* Ntafit (mè iyaka ire Ntafre)
* Ikọt Inwan̄
* Atabrikan̄
* Akata
* Atia
* Itio Esek
* Idun̄ Abasi Okure
* Itak Abasi
* Itak Idim Nne Ekpe
* Itak Idim Ukpa
* Itak Ifa
* Ndito Eka Ipa
* Ọkọmita
* Okposo I
* Okposo II
* Esuk Idim Ekeme
* Esuk Idim Akwaga (Nta Ikan̄)
* mè ofifi.

**Mkpulu**

Mkpulu ido Naijria erọ inyi Ibunọ inikana ire mkpulu-ija me lek kan̄ me òso usen ini me Disemba 1996. Ikeya ke ebi Ibunọ enikikpulu lek kiban̄. Sabum mgbọ ya, ema egbaan̄ ikup me mkpulu-ija Eket, mè inikana inin̄ me irak Ibenọ-Edọ (eyi Inua Eyiet Ikọt orebe ama ibot), mè inikana inin̄ me Ukwọ-Ibọnọ (eyi ama ibot okorebe Ukwọ). Mgbọ keyi ema ekekebe me lek kiban̄, Upenekan̄ ore ama ibot kiban̄.

**Usem**

Ebi Ibunọ  ekitumu usem Ibunọ eyi òsasa sọntiik inu ibet lek usem Efik-Ibibio. Ebi ichen ìnan̄a me esese esese ama-mkpulu ile me Naijiria mè ebi ìnan̄a me esese esese ama mkpulu-ija me Akwa Ibom eba me Ibunọ. Mije keya, isan̄a me lek usem Ibunọ, mêkọt inọ ebi ene ektumu usem Obolo, Ọrọn mè Ibibio; mè inọ ene inen mè inen ekitumu usem Yoruba mè usem Igbo.

Ibunọ ore adasi ere ebi ikọ Awaji ìnanan̄a me ido Sikọtilan edabisi itoon̄ uji me ido Naijiria (me emen akọp mè senturi onaan̄ge). Samien Alikisenda Bill osa Ntitiin̄ Qua Iboe inu inichili me Ibunọ me emen acha 1881, mè isa me ikeya ibene me Ibunọ isa ikọ Awaji inene inyọn̄ ijọn̄ me Naijiria.
Iburu

**Iburu** (òrere **עִבְרִית‎, ʿĪvrīt** me usem Iburu, mè ire **[ivˈʁit]** me IPA) ìre usem ge òkup me ọgbọn̄ usem Semit eyi agan̄ inyọn̄ ichep-ura, ukpa usem Afiro-Esia [Afroasiatic]. Me mfufuk, ọmọ ore ge me lek usem ebi Ijeren ukot ikaan̄ mè ebi owot iman kiban̄ ìkukup inire chereyi ìrere ebi Ju mè ebi Sameria. Îre mije îrebe usem mfaka (usem ekisa irọ inu geelek òfolek mfaka) eyi  (akarake emen mgbọ Uwu Mbuban eyi Òso Iba) mè isa si irọ inu ògbaan̄ me lek mfaka eyi  orọ usem yi ikachep. Iburu gaalek ore usem Kenan ekitumu ire egwe chereyi. Ọmọ gaalek si ore nsa-njeen̄ usem òkwukwu ichep eyayaka ijomo me atikọ. Ọmọ si ore ge me etete usem iba òkup me ọgbọn̄ usem Semit agan̄ inyọn̄ ichep-ura eyi ekpọkpọ ikisa irọ inu chereyi; eyilọ ìre usem Aram [Aramaic].

Ọmọ ore usem mkpulu me Ijeren.
Ida Obolo

**Ida Obolo** ìre ikpa etip-usen eyi ebi Ogbo Ikwaan̄ Usem Obolo ekisan̄a isibi me emen 1980 cha. Mîge ida Obolo ire lek òso go sabum enitet ubọk ikaan̄.

Ọgbọn̄:Ikpa
Ido Afirika Etete

**Ido Afirika Etete** (òrere **Central African Republic** me usem Uket-chieen̄, mè ire **Ködörösêse tî Bêafrîka** me usem Sango, mè ire **Republique Centrafricaine** me usem Furenchi) ìre ido kpunube Emen-awaji geege, òkup me Afirika Etete. Ido ìkukup ikana ọmọ ire Chad me agan̄ inyọn̄, Sudan me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, Sudan Osiki me agan̄ osiki ichep-ura, Kongo Kinshasa me agan̄ osiki, Kongo Burazavilu me agan̄ osiki ichep-ura, mè Kamerun me agan̄ ichep-ura.

Okike ijọn̄ Ido Afirika Etete obenbe ìre ebi 620,000 km². Me acha 2018, otu-ifuk ebi ìluk me ido ya ìre efie 4.7. Akọn̄ emen ido îtim me ido ya bene me 2012 na re chereyi, 2022 .
Okpọkọ iba-me-ita me lek ijọn̄ ido ya ìkup me  Okwaan̄ Ugbangi eyi òkilibi inin̄ Okwaan̄ Kongo; agan̄ ge-me-ita òsisik ya, okup me  Okwaan̄ Chari òkilibi inin̄ Oyô Chadi

Lek ijọn̄ ere ekigwen Ido Afirika Etete cherekeyi ìre ere ebi ene ewuulek iluk me ata ujọn̄ọ mgbọ òraraka; ire, îre ebi Furans etap okike eyi lek ijọn̄ ido ya okaan̄be mgbọ keyi, sa me mkpulu-usun̄ eyi Furans òbebene me ido ya me utut òta senturi akọp me onaan̄ge (19). Bene me mgbọ ido yi ochubọk ikaan̄be lek isibi ikeke me acha 1960 fo si, owuwa ijo ebi ibot mkpulu mîkpulu ido ya, mè ikisalek isasa irek mkpulu ebi ubọọn̄ eyi ototun̄ ukan̄ inikikpulu, ire, ìkakaan̄ ibot.

Ubọk geelek ijọn̄ ido yi okaan̄be  mè esese esese inyinyi-òrom iwa enenen, kire uranium, aran̄ ijọn̄, alata araran̄, daimọn, kobalti, timba mè , , mè ikaan̄ ijọn̄ òkinin̄ lek inu enenen, Ido Afirika Etete ore ge me lek akọp ido igbọgbọọn̄ ichit me linyọn̄. Me acha 2017,  kiban̄ osip ichit. 

Ido Afirika Etete îkup me Ogbo Mgba-mbọp Ido, Ntitiin̄ Afirika, Ama Ugwem-bubeek Ido Afirika agan̄ Ichep-ura [ECOWAS], Ogbo Ido Ìkitumu Furenchi mè .
Ido yi ìkana ido [republic] me adasi usen (1si) me Disemba 1958 mè ikaan̄ lek isibi me irak ubọk mkpulu Furans me òso 13 Ọgọs 1960 mè isibi itele Ijọn̄ Ubọọn̄ Afirika Etete me òso usen ini (4òs) me Disemba 1976. Mîrọ Bokasa I ogwu ubọọn̄ me Disemba òso 4 1977, ire, mîjijaka mkpulu ubọọn̄ ya mè ilap ọmọ isan̄a me irek mkpulu me òso 21 sepitemba 1979.

Okike ijọn̄ ido ya ìre 622,984 km², kpunu okwaan̄ ile me ido yi. Me acha 2020 otu-ifuk ebi ìluluk me emen ido yi ìre 4,829,764 . Ikpoko ema ekinyam ìre franc Afirika Etete, eyi iman̄-ikpoko kan̄ orebe XAF. Ema si mîkinyam Bit-kọin (BTC) . Agan̄ mgbọ kiban̄ ìre UTC +1. Ema isibege usen onyan̄ ekige uu/oo/aaaa [dd/mm/yyyy] òrere usen sabum onyan̄ sabum acha. Ema ekikop ujijọn̄ me agan̄ ulom me okporo. Iman̄-ibot ǹgwen kiban̄ ìre +236 sà iman̄ akpatan̄ etip kiban̄ ore *.cf*.

## Mfufuk Erieen̄
Erieen̄ ido yi ìnan̄a me lek ere ido yi okupbe, òrere agan̄ etete me lek ijọn̄ Afirika mèlek si inan̄a me lek òjelek ubọk mkpulu [system of government] ema ekisabe ikpulu lek kiban̄. Bene me 1976 re 1979 erieen̄ ido ya ire Ijọn̄ Ubọọn̄ Afirika Etete [Central Africa Empire].
Me emen mgbọ mkpulu usun̄ cha, ekigwen ido ya Ugbani-Shari ibaalek Okwaan̄ Ugbani me Okwaan̄ Chari. Adasi ogwu  ido ya Barthélemy Boganda onenima erieen̄ yi *Ido Afirika Etete* igak *Ubani-Shari* mije mumun̄ îkaan̄be òfolek owuwa ido me Afirika agan̄ etete igbagbaan̄ iraak. .

Ọgbọn̄:Ido
Ido Emiret Arabu

**Ido Emiret Arabu** (òrere **United Arab Emirates** me usem Ebeke) ìre ido me Esia agan̄ Ichep-ura.

Ọgbọn̄:Ido
Ijipiti Ukot Ikaan̄

Ijipiti Ukot Ikaan̄ ìre ichili-chieen̄ eyi Afirika ntut Inyọn̄ mbum-ura me oka mgbọ. [It was] me agan̄ osiki Okwaan̄ Nali, me ere òrere ido Ijipiti mgbọ keyi. Ijipiti Ukot ikaan̄ yi ìnikup me mgbọ Ijipiti eyi òkup sabum enibene ikige mfufuk orakabe. Iba cha egbaan̄ ichichini me inu òbelek 3100 SK (igọọk me onineen̄ ifuk-mgbọ eyi ebi Ijipiti).
Ijọk Irin̄ Agungu

**Ijọk Irin̄ eyi Agungu** ìre ijọk ekirọ me acha me acha me Agan̄ Mkpulu Kebi. Îre ijọk ekirọ me emen Onyan̄-iba isa inwọọn̄ òta iwop-uko mè ibebene mbọm irin̄. Îre ijọk ekirọ otuuk kè usen ini igọn̄k me lek orọmijọn̄. Ekibene me lek ijejeen̄ eyi iwop-uko [cultural show], ifit mun̄, inwọọn̄-ichen [entertainment] eyi orọmijọn̄ ebi Kebawa mè ikana igwook me lek ìfan̄a mbọm irin̄ me Okwaan̄ Matan Fadan.

Ọgbọn̄:Ijọk
Ijọn̄-ubọọn̄ Otoman

**Ijọn̄-ubọọn̄ Otoman** ìre ijọn̄-ubọọn̄ ge òkup bene me 1299 ire 1923. Ọmọ okikpulu bene me Balkan ire Arebia, mè ìkpulu si bene me Okwaan̄ Ofifit ire Afirika agan̄ Inyọn̄. Echili ijon-ubọọn̄ yi kire sọntiik otoko, inenimin ikana ama-ubọọn̄ òkakaan̄ unye enenen me emen senturi 16.

[Egop, iman̄, Ogugo-ijon me emen acha 1683, mgbo ijọn̄-ubọọn̄ yi okaan̄be unye ichit]

Ama ibot kan ire Sogul (1299-1326), Bursa (1326-1365), Edirine (1365-1453), mè Kọnsitantinopulu (1452-1922). Bene 1822 re 1876, mè 1920 re 1922, ubọk mkpulu me ijọn̄-ubọọn̄ yi ìre eyi ogwu ubọọn̄ ge okaan̄be otutuuk unye; me 1517 re 1924, ubọk mkpulu ìre eyi ebi kalifi ekikpulu; bene me 1878 re 1908, ubọk mkpulu ìre eyi ene ge okito iko me lek inu geelek mè ikikpulu ike înemebe ọmọ; me 1876 re 1878, mè 1908 re 1913, mè 1918 re 1920, ubọk mkpulu ìre eyi ekisa ikpa-ikan ido mè uwu-inama-ikan ikpulu; me 1913 re 1918, ubọk  mkpulu ìre eyi ogwu ubọọn̄, uwu-inama-ikan mè mkpulu akọn̄ ekikpulu ike înemebe ema.
Ido Obolo

**Ido Obolo** ìre erieen̄ ama ere ebi Obolo elukbe. Isiberọ inye ibe ke îre ama ke ekitumu ikọ ifolek, mîra ibe *Ama Obolo* mè ìyaka ire *Ido Obolo.* Ama Obolo îwa; ge ìre Obolo agan̄ Ichep-ura eriọọn̄be kire Andọni. Eyilọ ore Obolo agan̄ Mbum-ura òkichieek *Eastern Obolo* me usem Uket-chieen̄. Ama kechichilọ ìre echi ekibe ìre ebi Obolo ìkup me ujọn̄ọ ere. Ema ere Ibunọ, Oyafia, Kala-Ido, Ọrọn, Ogoloma, Abua, Agbalama mè Tombia.
Ijeren

**Izirel** (òrere si **Ijeren** me otu-usem Obolo, mè ire **Israel** me usem Ebeke) ìre ido me Esia agan̄ ichep-ura. Ìkup me agan̄ òsiki mbum-ura agba Okwaan̄ Ile Mediterenia, mè iyaka ikup igbet Okwaan̄ Anyiaan̄ agan̄ inyọn̄. Ido Lebanọn okup ọmọ me agan̄ inyọn̄, Siria me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, Ido Jodan mè "West Bank" me agan̄ mbum-ira, Gaza me ichep-ura, sà Ijipiti okup me agan̄ òsiki ichep-ura kan̄.

Ema ebọkọ utelelek me òso usen ini me emen onyan̄ Mêe me acha 1948. Egọọk inin̄ Ogbo Mgbambọp Ido me òso akọp mè usen ge me emen onyan̄ Mêe me acha 1949. Izirel ìre sọntiik ido. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 20 770 km² ikat ikana. Ọmọ ore òso 150 me lek ido ìmimiin̄ me linyọn̄. Ido ya ìre nchat ijọn̄; mun̄ ìmọnọ ìrek iba mè okpọkọ ge me efit (2.1%) me lek ijọn̄ ido ya. Otu-ifuk ene ìluluk me emen ìre 9,085,610, òrere òso 99 ene ewabe me emen ichit. Ikpoko ema ekisa inyam ewe ìre Shekel eyi ayaya (iman̄ kan̄ ìre ₪, mè iyaka ire ILS me igege isibi). Isibegwen ene me akpọk etip, iman̄-ibot ǹgwen [dialing code] ìre +972.

Ikan ido kiban̄ ìtumu ibe ke ido Izirel ìre ido ebi Ju mè ire ido demokirasi (ido ìkikpulu lek kiban̄ igọọk me ike owuwa ene me emen eweekbe). Îre ido kpechichik ene ibe etọbọ ebum me otu-oniin̄ ge, mè ìre ibe ekasan̄a amọn ifolek ike mkpulu ido okupbe [liberal democracy]. Ubọk mkpulu [system of government] kiban̄ ìre eyi ; otutuuk ama ìkukup me ido ya mîkisan̄a si ebi ene ìbesi uwu-ikan [proportional representation]. Ebi ene si mîkikeme ubọk me mgbọ ebesan̄a ebi ibot mkpulu mè ebi uwu ikan. Uwu ikan kiban̄ ekigwen Kineset [Knesset]. Ido kiban̄ ìre òso akọp ita mè ge me lek ido ibọbọọn̄ ichit  me linyọn̄. Ire ibekpọ ere ebi ene elukbe ugwem ichat, Izirel ochit me agan̄ Etete Mbum-ura [Middle East]. Ọmọ si ire ge me lek ebi kè ido ìkup me inyọn̄, ire ekikpọ me otu-ifuk ebi ìkwekween̄ mè iriọọn̄ ukot akọn̄ mè ebi ìrarak isi akọn̄ si; me ebi ìkakaan̄ ikpa-itọn̄ [certificate] eyi uwu-ikpa ile [tertiary institution]; me ifiafiat ikpoko isa iweek ifuk-ibot [research]; me irọrọ mè ichili mè ibene igwuun̄ [development]; me ebibaan̄ ikukup me utelelek; me nsabọn igagat ugwem mè iyaka imiin̄ inin̄ ugane (kpekwu nsek) [life expectancy]; me ikekisa ayaya ifuk-ibot inu [innovation] mè me ikakaan̄ ubelejit. Izirel ìkeke me inyọn̄ me otutuuk inu chi.

Erieen yi, Izirel, ìsibi "Awaji okikpulu" mè iyaka isibi "itatap àlo melek Awaji." Owuwa inu òfolek ido yi me mgbọ òraraka mêmun̄ me emen Ikpa Mbuban agan̄ Oka Inyan̄a-ibot.

Ọgbọn̄:Ido