open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zimbabuwe

**Zimbabuwe** (òrere **Republic of Zimbabwe** me ebeke) ìre ido kpunu emen-awaji. Ìkup me Afirika Agan̄ Òsiki me etete Okwaan̄ Zambezi mè Okwaan̄ Limpopo. Ido ìkukup ikana ọmọ okokop ìre Afirika Osiki, Botsuwana, Zambia mè Mozambik.
Ama-ibot mè ama òmimin ichit me ido ya ire Arare, ama òmin igọọk ìre Bulawayo.
Otu-ifuk ene ìkup me ido yi mêso akọp mè efie ini. Zimbabuwe ìkaan̄ usem mkpulu akọp mè gweregwen̄, isa igbaalek usem uket-chieen̄, Shona mè Ndebele ìrere echi ekitumu ichit.

Akarake senturi akọp mè ge, lek ijọn̄ Zimbabuwe òkupbe mgbọ keyi ìre ere mgbọ esese ido ekupbe, mè ire si oniin̄ eyi ebi ene ekisa ije isibi me emen esese ido ikiniraka mè ire si oniin̄ mbubek òsisibi isi enenen.

Uwu mbubek ebi Biriten òkup me Afirika Osiki eyi ekigwen Cecil Rhodes edasi ito okike ijọn̄ ido yi me acha 1893; ebi Matabele mîtet lek inye itim, ire, kpekọt igak. Eyi ore adasi akọn̄ ebi Matabele etimbe eyi ene eriọọn̄be.

Mkpulu ebi uwu-mbubek îyaka me acha 1923 mgbọ echilibe Rodesia agan osiki kire ido ebi Biriten eyi òkikpulu lek kan̄. Me acha 1965 ebi okuket inen mè inen ebi kpeweek itetele mkpulu inyi ebi ofifit mîgbalek isọk mè itumu isibi ibe ke ema mîkan̄ lek kire Rodesia. Ebi ido ile me linyọn̄ misan̄a ido yi me etete kiban̄ mije ebi ofifit ebi kpechieek isisiki ibot inyi mkpulu kiban̄ mè idimi akọn̄ me otu-ifuk acha akọp mè go sabum enikaan̄ mgban̄-ncheek esuuk, eyi onenirọ ebi geelek èsoso akọp mè acha jeeta enekegọọk erọ orirọ igogobo ebi ibot mkpulu mè ebi uwu ikan òbebene ichit me Zimbabuwe me emen Oyan̄-ini me acha 1980.

Zimbabuwe ìnigọọk inin̄ Ntitiin̄ ido ìkaan̄ lek me ubọk ebi Biriten (Commonwealth of Nations). Mîsan̄a ema isan̄a me emen ntitiin̄ ya adasi mgbọ me acha 2002, mije ebi ibot mkpulu me ukot mkpulu kè Robert Mugabe mîkpaka ibot melek ikan linyọn̄, me akọp me oyan̄ iba me acha 2003.
Ido yi egọọk ikup me Mgba Ntitiin̄ Ido (United Nations), (South Africa Development Community), Ntitiin̄ Afirika (AU), (Common Market for Eastern and Southern Africa-COMESA). Ekiriọọn̄ ido kire *Ewuuk unye otu ewe eyi Afirika* (Jewel of Afrika), mije ubọọn̄ kan̄ îmin enenen. Robert Mugabe ikana ogwu ibot mkpulu ido Zimbabuwe me acha 1980 mgbọ ebi ifit mkpulu kan̄ egakbe me orirọ igogobo ebi ibot mkpulu, mije mgbọ ya mkpulu ebi okuket ene inen̄ me inen ìkayaka ìkup. Robert Mugabe ore ogwu ibot ido Zimbabuwe bene me acha 1987 si re acha 2017. Me irak mkpulu ubọk-unye kan̄, mè otu-ifuk acha îkpulube, ebi akọn̄ ido Zimbabuwe mîkana ebi ìkakaan̄ unye ichit me ido ya mè ikisa unye kiban̄ ije ikeme unen mè unye ebilene ekaan̄be.
Mbubek ido ya îbene ije igele enenen akarake 1990 cha, mè ikaan̄ si ogbogbo nnan̄a nrọn̄, ikpoko kiban̄ si îgwat lek ikiron̄ me unye, otutuuk inu îbene inye ewe si me ukot kè Mugabe. Me akọp mè oyan̄ ge, òso akọp mè egwe go me acha 2017, ogbogbo ene me ido ya mînan̄a isibi inikitumu ke ema kpeyaka iweek Mugabe me irek mkpulu; ebi ido ya mîtet inye ikinan̄a isibi usen geelek abaayage acha ge orakabe.
Ebi akọn̄ ido Zimbabuwe mînitet Mugabe ikaan̄ me uwu eya orọ ọmọ itap ubọk me ikpa itele mkpulu kan̄ me mgbọ usen gweregwen orakabe.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Ido me Afirika
Àkpà

**Àkpà** ìre mfut òkitibi i me lek uti kan̄. Îre inorie owuwa ene ekima me owuwa ido. Mîkisa àkpà irọ owuwa inu.  Mîkitaka kire inorie, isa irọ jini [ethanol], inorie anam mè ififi ekisa àkpà irọ   isa irọ.
thumbs|Àkpà
Zamfara

**Zamfara** ìre agan̄-mkpulu me Naijiria agan̄ inyọn̄ ichep-ura. Ama-ibot kan̄ ìre Gusau. Agan̄-mkpulu echi òcheche okike ijọn̄ mèlek kan̄ ìre Kaduna me agan̄ osiki, Katsina me agan̄ mbum-ura, Sokoto, Kebi mè Naija me agan̄ ichep-ura, sà ido Nijê oche okike ijọn̄ mèlek kan̄ me agan̄ inyọn̄. Efele ijọn̄ me lek Agan̄-mkpulu Sokoto isa ichili Zamfara me 1si Ọkitoba 1996.

Okike ijọn̄ îbenbe ìre 39,762 km² sà otu-ifuk ene ìluluk me emen kan̄ ore 9,838,160 me ndọmọ-ifuk eyi acha 2011. Ọmọ ore òso jaaba òmimin ichit me okike ijọn̄ mè ire òso akọp mè ge ene ewabe ichit me emen me Naijiria. Ìkaan̄ mkpulu-ija akọp mè ini.

Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria
Èwê

**Èwê** (òrere **desert** me usem Uket-chieen̄) ìre ijọn̄ òninin̄ ora; ere ibot sà ìre mbat ìkakirep ìgwook, eya onenirọ inyi iyọt uti ititibi mè anam iluluk. Ike uti ìkatibi me èwê, ijọn̄ ere ya ìnikup njak; ura îra ikira itet, efet inu ònokpulu ntitaak, ebi kè orioon̄ mè ogoon̄ ìkup me ere ya mîra ikikpọkọ mè ikisip.

Inu òbelek irek ge-me-ita (1/3) me lek otutuuk ijọn̄ òkup me linyọn̄ ìre èwê mè ijọn̄ òkup èwê èwê – mîfuk ijọn̄ agan̄ Ọfọkọ linyọn̄ igbaalek mije atalek sọntiik ibot okikerep me agan̄ cha. Miyaka ikigwen Èwê agan̄ Ọfọkọ ibe ìre Ofiik Èwê.

Ekiche èwê itap me ukpa igọọk me oke ibot òkirep igwọọk, oke uyok, inu orọrọ inyi ere ya ikana èwê, mè ìre igọọk me agan̄ linyọn̄ èwê ya okupbe.

Îre uyok mè ofiik okirọ ere ikana èwê. Me linyọn̄ agan̄ echi ura okira ujat ujat me ikarek ere onenikifiik ujat ujat me eririeen̄, uyok mè ofiik cha ìkirọ inyi ebi kè ogoon̄ mè ewuuk ekerama ebak mè ekebeke erurọn̄ọ sọntiik sọntiik kire m̀kpukpọk. Ubọk geelek îrebe ke ibot ìkakimalek ìrep me emen èwê, mgbọ ge me ujọn̄ọ mgbọ, ibot îkirep mè ito agbugbuk. Ibot isirep igwook me lek ewuuk òyoyok, ìkirọ ibe ewuuk cha ekekpọkọ lek. Egwijo isinu, îra ikpulu ewuuk òkpọkpọkọ igwook me ijọn̄ èwê cha isa ikije mè ikitọọn̄ ema ikpọk isan. Owuwa mgbọ, egwijo ntọn̄ sà ìre eyi ntitaak îkijibi me emen èwê. Isikijibi, unye efet môkpulu ntọn̄ (mè ìre ntitaak) uwu uwu isa ikije.

Efet isikiben ntitaak uwu uwu isa ikije mè inire lek inu geege me oniin̄ kan̄, ìbokpọkpọ ikisa ntitaak mè mkpukpọk ewuuk cha îbenbe ikisut lek inu ya me ikiyiaan̄ lek inu ya, ìrere ewuuk, mè ìre ogoon̄ mè ìre uti. Ire ewuuk, ike ntitaak mè mkpukpọk ewuuk okpọkpọ ikisut me lek, ewuuk ya môkpọ ikisip, inyi efet òkikpulu mkpukpọk kan̄ isa ikije isigwook me ere efet ìkakimalek inye. Usini mgbọ, efet môkọt ikpulu ntitaak mè mkpukpọk ewuuk itọm ibene kire ogoon̄ ntitaak [sand dunes] me emen èwê.

Ebi kè ofifi èwê ere òla ijọn̄ eba ìkup ewuuk ewuuk. Me èwê kecha, efet îra ikpukpulu otutuuk ntitaak isan̄a me emen, inenisik ewuuk ewuuk gaalek. Me emen ebi kè ofifi èwê, ewuuk òkup me irak ijọn̄ gaalek onisibi itoon̄ me inyon̄ ijon̄ igọọk me ike efet mè ibot ekpulube ntitaak isan̄a itele ewuuk cha. Mêkot imun̄ ibat echi mun̄ ibot ogwọkbe isa inan̄a me ofifi ere inigwook me lek ewuuk irak ijon̄ cha. Me emen èwê òkup ikeyi, mêkot imun̄ ndidiọk mun̄ [temporary lakes]; udọn̄ uchi [salt pan] si môkọt ikup me ere mun̄ ya mgbọ ura isira mè irọ inyi mun̄ ichat ita me ere ya. Usini mgbọ si mêkot imun̄ ere ogburuk mun̄ okupbe me irak ijọn̄ me emen èwê cha.
Zambia

**Zambia** (òrere *Republic of Zambia* me uketchieen̄) ìre ido kpunu Emen-awaji. Ìkup me agan̄ osiki me lek Afirika agan̄ Etete [south central Africa] ubọk geelek îrebe ke inu-nge emọnọ ibe ke ido ya ìkup me Afirika agan̄ Mbum-ura. Ìkup me usọk oniin̄ ere Afirika agan̄ Etete, agan̄ osiki mè agan̄ mbum-ura echichinibe. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Kongo Kinshasa me agan̄ inyọn̄, Tanzania me agan̄ inyọn̄ mbum-ura, Malawi me agan̄ mbum-ura, Mozambik me agan̄ osiki mbum-ura, Zimbabuwe mè Botsuwana me agan̄ osiki, Namibia me agan̄ osiki ichep-ura, mè Angola me agan̄ ichep-ura. Ama ibot kan̄ ìre Lusaka eyi òkup me agan̄ etete osiki me [south central] me ido ya. Owuwa ene ìluk me ido ya eluk me agan̄ Lusaka mè me ama agan̄ ekirọkọbe kọpa [Copperbelt Province] òkup me agan̄ inyọn̄ mbum-ura; ama iba chi ere achubọk ebon mbubek me ido yi.

Me oka mgbọ, ebi Kọisa [Khoisa] ekiluk me lek ijọn̄ ya sabum ebi Bantu enikọp uran̄ inu me emen senturi akọp mè ita. Igọọk me oniin̄ ebi ìkọp uji ile Yurop ejeen̄be me emen senturi akọp mè jeeta, ebi Biriten mînitim ikpan̄ lek ijọn̄ ya mè initap ema me mkpulu usun̄ kire  *Barotziland-North-Western Rhodesia* mè eyi *North-Eastern Rhodesia* me emen mgburudun̄ senturi akọp mè onaan̄ge. Mînigbaan̄ agan̄ iba chi iriak isa ichili *Rhodesia agan̄ Inyọn̄.* Me owuwa acha me lek mgbọ ebi ido ya ekupbe me mkpulu usun̄, ebi ibot mkpulu ekire ebi ekupbe me Lọndọn igobo sa me nteme Uwu mbubek Biriten eyi Afirika agan̄ Osiki [British South African Company] onyibe.

Me òso 24 Ọkitoba 1964, Zambia îbọkọ utelelek mè isibi me irak mkpulu usun̄ ebi Biriten; Keneth Kaunda onenikana adasi ogwu ibot mkpulu ido ya. Otu-ogbo ifit-mkpulu kè Kaunda, òrere *United National Independence Party (UNIP)* mîkup me ibot mkpulu akarake 1964 inire 1991. Bene me 1972 re 1991, Zambia ìre ido òkaan̄ otu-ogbo ifit-mkpulu ge gaalek. Kaunda îsi atalek ikwaan̄ me irọrọ inyi ebi kè ido me Afirika ekaan̄ esuuk mè mgbaan̄-nrọ. Îgọọk ebi US igbaan̄ iriaak iweek ike ebesabe irọ inyi ufialek òkup me Rhodesia (Zimbabuwe), Angola mè Namibia ita.

Zambia îkaan̄ inyinyi-orom [natural resources] kire , anam oron, aka oron, mudim [fresh water], mè ijọn̄ mêkọtbe isa iwop uko. Me acha 2010, Uwu-ikpoko Linyọn̄ [World Banki] mîtumu ibe ke Zambia ìre ge me lek ebi kè ido ìgwagwat lek ichit me inenen̄e inu isun̄ me ugwem-mbubek kiban̄ [one of the world's fastest economically reformed countries]. Uwu-ibot eyi *Common Market for Eastern and South Africa* ìkup me Lusaka.

**Mfufuk Erieen̄**

Lek ijọn̄ eriọọn̄be kire Zambia mgbọ keyi ìkakire [was] Rhodesia agan̄ Inyọn̄ [Northern Rhoodesia] bene me 1911. Eninwene erieen̄ ya ikigwen Zambia mgbọ ido ya obọkọbe utelelek me 1964. Aya erieen̄ yi *Zambia* ìnan̄a me lek Okwaan̄ Zambezi. Zambezi môkọt isibi *Okwaan̄ ile.*

Ọgbọn̄:Ido
Èwê Sayara

**Èwê Sayara** (òrere **Sahara Desert** me uketchieen̄) ìre èwê ge òkup me Afirika agan̄ Inyọn̄. Ọmọ ore ge me lek ebi kè èwê ìmimiin̄ ichit me linyọn̄.

Erieen̄ yi **Sayara** ìnan̄a me lek ikọ ekisabe igwen **èwê** me usem Arabu. Okike ijọn̄ èwê yi obenbe ìre 9,200,000 km². Ọmọ ore uyok uyok èwê òmimin ichit me linyọn̄, mè ire òso ita òmimin ichit me etete otutuku èwê ikup me linyọn̄. Ìsip gaalek igak èwê Antatika mè èwê Atik agan̄ inyọn̄.

Ido èwê yi ojebe itibi ire Aljeria, Chad, Ijipiti, Libia, Mali, Mọritenia, Moroko, Nijê, Sudan, Tunisia mè Sayara Ichep-ura.
Ìbot

**Ìbot** ìre mun̄ òkinan̄a me emen oduku inyọn̄ me isinyọn̄ irep inigwook me ijọn̄. Ìbot ìre okpọkọ me lek ukana mun̄. Oruk isinan̄a me ijọn̄ ifo inyọn̄, îra isi ititiin̄ kire oduku inyọn̄. Îsititiin̄ iwa mè ilobo, îra irep igwook me ijọn̄ kire ìbot. Ìbot îkirep iwa me usini ere, ire, me usini ere, îre sọn̄ inen mè inen gaalek okirep.

Usini ene ekibọkọ mun̄ ìbot itap me àba ile mè ikisa mun̄ yi igwook me lek mfut uko, isa ikigwọk inu me uwu, iken mè ìre inwọ. Ìkanwọn ikekinwọ mun̄ ìbot mije inu kire ,  mè ugwun̄ ikwaan̄ môkọt ikup me emen, echi môkọtbe irọ ene ifiak orukan̄.
Ìbot awo

**Ìbot awo** ìre mbet-lek mun̄ ewuuk. Ìkiman mgbọ mun̄ òkup me unyeen̄ efet [atmospshere] isifiik mè igbaan̄ igọm [frozen]. Îre  mun̄ ewuuk ge ge echi ìjeen̄ me lek efet mè ikitibi imun̄. Ema isititiin̄ mè imin mè ilobo, mîra ikirep igwook me ijọn̄ mè ikititiin̄ mè ikinwunween̄ mè ikitiik ibene. Ìbot awo ìkup me esese esese mbet mè esese esese okike.

[uti ìbot awa ochitbe ]

Ebi ene ekisa ìbot awo ifit ifit echi mgbọ utọọk, kire  me . Usini ene mîkisa ìbot awo inama inu isa ifit ifit ibele lek kiban̄ ejit.

Usini mgbọ, ìbot awo îkitap ufialek. Îkirọ inyi ekamọọn̄ inu ijọn̄ọ ere. Eya monenikirọ ibe iyọt ikọkọp uji-inyọn̄ mè uji-ijọn̄. Ìbot awo òkigwook me lek oniin̄ ìkirọ ibe iyọt ikọkọp uji-ijọn̄ me lek oniin̄.
Òfufu

**Òfufu** ìre irin̄ ge òkikput lek kan̄ sa me iwuwuku ijot. Ekigwen ema òfufu mije ire inu geege itap ema ukpook me lek ema ekiwuwuku (ifuuk) ijot. Ema mîkikọt iwuku imin iso mgbọ iba oke ema erebe me adasi mgbọ, sa me inwọnwọ mun̄. Ema isinwọ mun̄ mè ifuuk ijot ikeyi, ugwat ema ekisa igwọk ugwọk ìkire gaalek ìkike iba eyi ema ekisa igwọk me adasi mgbọ. Usini òfufu ekiluk me okwaan̄ ala sà usini ekiluk me okwaan̄ mudim.
Ìnan̄a Ìkeke Bọn Owot (Okwa-ido Naijiria)

**Okwa-ido Naijiria** ìre okwa ekikọtbe me emen ido Naijiria

**Adasi ngwugwat:**
Ìnan̄a ìkeke bọn owot,
Ìchieek igwen Naijiria,
Ìsi ikwaan̄ ama nte kiji,
Me ima mè unye mè nchiek,
Ikwaan ebi ilile kiji esibe,
Ìkpochep me ikike,
Sa ejit me unye si ikwaan̄,
Ido ge gaalek me esuuk
Me ejit ge ogbaan̄ ibọp.

**Òso ngwugwat iba:**
Awaji ogwu orom
Dọmọ ata nkeek kiji
Jeen̄ ebi ibot ata oniin̄
Bọn kiji eriọọn̄ atikọ
Mè emin me ima mè ata irọrọ
Mè ekerọ atikọ
Mè erọ ikpele inu
Ebọp ido eyi esuuk
Mè unen okikpulu.

Ọgbọn̄:Okwa ido
Òfuk-acha

**Òfuk-acha** (òrere **calendar** me usem Ebeke) ìre nroon̄ ikwaan̄ ekisabe ineen̄ usen itap me onineen̄. Ebi ene ekisa òfuk-acha iriọọn̄ mgbọ inu omọnọbe irek, mè ikisa si itọt mè idọmọ mgbọ inu obomọnọ irek. Îre òfuk-acha okinyi usen erieen̄ mè ifuk, eyi ekigwen usen-onyan̄. Ekisan̄a usen-onyan̄ chi igọọk me ike ebi kè inu ekije me emen isinyọn̄. Ekifuk acha cha mè onshan̄ cha igọọk me ike ura mè onyan̄ okije me emen isinyọn̄. Ebi ene irọriọọn̄ usen inu omọnọbe irek mè ìre usen ibomọnọ irek ikekirọ ugwem ikup mfufet. 

Akarake mfufuk ebilene obenebe, ikekiriọọn̄ ibot mgbọ ìre inu òkup me isi uyọt enenen inyi ebi uko.

Ọgbọn̄:Òfuk-acha
Òfuk-acha eyi Etiopia

**Òfuk-acha eyi Etiopia** (Me usem Uket-chieen̄: **Ethiopean Calendar**) ìre òfuk-acha eyi ebi ido Etiopia ekisa ifuk acha me ido kiban̄. Òfuk-acha yi ìsa acha jaaba mè onyan̄ jeeta ikigọọk Òfuk-acha kè Giregọri me udun̄. Me Eritireya mè Etiopia, ọmọ ore òfuk-acha eyi mfaka [lithurgical calendar] inyi ebi Kiristien ìkup me Ntitiin̄ Orthodox Tewahedo [Orthodox Tewahedo Church], Ntitiin̄ Katọlik Agan̄ Mbum-ura [Eastern Catholic Church] mè Coptic Orthodox Church.

## Ike Etitiin̄be
kire Òfuk-acha eyi coptic, òfuk-acha eyi Etiopia ìkaan onyan̄ akọp mè iba ìkaan̄ usen akọp ita, mèlek  go me ìre gweregwen etapbe isọkọ, eya onenirọ ibe otutuuk ire onyan̄ akọp mè ita.  Onyan̄ eyi Etiopia ebene me ìkike usen kire echi òfuk-acha coptic. Erieen̄ usen cha ìre me Ge´ez. Òso  gweregwen,ekitap isọkọ acha ini geelek, kpesaba iraka geege [without exception] me 29 ọgọs me Òfuk-acha kè Juliọs. Eyi ìkimọnọ irek onyan̄ gweregwen sabum  eyi òfuk-acha kè Juliọs. Adasi usen me acha me òfuk-acha eyi Etiopia, 1 Masakaram, me acha ìkup me bene me 1900 (me echa si ) [inclusive]. Ìkire sepitemba 11 (Giregọri). Ire ìkion̄ me sepitemba 12 me acha ìkup sabum acha-ile me òfuk-acha kè Giregọri.  Adasi usen me Aya Acha me Etiopia ìkiọn̄ me sepitemba me òfuk-acha kè Giregọri. Me acha-ile, ìkiron̄ me 12 sepitemba .

Ọgbọn̄:Òfuk-acha
Òfuk-acha kè Giregọri

**Òfuk-acha kè Giregọri** (òrere **Gregorian Calendar** me usem Ebeke) ore òfuk-acha ekisabe irọ inu me owuwa ere me linyọn̄ cherekeyi. Ebene isa ọmọ irọ inu me acha 1582. Ìnibọkọ irek Òfuk-acha kè Juliọs mije îkaan̄ inu òlọlọ me lek Òfuk-acha kè Juliọs: ìkpọkpọ ikitap Acha ile (òkaan̄ urot usen ge me acha ini geelek) isọkọ, kpesaba iraka geege [with no exceptions].

Me òfuk-acha kè Juliọs, acha ge ìre isi-isi [exactly] usen 365.25 (usen 365 mè mbubak mgbọ 6), ire, achubọk okike mgbọ Linyọn̄ okisa ije ikana Ura ìgbet 365.2425 usen (inu môsobe usen 365, mbubak 5 mè nkikek 49). Urot mgbọ òtotoon̄ me inyọn̄ ìre nkikek 11 acha geelek.

Ọgbọn̄:Òfuk-acha
Òfuk-acha kè Juliọs

**Òfuk-acha kè Juliọs** (òrere **Julian Calendar** me usem Uket-chieen̄) ìre òfuk-acha eyi Juliọs Sisa osan̄abe isibi me acha 46 SK, òrere nnen̄e-nsun̄ [reform] enen̄ebe Òfuk-acha eyi Rom isun̄. Îre me acha 45 SK ke edasi ibene ikisa òfuk-acha yi ikifuk mgbọ. Ọmọ okore achubọk [main] òfuk-acha me owuwa ere me linyọn̄ mege inire 4 Ọkitoba 1582 mgbọ Pôp Giregọri 13 osan̄abe Òfuk-acha kè Giregọri isibi inyi inibọkọ irek keya.

Infobox

Me emen senturi 20 mè 21, usen-onyan̄ me Òfuk-acha kè Juliọs ìsa akọp mè usen ita (13) ikigọọk usen-onyan̄ eyi Òfuk-acha kè Giregọri me udun̄.

Ọgbọn̄:Òfuk-acha
Òkwọọk

**Òkwọọk** ìre mfufet okwukwut ikwaan̄. Ìkirọ ibe ene isa sọntiik unye gaalek irọ inyi inu òlolobo ije.
Ọfọ Okwaan̄ Gini

**Ọfọ Okwaan̄ Ginì** ìre okpọkọ eyi òfofo inyọn̄ ichit me lek agan̄ Emen-awaji Atilantik òkup me agan̄ tọrọpik, bene me Cape Lopez me Gabọn̄, me agan̄ inyọn̄ mè agan̄ osiki si re Cape Palimas me Laiberia. Ere Ikwetọ mè Adasi Meridian (0° me latitude mè longitude) echichini me emen ọfọ okwaan̄ yi.

Ọgbọn̄:Okwaan̄
Ọgbọn̄ Ura

**Ọgbọn̄ ura**  ìre ura mè ebi kè òtiteek mè onyan̄ kiban̄ mè ebi kè  mè . Inu chi geelek ekikọp me oniin̄ kiban̄ ikana ura me emen ofok.
Ọkọrọete

**Ọkọrọete** (òrere **Okoroete** me ubọk ige-usem eyi Uket-chieen̄, mè ikichieek si **Ọkọrọile**) ìre ama-ibot mè ama òmimin ichit me Mkpulu-ija Obolo agan̄ Mbum-ura, me Agan̄-mkpulu Akwa Ibom, me Naijiria. Ama yi îkup karake ujọn̄ọ mgbọ, ire, ìnikana ama-ibot me mgbọ ebi mkpulu ido Naijiria enyibe ebi Obolo agan̄ Mbum-ura mkpulu-ija eyi kiban̄ me emen 4 Disemba acha 1996.

Ọgbọn̄:Ama me Obolo
Ọmà

**Ọmà** (òrere **Homer** me usem uket-chieen̄ ** Ὅμηρος** me ubọk ige-inu eyi Giris) ìre erieen̄ ogwu usọ okwa ge ònan̄a me Giris, ogwu ògege ukọt  [epic poems] *Iliadi* mè *Odisi* [Odyssey].

Iliadi mè Odisi îgebe ire adasi inu egebe me usem Giris, echi òkukup inire chereyi, mè ikup si me etete ebi kè inu unye otu ewe eyi linyọn̄ oka mgbọ. Ema ìre inu ìkijeen̄ ubọk irọ inu mè orọmijọn̄ ukot ebi Maisenia . Iliadì yi ìkikpa urọk òfolek Akọn̄ Trọi [Trajan war], etimbe me inu òbelek emen acha 1190 SK.  Ege  kè Ọmà me mgbọ owuwa acha owuulek iraka kire inu òbelek acha 800 SK.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Ọn̄ Kọn̄

**Ḥonge Konge**(òrere Hong Kong me usem Uket-chieen̄) ìre  mè  òkup atasuk agan̄ ichep-ura me ido Xhina.Xhina ìre ido me Esia.
Ọngari

**Ọngari** (òrere **Hungary** me usem Ebeke, mè ire **Magyarország** me usem Ọn̄gari) ìre ido kpunube Emen-awaji, òkup me Yurop agan̄ Etete.

Ọgbọn̄:Ido
Ọgbọn̄:Yurop
Ọrọn

**Ọrọn** môkọt ire:
* Ebi Ọrọn (ife)
* Ido Ọrọn (ama mè ere)
* Ọrọn (Mkpulu-ija)
* Usem Ọrọn (usem)
Ọrọn (Mkpulu-ija)

**Ọrọn** ìre mkpulu-ija ge òkjp me Agan̄ Mkpulu Akwa Ibom me ido Naijiria. Mkpulu-ija òkukup ikana ọmọ ìre
Òfuk-mgbọ

**Òfuk-mgbọ** ìre okwukwut ekisa iriọọn̄ mgbọ. Usini òfuk-mgbọ ekijeen̄ mgbọ gaalek, me ere usini mêkọt ijeen̄ ufi inu kire usen-onyan̄ mè okike uyok. Usini mîkaan̄ òfuk-okeke [stopwatch] mè òtimi-ere [alarm].

Ebi kè òfuk-mgbọ ekisa esese esese oniin̄ ifuk mgbọ. Òfuk-mgbọ ìweek ibe nkwukwak [beats] mè ìre ije [motion] eyi òkpọkpọ ikimọnọ irek [steady] ikup, inyi ema esa me ikeya ekefuk ike mgbọ okije. Ebi kè Òfuk-mgbọ eyi Mun̄ òkup me ukot ikaan̄ ekisa me ike mun̄ okije inan̄a me utap-inu [container] òkaan̄ udon̄ me edim inin̄ ofifi utap-inu eyi ìkakaan̄ udọn̄. Ofifi òfuk-mgbọ ekisa  isa ikifuk mgbọ.
Ọgọsitọs

**Ọgọsitọs** (23 Sepitemba 63 SK – 19 Ọgọs 14 AO, ogwu ekigwen Ọkitavian me adasi mgbọ) ìre adasi ogwu mperọ Rom, ogwu òkpukpulu bene me 27 SK abayaage inire usen mkpa kan̄ me 14 AO. Ọmọ okpulu Rom mgbọ ebi Rom ekinwene ubọk mkpulu kiban̄ inan̄a me ripọbilik inin̄ me ijọn̄ ubọọn̄ [empire].

Mgbọ ekpan̄be Juliọs Sisa, Ọgọsitọs mè ebi ìkeke mèlek kan̄ mîtim akọn̄ me lek ebi ìkpakpan̄ ogwu ubọọn̄ ya mè itim ikpan̄ ema. Ike mgbọ okije, Ọgọsitọs otitim akọn̄ me lek ebi ìkeke mèlek kan̄ cha, mè itim ikpan̄ ema si.

Ọkitavian (ònire Ọgọsitọs) ìre gwun̄ Juliọs Sisa omọnọbe isa irọ gwun̄ kan̄. Juliọs Sisa yi ìre ogwu òkokakaan̄ unye enenen mè ikikpulu Rom ike înemebe ọmọ. Me emen mgbọ ya, ene ita ekup me otuchieen̄ mkpulu Rom: Mak Antoni, Ledipus mè Ọkitavian. Ife ita chi ekirọ inu igọọk me ike Juliọs Sisa oweekbe. Mgbọ ekpan̄be Juliọs Sisa me acha 44 SK, akọn̄ emen ido obebene me otutuuk Rom, me etete ebi ìkeke inyi Sisa mè ebi ìkije ikeme ọmọ, eyi ebi ibot akọn̄ kiban̄ erebe Burutus mè Kasiọs, ene iba me lek ebi ìkpakpan̄ Sisa.

Me adasi mgbọ, Ọkitavian ore ogwu ijija me lek ene ita cha ìgbagbaan̄ iriaak. Ledipus ìre ogwu òrọriọọn̄ inu idọk ofolek mkpulu ido, sà Mak Antoni ore ogwu ibot akọn̄ òrọriọọn̄ ukot akọn̄ enenen. Ife ita chi ìgbagbaan̄ iriaak mîtim ikpan̄ Burutus mè Kasiọs me Akọn̄ eyi Filipai, me acha 44 SK. Me agan̄ ilile, îre mije ifuk-ibot akọn̄ Antoni okaan̄be orọ ibe akọn̄ ya inwọn ife ita chi. Mgbọ etimbe akọn̄ isan̄a, eneniche ido ya itap me agan̄ ita. Antoni omọnọ agan̄ mbum-ura, Ledipus omọmọnọ Sipen mè okpọkọ me lek Afirika agan̄ Inyọn̄, sà Ọkitavian omọnọ Itali.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Ọrọsi

**Ọrọsi** ìre mfut ge òkup me ọgbọn̄ ebi kè àkpà. Îre mbubet òkitibi me nria. Ebi ene ekimọn̄ọ kire atalek inorie me owuwa agan̄ me Esia. Mîkiwọp me agan̄ cha òkiyoyok, ògak ge me Esia, Afirika, Itali agan̄ inyọn̄ mè atasuk agan̄ ichep-ura eyi Amerika agan̄ inyọn̄.

Sabum mgbọ keyi, ọrọsi ìre achubọk inorie ebi ene ekirie me owuwa ido. Ekisa me esese esese oniin̄ inen̄e ọrọsi iban irerie. Ekimalek itetem. Me usini agan̄, kire me Sipen, ekidasi ikala ọrọsi me aran̄ olifu mè ìre bọta mè inisa mun̄ mè usun̄ igbaan̄ item. Me usini ere kire India, ekisa mun̄-usun̄ [sauce] kọ̀ri mè ìre usun̄ igbaalek irie. Mîkisa si ọrọsi irọ jini, kubọk *sake* eyi ebi Japan. 

Owuwa ene echieek ibe ke edasi iwop ọrọsi me Chaina agan̄ osiki mè India me inu òbelek 2005 SK cha. Îre me India ke ọrọsi onan̄a isi ire Yurop mè Afirika.

Ọgbọn̄:Mfut echi inorie
Ọstirelia

**Ọstirelia** (Mîkiyaka igwen si **Oshenia**, **Sawuulu**, **Meganesia**, **Ọstiralinia**. Otutuuk erieen̄ chi, ekisa igwen inyi wọlọwọlọ ikakupge, mije îkaan̄ ido me emen ikpele lek ijọn̄ yi ekigwenbe Ọstirelia si.

Ọstirelia ire ge me lek ikpele lek ijọn̄ jaaba ìkukup me linyọn̄. Ọmọ osip ichit me lek ijọn̄ cha; ijọn̄ kan̄ osiki ichit mè iyaka ilaak ichit.

Ido ita gaalek okup me emen Ọstirelia. Ema ere: Ọstirelia, Papua Niyu Ginì, mè usini me lek ido Indonesia. Emen-awaji Pasifik otap ikana ọmọ me agan̄ mbum-ura sà Emen-awaji eyi India otap ikana ọmọ me agan̄ ichep-ura.

Kpechubọk itumu ifieek okike ijọn̄ ọmọ mè Esia, ire, ebi Yuuen ebe ke îre otubọk ijọn̄ Indonesia mè Papua Niyu Ginì ore okike. Ubọk geelek etumube ikeya, usini ene ekimọnọ ke Papua Niyu Ginì ìkup me emen Esia, sà usini ekimọnọ ibe ke usini ere me lek ijọn̄ Indonesia (òrere Esia) ikup inyi Ọstirelia.

Okike ijọn̄ Ọstirelia obenbe ìre 8,600,000 km² ikat ikana. Otu-ifuk ebi ene ìluluk me emen ire 38,000,000 ene. Ọstirelia îkaan̄ usem iwa enenen. Ọmọ okaan̄ usem iwa ichit me etete kọntinenti [ikpele lek ijọn̄] jaaba cha. Ema mîkitumu usem Uket-chieen̄, mè iyaka ikaan̄ si 269 usem ekitumube me emen Papua mè Ọstironesia, mè inikaan̄ 70 usem ekitumube me emen ido Ọstirelia.

Erieen̄ yi, Ọstirelia, ìnan̄a me usem Latin (òrere oka usem ebi Rom). Ìsibi *agan̄ osiki*.
Ọyọ

**Ọyọ** (òrere **Oyo** me usem Uket-chieen̄, mè ire **Ọ̀yọ́** me Usem Yoruba) ìre ama-mkpulu òkup me emen ido [inland state] me Naijiria agan̄ osiki ichep-ura. Ama-ibot kan̄ ìre Ibadan òrere òso ama-ile ita ene ewabe me emen ichit me Afirika. Me adasi mgbọ, ọmọ ore òso iba. Ama-mkpulu ìtatap ikana ọmọ ìre Kwara me agan̄ inyọn̄, Osun me agan̄ mbum-ura, Ogun mè ido Bènè me agan̄ osiki mbum-ura. Me acha 2016, ltu-ifuk ene ìluluk me emen ìre 7,840,864. Ọmọ ore òso ama-mkpulu go ene ewabe ichit me emen me Naijiria.

[Ogugo: lek ijọn̄, iman̄, ogugo-ijọn̄]

Agan̄ ilile me lek ebi ìluk me Ọyọ ìre Ebi Yoruba; usem Yoruba si ke ekitumu igak. Ekigwen ọmọ *Ama-mkpulu òkijeen̄ oniin̄* [Pacesetter state]. Ọyọ eyi òkup chereyi ìkeke me lek ijọn̄ esese esese ama-ubọọn̄ mè ijọn̄ ubọọn̄ ekpulube me oka mgbọ.

Ijọn̄-ubọọn̄ Ọyọ ìkore Ijọn̄-ubọọn̄ ebi Yoruba òkakaan̄ unye enenen, mè ikikpulu lek ijọn̄ ya bene me i.ò. 1300 re 1896. Enama Ọyọ eyi òkup mgbọ keyi me emen 1830 cha. Ekimọnọ si ọmọ kire inu òsik me lek eyi òkup me ukot ijọn̄ ubọọn̄  eyi oka mgbọ ya; eya orọ ekigwen ibe îre *Aya Ọyọ* (*Ọ̀yọ́ Àtìbà* me usem Yoruba) inyi ikup esese me lek *Oka Ọyọ* (*Ọ̀yọ́ Ilé*), oka ama-ibot òkup ifo agan̄ inyọn̄. Ogwu ubọọn̄ Ọyọ (òrere *Alaafin*) ìkpọkpọ ikisi ikwaan̄ kan̄ me oyet ile mè ijọk [ceremonial role] me ama-ile yi.

Eriọọn̄ Ọyọ kire ere adasi uwu-ikpa ile me Naijiria okupbe, òrere Uwu-ikpa Ile eyi Ibadan, echilibe me acha 1948. Ugwem mbubek ama-mkpulu yi ìchubọk ibieen̄ me lek iwop-uko. Ama-ile Shaki òkup me agan̄ ichep-ura me emen kan̄ ke ekigwen ibe îre okwun inorie ama-mkpulu yi. Isi-isi [major/m. important] mfut-uko ekiwop òkibieen̄ ugwem mbubek ama-mkpulu yi inye ìre ofuwa, kokò mè tobako.

Ọgbọn̄:Ama-mkpulu me Naijiria
Myles Munroe

**Myles Munroe**, OBE (20 Epuren 1954 – 9 Novemba 2014) ìre ogwu ge ònan̄a me Bahamas, òrere ogwu usọ-ikpa, ogwu etip, ogwu òge-ikpa, ogwu usọ ikọ mè ogwu usọ nteme [consultant] me , mbubek mè mkpulu [govt], ogwu eriọọn̄be me owuwa ido. Ọmọ ochili Bahamas Faith Ministries International (BFMI), mè Myles Munroe International (MMI). Ọmọ okore ogwu ibot nrọ [ceo] mè ogwu ibot ebi atà [BOT] eyi International Third World Leaders Association, mè ire si ogwu ibot International Leadership Training Institute. Ufi inu esabe iriọọn̄ ọmọ si ìre owuwa ikpa îgebe.

Îbọkọ ikpa itọn̄ [degrees] me Uwu-ikpa Ile Ọral Roberts mè Uwu-ikpa Ile Tulsa.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Emen-awaji Atilantik

**Emen-awaji Atilantik** ìre òso emen-awaji iba òmimin ichit me etete emen-awaji go òkup me linyọn̄. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 85,133,000 km². Ìben inu môsobe 17% me lek ijọn̄ linyọn̄ mè inu môsobe 24% me lek mun̄ òkup me linyọn̄. Me Ukot Mgbọ Mwwek-mmun̄, eriọọn̄ ọmọ kubọk inu òcheche agan̄ Aya Linyọn̄ eyi Amerika (Amerika Inyọn̄ mè Amerika Osiki) isan̄a me lek Oka Linyọn̄ (Afirika, Esia, mè Yurop).

Sa me îchebe Afirika, Yurop mè Esia isan̄a me lek Amerika, emen-awaji Atilantik îtap ubọk enenen me ichichili ama ebilene, irọrọ esese agan̄ me linyọn̄ ekaan̄ mgbaan̄-nrọ, mè itap ubọk me mfufuk owuwa ido me linyọn̄. Ubọk geelek îrebe ke ebi Nọs [Norse] ere adasi ebi ìsasaba Atilantik, îre uran̄ m̀week [expedition] kè Kiristofa Kọlọmbus eyi îkọpbe me 1492 osibi oruru ichit. Îre uran̄ m̀wèek Kọlọmbọs okọpbe osa ukot mgbọ uran̄ m̀week mè mkpulu usun̄ eyi ebi ido echi òkaan̄ unye me Yurop (ògak ge Pọtugalu, Sipen, Furans mè Ido Mgba-mbọp) ekpulube Amerika. Bene me senturi 16 re 19, Emen-awaji Atilantik ore achubọk ebon ere ewe inyam-usun̄ mè unwene echi Kọlọmnia. Me mgbọ me mgbọ, mîkikup me emen-awaji yi itim akọn̄. Njelek akọn̄ kecha, mè mbit òkiwele owot eyi ido ebi Amerika kubọk U.S. mè Burazilu, îwele owot me oke me emen senturi 20 cha. Ubọk geelek îrebe ke kpetim akọn̄ me emen-awaji yi me akọp acha inen òraraka, emen-awaji yi ìkpọkpọ ikire inu kpebekọt ifuk isan̄a me lek mbit me linyọn̄.

Emen-awaji Atilantik ìdieen̄ me emen iteke òbelek S òjọjọn̄ọ lek. Igọọk me iman̄ imaan̄ imaan̄, ìnan̄a me Yurop ire Afirika me agan̄ mbum-ura mè ebi kè Amerika me agan̄ ichep-ura. Kubọk ge me lek ebi kè emen-awaji òkup me linyọn̄, ìgọbọ me lek Emen-awaji Atik me agan̄ inyọn̄, mè igọbọ me lek Emen-awaji Pasifik me agan̄ osiki ichep-ura, Emen-awaji India me osiki mbum-ura, mè Emen-awaji Osiki me agan̄ osiki. Usini mkpa-mwele ebe ke Atilantik ìwele ifo agan̄ osiki isi ire lek Antatika. 

Ikwetọ oche Emen-awaji Atilantik itap me agan̄ iba, agan̄ inyọn̄ mè agan̄ osiki.

Me adasi mgbọ, ekigwen emen-awaji yi Emen-awaji Etiopia mè igwen si Okwaan̄ ile Etiopia.

Ọgbọn̄:Emen-awaji
Mwuwu

**Mwuwu** ìre asabọn anam cha echi lek kiban̄ ochebe irek ita: agan̄ ibot, agan̄ ejit mè agan̄ owot. Usini kiban̄ mîkikaan̄ uwop, ire, usini kpekikaan̄. Ebi kè mwuwu ewa ichit me otutuuk ọgbọn̄ anam me linyọn̄. Otu-ifuk lek echi eweekbe imun̄ mîwa iraka 926,400. Mege inire chereyi, ekpọkpọ ikiweek ayaya lek mwuwu imun̄.
Ọfọkọ agan̄ Inyọn̄

**Ọfọkọ agan̄ Inyọn̄** ìre ere òfofo agan̄ inyọn̄ ichit me linyọn̄. Ìkup me iman̄ m̀fọ̀to akọp onaan̄ge (90°N). Ìkeke me agan̄ linyọn̄ keyilọ me lek Ọfọkọ agan̄ Osiki.
Ude

**Ude** ìre uti ge òkup me ọgbọn̄ ebi kè kook, mè ikitibi me emen ala mè ichiaan̄ mè ijọn̄ òkup uchi uchi.

Ọgbọn̄: Uti ichiaan̄
Ichip ebeke

**Ichip ebeke** ìre uti ge òkup me ọgbọn̄ ge mèlek kook. Ema ekimalek itini me Agan̄ Tọrọpik me ere cha òkup igbet agba awaji. Ichip ebeke ìkinyi inorie, inu isọk-ukan̄, inu nken, ugwun̄, mè inu inama-uwu. Îkaan̄ si ofifi owuwa inu ekisa ọmọ irọ.

Ọgbọn̄:Mfut
Akwaan̄

**Akwaan̄** ìre inu ekisa ikwọkọ ijeek. Mîkisa ikwọkọ ifet mè ijeek me lek ene. Usini akwaan̄ ekikup me emen uti ikwọkọ-ijeek inyi ekafieek ene.

Akwaan̄ îwuuk lek ikup karake emen Ukot Mgbọ Ekwe [Bronze Age], mije inu ge òkakan ichit òbelek akwaan̄, eweek imun̄ sa me idọmọ-ifuk eyi kabọn [carbon dating] ibe ke ìkup karake acha 1800 SK). Me cherekeyi, njelek akwaan̄ òkup mgbọ keyi ìre echi etapbe me emen uti ikwat-ijeek inyi ikafieek ene me ekakpọge chieen̄ [safety razor] mè echi òkisa ukan̄-olik irọ ikwaan̄.

## Mfufuk
Akwaan̄ îwuulek ikup karake ukot ikaan̄. Echi mgbọ cha ekisa ekwe mè ewuuk obsidian irom.
Ọfọkọ agan̄ Osiki

**Ọfọkọ agan̄ Osiki** ìre ere ya òkukup me agan̄ osiki ichit me linyọn̄. Ìkup me òso iman̄ m̀fọ̀tọ akọp onaan̄ge me agan̄ osiki (90°S). Ìkeke me agan̄ linyọn̄ keyilọ me lek Ọfọkọ agan̄ Inyọn̄.
Ikpọ̀n̄

**Ikpọ̀n̄** ìre mfut uko òkitibi mè ito lek me emen ijọn̄. Îre mfut eyi acha ge.

Ọgbọn̄:Mfut echi inorie
Èfie

**Èfie** ìre anam emen mun̄ òkiluk me emen ikpọk. Ìkaan̄ ikpọk òkichili iba. Ìkiluk me emen àla. Me usini ere, ikpọk kiban̄ cha îkichiaak enenen mije ema ekaan̄be kalisiọm iwa me lek, owuwa kiban̄ si ekikaan̄ ikpọk òkup kpunukpunukpunu.

Mîkitaka usini anam òkup me ọgbọn̄ ebi kè èfie, ire, ìkare otutuuk ke ekitaka. Me usini ama, emọnọ èfie kire inorie òtotop mè igbe. Usini èfie mîkaan̄ ewuuk kebekebe òkitibi me emen ikpọk kiban̄. Ebi ene ekimalek ikpọkọ èfie kechicha iweek ewuuk kebekebe cha. Usini èfie ekaan̄ ikpọk eyi utoon̄ gaalek okije itibi. Ebi ene ekikpọkọ èfie kecha iweek ikpọk kiban̄ inyi esa erọ umọọn̄ otu nruruk.

## Nriro Lek

Ebi kè èfie ekisa nsagot ifuuk efuuk. Igbaalek nsagot kiban̄, ebi kè èfie mîkikọt inwunween̄ efet me emen ikpọk kiban̄ mije ogbogbo asabọn nlik ojotbe agbalek ikpọk kiban̄ me agan̄ emen. Sọntitiik ejit eyi òkaan̄ agwut ita, òkup me irak ufuk unye eyi òkitaba ikpọk ya ichit mè iyaka ibieen̄ ichili, okisook eje ikana otutuuk nriro me akpalek èfie. Ike yaage si, ichip iba òkup me irak ufuk unye ya okisan̄a okpa isan̄a me emen eje kan̄. Ọgbọn̄ nrirọ igban̄-ere kiban̄, ìre olik nriki iba irek iba mè gangilia iba irek ita. Kpemun̄ inu geege òkijeen̄ ibe ke ebi kè èfie mîkaan̄ nden̄.

Me lek usini èfie, uman mè orie ìre esese (kubọk îkupbe me lek Èfie eyi Yurop mè Èfie eyi Olimpia), ire, nriro manamana òkup me lek èfie geelek ìkikaan̄ nkwa eyi uman mè uyọ eyi orie me emen èfie yaage. Mije keyi, îkup mfufet èfie ikukup ọmọ gaalek irọ nkwa gwun̄ kan̄ ibene ikitibi isibi gwun̄. Mgbe manamana echi òtatap ikana ọgbọn̄ nriro inorie kan̄ ya, îre nniniin̄ echi manamana mè okpot òkigwaka me agọọk me agọọk, mè nniniin̄ òkitobo nriro, egbaan̄ irọ.

Mgbọ yaage nkwa kan̄, òkire me efie me efie, isibene inanama, èfie eyi uman môsan̄a ema igwook me emen mun̄. Me mbubak mgbọ gweregwen gaalek, bọn cha mîsibi me emen nkwa mè ikididen̄ me ujọn̄ọ efit me emen mun̄. Mêjeen̄ ikeya nde iba sabum mênigen ifo ijọn̄ mun̄, mè imin iso imumumana sabum acha ge.
Ọsọ etip

**Ọsọ etip** mè ìre **ọsọ ikwaan̄** ìre ojelek inu geelek esabe ifuk-ibot irom, kubọk ikwaan̄ ât, ikpa, ekwu, me ìre ufi inu esabe ifuk-ibot irom, eyi enyibe gaalek sọntitiik ikan mè mkput eyi ikan òkigban ibe ekasa etip mè ìre inu ya ìrọ ufi inu, mè ìre ìnwene mè ìre ìchon. Echichi ìre ikwaan̄ mè ìre etip echi ene môkọtbe isa ikween̄ inu, isa itap me irọrọ mè inwene si itap isa irọ inu geelek; mè ikọt inyam usini mgbọ. Ọsọ etip îwele isi ichak me lek ikwaan̄ geelek òkup me oyet ile [public domain] mè ikwaan̄ òkup me irak ikan echi ikan òkikpulu ema orọbe inye ibe echon.
Nsaikilopedia

**Nsaikilopedia** ìre ikpele ikpa òkititiin̄ ifuk-ibot me esese esese agọọk nkweek mè ìyaka ire agọọk nkween̄ ge gaalek. Ekiche inu òkup me emen nsaikilopedia itap me atikulu mè isun̄ ema me onineen̄ igọọk me nkwukwuuk abichi mè ìre igọọk me ibot ikọ, ire ìkare ikeya, mêtap ugọbọ emen efet mè ìre irọ ibe ikup mfufet iweweek etip me emen. Inu ekige me emen nsaikilopedia îkijọn̄ọ mè ikpa inu iwele idọk igak echi ekimun̄ me emen owuwa òbum-ikọ. Atikulu ekige me nsaikilopedia ìkigwuun̄ chieen̄ me lek inu òrere atikọ ofolek erieen̄ atikulu ya. Eya înwene me lek ebi kè òbum-ikọ echi òkigwuun̄ chieen̄ me lek etip ògbaan̄ me lek usem ofolek esese esese ikọ, kubọk mfufuk erieen̄, inu îsibibe, ngwen-nsibi, ike ekisa itumu usem, mè esese esese oniin̄ ikọ cha okinwene igọọk me lek ikan òkikpulu inanama.
Isidọ Ene-Awaji

**Isidọ Imanuwen Ene-Awaji** (1946 - 2015) ìre ogwu ijejeen̄ mè ogwu òkana usem. Echubọk iriọọn̄ ọmọ me lek îgọọkbe ikana Ikpa Mbuban itap me usem Obolo mè ikekisan̄a aya usem isibi mè îgebe Mbuban Îchaka. Ọmọ ìnan̄a me Agana me Obolo agan̄ Ichep-ura. Ọmọ ire ene ge me lek ebi ìbebene Ntitiin̄ Oru Usem Obolo mè ire ogwu uti-ikpa ntitiin̄ ya bene me 1978 - 1982 sabum Ntitiin̄ Oru Usem Obolo mè Ntitiin̄ Oru Ikakana Ikpa Mbuban enigbaan̄ iriaak ikana Ogbo Ikwaan̄ Usem Obolo me acha 1984. Ọmọ mè Kilintin Utọn̄ egbaan̄ ikana Ikpa Mbuban itap me usem Obolo sà Uche Erọn okitaak chieen̄ ikpọ ikwaan̄ kiban̄ mè ikinen̄e inu isun̄ mè ikinyi nteme.

Ọgbọn̄:Mfufuk Ugwem
Biriten

**Biriten** (eyi ekigwen usini mgbọ ibe îre **Biriten Ile**) ìre achọ ge òkup me Emen-awaji Atilantik agan̄ inyọn̄, ida ibọkọ me atasuk agan̄ inyọn̄ mbum-ura me lek ijọn̄ Yurop. Ido echi ògbagbaan̄ irọ Biriten ìre Ingilan Skọtilan mè Wales. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 209,331 km². Ọmọ omin ichit me etete Achọ echi Biriten, mè imin ichit si me etete achọ òkup me Yurop mè ire òso achọ onaan̄ge òmimin ichit me linyọn̄.Kilaimet kan̄ ìre eyi emen-awaji. Esese òkup me oke uyok me etete ibot-mgbọ ìkakimin. 

Achọ Ailan, òrere irek 40 me efit me lek Biriten Ile, ìkup me agan̄ ichep-ura. Îre achọ chi mè ofifi asabọn achọ mè ewuuk 1000, ke egbaan̄ igwen Ọgbọn̄ achọ echi Biriten.

Ekifuk mfufuk ibe ke me acha 9,000 òraraka, ke îkaan̄ ogogo ijọn̄ ge ekigwen Dọgalan ògọgọbọ achọ ya mèlek lek ijọn̄. Ebilene mîluk me lek ijọn̄ me inu môsobe acha 30,000. Me acha 2011, otu-ifuk ebi ìluk me lek ijọn̄ yi ìre efie 61. Eya onenirọ ọmọ ire òso achọ ita ene ewabe ichit me linyọn̄, me isifuk Họnnshu me Japan mè Java me Indonesia isan̄a, mè ire achọ ene ewabe me emen ichit mè ire efuk Esia isan̄a.

Ikọ ya "Biriten Ile" môkọt ikeke si inyi agan̄ ifit-mkpulu eyi Ingilan, Skọtilan mè Wales mè asabọn achọ kiban̄.

Agan̄ yi nè Ailan agan̄ Inyọn̄ egbaan̄ irọ United Kingdom.

Ọgbọn̄:Ido me Yurop
Obolo môbolo

**Obolo môbolo** ìre usem eyi ebi Obolo ekitumu isa itap lek kiban̄ unye me emen mè ikisa inyi lek kiban̄ ikpọchieen̄.

## Mfufuk
Igọọk me mfufuk ge, edasi isa ikọ yi igwen erieen̄ uji ọfọ me emen 19xx cha. Adasi mgbọ usem yi osibibe me emen ikpa ìre me acha 1985 me emen Ida Obolo
Kilintin Utọn̄

**Kilintin Irekeosibi Zakiọs Utọn̄** (òrere **Clinton Zacchaeus Utong** me ubọk ige-usem eyi ebeke; 1940-2024) ìre ogwu Obolo ge òsibi isi sa me ikwaan̄ îrọbe isa itap ubọk inyi usem Obolo ije inyi isi. Ọmọ ìnan̄a me Ilotombi, me Obolo agan̄ Ichep-ura (òrere Mkpulu-ija Andọni) me Agan̄-mkpulu Rivas. Ọmọ ore òso iba ògagat ugwem me etete nsabọn gweregwen ogwu uga omanbe.

## Isi-ikpa
Dee Utọn̄ ìbene isi ikpa me Uwu-ikpa Oru Obolo me Ngo me acha 19.

## Ichechieek kan̄
Eman ọmọ itap me ototun̄ ukan̄ ebi eyi Karais, ebi ìkitọbọ ebum me Ntitiin̄ Angilikan.

## Ikwaan̄
Ọmọ mè Isidọ Imanuwen EneAwaji ekana Ikpa Mbuban itap me usem Obolo.
0

**0 (ofok)** ìre ifuk òkeke inyi ukpọk ukpọk otu-ifuk. Ìkijeen̄ ibe ke kpunu inu geege. Itatap mè ìre isasan̄a 0 me lek ifuk ìkakinwene ifuk ya. Isasa 0 imumana ifuk ìbonyi 0. Isasa 0 iche ifuk ìkasibi inu geege me nkween̄ ifuk (aritimetik).

Kubọk ifuk [digit], 0 îkup me isi uyọt enenen me igege desimọlu [decimal notation]: ìkijeen̄ ibe ke unye akọp eyi irek 0 okupbe ìkatap inu geege me lek ototuuk ifuk ya. Nsa-njeen̄: "205" me desimọlu ìsibi efit iba, kpunu akọp, mè ge ge irek go.

Ọgbọn̄:Ifuk
Onyan̄

**Onyan̄** ìre òje-mèlek eyi nrom eyi linyọn̄. Ìkije me akpat kan̄, eyi ujọn̄ọ ere kan̄ orebe inu òbelek 384,400 km, òrere inu òsoso diameter linyọn̄ mgbọ 30.
Friday Uran̄

**Friday Samien Uran̄** (òrere **Friday Samuel Urang** me ubọk ige-usem eyi Ebeke; iman: 19xx – chereyi) ìre ogwu etip mè ogwu usọ ògwat etip ònan̄a me Ọkrọbilom me Amazaaba me Obolo agan̄ Mbum-ura. Echubọk iriọọn̄ ọmọ kire ogwu ògwagwat Ikpa Mbuban eyi Obolo itap me emen akpatanden̄ sabum eninen̄e isun̄ mè igon isibi.

## Ogbo Ikwaan̄ Usem Obolo
Dee Uran̄ îsi ikwaan̄ mèlek uwu-ikwaan̄ usem Obolo akọp acha ini mè urot. Me uwu-ikwaan̄ ya, ọmọ ìre ògwat-etip mè ogwu òkineen̄ ikpa isun̄ inyi egon esibi.

## Ikwaan̄
Dee Uran̄ ìbene ikwaan̄ me Ogbo Ikwaan̄ Usem Obolo me acha 1985 mè irọ inire chereyi. Ebọkọ ọmọ me ikwaan̄ kubọk ogwu ògwat etip.

Ọgbọn̄: Mfufuk Ugwem
George G.M. James

**George Granville Monah James** (9 Novemba 1893 – 30 June 1956) ìre ogwu Guyana-Amerika, ogwu usọ mfufuk mè òge-ikpa. Echubọk iriọọn̄ ọmọ me lek ikpa îgebe me 1954, eyi ekigwen Stolen Legacy, eyi òkigbini ibe ke uga ifuk-ibot eyi ebi Giris mè erumfaka kiban̄ ìnan̄a me lek eyi ebi Ijipiti Ukot Ikaan̄.

James ìman me Georgetown, Guyana. Ogwu ute ìre Reverend Linch B. James sà ogwu uga ore Margaret E. James. James ìbọkọ ikpa itọn̄ eyi adasi mè òso iba me Uwu-ikpa Ile Durham me Ingilan, mè ibọkọ eyi òso ita me Uwu-ikpa Ile Kọlọmbia me New York. Ìdasi ire ogwu usọ-ikpa òkijeen̄ lọjik mè Usem Giris me Livingstone College me Salisbury, North Carolina, sabum înisi irọ ikwaan̄ me Arkansas AM&N College me Pine Bluff, Arkansas.

James ìkwu acha iba iraraka me lek îgonbe ikpa kan̄ ekigwen Stolen Legacy me acha 1954.
Afirika agan̄ Inyọn̄

**Afirika agan̄ Inyọn̄** ìre agan̄ ya òfofo inyọn̄ ichit me kọntinenti Afirika. Kpekakaan̄ achubọk ere geege eyi otutuuk ene egbaan̄be ichieek ibe ke ìbene mè iyaka me ere cha. Usini mgbọ, ekibe ke ìbene me atasuk Emen-Awaji Atilantik me Sayara Ichep-ura me agan̄ ichep-ura kan̄, isi iyaka me lek Ijipiti mè Okwaan̄ Anyiaan̄ me Sudan me agan̄ mbum-ura kan̄.
Stolen Legacy

**Stolen Legacy** (Igwegwen iso, **Stolen Legacy: Greek Philosophy is Stolen Egyptian Philosophy**) ìre ikpa George G.M. James ogebe mè igon isibi me acha 1954.

## Ibot ikọ
Ibot ikọ ikpa yi okikpa ìre:
* Ke uga ifuk-ibot cha echi ekibe îre ebi Giris esan̄a isibi, ke ìkare ema esan̄a isibi. Ke îre ebi Afirika agan̄ Inyọn̄, ebi eriọọn̄be kire ebi Ijipiti esan̄a ifuk-ibot cha isibi.
* Ke ebi Giris echiin̄ ifuk-ibot cha me Ijipiti mgbọ Alikisenda Ogwu Ilile otimbe ikpan̄ Ama ile Alikisendira mè ikpulu ogbogbo ikpa me Agwut Ikpa Alikisendira isa ifo.
* Ke Aristọtulu ìsa agwut ikpa ile ya isa irọ uwu-ikpa kan̄.
* Ke oke emen mgbọ cha egebe me emen mfufuk ibe ke îre mgbọ ebi usọ ifuk-ibot Giris ebene ikifuk ibot si re mgbọ ema ekanabe igwook, ke otutuuk emen mgbọ cha ìre mgbọ ebbi Giris ekupbe me akọn̄, ikitim akọn̄ ema ema mè ikitim si mèlek ebi mbuuruk kiban̄; ke emen mgbọ akọn̄ ìkare mgbọ ebi ene ekisa isiki lek ikeek inu idọk ire lek mêkọtbe isan̄a ojelek udọk udọk ifuk-ibot kecha isibi.
* Ke otu-ifuk ikpa egobe ibe îre Aristọtulu oge îwa enenen iraka ikpa ene ge obokọt ige ọmọ gaalek me ugwem kan̄.

Ọgbọn̄:Ikpa
Ebireyam

Ebireyam (òrere Ebiram) ire nte ebi Ju me erumfaka Ebireyam melek erumfaka Juda, erumfaka Karais mè Isilam.Me erumfaka Juda, ọmọ ire ogwu obebene mgban-nrọ osibi esese me etete ebi Ju mè Awaji; me erumfaka eyi Karais, ọmọ ìre nte otutuuk ebi ichechieek me lek ke Karais me erumun̄,Erieen̄ kan ke esi igwen erumfaka Ebireyam, erumfaka Ebireyam ofifi kubọk ebi erumfaka Bahai mè erumfaka Druze mîkinyi ọmọ umin si.

Mfufuk ugwem kè Ebireyam, ike ekpabe me Ibebene me Ikpa Mbuban eyi Iburu, ibot inu ikîkpa ìre inu ofolek owot iman̄ kè Ebireyam mè ijọn̄.Ọmọ ke Awaji ogwenbe ibe inan̄a me uwu ogwu ute ore Tera me isiluk me ijọn̄ Kanaan, eyi Awaji onichieek ọmọ mè nsabọn kan̄ me use. Use yi ke Aisik gwun̄ kè Ebireyam ogwu sera omanbe nyi ọmọ onikaan̄ me ìrot mè Ishmel okpọkọ ngwan̄ kè Aisik ke echieekbe use ibe ke ọmọ môkana nte ikpile ido. Ebireyam ìlep ijọn̄ ufuun̄ (nkororok ebi nte-nte) me Ebrọn isa ifuun̄ Sera mè isa me ikeya ikana ogwu ikan̄ ijọn̄ ya; Aisik, ogwu odedie ìrot kan̄, ikaan̄ nwa me uwu nte kan̄ mije isa me ikeya ikan̄ mbọkọ-ntap eyi ogwu ute mè ogwu uga. Ebireyam ododo ofifi nwa. Erieen̄ kan̄ ìre Ketura mè ikan̄ nsabọn ebirieen̄ gweregwen  igbalek nsabọn̄ iwuulek ikan̄. Mgbọ Ebireyam okwube, efuun̄ ọmọ me agbalek Sera, Aisik gaalek obọkọ otutuuk inu-nkaan̄ kè kan̄, nsabọn̄ Ebireyam kèchilọ ebọkọ inyinyi gaalek.

Ogbogbo melek ebi usọ ikween̄-inu ekimu mgbọ ebi ute cha mè isisibi kubọk mgbọ eyi oyerebet me oka inyan̄a ibot me Ikpa Mbuban kubọk ìre oka ubọk ige inu eyi ebi mgbọ ya. Ebi ekisa ijon̄ irọ mweek efiat obop acha ge ikiweek inu ofolek Eberiyam, ire, ema kpeweek imu nu.ogbogbo ene mîkana igwook ibe ke ege tora, adasi ibot Ikpa mbuban ini obene me Ibene me ayaya otu mgbọ ebi peshan, 500 BC, sa mije uyọrọlek okup me etete ebi Ju ikakaan̄ ijọn̄ iluk me Juda me mgbọ ebi Babilọn epulu ebi Juda me usun̄ ekigbini ijọn̄ òre unen kiban̄ sa me "nte kiban Eberiyam", mè ebi ìkaka me usun̄ etoto ibot mgbini kiban̄ me lek Mosis mè isisibi mè orọmijọn̄ isisibi ebi Iserel.
Usende

**Usende** (òrere **Tuesday** me ebeke) ìre òso usen ita me nde. Ìkup me etete Isinde mè Etetende.

Ọgbọn̄:Usen me nde
Isinde

**Isinde** ìre òso usen iba me nde, mè ire si adasi usen ikwaan̄ me nde. Ìkup me etete Ukanande mè Usende. Egwen ikeya mije ọmọ okije me isi inyi otutuuk usen ikwaan̄.

Ọgbọn̄:Usen me nde
Ukanande

**Ukanande** ìre adasi usen me nde. Ìkup me etete Òtande mè Isinde. Ọmọ ire usen ebi ìkigọọk erumfaka eyi Karais (ebi Kiristien) ekisi uwu ntitiin̄ isi itọbọ ebum.

Ọgbọn̄:Usen me nde
Udun̄nde

**Udun̄nde** (òrere **Friday** me usem Ebeke) ìre òso usen gweregwen me nde, mè ire òso usen ikwaan̄ go me nde. Usen yi ìkup me etete Ogbonde mè Òtande.

Ọgbọn̄:Usen me nde
Etetende

**Etetende** (òrere **Wednesday** me usem Ebeke) ìre òso usen ini me nde, mè ire òso usen ikwaan̄ ita me nde. Ọmọ okup me etete (me ìkike-iba) me lek egwe jaaba òkup me nde ge. Usen yi ìkup me etete Usende mè Ogbonde.

Ọgbọn̄: Usen me nde
Ogbonde

**Ogbonde** (òrere **Thursday** me usem Ebeke) ìre òso usen go me nde, mè ire òso usen ikwaan̄ ini me nde. Usen yi ìkup me etete Etetende mè Udun̄nde.

Ọgbọn̄: Usen me nde
Nde

**Nde** ìre oke mgbọ òsoso usen jaaba. Ekisa nde ifuk onyan̄ mè isa ifuk acha si. Nde ini okup me onyan̄a ge, sà akọp nde go mè iba okup me acha ge.
Òtande

**Òtande** (òrere **Saturday** me usem Ebeke) ìre òso usen jaaba me nde. Ìkup me etete Udun̄nde mè Ukanande.Usen yi ìkare usen ikwaan̄; kpan̄asi ikeya îre usen isiki-efuuk, mè ire usen ebi Ju ekisi itọbọ ebum me Uwu Mbuban.

Ọgbọn̄:Usen me nde
Sayara Ichep-ura

**Sayara Ichep-ura** (òrere **Western Sahara** me usem uket-chieen̄) ìre ido òkup me nyan̄anyan̄a me Afirika agan̄ inyọn̄ ichep-ura. Okike ijọn̄ kan̄ ìre 272,000 km2 ikat ikana.

Ọgbọn̄:Ido me Afirika
Michelle Obama

**Michelle Obama** (igwegwen iso: **Michelle LaVaughn Robinson Obama**,  erieen‌ iman: **Robinson**, usen iman: 17 Onyan‌-ge, 1964) ìre ogwu Amerika ogwu usọ ikan mè òge-ikpa. Ọmọ okore nwa ogwu ibot mkpulu ido Amerika bene me 2009 re 2017, mgbọ ogwu olom Barack Obama orebe ogwu ibot mkpulu ido ya.
Achọ Kanari

Ebi kè Achọ Kanari (eriọọn̄be si kire **Ebi kè Kanari**) ìre ọgbọn̄ achọ me Emen-awaji Atilantik. Ọmọ okup me agan̄ osiki ichit me lek Sipen. Ìkup me Afirika agan̄ inyọn̄ ichep-ura. Otu-ifuk ebi ìkiluk me lek achọ yi ìre efie 2.25. Ọmọ ke ene owa ichit me emen me etete agan̄-mkpulu usaba okwaan̄ eyi ebi Ntitiin̄ Yurop ebọkọbe ikikpulu.

Achọ jaaba ogbaan̄ irọ ido yi. Ema ìre (bene me eyi òmimin ichit si re lek eyi òsisip icht): Terenife, Fuerteventura, Gran Canaria, Lanzarote, La Palma, La Gomera, mè El Hierro. Isan̄a me lek kecha, ofifi achọ ebi ene elukbe me lek ìre La Graciosa, eyi Lanzarote okikpulu. Owuwa asabọn achọ òwa si me lek ọgbọn̄ yi. Igọọk me lek ere ọgbọn̄ achọ yi okupbe, ekimọnọ ema kire ntobo [link] ògbagbaan̄ Afirika mè Yurop mè ebi kè Amerika ichọk.
Senti Elina

**Senti Elina** ìre agan̄-mkpulu usaba okwaan̄ eyi ebi Biriten okup me Emen-awaji Atilantik eyi agan̄ osiki. Îre achọ Senti Elina, mè achọ Ascension, mè ọgbọn̄ achọ Tristan (melek achọ Gough si). Me adasi mgbọ, ekigwen Senti Elina and the Dependencies mege ìre 1 usen me onyan̄ onaan̄ge 2009. Mgbọ ebenebe ikisa ayaya ikpa ikan̄ ido mè inyi achọ itacha ìkike irek mkpulu me irak mkpulu ogwu ubọọn̄ Biriten.
Tense and Aspect in Obolo Grammar and Discourse

**Tense and Aspect in Obolo Grammar and Discourse** ìre ikpa ge ogwu ofia-ikpa Uche Erọn ogebe òfolek Usem Obolo. Ikpa yi ìkikpa iwele ike òjeen̄-mgbọ mè òkpa-irek ekirọ inu me emen usem Obolo.
Interpropositional Relations in Obolo

**Interpropositional Relations in Obolo** ìre ikpa ge eyi ogwu ofia-ikpa Uche Erọn ogebe mgbọ îkupbe me uwu-ikpa ileme acha 1983.

Ikpa yi ìkikpa ikọ ofolek esese esese ikọ echi òkigọbọ okpọkọ usem igbaan̄ iriaak me emen usem Obolo, mè ikikpa iwele ike ekisa ikọ cha irọ inu mè mgbọ îtatbe ibe esa ge mè ìre eyilọ esọk usem.
Richard Wagner

**Richard Wagner** (iman: 22 Onyan̄-go 1813 me Leipzig; mkpa: 13 onyan̄-iba 1883) ìre ogwu usọ òge okwa opera me ido Jameni. Ọmọ ìre ogwu òge okwa òsibi isi ichit me Jameni me emen senturi 19. Isana me lek okwa igebe mgbọ îkupbe me uwu-ikpa, îge akọp okwa opera eyi ebi ene ekpokpo ikirọ isibi me mgbo me mgbo me agwut okwa opera. Owuwa okwa opera kan̄ ìre urọk òsilek  ebi Jameni. Ọmọ me lek kan̄ okige ikọ okwa cha.
Agan̄ Karibi

**Agan̄ Karibi** (òrere **Caribbean** me Ebeke) ìre agan̄ mè ido cha òkup igbet Okwaan̄ Karibi me Emen-awaji Atilantik Agan̄ Inyọn̄.
Nke-Erieen̄

ìre ikọ ekitap me irek erieen̄ inyi ekamalek ìkpọkpọ ìkibak erieen̄ yaage owuwa mgbọ me emen usem.
Òbala

ìre ikọ ekisa ikpa iwele ubọk inu okupbe kubọk ujuja, ayaya, ujọn̄ọ ujọn̄ọ, ofifit mè ofifi.
Sunday Isotu

**Sunday Isotu** ìre ogwu Obolo ge òsibi isi. Ọmọ ìnan̄a me Egwede me mkpulu-ija Andọni. Îwuulek ire ogwu Ibot Uwu-Ikpa Ọdọ eyi Ukwa me Andọni. Omọ si orọ ebenebe ikijeen̄ mè ikikween̄ Usem Obolo me Uwu-ikpa ya, mè irọ si mè ekege itọ-lek mè ùle me usem Obolo me uwu-ikpa ya.

Ọmọ si îwuulek ire ogwu uti-ikpa isa inyi me Uwu-ikwaan̄ Usem Obolo eyi ere ibot okupbe me Agwut Obolo.

Ogwubọọn̄ yi si ogọọk isan̄a Aya Ifuk Obolo isibi, mè isa me ikeya igọọk itap ubọk irọ ibe ikup mfufet ebi Obolo ikọkọt ikifuk ifuk ire lek ego mè ngwugwu cherekeyi.
Mbubek òkije itibi Sayara

Mbubek òkije itibi Sayara ìre inyam-ewe òkokimọnọ irek me etete ebi Afirika Inyọn̄ mè ebi Afirika agan̄ Osiki Sayara, echi òdo ibe ekọp esaba Èwê Sayara. Ubọk geelek îrebe ke mbubek yi ìbene karake ukot ukot, mgbọ înyebe ebon ichit ìre emen òso senturi 8 ire ibebene òso senturi 17 AO. Me emen mgbọ ge, ere Èwê Sayara okupbe mgbọ keyi ìre esese ere-nluk mè ikaan̄ esese irek isinyọn̄ [climate].Me Libia mè Aljeria, bene me inu òbelek emen acha 7000 SK, ikpukpo-anam (ikpukpukpo arọọn̄ mè ebot), mè ere-nluk ogbogbo ene ekupbe mè isasa ibat ibot inu, îwuulek ikukup. Ikukkpukpo eriembuuk ìbene me Sayara agan̄ etete (òrere Ayaga) me etete 4000 mè 3500 SK. Inu echi òsibi esese egwookbe me lek ewuuk (eyi ifuk-mgbọ kabọn obebe ke egwook me etete 3500 re 2500 SK) me agan̄ ijọn̄ cha òninin̄ ora mgbọ keyi, îjeen̄ esese uti mè anam eyi ikakupge me èwê ya me ukot keyi.

Kubọk èwê, lek ijọn̄ Sayara mgbọ keyi ìre ikpele lek ijọn̄ òyọyọt enenen iluluk. Îche ugwem mbubek agan̄ Mediterenia isan̄a me lek ugwem mbubek echi agan̄ cha òkup igbet Okwaan̄ Naijà. Ike Fernand Braudel otumube, ijeje isaba agan̄ òkup ikeya, ògak ge, me ikarege uji-ijọn̄ òkikọp lek kan̄ ke esa isi ije ya, ìsibi inu ire gaalek ke oruru ekikpọ chieen̄ ikakaan̄ imin igak unan òkup me lek. Îre urum aligọ ke ekisa ikọp isi inyam ewe yi. Usini urum cha mîkikaan̄ aligọ iwa iraka 1000, sà usini urum ke aligọ okiwa iso 12,000. Ebi Bebà ekpebe ulobo otu ikpoko inyi ekibem urum aligọ cha, mije ema mîriọọn̄ emen èwê cha ijaan̄ lek; ema si mêkọt ibem urum aligọ cha me lek ebi ìkijijen̄e me emen èwê cha. Njennyisi  urum cha ìkibieen̄ me lek igbagbala chieen̄ idọmọ inu itat: mêria ebi ene ibe elibi efo isi lek  esi echim mun̄ esibi esun̄ eban urum cha owuwa usen sabum mênirere ere ya, mije urum aligọ cha kpebekọt iben mun̄ òboso ema me otutuuk inyọn̄ ije kiban̄ cha.

Ike ekinyam ewe ya, mekikween̄ orọmijọn̄ mè erumfaka ebi ìkininyam ewe cha. Owuwa ido me Afirika agan̄ Ichep-ura mîbọkọ ubọk ige-inu  mè erumfaka eyi Arabu ìnan̄a me Afirika agan̄ Inyọn̄, eya onenirọ ibe usini ido cha enekana ebi ìkigọọk erumfaka Isilam.

Ọgbọn̄:Inyam-ewe
Nriki

ìre ikọ ekisa ìjeen̄ uyok uyok ekiket kubọk nriki ònan̄a me inu ikeke ene chieen̄ mè ìre unaan̄-ejit mè ìre ubelejit mè ofifi ofifi.